Ш

;

i

№

i

в

i

i

$

I

ü:

mil

'Ф

;

;>!

J

:

ü;

■

■Ü

!

•Ü

Ü:

:

m

Ц

i

i

il!

1!

li

т

i

I®

;

ij;

.1

JAN WIESŁAW RADWAN!/.

KROTKI ZARYS RZEKP0L5KI

iRUKARNI »DZIENNIKA POLSKIEGO« 1 F. WOYNAROWSKIEGO) UL CICHA 5. é ZARZĄDEM FRANCISZKA KATTNERA.

t;

W?

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000232007

JAN WIESŁAW RADWAŃSKI.

KROTKI ZARYS RZEK POLSKICH.

LWÓW 1908. лллллллллллл

Z DRUKARNI »DZIENNIKA POLSKIEGO« (DR. F. WOYNAROWSKIEGO) UL. CICHA 5. POD ZARZĄDEM FRANCISZKA KATTNERA.

-

I KRAKÓW

iHTssï

i

!^м ;cn

WSTĘP.

"O b CJUvA^X/Ou.

podział gcograjiczno-polityczny ziem polskich.

O^zeczpospolita Polska w czasach swej wielkości, t. j. od połączenia się z Litwą P||§L w r. 1386 aź do pokoju oliwskiego w r. 1660 (23. III.) była państwem pierw-szego rzędu, składała się z trzech głównych części t. j. : Wielkopolski, Ma

łopolski i Wielkiego Księstwa Litewskiego, oraz z krajów, które jej hołdowały.

Te trzy prowineye główne właściwej Polski dzieliły się na województwa, a następnie na powiaty lub ziemie.

I.    Małopolska czyli Górna Polska obejmowała następujące województwa :

1.    Woj. Krakowskie z księstwami Oświęcimskiem, Zatorskiem i Siewierskiem i ze starostwem Spiskiem (Ziemią Spiską),

2.    Woj. Sandomierskie (Sędomierskie),

3.    Woj. Lubelskie,

4.    Woj. Podlaskie,

5.    Woj. Ruskie (Czerwoną Ruś z Ziemią Chełmską),

6.    Woj. Bełzkie,

7.    Woj. Wołyńskie,

8.    Woj. Podlaskie,

9.    Woj. Kijowskie,

10. Woj. Czernichowskie.

II.    Wielkopolska czyli Dolna Polska obejmowała następujące województwa:

1.    Woj. Poznańskie z Ziemią Wschowską,

2.    Woj. Kaliskie,

3.    Woj. Gnieźnieńskie,

4.    Woj. Sieradzkie z Ziemią Wieluńską,

5.    Woj. Łęczyckie,

6. Woj. Brzesko-Kujawskie z Ziemią Dobrzyńską (którą później przydzielono do woj.

inowrocławskiego):

7.    Woj. Inowrocławskie,

8.    Woj. Mazowieckie,

9.    Woj. Płockie,

10.    Woj. Rawskie,

11.    Woj. Pomorskie,

12.    Woj. Malborskie (Marienburskie),

13.    Woj. Chełmińskie,

14.    Księstwo Warmińskie (Warmię).

Trzy ostatnie województwa składały wraz z Warmią Prusy Królewskie czyli Polskie.

III.    W skład Wielkiego Księstwa Litewskiego wchodziły następujące województwa :

1.    Woj. Wileńskie,

2.    Woj. Trockie,

3.    Księstwo-starostwo Żmujdzkie,

4.    Woj. Nowogrodzkie,

5.    Woj. Brzesko-Litewskie,

6.    Woj. Mińskie,

7.    Woj. Połockie,

8.    Woj. Witebskie,

9.    Woj. Mścisławskie,

10.    Woj. Smoleńskie,    , ' ry

li. Woj. Inflanckie (Inflanty Polskie).

IV.    Hołdowały Polskie:

1.    Księstwo Pruskie,

2.    Obwody (powiaty) Bytomski i Lauenburski (Lawenburgski),

3.    Księstwo Kurlandzkie z Semigalią,

4.    Hospodarstwo Wołoszczyzny i Mołdawii.

Powyższe prowincye polskie miały jeszcze swój podział odrębny, a mianowicie :

1.    Małopolska wraz z Wielkopolską nazywały się ogólnie Korooą.

2.    Właściwa Polska składała się z wojwtwa Krakowskiego z dwoma ościennemi • księstwami t. j. z ks. Oswięcimskiem i Siewierskiem, oraz z wojwtwa Sandomierskiego i Lubelskiego.

3.    Właściwa Wielkopolska obejmowała wojwtwa: Poznańskie, Kaliskie, Gnieźnieńskie, Sieradzkie i Łęczyckie.

4.    Wojwtwa: Brzesko-Kujawskie, Inowrocławskie i Ziemię Dobrzyńską nazywano

Kujawami.

5. Księstwo Mazowieckie czyli Mazowsze obejmowało wojwtwa : Mazowieckie, Płockie

i Rawskie.

6.    Prusy Królewskie czyli Polskie składały się z województw : Pomorskiego, Chełmińskiego, Malborskiego i Warmii.

7.    Księstwo Pruskie czyli Prusy książęce.

8.    Podlasie ograniczało się na samem wojwtwie Podlaskiem.

9.    Czerwona Ruś składała się z wojwtw: Ruskiego, Bełzkiego i z Ziemi Chełmskiej. Południowo-wschodnia część wojwtwa Ruskiego nazywała się Pokuciem.

10. Wołyń i 11. Podole ograniczały się na właściwych województwach.

12. Ukraina obejmowała wojwtwa Kijowskie, Bracławskie i Czernichowskie.

Litwa miała też swój inny podział: właściwa Litwa składała się z wojwtwa Wileńskiego i z części wojwtwa Trockiego. Województwo Brzesko-Litewskie około Pińska nazywało się Polesiem, a część wojwtwa Trockiego Traktem zapuszczańskim ; dalej woj. Nowogrodzkie i część Trockiego stanowiły Ruś Czarną a wojwtwa Mińskie, Połockie, Witebskie, Mścisławskie i Smoleńskie składały się na tak zw. Białą Ruś.

l. JVtatopolska zwana dawniej JJiałą Chrobacyą.

(a) Właśeiwa Małopolska

Składająca się z wojwtw: Krakowskiego, Sandomierskiego i Lubelskiego, miała za granicę od południa (Płd.) łańcuch Karpat, poczynając od miasteczka Jaślisk aż do starostwa Spiskiego, na zachód (Z.) Księstwo Cieszyńskie, rzekę Białę, wpadającą do Wisły i Szląsk Pruski. Od północy (Płn.) dotykała wojwtwa Łęczyckiego, Rawskiego, Mazowieckiego i Podlaskiego. Od wschodu (W.) graniczyła z wojwtwem Czerwono-Ruskiem.

Rzeki : Wisła i jej dopływy od prawego brzegu : Biała, Soła, Raba, Skawa, Dunajec z Białą Dunajcową, Wisłoka, San z Tanwią i Wisłokiem, Wieprz z Tyśmienicą i t. d., dalej dopływy od lewego brzegu : Czarna Przemsza, Rudawa, Prądnik, Dłubnia, Szreniawa, Nidzica, Koprzywianka {Koprzywnica), Łukawa, Kamienna, Radomka, Pilica z Czarną, Wolborka i inne.

1. Województwo Krakowskie.

Składało się z ośmiu powiatów (obwodów) : Krakowskiego, Sandeckiego, Bieckiego, Proszowickiego, Ksiąskiego, Czckowskiego, Lelowskiego, Szczerzcckiego, oraz z trzech księstw nabytych od Szlązka i przez Zygmunta Augusta w r. 1564 do wojwtwa tego wcielonych, t. j. ks. Oświęcimskiego (wykupionego przez Kazimierza Jagiellończyka w r. 1453), Zatorskiego wykupionego przez Jana Olbrachta w r. 1494) i Siewierskiego (wykupionego przez biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego w r. 1443), oraz ze Starostwa Spiskiego (które powróciło do Polski drogą zastawu w r. 1412).

Herb : órzeł biały w czerwonem polu ze złotą koroną na głowie i ze złotemi smugami na skrzydłach.

Starostwa grodowe : Krakowskie, Sandeckie i Bieckie.

Starostwa niegrodowe: Będzińskie, Czchowskie, Czorsztyńskie, Dembowieckie, Dobczy-ckie, Grzybowskie, Jadownickie, Jasielskie, Jodłowskie, Krzeczowskie, Lanckorońskie, Lelow-skie, Libuskie, Mszańskie, Nowotarskie, Olsztyńskie, Ojcowskie, Rabsztyńskie, Ujmskie, Wol-bromskie i Żarnowieckie.

Herb ks. Oświęcimskiego : w błękitnem polu orzeł czerwony z literą O na piersiach.

Herb ks. Siewierskiego : anioł w polu niebieskiem.

Herb ks. Zatorskiego: w czerwonem polu orzeł biały z literą Z na piersiach.

Herb star. spiskiego na aktach: cztery pieczątki z napisem: „Se-pu-si-umu, na trzech z nich świstak, a na czwartej lilia.

Ważniejsze miasta i miejscowości w tern województwie : Kraków, założony podobno około 700 r., Bolesław Chrobry zrobił go stolicą królestwa ; Lanckorona, Krzeszowice, Ten-czynek (Tęczyn), Alwernia, Czerna, Ojców, Pieskowa Skała, Grodzisko, Olkusz, Wieliczka, Bochnia, Pilica, Koniecpol, Olsztyn, Mstów, Lelów, Smoleń, Częstochowa, Jędrzejów, Książ, Miechów, Proszowice, Racławice, Skalbmierz, Mogiła, Siewierz, Oświęcim, Zator, Żywiec, Wiśnicz, Melsztyn, Lipowiec, Golesz, Pierzchnica, Czorsztyn, Rytro, Muszyna, Nowy Targ, N. i St. Sącz, Dukla.

2. Województwo Sandomierskie.

Składało się z siedmiu powiatów: Sandomierskiego, Wiślickiego, Pilżnieńskiego, Radomskiego, Stężyckiego, Chęcińskiego i Opoczyńskiego. Województwo Lubelskie i Ziemia Łukowska należała do województwa Sandomierskiego aż do r. 1471. Powiat Radomski i Ziemia Stężycka składały aż do r. 1564 tak zwaną Ziemię Sieciechowską.

Herb : tarcza przedzielona przez pół, lewe pole błękitne z dziewięcioma gwiazdami w trzech rzędach, prawe pole białe z trzema czerwonemi pasami.

Starostwa grodowe : Sandomierskie i Nowomiejskie.

Ważniejsze starostwa niegrodowe: Gołąbskie, Małopolskie, Pilźnieńskie, Przedborskie, Rodoszyckie, Ropczyckie, Ryckie, Ryczywolskie, Soleckie, Stobnickie, Szydłowskie, Wiślickie, Zawichoskie, Zwoleńskie.

Ważniejsze miasta i miejscowości : Sandomierz, Tarnów, Krzysztofów, Baranów, Dzików, Mielec, Ossolin, Nowe-miasto Korczyn, Wiślica, Zborów, Raków. Szydłów, Chęciny, Kielce, Radoszyce, Czarnylas (Czarnolesie), Skrzynno, Święty Krzyż, Zawichost.

3. Województwo Lubelskie.

Utworzone zostało przez Kazimierza Jagiellończyka w r. 1471; należało poprzednio jako Ziemia Lubelska do księstwa a później do województwa Sandomierskiego. Dzieliło się na trzy powiaty: Urzędowski, Lubelski i Łukowski. Dwa ostatnie powiaty nosiły także

nazwę ziem.

Herb : w polu czerwonem jeleń biały z rogami, z koroną królewską na szyi.

Starostwa grodowe : Lubelskie i Łukowskie.

Znaczniejsze starostwa niegrodowe: Kazimierskie, Tarczowskie, Urzędowskie, Wąwol-nickie i Zbuczyńskie.

Ważniejsze miasta i miejscowości: Lublin, Kazimierz, Dąbrowica, Lubartów, Sobieska Wola, Piotrowin, Babin, Puławy (Nowa Aleksandrya), Łuków.

(b) Podlasie.

4. Województwo Podlaskie.

Tytuł województwa otrzymało za panowania Zygmunta Starego w r. 1520 a Zygmunt August przyłączył je do Korony. W r. 1795 odpadło do Prus, od r. 1807 należy do Rosyi. Jestto dawna ojczyzna Jadźwingów; z pod berła Bolesława Wstydliwego przeszło częściowo do ks. Trockiego i do ks. Mazowieckiego i dopiero za Kazimierza Jagiellończyka przyłączone zostało do Polski. Wojwtwo składało się z trzech ziem: Bielskiej, Drohiczyńskiej i Mielnickiej ; ziemia zaś Bielska dzieliła się na trzy powiaty : Brański, Suraski i Tykociński.

Herb : pogoń i orzeł biały bez korony w polu czerwonem.

Starostwa grodowe : Brańskie, Drohickie i Mielnickie.

Starostwa niegrodowe : Augustowskie, Bielskie, Kleszczelewskie, Knyszyńskie, Łosickie, Narewskie i Rajgrodzkie.

Ważniejsze miasta i miejscowości : Drohiczym, Mielnik, Bielsko, Suraż, Tykocin, Goniądz, Brańsk, Łosice, Międzyrzecze, Mordy, Sokołów, Węgrów, Miedzna, Krzemień, Ciechanowiec, Rajgród, Narew, Supraśl, Augustów, Suwałki, Białystok.

(c) Czerwona

zwana dawniej Czerwoną Chrobacyą a ostatecznie Galicyą i Lodomeryą (wraz z częścią woj. Krakowskiego i Sandomierskiego), składała się z dwóch województw : Ruskiego (Czerwono-ruskiego) i Bełzkiego i z Ziemi Chełmskiej oraz Halickiej.

5. Województwo Ruskie (Czerwonej Rusi).

Znane pierwej jako księstwo Halickie, wcielone zostało do Polski przez Kazimierza Wielkiego w r. 1340. Województwo utworzono zaś dopiero w r. 1434. Dzieliło się na trzy

ziemie: Lwowską, Sanocką i Przemyską. Powiat Żydaczowski należał do Ziemi Lwowskiej, a Ziemia Przemyska miała dwa powiaty : Przemyski i Przeworski.

Herb : w polu błękitnem lew złoty ze złotą koroną, oparty przedniemi łapami o skałę.

Starostwa grodowe : Lwowskie, Przemyskie, Sanockie i Żydaczowskie.

Starostwa niegrodowe : Doliniańskie, Drohobyckie, Gliniańskie, Gródeckie, Janowskie, Jaworowskie, Kamienopolskie, Kamioneckie, Krośnieńskie, Leżajskie, Lisiatyckie, Medyckie, Mrzygłodzkie, Szczerzeckie i Wiszniańskie.

Ziemia Halicka dzieliła się na trzy powiaty : Halicki, Kołomyjski i Trembowelski.

Herb : w białym polu czarna kawka z złotą koroną, z rozpiętemi skrzydłami.

Star. gród. : Halickie i Trembowelskie.

Star. niegrod. : Jabłonowskie, Kołomyjskie, Krasnopolskie, Mogilnickie, Rohatyńskie, Sniatyńskie, Sołotwińskie i Tłumackie.

Ziemia Chełmska należąca do Korony dopiero od r. 1377 dzieliła się na dwa powiaty : Chełmski i Krasnystawski.

Herb : w polu zielonem niedźwiedź biały pośród trzech drzew.

Star. gród. : Chełmskie i Krasnystawskie.

Star. niegrod. : Hrubieszowskie, Lubomelskie i Ratneńskie.

Rzeki : Dniestr z dopływami, San, Prut, Bug, Dunajec, Wisłoka.

Część południowo-wschodnia (PłdW.) tego województwa położona między Prutem, Karpatami a Dniestrem nazywa się Pokuciem.

Waźn. miasta i miejscowości: a) w województwie: Lwów, Gliniany, Złoczów, Tarnopol, Brody, Zborów, Gródek, Przemyśl, Jarosław, Krasiczyn, Przeworsk, Oleszyce, Rzeszów, Łańcut, Sanok, Sambor, Dobromil, Halicz, Żurawno, Stanisławów, Monasterzyska, Brzeźany, Trembowla, Obertyn, Kołomyja (dawna stolica Pokucia) ; Ъ) w Ziemi Chełmskiej : Chełm, Hrubieszów, Krasnystaw, Szczebrzeszyn, Zamość (twierdza zbud. pomiędzy r. 1540—1605).

6. Województwo Bełzkie.

Co do obszaru było to najmniejsze ze wszystkich województw. Od czasu Bolesława Chrobrego, t. j. od pierwszego przyłączenia do Polski przechodziła Ziemia Bełzka różne koleje aż do r. 1462, w którym to czasie jako województwo została przyłączona do Korony.

Składało się z czterech powiatów : Bełzkiego, Glrabowieckiego, Horodeł skiego, Lu-baczowskiego i z Ziemi Buskiej.

Herb : gryf biały w złotej koronie w polu czerwonem, z łapami i skrzydłami rozpię

temi do góry.

Star. grodowe : Bełzkie, Buskie, Grabowieckie, Horodelskie.

Ważn. star. niegrodowe: Korytnickie, Lubaczowskie, Mostowskie, Sokalskie, Szczuro-wickie, Tarnogrodzkie, Tyszowieckie.

Rzeki znaczniejsze : Tanew, Bug z dopływami i i.

Ważn. miasta: Bełz, Olesko, Tyszowce, Sokal, Hrubieszów.

(d) Wołyń.

7. Województwo Wołyńskie.

Ziemia Wołyńska przeszła pod panowanie Litwy za Gedymina. W skład Korony weszła na podstawie Unii Lubelskiej w r. 1569 i wówczas została województwem.

Od r. 1569 aż do r. 1793 dzieliło się na trzy powiaty: Krzemieniecki, Łucki i Wło

dzimierski.

Herb : w polu czerwonem biały krzyż, z orłem białym pośrodku.

W każdym powiecie było starostwo grodowe.

Star. niegrodowe: Drohomylskie, Hnidawskie, Kowelskie.

Rzeki znaczniejsze : Horyń, Słucz, Styr, Tury a, Ikwa, Teter ew i i. Jeziora : Switiaż, Pu-lemieckie, Tur, Peremut, Białe.

Miasta i miejsc, ważniejsze : Łuck, Krzemieniec, Włodzimierz, Kołki, Czartorysk, Lu-bieszów, Piławce, Ostróg, Bazalia, Krasiłów, Konstantynów, Korzec, Zasław, Klewań, Międzyrzec, Ołyka, Wiśniowiec, Zbaraż, Dubno, Beresteczko, Poryck.

(e) Podole.

8. Województwo Podolskie.

Za Gedemina w r. 1321 wraz z Wołyniem przeszło pod panowanie Litwy. Województwem zostało w r. 1434. W r. 1793 część odpadła przez rozbiór kraju do Rosyi; w r. 1795 Rosya zajęła resztę, prócz małej części na Z. od Zbrucza, która należy do Galicyi.

Dzieliło się na trzy powiaty: Czerwonogrodzki, Kamieniecki, Latyczowski.

Herb : w białem polu złote słońce.

Starostwa grodowe : Kamienieckie, Latyczowskie.

Star. niegrodowe : Barskie, Chmielnickie, Chreptiowskie, Czerwonogrodzkie, Dźwino-grodzkie, Kopajgrodzkie, Lityńskie, Mukarowskie, Płoskirowskie, Skałackie, Smotryckie, Uła-nowskie.

Rzeki : Boh i jego dopływy od lewego brzegu : Dzwonicha, Bożek, Tyrachwa, Kudynka ; od prawego brzegu : Płoska, Wołk, Tesówka, Bobka, Zar, Wisania, Rów, Rowiec. Dniestr i jego dopływy od 1. brz. : Seret, Niecława, Zbrucz, Zwaniec, Smotrycz, Muksza, Bachowica, Tarnawa, Studziennica, Rudka, Uszyca, Tarłowa, Daniłówka, Zwań, Karajec, Ladawa, Serebryja, Niemija, Derła, Bronica, Morachwa i i.

Miasta i miejsc, ważniejsze: Kamieniec podolski, Paniowce, Studziennica, Mohilów, Łuczyniec, Kopajgród, Kuryłówce, Czarnokozienice, Krzywce, Antonówka, Konstantynów, La-tyczów, Międzybórz, Potok, Zaleszczyki, Batów, Bar, Czerniejowce, Czerwonogród, Skała, Okopy Św. Trójcy.

(f) Ukraina.

Ukraina składała się z wojwtw Kijowskiego i Czernichowskiego. Woj. Bracławskie zali-czanem zaś bywa już to do Podola, już to do Ukrainy.

9. Województwo Bracławskie.

Utworzone w r. 1569 na sejmie lubelskim dzieliło się na trzy powiaty: Braclawski, Winnicki i Żwinogrodzki. Płd. części wojwtwa po lewym brzegu Dniestru nazywała się Pobereżem.

Herb : krzyż w polu czerwonem z tarczą błękitną z półksiężycem w środku.

Star. grodowe : Winnickie.

Star. niegrodowe : Dymidzkie, Niechorowskie, Żwinogrodzkie.

Rzeki: Dniestr z dopływami, Boh z dopływami, a Jahorlik i Kodyma jako granice od stepów tatarskich.

Miasta i miejsc, ważniejsze: Bracław, Targowica, Winnica, Niemirów, Busza, Jampol Obodówka, Piątkówka, Hajsyn, Humań, Zofiówka, Tulczyn, Koniecpol, Bałta, Pików.

10. Województwo Kijowskie.

Gdy w r. 1321 Gedymin opanował Kijów, utworzonem zostało księstwo kijowskie, którem aż do r. 1471 rządzili książęta podlegający jednak Litwie. W powyżej przytoczonym roku ustanowił Kazimierz Jagiellończyk województwo kijowskie, wcielone do Korony dopiero w r. 1569.

Dzieliło się na trzy powiaty : Kijowski, Owrócki i Żytomierski.

Herb : w polu czerwonem anioł biały z mieczem w ręce.

Star grodowe : Owróckie i Żytomierskie.

Star. niegrodowe : Białocerkiewskie, Bohusławskie, Brusiłowskie, Czehryńskie, Kaniowskie, Korsuńskie, Trechtymirowskie.

Rzeki : Dniepr, Desna, Roś, Teterew, Taśmina, ujście Prypeci i i.

Miasta i miejsc, ważniejsze: Kijów zdobyty w r. 1018 przez Bolesława Chrobrego, ponownie w r. 1077 przez Bolesława Śmiałego; w r. 1225 zburzony przez Tatarów ; w r. 1321 opanowany przez Gedymina; w r. 1650 zajęty przez Chmielnickiego, którego w r. 1651 wyparł ks. Janusz Radziwiłł ; w r. 1660 opanowany przez Moskali, w których posiadaniu pozostaje od r. 1686). Łojów albo Łojówgród, Wasilków i Motowidłówka dawne zamki graniczne. Owrócz, Tryliść, Romanów, Korsuń, Żytomierz, Białacerkiew, Trechtymirów, Kaniów. W części Ukrainy zadnieprzańskiej : Hadziacz, Batoryn, Pułtawa, Jaremiówka, Perejesław, Nieżyn.

11. Województwo Czernichowskie z pow. Siewiersko-Nowogrodzkim.

Województwo to należało do Polski do r. 1490; w tym roku oderwane od Polski zostało w posiadaniu Moskwy aż do r. 1634 i na mocy traktatu we Wiazmie powróciło do Polski; w r. 1635 podzielone zostało na trzy powiaty : Czernichowski, Nowogrodzki i Siewierski. Na mocy trakt. Andruszowskiego w r. 1667 Czernichów wraz z innemi posiadłościami zadnie-przańskiemi odpadł od Polski i odtąd należy do Rosyi.

Herb : orzeł czarny dwugłowowy o jednej koronie w polu żółtem.

Star. grodowe : Czernichowskie i Nowogrodzkie.

Rzeki : Dniepr, Desna i i.

Miasta i miejsc, ważniejsze: Czernichów, Nowogród Siewierski, Brańsk, Glińsk, Kono-

top, Putywl.

U. Wielkopolska.

(a) Właściwa Wielkopolska.

Właściwa Wielkopolska składała się z następujących województw: Poznańskiego, Kaliskiego, Gnieźnieńskiego, Sieradzkiego, Łęczyckiego.

Rzeki ważniejsze : Wisła, Warta, Noteć, Kanał Bydgoski, Вата, Drwęca, Narew, Bug, Omulew, Liw, Nurzec, Pilica, Bóbr, Czarna Woda, Osa, Pasarga, Aa i i.

1. Województwo Poznańskie.

Ziemia ta należała do składu ziem pierwotnej Polski aż do r. 1139. Do r. 1295 tworzyła oddzielne księstwo a od r. 1295—1308 była pod panowaniem czeskiem i szląskiem i dopiero Władysław Łokietek wcielił ją do Korony już jako województwo.

Dzieliło się na trzy powiaty: Poznański, Kościański i Wałecki, ziemię Wschowską i starostwo Drohimskie.

Herb: w polu czerwonem orzeł biały bez korony.

— it) —

Starostwa grodowe : Poznańskie, Wałeckie i Wschowskie.

Star. niegrodowe : Babimoskie, Drohimskie (odstąpione w r. 1657 Fryd. Wilhelmowi, elektorowi brandenburskiemu), Kopajnickie, Międzyrzeckie, Nowodworskie, Obornickie, Rogozińskie, Średzkie, Szremskie.

Rzeki: Warta, Noteć i i.

Miasta i miejsc, ważniejsze: Poznań, Tomice, Czarnków, Drohim, Międzyrzec, Ostroróg, Wschowa, Leszno, Rawicz, Rydzyna, Krobia, Bojanowo, Gostyń, Miłosław, Dobsk, Środa, Wieleń, Piła, Ujście.

2. Województwo Kaliskie.

Wraz z ziemią Poznańską przestało być udzielnem księstwem i przydzielone zostało do Korony w r. 1308.

Herb : pole w szachownicę o barwach białej z czerwoną a na niem koroną ozdobiona głowa żubra, z pierścieniem przez nozdrza.

Początkowo składało się z sześciifpowiatów : Kaliskiego, Pyzdrskiego, Konińskiego, Nakielskiego, Kcyńskiego i Gnieźnieńskiego, lecz za panowania Stan. Augusta w r. 1768 dwa ostatnie powiaty zostały odłączone i utworzono z nich woj. Gnieźnieńskie.

Starostwo grodowe w Nakle.

Star. niegrodowe : Kcyńskie, Kleckle, Kolskie, Konińskie, Odolanowskie, Pobiedziskie, Powidzkie, Pyzdrskie, Ujskie.

Rzeki : Warta, Prosną i i.

Miasta i miejsc, ważniejsze: Kalisz, Opatówek, Warta, Turek, Konin, Koło, Koźmin.

3. Województwo Gnieźnieńskie.

Utworzone zostało dopiero w r. 1768 za St. Augusta z dwóch powiatów wojwtwa Kaliskiego i podzielone na trzy powiaty : Gnieźnieński, Kcyński i Nakiclski.

Herb : w polu czerwonem biały orzeł z koroną.

Rzeki: Noteć, kanał Bydgoski i i.

Miasta i miejsc, znacz. : Gniezno (założone według podania przez Lecha około 550 r.), Kcynia, Nakło, Kiecko.

4. Województwo Sieradzkie wraz z ziemią Wieluńską.

Po podziale państwa uskutecznionem przez Bolesława Krzywoustego w r. 1138 ziemia Sieradzka wraca do całości państwa dopiero za Wł. Łokietka w r. 1288 i zostaje z księstwa na województwo w r. 1308 zamienioną.

Wojwtwo składało się z czterech powiatów: Sieradzkiego, Piotrkowskiego, Szadkowskiego, Badowskiego i z Ziemi Wieluńskiej, która dzieliła się na dwa powiaty: Ostrzeszo-wski, Wieluński.

Ziemia Wieluńska (inaczej Rudzka) po kilkakrotnem przechodzeniu pod berło ks. szlą-skich została w r. 1395 przez Wład. Jagiełłę na zawsze do Polski przyłączoną.

Herb wojwtwa: w czerwonem polu pół orła czarnego zrośniętego grzbietem z połową lwa czarnego w złotem polu, ozdobionych wspólną złotą koroną.

Herb Z. Wieluńskiej : w czerwonem polu baranek otoczony aureolą z chorągiewką i krzyżem, sączący krew do kielicha.

Star. grodowe: Sieradzkie, Piotrkowskie, Wieluńskie, Ostrzeszowskie.

Star. niegrodowe : Bolesławskie, Grabowskie, Klonowskie, Radomskie, Szadkowskie, Tuszyńskie, Wareckie.

— 11

Rzeki: Warta, Prosną, Widawa, Pilica i i.

Miasta i miejsc, znaczniejsze : Sieradz, Piotrków, Szadek, Radomsk, Łask, Pajęczno, Wieluń, Krzepice, Bolesławice, Zduńska Wola.

5. Województwo Łęczyckie.

Do r. 1305 ziemia Łęczycka była pod berłem różnych książąt z linii Piastów, poczem powróciła do Korony. Wojwtwo składało się z czterech powiatów: Brzezińskiego, Orłowskiego, Inowłodzkiego i Łęczyckiego.

Herb : w polu białem pół lwa czarnego i w polu czerwonem pół orła białego zrośniętych grzbietami, pod wspólną koroną.

Starostwo grodowe : Łęczyckie.

Star. niegrodowe : Inowłodzkie, Kłodawskie, Zgierskie.

Rzeki! Warta, Bzura i i.

Miasta i miejsc, znaczniejsze : Łęczyca, Uniejów, Brzeziny, Orłów, Inowłodź, Aleksandrów, Ozorków, Konstantynów, Zgierz, Stryków, Piątek.

(b) Kujawy.

Od r. 1207 były pod berłem ks. Mazowieckich, następnie w spadku przeszedłszy na Wł. Łokietka wcielone zostały do Korony w r. 1388. W r. 1406 rozdzielono Kujawy dwa województwa: Brzesko-Kujawskie i Inowrocławskie. W r. 1717 od woj. Mazowieckiego oddzielono Ziemię Dobrzyńską i przydzielono ją do Kujaw (do woj. brzesko-kujawskiego).

6. Województwo Brzesko-kujawskie.

Dzieliło się na pięć powiatów: Brzeski, Kowalski, Kruszwicki, Przedecki i Radzie

jowski.

Herb : w złotem polu pół orła białego i pół lwa czarnego zrośniętych grzbietami, pod wspólną koroną.

Star. grodowe jak powiaty.

' Star. niegrodowe : Duninowskie i Nieszawskie.

Rzeki : lewy brzeg Wisły, jez. Gopło i wiele innych.

Miasta : Brześć Kujawski, Kowal, Przedecz, Kruszwica, Radziejów, Włocławek, Nieszawa, Raciążek.

\

7. Województwo Inowrocławskie.

Początkowo zwane woj. Gniewkowskiem do Królestwa ostatecznie przyłączone zostało przez Wł. Łokietka; w r. 1406 Inowrocław został siedzibą województwa.

Powiaty i star. grodowe: Bydgoskie i Inowrocławskie.

Herb : w złotem polu pół lwa czarnego i w czerwonem polu pół orła białego zrośniętych grzbietami, pod wspólną koroną.

Star. niegrod. znaczniejsze : Dybowskie, Gniewkowskie i Murzynowskie.

Rzeki : Wisła, Brda, Noteć i kanał Bydgoski i i.

Miasta: Inowrocław, Płowce, Bydgoszcz, Pakość, Gniewkowo (Argenau).

(c) 8. Ziemia Dobrzyńska.

Pierwotnie należała go Mazowsza. Od r. 1217 należała jużto do Krzyżaków, jużto do Polski i dopiero na mocy pokoju Toruńskiego w r. 1466 przeszła na stałe do Korony.

W г. 1717 pozbawiona samoistności złączoną została z woj. Brzesko-kujawskiem a ostatecznie przyłączoną była do woj. Inowrocławskiego.

Dzieliła się na trzy powiaty: Dobrzyński, Lipnowski i Rypiński.

Herb : głowa starca z bawolemi rogami, z koroną na głowie i pod brodą.

Star. grodowe: Bobrownickie.

Star. niegrodowe : Dobrzyńskie, Lipnowskie i Rypińskie.

Rzeki: Wisla, Drwęca, SJcrwa, Mień i i.

Miasta i miejsc, znaczniejsze : Dobrzyń n. Wisłą, Lipno, Rypin, Skąpe, Działyń.

(d) Mazowsze ezyli t^s. Mazowieckie.

Do r. 1526 Mazowsze stanowiło oddzielne księstwo i mimo połączenia go z Koroną po bezpotomnem zejściu ze świata ostatniego z ks. mazowieckich Janusza (w r. 1526), jeszcze do r. 1576 miało osobnych wielkorządców i swój własny statut, i w tym czasie zamienione zostało na województwo. — Księstwo Płockie wcześniej jednak przłączone było do Korony, gdyż objął je już Jan Olbracht w posiadanie i w r. 1459 zamienił na województwo.

Składało się z trzech województw: Mazowieckiego, Płockiego i Rawskiego.

9. Województwo Mazowieckie.

Województwo to dzieliło się na dziesięć ziem: Ciechanowską (z trzema powiatami: Ciechanowskim, Przasnyskim i Sąchocimskim i z star gród. : Ciechanowskiem), Czerską (z czterema powiatami: Czerskim, Garwolińskim, Grójeckim i Wareckim; star. gród.: Czerskie; star. niegrod. : Garwolińskie, Grójeckie, Latowickie, Osieckie, Stromeckie i Wareckie), Liwską (nie podzieloną na powiaty, ze star. gród. : Korytnickiem), Łomżyńską (z czterema powiatami : Kolnińskim, Łomżyńskim, Ostrołęckim i Zambrowskim i ze star. niegrod. : Ostrołęckiem), Nur-ską (z trzema pow. : Kamieńczykowskim, Nurskim i Ostrowskim i ze star. niegrod. : Nurskiem), Różańską (z dwoma pow.: Makowskim i Różańskim i ze star. gród.: Różańskiemu Warszawską (z trzema pow.: Błońskim, Warszawskim i Tarczyńskim, ze star. gród.: Warszawskiem i ze star. niegrod.: Błońskiem, Piaseczyńskiem i Stanisławowskiem), Wizką (z trzema pow.: Radziwiłowskim, Wązowskim i Wizkim i ze star. gród. : Wizkiem), Wyszogrodzką (nie po-dzielną na powiaty, ze star. gród : Wyszogrodzkiem), Zakroczymską (z trzema pow. : Nowo-miejskim, Serockim i Zakroczymskim i ze star. gród. : Zakroczymskiem).

Herb : w czerwonem polu orzeł biały bez korony.

Rzeki : Wisla, Narew, Bug, Omulew, W Jer a, Liwiec, Nurzec, Pilica, Bóbr czyli Biebrza i i.

Miasta i miejsc, ważniejsze : Warszawa, Czersk, Grójec, Garwolin, Mińsk (obecnie Nowo-Mińsk), Stanisławów, Liw, Raszyn, Nur, Wizna, Łomża, Nowogród, Ostrołęka, Ostrów Pułtusk, Ciechanów, Przasnysz, Zakroczym, Modlin (urzędownie Nowo-georgiewsk), Wyszogród Czerwin, Arciszewo.

10. Województwo Płockie.

Po różnych kolejach losu od czasu podziału przez Boi. Krzywoustego ostatecznie do Korony przyłączone zostało w r. 1459. Obejmowało osiem powiatów: Bielski, Mławski,

Niedzborski, Płocki, Płoński, Raciąski, Sierpecki, Szreński. Ziemia zawkrzańska składała się z pow. : Mławskiego, Niedzbarskiego i Szreńskiego.

Herb : w polu czerwonem orzeł czarny z literą P na piersiach.

Starostwo grodowe: Płockie.

Starostwa niegrodowe : Mławskie i Płońskie.

Rzeki : Wisla, Drwęca, WJcra, i i.

Miasta i miejsc, znaczniejsze : Płock, Płońsk, Szreńsk, Bielsk, Sierpc, Raciąż, Mława, Karnyszyn, Dobrzyń n. Drwęcą, Trzebuń.

11. Województwo Rawskie.

Od książąt Mazowieckich przeszła cała ta dzielnica do Korony za Kaz. Jagiellończyka w r. 1462. Województwo dzieliło się na trzy ziemie : Rawską (z dwoma pow. : Bielskim i Rawskim i ze star. gród.: Rawskiem), Gostyńską (z dwoma pow.: Gąbińskim i Gostyńskim i ze star. gród. : Gostyńskiem) i Sochaczewską (z dwoma pow. : Mszczonowskim i Sochaczewskim i ze star. gród.: Sochaczewskiem).

Herb : w polu czerwonem orzeł czarny z literą R na piersiach.

Rzeki : Wisła, Pilica, Bzura, Rawka i i.

Miasta: Rawa, Gostyń, Sochaczew, Łowicz, Skierniewice, Biała, Bolimów, Radziejowice Grodzisk, Mogielnica, Nowe Miasto n. Pilicą; wsie: Arkadya, Nieborów.

(e) Prusy królewskie ezyli Polskie.

Prusy Królewskie dopiero w r. 1466 po pokoju toruńskim przeszły pod berło królów polskich. Składały się z trzech województw : Pomorskiego, Chełmińskiego i Malborskiego i księstwa-biskupstwa Warmińskiego.

12. Województwo Pomorskie czyli Pomorze.

Pomorze, obszar ziemi położony nad morzem Bałtyckiem, dzieli się na zachodnie czyli nadodrzańskie i wschodnie czyli nadwiślańskie. Nadodrzańskie wkrótce utraciło swój charakter słowiański, gdy nadwiślańskie stykając się bezpośrednio z Polską było i jest po dziś słowiań-skiem.

Pomorzem zawładnął po raz pierwszy Mieczysław I. w r. 968. Władanie jednak tą ziemią było chwilowe i dopiero Bolesław Krzywousty władzę swoją tamże wzmocnił; jednak już Kazimierz Sprawiedliwy utracił część Pomorza. Całość choć na krótko odzyskuje Przemysław a po nim znowu Wł. Łokietek. Jednak obok Pomorza osiedli już Krzyżacy sprowadzeni przez Konrada mazowieckiego w r. 1228. I ztąd powstają ciągłe zawikłania. Kazimierz Wielki ustępuje Pomorze Krzyżakom, zajęty sprawami państwa na południu. Władysław Jagiełło wraz z Koroną polską przyjmuje nie rozstrzygniętą sprawę pomorską i Pomorze, mimo zwycięstwa pod Grunwaldem w r. 1410, dopiero Kazimierz Jagiellończyk ostatecznie odzyskuje dla Polski w r. 1453, co traktat toruński w r. 1466 i traktat oliwski w r. 1660 potwierdza. 13. września 1772 odpadło Pomorze prócz Gdańska i Torunia do Prus za Fryderyka Wielkiego po pięciu wiekach przynależności do Polski Miasta zaś powyższe w r 1793 przechodzą też pod panowanie pruskie.

Województwo utworzono w r. 1459. Składało się z dziesięciu powiatów: Człucho-wskiego, Gdańskiego, Kościerzyńskiego, Miracliowskiego, Nowskiego, Puckiego, Skarszewskiego, Świeckiego, Tczewskiego i Tucholskiego.

Herb : w białem polu gryf czarny ze złotemi szponami.

Star. gród. : Skarszewskie.

Star. niegrod. : Białoborskie (Baldenburskie), Borzechowskie, Czarnieńskie (Hamersztyń-skie), Człuchowskie, Gniewskie, Mirachowskie, Nowskie, Osieckie, Parchowskie, Puckie, Sobo-wickie, Starogrodzkie, Świeckie, Tucholskie.

Wody i rzeki: morze Bałtyckie, Wisła, Nogat, Brda, Czarna Woda, Wierzyca, Motława, Radunia, Łeba i i.

14 —

Miasta i miejsc, znaczniejsze : Gdańsk (Danzig\ Żuławy Małe i Wielkie, półwysep Hela z dwoma dziś nie istniejącemi twierdzami : Władysławowo i Kazimierzowo, Oliwa (Oliva), Tczew (Dirschau), Gniew (Mewe), Starogród (Preusisch Stargard), Świeć (Swet an der Weichsel), Peplin, Tuchola (Tuchel), Chojnice (Konitz) Człuchowo (Schlochau), Lendyczek (Landeck), Nowe (Neuenburg), Mirachowo (Mirchau), Puck (Putzig), Kościerzyna (Berend), Skarszewy (Schoeneck).

13- Województwo Chełmińskie.

Od pokoju toruńskiego stale należało do Polski, a odpadło do Prus już w r. 1772. Od r. 1807 do 1815 należało w części do księstwa warszawskiego; dziś tworzy część Prus Zachodnich.

Dzieliło się na siedem powiatów: Brodnicki, Chełmiński, Grudziądzki, Kowalewski, Nowomiejski, Radzyński i Toruński.

Powiaty Brodnicki i Nowomiejski tworzyły Ziemię Michałowską, pozostałe zaś Ziemię Chełmińską.

Herb: orzeł czarny z koroną na szyi w białem polu, z pod prawego skrzydła wystaje ręka uzbrojona mieczem.

Star. grodowe : Kowalewskie.

Star. niegrodowe : Brodnickie, Gołubskie, Grudziądzkie, Lipińskie, Łąkorskie, Pokrzy-wnickie, Radzyńskie.

Rzeki: Wisła, Drwęca (Drewenz), Osa (Ossa).

Miasta i miejsc, znaczniejsze : Starogród (Althausen), Chełmno (Culm), Chełmża [Chełm-życa (Culmsee)], Toruń (Thorn), Golub (Gollub), Brodnica(Strassburg in West-Preussen), Grudziądz (Graudenz), Rogoźno (Roggenhausen).

14. Województwo Malborskie.

Oderwane zostało od Polski już przy pierwszym rozbiorze w r. 1772. Składało się z czterech powiatów: Elblągskiego, Kiszporskiego, Malborskiego i Sztumskiego.

Herb taki sam jak woj. Chełmińskiego.

Star. grodowe: Kiszporskie.

Star. niegrodowe: Sztumskie i Tolkmickie.

Rzeki i wody : zatoka Świeża, Wisła, Nogat.

Miasta i miejsc, znaczniejsze: Tolkmicko (Tolkemit), Malborg [dawniej Czartyrn (Marienburg)], Sztum (Stuhm), Kiszpork inaczej Dzierzgoń (Christburg), Elbląg, dawniej Drąźno, Drużna (Elbing).

15. Warmia.

Warmia zwana także księstwem-biskupstwem Wajmińskiem, należała do Polski od r. 1466 a rządzoną była przez swych biskupów według oddzielnych praw. Od r. 1551 do r. 1795 było 17 biskupów Polaków. Odpadła od Polski przy pierwszym podziale i odtąd należy do Prus Wschodnich.

Herb : baranek biały z choręgiewką upuszczający krew.

Wody i rzeki: zatoka Świeża, Pasłęka, Ola i i; wiele jezior.

Miasta: Licbark (Heilsberg) stolica Warmii, rezydencya biskupów [z pomiędzy bisk. warm, wspomnieć należy kard. St. Hozyusza (1551—1579), Marcina Kromera (1579—1589) i Ign. Krasickiego 1767—1795)], Bisztynek (Bischofstein), Jeziorany (Seeburg), Pieś = Wartenborg (Wartenburg), Olsztyn (Allenstein), Orneta (Wormditt), Braniewo inaczej Brunsberga [Brunsberg, siedź, pierwszego w Polsce kolegium jezuickiego „Hozyanum“, załóż. p. Hozyusza (1565), z którego bibliotekę uwiózł Gustaw Adolf do Upsali], Narzyce—Frombork (Frauenburg).

III. "Wielkie księstwo Litewskie.

Na długi czas przed połączeniem się z Polską było oddzielnem i udzielnem księstwem i prowadziło wojny z Polską ; połączone pierwszy raz z Polską przez małżeństwo Jadwigi z Władysławem Jagiełłą w r. 1386, zlane w jedną Rzeczpospolitą w r. 1569, nieoddzielone od tejże aż do ostatniego podziału w r. 1795, dzieliło wspólnie z Polską jej losy.

Wielkie Księstwo Litewskie składało się z następujących prowincyj : a) właściwej Litwy, b) Polesia, c) Żmujdzi, d) Czarnej Rusi, e) Białej Rusi, do czego dodać należy od czasu traktatu oliwskiego ezęść Inflant pozostałą przy Polsce a noszącą tytuł wojwtwa Inflanckiego. Całość obejmowała jedynaście województw a mianowicie : Wileńskie, Trockie, Brzesko-Litewskie, księstwo-starostwo Żmujdzkie, woj. Nowogrodzkie, Mińskie, Połockie, Witebskie, Mści-sławskie, Smoleńskie i Inflanckie.

(a) Właściwa bitwa.

Składała się z wojew. Wileńskiego i Trockiego.

1. Województwo Wileńskie.

Utworzone podczas Unii horodelskiej przez Władysława Jagiełłę w r. 1413, dzieliło się na pięć powiatów: Braslawski, Litlzki, Osziniański, Wileński i Wiłkomirski.

Herb : pogoń litewska.

Star. grodowe przy każdym powiecie.

Star. niegrod. : Bolnickie, Borciańskie, Bystrzyckie, Dowgielskie, Dubiskie, Dudzkie, Dziewieniskie, Ejszyskie, Hubskie, Iturskie, Jakuńskie, Kiernowskie, Koniewskie, Krewskie, Kupiskie, Lipniskie, Ławaryskie, Markowskie, Miadziolskie, Miejszangolskie, Nowodworskie, Onikszyńskie, Opeskie, Ostrzyńskie, Pieniańskie, Pokretońskie, Raduńskie, Rakanciszkie, Subo-ckie, Trobskie, Trokinowskie, Uszpolskie, Wasiliskie i Wilejskie.

Rzeki: Niemen, JDźwina, Dzisna, Uilija, Święta, Niewiaża i i. ; jeziora: Narocz, Miadziol,

Miastro i w. i.

Miasta i miejsc, znaczniejsze : Wilno : założone w II. wieku po Chr., Oszmiana, Kier-nów, Olkienniki, Smorgonie, Mołodeczno, Lida, Żołudek, Wilkomierz, Święcany, Postawy, Doł-hinów, Widzę, Birże, Brasław, Druja, Sapieżyn, Dryświaty, Towiany.

2. Województwo Trockie.

Niegdyś było księstwem pod panowaniem Kiejstuta i Witolda. Na mocy Unii w Horodle zostało województwem. Południowa część tego województwa nosiła nazwę Traktu Za-puszczańskiego. Przy ostatniem podziale Polski wojwtwo Trockie rozdzielono częściowo do Król. kongresowego, dalej do gub. grodzieńskiej, kowieńskiej i wileńskiej.

Składało się z czterech powiatów : Grodzieńskiego, Kowieńskiego, Trockiego

i Upitskiego.

Herb : pogoń w czerwonem polu.

Star. grodowe posiadał każdy powiat.

Star. niegrod. : Berznickie, Dawgowskie, Dorsuńskie, Filipowskie, Gułbińskie, Kormia-łowskie, Lozdziejskie, Mereckie, Metelskie, Niemonajskie, Pilwickie, Preńskie, Przełajskie, Prze-walskie, Puńskie, Stęgwilskie, Stokliskie, Szadkowskie, Szymańskie, Wasilkowskie, Wiłkowskie, Wisztynieckie, Zosielskie, Źydejkańskie, Żyżmorskie.

Rzeki : Niemen, W ilija, Niewiaża, Święta, Mereczanka, Szeszupa, Czarna Hańcza, Musza, Biebrza i i., kanał Augustowski.

Miasta i miejsc, znaczniejsze : Troki, Kowno, Pożajście, Punie, Preny, Merecz, Żyżmory, Strawienniki, Grodno, Poniewieź, Sereje, Upita, Filipów, Augustów, Suwałki, Kalwarya, Ma-ryampol, Dospuda.

(b) Polesie.

3. Województwo Brzesko-Litewskie.

Województwo B. L. (zwane Polesiem) po przejściowem należeniu do Polski i Rusi od czasu Bolesława Chrobrego dostało się pod panowanie Litwy w r. 1242. Po przejściu nawały mongolskiej władał tu książę ruski Daniel. W r. 1316 wraca pod panowanie Litwy a na wo-jewtwo zamienionem zostaje po oddzieleniu od woj. Trockiego w r. 1569.

Dzieliło się na dwa powiaty : Brzeski i Piński.

Herb : pogoń w barwie błękitnej w polu czerwonem.

Star. grodowe: Brzeskie i Pińskie.

Star. niegrodowe : Drużyłowickie, Kamioneckie, Szereszowskie i Ziołowskie.

Rzeki : Bug, Prypeć, Pina, Horyń, Styr, Turya, Jusiołda, kanał Ogińskiego, mnóstwo bagien, Mucliawiec, Kr ma i i.

Miasta i miejsc, ważniejsze: Brześć Litewski, Terespol, Biała, Wołczyn, Niemirów, Kobryń, Krupczycze, Wysokie Litewskie (dziś Wysoko-Litowsk), Bereza (Bereza kartuska), Pińsk, Turów, Janów, Sławatycze, Łomazy, Kamieniec Litewski Horodyszcze, Chomsk.

(c) Żmujdź (Żmudź, Żemgals, lać. Samogitia).

Żmujdź od pierwszej połowy wieku XII. pozostawała w lennej zależności względem Litwy, zamieszki jednak wewnętrzne wskutek przechodzenia pod panowanie Litwy lub Krzyżaków, spowodowanego polityką Litwy, narażały ten kraj na półtorawiekową walkę z Zakonem i nie ustawały one mimo zwycięstwa pod Grunwaldem i mimo równoczesnego połączenia Źmujdzi z Litwą a tern samem z Polską. Ostateczny spokój wyniszczonej krainie zapewnił dopiero Kazimierz Jagiellończyk. Podczas gdy Litwa zaczęła przyjmować chrześcijaństwo już przed r. 1387, to na Żmujdzi wiara chrześcijańska zaczęła się krzewić i to nie bez oporu dopiero w latach 1412—1417. Żmujdź znacznie później zrównaną została z innemi województwami, zachowała przytem tytuł księstwa-starostwa.

4. Księstwo-starostwo Żmujdzkie.

Składało się z dwudziestu ośmiu powiatów : Wieszwiańskiego, Mendygiańskiego, Retowskiego, Telszańskiego, Potumszaiiskiego, Iirożkiego, Korklańskiego, Gondyńskiego, Szawdowskiego, Tendziagolskiego, Wielko- i Mało-Dyrwlańskiego, Bierżańskiego, Birżań-skie, Szawclskiego, Widuklańskiego, Ejragolskiego, Rosieńskiego, Jaśwojńskiego, Wilkie-szewskiego, Wielońskiego, Pojurskiego, Korszewskiego, Połońskiego, Twerskiego, Uszwent-skiego, Poweńdziańskiego i Żorańskiego.

Herb o dwu tarczach, na jednej Pogoń w polu czerwonem, na drugiej w polu czerwonem czarny niedźwiedź w postawie stojącej z białą obrożą na szyi.

Star. gród. : Rosieńskie, Teiszańskie.

Star. niegr. znacz. : Bejsagolskie, Botockie, Chwejdańskie, Gorzdowskie, Jaśwojńskie, Jurborskie, Plotelskie Płungiańskie, Połągowskie, Retowskie, Skirtszymońskie, Tryskie, Tyrk-szlewskie, Wieszwiańskie, Wielońskie.

Rzeki: Niemen, Wenta, Musza, Dubissa, Niewiaża, Szuszwa, Szeszupa, Jura, Minia i i.

Miasta i miesjca znaczniejsze : Wornie inaczej Miedniki dawniej stolica Źmujdzi, Kiej-dany, Rosienie, Kroźe, Taurogi, Kretynga, Połąga (port polski do r. 1701), Sanct-Heiligen (port na granicy Kurlandyi), Telsze, Szawle, Szkudy, Wielona, Jurbork (Georgenburg), Retów, Da-tnów, Władysławów (Neustadt), Chwałojnie.

(d) Czarna $uś.

Ziemia nowogrodzka przeszła pod panowanie Litwy w r. 1241. Pod nazwą Czarnej Rusi rządzona była przez namiestników W. Ks. Litewskiego a w r. 1500 utworzno z niej

5. Województwo Nowogrodzkie,

które w r. 1795 oderwane od Polski przez Rosyę należy dziś częściowo do gub. Grodzieńskiej i Mińskiej. Składało się z trzech powiatów : Nowogrodzkiego, Słonimskiego i Wołkowyskiego. Herb : pogoń i orzeł czarny w polu czerwonem.

Każdy z powiatów miał starostwo grodowe.

Star. niegrodowe : Cyryńskie, Jałowskie, Mścibowskie, Sokołowskie, Wolpińskie, Zdzi-towskie.

Rzeki: Niemen, Szczara, Łań, Słucz i i. ; jez. Kniaź.

Do powiatu Nowogrodzkiego należało dawniejsze księstwo Słuckie obejmujące ziemie od źródeł Niemna aż do ujścia Słuczy do Prypeci z stolicą Kleczewsk (dziś Kłeck).

Miasta i miejsc, ważniejsze: Nowogródek, Słuck, Nieśwież, Mir, Kopyl, Lachowicze} Kłeck, Radziwillmonty, Zausze, Snów, Różana, Dereczyn, Zelwa, Słonim, Mereczowszczyna, Wołkowysk, Izabelin, Szczorsze, Hruszówka (Rejtan), Zaosie.

(e) Biała ł^uś

składała się z wojwtw : Mińskiego, Połockiego, Witebskiego i Mścisławskiego.

6. Województwo Mińskie.

Ten obszar ziemi przechodził rozmaite koleje jużto pod książętami Połockiemi, jużto Kijowskiemi i tworzył później udzielne nawet księstwo; dopiero z początkiem wieku trzynastego (1236) dostał się pod berło Litwy i ostatecznie Polski. Województwo Mińskie ustanowiono w r. 1598.

W. składało się z trzech powiatów : Mińskiego, Mozyrskiego i Rzeczyckiego.

Herb : w czerwonem polu pogoń barwy cielistej na żółtej chorągwi.

Star. grodowe w siedzibach powiatu.

Star. niegrodowe : Bobrujskie, Czeczerskie, Homelskie, Krasnosielskie, Propojskie, Ra-doszewskie. Rotaczewskie, Zahalskie.

Rzeki : Dniepr, Druć, Berezyna, Świsłocz, Prypeć, Ptycz, Soż, Ipuć i i.

Miasta i miejsc, znaczniejsze : Mińsk, Kojdanów, Borysów, Studzianka, Śmiłowicze, Sławkowicze, Radoszkowicze, Mozyr, Rochaczów, Zasław, Homel, Ihumeń, Chołopienicze, Bobrujsk.

7. Województwo Potockie

było niegdyś udzielnem księstwem; od r. 1219 należało do Litwy. W r. 1564 zajęte zostało przez Moskali i dopiero w r. 1579 odebrane przez Stef. Batorego. W r. 1772 większa część wojwtwa po prawej stronie Dźwiny przyłączoną została do Rosyi.

-, 1-8 —

Księstwo połockie zostało na wojwtwo zamienionem w r. 1500; na powiaty nie było

podzielonem.

Herb : jeździec czarny na białem polu, w jednej ręce miecz wydobyty, w drugiej tarcza, na której wyobrażenie podobnego jeźdźca.

Star. grodowe : Połockie ; star. niegrodowe : Dziśnieńskie.

Rzeki : Dźwina, Dryssa, TJświata, Połota, Dzisna, Jjła i i. ; jeziora : Nieszczorda, Dryssa, Czerwiło, Lepelskie, Oświej i w. i.

Miasta i miejsc, ważniejsze : Połock, Dzisna, Lepel, Czasniki, Dryssa, Susza, Turowla, Koziany, Nieszczorda, Oświej.

8. Województwo Witebskie

zo-

było niegdyś udzielnem księstwem; przez małżeństwo ks. litew. Olgierda w r. 1318 z Julianną Maryą, córką ks. witebskiego Jarosława przeszło pod panowanie (1320) Litwy. W r. 1500 stało województwem. W r. 1772 zajęte zostało przez Rosyę.

Dzieliło się na dwa powiaty: Witebski i Ors/ański.

Starostwo grodowe : Witebskie.

Star. niegrodowe : Borysowskie, Jezierzyskie, Koziańskie, Luboszańskie, Orszańskie, Uświackie, Wieliźkie, Zasurańskie.

Rzeki znaczniejsze : Dźwina, Druć, Obol, Wićba, Dniepr i i.

Miasta i miejsc, ważniejsze: Witebsk, Wieliź, Uświata, Ostrowno, Suraż, Jezierzyszcze, Orsza, Szkłów, Bychów, Bóbr, Czereja, Białynicze, Kopyś, Horki.

9. Województwo Mścistawskie.

Do Odry.

Do Niemna.

Do Dniestru.

Do Dniepru.

Do Sanu.

Do Bzury.

Bobryk II. (1050) wypł. pomiędzy ww. Małe i Wielki

9. Województwo Mścistawskie.

Prawie najmniejsze z wszystkich województw. W czternastym wieku było księstwem podległem Litwie, przyłączone do niej ostatecznie zostało dopiero po śmierci ostatnich książąt Michała i Jerzego Lingweniczów. Województwem (nie podzielonem na powiaty) zostało dopiero w r. 1566.

Herb : pogoń w czerwonem polu, chorągiew złota.

Star. grodowe : Mścisławskie ; star. niegrod. : Korszańskie, Krzyczewskie i Radomyskie.

Rzeki znaczniejsze: Dniepr, Soż, Wiechra, Horodnia i i.

na rzecz Moskwy Smoleńska z powiatami zamków Siewierskiego, Nowogrodzkiego, Czerni-

oraz

Miasta i miejsc, ważniejsze : Mścisław, Krasnopole, Krzyczew, Andruszów : wieś pamiętna traktatem 13-letniego zawieszenia broni zaw. w d. 30 stycznia 1667. (W r. 1686 na mocy pokoju Grzymałtowskiego zrzekła się Polska Drohobuskim Bialskim i Krasneńskim chowskiego i Starodubowskiego).

10. Województwo Smoleńskie.

Smoleńsk stanowił niegdyś udzielne księstwo ; pod koniec trzynastego wieku wpływ Litwy na losy Smoleńska staje się widocznym, a w wieku czternastym ks. smoleńscy są już hołdownikami Litwy. Za Wł. Jagiełły smoleński książę ruski Światosław podniósł oręż przeciw W itoldowi, lecz został pobity i zginął pod Mścisławiem. Syn jego Jerzy Światosławowicz dostał się do niewoli, jednak po złożeniu przysięgi na wierność Witoldowi objął rządy księstwa. Gdy atoli Jerzy w r. 1396 podniósł oręż-i został pobity, przyłączył Witold całe księstwo do Litwy, od któiej je îaz jeszcze ale bezskutecznie starał się Jerzy oderwać w r. 1403.

Na wojwództwo zamienione zostało w r. 1430 a na mocy Unii Polski z Litwą w r. 1569 na zawsze do Polski przyłączone.

Na mocy pokoju Grzymałtowskiego w r. 1686 Smoleńsk oddany zostaje na zawsze Moskwie z wyjątkiem trzech obwodów Siebierskiego, Newelskiego i Orszańskiego, które przeszły pod panowanie Rosyi w r. 1772.

Większa część szlachty tego województwa po traktacie Andruszowskim przeniosła się do wojwtw Trockiego i Wileńskiego i w samem Wilnie obierała posłów. — Wojwtwo składało się z dwóch powiatów : Smoleńskiego i Starodubowskiego, gdzie mieściły się także starostwa grodowe.

Herb : złota laska w szarem polu na czerwonej chorągwi.

Rzeki znaczniejsze : Dniepr, Ipuć, Soż i i.

Miasta ważniejsze : Smoleńsk, Starodub, Krasne.

(f) Inflanty (Ltubawa, Ltivonia).

Po rosyjsku Libawa, Polskaja Liflandija, po niem. Lubland, Libland, a nakoniec Lilland, o na polskie przerobiono na Inflanty jak np. z Marienburga na Malbork. Najdawniejsze wiaro-godne historyczne zapiski o kraju i narodzie (Liwonach) tenże zamieszkujących podają, że w r. 1158 okręt handlowy niemiecki płynący do Wisby w Gottlandyi został zapędzony przez burzę do zatoki Inflanckiej pod ujście Dźwiny. Kupcy ci wszedłszy w handel zamienny z Li-wonami założyli osadę, będącą początkiem miasta Rygi. Pod opieką przybyszów pozostał tamże rz. kat. zakonnik holsztyński, im. Mejnard i szerzył pomiędzy ludnością krajową wiarę chrześcijańską. Mejnard był więc niejako apostołem tych krain, za co też został wyniesiony do godności biskupiej w r. 1186. — Później kraj ten był w posiadaniu Danii za panowania Kanuta VI. (1196) i Waldenmara II. (1220). Po. roku 1220 biskup Obracht de Appeldern nie mogąc sprostać tak niewiernym jakoteż Danii i Litwie założył zakon kawalerów mieczowych Templa-ryuszy, który w r. 1237 połączył się z zakonem krzyżackim i przyjął jego regułę. W ten sposób Inflanty przeszły wówczas pod władzę Krzyżaków. W pierwszej części szesnastego wieku wprowadzony luteranizm był początkiem niezgod wewnętrznych, z których korzystając car Iwan Wasilewicz usiłował podbić Inflanty, Kurlandyę i Estonię. Wielki mistrz krzyżacki poddał się Polsce w r. 1561 (Estonia poddała się Szwecyi w r. 1560) a poprzysiągłszy hołdo-wnictwo Polsce został d. 28. list. 1561 r. pierwszym panującym ks. kurlandzkim Od tego roku Inflanty należały do Polski, były jednak ciągle przyczyną niezgody pomiędzy nią, Moskwą a Szwecyą. Po stuletnich walkach, na mocy traktatu oliwskiego, Inflanty odstąpione zostały Szwecyi, w r 1710 zajęte przez Piotra Wielkiego a traktatem nysztadzkim zostały stanowczo przyłączone do Rosyi. Inflanty całe należały zatem do Polski od r. 1561 do r. 1660 i odtąd, tylko czwarta ich część pozostała przy Rzeczypospolitej.

11. Województwo Inflanckie (Lubawskie).

Od r. 1561 Inflanty przyłączone były do Polski z tytułem księstwa. W r. 1588 podzielone były na trzy wojwtwa: Derpskie (Dorpackie) Wendeńskie i Parnawskie, lecz od czasu traktatu oliwskiego Polska zatrzymała tylko powiat Dyneburgski, który aż do r. 1772 nosił tytuł wojwtwa Inflanckiego i obejmował powiaty (traktaty) : Dyneburgski, Kzeżycki, Lucyński i Marienliauski. Po pierwszym rozbiorze kraju pozostała jeszcze przy Polsce część tego wojwtwa na lewym brzegu Dźwiny, która aż do drugiego podziału w r. 1793 wysyłała na sejm swych posłów. Ostatni posłowie na Sejmie konstytucyjnym byli Wejsenhoff i Niemcewicz.

Herb : w czerwonem polu biały gryf z koroną, przedniemi łapami wspięty do góry, trzymający w prawej goły miecz, na piersiach zaś splecione i koroną uwieńcone litery S, A. (Sigismundus Augustus).

Star. grodowe: Dyneburgskie.

Star. niegrodowe : Lucyńskie, Marienhauskie, Rzeźyckie.

Rzeki: Dźwina z dopływami, jezioro Czudzhie czyli Pejpus, wiele mniejszych jezior; zatoka inflancka (Rygska).

Miasta ważniejsze : Wenden (Wendyń, dawniej po polsku Kieś), Ryga, Walk, Parnawa (Pernow) : wszystkie cztery odpadły od Polski na mocy trakt, oliwskiego ; pozostały zaś przy Polsce aż do r. 1772 : Dyneburg (Dümbork) z warownią zbud. w r. 1582, Rzeżyca, Lucyn (Lutzen) i Marienhaus.

RZEKI POLSKIE.

d południa Karpaty, Dniestr i morze Czarne, od zachodu Odra, od wschodu Dniepr a morze Bałtyckie i Dźwina od północy, to naturalne granice Polski. Cały ten, prawie tak ściśle przez naturę od reszty Europy odgraniczony obszar ziemi jest prawie równiną, opierającą się jedynie podstawami swemi o Karpaty i nosi ogólną nazwę równiny sarmackiej. Równina ta nie jest jednak w całem słowa tego znaczeniu płaszczyzną, podnoszą się bowiem na niej pewne grupy i pasma wzniesień, z których najwa-żniejszem jest wzniesienie biegnące prawie przez środek, a jego główny kierunek, uwzględniwszy pewne zboczenia, przedstawia linia pociągnięta od źródeł Sanu aż do źródeł Dźwiny. Wzniesienie to powoduje rozdział wód na dwie przeciwne strony, rzeki więc z tego obszaru toczą swe wody w dwóch przeciwnych kierunkach t. j. ku północy i na południe do dwóch odrębnych mórz : do morza Bałtyckiego i do morza Czarnego, i dlatego rozróżniamy je na rzeki stoku bałtyckiego i na rzeki stoku czarnomorskiego.

Rzeki mające swe źródła w głębi kraju i łączące się bezpośrednio z morzem nazywamy rzekami głównemi. Rzeki główne spotykają na swej drodze a tern samem zasilają się wodami mniejszych rzek; te ostatnie są to t. zw. donływy pierwszego rzędu: niosą one swoje wody, jako-teź wody swych dopływów, a w stosunku do rzeki głównej wody dopływów drugiego rzędu. Rzeki zaś, które zasilają dopływy drugiego rzędu są odnośnie do głównego koryta dopływami trzeciego rzędu i t. d.

Prócz rzek głównych rozróżniamy jeszcze rzeki przymorskie, bo te chociaż łączą się bezpośrednio z morzem, mają jednak swe źródła niedaleko morza.

Do rzek głównych stoku bałtyckiego należą: Odra, Wisła, Niemen i Dźwina; do stoku czarnomorskiego : Dniestr, Boh (Bug) i Dniepr.

Znaczniejsze rzeki przymorskie bałtyckie : Prośnica, Słupa, Reda, Elbląga, Pasłęka, Pre-goła, Minia, Danga, Windawa i Aa (Gauja) ; czarnomorskie : Adźatyk, Kujalnik, Tiliguł, Berezań i Zasik.

Użyte skrócenia zrozumieć można bardzo łatwo z treści samej. Rzeki drukowane są pismem pochyłem, wsie zwykłemi a miasta

tłustemi czcionkami.

T^zeK* główne.

(A) Uchodzące do morza Bałtyckiego.

na

morza.

Bałtyckiego. Odnoga zachodnia, płynąca pomiędzy lądem stałym a wyspą Orzną, uchodząca powyżej m. Wołgaszcz (Wolgast) zowie się Pienią (Pohne) ; odnoga środkowa bieżąca pomiędzy obiema wyspami zowie się Świnią {Swine , trzecia zaś t. j. odnoga wschodnia, pomiędzy lądem stałym a wyspą Wolin, pł. pod m. Wolin, uchodzi pod Dziwnowem. (Dievenov) i zowie się Dziwno {Dievenov).

Długość O. od źródeł aż do ujścia wynosi 885 kim. ; jest spławną na przestrzeni 770 kim. Z Hawelą (dawniejszą Chabową, Hawel), prawym dopływem Elby łączy Odrę kanał hnow’ski (Finow-Kanal), ze Szprewią {Spree), lewym dopływem Haweli kanał Fryd. Wilhelma. — Główny port odrzański jest przy ujściu Świni i jest zarazem głównym portem handlowym

Szczycina (Szczecina).

Lewy brzeg O. zowie się niemieckim, prawy zaś polskim.

1. Odra (w starożytności Vandalus, Odera, po niem. Oder) (1) wypływa w Morawii na granicy Ujazdu Wielkiego (Gross-Ujazd) i Warchostu (Haslicht) z małego trzęsawiska na północno-wschodnich PłnW) stokach gór odrzańskich, położonego na 634 mtr. nad poziomem 0. płynie pod Baranowem (Bernhaui granicą morawsko-szląską na przestrzeni sześciu kilometrów i pod Kłokoczówkiem (Klein-Glockersdorf) przechodzi na Szląsk austryacki. Od m. Odry (Odrau) dążąc do Memkowic powtórnie bieży granicą morawsko-szląską przez pięć kilometrów (kim.), poczem wchodzi do Morawii a ubiegłszy tamże jedynaście kim. rozgranicza w dalszym biegu Morawię od Szląska austr. na przesztrzeni trzydziestu kim. Od przyjęcia Opawy płynie (pł.) przez dziewięć kim. granicą Szląska pruskiego i Morawii a aż do ujścia Olszy rozgranicza Szląsk austr. od Szląska prus. na przestrzeni czternastu kim. Za Boguminem (Oder-berg) zwraca się ku północy (Płn), wstępuje na Szląsk pr. i pł. tu koło Raciborza (Ratibor), Koźla (Kosel), Krapowic (Krappitz) i Opola (Oppeln) a stąd w kier. ogólnie zachodnio-północnym (ZPłn) koło Brzegu (Brieg), Oławy (Ohlau), Wrocławia (Breslau), Głogowa (Glogau) aż do Bytomia (nad Odrą) (Beuten). Tu zwraca się ku Płn. aż po Sabor, s!ąd zaś w kier. zachodnim (Z) bieży koło Krosna (Crossen) aż do połączenia się z Nissą łużycką i wraz z nią podąża w kier. Płn. koło Frankfurtu (n. Odrą) po Kostrzyn (Kiistrin), gdzie od prawego brzegu łączy się z Wartą. W dalszym ciągu bieg O. aż do Czedna (Zehden) jest PłnZ., poczem aż do ujścia Płn. z małem nachyleniem ku wschodowi (W.) Poniżej Widuchowa (Fiddichov) dzieli się O. na dwa ramiona. Zachodnie ramię nosi nazwę Odry i rozdzieliwszy się na cztery odnogi, trzema t. j. Małą Ryglicą, Parnicą i Duńczycą wpada do jez. Damskiego (Dammscher-See), podczas gdy czwarta odnoga okrąża Szczycin (Stettin) i oddzielnie wpada do tego samego jeziora. Wschodnie ramię, w pierwszej połowie zwane Źórawiem, w drugiej Wielką Ryglicą wpływa także do jez. Damskiego. Z tego jez. wypływa O. w okolicy Pelicy (Poelitz), tworzy wielką i małą zatokę szczycińską i trzema odnogami pomiędzy wyspami Wolinem i Orzną (Usedom) wpada do morza

2. Wsła (2) wypływa na Szląsku aust., prawie na samej granicy Szląska i Galicyi z PłnZ. stoków góry Baraniej na wysokości 1115 mtr., npm ; powstaje tamże ze zlewu dwóch strumieni: Białej Wisełki (3) i Czarnej Wisełki (4). Po krótkim i oddzielnym biegu złączone razem strumienie, noszą już nazwę Wisły. Ztąd dawniejszy kier. Z. zmienia Wisła na ZPłn. i mija wsie: Wisłę i Ustroń, a następnie m. Skoczów (Skotschau) i Strumień (Schwarzwasser). Od Strumienia zwraca się Wisła ku W., oddziela Szląsk pr. od austryackiego aż do miejsca połączenia się z rz. Białą, gdzie skręca ku WPłn. i aż do połączenia się z Przemszą stanowi granicę pomiędzy Galicyą a Szląskiem pr. Odtąd wkracza do Galicyi, przybiera kier. W., mija Kraków, rozdzielając go od Podgórza i za Niepołomicami opuszcza Galicyę, stanowiąc odtąd aż po Zawichost granicę polityczną pomiędzy Galicyą a król. polskiem (gubernią kielecką i radomską) przy kier. biegu ogólnie PłnW. Północny brzeg Wisły od połączenia sję z Przemszą aż do ujścia potoku kościelnickiego pod Wolicą stanowił połudnowią granicę b. rzpltej krakowskiej cz. wolnego m. Krakowa (od 3. maja 1815 do 11. listop. 1846). Na tej przestrzeni gra nicznej leżą nad Wisłą następujące miejscowości : Niepołomice, Nowe (Słomiane, Brzesko, Uście Solne, Koszyce, Opatowiec, Korczyn, Połaniec Osiek, Baranów, Tarnobrzeg, Sandomierz i Zawichost. Za Zawichostem wstąpiwszy w granice król. polsk. przybiera Wisła kier. Płn., przepływa koło Rachowa, Józefowa, pomiędzy Kazimierzem (Dolnym) a Janowcem, dalej koło Puław (Nowo-Ale-ksandryi), fortecy Dęblina (Iwangrodu), Stężycy, Maciejowic, Ryczywołu, Góry-Kalwaryi, Karczewa, Warszawy, Pragi i Nowego Dworu Następnie od Modlina (Nowo-Gieorgiewsk) skręca Wisła ku PłnZ., pł. koło Zakroczymia, Czerwińska, Wyszogrodu, Płocka, Dobrzynia (nad Wisłą), Włocławka, Bobrownik Nieszawy, Otłoczyna, Torunia (Tohrn) i Fordonu. Od Zawichostu aż do Otło-czyna płynie Wisła przez król. polskie i rozdziela gub. radomską od kieleckiej i siedleckiej, przepływa prawie przez środek gub. warszawskiej a dalej rozgranicza gub. warszawską od gub. płockiej. Przed Otłoczynem opuszcza Wisła król. kongresowe i odtąd aż do ujścia pf. przez Prusy Zachodnie.

dwa ramiona i tworzy deltę (Żu-

na

znowu

Od Fordonu zmienia Wisła poprzedni kier. na Płn. i bieży koło Chełmna (Kulm), Świe-cia (Schwetz), Grudziądza (Graudenz), Nowego (Neuenburg) i Gniewia (Mewe) ; kilka kim. poniżej ostatniego miasta pod w. Piekło (Pieckel) dzieli się Wisła ławy, Werder); prawe ramię nosi nazwę Nogatu, pł. koło Maiborga (dawniej Czartyrn (Marien-burg) i wpada licznemi odnogami do zatoki Świeżej (Frisches Haff); lewe ramię zatrzymuje nazwę Wisły, przepływa pod Tczewem (Dirschau) i po około 20 kim. biegu dzieli się na dwa ramiona. Lewe cz. zachodnie przepływa obok Gdańska (Danzig), następnie zwraca się ku Płn. i uchodzi do morza Bałtyckiego pod warownią Weischelmiinde, prawe zaś cz. wschodnie po kilkunastu kim. biegu uchodzi licznemi odnogami do zatoki Świeżej.

W^isła jest największą z rzek wpadających do morza Bałtyckiego. Długość jej od źródeł aż do ujścia wynosi 1127 kim.

W starożytności Wisłę nazywano Visula, Visculus, Quistula, Vistula, pierwotnie zaś po polsku Wistłą.

wre-

W dawniejszym stanie rzeczy źródła Wisły leżały na Szląsku; ztąd wpływała Wisła we wojwtwo krakowskie, które przecinała na dwie równe niemal połowy, następnie płynęła przez Płn W. część wojwtwa sandomierskiego, poczem oddzielała to wojwtwo od wojtwa lubelskiego i wstępowała ponownie w Płn. część wojwtwa sandomierskiego; ztąd płynęła przez wojwtwo mazowieckie, rozgraniczała wojwtwo rawskie od płockiego, poczem stanowiła granicę wojwtwa brzeskiego i inowrocławskiego od ziemi dobrzyńskiej i wojwtwa chełmskiego, szcie oddzielała wojwtwo pomorskie od Prus książęcych i wojwtwa malborskiego.

3. Niemen (o) w staiozytności Chvonus, po litew. Niemonas, po niem. JWemel, jest główną rzeką Litwy. N. wypł. na granicy dawnych województw mińskiego i nowogrodzkiego, niedaleko Kojdanowa, z błotnistych lasów pow. ihumeńskiego i pł. zrazu w kier. ogólnie Z. obok

tych trzy główniejsze : Niemonin, Gilga i Tawa

Mikołajowa (Nikołajów), Bielicy, Mostów i Grodna. Od Grodna przybrawszy kier. Płn. przepływa w ciągłych zakrętach koło Liszkowa, Druskiennik, Merecza, Olity, Puń, Balwierzyszek, Wierzy-szek, Pren, Dorsuniszek a zwróciwszy się ku Z. obok Rumszyszek, Poniemonia, Kowna, Sapieżyszek, Wilków, Wielony, Jurborga (Georgenburg), Jańsborga (Johannisburg), Ragnety i Tylży (Tilsit) ; kilkadziesiąt kim. poniżej ostatniego miasta w miejscu zw. Winge dzieli się na dwa, wielką deltę tworzące ramiona, które w kilkunastu kilometrowej odległości od siebie uchodzą do zatoki Kurońskiej (Kurisches Haff). Ramię prawe zw. Buss, wpada do tej zatoki pod w. Russ, lewe zw. Gilga dzieli się przy ujściu swojem na kilka odnóg uchodzą pod wsiami tego samego nazwiska.

Niemen w biegu swoim zraszał podług dawnego podziału Polski wojwtwa nowogrodzkie, wileńskie, trockie, Żmujdź i Prusy książęce, podług dzisiejszego zaś podziału przepływa przez należące do Rosyi gub. mińską i grodzieńską, odgranicza gub. suwalską od gub. grodzieńskiej i pomiędzy ww. Schillehnem a Schmalleningken wpływa w Prusy Wsch., przez które aż do ujścia przepływa.

Kręty bieg jego wynosi w ogóle 981 kim. Spławnym jest już od m. Piaseczna, żeglownym od Nowego Świerznia i Stołbców.

Za czasów pogańskich rzece tej oddawano cześć boską a pomiędzy Mereczem i Olitą pod Niemonajciami stała niegdyś jedna z głównych świątyń pogańskich.

4. DŚwina (6) właściwie Dźwina Zachodnia, w star. Eridan, Rudon albo Rubon, po niem. Düne, bierze swój początek na granicy gub. twerskiej, pskowskiej i smoleńskiej, z tych samych wzgórz i niedaleko źródeł Wołgi i Dniepru z jez. Dźwińca pod w. Karakino. D. pł. zrazu w kier. Płd., lecz wkrótce zasilona wodami Meży, Berezy i Olszy skręca w gub. smoleńskiej ku PłdZ. i wchodzi w granice Polski płynąc tu obok Wieliża, Suraża, Witebska, Ostrowna i Bieszenkowic. Odtąd przybiera z małemi zboczeniami ogólny kier. PłnZ. aż do ujścia i przepływa obok Potocka, Dzisny, Dryssy Drui, Dyneburgu (=Dzwińsk), Iłłuksty, Jakubowa (Jacobstad), Krzyżborka (Kreuzburg), Selborka (Zelburg), Frydrychstatu, Kircholmu i Rygi ; uchodzi poniżej Rygi pod m. Dyament (Dünamünde) do zatoki Inflanckiej cz. Rygskiej.

D. zraszała dawniejsze wojwtwa witebskie, połockie, inflanckie, dalej odgraniczała Se-migalię polską od części Inflant odstąpionych Szwecyi w r. 1660 ; w dzisiejszym stanie rzeczy całe jej koryto jest w Rosyi tj. w guberniach: twerskiej, smoleńskiej, pskowskiej, witebskiej, wileńskiej, kurlańskiej i inflanckiej.

D. jest przeszło 1100 kim. długą, żeglowną zaś od połączenia się z Toropą.

Rzeki przymorskie stoku bałtyckiego.

1.    Prośnica (7) (Persante) bierze początek z jez. Persanzig pod wsią t. n. w Pomeranii. Z powiatu szczecinkowskiego (Szczecinek, Neustettin) wybiegłszy wpływa do białogrodzkiego (Belgrad) a następnie do kołobrzeskiego i pod Kołobrzegiem (Colberg) wpada do morza Bałtyckiego po około 150 kim. biegn. Kier. ogólnie PłnZ.

2.    Słupa (8) {Stolpe) wypł. pod Sierakowską Hutą w pow. kartuskim (Karthaus) w Pr. Zach., pł. początkowo w kier. Płd. koło Tuchlina, przepływa przez jez. Tuchlińskie, dalej przez jez. Prężyno, Skrzynka, Trzebicino, Wielkie i Węgorzyno i pł. następnie koło w. Sulęczyn (Sullenczyn). Od Sulęczyna skręca ku Z., opuszcza Pr. Zach., wstępuje do Pomeranii i łączy się od 1. brz. z rz. Bytów (9), nadpływającą z Płd. od Bytowa (Bütow). Wreszcie zwraca się S. ku PłnZ., pł. koło Słupska (Stolp) i uchodzi pod w. Ujść (Stolpemünde) po przeszło 100 kim. biegu.

3.    Łeba (10) {Łeba) wypł. z jez. Czepońskiego, należącego do grupy jezior Raduńskich w pow. Kartuskim, pł. w kier. Płn., mija Staniszewo (Stanischewo), dalej Strepcze (Strepsch), po za któremi stanowi na pewnej przestrzeni granicę pomiędzy Prusami Zachodniemi a Pomeranią. Przeszedłszy na Pomorze zwraca się ku Z., oblewa Lębork (Lauenburg), wreszcie skręca ku Płn. a potem ku PłnZ. i wpływa do jez. Łeba, z którego odlewa swe wody do morza Bałtyckiego wspólnie z wodami jez. Sarbskiego pod m. Łeba. Dł. koryta około 100 kim.

4.    Reda (11) {Rheda) wypł pod w. Strzebielino (Strebielin) w pow. wejherowskim (Neustadt in W. Preussen), pł. początkowo w kier. Płn., mija w. Bielawę, poczem na krótkiej przestrzeni rozgranicza Prusy Zach. od Pomorza. Za w. Góra (Ghora) zwraca się ku W., mija Wejherowo (Neustadt), Redę i po za nią uchodzi do zatoki Puckiej (Putziger Wick) po niespełna 65 kim. biegu.

5. Elbląga (12) {Elbing). — Rzeka Dzierzgoń (13) {Sorge) wypł. przy w. Kadzie (Eich-horst) w pow. morąskim (Mohrungen) w Pr. Wsch., łączy się z odpływem (zw. także Dzierzgoń)

jez. Dzierzgoń (Sorgen-See), okrąża zamek Dzierzgoń, następnie pł. w kier. Płn. stanowiąc granicę pomiędzy Prusami Wsch. a Zach. i wpada pod w. Slobbendorf do jez. Drużno (Drausen-See), z którego wypływa już jako Elbląga. — E. mimo, że po bardzo krótkim biegu uchodzi wprost do morza Bałtyckiego, byłaby sama przez się mało znaczącą, lecz bezpośrednie połączenie jej z innemi rzeczkami i jeziorami, jakoteż że nad nią rozłożyło się handlowe m. Elbląg (Elbing), nadają jej pewnego znaczenia. E. wypł. z północnej części jez. Drużno i początkowo nosi nazwę Lachy elblągskiej (Elbinger Lache) i dopiero po przyjęciu od 1. brz. wód rz. Tyny (14) {Thiene) nazywa się Elbląga. Pod samym Elblągiem przyjmuje od 1. brz. Stary Nogat, z prawej strony rz. Homulę (15) i pł. przez środek Elbląga, Uchodzi do zatoki Świeżej; dł. około 15 kim. Kier. biegu D zier zgoni i Elblągi ogółem Płn.

6. Pasłęka (16), Passarga, Passarya, {Passarge) wypł. z wyżyny olsztyńskiej pomiędzy Olsztynem (Allenstein) a Gryźlinami w pow. olsztyńskim we Warmii. Niedaleko od źródeł rozlewa się w jez. Passarskie, poczem płynąc w kier. Płn. łączy się od pr. brz. z rz. 1) Jemiłówką (17) {Ameling), płynącą koło Olsztynka (Hohenstein) z jez. Jemiołowa (Mispel-See), 2) z rz. Li-wną (18) {Liebe), płynącą koło Libsztatu (Liestadt) z jez. Narien, 3) z rz. Erwęcą warmińską (19) (Drewenz), płynącą koło Ornety (Wormditt) od w. Glandau i Hanshagen i 4) z rz. Wałszem (20) ( Walsch), pł. koło Melzaku (Melhsack) z jez. Wałsz. W dalszym biegu podąża P. pod Bruniewo (Brunsbergę, Braunsberg) i siedem kim. poniżej t. m. uchodzi do zatoki Świeżej pomiędzy ww. Nową i Starą Passaryą (Neu-, Alt-Passarge) po około 120 kim. biegu. — Pasłęka prawie od źródeł aż do połączenia się z Wałszem stanowiła zachodnią granicę Warmii.

7. Pregoła (21), Pregla {Pregel) powstaje ze zlewu rzek: Pisi, Rominty, Węgorapy i Wy struci. Połączone razem wody tych rzek koło Wystrucia (Insterburb) przybierają nazwę Pregoły i przebiegają ztąd około 85 kim. ze W. na Z. koło Norkitten, Puschdorf, Welawy (Wehlau), Tapiawy, (Tapiau), Królewca (Königsberg) i Holstein. Poniżej Tapiawy dzieli się Pr. na dwa ramiona — lewe zw. Starą Pr., prawe zw. Nową Pr., — które łączą się ze sobą w samym Królewcu i po za t. m. trzema odnogami wpadają do zatoki Świeżej. Dł. Pr. wraz z Pisią około 168 kim. — Wy struć (22) {Inster) wypł. na Z. od w. Wornakajle (Wornakallen) z błot na obszarze w. Scho-rellen w pow. pilkałowskim (Pillkallen) w Prusach Wsch. Wystruć pł. początkowo w kier. Z., potem PłdZ. i poniżej Wystrucia (Insterburg) wpada do połączonych wód Węgorapy i Pisi z Ro-mintą po około 80 kim. biegu. — Pisia (23) {Pisse) wypł. z jez Wisztynieckiego (Wyszteter-See), leżącego na granicy Prus Wsch. a gub. suwalskiej, pł. w kier. Z. po Mielkujmy (Mehlkemen), ztąd w kier. Płn. a następnie Z. aż po Gąbin (Gumbinnen), gdzie łączy się od 1. brz. z Romintą. Od Gąbina podąża przeważnie w kier. PłnZ. aż do połączenia się z Węgorapą, ubiegłszy od źródeł niespełna 80 kim. — Rominta (24) {Rominte) wypł. pod w. Przerośl niedaleko od jez. Kościelnego w pow. suwalskim, przechodzi zaraz do Prus Wsch., pł. ogólnie w kier. PłnZ. i po przeszło 60 kim. biegu wpada do Pisi pod Gąbinem. — Węgorapa (25), Węgrza {Angerapp) wypł. z jez. Mamry (Mauer-See) na Płd. od Węgoborku (Angerburg), w pow. węgoborskim w Prusach Wsch. i łączy się wkrótce z rz. Gołdapką (26) {Gołdap), wypływającą z jez. Gołdapskiego. W dalszym ciągu pł. Węgorapa w licznych zakrętach z Płd. ku Płn. koło Węgorapy (Angerapp), Darkiejmów (Darkehmen) i łączy się z Pisią koło Wystrucia po przeszło 150 kim. biegu. — Do Pregoły wpada jeszcze pod Welawą (Wehlau) odl. brz. rz. Łyna (27) {Alle), największa rzeka Warmii. L. wypł. pod w. Łyna (Lahne), w pow. niborskim (Neidenburg) w Prusach Wsch., pł. od źródeł w kier. Płn , przepływa w krotce przez jez. Łańskie (Lanskier-See), bieży w t. kier. koło Olsztyna (Allenstein) aż po Świętogórę (Heilsberg) a ztąd w kier. PłnW. aż do Bartoszyc (Bartenstein). Od Bartoszyc aż do Szympopla (Schippenbeil) przybiera kier. W., a Płn. od Szym-popla aż do Frydlądu (nad Łyną) (Friedland an der Alle). Ztąd aż po Albergę (Allenburg) zwraca się ku W. i tu łączy się od pr. brz. z rz. Omet (28), a poniżej Albergi z prawym dopływem Swine (29) i jej poboczną limą (30). Od Albergi skręca L. stale aż do ujścia ku Płn. i wpada pod Welawą po przeszło 143 kim. biegu.

Wiewirza wypł. w pow. rossieńskim

8.    Minia (31), Minga, Minoga (Minge) wypł. z jez. Dziadowo pod Zoranami na Żmuj-dzi, w pow. telszewskim, w gub. kowieńskiej ; M. pł. zrazu ku PłnZ., za Medyngianami łączy się od pr. brz. z Suzdrawą (32), nadpływającą z PłnW. od m. KątOWCe i w. Żlobiny, następnie mija Judejki, przybiera od pr. brz. od m. Płungiany płynącą rz. Bobrungę (33) a wypływającą z jez. Płotele Pod w. Nowosady, po złączeniu się od 1 brz. z Salantą (34), zwraca się ku Płd. i pod Korcianami łączy się od pr. brz. z rz. Olania (35), nadpływającą od PłdW. od m. Kule. Poniżej nieco wpada do M. od pr. brz. rz. Zwałsia (36) nadpływająca od W. z błot położonych pomiędzy Andrzejewem i Retowem. Minąwszy Gorzdy przechodzi M. przed w. Len-tinen do Prus Wsch., mija wsie Danillen, Dittauen i Prokuls, pod w. Łujże łączy się od 1. brz. z Wiewirzą (37) i poniżej od t. s. brzegu z rz. Tenenis (38). Ztąd podąża M. pod w. Minię (Minge) i tam wlewa się do zatoki Kurońskiej po około 180 kim. biegu. — Salanta wypł. w pow. telszewskim koło Neojan, pł. z Płn. ku Płd koło miast Gintyliszki, Sataity i po około 55 kim, biegu łączy się pod w. Nowosady z Minią. w gub. kowieńskiej z jez. Layss koło m. Andrzejewo, pł. zrazu ku Z., następnie ku Płd., mija Wewirżany, Łujże i wpływa do Prus Wsch, gdzie łączy się z Minią.

9.    Danga (39) Tanga (Dange) ma źródła powyżej w. Gruszławki na Żmujdzi, w pow. telszewskim, w gub. kowieńskiej, pł. z Płn. ku Płd. na Źmujdzką i Pruską Kretyngę i pod Kłajpedą (Memel) po 70 kim. biegu wpada do cieśniny łączącej zatokę Kurońską z morzem Bałtyckim.

10.    Windawa (40), Wenta (Windau) wypł. na Żmujdzi z jez. Łabunowo pod w. Łabu-nowo w pow. szawelskim, w gub. koweńskiej, pł. zrazu w kier. PłnW. koło miast: Chwałoj-nie, Uźwenty i Szawkiany, ztąd przybiera kier. Płn. aż po Kurszany, poczem zwraca się ku PłnZ. i zatrzymując już ten kier. aż do ujścia przepływa koło miast: Popielany, Wieksznie, Lackowa i Greże (Grósen). Tu wchodzi do Kurlandyi, mija Szkrundę (Schrunden), Kuldygę (Goldingen), Piltyn (Pilten) i pod Wentą (Windau) uchodzi do morza Bałtyckiego po około 300 kim. biegu.

11.    Aa (41), Gauja kurlandzka, po łotew. Leela-Upe, powstaje z łączenia się dwóch rzek: Niemenka (Memel) i Muszy (Muscha) pod m. Bowsk (Bauske) i odtąd przybiera dopiero nazwę Aa. Jest główną rzeką Kurlandyi i zabiera mnóstwo dopływów zbiegających się wachlarzowato do głównego łożyska. — Niemenek (42) wypł. pod w. Litwiniszki (dawn. m. Jeziorosy) w pow. no-woaleksandrowskim w gub. kowieńskiej i pł. w kier. Z. aż po Poniemunek, tu zwróciwszy się ku PłnZ. łączy się od pr. brz. z rz. Łankupą (43) (Lankaupe), płynącą od m. Rakiszki, następnie mija Poniemuń, gdzie przybiera od pr. brz. rz. Ber żonę (44), płynącą od m. Czadosy (Tschadosy)* Następnie dosiąga N. m. Kwietki i po za niem łączy się z rz. Nieretką (45), płynącą od W* koło m. Suwejniszki i odtąd stanowi granicę pomiędzy gub. kowieńską a gub. kurlandzką. W dalszym biegu zlewa się N. od pr. brz. z rz. Sussej (46), nadpływającą od PłdW. koło m. Oknisty i w. Nereta (Nerft), a poniżej od t. s. brz. z rz. Weżyt (47) (Wesit), płynącą od W. z jez. Weżyt koło w. Worlany. Od połączenia się z Weżytem przybiera N. przy biegu bardzo krętym kier. ogólnie Z. i bieży koło Radziwilliszek Żmujdzkich, Brunowiszek, Alt-Raden i za Bowskiem łączy się z Muszą ubiegłszy od źródeł przeszło 170 kim. — Niemenek przybiera jeszcze od 1. brz. rz. Oposzczę (48), wypływającą na W. od m. Ponedel w pow. nowoaleksandro-wskim. O. pł. zrazu w kier. Z. aż do w. Downary, ztąd w kier. Płn. koło w. Malejsze, rozlewa się w jez. Szyrwenty (cz. Birżańskie), mija Oposzczę, Birźe Litewskie i łączy się z N. po około 65 kim. biegu pod Radziwilliszkami.

12.    Musza (49) wypł. w pow. szawelskim, w gub. kowieńskiej, pomiędzy ww. Biczusze, Roczkiew i Michnajcie na Płn. od m. Grużdzie. M. pł. w kier. W. aż do połączenia się z rz. Lawenną i na tej przestrzeni przyjmuje następujące dopływy od pr. brzegu: 1) rz. Kulwę (50) (Kulpa) płynącą z Płd.; 2) rz. Szyladis (51); 3) rz. Kroję (52), która wybiegłszy z jez. Gudele pł* naokoło m. Ligumy, m. Pokrój i uchodzi pod Liberyszkami ; 4) rz. Dowginę (53). D. wypł. z jez. Weras, pł. z Płd. ku Płn. koło Szadowa, Rozalina, Klowany i wpada pod Rymszanami; 5) rz.

— 27

Lawenę (54). L. wypł. pod w. Połujki w pow. nowoaleksandrowskim, niedaleko m. Ponedel, pł. w kier. Z. koło miast Kupiszki i Korsakiszki, za Hulą skręca ku Płn., mija Puszołaty i za Pozwolem wpada do Muszy po przeszło 100 kim. biegu. — Od połączenia się z Lawenną przybiera M. kier. Płn. i przyjmuje od pr. brz. 6) rz. Piwesę (55), 7 • rz. Totolę (56), poczem mija Sałaty i za Bowskiem łączy się z Niemenkiem po niespełna 130 kim. biegu. — Piwesa wypł. pod w. Ejnary, pł. w kier. Z. koło m. SołomleŚĆ, skręca ku Płn. pod w. Grudczyszki i uchodzi poniżej Pozwolą pod w. Popiwesie.

Tak utworzona rz. Aa pł. następnie w kier. ogólnie PłnZ. i zasila się następującymi dopływami od 1. brz. 1) Islic (57). I. wypł. ną Płn. od Konstantynowa, pł. w kier. PłnZ. i przybiera od 1. brz. Birszupę (58), wypływającą również na Płn. Konstantynowa i płynącą ku Płn. koło w. Żejmele; 2) Szwiteń (59) wypływającą pod m. Pcszwityn; 3) rz. Sesawę (60) (Sessau), która wypł. na Płd. od m. Kruki i w biegu swym ku Płn. mija w. Sesawy ; 4) rz. Wirczówkę (61) ( Wur-zau). W. wypł. na PłnZ. od Poszwityna, pł. w kier. Płn. i od 1. brz. łączy się z rz. Elej (62), bieżącą koło w. Elej ; 5) rz. Platonią (63), mającą swe źródła niedaleko źródeł Muszy ; 6) Szwetą (64), 7) Aucą (65) i Terwetą (66), które połączone razem kanałem Jakóba, jednym korytem dostarczają wody dla m. Mitawy (Mittau), gdy drugie wpada do Aa za Mitawą. Na tej przestrzeni prawym znaczniejszym dopływem Aa jest rz. Ekawa (67) (Eckau). E. wypł. pod Ducewiczami, pł. kręto w kier. ogólnie PłnZ. koło wsi Tauerkain, Barbern i Ekawy, łączy się od pr. brz. z rz. Misse (68) i uchodzi za Mitawą. Odtąd przybiera Aa kier. Płn. i przed ujściem jeszcze zasila się znaczniejszym 1. dopływem rz. Berżą (69) i przed m. Szlok skręca ku Płn W., łączy się odpływem jez. Babis, rozdziela się na trzy ramiona, z których dwa uchodzą bezpośrednio do zatoki Rygskiej, podczas gdy trzecie wpada do Dźwiny. Długość Aa od Bowska około 115 kim. — Berża wypł. z jez. Sabbern pod w. Gross-Aux, pł. początkowo w kier. W. a następnie PłnW. i wpada do Aa naprzeciw wsi Kaluzeem.

B) Uchodzące do morza Czarnego.

1. Dniestr (70), zwany równierz Niestr, po turecku Turla , w starożytności Tiras lub Tyras, wypł. w Karpatach, kilkadziesiąt kim. na Płd. od Ssmbora; źródła jego leżą powyżej w. Wołcze, poniżej szczytu Rozłucze, w pow. turczańskim w Galicyi około 900 mtr. npm, D. pł. zrazu w kier. Płn., od Starego Miasta (obecnie Starego Sambora) do Sambora przybiera kier. PłnW., potem zwraca się ku Płd W. i przepływa koło Brzozdowców, Halicza, Jezupcla i Zaleszczyk. Gd w. Zeżawy przed Zaleszczykami aż po wieś bukowińską Omuth tworzy granicę pomiędzy Galicyą a Bukowiną, a ztąd aż do w. Kazaczówka (Okopów Św. Trójcy) przy ujściu Zbrucza rozgranicza Galicyę od Bessarabii. W dalszym ciągu robiąc silne zakręty pł. w kier. W. po MohilÓW, w kier. WPłd. aż po za Raszków a w kier. Płd z małem nachyleniem ku W. aż do ujścia i rozgranicza gub. bessarabską od gub podolskiej i chersońskiej. W drodze od Okopów mija Chocim, Studzienicę, Uszyeę Starą, Mohilów, Jampol, Cekinówkę, Kamienkę Raszków, Rybnicę, lahorlyk, Nowe Dubozary, Bender, Tyraspol, Ołonestę, Wielki Majak i szerokim limanem uchodzi do morza Czarnego pomiędzy Białogrodem (Akerman) a Owidiopolem.

Według dawniejszego stanu rzeczy, przepływał D. przez wojwtwo czerwono-ruskie, dalej odgraniczał w pewnej części to wojwtwo od wojwtwa podolskiego, następnie stanowił granicę pomiędzy Bukowiną i Mołdawią a wojwtwem podolskiem, wreszcie oddzielał aż po rz. Jahorłyk wojwtwo bracławskie od posiadłości tureckich, przez które po za ujściem Jahorlyku podążał ku morzu.

Łożysko rzeki miejscami granitowe a płytkie, nurt zaś bystry. Progi pod Jampolem zawsze przeszkadzały spławowi wygodnemu i żegludze. Za Zyg. Augusta był zamiar ułatwienia żeglugi, lecz rozmaite przyczyny przeszkodziły wykonaniu zamierzonego dzieła.

Długość koryta około 1338 kim., z czego 608 kim. przypada na Galicyę.

2. Boh (71), Bug południowy, w star. Hispanis, ma źródło swoje na Wołyniu, blisko granic wojwtwa czerwono-ruskiego i podolskiego. Wypływa z jeziorka pod górą Zborna położonego, w pobliżu w. Czerniawka, na Z. od m- Kupiel, w pow. starokonstantynowskim, w gub. wołyńskiej i zaraz przechodzi do gub. podolskiej. Boh pł. zrazu w kier. WPłd. koło Czarnego Ostrowa, Proskirowa w tym kier. aż po Latyczów, gdzie łączy się z rz. Wołkiem. Od Latyczowa aż po Chmielnik skręca ku PłnW. a ztąd aż po łanów ku PłdW. Od Janowa przybiera kier. Płd.. mija Winnicę i podąża pod Woroszyłówkę, gdzie łączy sią z rz. Baran. Od Woroszyłówki przybiera kier. ogólnie PłdW. i pł. koło Peczar, Bracławia, Rajgrodu, Ładyżyna, Trościańczyka, Sawrania, Bohopola, Oiwiopola a przeszedłszy w tern miejscu do gub. chersońskiej koło Wozne-seńska, Mikołajowa (Nikołajew) i poniżej t. m. wpada do limanu bohowego, łączącego się z limanem dnieprzańskim.

B. ma we większej części łoże granitowe, bieg przeważnie bystry, na drodze swej liczne zapory, co czyni go niesposobnym do żeglugi i dopiero kilka kim. za Aleksandrówką znika łoże granitowe. W miejscu zwanem Kuczman, niedaleko ujścia rz. Kodymy stał Most Witolda—Witoldowy Bród (komora celna). B. jest spławnym dopiero od Wozneseńska, długość koryta jego wynosi około 725 kim.

W biegu swoim zraszał B. dawniejsze wojwtwo podolskie, przepływał przez środek wojwtwa bracławskiego po Olwiopol, dalej płynął przez część kraju odstąpionego Turcyi w r. 1672, dziś zaś pł. przez gub. podolską i chersońską.

3. Dniepr (72), inaczej Niepr, w star. Borysthenes, wypł. z płaskowzgórza Wałdajskiego ; źródła jego znajdują się niedaleko źródeł Dświny, Wołgi i Łowaci, pomiędzy ww. Kostino a Michajłowo w pow. bielskim, w gub. smoleńskiej. D. pł. zrazu w kier. Płd. koło Bałowa, Zaprudy, poczem nagle zwraca się ku Z., przepływa koło Drohobuża, Pnewa, Smoleńsha, Roso-Śny, Kozian, wchodzi pod Orszą w granice dawnej Polski tj. przed r. 1772, a zwróciwszy się znów ku Płd. bieży obok Kopysi, Szkłowa, Mohilowa (Mogilew), Daszkówki, Starego i Nowego Bychowa, Rochaczewa, Gorwala, Rzeczycy i Łojowa; odtąd D. opuszcza obszar ziem polskich, tworzy granicę polityczną pomiędzy Polską przedrozbiorową a Rosyą, aż do połączenia się z rz. lrpieniem, mija Krupiankę, Sorokoszyce, Kijów i tu zwraca się ku WPłd. Od przyjęcia wód Irpienia opuszcza granicę posiadłości polskich, przepływa krajem b. wojwtwa kijowskiego aż po Stajki, i od t. m. aż po Kryłów jest znów granicą polityczną pomiędzy Polską a Rosyą. Na drodze od Kijowa pł. obok Stajek, Kaniowa, Trechtymirowa, Czerkassów, Leśny, Kryłowa, Krukowa, Krzemieńczuka, Orlika, Werchednioptrowska i Ekaterynosławia; ztąd zwraca się ku Płd. a między Aleksandrowskiem a Nikopolem ku Z. a następnie aż do ujścia ku PłdZ. Od Ekaterynosławia mija Nowy Kudak, Kamionkę, Stary Kudak, Petrówkę, Kiczkas, Aleksandro wsk, Nikopol, Gawryłówkę, twierdzę Tawań tj. dzisiejszy Berysław, a za czasów tureckich Kyrykermen i pod Chersonem tworzy liman, którym pod Oczakowem uchodzi do morza Czarnego.

Rzeka ta w biegu swoim oblewała podług dawniejszego podziału geograficznego kraju wojwtwo smoleńskie, witebskie, mścisławskie i mińskie, odgraniczała wojwtwo kijowskie od czernichowskiego, przepływała przez ziemie zajmowane przez Kozaków i część kraju odstąpioną Turcyi w r. 1672. Dzisiaj pł. D. przez ziemie należące do Rosyi, a mianowicie przez gub. smoleńską i mohilewską, granicami mińskiej i czernichowskiej, dalej kijowskiej, połtaw-skiej i chersońskiej, wreszcie przez gub. ekaterynosławską, nakoniec granicami gub. chersońskiej i Krymu.

Bieg Dniepru {D. według miejscowego podania płynie spodem, „dnem pre“) jest bystry, brzegi mocne i wyniosłe, łożysko szerokie, wody często mętne, pastwiska nadbrzeżne prze-

wyborne; rzeka zamarza nierówno zależnie od klimatu danych okolic i tak np. pod Smoleńskiem staje w listopadzie a puszcza dopiero w kwietniu, gdy pod Kijowem pokrywa się lodem od stycznia do połowy marca. Spław zwykły zaczyna się od Smoleńska i ciągnie się do Ekate-rynoslawia. gdzie zaczynają się porohy czyli progi, które aż do Kiczkasu tamują żeglugę; na wiosnę jednakże rzeka wzbiera do tego stopnia, iż łekkiemi statkami i tratwami można w kwietniu i w maju przebyć porohy. W innych miesiącach przewożą towary z Ekaterynosławia lądem po lewym brzegu rzeki aż do Aleksandrowska, gdzie je przeładowują na statki. Porohy są to skały granitowe biegnące w poprzek rzeki, sterczące w letniej porze na pięć do ośmiu metrów ponad wodą; ważniejszych liczono dawniej trzynaście a mianowicie: Kudak (Kodak), Sulski (Surski), Lochański (Łokczany), Strzelczy, Dzwoniec, Kniahinin (Tiahińska zapora), Nienasyciec (Niesyt, Died), Woronowa zapora (Krzywa zapora), Wołnik (Wnuk), Budziłowski, Tawołżańska zapora, Liszny i Wilny.

Rząd rosyjski miał zamiar przez połączenie rz. Moskówki (Moskiewki) z rz. Samarą, ułatwić ominięcie porohów ; przy porohu głównym tj. Nienasyćcu założono dwie śluzy, porohy Kudak, Sulski, Łokczany i Strzelczy wysadzono minami a obok innych mają być jeszcze założone śluzy. Niezupełnie to jednak odpowiada celowi a żegluga i spław odbywa się po większej części starą, „kozacką“ drogą przy pomocy sterników mieszkających we wsiach Kamionce i Kudaku.

Dniepr, zapomocą kanałów Berezyńskiego, Ogińskiego i Muchawieckiego połączony z Dźwiną, Niemnem i Wisłą a przez kanał Orelski połączony z Dźwiną jest bardzo ważną rzeką pod względem żeglugi. Pomiędzy porohami a limanem znajduje się na D. około 70 wysp, z których znaczniejsze są: Kochanie, Chortyca (Chorczyca), Nowa Sicz, Tawań, Tomakówka? Wielki Ostrów, Czartomelik i t. d. Wyspa Tawań leży na wprost m. Tiahinka; u zlewu rz* Końskiej Wody do D. u tawańskiego brodu stała dawniej za czasów Witolda komora celna (Witoldowa łaźnia) i w tern miejscu była jedna z najdogodniejszych przepraw przez Dniepr.

Liman dnieprowy jest to zatoka słodkiej wody przy ujściu Dniepru i Bohu do morza Czarnego, ma około 60 kim. długości i jest 2—10 kim. szeroki, głęboki zaś nie więcej nad 2—3 mtr., tak że statki głębiej się zanurzające zatrzymują się w t. zw. głębokiej przystani, skąd ładunek łodziami przywożą do Chersonii. Liman zamarza i to nie zawsze w pierwszych piętnastu dniach stycznia, puszcza zaś w końcu lutego.

Długość rzeki wynosi około 1700 kim.; jest żeglowną na ⁹/l0 cz. swej długości.

Do działu A) wliczyć należy jeszcze dwie rzeki, bieżące częściowo przez ziemie polskie. Nie łączą sią one bezpośrednio z morzem, lecz zasilają jeziora, których odpływy noszą już inną nazwę i nie leżą na obszarze ziem dawnej Polski. Są to rzeki Wielka i Łować. Wielka wpada do jez. Pskowskiego, łączącego się z jez. Czuckiem, odpływem zaś jez. Czuckiego jest rz. Narwa, uchodząca do zatoki Fińskiej. — Łować wpływa do jez. Ilmeńskiego, którego wody odprowadza do zatoki Fińskiej rz. Wołchow.

Wielka (73) (Muldowa, Welikaja) wypł. z jez. Mały Wiaź położonego na granicy powiatów opoczeńskiego i wielkołuckiego w gub. pskowskiej. Wielka pł. zrazu w kier. Z., przepływa przez szereg jezior a mianowicie Wielki Wiaź, Chodnie, Małe i Wielkie Ostre, Careszczo, Chwaleniec, Jazno, Wierato. Czarne, Byste i t. d. i złączywszy się od pr. brz. z rz. Alulą (74) skręca ku PłdZ., od Greblo ku PłnZ. a następnie ku Płn. W tym kier. minąwszy Opoczkę łączy się od pr. brz. z rz. Kudką (75) i z rz. Szesłem (76) a od 1. brz. z rz. Issą (77) i poniżej tejże z pr. dopływem swym rz. Sorotem (78). Odtąd skręca Wielka znowu ku PłnZ., przybiera od 1. brz. rz. TJtroję (79) i Wjadę (80), zawraca ku Płn. a przyjąwszy 1. dopływ rz. Kudeb (8 ) i pr. dopływ rz. Czerechę (82) przybiera ostatecznie kier. PłnZ., przepływa przez Psków, na którego obszarze łączy się od pr. brz. z rz PskówJcą (83) i wpada do południowej części jez. Pskowskiego licznemi odnogami, z których główne nosi nazwę Worona. Dł. przeszło 370 kim.

Łować (84) (Lowat’) wypł. z jez. Zawiesno, w pow. horodockim , w gub. witebskiej, pł. zrazu w kier. PłdW. aź po w. Meże, przepływa przez jez. Mieźo, z którego wypłynąwszy przybiera kier. Płn. Przy tym kier. biegu przepływa przez jez. Sosno, Czerniasto i Siesisto, następnie łączy się od pr. brz. z rz. Komlą (85) i zwraca się ku PłnZ. a wreszcie ku Płn. od połączenia się od 1. br. z rz. Jemienką (86), nadpływającą od Z. od m. Newel. Przy powyżej wskazanym kier. biegu przepływa przez Wielkie Łuki, koło Parfenu, Czernisy, przybiera od 1. brz. rz. Łoknię (87) a następnie CMawice (88) i od Trójcy-Chławicy zwraca się na W. a następnie ku Płn., łączy się od pr. brz. z rz. Kunią (89) i mija Chołm. Niedaleko przed ujściem łączy się jeszcze od 1. brz z rz. Bedzią (90) i Poliściem (91) i wpada do jez. Ilmeńskiego. Dł. przeszło 300 kim.

poptywy pierwszego rządu.

Przytoczone tutaj dopływy pierwszego i drugiego rzędu umieszczone są w tym porządku, jak do głównego koryta

wpadają, zacząwszy od źródeł jego aż do ujścia.

Do Odry.

OD LEWEGO BRZEGU:

OD PRAWEGO BRZEGU :

Opawica (92) (Oppa) powstaje ze zlania się trzech górskich, ze Sudetów wypływających strumieni : Opawicy Białej (93), Czarnej (94) i Średniej (95) w pow. karniowskim, na Szląsku austr.; O. pł. w kier. PłdZ. koło Karniowa (Jaegerndorf), Opawicy (Troplowitz), Opawy (Troppau) i uchodzi pod Strzebo-wicami (Strzebowitz) po około 75 kim. biegu. Od Opawy aź po Strzebowice stanowi granicę pomiędzy Szląskiem austr. a pruskim.

Ostrawica (96) wypł. na granicy Moraw, Szląska i Węgier na Płd. od Ostrawicy (Ostrawitz) w pow. frydeckim, pł. w kier. Płn. koło Frydląda (Friedland\ Mistka, Frydka, pomiędzy Polską a Morawską Ostrawą (Polnisch-, Mährisch Ostrau) i uchodzi pomiędzy Hruszowem (Hruschau) a Przewozem (Przivos) po 75 kim. biegu. Prawie od źródeł aź do ujścia stanowi granicę pomiędzy Morawami a Szląskiem austryackim.

Olsza (97) (Olsa) wypł. na granicy Galicyi i Szląska pod w. Kosaczyska w pow. jabłonkowskim na Szląsku ; pł. w kier. PłnZ. koło Jabłonkowa (Jablunkau), Trzyńca (Trzynietz), Cieszyna (Teschen), Darkowa (Darkau), Frysztatu (Freistadt) i pomiędzy w. Kopytowem (KopitaU), a w. Olszą (Olsau) uchodzi do Odry naprzeciw Bogumina (Oderberg) ubiegłszy około 90 kim.

Zimna (98) (Cyna [Zinne]) wypł. pod m. Głupczyce (także Łubczyce [Leobschiitz]) przy samej granicy Szląska pr., w pow. łubczyckim; pł. w kier. WPłd. i za Bękowicami (Benkowitz) uchodzi po około 50 kim. biegu.

Kłodnica (99) (Klodnitz) wypł. w lasach katowickich pod m. powiatowem Katowicami (Kattowitz), na Szląsku pr. ; pł. w kier. ZPłn. koło Gliwic (Gleiwitz), od których poprowadzony jest kanał równolegle do rzeki, towarzyszący jej aź do ujścia. Od w. Łony (Lohnia) kier. ZPłn. zmienia K. na PłdZ., mija Ujazd (Ujest) i uchodzi obok w. Kłodnicy (Klodnitz) nawprost m. Koźle (Kosel) po 62 kim. biegu.

Osobłacha (100) wypł. jako rz. Osa (101) koło Piotrowic (Petersdorf), w pow. karniowskim ; pł. zrazu od Z. ku W., a potem ku Płn. aź do m. OsobłdChy (Hotzerplotz), tu zmienia dawny kier. na PłnW. i odtąd nosi miano Osobłachy (Hotzen-plots) ; następnie przechodzi na Szląsk pr., pł. koło Głogowy Górnoj (Ober-Glogau) i pod Krapowicami (Krappitz) uchodzi po około 76 kim. biegu.

Nissa SsląsJca (104), Kładzka albo Pierwsza N. (Neisse) wypł. pod w. Thanndorf w pow. bystrzyckim (Habelschwerdt) na Szląsku pr., 1000 mtr. npm., niedaleko Międzyborza r Mittel-walde) ; pł. w kier. Płn. koło Bystrzycy (Habelschwerdt), Kładźka (Glatz ', po za którem przybrawszy kier. W. mija Wartę (Wartha), Paczków (Patschkau\ Otmachów (Otmachau) i Nissę (Neisse). Po za Nissą zwraca się ku PłnW., mija Loewen i uchodzi poniżej Szurgastu (Schurgast) ubiegłszy 180 kim.

Mała Panew (102) (Malapane) wypł. w król. kongresowem kilka kim., od granicy Szląska pr., niedaleko w. Cynków a na Płn. od Siewierza, w pow. będzińskim w gub. piotrkowskiej; przeszedłszy wkrótce na Szląsk pr. pł. przeważnie w kier. Z.’, z małem nachyleniem ku Płn, mija w. Bruszyka (Bruschek) a przed w. Potempa łączy się od 1. brz. z rz. Sstolą (103) płynącą od m. Tarnowskie Góry (Tarnowice [Tarnowitz]). *W dalszym biegu mija Mała Panew huty Ozimek (niem. Malapane), w. Turawą i kilka kim. za w. Czarnowąsem (Czarnowanz) uchodzi po przeszło 105 kim. biegu.

Stobrawa (105) (Stober) wypł. na Szląsku pr. pod Borkami Małemi (Klein-Borek) w pow. olesińskim około Olesna (Rosenberg). Za Olesnem zmienia początkowy kier. Z. na PłnZ.. od Kluczborga (Kreuzburg) zwraca się na Z., mija Wierzchy (Wier-schy), Zawiszę, Chwałkowice (Falkowitz), obniża się ku PłdZ., pł. koło Miejsca (Städtel), Karłowic (Karlsmarkt) i Kolonii Starych. Ztąd skręca ponownie na Z. i poniżej Stobrawy (Stoberau) uchodzi po 75 kim. biegu.

Oława (106) (Ohle) wypł. pod Lindenowem (Lindenau) na Szląsku pr., w pow. grotkowskim (Grottkau\ pł. w kier. Płn. koło Ziembie (Münsterberg) i Strzelina (Strehlen) a zwróciwszy się ku W. koło Więzowa i Oławy (Ohlau). Za Baruszowicami (Baumgarten) zmienia dawniejszy kier. na PłnZ. i zachowuje aż go po Wrocław (Breslau), na obszarze którego wpada do Odry po około 72 kim. biegu.

Ślęza (107) {Lohe) powstaje ż połączenia dwóch małych rzeczek: Małej Ślęzy (108) (Kleine Lohe) i Wielkiej Ślęzy (109)

(Grosse L ). Mała Ś. wypł. po za wsią Tepliwoda w pow. zię-bickim (Münsterberg) na Szląsku pr., pł. zrazu w kier. Płn., następnie PłnW. a wreszcie ZPłn. i pod Borową (Bohrau) łączy się z Wielką Ś. — W. Ś. wypł. pod w. Berek i pł. aż po za w. Kamień (Jordansmühl) w kier. Płn. a następnie W. aż do połączenia się obu rzeczek —Tak powstała Ś. pł. w kier. Płn. koło ww. Boginie (Bogenau), Bettlern, pomiędzy Kettendorf a Hartlieb, opływa od Z. Wrocław (Breslau) i poniżej tego miasta wpada do O. ubiegłszy od źródeł (W. Ś.) przeszło 65 kim.

Widawa (113) (Weide) wypł. pod w. Rudelsdorf z gór Trzebnickich czyli Kocich, w pow. sycowskim (Gross-, albo Polnisch-Wartenberg), pł. w wielkich zakrętach w kier.

WPłd. aź do Namysłowa (Namslau) a ztąd

Wystrzyca (110) (Weistritz) wypł. na samej granicy Szląska pr. i Czech, z północnych stoków Sudetów, z gór Waldenburgskich czyli „Wysoki las“ pod w. Ober-Wüstegiersdorf, w pow. wałbrzyskim (Wałbrzych [Waidenburg]);

pł. w kier. ZPłn. po w. Tannhausen a ztąd w kier. WPłn. koło Polskiej (Górnej) Wystrzycy (Ober-Weistritz) i Świdnicy (Schweidnitz). Za Świdnicą łączy się od prz. brz. z rz.

zwróciwszy się ku Z. mija Bierutów (Bern-stadt) i Wüstendorf. Odtąd bieży prawie równolegle do Odry w kier. PłnZ., opływa od PM. Psie Pole (Hundsfeld) i uchodzi prawie naprzeciw ujścia Wystrzycy po około 100 kim. biegu.

Pilawą (Pielau), przybiera kier. PłnW., mija wsie Domanze i Fürstenau, m. Kąty (Kanth) i w. Malkwitz. Minąwszy Malkwitz łączy się od 1. brz. z rz. Strzyglowslcą Wodą (Striegauer IYasser), bieży pomiędzy wsiami Deutsch-Lissa i Goldschmieden, opływa od Z. w.

Herrnprotsch i wpada do O. po około 80 kim. biegu naprzeciw ujścia Widawy. — Piława (111) (Pielau) wypł. na Płd. od w. Gnadenfrei, pł. w kier. ZPłn. pomiędzy Górną a Dolną Piławą, łączy z potokiem zwanym także Pilawą płynącą przez w. Długą Piławą (Langen Pielau lub Peilau), mija Rychbach (Reichen-bach) i Kreisau ; ztąd skręca ku Płn. i za Weizenrodau uchodzi po około 50 kim. biegu. Strzyglowslcą Woda (112) wypł. w górskiej okolicy na granicy pow. kamienogór-skiego (Landeshut) a świdnickiego, pł. w kier.

Płn. koło Hohenfriedeberg aż po Śtrzygłów, gdzie przybiera kier. W. a następnie od Laasan aż do ujścia kier. ogólnie PłnW. Długość koryta niespełna 70 kim.

Barycz (118) Barcz (Bartsch) ma źródła w lesie należącym do wsi Wielkie Wysocko (Gross-Wysocko), w pow. ostrowskim (Ostrowo in Posen) w W. Ks. Poznańskiem, pł. w kier. Z. koło w. Przygodzice Wielkie, przepływa zaraz za nią przez jez. Trzcielino następnie łączy się z odpływami jezior Bagno i Radziwiłł i mija Odolanów (Adelnau) i Uciecho w. Zaraz za Ucie-chowem opuszcza W. Ks Poznańskie i przeszedłszy na Szląsk pr. pł. koło m. Mielice (Militsch), popod Sulejowo (Sulau) i koło Straburka (Trachenberg). Za Straburkiem łączy się od 1. brz.

Kacbacha (114) wypł. pod w. Ketschdorf w pow. szunow-skim vSchÖnau) na Szląsku pr., pł. w kier. Płn. koło Starego Szunowa (Alt-S.), Szunowa (Schönau) aż do Złotogóry (Goldberg), tu skręca ku PłnW., ten kierunek zatrzymuje aż do ujścia do Odry i na tej przestrzeni mija Gross-Janowitz, Lignicę (Liegnitz), Panten i Parchwice (Parchwitz). Długość niespełna 85 kim. Na obszarze w. Gross-Janowitz przybiera Kacbacha od pr. brz. rz. Nissę Szaloną (Wühtende Nisse). N. S. (115) wypł. z pod Łysogóry (Kahlberg) w pow. bolkowickim, na Szląsku pr.; pł. w kier. Płn. po Bolkowice (Bolkenhain) a ztąd aż po Rohnstock w kier. PłnW. Za w. Rohnstock zwraca się ku PłnZ , mija Jaworz (Jauer) i uchodzi po około 45 kim. biegu. — Na obszarze Lignicy przyjmuje K. od 1. brz. rz. Czarne (Schwarzwasser). Cz. (116) wypł. z błot. torfowisk i lasów powiatu bolesławskiego na Płd. od w. Greulich; pł. zrazu w kier. ZPłn., potem W. a nastąpnie skręca ku PłdW., mija wsie Samice (Samitz), Vorhaus, Ober-i Nieder-Langenwaldau i uchodzi po przeszło 45 kim. biegu. — Poniżej Czarny wpada jeszcze do K. od pr. brz. rz. Weidelache. W. (117) wypł. z pod góry Gansberg, pł. ogółem w kier. Płn. po Mertschütz, następnie skręca ku PłnZ. i wreszcie zwraca się ponownie ku Płn. i uchodzi na obszarze wsi Kunitz a poniżej Panten po przeszło 35 kim. biegu.

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

z rz. SchaetzJce (119), skręca ku PłnW., bieży koło Wąsoszy (Herrnstadt) i uchodzi za w. Schwusen a 14 kim. powyżej Wielkiej Głogowy (Gross-Glogau), po przeszło 140 kim. biegu.

Obra (120) wypł. pod w. Stara Obra (Alt-Obra) w pow. koźmińskim (Koschmin), w W. Ks. Poznańskiem; pł. zrazu w kier. W. a następnie Płn. koło Jaraczewa (Jaratschewo) i w. Chy-trowo, poza którą skręca ku Z., potem ku Płd. a wreszcie ku PłnZ, który to kierunek zatrzymuje aż po Krzywin (Kreben, Krewen). Od Krzywina ujęta jest w pojedynczy kanał, zw. kanałem kościańskim, który prowadzi jej wody aż po m. Kościan (Kostin), gdzie rozdzielono wody O. w trzy kanały i tam następuje rozdział wód ku W. i Z Na W. biegnący kanał Mościń-skim zwany, odprowadza większą połowę wody do Warty przy w. Rogalinek. Zachodni kanał, który zbiera i łączy w sobie rozmaite dopływy, dzieli się na dwa ramiona: północne i południowe i łączy się jeszcze z innemi kanałami. W kanałach zebrane wody Obry spływają do jez. Orchowego (Ruden-See), z którego pod w. Ujście (Tepperbuden) wypływają pod nazwą Obrzycy (121). O. opuszcza następnie W. Ks. Poznańskie pod w. Chwalim, przyjmuje na samej granicy od pr. brz. rz. Zgniłą Obre (122) (Faule Obra), przechodzi do Brandenburgii, mija tam Cylichów (Ziillichau), Smolin, Ostrowsko i pod Cygańczycami (Tschichortzig) wpada do Odry.

Bóbr (123) Bobrawa (Bober) wypł. w Czechach z działu Gór Olbrzymich zwanego Rehhorngebirge ; jako strumień wstępuje na Szląsk pruski i pł. w kier. W. aż do Lubawy (Liebau), a ztąd w kier Płn. koło Kamienogóry (Landeshut) po Werthers-dorf. Następnie zwraca się ku PłnZ. i bieży koło Rudolfowa (Rudelstadt), Kupferbergu, Janowic (Janowitz) i Jeleniej Góry (Hirschberg). Odtąd zwraca się ku Płn., mija Wleń (Lahn), Lwów (Löwenberg), Bolesław (Bunzlau) i Szprotawę (Sprottau), po za którą aż po Mochyń Polski (Polnisch-Machau) i Zegań (Sagan) przybiera ponownie kier. PłnZ. a nakoniec Płn. ; koło Naum-borka (Naumburg), wstępuje do Brandenburgii i za m. Bobers-berg a poniżej Krosna (Crossen) wpada do O. po 210 kim. biegu. — Do Bobru wpadają od pr. brz.: Zydra (124) (Cyder),

Lässig (125), Mały Bober (126), Szprota (127), Brzeźnica (128); od 1. brz. : Łomnica (129), Zack (130), Kwiż (131), Czerna (132). —

Zydra (Zieder) wypł. na Płd. od m. Schoemberg, w pow. kamie-nogórskim, prawie na samej granicy Czech a Szląska pr. ; pł. w kier. Płn. koło Gryzobora (Grüssau), Hemsztopy (Hermsdorf),

Wyższej i Niższej Zydry (Ober-, Nieder-Zieder) i uchodzi za Kamienogórą. Dł. około 22 kim. — Lässig wypł. na PłdW. od wsi Alt-Lässig w pow. wałbrzyskim (Waldenburg), pł. w kier.

PłnZ. koło Schwarzwaldau, Wittgendorf i za Ruhbach uchodzi po niespełna 22 kim. biegu. — Łomnica (Lomnitz) wypł. z gór Olbrzymich, w pow. jeleniogórskim (Hirschberg), pł. w kier. Płn. koło Erdmansdorf, Łomnicy (Lomnitz) i za nią łączy się od pr. brz. z rz. Eselbach (133) i uchodzi pod Jelenią Górą (Hirschberg) po około 28 kim. biegu. — Zach powstaje ze zlewu dwóch strumieni : Gross- i Klein-Zacken, wypływających z gór Olbrzymich. Oba strumienie o wschodnim kierunku biegu łączą się przed wsią Petersdorf. Od połączenia przybiera Z. kier. PłnW. a od Warmbrunn kier. Płn. i podąża pod Jelenią Górę. po za którą zaraz uchodzi po przeszło 33 kim. biegu. — Mały Bober (Klein-Bober) wypł. z północnych stoków góry Hockenberg, w pow. bolesławskim, pł. ogółem w kier. PłnZ. koło Ober i Nieder-Hartmannsdorf, Ob.- i N.-Mittłau, Ob.- i N-Schönfeld i uchodzi pod Eichberg po około 28 kim. biegu. — Szprotawa {Sprotte) wypł. w pow. lubińskim (Lüben) na Z. od Lerchenborn, pł. zrazu w kier. PłnZ. koło Hummel, Parchowa (Parchau), pomiędzy Thamm a Buchwald, ztąd zwraca się ku Z., bieży koło Lauterbach i podąża pod Szprotawę (Sprottau), gdzie wpada do B. po około 53 kim. biegu. — Kwiż (Kwiaź [Queis]) wypł. w górach Izerskich (Isergebirge), z północnych stoków Tylnego Werchu (Hinterberg) w powiecie lubańskim (Lauben) ; pł. zrazu w kier. PłnZ. po Schwarzbach, tu skręca ku Płn., mija Friedeberg i Greiflfenberg. Pod ostatnim miastem łączy się z rz. Elzą

Czerna, Czorna (Tschirne) powstaje

(134)    {Oise) nadpływającą od W. Odtąd pł. K. w kier. Z. aż po Marklissę (Marklissa), gdzie zmienia kier. na ogółem Płn. i zatrzymuje go aż do ujścia. Na tej przestrzeni leżą nad Kwiśem Holzkirch, Lubań (Lauben), Naumburg, Schöndorf i Loos. Długość rzeki przeszło 132 kim. ze zlewu kilku rzeczek a między innemi : Czerny, Malej Czerny

(135)    i Wielkiej Czerny (136) przed w. Tschirndorf. Czerna wypł. z jeziorka położonego w lasach żegańskich i pł. w kier. W. aż po llwę (Halbau), gdzie łączy się z Małą Czerną. M. Cz. wypł. na PłnZ. od w. Güntersdorf i pł. stale w kier. Płn. a połączone rzeczki zlewają się wkrótce z W. Czerną. W. Cz. wypł. na PłdZ. od Gersdorf, pł. zrazu w kier. PłnW. aż po wieś Czernę (Czornę [Tschirne]), ztąd skręca ku Płn., mija Tiefenfurt i po złączeniu się z powyższemi podąża w kier. Płn. ku Bobrowi i wpada do niej powyżej Źegania (Sagan) po około 70 kim. biegu rachując od źródeł 'Wielkiej Czerny. — Brzeźnica (Briesnitz) wypł. na Płn. od Wittgendorf w pow. żegańskim, pł. w kier. PłnZ. popod Górną i Dolną Brzeźnicę (Ober-, Nieder-Briesnitz), Reichenbach i uchodzi przed Naumburgiem po około 30 kim. biegu.

Nissa łużycka (137) (Neisse) wypł. w Czechach na Płn. od w Friedrichswald z gór Izerskich. Jako strumień pł. w kier. Płd. aż w okolicę Jabłonci (Gablonz), skręca ku PłnZ., przepływa koło m. Reichenberg i Grottau i za w. Görsdorf przechodzi do Saksonii. Od Görsdorf aż do Przewozu (Priebus) ma kier. Płn. W Saksonii pł. na W. od m. Zitawy (Ziltau), dalej koło Rohnau i Ostritz. Pod w. Radmercy (Radmeritz) opuściwszy Saksonię wpływa na Szląsk pr., bieży koło Leschwitz, Zgorzelic (Görlitz), Penzig, Bjelawy (Nieder-Bielau), Rozbórka (Rothenburg), Lodenau, Małego Przewozu (Klein-Priebus), i Przewozu (Priebus). Ztąd zmienia kier. biegu na Płn. Z. aż po MuŹakÓW (MltSCau) a zwróciwszy się ku ZPłn. opuszcza Szląsk, pod Gross Särchen przechodzi do Brandenburgii, mija Barszć (Forst) i Horno. Minąwszy Horno skręca ku WPłn., opływa Gubin (Guben) i wpada do O. pod Szydłem (Schiedlo) po przeszło 200 kim. biegu.

Warta (138) (Warthe) wypł. pod Kromołowem w Król. kongres., w pow. olkuskim, w gub. kieleckiej ; w kier. ZPłn. pł. aż do Częstochowy, poczem zakreślając łuk ku W. a następnie ku Z. bieży koło Mstowa, Pławna i Działoszyna, poza którym zwraca się ku Płn., a omijając od Z. Wieluń, bieży koło Sieradza, Warty, Uniejowa i Koła. Od tego miasta przybrawszy kier. Z. mija Konin, Zagórów i Pyzdry (Peisern), poza któremi wpływa do W. Ks. Poznańskiego i tu w t. s. kier. pł. aż po Szrem (Schrimm), gdzie nagle odwraca się na Płn., przepływa przez Poznań (Posen) i pł. na Z. od Murowanej Gośliny. W tern miej-

scu zwraca się W. ku PłnZ. a od Oborników (Obornik) ku Z. i ten mniej więcej kier. zachowuje już az do połączenia się z Odrą pod Kostrzyniem (Kiistrin). Za Obornikami leżą nad W.: Kiszewo, Obrzycko (Obersitzko), Wronki (Wronkę), Chojno, Bu-charzewo, Sieraków (Zirke), Międzygród (Birnbaum) i Skwierzyna (Schwerin). Przed Murzynowem (Morrn) opuszcza W granice W. Ks. Pozn., wpływa do Brandenburgii i mija Sątek (Santok), gdzie łączy się z rz. Notecią. Długość koryta 734 kim., z czego przypada 405 kim. na Królestwo, 248 kim. na W. Ks. Pozn. a 81 kim. na Brandenburgię.

Do Wisły.

Biała (139) wypł z Płn. stoków wzgórz Klimczaka (1119 mtr.) i Magóry (1095 mtr.) na samej granicy Galicyi i Szląska austr. pod w. Bystra; pł. w kier. ogólnie Płn., oddziela Bielsko (Bielitz) od Biały i po blisko 30 kim. biegu wpada do Wisły pomiędzy Kaniowem Starym w Galicyi a Dziedzicami na Szlą-sku. Wzdłuż całego biegu stanowi granicę pomiędzy Galicyą a Szląskiem austr.

Przemszą (140) powstaje z połączenia się Białej P. (141), Czarnej P. (14-), i Brynicy (143). — Biała P. wypł. pod Wolbro-niem W pow. olkuskim; pł. zrazu w kier. PłdZ. koło Chrząstowic a następnie w kier. Z. koło Gołczowic, Błędowa i Okra-dzionowa. Ztąd skręca się ku Płd. i mija Sławków i Garcarkę a nakoniec zwraca się ku Z., i odtąd stanowi granicę pomiędzy Galicyą a Król. polskiem na przestrzeni przeszło 14 kim. i pod Niwką łączy się z Czarną P. po przeszło 55 kim. biegu. —

Czarna P. wypł. na Z. od Bzowa, w pow. olkuskim, pł. w kier.

Z. po Piwoń a ztąd z pewnemi zboczeniami w kier. Płd. koło Siewierza, Będzina i Sosnowca. Następnie rozdziela Modrzejów od Mysłowic i łączy się z B. P. — Brynica wypł. pomiędzy wsiami Rzeniszowem, Myszkowem a Zabijakiem w pow. będzińskim ; pł. początkowo w kier. Z., potem z pewnemi zboczeniami Płd. koło Niezdary, Wymysłowa, Czeladzi, Miłowic i pod Modrzejowem łączy się z Czarną Przemszą po przeszło 63 kim. biegu. Prawie na ³/₄ całej długości rozgranicza Król. polskie od Szląska pr. — Tak utworzona Przemszą na zbiegu granic Galicyi, Król. polskiego i Szląska — zwana aż do ujścia także Czarną P. pł. w kier. Płd. granicą Galicyi i Szląska pr. koło Jelenia," Chełmka i wpada do^ W. za Gorzowem po przeszło 81 kim. biegu rachując od źródeł.

Soła (144) wypł. z Karpat niedaleko granic Szląska, Węgier i Galicyi; pł. w kier. W. koło Soli aż po Rajczę, tu skręca ku Płn., mija Milówkę, Żywiec, Kęty, Oświęcim i poniżej t. miasta a za Broszkowicami uchodzi po 70 kim. biegu.

Skawa (145) ma swe źródła w Spytkowicaeh w Galicyi na samej granicy Węgier; pł. początkowo w kier. PłnW. po wieś Skawę, następnie w kier. PłnZ. koło Jordanowa, Osielca, Makowa, Suchy, Wadowic, Zatora i wpływa do Wisły pod Smo-licami, naprzeciw Jankowie po 92 kim. biegu.

Shawinka (146) powstaje z dwóch potoków: Sh. Wschodniej (147), wypływającej na granicy Biertowic i Izdebnika i Sh. Zachodniej (148), mającej swe źródła na obszarza wsi Pal-czy w pow. wadowickim. Obie Shawinki łączą się z sobą na

OD LEWEGO BRZEGU :

OD PRAWEGO BRZEGU :

gruntach wsi Radziszowa. Tak powstała Skawinka pł. w kier. Płn. przez Radziszów, koło Skawiny i pod Samborkiem wpada do Wisły po 16 kim. biegu od złączenia się obu rzeczek. Sic. Zach. jest do 26 kim. a Sk. Wsch. około 8^ kim. długą.

Rudawa (149) powstaje w obrębie wsi Rudawy przez połączenie się Rudawki (150) i Krzeszówki (151), pł. w kier. Z. koło Zabierzowa, Mydlnik, Łobzowa, następnie rozdziela się na koryta robocze i wpada do Wisły pomiędzy Krakowem a Połwsiem Zwierzynieckiem po 25 kim. biegu rachując od wsi Rudawy. Dawniej zasilała wodą miasto Kraków a płynęła pomiędzy zamkiem (Kurzą Stopką) a kościołem św. Idziego.

Prądnik (152) wypł. pod Sułuszową w pow. olkuskim, pł. w kier. PłdW. koło Pieskowej Skały, Ojcowa przed Zielonkami przechodzi do Galicyi i po 27 kim. biegu uchodzi poniżej Krakowa.

Raba (154) wypł. z Karpat w pow. nowotarskim na granicy wsi Klikuszowej, Rdzawki i Sieniawy; pł. w kier. PłnZ. po Rabę Wyżną, w PłnW. po Mszanę dolną, a ztąd aż po Kasinkę przybiera kier. PłnZ. Od Kasinki aż po Myślenice pł. w kier. Płn., następnie skręciwszy ku PłnW. mija Dobczyce, Gdów, od południa Bochnię, poczem biegnie wschodnim brzegiem puszczy Niepołomickiej, wreszcie koło Mikluszowic i za Uściem Solnem na gruntach w. Niedary uchodzi po 138 kim. biegu.

Szreniawa (155) ma źródła niedaleko Wolbromia pod Wierzchowiskami w pow. miechowskim; pł. zrazu w ber. W. po Witowice, ztąd zaś w kier. Płd. koło Jaksie, Szczepanowie, na Z. od Prandocina aż po Słomniki. Ztąd zwraca się ku W., mija Niedźwiedź, Proszowice, Koszyce i uchodzi pod Kępa po po 70 kim. biegu.

— 36

Dłubnia (153) wypł. w Suchy w pow. olkuskim, pł. w kier. ogólnie Płd. koło Wysocic, Iwanowic i Michałowic ; za Mło-dziejowicami przechodzi do Galicyi i uchodzi za Mogiłą kilku korytami roboczemi po przeszło 31 kim. biegu.

Uszwica (156) wypł. na Z. od Lipnicy górnej w pow. bocheńskim, pł. w kier. W. koło Lipnicy murowanej, Lipnicy dolnej a ztąd w kier. PłnW. koło Uszy, Uszwicy, Brzeska aź po Biełczę. Następnie zwraca się ku Płn., przepływa koło Borzęcina, Woli przemykowskiej i na Płn. koło Szczurowy. Wpada do Wisły koło Jadownik w Galicyi a naprzeciw Przemykowa w Król. polskiem po przeszło 55 kim. biegu.

Nidzica (157) wypł. pod Głogowianami w pow. miechowskim, pł. na całej długości w kier. PłdW. koło Wielkiego Książa,

Działoszyc, Skalbmierza, Kazimierzy Wielkiej, Piotrkowic i wpada do Wisły na Płd. od w. Urzuty po około 55 kim. biegu.

Dunajec (158) powstaje z połączenia się wód Dunajca Czarnego i Białego. Czarny D. (159) powstaje znów z połączenia się trzech potoków na obszarze Witowa w Tatrach w pow. nowotarskim i pł. w kier. Płn. koło Chochołowa i Czarnego Dunajca. Koło wsi Długopole skręca ku W. i opływa Nowy Targ. — Na Biały D. (160) składają się dwa potoki: Zakopianka (161) i Poroniec (162), łączące się razem w Poroninie. Od Poronina pł. B. D. w kier. Płn. poza Nowy Targ, gdzie zlewa swe wody z Czarnym D. i odtąd rzeka przybiera nazwę Dunajca. Długość C. D. 37 kim., B. D. około 24 kim. — Od N. Targu pł. D. w kier. W. koło Ostrowska, Maniów, Czorsztyna, (Niedzicy po stron, węgierskiej), Czerwonego Klasztoru

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

i Szczawnicy (Niżnej) i na tej przestrzeni rozgranicza częściowo Gałicyę od Węgier. Od Szczawnicy bieży D. w kier. Płn. aż do Zabrzezia a ztąd w PłnW. i mija Stary Sącz, poza którym łączy się z Popradem. Przybrawszy następnie kier. ogólnie Płn. mija Nowy Sącz, Czchów, Zakliczyn, Melsztyn, Wojnicz, Żabno, Otfinów i podąża pod Uście Jezuickie, po za którem naprzeciw Opatowca (w Król. pols.) łączy się z Wisłą po 207 (od N. Targu) kim. biegu.

Nida (163) wypł. pod Moskorzowem na W. od Szczekocin w pow. włoszczowskim; pł. zrazu ku Płn. a potem ku W. koło Oksy. Ztąd aź po Mosty przybiera kier. PłnW., a za Mostami kier. ogółem WPłd., mija Sobków, Pińczów, Chroberz, Wiślicą,

Stary Korczyn i za Nowym Korczynem przy wsi Podraje uchodzi po około 135 kim. biegu.

Breń (164) wypł. we wsi Łysej Górze w pow. tarnowskim, pł. w kier. Płn. koło Dąbrowy, Swarzowa, skręca ku PłnW., mija Radwań, Zabruje, Zempniów i uchodzi naprzeciw w. Słupie po około 35 kim. biegu.

Czarna (165) i Wschodnia (166). Cz. wypł. niedaleko a na Płn. od Łagowa pod wsiami Jeleniów i Cisów w pow. kieleckim ; pł. w kier. Płd. aż do Łagowa, w PłdW. po Wolę Jastrzębską, w PłdZ. aż po Raków, gdzie przybrawszy kier. PłdW. mija Kurozwęki, Staszów, Rytwiany i podąża pod Połaniec, gdzie łączy się z Wschodnią (Schodnią). — И schodnia wypł. po za w. Gorzakiew w pow. stopnickim, pł. zrazu w kier. Płd. po Kargów, następnie w PłdW. koło Sufczyc, Bydłowa, Źre-bina popod Połaniec, gdzie zlewa się z Czarną po 37 kim. biegu i razem po bardzo krótkim biegu od zlania się wpadają do Wisły za Łęgiem.

Wisłoka (167) wypł. z Karpat a powstaje z połączenia się dwóch potoków: Badociny (168), mającej swe źródła we wsi Radocina w pow. gorlickim i Zawoje (169), wypływającego pod w. Wołowiec w t. s. pow. Oba potoki zlewają się na gruntach w. Nieznajowej i przybiera nazwę WisłoM. Odtąd pł. Wisłoka w kier. Płn. koło Nowego Żmigrodu, Dembowca, Jasła, po za którem łączy sięz Вора i Jasiołką, następnie mija Kołaczyce, Brzostek, Pilzno, Dembicę, Rzochów, Mielec, i poniżej Połańca a wprost Niekurzy po 145 kim. biegu wpływa do Wisły dwoma ramionami, tworzącemi wyspę Ostrówkę.

Koprzywianka (Pókrzywianka) (170) powst. ze zlewu kilku strumieni, o nieustalonych nazwach, pod Mostkami w pow. sandomierskim ; pł. w kier. PłdW. pod Wiązownicą, Koprzywnicą i pod Kamieniem Wisłockim wpada do Wisły po około 46 kim. biegu.

Łąk (Laka) (171) powstaje z połączenia się dwóch potoków Zyzogi (172) i Turki (173) na obszarze Woli Raniszowskiej w pow. kolbuszowskim; pł. w wielkich zakrętach w kier. ogólnie Płn. koło Zmysłowa, w. im. Bojanowa, skręca się ku PłnZ., mija Kołodziej, Kędzie, Orliska i wpływa do Wisły po 63 kim. biegu pomiędzy Dąbrową a Gorzycami. — Pod Zmysłowem łączy się Leg ^od 1. brz. z rz. Przyrwą (174) zwaną także 01-szańcem albo Świerczówką. Przyrwa wypł. we w. Trześń w pow. kolbuszowskim, pł. zrazu ku Płn. a następnie ku PłnW., koło Świerczowa łączy się od pr. brz. z Kolbuszówką (175), nadpływającą z PłdW. od Kolbuszowy i podąża pod Zmysłów. Dł. biegu przeszło 35 kim.

San (176) wypł. z Karpat, w pow. turczańskim, na Płd,

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

od w. Sianki ; pł. zrazu w kier. Płn. przez Sianki, koło Be-niowy aż po Sokoliki, gdzie zwraca się ku PłnZ., mija Tarnawę Wyżną i Niźną, Dźwiniacz, Boberkę, Chmiel, Ruskie, Sękawec i Krywe. Następnie za Tworytnem zwraca się ku Płn. i ten kier. zatrzymuje aż po Solinę, gdzie przybiera ponownie kier. PłnZ. aż po za Sanok. Pomiędzy Soliną a Sanokiem lezą nad Sanem: Lisko, Zasławie i Olchowce. Po złączeniu się poniżej Sanoka z rz. Sanoczkiem podąża w kier. Płn. popod Mrzygłód, Dobrę, Jabłonicę Ruską, Warę, Nozdrzec i Dynów. Poniżej t. miasta skręca się na W., pł. koło Dubiecka, Iskani, Krzywczy, Krasiczyna i Przemyśla, poczem na obszarze Medyki przybiera kier. ogólne Płn. a od połączenia się z rz. Szkłem poniżej Wysocka kier. ogólnie PłnZ. i to aż do ujścia. Za Wy-sockiem mija Jarosław, Monasterz, Sieniawę, Głogowiec, Rzu-chów, Leżajsk i Kuryłówkę. Odtąd na przestrzeni 17¹/₄ kim. stanowi granicę polityczną pomiędzy Galicyą a Król. polskiem. Minąwszy na obszarze Królestwa położony Krzeszów wpływa ponownie, do Galicyi pomiędzy Kamionką a Kopkami i tu pł. popod Rudnik, koło Ulanowa, popod Nisko, Rozwadów, Radomyśl, Wrzawy i pod Łapiszowem a poniżej Sandomierza uchodzi po 399 kim. biegu.

Sanna (178) wypł. w lesie Ostroczy we w. Wierzchowiska w pow. janowskim, w gub. lubelskiej; pł. w kier. Z. koło Modliborzyc, Zaklikowa, w. Borowo i po niespełna 30 kim. biegu wpada do Wisły naprzeciw Zawichostu na obszarze w. Opoka.

Stróża (179) wypł. pod wsiami: Stróża i Słodkowa w pow. janowskim, pł. w kier. PłnZ. koło Kraśnika, Dzierzkowic, Ry-bitwy i pod Józefowem uchodzi po około 32 kim. biegu. — Pod Dzierzkowicami łączy się od pr. brz. z rz. Urzędówką (180), płynącą w kier. Z. od w. Wilkołaz koło Urzędowa. Dł. TJrzę-dówki niespełna 19 kim. — Sama Stróża nosi niekiedy także nazwę Urzędówki.

Kamienna (181) powstaje z połączenia się dwóch strumieni : 1) Kamionki (182) wypływającej pod Piekłem w pow. koneckim, w gub. radomskiej, i 2) Zwierzówki (182), mającej swe źródła pod Borkami w t. s. pow. Oba stumienie łączą się pod Płaczkowem i nazywają się odtąd Kamienną. Ztąd pł. K. w kier. PłdW. koło Bzina, Kamienny, Wąchocka, Wierzbnika,

Kunowa, Ostrowca i Ćmielowa Ztąd aż po Bałtów zwraca się ku Płn. a następnie ku W. i uchodzi pod Pawłowską Wolą, poniżej Józefowa po około 100 kim. biegu.

Opatówka (178) (dawniej Lukawa) wypł. niedaleko Mo-miny, pod Waśniowem w pow. opatowskim, w gub. radomskiej; pł. zrazu w kier. PłdW. koło Mominy, Opatowca, Łukawy, następnie skręca się ku PłnW. i przed Zawichostem na obszarze Słupczy wpada do Wisły po około 47 kim. biegu.

Krępianka (183) wypł pod Rzeczniowem, w pow. iłżeckim, w gub. radomskiej ; pł. w kier. W. koło Lipska i uchodzi za Solcem po przeszło 22 kim. biegu.

Iłża (llżanka) (184) wypł. pod w. Mirzec, w miejscu zw.

„Świńskie wody“, w pow. iłżeckim ; pł. w kier. PłnW. koło Iłży, Kazanowa a ztąd w kier. W. koło Ciepielowa i po około 37 kim. biegu uchodzi pod Chotczą Dolną.

Lucymia (Zwoleńka) (185) powstaje ze zlewu dwóch strumieni za Strykowicami Dolnemi w pow. kozienieckim, w gub. radomskiej ; pł. w kier. PłdW. koło Zwolenia, w. Barycz, następnie zwraca się ku PłnW. i uchodzi za Brześciem po nie-

OD PRAWEGO BRZEGU:

OD LEWEGO BRZEGU :

spełna 30 kim. biegu. — L. zwaną jest także Zwoleńką, Stawką lub Sycynką.

Pliwka (187) wypł. pod w. Załazy-Wygoda w pow. ko-zienickim, w gub. radomskiej; pł. w kier. Płd. a następnie W. koło Zamościa, Przyłęgu i Janowca i po około 21 kim. biegu uchodzi prawie na wprost Kazimierza

Chodel (186) wypł. na Płn. w. Wielkołaz pod Kłodnicą Górną w pow. janowskim, w gub. lubelskiej ; pł. w kier. PłnZ. koło Chodla, Chodlika, Opola, Kłodnicy, Wilków i po przeszło 31 kim. biegu uchodzi pod w. Karczmiska Zastowskie.

Bystra (188) powst. z połączenia się kilku strumieni pod Cynkowem w pow. nowoaleksandryjskim, w gub. lubelskiej ; pł. w kier. PłnZ. koło Wąwolnicy, Nałęczowa, Celejowa i po niespełna 23 kim. biegu uchodzi pod Bochotnicą.

Kurówka (189) powst. z połączenia się kilku strumieni przed Markuszewem w pow. nowoaleksandryjskim ; pł. w kier. PłnZ. koło Markuszewa, Kurowa, Końskowoli i wpada do Wisły pod Wolą Profeską po około 30 kim. biegu.

Wieprz (190) wypł. z jez. Wieprzowego we wsi Wieprzów (zwanej także Wieprzowe jezioro) w gminie Tarnawatka, położonej na Płn. od Tomaszowa, w pow. tomaszowskim, w gub. lubelskiej ; pł. w kier. PłnZ. koło Krasnobrodu aż po Zwierzyniec Ordynacki i odtąd przybrawszy kier. prawie Płn. mija Szczebreszyn, Tarnogórę z Izbicą i Krasnystaw. Tu zmienia dawny kier. na PłnZ., bieży koło Łęczny, Zawieprzyc, Lubartowa i Kocka, gdzie skręciwszy się nagle ku Z. pł. koło Łyso-byk, Baranowa, Bobrownik i po około 247 kim. biegu wpada do Wisły powyżej Stężycy w obrębie twierdzy Dęblina (Iwan-grodu).

Okrzeja (Okrzejkai (191) wypł. z lasów Okrzejskich pod Wolą Okrzejską w pow. łukowskim, w gub. siedleckiej ; pł. w kier. Z. koło Okrzei, Kłoczowa, Trojanowa, Źyczyna, Oron-nego i minąwszy Maciejowice uchodzi po około 45 kim. biegu pod Przewozem.

Badomka (Badomierza) (192) wypł. pod Ruskim Brodem, w pow. koneckim, w gub. radomskiej; pł. w kier. ogólnie Płn W. koło Przysuchy, Skrzynna i poniżej łączy się od pr. brz. z rz. Korzeniówką (193), nadpływającą z Płd. od Szydłowca i Jastrzębia. Następnie mija B. Przytyk i Jedlińsko, po za którem przybiera od pr. brz. rz. Mleczną (194), przypływającą z Płd. od Radomia, poczem pł. koło Głowaczowa i Ryczywołu, po za którym uchodzi po przeszło 79 kim. biegu.

Promnica (195) wypł. pod w. Ostrożeń w pow. garwoliń-skim, w gub. siedleckiej ; pł. w kier. Z. na Gończyce, Łaskarzew i po około 23 kim. biegu uchodzi pod Damirowem.

Wilga (196) wypł. na W. od wsi Zwoła a na Płn. od Żelechowa w pow. garwolińskim, w gub. siedleckiej ; pł. zrazu w kier. PłnZ. koło Zwoli, Wilczysk, Miastkowa, Oziemkówki, następnie skręca ku PłdZ., mija Rembków, Unin, Garwolin, Wilgę, Celejów i wpływa do Wisły pod Szymonowicami Du-żemi po niespełna 53 kim. biegu dwoma ramionami, tworzą-cemi wyspę naprzeciw Mniszewa i ujścia Pilicy.

Pilica (197) ma źródła w pobliżu m. Pilicy, niedaleko karczmy zw. Czarny Las, w pow. olkuskim, w gub. kieleckiej; pł. zrazu w kier. W. aż po Żarnowiec, poczem przybiera kier.

Płn., mija Szczekociny, Koniecpol, Przedbórz, Sulejów i podąża pod w. Gustek, pod którą łączy się od 1. brz. z rz. Wolborką

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

(198), przypływającą od Z. z pod Tomaszowa Mazowieckiego. Za Gustkiem dąży P. na W. koło Spaty aż po Inowłodź, gdzie skręca się ku PłnW. i na Nowe miasto, Przybyszew, Białobrzegi, Warkę, podąża po za Mniszew i tam wpada do Wisły po przeszło 300 kim. biegu.

Czarna (198) wypł. pod Zbroszą Wielką w pow. grójeckim, w gub. warszawskiej ; pł. początkowo w kier. W. aż po Nową Wieś, następnie skręca ku Płn., a wreszcie koło Sułkowic ku W. i minąwszy Czersk uchodzi pod zamkiem Góry powyżej Góry Kalwaryi po przeszło 45 kim. biegu.

Świder (199) wypł. z bagien pod w. Róża na W. od m. Stoczek Łukowski w pow. łukowskim, w gub. siedleckiej ; pł. zrazu w kier. PłnZ. koło Stoczka Łukowskiego, # Seroczyna, Latowicz, Kołbieli i Glinianki. Następnie skręca Ś. ku PłdZ., mija łemi. — Podprzeszło 70 kim. biegu uchodzi pod Świdrami Ma-Mlądz i po Stoczkiem wpada do Ś. rz. Stoczek (200) a pod Mlądzem rz. Mienia (201).

Jeziorna (202) wypł. z lasów Osuchowskich pod Wygnanką, na Płd. od Grójca w pow. grójeckim ; pł. zrazu w kier. W., następnie WPłn. koło Prażmowa, Piaseczna, Jeziorny i po 52 kim. biegu uchodzi pod Zawadami.

Bzura (204) wypł. z lasów położonych pomiędzy Zgierzem a Łodzią pod w. Moskule w pow. brzezińskim, w gub. piotrkowskiej ; pł. zrazu w kier. Z. koło Zgierza a potem Płn. koło Ozorkowa i Łęczycy, gdzie zwraca się ku W., mija Orłów, Sobotę i Łowicz. Za Łowiczem skręca ku PłnW., pł. na Be-dnary, Kozłów, Sochaczew i Konary a ztąd aż do ujścia bieży już w kier. Płn. Uchodzi pod w. Kamion naprzeciw Wyszogrodu po około 140 kim. biegu.

Osetnica (205) wypł. z jeziorka we w.

Skoki w pow. gostyńskim, w gub. warszawskiej ; pł. w kier. ogólnie PłnW. na Gaśno,

Lucień, gdzie łączy się z odpływem jez. Lu-cieńskiego, następnie koło Gostynina, Soczewki i pod Brwilnem Dolnem a naprzeciw Biskupic uchodzi po około 37 kim. biegu prawie na wprost ujścia Skrwy.

Zgłowiączka (207) wypł. z jez. Orlego, zbierając w sobie jego dopływy, pod w. Miałkie w pow. nieszawskim, w gub. warszawskiej ; pł. w kier. PłnW. na Rudę, Zgłowiączkę, Lu-

Narew (203) ma swe źródła w bagnach Orchowo pod w. Borki, na Z. od Nowego Dworu, w gub. grodzieńskiej, na granicy pow. wołkowyskiego i prużańskiego, pod puszczą białowieską, którą na długości 30 kim. przy kier. PłnZ. odgranicza od puszczy świsłockiej. Opuściwszy puszcze przybiera N. kier. Z. i pł. koło Narwi i Suraża, poczem na Łapy, Choroszcz wije się w kier. Płn. aż do przyjącia rz. Supraśli i następnie skręciwszy ku Z. mija Tykocin, Wiznę, Łomżę i Nowogród (nad Narwij). Ztąd aż do połączenia się z Bugiem ma kier. ogólnie PłdZ. i na tej części opłynąwszy Różany, Pułtusk, zdąża pod Serock, gdzie łączy się z Bugiem. Połączone razem rzeki mają aż do ujścia do VHsły różne nazwy i tak: Bug, Narew-Bug albo Вид-Narew i pł. w kier. Płd. po wieś i twierdzę Zegrze a ztąd w kier. Z. koło Modlina (Nowogeorgiewska) i Nowego Dworu, poczem łączą się z Wisłą po około 460 kim. biegu. — Wisła połączona jest z Niemnem przez Narew, Biebrzę i Nettę, następnie przez kanał Augustowski i Hańczę.

Skrwa (206) wypł. z błot położonych na Płn. od Okalewa, w pow. rypińskim, w gub. płockiej. Kier. biegu ogólnie Płd. Niedaleko od źródeł przepływa przez jez. Skwirlno ; pł. na Skwirlno, Sierpec, Kłobukowo i pod Biskupicami poniżej Płocka uchodzi po około 58 kim. biegu.

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

braniec, Brześć Kujawski i Wolicę, pod którą od 1. brz. -łączy się z kanałem Bachorskim. Następnie zwraca się ku W., mija Wieniec, Włocławek i pod w. Zazamczek uchodzi po około 44 kim. biegu.

Mień (208) wypł. z jez. Skępego, niedaleko od w. Skępe w pow. lipnowskim, w gub. płockiej ; pł. w kier. Z. na Lipno, Brzeźno i uchodzi naprzeciw Nieszawy pod w. Nowogródkiem Dł. 25 kim.

Drwęca (209)    (.Drewenz) wypł. niedaleko w. Drwęcko

- (Dróbnitz) na Z od Olsztynka (Hohenstein), w pow. ostródzkim w Prusach Wschodnich. D. pł. zrazu w kier. PłnZ. popod Ostródę (Osterrode), gdzie wpływa do jez. Drwęckiego. Następnie przepływa całe to jezioro wzdłuż w kier. Z. a wypłynąwszy z niego pod w. Barkweda (Bergfriede) przybiera w dalszym ciągu aż do ujścia kier. ogólnie PłdZ. Za Barkwedą opuszcza Pr. Wsch., wpływa w Pr. Zachodnie, mija Bratyanę (Brattian), Nowe Miasto (Neumark), Kurzętnik (Kauernick) i Brodnicę (Strassburg). Osiem kim. poniżej tego miasta pod w. Kominy łączy się od 1. brz. z rz. Rypnicą i odtąd stanowi granicę pomiędzy Król. polskiem a Prusami i to na długości 44 kim. Na tej części oddziela Golub (Gollub) na pruskiej stronie leżący od Dobrzynia, mija Elgiszewo, Ciechocin, za w. Lubicz opuszcza granicę Król. pols., wchodzi w Prusy i 8 kim. powyżej Torunia, pod Złotoryją uchodzi po około 220 kim. biegu.

Brda (Brahe) (210) wypł. z jeziorka leżącego na samej granicy Pomeranii i Prus Zach. pod w. Schwessin, w pow. człuchowskim (Schlochau); pł. zrazu w kier. W., następnie Płd. koło w. Eisenbrück, wpływa od Płn. do jez. Szczytno (Ziethen See) [zw. w południowej części jeziorem Krępskiem — Kramsker-See]), nie przepływa jednak całego jeziora, lecz wychodzi z jego wschodniej części i przy kier. PłnW., mija Sempolnę (Sampohl),

Ciecholewy (Zechlau), poczem przepływa przez jeziora: Charzykowskie (Müskendorfer-See), Karsino (Karschin-See) i Wi-toczne. Wydostawszy się z ostatniego jeziora pod w. Męcikał (Menczikal) pł. B. w kier. PłdW. koło Zupendowa aż po Kiełpin (Kelpin), gdzie przybiera kier. Płd., mija Tucholę (Tuchel),

Gostyczyn, wstępuje do ks. poznańskiego i podąża koło Koronowa (Polnisch-Krone) pod Bydgoszcz (Bromberg). W samem mieście łączy się B. z kanałem bydgoskim, poczem skręca ku W. i uchodzi za w. Czersk Polski (Brahnau), naprzeciw Ostro-mięcka (Ostermitz) a powyżej Fordonu. Dł. przeszło 160 kim., nie wliczając długości biegu przez jeziora. — Kanal bydgoski łączący Brdą z Notecią, zaczyna się w samej Bydgoszczy i dochodzi do Noteci w odległości 1880 metr. od Nakła. Dł.

25 kim.

Osa (Osse) (212) wypł. z jez. położonego na zbiegu granic Prus Wsch i Zach. w pow. suskim (Susz, Rosenberg). Od

Gdwa, Wda albo Czarna Woda (Schwarzwasser) (211) wypł. z jeziorka położonego na samej granicy Pomeranii i Prus Zach. na Z. od w. Lipusz (Lippusch) ; pł. zrazu w kier. PłnW., poczem zawraca ku PłdW. i wpływa do zachodniej odnogi jez. Wdzickiego (Wdzidzen-See). Wypłynąwszy z południowej części jeziora przybiera kier. PłdW. aż po za w. Czarną Wodę ( Schwarzwasser), skręca ku W. i przed Lubichowem zwraca się na Płd. aż po Terespol a ztąd w kier. W, minąwszy Prze-chowo (Schönau), podąża pod Świecie (Schweiz), gdzie uchodzi do Wisły. Długość 62 kim.

nem

wypływu aż poŚwiecin (Schwetzin) ma kier. ogólnie PłdZ. W tej części pł. koło w. Gardzień (Schönberg , przepływa jeziorko koło Ząbrowa (Sommerau), mija Schwarzenau, przepływa przez jezioro Trupel i opływa Biskupiec (Bischofswerder). Za Świeci-skręca ku PłnZ., pł. na Słup, koło zamku Rogozińskiego (Schloss Roggenhausen), przez Kłódkę i po przeszło 50 kim. biegu uchodzi pod Zakurzewem, 8 kim. poniżej Grudziądza (Graudenz). Za Kłódką oddziela się od Osy mała odnoga, która pod nazwą Trynki (213) uchodzi do Wisły w samym Grudziądzu i tworzy z Osą małą deltę, na której wznosi się (dawniejsza) twierdza grudziącka.

jT

era

Mątawa (Montau) (214) wypł. na W. od w. Przewodnik (Biilowsheide), w pow. świeckim. W większej połowie swego biegu pł. w kier. Płd. koło Rulewki, Buszny aż do Sartawic Górnych (Sartowitz), poza któremi zatacza półkole i przybi kier. Płn. Za Sartawicami mija Stare i Nowe Marze (Alt-, Neu-Marsau), Mały i Wielki Lubień (KI.-, Gr.-Lubin), Nowe (Neuen-burg) i za tern miastem a naprzeciw Wielkiego Nebrowa (Gr.-Nebrau) uchodzi po przeszło 90 kim. biegu.

na

Wierzyca (Ferse) (215) wypł. z gór Szymbarskich (Schönberg), na Płd. od Szymbarku w pow. kartuskim (Karthaus) gruntach Starego Grabowa (Alt-Grabau). Niedaleko od źródeł przepływa przez jez. Grabowskie, następnie przy kier. ZPłd. podąża na Klincz (Gr.-Klinsch) do jez. Wierzyca, a wypłynąwszy z niego w kier. Płd W. wpływa do jez Zagnanie, po za którem przy t. s. kier. mija Stary Kiszew (Alt-Kischau). Tutaj zmienia Wierzyca dawniejszy kier. na PłnW., mija Koźmin (Koschmin), Jaroszewy (Jarischau),, Schwarzhof, skręca ku Płd. a potem ku W. i przepływa przez Starogard (Stargard). Poniżej tego miasta skręca ku Płn. a od Brzeźna (Bresnov) ku PłdW., poczem mija Peplin i uchodzi za Gniewiem (Mewe) po około 110 kim. biegu.

ma

Badunia (.Badaune) (216) powstaje z połączenia się dwóch rzeczek. Większa wypł. z jez. Stęźyczno (Stendsitzer-See) (należącego do grupy 22 jezior Raduńskich) i przepływa przez jez. Radunię (Radaune-See). Druga wypł. z jez. Długiego. Obie wpływają do jez. Ostrzyckiego (Ostritz See), z którego pod Ostrzycami (Ostritz) już pod nazwą Baduni wypływają. Odtąd pł. B. w kier. PłnW. koło Goręczyna (Gorentschin), Kiełpina (Kelpin) i Żukowa (Zukau), poczem skręca ku PłdW., mija Bilkówko (Klein-Bölkau) i Pruszcz (Praust). Na gruntach Pruszcza przybiera kier. Płn., pł. na Lipicz (Gute Herberge), Orunię (Ohra) i wpada w Gdańsku do Motławy (Motlau) (217). M. wypł pod mianem Szpęgawy (218) z jezior szpęgawskich, przepływa przez jez. Zduny i dopiero od w. Rokitki (Rokitken) nazwę Motławy. Powyżej Swarocina zmienia M. początkowy kier. biegu W. na Płn., przepływa przez jez. Lubiszewskie (Liebschauer-See), mija Güttland, Ostrowite (Osterwick), Grabiny (Mönchengrebin), Hochzeit i przepłynąwszy Gdańsk, po połączeniu wpierw z Badunia, uchodzi do Wisły w odległości dwóch kim. poza miastem. Długość Baduni 80 kim., Motławy 45 kim.

Do Niemna.

Usa Górna 222) ma źródła powyżej w. Nowosady w pow. mińskim. Pł. zrazu w kier. W., poczem skręca ku PłdW. na Pousie i Usę, gdzie łączy się od 1. brz. z rz. Wiazynką (223) nadpływającą od W. Odtąd pł. U. w kier. Płd. na Kukszewi-cze, Lachowicze, przybiera od pr. brz. rz. Piereczutę (224), mija Siemonowicze, poniżej których wpada do niej od 1. brz. Uździanka (225). Następnie po za Ostrowem naprzeciw Piaseczna uchodzi do N. po przeszło 81 kim. biegu. — Wiazynka wypł. powyżej w. Ziaziulewo w pow. mińskim, pł. na Wiazynkę, Wiazyn i Usę, poniżej której wpada do Usy. Dł. przeszło 22 kim. — Piereczuła ma źródła po w. Karaczuny, pł. w kier. Płd. na Dziahilno, Niehorełe, Horodyszcze i Łowiszcze. Dł. około 37 kim. — Uzdzianka wypł. z moczar we w. Ostrów, w pow. mińskim. Kier. biegu Płd. Nad brzegami U. leżą: Horochow-szczyzna, Daniłowicze, Aleksandrówka, Czucyłowo, Uzda, Ber-wiszcze i Siemionowicze. Długość nieskełna 44 kim.

Turya (226) wypł. poza w. Zaturze w pow. słuckim, w gub. mińskiej ; pł. ku W. na Buczno, Mosiewicze i naprzeciw Koś-cieszy a poniżej Piaseczna uchodzi po niespełna 27 kim. biegu.

Łosza (219) wypł. pod w Paciorek w pow. ihumeńskim, w gub. mińskiej : pł. zrazu w kier. PłdZ. na Dołhinicze, Łoszę, Uhłę i Mroczki a ztąd w kier. Z. koło Adampola, Wirkowa i naprzeciw Piaseczna a poniżej Rzeczycy uchodzi po przeszło 90 kim. biegu. — Wynia 220) wypł. po za Pleszewicami w pow. sluckim, bieży w kier. PłnW. koło Sołtanowszczyzny, Wyni, Kuczynkj, Hrywca i naprzeciw Mroczków wpada do Łoszy. Dł. około 40 kim. — Pod Hrywcem wpada do Wyni rz. Starzyca 221). Kier. biegu Płn. i PłnZ. Dł około 19 kim.

Suła (227) wypł. około w. Bobrowszczyzna w pow. mińskim ; pł. początkowo w kier. Płd. na Sułę, Morozowo, Rubie-żewicze i Rudnię, pod którą zasila się od 1. brz. rzeką Szaciłką (228) a od pr. brz. rz. Pierekałką (229). Za Najdzienowiczami przybiera od 1. brz. rz. Wołk (230) a poniżej jeszcze, po za w. Zarzecze od t. s. brzegu rz. Zasulkę (231). Odtąd przybiera k>er. Z., mija Tulonkę, Zubarów i uchodzi naprzeciw uroczyska „Zielony Moch“ po przeszło 52 kim. biegu.

Tjsza (232) wypł. z moczar pod w. Świcieź w pow. słuckim ; pł. w kier. ogólnie PłnZ., na Z. od Nieświeża, gdzie bo-cznem korytem łączy się ze stawami Panieńskiemi w parku nie-świeskim, następnie mija Horodziej (obecnie Zamirie), Iszkołdź, poczem łączy się od pr. brz. z rz. Mlranką (233), płynącą od Miru (obec. Mirje) i uchodzi pod ieremiczami a naprzeciw Si-niâwki po około 67 kim. biegu.

Serwecz (Niemnowy) (234) powstaje ze zlewu kilku strumieni pomiędzy Stankiewiczami a Wielkiem Siołem w pow. nowogródzkim, w gub mińskiej; pł w kier. Płd. po Horodyszcze, ztąd zmienia dawny kier. biegu na Płn., mija Tuhanowicze,

Bystra (237) wypł. pomiędzy Czernową a Słobódkami w pow. mińskim ; pł. początkowo w kier. Z. koło Kuli, Rudy

Cyryn, Serwecz i Berezowiec. Następnie łączy się S. od 1. brz. z rz. Newdą (235j i w niedalekiej odległości z rz. Rutą (236), płynącą od Korelicz i uchodzi pod w. Koladzino (inaczej Ponie-mun). Dł. biegu około 54 kim.

OD PRAWEGO BRZEGU:

OD LEWEGO BRZEGU :

Kamienieckiej i Usy. Poniżej ostatniej wsi rozdziela się na dwa ramiona i skręca ku PłdZ. Jedno ramię nosi nazwę Bystry, gdy drugie, wschodnie Usą bywa nazywane. Oba ramiona łączą się razem pod Holendernią, po przeszło 17 kim. rozdzielonym biegu, a połączona znowu Bystra uchodzi do N. po przeszło 56 kim. biegu naprzeciw wsi Kupicko.

na

Berem (Berezyna Niemnowa, Berezynka, Berezyna) (238) wypł. około wsi Puhacze i Zalesie w pow. mińskim, na PłnZ. od Zastawia. B. pł. początkowo ku PłnZ. na Dubrowę (Dąbrowę), Gródek, Obórek, (Hruzdów), skręca ku Z., mija Zabrze-zie i Horodzki. Odtąd przybiera B. kier. ogólnie Płd., dąży pod Słowieńsk, przyjmuje od pr. brz. rz. Lusztę (239) i pł. Bakszty, i tam pomiędzy niemi a Zabrzeziem łączy się od 1. brz. z Isloczą (240), a następnie pod Żebraczychami z rz. Wołszą (241) i zwróciwszy się ku PłdZ. uchodzi do N. pod w. Borowe a poniżej Dielatycz po przeszło 95 kim. biegu. .— Baszta bierze początek z błot „Czartowa studnia'" we wsi Żygiany, w pow. oszmiańskim, w gub. wileńskiej ; pł. zrazu w kier. PłdW. na Remiejkiszki, Holszany, Bohdanów aż po Wiszniew, ztąd zwraca się na Płd. i uchodzi poniżej Słowieńska. Dł. przeszło 45 kim. Basztę nezywają także Olszanką, Zygnianką i Bejmikiszką. — Isłocz wypł. pod Isłoczą w mińskim pow.; pł. zrazu w kier. PłnW., przed Rakowem skręca ku Z., mija Raków, Tupalszczyznę, Borowikowszczyznę, Rozoliszki, zwraca się znowu nieco ku Płd. i pod Zabrzeziem a naprzeciw Baksztów uchodzi po niespełna 70 kim. — Wolsza wypł. pod Siwicą w pow. mińskim, pł. przez lesiste moczary pow. mińskiego a potem przez głuche puszcze pow. oszmiańskiego i wpada do B. pod Żebraczychami. Dł. około 33 kim.

Gawia (Gawija) (242) wypł. ze stawów pod w. Komajki w pow. oszmiańskim, w gud. wileńskiej. G. pł. zrazu w kier. Płd., a minąwszy Dziewieniszki skręca ku W. a złączywszy się od 1. brz. z rz. Klewą (243), nadpływającą od m. Traby, przybiera kier. ogólnie Płd., mija Surwiliszki, Subotniki i Lipniszki, gdzie łączy się od pr. brz. z rz. Jakunką (244), płynącą z Płn. od m. Gieranowy. W dalszym biegu pod Psiarami przyjmuje G. od pr. brz. rz. Zyżmę (245), oblewa Dziamonty i pod w. Gawią ą przed Dokudowem uchodzi po przeszło 74 kim. biegu. — Zyżma wypł. na wysokości źródeł Gawii na W. od m. Sole-czniki Wielkie i wzdłuż całego biegu stanowi granicę pomiędzy pow. lidzkim a oszmiańskim ; pł. początkowo w kier. Płd. na Hermaniszki, Trokiele, zwraca się ku PłdW., mija Kowale i pod w. Psiary łączy się z Gawią. Dł. przeszło 63 kim.

Dzitwa (246) wypł. z błot położonych pomiędzy Worono-wem a Ejszyszkami, w pow. lidzkim, pł. w kier. Płd. na Pie-lowce i łączy się od 1. brz. z rz. Raduńhą (247), nadpływającą z Płn. od Radunia ; następnie płynie na Błotno, Myto, skręca ku W., mija Białyhród, Olźewo, za w. Piaski łączy się od 1. brz. z rz. Bidoją (248) i uchodzi pod w. Zamoście po przeszło 57 kim. biegu. — Bidoja (Bida) ma źródła pod w. Plasewicze w pow. lidzkim ; pł. w kier. Płd. na Lide. Dł. przeszło 35 kim.

Mołczadź (249) wypł. pod w. Sieciewiny w pow. nowogródzkim, w gub. mińskiej ; pł. zrazu w kier. Płd., potem Z. koło Kościuk, Rabki po Nowojelnię. Tu łączy się od pr. brz. z rz. Molczadką (250) i skręciwszy ku PłnZ. mija Orlinę, Ujście, Eźgały i uchodzi za Miesiłówką. Dł. przeszło 56 kim. — Mol-czadka wypł. w pow. nowogródzkim z błot pod w. Jaroszewo,

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

pł. zrazu w kier. Z., następnie od Mołczadzi w kier. Płn., po. czem mija Dworzec i łączy się z M. po około 35 kim. biegu-Lebiodka (251) wypł. na Płn. od m. Wawerka w pow. lidzkim ; pł. w kier. Płd. koło wsi : Wawerka, Wasiliszki Stare, Lebioda i uchodzi do N. powyżej m. Orle po około 42 kim. biegu.

Szczara (251) wypł. z błotnistego jeziora Kołdyczewo, na Płd. od Horodyszcza a na W. od Zaosia, w pow. nowogródzkim, w gub. mińskiej. Pod nazwą Szary lub Szwy pł. Szczara zrazu w kier. Płd. na Stołowicze, koło Kraszyna, poczem łączy się od 1. brz. z rz. Wiedźmą (253), płynącą ъ Płn. od Swojatycz i Lachowicz. Po połączeniu się z Wiedźmą (253), mija S. na W. położone Niedźwiedziszki od Z. Lipsk i poniżej t. m. w miejscu najwięcej ku Płd. wysuniętem, łączy się z północną częścią kanału Ogińskiego, przeprowadzonego przez jez. Święcickie (Wyganowskie). Ztąd skręca się S. ku PłnZ., przybiera od pr. brz. pod Sielcami rz. Myszanlcę (254), pł. pomiędzy Kątami a Maćkucewiczami Wielkiemi, koło Maćkucewicz Małych, By-tenia, Żerowicz, Szydłowicz, i przez Słonim, pod którym łączy się od pr.    brz. z rz.    Issą    (255), poczem bieży na    Wielką Wolę,

Moskale,    Szczarę i    pod    Nowosiółkami uchodzi    po niespełna

370 kim. biegu. — Myszanka wypł. pod Nowinkami w pow. nowogródzkim, pł. w kier. Płd. koło Starej Myszy, Nowej Myszy, Ostrowa, ztąd skręca ku Z., mija Rogacze i podąża ku ujściu pod Sielce. Dł. około 70 kim. — Issa wypł. pod w. Luszniewo, w pow. Słonimskim, w gub. grodzieńskiej; pł. zrazu w kier. Płd. koło Derewny, za nią skręca ku Z., mija Albertyn, gdzie rozlewa się w staw i uchodzi pod Słoninem. Dł. około 56 kim.

Zelwa (Zelwianka) (256) wypł. w gub. grodzieńskiej, w pow. wołkowyskim, na W. od Podoroska; pł. początkowo w kier. PłnW. aż    do Podoroska,    tu skręca ku PłdW. i    łączy się od

pr. brz. z    rz. Łyską    (257),    płynącą od Łyskowa i    z rz. Różanką

(258)    wpadającą do niej pod samą Różaną. Za Różaną skręca się wreszcie Z. ku ZPłn., mija Żabieniewicze Małe, Koniuchy, Iwaszkowice, Zelwę, przybiera jeszcze od 1. brz. rz. Krzemienicę

(259)    płynącą od Krzemienicy, oblewa Piaski (Pieski) i uchodzi nawprost Zelwian. Dł. około 195 kim.

Roś (260) wypł. z błot Rosa we wsi Roś położonych, w pow. wołkowyskim. R. pł. w kier. Płn. koło Porozowa i przy biera od pr. brz. rz. Łopienicę (261) nadpływającą od Łopienicy. W dalszym biegu łączy się od 1. brz z rz. Hniezną (Gniezna) (262), płynącą od Z. koło Mścibowa, następnie od pr. brz. z rz. Wołkowyją (263), przypływającą od W. obok Wołkowyska, poczem mija Roś i Wołpę, gdzie przybiera od 1. brz. rz. Wołpiankę (264). Uchodzi pod Koreniszkami naprzeciw w. Dubno ubiegłszy od źródeł niespełna 110 kim.

Swisłocz (265) wypł. z błot na W. od m. Świsłoczy w pow. wołkowyskim ; pł. zrazu w kier. PłnZ. a następnie PłdZ. aż po Jałówkę. Odtąd przybiera kier. Płn., mija Konotopce, Hołynkę, poczem łączy się od pr. brz. z rz. Brzostowiczanką (266', płynącą od W. z pod Wielkich Brzostowic, pomija na Z. położone Krynki, bieży na Małe Brzostowice, poniżej których łączy się od 1. brz. z rz. Odłą (267), płynącą od Z koło Odelska. Wreszcie zwraca się Ś. ku PłnW., oblewa w. Świsłocz i uchodzi poniżej Lodowicz a pod Sinokami po przeszło 116 kim. biegu.

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

Kotra (268) wypł. pod w. Dubicze z jez. Pelas, leżącego na samej granicy pow. lidzkiego i grodzieńskiego a zasilanego rz. Pelasą (269). Kotra przechodzi zaraz do pow. grodzieńskiego, pł. ogólnie w kier. ZPłd. koło w. Berszty, łączy się tu od pr. brz. z rz. BersztanJcą (270), odprowadzającą wody jeziora Ber-sztańskiego, następnie przyjmuje od 1. brz. rz. Ostroszę (271), płynącą od W. koło m. Ostrynki i poniżej od tego samego brzegu rz. Skidelkc (272', bieżącą koło Dąbrowy i m. Skidel. Poniżej Skidla mija K. w Kotrę i zasila się od pr. brz. rz. Pyrrą (273), odprowadzającą doń koło m. Jeziory wody z jez. Białego i z jez. Rybnioa (górny bieg Pyrry powyżej tych jezior stanowi spławny kanał Tyzenhausa), wreszcie przed ujściem zwraca się ku Z. i wpada do N. poniżej ujścia Swisłoczy. Dł. około 58 kim.

Łosośna (274) wypł. na W. od m. Sokółki, z błot pod Dolną a koło Kundzina, w pow. sokulskim ; pł. zrazu w kier.

Z., a następnie WPłn. koło Kuźnicy, Krupcyc, poczem, po przyjęciu pod Tarasiczami rz. Tatarki (27o) nadpływającej od Z. z pod Nowosiółek, mija Korobczyce i uchodzi do N. 5—6 kim. poniżej Grodna po około 38 kim. biegu.

Czarna Hańcza (276) wypł. z jez. Hańcza pod w. Hańcza w pow. suwalskim 8—9 kim. na W. od w. Przerośl a na Z. od źródeł Szeszupy; pł. zrazu ku Płd. koło Podwysokiego Zarzecza, Brodu i Suwałków. Ztąd skręca Cz. H. ku PłdW., wpływa pod Cimochowizną do jez. Wigry, przepływa północną część tego jeziora i wybiegłszy z niego od wschodniej strony pod Durdyniszkami mija Budy, Głęboki Rów (Gł. Bród) i Rudawkę. Następnie przepływa jez. Mikaszewo, pł. na Mikaszówkę,

Czortek, skręca ku Płn., łączy się od 1. brz. z rz. Marycha (277), odtąd przybiera kier. W. i uchodzi naprzeciw Zabornika "a pod Sieniewiczami po około 75 kim. biegu. W części pomiędzy Mikaszówką (po przepłynięciu jez. Mikaszewo) a Czortkiem zużytą została do kanału Augustowskiego, łączącego Niemen z Wisłą. — Marycha, lewy znaczniejszy dopływ Cz. H, wypł. pod w. Dębniak w pow. suwalskim, pł. w kier. PłdW. przez jez. Boksza, koło w. Boksze Nowe i Stare, dalej na Sienkiewi-cze, Sejny, poczem przepływa przez jez. Pomorze i mija Zelwę i Borowicze. Dł. przeszło 47 kim.

Biała Hańcza (278) wypł. z jez. Hańcza w pow. sejneńskim na W. od Sejn. Przepływa początkowo przez kilka jezior, które opuściwszy pod w. Kopciowo pł. w kier. PłdW. ; niedaleko w. Podpiki łączy się od 1. brz. z rz. Serejką (279), wypływającą z jez. Paserniki pod w. Wojniun i płynącą ku Płd. na Jawejsze i Lejpuny. Złączone obie rzeczki ubiegają jeszcze 5 kim. i uchodzą do N. pomiędzy Krzywańcami i Bugirdami, a pod Świętojańskiem. Dł. B. H. dochodzi do 29 kim., Serejki do 26 kim.

Mereczanka (280) wypł. z jez. bez nazwiska, znajdującego się na Płn. od Lejpun w pow. trockim, w gub. wileńskiej. M. pł. początkowo w kier. Płn. koło w. Taboryszki, m. Taboryszki, prawie aż pod same Turgiele, gdzie zwraca się ku Z., mija Ja-szuny, Rudniki i Olkienniki i tam łączy się od pr. brz. z rz. Sol-czą (281) i następnie od t. s. brz. z rz. И ersoką (282), płynącą z Płd. koło Ejszyszek (27 kim. długą). Od Olkiennik przybiera M. kier. wybitnie PłdZ., pp koło m. Orany i pod niem przyjmuje od pr. brz. rz. Orankę (283), oblewa Przełaje, poniżej których wpada do niej od 1. brz. rz. Uła (284) i z Płd. przypły-

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

wająca rz. Gruda (285). Ztąd zwraca się M. więcej ku PM., mija Puhacze i następnie uchodzi do N. pod Mereczem po przeszło 116 kim. biegu. — Solem wypł. koło m. Soleczniki Wielkie, pł. ku Płd. na Biniaki, zwraca się ku Z., łączy się z rz. Wisiń-czą (286) płynącą od w. Soleczniki Małe i uchodzi po przeszło 50 kim. biegu. — Ula wypł. z jez. Duby pod Koniawą, pł. w kier. PłnZ. i po około 43 kim. biegu pod Mordasami łączy się z Mereczanką. — Gruda powstaje pod w. Kobele w pow. trockim, pł. początkowo w kier. Płn., od w. Marcinkańce skręca ku PłnZ. i wpada do M. po 30 kim. biegu powyżej w. Puhacze.

Vier czajka (Pierszajka) (287) wypł. z jez. Metele, pod w. Bućkuny w pow. sejneńskim; pł. zrazu ku Płn., łączy się od pr, brz. z rz. Obelicą (288), wypływającą z jez. Obelica, zmienia następnie kier. na WPłn., mija Oleśniki, Krakopol, Podworyszki i uchodzi pod Balwierzyskami po przeszło 33 kim. biegu.

Wierzchnia (288) wypł. z jez. Wierkoksznia w pow. trockim, na W. od m. Hanuszyszki, przepływa zaraz przez szereg małych jezior, poczem pł. w kier. ZPłn. a następnie PłnZ. na Wysoki Dwór, Papsy, UźogoŚĆ, Stokliszki, Sakowicze i uchodzi po niespełna 40 kim. biegu pod Żydejkanami a powyżej m. Jezno.

Strawa (290) wypł. z jez. Szpindze pod w. Szpindzie, w pow. trockim, pł. zrazu w kier. Płn. na Sumiliszki i Kiejtowiszki, stąd skręca ku PłnZ., przepływra jez. Ilse, następnie mija Zyź-mory i uchodzi 9 kim. przed Rumszyszkami a naprzeciw w. Leonowo po około 70 kim. biegu.

Wilia (po lite w. Nerys albo Niarys) (294) wypł. na Płd. od m. Szklance, za w. Szylińce, w pow. borysowskim, w gub. mińskiej. Wilia pł. zrazu w kier. PłdZ. koło wsi Kromowicze i Hrebenie aż do w. Wjlejki. Za Wilejką przybiera kier. PłnZ., bieży koło w. Wieżki aż po w. Milcz, gdzie zwraca się ku PłdZ. i przepływa aż do połączenia się z Uszą koło Pohostu, Kostyków, Sosenki, Słobody, Małmuchów i m. Wilejki. Za Wilejką od w. Zalesie już po połączeniu się z Naroczą zmienia Wilia dąwniejszy kier. na PłnZ. i to aż do przyjęciaf rz. Żej-miany i na tej przestrzeni mijaZaśkiewicze, Zalesie,Uhlany, Źodziszki, Tupalszczyznę, Markumy, Micha liszki, Woronie, Bystrzycą, Bujwi-dze i Balingród. Po połączenia się z Zejmianą zwraca się Wilia ponownie ku PłdZ., oblewa Lucyny, Niemenczyn, Werki, Kalwa-ryę, Wilno i Zakręt. Siedem kim. za Wilnem przyjmuje znowu kier. PłnZ. i pł. na Karmazyn, Karmazyniszki, Etnokupie, Kier-nów, Orgiszki, Milkiszki, Czabiszki i Żubiszki, poza któremi aż do ujścia przy kier. biegu PłdZ. mija Skorule, Janów, Kormiałów i podąża popod Kowno, gdzie łączy się z N. ubiegłszy od źródeł około 724 kim.

Wilia wypływa w pow. borysowskim, gdzie przebiega przestrzeń około 36 kim., poczem za Milczem wstępuje w pow. wilejski i tam przepływa 179 kim. ; od ujścia Uszy aż do połączenia się z rz. Oszmianą ubiega przestrzeń 127 kim. jako rzeka

Jesia (291) stanowi odpływ, z jezior Źuwinta i Amalwa, połączonych ze sobą rzeczką Lawiną (292) płynącą przez błota Buchciańskie. Jez. Amalwa zasila zaś rzeka Szławanta (293), wypływająca z jez. Igło pod w. Igłówką. Rz. Szławanta jest więc niejako górnym początkiem Jesi. Od jezior pł. J. (w pow. maryampolskim) w kier. PłnW. koło w. Pogrzejże i w. Pojesie, gdzie skręciwszy ku Płn., mija Armoniszki i pod Poniemunietn wpada do N. po około 40 kim. biegu, rachując od wyjścia z jez. Żuwinta.

— 48

OD LEWEGO BRZEGU :

OD PRAWEGO BRZEGU:

graniczna pomiędzy pow. oszmiańskim a święciańskim, dalej, od Oszmiany aż do przyjęcia rzeki Zejmiany stanowi granicę pow. święciańskiego od pow. wileńskiego na długości 119 kim., poczem wchodzi w pow. wileński, gdzie ubiega 109 kim., wreszcie rozdziela pow. wileński od pow. trockiego na długości 104 kim., a 50 kim. przepływa w pow. kowieńskim.

Według dawniejszego podziału źródła Wilii leżały w północno zachodniej części woj. mińskiego. Następnie przepływała Wilia środkiem wojwtwa wileńskiego, poczem stanowiła na pewnej przestrzeni granicę pomiędzy woj. wileńskiem a tro-ckiem, wreszcie przepływała przez północną część wojwtwa trockiego.

W biegu swoim przyjmuje z obu stron znaczną liczbę rzek i strumieni. Z tych, co mają ustaloną nazwę następujące

wpadają :

Lonwa, Dźwinosa, Broździanka, Kraj-szczanka, Kobylanka, Rybczanka, Wiazucia, Michicha, Usza, Pilść, Saraczanka, Bystrzyczan-ka, Podmosz, I\ oksza, Szalnojdzia, Bujwidzka, Ajłupa Bieżanka, Wierszupka, Wileńka, Po-nara, Waka, Rykontka, Naczala, Womba, Pa-dalosa, Sukra, Zyżmorka, Gamonda, Giżanka, Szeszupa, Arfa, Zwersa (według Sł. geogr. król. polsk.).

Czernią, Siarnista, Slastówka, Serwecz, Ziabinka, Rabuń, Kasula, Pleśnianka, Ka-czaryca, Narocz, Stracza, Kumielnaja, Zej-miana, Niemencza, Cedrod, Sojdzianka, Dukszta, Iropa, Musa, Święta, Letanka, Loka.

Wilia jest spławną od ujścia JDźwinosy, żeglowną od m. Wilejki. Jednak począwszy od w. Uhlany znajdują się w rzece liczne rafy i podwodne kamienie. Raf głównych, zwanych w języku miejscowym „Siabrowe“ jest ogółem dwanaście, a mianowicie: Przywitalnaja, Rawianka, Oszmaniec, Sżałnojdzia, Baran, Sojdzia, Solnik, Zub, Laukista, Krywiczy, Raudonia i Baran. Prócz tych jest jeszcze mniejszych raf 27 a kamieni tamujących żeglugę 48.

Niewiaża (295) wypł. z błot w gub. kowieńskiej, w pow. Wiłkomirskim, na W. od m. Onikszty a na Płd. od m. Traszkuny, niedaleko źródeł swego prawego dopływu rz. Josty. N. pł. początkowo w kier. Z. potem Płd. koło m. Troupe, następnie PłnZ. koło Rogowa i łączy się od 1. brz. z rz. Joda (298), płynącą z Płd. koło w. Joda i w. Wodakle. Pod w. Pojejście przyjmuje N. od 1. brz. rz. Jostę (297), płynącą od W. koło Traszkun, i podąża pod Poniewieź, po za którym zwraca się ku Płd., mija Nowe Miasto i przybiera od pr. brz. rz. Smilgę (298), płynącą od w. Smilgi. W dalszym ciągu pod Krakinowem wpada do N. od 1. brz. rz. Upita (299), nadpływającą od W. koło m. Remi-goły. Nad N. leżą dalej Surwiliszki, Kiejdany, po za któremi od

l.    brz. wpływa do niej rz. Abela (300) a poniżej za Łabunowem od t. s. brz. rz. Bezupie (301) i od pr. brz. rz. Szuszwa (302). Minąwszy Łabunów oblewa N. Bobty, Słomiankę i za Kownem pod Borkami uchodzi po przeszło LOI kim. biegu. — Szuszwa wypł. z błot pod Szawlanami w pow. szawelskim, w gub. kowieńskiej. Początkowo pł. S. w kier. PłdW. koło m. Poszuszwie,

m.    Hrynkiszki, następnie zwraca się ku Płd., mija Jaśwojnie i uchodzi pod w. Polepie. Dł. około 127 kim.

Dubissa (303). Strumień Szwentupis (304) bierze początek w pow. szawelskim z błot Turule na Płd. od m. Szawle, po czterech kim. biegu wpada do jez. Rajzgie i z niego wypływa już pod nazwą JDubissy. D. pł. w kier. ogólnie Płd. na Podubiś Bazyliański, Podubiś, Podubiś Gruźewski, Lidowiany, Betigołę,

Ejragołę i Czekiszki a uchodzi pod Średnikami. Ш. przeszło 137 kim. — Krożenta (305), pr. dopływ w Duhissy, wypł. na PłdW. od m. Wornie, w pow. telszewskim, w gub. kowieńskiej ; pł. początkowo w kier. PłdW. koło m. Kroźe, m. i w. Prokro-żencie, odtąd zaś bieży ku PłnW., mija Kielmy i uchodzi pod Podubisiem Gruźewskim po przeszło 47 kim, biegu.

Mitwa (306) wypł. pod w. Grumkojnie w pow. rossieńskim, w gub. kowieńskiej ; pł. zrazu w kier. PłdZ., przybiera od 1. brz. rz. Gausantę (307) i rz. Widawę (308), poczem zmienia kier. na PłdW. i uchodzi za w. Smukucie pod Jurborgiem po niespełna 95 kim. biegu.

Szeszupa (309) wypł. niedaleko od w. Bochanowo, pomiędzy wsiami Szeszupką a Pawłówką, niespełna 15 kim. na Płd. od m. Wiżajny, w pow. suwalskim, gdzie przepływa przez cztery jeziora. Następnie przy kier. biegu PłnW. pł. na Folusz,

Hermaniszki, Kalwaryę i Ludwinów Ztąd zwraca się ku Płn., mija Maryampol, Gewałtowo, skręca ku PłnZ. na Pilwiszki, Sy-maki i rozdziela Szyrwintę (Schirwindt) od Władysławowa (miasta graniczne pomiędzy ces. niemieckiem a król. polskiem).

su-

Odtąd S., po przyjęciu od 1. brz. rz. Szyrwinty, zwraca się na PłnZ., stanowi aż po Kirkiły granicę pomiędzy Rosyą (gub. walską) a Prusami W. i na tej przestrzeni opływa Wisbarienen,

Słowiki i Kirkiły. Poczem skręciwszy ku Z. wchodzi w Prusy W. pomiędzy wsiami Schillenen a Schmalleningken, pł. koło Lasdehnen, Juckstein, Leuken i po około 170 kim. biegu uchodzi do Ж 10 kim przed Ragnetą (Ragnit). Do S. od źródeł aż do ujścia wpadają następujące znaczniejsze dopływy ; 1) od pr. brz. Kirsna (310). Ä. wypł. w pow. sejneńskim z jez. Połoź-dzieje, pł. ku PłnZ. koło w. Łoździeje, następnie przepływa przez jez. Szyłandzie i pod Borowszczyzną a przed Kalwaryą uchodzi po przeszło 36 kim, biegu. — 2) Filwa (311) pł. od W. koło w. Skirkiszki i uchodzi przed Pilwiszkami. Dł. 32 kim.

3) Wysoka (312) wypł. przed w. Ogorkiszki, pł. w kier. Z. na Rymkie, Rudę, Skindeliszki i uchodzi pod Sumakami po przeszło 32 kim. biegu. — 4) Od 1. brz.: Szyrwinta (313) wypł. pomiędzy Wiżajnami a Wisztyńcem, pod w. Kowniszki, w pow. kalwaryjskim ; pł. początkowo w kier. Płn. na Graźyszki, Ku-nigiszki i Sankieliszki, poczem za Więcłówką skręca ku Z, mija na Płd. leżące Wierzbołowo (Wirballen), koło w. Bojary zwraca się ku Płn. a od w. Stanejcie odgranicza Król. Polskie od Prus Wsch. i uchodzi po przeszło 46 kim. biegu. Za Bojarami wpada do Szyrwinty od 1. brz. rz. Lepona (314), płynąca ku Płn. koło Ejtkun (Eidtkunen). — 5) Od pr. brz. : Cesarka (315) wypł. pod w. Szpruktyszki w pow. władysławowskim ; pł. w kier. Z. na Łuksze, Szaki i po około 42 kim. biegu uchodzi przed Słowikami a pod w. Juszkokajmie. — 5) Penta (316) wypł. w pow. władysławowskim pod w. Szmilgie, pł. w kier.

z rz.

Z. na Pentysz, Skordupie, pod w. Wojszwilis łączy się Nawą i po przeszło 26 kim. biegu uchodzi pod w. Ponowie a za Słowikami. — Nawa (317) ma źródła pod w. Kura w pow. władysławowskim, pł. w kier. Z. na Pokalniszki, Szedwigi i za w. Kasinkiany a przy w. Wojszwilis uchodzi do Penty. Dł. do 40 kim. — 7) Jotyja (318) wypł. także w pow. władysławowskim po za w. Budele, pł. w kier Z. na Pojutyję, Jutyszki,

Bunikiele, Norkwiecie i pod Kirkiłami łączy się z Szeszupą ubiegłszy od źródeł niespełna 38 kim.

OD PRAWEGO BRZEGU:

OD LEWEGO BRZEGU :

Jura (319) wypł. na W. od Retowa w po w. rossieńskim, w gub. kowieńskiej ; pł. zrazu w kier. W. koło Retowa, poczem przybrawszy kierunek PłdW. mija na W. położone Chwejdany i łączy się zaraz od pr. brz. z rz. Łokistą (320), płynącą od PłnW. koło m. Szyłele. Od połączenia się z Łokistą przybiera J. kier) Płd., mija Pojurze, zwraca się ponownie na PłdW , oblewa Dyktymie, łączy się od 1. brz. z rz. Okmianą (321), płynącą od Płn. koło Kołtynian i następnie od t. s brz. z Szunią (322) nadpływającą z Płn. od m Girdyszki i m. Upina. Odtąd przybiera J. kier. ogólnie Płd., płynie na Taurogi, zlewa się przed m. Pojurze od pr. brz. z rz. Szeszuwą, wpływa w Prusy Wsch. i uchodzi za Wilkiszkami (Wilkischken) po około 150 kim. krętego biegu. — Szeszuwą (323) wypł. w pow. rossieńskim z bagien Szyńoławskich, poniżej m. Pokroźencie S. pł. początkowo w kier. Płd. koło wsi Żołpie i Ile, tu skręca na Z. i łączy się od pr. brz. z rz. Au za (324), nadpływającą z Płn. z pod m. Skaudwile i m. Botoki. Odtąd płynie w kier. Płd. a następnie PłdZ. już po przybraniu rz. Szałtony (325), przypływającej od W. z pod m. Erźwilki. Przy tym kier. biegu mija następnie Gawry i pod w. Meszkie uchodzi ubiegłszy od źródeł przeszło 66 kim.

Prócz wyżej wymienionych rzek przyjmuje Niemen na całej długości swego biegu jeszcze wiele innych, mniej znacznych dopływów. W powiecie tylżyckim pod w. Schrauzen-krug, w miejscowości zwanej „Winge“ dzieli się Niemen na dwa ramiona: Rus i Gilgę. Rus rozdziela się na cztery odnogi: Aimat, Skirwit, Warus i Pokalnę; Gilga dzieli się znów na Gilgę, Insę, Tawę\ Logę, Niemen więc uchodzi do zatoki Kurońskiej ogółem ośmioma odnogami.

Do Dźwiny.

Tesna (326) uchodzi pod Kruwonosówką w gub. smo

leńskiej.

Toropn (327) wypł. z jeziorka bez nazwiska na wyżynie wałdajskiej i pł. w kier. Płd. W biegu swym, około 180 kim. wynoszącym, przepływa przez wiele jezior i uchodzi pod w. Serteje poniżej w. Petrowskoje.

Turocznia (328) uchodzi pod Kowalewką w gub. smoleńskiej

Męża (329) wypł. za w. Męża z jez. tego nazwiska na granicy gub twerskiej i smoleńskiej i wpływa zaraz do gub. smoleńskiej. M. pł tu w kier. PłdZ. na Meżycę, Budanówkę (Bochdonówkę), Stanię, poczem wchodzi w granice Polski i ztąd po krótkim biegu uchodzi w dawnem wojwtwie a dzisiejszej gub. witebskiej powyżej Wieliźa. Dł. przeszło 210 kim.

Jukojka (Jukoja) (330) wypł. z jez t n. na granicy gub. pskowskiej i po około 30 kim. biegu uchodzi powyżej Wieliża a poniżej ujścia Meży

Wieliżka (331) wypł. pod wsiami Małą i Wielką Szczet-kiną i po około 11 km. biegu uchodzi do B. w m. Wieliżu.

TJświata (332) wypł. z jez. Gordosno, w pow. wieliskim, w gub. witebskiej ; pł. zrazu ku Płn., poczem wielkim łukiem zwraca się ku Płd., przepływa przez jez. Uświat, nad którem leży m. Uświat, poczem mija Szersznie, Bołotnię, Zapole, Kosakowo i po około 100 kim. biegu uchodzi przed Surażem.

Kaspla (333) wypł. z jez. Kasplińskiego, w pow. porzec-kim, w gub. smoleńskiej. Pod Semenówką wchodzi w granice wojwtwa witebskiego i ztąd po około 16—17 kim. biegu uchodzi do D. pod Surażem. — Do jez. Kasplińskiego wpada rz. Klecą (334), odpływ zaś jeziora ma nazwę Kaspli. Dł. Klecy wraz z Kaspla około 150 kim.

Wićba (Witeba) (335) wypł. w pow. witebskim niedaleko wsi Ulawica i Ramino, pł. początkowo w kier. PłnZ , zwróciwszy się następnie ku PłdZ. mija Kościerzyn, Zarzecze, Szuchwo-stek i po niespełna 45 kim. biegu wpada do D. we Witebsku.

Łuczesa (336). Rz. Werchita (337), którą właściwie za początek Łuczesy można uważać, wypł. w gub. mohylewskiej, w pow. orszańskim pod w. Nowy Tuchiń i pł. w kier. PłnZ aż do jez. Babinowicze, z którego wypływa już pod mianem Łuczesy. Ł. wybiegłszy z powyższego jeziora pod m. Babinowicze, łączy się zaraz od pr. brz. z rz. Czernicą (338), nadpływającą z Płn. od Weleszkowicz, Leszna i Dobromyśla Jak Werchita tak i Łuczesa pł. początkowo w kier. PłnZ. aż po Uście, gdzie od 1. brz. łączy się z rz. Obol (339¹ i następnie, zwróciwszy się na Płn. uchodzi po około 105 kim. biegu, a przeszło jeden kim. poniżej Witebska. — Obol wypł. pod w. Danitkowo, w pow. orszańskim ; pł. zrazu w kier. PłnW. a następnie Płn., mija Obolce, Krzywdę, Lemnice i pod Uściem wpada do Ł. po przeszło 73 kim. biegu.

Krzywinlca (340) powstaje z połączenia się dwóch rzeczek: Krzywinki Wyżnej (341) i K. Niżnej (342). K. W. wypł. z jeziorka położonego na W. od Sienna i pł. w kier. PłnZ. — K. N. wypł. z jez. Sienno pod m. Sienno, w pow. sieńskim, w gub. mohilewskiej, pł. w kier. ZPłn. i pięć kim. przed ujściem łączy się z A. W. Połączone rzeczki wpadają do Dźwiny pod Chmielnikiem, a powyżej Bieszenkowic. Dł. 27 kim.

Ułła (Ulai (343) wypł z jeziora Lepelskiego, w pow. le-pelskim, pod m. Lepel. Do jeziora zaś lepelskiego wpada rz. Jessa (.Essa), dlatego też ją za początek Uły można uważać. — Jessa (344) wypł pomiędzy wsiami Przysieki i Uznacz w pow. sieńskim, w gub. mohilewskiej, pł. początkowo w kier. Płn., poczem pod Rudnikami zwraca się ku Z., mija Krasnołuki i La-tyholicze. Następnie skręca na Płn., łączy się od pr. brz. z rz. Bojnią (345) nadpływającą od W. od Wołosowicz i od 1. brz. zrz. Beresztą (346) i w mieście Leplu wpada do jez. Lepelskiego.— Bereszta wypł. z jez. Bereszto i łączy to jezioro z Jessa. Wchodzi w skład systemu kanału Berezyńskiego. — Ula wypł. ze wschodniej części jez. Lepelskiego pod Leplem, w pow. lepel-skim, w gub. witebskiej. Przybrawszy zrazu kier. W. przepływa przez jez. Niul, mija Czaszniki i zaraz za niemi łączy się od pr. brz. z rz. Łukomką (347) a następnie pod Rohanowiczami od t. s. brz. z rz. Oświeją (348'. Odtąd przybiera U. kier. Płn., mija Iwańsk, Boczejkowo, Ujście i za m. Ułą wpada do Dźwiny. Długość samej Uły około 101 kim., wraz z Jessa przeszło 190 kim. — Łukomka jest odpływem z jez. Łukomle, położonego w pow. sieńskim ; pł. na m. Łukoml i łączy się z Sielawą (349), wypł. z jez. Sielawa. Odtąd początkowy wschodni kier. biegu zmienia Ł. na Płn. i wpada do Uły za Smolańcami. Dł. około 50 kim licząc wraz z Siei iwą, przypływającą z południa. — Oświeja (Olszanka) wypł. pod w. Marynców. Pł. w kier. ogólnie PłnZ. na Rudoml, Wyszenkowicze i Rohanowicze. — Swie-czanka (350) wypł. pod w. Zamoszie, pł. zrazu w kier. PłdZ

Obol (352) wypł. z jez. Jezierzyszcze, na Z. od m. Jezie-rzyszcze w pow. horodeckim, w gub. witebskiej ; pł. początkowo w kier. PłdZ. koło Rudni aż po Koziany, ztąd zwraca się ku Płd., mija Kozłów, Miszniewicze, łączy się od 1. brz. z rz. Usyśką (353) i zaraz za tą wsią przybiera dawniejszy kier. PłdZ. a wreszcie Płd., opływa Obol, Szapiłowo i uchodzi przed Goranami po około 110 kim. biegu. — Usyślca wypł. z jez. położonego na Płn. od Horodka, pł. zrazu w kier. Płd., a złączywszy się z Horożanlcą (354) pod Horodkiem, zwraca się na Z. i pł. pod Miszniewicze. Dł. około 32 kim.

po w. Waszer, ztąd skręca PłnZ., przepływa przez jez. Sterżeń, mija Woskrzesieńce, Holszanki, Swieczę, po za którą przepływa jeszcze przez jez. Dawidkowicze i uchodzi do Uly powyżej w. Ujście. Dł. około 69 kim.

Turosianka (Turowla) (351) wypł. w po w. lepelskim z jez. Turosa, przepływa zaraz przez jez. : Berezowskie, Tetcza, Paule-Janowo, Zaszczato, Homelskie, Suja i Turowla i po opuszczeniu tych jezior pł. w kier. WPłn. Nad Turosianltą leżą Paule, Homel, Turowla i Horodyszcze, pod któremi uchodzi do D.

Sośnica (355) wypł. z jez. Łańcużno w pow. połockim, w gub. witebskiej, pł. w kier. ZPłd. na Domniki i uchodzi za Goranami a pod Matusówką po przeszło 30 kim. biegu.

Poloia (356) zbiera w sobie wody z jezior Bedeto, Kołpino, Turuczyno i Nieklucz w pow. połockim, pł. w kier. PłdZ. na Sitno, Drestuń, Tomczyno, Jurowicze i przez Połock, gdzie też łączy się z D. po około 69 kim. biegu.

Uszacz (357) wypł. prawdopodobnie z jez. Dołżyca pod w. Borkowszczyzna w pow. lepelskim, w gub. witebskiej ; pł. w kier. ogólnie Płn. na Uszacz, Nlienicę, Woroniecz, Zaskórki,

Rudnię i uchodzi pod w. Culki a obok w. Uście Uszackie po około 78 kim. biegu.

JDzisna (Dzisenha) (358) wypł. w pow. nowoaleksandrow-skim, w gub. kowieńskiej ^z jez. Dzisno, zasilanego rz. Dudą (359) i jej dopływem rz. Świecicą (360). — Dz. wypłynąwszy z połud. wschodniej części jeziora przepływa zaraz przez jez.

Dziśniszcze, przybiera kier. PłdW. aż po Koczergiszki, po za któremi zwraca się ku W. i przed Kozianami łączy się od 1. brz. z rz. Dryświatą (361), poczem mija Koziany i przybiera pod Werwicą od pr. brz. rz. Miadziolkę (362). Za Kozianami skręca D. nieznacznie ku Płn., przyjmuje od 1. brz. rz. Holbicę (363) i w tym kierunku podąża pod Sarkowszczyznę. odkąd już stale w kier. Płn. pł. aż do ujścia. Minąwszy Sarkowszczyznę oblewa D. wieś Bogi, gdzie od 1. brz. łączy się z rz. Janką (364), a następnie od pr brz. z rz. Berezwicą (365) i poniżej pod w.

Halicze z rz. Mniutą (366). Wreszcie przyjmuje D. od 1. brz. pod w. Elna strugę z jez. Jelnia a poniżej od pr. brz. rz. Jaśnicę (367), nadpływającą z Płd. od w. Husaki i uchodzi przed m.

Dzisną po około 150 kim. biegu. — Dryświata: rz. Ryczą (368) wypływająca z jez. Ryczą wpada naprzeciw m. Dryświaty do półn. wsch. części jez. Dryświaty, z którego od południa wypływa pod n. Dryświaty. D. pł. w kier. PłdW., łączy się od pr. brz. z odpływami jezior Opiwarda, Źylma i Ruźe i wpada do D. poniżej w. Lachowszczyzna a przed Kozianami po niespełna 28 kim biegu — Miadziolka powstaje z połączenia się odpływów z jezior Miadzioł (Miastro) i Batorzyn w pow. wilejskim; pł. aż do ujścia w kier. Płn. na Postawy, Dewotnię, pod którą

Dryssa (375) wypł pod nazwą TJszczy (376) z jez. Uszczo w pow. newelskim, w gub. witebskiej. Uszcza pł. w kier. ZPłd. koło w. Czerniacowo, w. Sielce, następnie łączy się od 1. brz. z rz Uszczanlcą (JDolyśką) (377), wypływającą z jez. Dołyskiego i z rz. Woruśą (378), nadpływającą z PłdW. i wkrótce potem wpada do jez. Drysieńskiego (Dryssa), z którego wypływa już pod nawą Bryssy Po wyjściu z jez. przybiera B. kier. PłdZ., mija Kraszuty, Wielkie Sioło, łączy się od 1. brz. z odpływem jez. Nieszczerda, następnie z rz. Niszczą (379) i podąża pod Borkowicze, od których przybiera kier. PłnZ. Następnie minąwszy Wołyńce przyjmuje D. od 1. brz. rz. Swolne (380) i uchodzi pod m. Dryssa po około 200 kim. biegu, z czego przeszło 55 kim. przypada na Uszczę. — Niszczą wypł. z jez. Nieszcza w pow. siebieskim, w gub. witebskiej, łączy się wkrótce z odpływami jezior Olbito i Osyno, przybiera kier. PłdZ., mija Juchowicze, klasice, Gołowczyce i uchodzi pod Sokolicami po przeszło 73 kim. biegu. — Swołna zbiera w sobie odpływy jezior Siebieskiego, Orono, Wietitczewo, Białego, Mio-taż, Lisno i Swołna i dopiero po wypłynięciu z ostatniego jeziora przybiera nazwę Swołny. S. biegnie odtąd w kier. Płd. na Swarowszczyznę, następnie skręca ku PłdZ. a potem ku Z. i za w. Swołna łączy się od pr. brz. z rz Berezówką (381) i pod w. Osoki uchodzi po przeszło 42 kim. biegu.

łączy się od pr. brz. z rz. Łuczajką (369), wypływającą z jez. Łuczaj. Następnie do M. wpada od 1. brz. rz. Birwita (370) z dopływami Swiłą (371) i Komajką (372) M. uchodzi pod Werwicą. Dł. około 70 kim. — Hoibica wypł. na PłdW. od m. Duniłowicze, pł. zrazu ku Z., następnie w kier. Płn., pod w. Górne Dziadyki łączy się od pr. brz. z Łosicą (373) i uchodzi do D. ubiegłszy niespełna 30 kim.'—Janka wypł. z jeziorka położonego na granicy gub. wileńskiej i kowieńskiej ; pł. w kier. Płd., od w Michaliszcze zwraca się zaś ku W., mija Jałówkę i uchodzi pod w. Bogi po około 28 kim. biegu. — Berezwica wypł. na PłdW. od m. Głębokie, pł. w kier. ZPłn. koło m. Głębokie, przepływa za t. m. przez jez. Głębokie, następnie mija Udział, Zieloną Łąkę i uchodzi ^ po niespełna 26 kim. biegu. — Mniuta wypł. z połudn. części jez. Psuja, pł. w kier. Płd. po w. Peredół, ztąd zwraca się ku Płn , przepływa przez jez. Plissa, oblewa m. Plissa, Łu-czki i zwróciwszy się ku PłnZ. uchodzi po około 40 kim. biegu. Od źródeł aź po jez. Plissa nosi nazwę zoży (374).

Saryanka (382) wypł. z jez. Biży w pow. lucyńskim, w gub. witebskiej ; pł. zrazu w kier. PłdW., przepływa przez jez. Krasnopolskie i następnie zmienia kier. na Płd. W dalszym biegu oblewa w. Saryę, od 1. brz. łączy się z rz. Osunicą (383) i uchodzi pod Ujściem Saryańskiem po przeszło 78 kim. biegu. — Osunica wypł. pod nazwą Dagdzicy (384) z jez. Eszawpow. rzeżyckim, pł. w kier. ZPłd. po m. Dagda i po za niem przepływa przez jez. Dagdzickie, z którego wypł. już jako Osunica. Po opuszczehiu jeziora przybiera O. kier. PłdW., pł. popod w. Osuń, przepływa przez jez. Osuń i wpada do S. poniżej w. Sarya. Dł. około 38 kim.

Wiata (385) wypł. pod m. Przebrodź z jez. Przebrodzie w pow. dziśnieńskim, w gub. wileńskiej i zaraz przepływa przez jez. Osino. Odtąd pł. Wiata w kier. PłnW. na Ruskie Sioło i Szczolnę a pod Lubnią zwraca się ku PłnZ. i minąwszy Rudniki uchodzi pod w. Wisiaty po przeszło 21 kim. biegu.

Brujka (386) zbiera w sobie odpływy z jezior Snudy, Bo-

lejcie, Cno i Strusto i wypływa z ostatniego dopiero jako Drujka na Z. od m. Słobódki w pow. nowoaleksandrowskim. Stąd pł. D. w kier. PłnW. koło w. Gawejki, w. Drujka i przed m. Drują a naprzeciw w. Przydrujsk uchodzi po blisko 30 kim. biegu.

Łaukiessa (387) wypł. w pow. nowoaleksandrowskim z jez. Łaukiessa pod w. Smolin, pł. w kier. PłnW. koło w. Łaukiessa, w. Kałkuny i uchodzi na obszarze Dźwińska (Dyneburga) po około 30 kim. biegu.

Dubna (393) wypł. za w. Drucmujźa w pow. dyneburskim (dźwińskim) i przepływa zaraz przez jeziora : Siewierz, Ardowo, Lejowskie, Cermańskie, Zośnieńskie i Sakowskie, a po opuszczeniu jezior przybiera kier. Z. i łączy się od pr brz. z rz. Jaszą (394), która wypł. z jez. Jasza i bieży na Górnojaszę i Grodzi-szki. Następnie mija D. Wyszki, wpływa do jezior Wyszki Wyżne i W. Dolne, skręca ku PłnZ., płynie na Dubnę i poniżej łączy się od 1. brz. z rz. Kolupie (395), wypływającą z jez. Kołupskiego, poczem mija Nidermujźę, Arendol Warków, Różanów, pod którym łączy się od pr. brz. z rz. Pejmanką (396) i poniżej od t. s. brz. z rz. Uszą (397). Ztąd zmienia D. dawny kier. biegu na Z. i wpada do J)z. pod Liwenmujźą (Liwenhof) po około 150 kim. biegu. — Fejmanka wypł. z jez. Fejmań-skiego w pow. rzeżyckim, w gub. witebskiej, pł. zrazu w kier. PłnZ. po Rybiniszki, poczem ztąd zwraca się ku PłdZ. a następnie PłnZ. i pod Rożanowem uchodzi po około 57 kim. biegu. — Usza wypł. z błot pod w. Szewkina w pow. rzeżyckim, pł w kier. PłdZ. popod Hrybalce, Karolinki-Stykawy i uchodzi pod w. Anczyna po około 30 kim. biegu.

Liksieńka (388) wypł. z jez. Stroop w pow. dźwińskim (d}meburskim) w gub. witebskiej, pł. w kier. Z. i uchodzi pod w. Liksna po około 40 kim. biegu.

JDweta (389) w dolnym biegu, La>iJcasą (390) w górnym biegu zwana (od połącz, się z rz. llluksztą), wypł. pod w. Meźe na Płn. od m. Sobacz (Subat) w pow. iłłukszteńskim, w gub. kurlandzkiej ; pł. zrazu w kier. PłnW. na w. Dweta, następnie zaś w kier. PłdW., mija Bebrę (Bewern), zwraca się ku W., poczem od pr. brz. łączy się z rz. llluksztą (391) i uchodzi pod w. Janopol po około 32 kim. biegu. — llluksztą wypł. pod w.

Grünberg, pł. zrazu w kier. W., potem od m. Iłłukszty Płn. i łączy się z Dw poniżej w. Munde po około 24 kim. biegu.

Egloń (Podunaj) (392) wypł. pod w. Racin w pow. iłłukszteńskim, pł. w kier. PłnW. i pod w. Podunaj uchodzi po niespełna 25 kim. biegu.

na

Nereta (398) wypł. pod w. Marynziejs (Mariensee) w pow. rzeżyckim i wpada poniżej Trepenmujży (Trepenhof). Płynie Ataszany, Neretę. Dł. około 38 kim. Kier. biegu PłdZ.

zwraca

Ewikszta (Ewst) (399). Jezioro Łuban, zasilane strumieniami : Murmosta, Sola, Małmuta i Tejcza, jakoteź dwoma rzekami : Rzeżycą i Maltą ma tylko jeden odpływ, którym jest rz. Ewikszta. — Ewikszta, po wypłynięciu z półn. części jez. Łu-bańskiego, pł. w kier. PłnZ. aż do przyjęcia rz. Pedeści, poczem się ku PłdZ., mija Łuban, Laudon i wpada do Dź. pod Glasmańskiem (Glasmanką) po około 105 kim. biegu. — Rze-życa (400) wypł. z jez. Raźno, w pow. rzeżyckim, pł. zrazu w kier. Płn., potem PłnZ., przepływa przez Rzeżycą i mija Stary Ryków. Odtąd przybiera kier. Płn., a poniżej St. Rykowa dzieli się na dwa ramiona, z tych lewe wpada do rz. Malty pod w. Nagły a prawe wlewa się do jez. Łubańskiego po około 88

kim. biegu. — Malta (401) wypł. z jez. Meltunie, w pow. rze-źyckim, przepływa zaraz przez jeziora: Sołowskie, Izolskie, Li-śnieńskie i Pernatki, następnie płynąc w kier. PłnZ., mija w. Antonopol, w. Małkę i m. Małkę ; poczem zwraca się ku Płn., pł. popod Wilone, pod w. Nagły łączy się z lewem ramieniem Rzeżycy i wpada do jez. Kubańskiego po niespełna 88 kim. biagu. — Pedeść (402) wypł. z jez. Kirkuman, położonego na samej granicy gub. pskowskiej i Liwlandyi, pł. kręto w kier. ZPłd., przed ujściem łączy się od 1. brz. z rz. Bolt-upie czyli Białą (403) i wpada do Ewikszty ubiegłszy przeszło 132 kim.

Ogier (404) wypł. pod wsiami Seswegen-Odern, w pow. wendeńskim, w gub. lillanckiej, pł. w kier. Z. koło w. Lüdern i przyjmuje strugę, płynącą z jez. Inis. Następnie zwraca się ku Płd., mija w. Erlau i poniżej tej miejscowości przybiera kier. ogółem Z.; uchodzi do Dż. poniżej w. Uexküll a pod w. Ogier po przeszło 107 kim. biegu.

Do Dniestru.

Mszaniec (405) wypł. w Galicyi w pow. turczańskim na granicy w. Bystre i w. Michnowiec ; pł. początkowo w kier. PłnW. aż po za w. Mszaniec, poczem zwraca się ku PłdW. i po za w. Babina a przed w. Hołowiecko uchodzi po niespełna 16. kim. biegu.

Lenina (407) wypł. pod w. Tycha w pow staromiejskim (Stary Sambor), pł. w kier. W. przez Tychę, Nanczułkę, koło Spasa, na Terszów, w obrębie którego uchodzi po 21 kim. biegu.

Strwiąż (408) powstaje z połączenia się pod Ustrzykami Dolnemi Strwiążyka (409), wypływającego pod w. Strwiążyk, z Równią (410), wypł. we w. Równia w pow. liskim. S. pł. w kier. PłnW. przez Ustrzyki Dolne, koło Krościeńka (Kr. koło Chyrowa), Starzawy, Chyrowa, tu skręca ku W., mija Felsztyn, Babinę i po za nią zwraca się ku Płn. aż po Ostrów. Odtąd przybiera ponownie kier. W. i wpada do D. poniżej Chłopczyc a pod Dołobowem. Dł. 98 kim.

Bystrzyca (412) wypł. na Płd. od wsi Bystrzycy w pow. drohobyckim i pł. w kier. Płn. na Bystrzycę, Załokieć, Podbuź Podmonasterek, Winniki i Kotowanię. Przybrawszy za tą ostatnią wsią kier. W. przyjmuje od 1. brz. rz. Gzerchawkę (413), mija Dorożow, Hruszów i Tynów, po za którym łączy się od pr. brz. z rz. Tyśmienicą i poniżej z rz. Letnianką. Uchodzi pomiędzy Hordynią i Terszakowem. Dł. 75 kim. — Tyśmienicą (414) wypł. na W. od Schodnicy z Cinchowego Działu w pow. drohobyckim; pł. w kier. PłnZ. po Mraźnicę, odtąd zaś w kier. PłnW. aż do ujścia. Przepływa przez Bory-

Wereszyca (411) wypł. pod w. Wereszyca w pow. gródeckim, pł. w kier. Płd. przez Lelechówkę i przez staw Lelecho-wski, przez Janów, następnie przepływa jeszcze dwa stawy, tj. janowski i gródecki (drozdowiecki), wreszcie minąwszy Gródek Jagielloński wpływa do stawu czerlańskiego, opływa Lubień Wielki a za Komarnem, ujęta w kanały, pł. na Monasterzec i w Powerchowie ma ujście. Dł. przeszło 60 kim.

OD PRAWEGO BRZEGU:

OD LEWEGO BRZEGU :

sław, Hubicze, Młynki, Drohobycz, Poczajowice, Michałowice, Wróblowice, Hrudy, poniżej których przybiera od pr. brz. Trudniej (415) i łączy się z B. po 44 kim. biegu. — Letnianka (416) wypł. w pow. stryjskim pod w. Brigidau. Pł ogólnie w kier. Płn. przez Kawsko, Monaster Letniański, Letnię i Mede-nice, po za któremi rozdziela się na dwa ramiona Wschodnie ramię, uważane za właściwą LetnionJcę, skręca ku WPłn., mija Horucko i uchodzi wprost do Dniestru po około 27 kim. biegu. Ramię zachodnie zachowuje dawniejszy kier., pł. na Piaski i powyżej wsi Wypuczek (Ugartsberg) łączy się z Tyśmienicą. Dł. około 7 kim.

Szczerek (417) wypł. pod Basiówką w pow. lwowskim, pł. w kier. Płd. na Nawaryę, Pustomyty, Szczerzec i Dmytrze i uchodzi powyżej w. Drohowyże po niespełna 55 kim. biegu.

Kłodnica (Niezachówka) (418) wypł. na Pła od w. Iwaniko-wce w pow. drohobyckim, pł. w kier. W. przez Drobrohostów i Zawadów. Ztąd zwraca się ku PłnW., oddziela Bilcze od Wolicy i następnie trzema odnogami jako Potok Radelicki (419) Zebuczów (420; i Brydnica (421) uchodzi po około 70 kim. biegu.

Żubrze (422) wypł. pod Kozielnikami w pow. lwowskim, pł. w kier. Płd. na Żubrzę, Rakowiec, Nowosiółki i Demnię i uchodzi poniżej Honiatycz. Dł. Około 40 kim.

Stryj (423) wypł. Da PłnW. od w. Wyżłów w pow. stryjskim, niedaleko granicy węgierskiej ; pł. początkowo w kier. PłdZ. przez Wyżłów, po za którym zwraca się ku PłnZ. i bieży równolegle do granicy węgierskiej na Żupanie, Kliniec, Karlsdorf aż po Iwaszkowce. Stąd zwraca się, kręto bieżąc, ogólnie . ku Płn,, mija Matków, pod którym łączy się od 1. brz. z pot. Husne (424) a następnie z Libuchową (425), a poniżej Mogo-szowa i Kamarników od t. s. brz. pod Wysockiem Niżnem z Hnyłą (426) a dalej jeszcze za Ropawskiem od pr. brz. z Zawadką (427). Następnie przez Zwierzeniec podąża Я pod Turkę i tam od 1. brz. przyjmuje Jabłonkę (428) z Hryniowem (429), mija Słobodę, Stadiwkę i przed Izajanami zwraca się na W. na Perowiat, Izaje, Jasionkę Masiową, Lastówkę, Hirkę, Kropi-wnik Nowy; ztąd aż po Synowódzko Niżne pł. kręto w kier. PłdW. na Pereprostyn, Dołhe, Sopol, Kruszelnicę i Synowódzko Wyżne, pod którem zasila się od pr. brz. rzeką Oporem (430). Poniżej Tyszownicy a od Synowódzka Niżnego zmienia dawny kier. na ogólnie PłnW. i pł. na Rozhurcze, Hyrnie, D,uljów, Podhorce, Bratkowice, gdzie przybiera od pr. brz. rz. Żyżawe (431), a minąwszy Stryj łączy się za Hnizdyczowem od pr. brz. z rz. Bereźnicą (432). Wreszcie opłynąwszy od W. Źyda-CZÓW a od Z. Iwanowce zwraca się S. na W. i naprzeciw w. Zalesie uchodzi ubiegłszy od źródeł 221 kim. — Opór ma źródła na W. od źródeł Stryja pod samą granicą węgierską na obszarze w. Oporzec, przez którą aż po Ławoczne pł. w kier. Płn., a ztąd PłnW. aż po Sławsko. Przybrawszy po za niem kier. Płn. łączy się od 1. brz. z rz. Hołowczanką (433) a potem od pi\ brz. z pot. Sechły (434) a od 1. brz. z rz. Orawą (435) i od Świętosławia zwraca się na PłnW. i mija Demnię Górną, Augustów, Skole, Dębiny i podpływa pod Synowódzko Wyżne. Dł. 54 kim. — Orawa wypł. przed w. Puhar, pł. zrazu przez tę wieś w kier. PłdW., poczem skręca ku PłnW. i przez Ko-ziowę pł. pod Świętosław, gdzie łączy się z O. po 30 kim. biegu. — Zyżawa (Zyśawka) wypł. w pow. doliniańskim na

Krechówka (440) wypł. na Z. od Siechowa w pow. stryj-skim, pł. w kier. PłnW. koło Krechowa, przez Żurawno i wpada do Dn. po 28 kim. biegu.

Pin. od w. Buhniszcze i pł. wkier. Pin W. na Cisów i Taniawę ; za^ w. Zyżawą w Niżniowie Górnym dzieli się na dwa ramiona, które zlewają się znowu razem pod Łukawicą Niźną. Następnie mija Z. wsie Stanków i Bratkowce i tam uchodzi. Ш. 23 kim. — Bereśnica powstaje na obszarze wsi Cisów i Taniawa w pow. doliniańskim, pł. wkier. ogólnie PłnW. na Póhersdorf, Banię, Mor-szyn i Juseptycze. Poniżej za Hanowcami dzieli się na dwa koryta, z tych jedno pi. obok Rudy na Hniazdyczów, gdzie wpada do Stryja, podczas gdy drugie tj. wschodnie mija Rudę i Bereźnicę i uchodzi do Dniestru po około 45 kim. biegu licząc od źródeł.

Bóberka (436 wypł. pod w. Wołowe w pow. bobreckim,

•pł. w kier. Płd. przez Bóbrkę, Sokołówkę, Łuczany, koło Cho-dorowa i uchodzi pod Bortnikami a powyżej Żurawna po 38 kim. biegu. Po Sokołówkę zowie się Białym Potokiem (437), od Sokołówki do Łuczan Sokołówką (438), a od Łuczan aż do ujścia Ługiem (439).

Sukiel (444)

Swica (441) wypł. na granicy Węgier po za Wyszkowem w pow. doliniańskim; pł. zrazu w kier. Płn. aż po za Ludwi-kówkę a ztąd aż do ujścia w kier. ogólnie PłnW. na Wełdzirz, Pacyków, Nowosielicę Wyżną i Niżną, Huziejów, na W. od Bolechowa koło Sokołowa (ad Stryj), Balicz Podróżnych, Demni, Mielnicza i uchodzi poniżej Żurawna po przeszło 100 kim. biegu. — Miśuńka (442) wypł. na gran. węg. na obszarze Wyszkowa, pł. w kier. Płn. przez Wyszków, koło Narzyc, Sołotwiny, gdzie skręca ku PłnW., mija Miźuń Nowy, Pszenicznik, Miżuń Stary i wpada do Swicy od 1. brz. pomiędzy Pacykowem a Nowosielicą Wyżną. — Turzanka (443) wypł. w pow. doliniańskim na obszarze w. Turza Mała, pł. ogólnie w kier. WPłn. przez Turzę Małą, na W. od Doliny, koło Słobody Dolińskiej, Słobody Bolecho-wskiej, Bolejowa, Turzy Wielkiej i Balicz Podróżnych, gdzie wpada do Swicy od 1. brz. Dł. około 38 kl. powstaje na obszarze w. Sukiel, w pow. doliniańskim, pł. w kier. WPłn. przez Sukiel, Brzazę, Polanicę, Bolechów, Dzieduszyce Wielkie, półn. część Sokołowa i uchodzi kilku odnogami na obszarze Balicz Podróżnych do Swicy po niespełna 60 kim. biegu.

Swirz (445) wypł.r pod w. Kopań w pow. przemyślańskim, pł. w kier. Płd. przez Świrz, gdzie tworzy staw, koło Chlebowie, następnie na W. od Strzelisk Nowych, dalej na Psary, gdzie rozlewa się w staw, koło Knihynicz, Żurowa, Bukaczowiec, Te-netnik i za tą wsią uchodzi po 68 kim. biegu.

Siwka (446) wypł. na W. od Grabowa w lesie należącym do miasta Doliny; pł. początkowo w kier. W. przez Dolinę, dalej koło Rakowa, Krechowic i przez Kałusz. Odtąd przybiera kier. PłnW., płynie na Dołpotów, Wojniłów, Dorohów i uchodzi po przeszło 70 kim. biegu pomiędzy Siwką Wojniłowską a Mo-szkowcami. — Siwka przybiera od 1. brz. : 1) Kropiwnik i 2) Bołochówkę. Kropiwnik (447) wypł. pod w. Kudobna w pow. kałuskim, pł. w kier. W. na Kudobnę, Kropiwnik a ztąd skręciwszy ku WPłn. bieży przez Mościska, Kopankę i uchodzi przed Dołpotowem. Dł. 24 kim. — Bołochówka (448) wypł. na PłnW. od Trościańca, pł. zrazu w kier. W. przez Bołochów, Zawadkę, Wierzchnię, poczem przybiera kier. PłnW. i bieży na Humenów, Niegowę, Tomaszowce, po za któremi zwraca się

OD LEWEGO BRZEGU :

— 58

OD PRAWEGO BRZEGU:

ponownie na W. i powyżej Wojniłowa a przed Serednem Siół-kiem uchodzi po przeszło 33 kim. biegu.

Łomnica (449) wypł. w po w. kałuskim na samej granicy Węgier, z pod szczytu karpackiego Kopułą zwanego. Ł. pł. zrazu w kier. Płn. na Osmołodę aż po w. Podluty, położone naprzeciw w. Kużmieniec, a ztąd zwrócona ku WPłn. przez Osto-dorę, Angelów aż po Jasień. Odtąd przybiera Ł. kier. Płn., mija Śliwki, Niebyło w, Łowagi, Ldziany, Topolsko, wreszcie pozostawiwszy od W. Berłochy skręca ku Płn W. i w tym kier. pł. na Dołhe, Dobrowlany, Chocin, Studzionkę, Babin, Medynię, Sokół, Błudniki i uchodzi powyżej Halicza pomiędzy Sw. Stanisławem a Załukwią. Dł. 118 kim. — Od 1. brz. przybiera. Ł. rz. Czeczwę (450). Cz. wypł. na Płd. od Suchodołu w pow. doliniańskim, pł. ku Płn. na Suchodół, Łuhy, Spas, Łopiankę aż po Strutyń Wyźny, po za którym zwraca się ku PłnW., mija Strutyń Niżny, następnie pł. na Z. od Roźniatowa, przez Swary-ryczów, Tużyłów i Dołhe, poniżej którego łączy się z Ł. Dł. 56 kim.

Łukiew (Łukwa) (451) wypł. w pow. kałuskim, powstając przez zlanie się kilku strumieni na PłnW. od w. Przysłóp. Ł. pł. w kier. ogólnie PłnW. na Majdan, Łukwę, Grabówkę, Zawój, Jaworówkę, Rypiankę, Mystów, Bednarów, Sapahów i Komarów. Następnie rozdziela Podegrodzie od Kryłosa i uchodzi w mieście Haliczu po 67 kim. biegu. — Łukawica (452), prawy dopływ ŁuJcwy, wypł. na obszarze Głębokiej w pow. bohorod-czańskim, pł. w kier. PłnW., prawie równolegle do Łukwy, rozdziela las Trusków od lasu Czarnego, następnie mija Majdan, Wysoczankę, Wiktorów i za Komarowem na obszarze Kryłosa łączy się z ŁuJcwą po 35 kim. biegu.

Gniła Lipa (Lipa, L. przemy ślańska) (453) wypł. w pow. przemyślańskim na W. od w. Lipowce ; pł. zrazu w kier. PłnZ. po Młynówce, a odtąd aż po Przemyślany w kier. PłdZ. Za Przemyślanami zwraca się na Płd. i ten kier. zatrzymuje aż do ujścia. W tej części biegu leżą nad L. : Meryszczów, Firlejów,

Podgrodzie, Rohatyn, Bursztyn, Bołszowce i Tustań, pod którym a naprzeciwko Halicza uchodzi. Dł. niespełna 83 kim. — Na obszarze Bołszowiec wpada od 1. brz. do Lipy rz. Narajówka (454). N wypł. na Płd. od w. Biały w półn.-zach. części w.

Nowosiółki w pow. przemyślańskim; pł. ogólnie w kier. Płd. na Narajów miasto, Narajów wieś, Miasteczko, Rohuczyn, Dem-nię, Lipicę Górną i Dolną (mylnie Lipnicę), Świstelniki, Skomo-rochy, Herbutów, po za którym wstępuje na obszar Bołszowiec tam łączy się z Gniła Lipą po 50 kim. biegu.

Bystrzyca (455) powstaje z połączenia się dwóch Bystrzyc : Sołotwińslciej (Złotej) (456) i Nadwórniańskiej (Czarnej) (457). — B. S. wypł. na granicy Galicyi i Węgier na gruntach w. Porohy z połoniny Bystra w pow. buczackim. Pł. zrazu w kier. WPłn. przez Hutę aż po Porohy, ztąd zwrócona ku PłnW. bieży na Jabłonkę, pomiędzy Zarzycze a Sołotwinę, na Manasterczany i Zuraki. Za Żurakami przybiera B. kier. WPłn i łączy się od pr. brz. z Łukawcem (458) a dalej od 1. brz. z Rakowym (459), poczem mija Dąbrowę. Lachowce, opływa od Z. Bohorodczany i płynie na Stebnik, Stary Łysieć, Drohomirczany, Pacyków, Zagwóźdź, następnie na Z. od Stanisławowa i wreszcie na Kni-hynin, po za którym łączy się z B. Nadwórniańką. Dł. 77 kim. — Na obszarze Starego Łyśca wpada do B. S. od 1. brz. rz. Sadzawka (460). źródła Sadzawki leżą na obszarze Kosmacza

w pow. bohorodczańskim. Kier. biegu WPłn. Nad nią leżą: Kosmacz, Rosolna, Chlebówka, Bohorodczany Stare i Stary Łysieć. — B. Nadwórniańska wypł. na samej granicy Galicyi i Węgier z pod Czarnej Połoniny w pow. nadwórniańskim ; pł. zrazu w kier. Płn. na Ryczkę i Rafajłowę i ztąd zwraca się ku PłnW., mija Zieloną, Borsucznę, Fenteralę, Piasecznę, Pniów i Nadworne. Od Nadworny przybiera B. kier. WPłn. rozdziela się na kilka ramion, które dopiero za Nawizowem, Fitkowem i Cucyłowem zlewają się w Tyśmieniczanach w jedno koryto ; następnie pł. B. na Zabereźe, Chomiaków, Chryplin, opływa od W. Stanisławów a od Podłuźa skręciwszy ku PłnZ. łączy się od pr. brz. z większym dopływem rz. Woroną i mija Wołczy-niec, po za którym zlewa się z B. Sołotwińską. Dł. B. N. od źródeł aż do połączenia się z B. S. 86 kim. Połączone rzeki pł. zrazu w kier. Płn. a następnie PłnW. i minąwszy Janicę łączą się po 16 kim. biegu z Dniestrem pod Jezupolem. — Wo-rona (461) wypł. na obszarze w. Strymba w pow. nadwórniańskim. W. pł. zrazu w kier. WPłn. granicą Nawizowa, Tarna-wicy leśnej aż po Winograd, gdzie łączy się od pr. brz. z We-leśnicą (462).— T\eleśnica wypł. również na obszarze Strymby, pł. w kier. WPłn. na Paryszcz, Hawryłówkę, Weleśnicę Dolną i Górną, wsie leżące naprzeciw siebie po obu jej brzegach i wreszcie koło Winogradu. Dł. około 30 kim. Następnie podąża Worona pod w. Woronę, gdzie wpada do niej od pr. brz. rz. Stebnik (463), płynąca od Hawryłówki i odtąd Worona kieruje się na W. i pł. aż po Mikulsdorf, gdzie łączy się z swym pr. dopływem Potokiem Ottyńskim (464) powstającym ze zlewu Babianki (465) i BLoleszanki (466) na obszarze Ottynii. Ztąd bieży Worona kręto ku Płn. na Hawryłówkę, Krzywolę Starą, Sło-bódkę, Czarnołoźce, Pszeniczniki i na obszarze Tyśmienlcy zlewa się od 1. brz. ze Strymba i Uniawą, zwraca się zaraz ku PłnZ., poczem pł na Podpieczary, koło Podłuża i uchodzi naprzeciw Wołczyńca. Dł. około 70 kim. — Uniawa (467) wypł. na obszarze Tyśmieniczan, pł. w kier. WPłn. na Bratkowce, przed Tyśmienicą łączy się z jednem (zachodniem) ramieniem Strymby i na obszarze tego miasta łączy się z Woroną. Dł. niespełna 30 kim. — Strymba (468) powstaje z połączenia się dwóch potoków: S. Malej (469) mającej swe źródła we wsi Strymba i £>'. Dużej (470) wypływającej w Pniowie. Oba potoki łączą się na obszarze Nadworny. Odtąd pł. S. w kier. WPłn. na Tarna-wicę Leśną, Wołosów, Ladzkie i Markowce i poniżej tychże a przed Chomiakówką rozdziela się na dwa ramiona. Zachodnie ramię łączy się z Uniawą przed Tyśmienicą, prawe zaś czyli wschodnie mija Pszenicznik i łączy się z Woroną w środku m.

l.

Tyśmienicy. Dł. 46 kim.

Horożanka (471) wypł. na Płn. od Dryszczowa w pow. podhajeckim, pł. w kier. ogólnie Płd. na Dryszczów, Horoźankę, Stare i Nowe Kończaki, Hrymidów, Jeziorkę, Międzygórze, Uście Zielone i uchodzi poniżej tego miasta po 24 kim. biegu.

Złota Lipa (472) powstaje z połączenia się Zł. Lipy Wschodniej (473) i Zł. Lipy Zachodniej (474). Wschodnia powstaje z dwóch strumieni, z których jeden wypł. pod w. Szpikłosy w pow. złoczowskim a drugi we w. Woroniaki w t. s. pow. Oba strumienie wpływają do stawu w Remizowcach a wypłynąwszy z niego noszą nazwę Z. L. W. i pł. przez Koropiec, Bubszczany, pomiędzy Zagrobelą a Pomorzanami, następnie na Urmań, Dryszczów i pomiędzy Żukowem a Hinowicami zlewają

się ze Złotą Lipą Zachodnią ubiegłszy 34 kim. — Zachodnia wypł. pod Majdanem Gołogórskim w pow. złoczowskim i pł. na Gołogóry, Wiśniowczyk, DunajÓW i ztąd podąża pod Hino-wice, gdzie po 43 kim. biegu z Płn. ku Płd. łączy się ze Zł. L. Wsch. — Tak połączona rzeka przepływa wkrótce staw brzeżański, poczem mija Brzeżany, Posuchów, Potutory, Rybniki, Zasławczyk, Rudniki, Zawałów, Zaturzyn, Zawadówkę, Zadarów, Niskołyzy, Bobrowniki i pod Lipą uchodzi po 82 kim. rachując od Hinowic. Kier. biegu z Płn. ku Płd.

Tłumacz (475) wypł. na Płd. od Hostowa w pow. tłomac-kim ; pł. zrazu w kier. Płn. na Targowicę Polną, Korolówkę, Tłumacz, Pałahicze, następnie skręca ku W. i minąwszy Anto-nówkę, Bratyszów i NiźniÓW uchodzi poniżej t. m. po 45 kim. biegu.

Koropiec (476) wypł. pod Kozówką w pow. brze-żańskim, pł. w kier. Płd. koło Kozowy, Kalnego, następnie przepływa przez staw zahajecki i dwa stawy podhajeckie, poczem mija Podhajce, Monasterzyska, Dubienko, Zalesie i Koropiec, po za którym uchodzi po 75 kim biegu.

Baryszka (477) wypł. na Płn. od Jezierzan w pow. buczackim, pł. w kier. Płd. na Barysz, Porchowę i po 23 kim. biegu uchodzi pod Snowidowem.

Strypa (478) powstaje z połączenia się czterech strumieni:

Strypy Małej (479), Str. Głównej (480), Str. Wołczakowieckiej (481) i Str. Wschodniej (482), w pow. buczackim pod Zboro-wem, gdzie potoki te tworzą staw. Tak powstała Str. pł. zrazu w kier. WPłd. popod Zborów, koło Krasny, gdzie tworzy staw,

Złoczówki (staw), Budyłowa (staw), Płotycz i Denysowa. Odtąd przybiera Str. kier. Płd., mija Iszczków (staw), Wiśniowczyk,

Buczacz, następnie przepływa las „Kinderewy“ i tamże łączy się od 1. brz. z rz. Olchowcem i uchodzi pomiędzy Sokulcem a Be-remianami po niespełna 135 kim. biegu. — Olchowiec (483) wypł. na obszarze Michałpola w pow. buczackim, pł. w kier.

Płd. równolegle do Strypy na Pętlikowce Nowe, Pielawę, No-wostawce (gdzie tworzy staw), Medwedowce (staw), Pyszko-wce (staw), Trybuchowce, Zaleszczyki Małe, Jazłowiec, po za którym zwraca się ku Z., wpływa w las „Kinderewy“ i tam wpada do Strypy po 30 kim. biegu.

Dżuryń (484) wypł. pod Słobódką Dżuryńską w pow. buczackim, pł. w kier. ogólnie Płd. na Dżuryń, Połowce, gdzie rozlewa się w staw, Pauszóyvkę (staw), Bazar, Czerwonogród i Uścieżko, poniżej którego uchodzi po 47 kim. biegu.

Seret (485) powstaje z połączenia się kilku Seretów, zlewających swe wody do stawu w Ratyszczach i tak : 1) z Seretu Jasionowskiego v486), uważanego za główny ; wypływa on w Jasionowie i jest do kim. długi; 2) z S. Panasiowie-ckiego (487), mającego swe źródła w Panasiówce a 13ł/₂ kim. długiego ; 3) z S. z pod Baby (488) a właściwie Maleniśkiego (489) wypł. we w. Maleniska (6 kim. dług.) ; 4) z S. Werchobuskiego (490), powstającego we w. Huta Werchobuska (20 kim. dług.);

5) i z S. Puszczańskiego (491), mającego swe źródła w Nuszczy (do 15 kim. długA — £. Werchobuski i Nuszezański łączą się razem w Hnidowy i tworzą S. Markopolski (492), który pod tą nazwą płynie 3³/д kim. — Wody wszystkich Seretów zlewają się do stawu we w. Ratyszcze, a odpływ tego stawu nosi ogólną nazwę Seretu. Tak powstały S. pł. początkowo w kier.

WPłd., wpływa zaraz do stawu załozieckiego, mija Załoźce,

Reniów, gdzie rozlewa się w staw, Wertełkę, Horodyszcze, Hładki, Płotycz i Białę, po za którą rozlewa się w staw t. zw. Tarnopolski. Wypłynąwszy ze stawu, opływa Tarnopol od Z., zwraca się więcej ku Płd. i podąża koło Berczowicy Wielkiej, Myszkowiec, Mikuliniec, Strussowa, Rusdwian, Humnisk i popod Zieleńcze, gdzie łączy się od pr. brz. z rz. Gniezna. Odtąd pł. S. kręto w kier. Płd. na Załawie, Janów, Budzanów, Skorodyńce, Białę, poczem rozdziela CzortkÓW od Wygnanki, następnie na Rosohacz, Sosołówkę, Ułaszkowce, Oleksińce, Monasterek, Ka-sperowce, gdzie od 1. brz. łączy się z rz. Dubą, wreszcie minąwszy Szczytowce i Kulakowce na obszarze Gródka wlewa swe wody do D. po 222 kim. biegu od stawu w Ratyszczach rachując, a 247V₂ kim. od źródeł S. Jasionowskiego. — Gniezna

(493)    powstaje z połączenia się przed Bazarzyńcami dwóch strumieni, jednego nadpływającego z Płn. od Krasnosielec, drugiego od W. z pod Łubianek. Tak utworzona G. wpływa zaraz do stawu Bazarzynieckiego, a wyszedłszy ze stawu przepływa Zbaraż, poczem wpływa do stawu Zbaraskiego, a wypłynąwszy z niego pod Załuźem, przybiera kierunek ogólnie Płd. i pł. kręto na Zbaraż Stary, Czernichowce, Zarudzie, Czołhańszczy-znę, Borki Wielkie i Dyczków. Następnie bieży popod Zastawie, Suszczyn, Krowinkę, przez Trembowlę i poniżej t. m. za Zieleńcami uchodzi po niespełna 66 kim. biegu. — Duba

(494)    wypł. pod Trawną w pow. czortkowskim, pł. zrazu w kier. WPłd. po Chomiakówkę, poczem zwraca się na Płd. mija Tłuste, Hołowczyńce, Karolówkę, Dupliska i pod Kaspe-rowcami wpada do S. po 42 kim. biegu. — Czerkawka (495) wypł. na obszarze w. Czerkawszczyzna, pł. zrazu ku Płd na Jagielnicę Starą, Szułhanówkę, Jagielnicę, ztąd zwraca się ku W. i minąwszy Salówkę łączy się pod Sosołówką od pr. brz. ze Seretem po około 27 kim. biegu.

Niecława (496). Strumień Strzałka (497), wypływający pod Suchostawem w pow. husiatyńskim, do 8 kim. długi, i strumień Kręciło w (498), wypł. również na obszarze t. s. wsi 10 kim. długi, wpadają do stawu w Kopyczyńcach, którego odpływem jest rzeka Niecława. Wybiegłszy ze stawu pł. N. w kier. Płd. na Kotówkę, Szwajkowce, Koleńdziany, poniżej których łączy się od 1. brz. z Czarnokońskim potokiem (499), następnie na Dawidkowce, na W. od Jezierzan a na Z. od Borszczowa, wreszcie na Korolówkę, Babińce Górne i B. Dolne i po za ostatniemi przybiera od 1. brz. rz. Cygankę. Ztąd na Filipkowce podąża pod Uście Biskupie, poniżej którego wlewa się do D. po 75 kim. biegu. — Cyganka (500) wypł. na granicy Dębówki i Łosiacza w pow. borszczowskim, pł. w kier. ogólnie Płd. koło Cyganów, Muszkatowców, Wołkowców, Sapahowa, następnie opływa od Z. Krzywcze i pod Babińcami Dolnemi zlewa się z N. po 37₄ kim biegu.

Zbrucz (501) wypł. w gub. wołyńskiej, w pow. starokon-stantynowskim, z łąk bagnistych pomiędzy ww. Awratynowem, Świnnein a Halczyńcami. Od źródeł aż po Szczasnówkę pł. w kier. Z., poczem bieży kręto w kier. Płd. i odtąd na całej długości stanowi granicę pomiędzy Galicyą a gub. wołyńską i podolską. Na tej przestrzeni mija Wołczkowce, po za któremi rozlewa się w staw podwołoczyski, oddziela Podwołoczyska od Wołoczysk, poczem przepływa staw w Tarnorudzie, opływa Satanów i Kręciłów a pod Trybuchowcami łączy się od pr. bjz. z rz. Gniła i Tajną. Następnie rozdziela na dwie części Husia-tyn, mija Skałę, Trójcę, Szestowice, Kudryńce, Okopy Św Trójcy i łączy się z B. pod Kozanówką po 235 kim. biegu, z czego 218 kim. przypada jako rzeki granicznej. — Gniła (502) wypł. z lasów położonych na PłnW. od Skałatu Starego, w po w. skałackim, pł. zrazu w kier. Płd. na Skałat Stary, No-wosiółkę Skałacką. Skałat. Zarubińce i Hlibów. Odtąd zmienia G. dawny kier. biegu na PłdW. przepływa przez staw Hlibo-wski i Grzymałowski, przez Grzymałów, poczem przez staw w Leżanowce, przez Touste, następnie mija Nowosiółkę Grzy-małowską, Horodnicę i pomiędzy Liczkowcami a Trybucho-wcami łączy się od 1. brz. z Tajna i na obszarze Trybucho-wiec wlewa się do Z. po 52 kim. biegu. — Tajna (503) wypł. pod Iwanówką na granicy pow. trębowelskiego i wpływa wkrótce w pow. husiatyński. Pł. zrazu w kier. WPłd. przez Chorostków aż po Mazurówkę, po za którą zwraca się ku W., a minąwszy Celejów, Hryńkowce i Samuławkowce podąża pod Liczkowce, gdzie zlewa się z Gniła. Dł. około 30 kim

Zwaniec (504) wypł. na Płd. od w. Borczakówki, w pow. kamienieckim, w gub. podolskiej. Kier. biegu całej rzeki jest z Płn. na Płd. Z. pł. na Skotyniany, Demkowce, Czeremowce, Lanckoron, Orynin i pod Źwańcem uchodzi po niespełna 90 kim. biegu.

Kwiła

Trościaniec (508) wypł. pod Wołudryńcami, pł.

Smotrycz (505) wypł. w gub. podolskiej w pow. płoskiro-wskim, na Płd. od w. Andrejkowce ; pł. łukiem w kier. Z. ku Płd. zwracającym się na Fulsztyn, Worowce aż po Ostapkowce. Odtąd przybiera kier. stale Płd. i pod Kuźminem łączy się od pr. brz. z rz. Kwiłą a za Gródkiem od 1. brz. z rz Trościańcem, poczem mija Kupin i pod Smotryczem przyjmuje od pr. brz. rz. JaromirJcę i pł. następnie na Czercze, Ormiany i Kamieniec Podolski. Przed Kamieńcem dzieli się na dwa ramiona, z tych jedno opływa skałę, na której zbudowany jest Kamieniec, gdy drugie przepływa pod t. zw. mostem tureckim, łączącym miasto z przedmieściem Karwasary. Oba ramiona łączą się po za miastem a S. minąwszy jeszcze kilka wsi jak Cebulowce, Panio-wce, Szubniowce i t. d. zdąża pod Uście, gdzie trzema odnogami uchodzi do B. po niespełna 152 kim. biegu i Skwiła) (506) wypł pod Niemierzyńcem, pł. w kier. Z. po Kumanów, ztąd zwraca się na Płd., pod Żurawlińcami łączy się od pr. brz. z rz. Skórą (507), nadpływającą z Płn. od Tar-norudy i uchodzi poniżej Szyszkowiec pod Kuźminem. Dł. około 30 kim.

w kier. PłdZ. aż po Nowe Porzecze, gdzie łączy się od pr. brz. z rz. Pisią (509), następnie zwraca się na Płd. i pod Her-szanówką (Ludwipolem) zlewa się z S. Dł około 40 kim. — Jaromirka (510) wypł. na Płn. od w. Jaromirki, pł. w kier. Płd. na Serwatyńce, Skipczę i pod Smotryczem uchodzi po około 30 kim. biegu.

Muksza (511) wypł. pomiędzy wsiami Rudki i Zielińcze w pow. kamienieckim. Pł. w kier. Płd. na Balin, Czeczelnik, Małą i Średnią Mukszę i za Wielką Mukszą uchodzi do D. Dł. 45 kim.

Bagowica (512) wypł na Płd. od m. Szatawy w pow. kamienieckim, pł. w kier. Płd. na W. od Beznoskowców, dalej na Bagowicę i za Jarugą wpada do D. po około 24 kim. biegu.

Tarnawa (513) wypł. pod Tarnawką w pow. uszyckim, w gub. podolskiej, pł. w kier. Płd. na Hanówkę, Dunajowce, Krzywczyk, Tarnówkę i Hocuły, poniżej których przyjmuje od

1. brz. rz. Błyszczano wice (514). Następnie bieży na Kitajgród i za Wróblowicami wpada do B. po niespełna 60 kim. biegu. — Błyszczanówka wypł. na PM od w. Zalesie, pł. ku PM. na Sło-bódkę Rachnowiecką, Błyszczanówkę i minąwszy Kniażpol łączy się z Tarnawą. Dł. około 22 kim.

Studzienica (515) wypł. na W. od m. Sobkowce na obszarze Sawińca na granicy pow. kamienieckiego w gub. podolskiej i przeszedłszy zaraz do pow. uszyckiego mija, płynąc w kier. PM., Łozkowce, przed któremi rozlewa się w staw następnie Mycowce, Tatarzyska, Gorczycznę, HoMzubińce, Trybuchowce, Poźarnicę, Patryńce i poniżej Studzienicy uchodzi po niespełna 75 kim. biegu.

Uszy ca (516) wypł. w gub. podolskiej, w pow. płoskiro-wskim, pomiędzy Oleksińcem Polnym a Nową Wsią, pł. zrazu w kier. W. koło Tomaszówki Wyższej, mija Jarmolińce od PM., pod Werbką Murowaną łączy się od 1. brz. z rz. Kadyjoweczką, rozdziela Sokółkę Starą od Sokółki Nowej i odtąd przybrawszy kier. Płd., mija ZirikÓW, Kurzelową Małą, po za którą przyjmuje od pr. brz. rz. Uszkę, poczem mija Mińkowce, Sokolec, pod którym łączy się od pr. brz. z rz. Pobujanką (517) nadpływającą z PłnZ. z pod wsi Pobujny i Łyśca. Następnie pł. Uszyca na Krzywczany, gdzie wpada do niej prawy jej dopływ Zwańczyk, a minąwszy Starą Uszycę zlewa się z B. po przeszło 111 kim. biegu. — Kadyjoweczka (518) wypł. pod Słobódką Kadyjowie-cką Kier. biegu PłdW. Płynie na Hrymiaczkę, Źarawkę, gdzie tworzy staw i uchodzi pod Werbką Murowaną po około 24 kim. biegu. — Uszka (Mała Uszyca) (519) wypł. pod w. Malinówką-Słobódką Głuszkowiecką, pł. z Płn. ku PM. na Proskirówkę, Kurzelową \Vielką i Małą i uchodzi poniżej tejże. Dł. około 31 kim. — Zwańczyk (520) wypł. na Płn. od Zwańczyka, przepływa to miasto, następnie mija Żwańczyczek, Ruńkurzów, Le-śkowce i Krzywczany. Dł. przeszło 26 kim.

Baniłówka (Surżówka) (521) wypł. pod Iwaszkowcami, pł. w kier. Płd. na Piesiec, Borsukowce, Surżówkę i za Krzywym Wozem uchodzi po niespełna 22 kim. biegu.

Kalusik (522) powstaje w gub. podolskiej w pow. uszy-ckim, na Płn. od Wońkowiec z połączenia się pod t. miastem dwóch strumieni : Kołomyjki (523) i Niczyporówki (524). K. pł. w kier. Płd. na Wońkowce, Brahiłówkę, Kuczę, Kucką Słobodę, Uszycę Nową (dawniejsze Letniowce), Kalus, i za t. miastem a poniżej ujścia od pr. brz. strumienia Niepotorówki pod Niepo-rowcami wpada do B. po przeszło 65 kim. biegu.

Zwań (525) wypł. powyżej Michałowic na obszarze wsi Osłamów w pow. uszyckim ; pł. w kier. Płd. na Zamiechów, Szczerb owce, Bałabanówkę, Wierzbo wiec, Skazińce, gdzie przybiera od 1. brz. rz. Terebieźę, następnie mija Żwan i za Berna-szówką uchodzi po niespełna 55 kim. biegu. — Terebieża (526) wypł, pod Koniszczowem we wsi Słobódką Hulowska, pł. w kier. Płd. na Kuryłówce Murowane i Skazińce. Dł. około 25 kim.

Karajec (527) wypł. na Płn. od Śnitkowa, w pow. męhy-lowskim, w gub. podolskiej, pł. w kier. ogólnie Płd. na Śnit-kÓW, Pohoryły, Równę i pod Wołodyjowcami i Kozłową uchodzi po niespełna 50 kim. biegu.

Ladawa (528) wypł. w pow. mohylowskim. Źródła jej leżą na Płn. od źródeł Zwanu a na Z. od Jołtuszkowa. L. pł. zrazu w kier. PłdW. koło Słobody Jołtuszkowskiej, Jołtuszkowa i po za nim tworzy kilkanaście stawów. Za Maryanówką od Kotiuźan skręca na Płd., mija Olczydajów Niższy, Żerebełówkę, Jaryszów i Ladawę Polską, pod którą wlewa się do D. po około 70 kim. biegu.

Niemija (559) wypł. na Płn. od Kosarzyńców w pow. mohylowskim, pł. w kier. Płd. na Szczepinkę, Kopajgród, Łu-czyniec, Suhaki, Krzeczanówkę Ozarzyńce i po około 70 kim. biegu uchodzi do D. pod w. Niemiją, 2 kim. przed Mohylowem naprzeciw m. Ataki.

Berła (530) wypł. we w. Konatkowce w pow. mohylowskim, pł. w kier. Płd. i po około 30 kim. biegu uchodzi w Mohylewie, prawie naprzeciw na pr. brz. Dniestru położonych pól Cecorskich.

Bronica (530) wypł. we w. Konatkowce w pow. mohylowskim i po krótkim biegu z Pn. na Płd. uchodzi pod w. Bronicą.

Moraćhwa (532) wypł. pod w. Złodziejówką w pow. mohylowskim, na Płn. Baru, pł. zrazu w kier. W. na Tarasówkę, koło (na Płd. od) Stanisławczyka i ztąd skręca ku PłdW. na Federówkę, Kopesterzyn, Morach w ę, po za którą skręca ku Płd. i ten kier. biegu zachowuje aż do połączenia się z lewymi dopływami Berebeńką (533) i Wołczycą (534), nadpływającemi z Płn. od Dżurynia. Odtąd przybiera M. kier. PłdZ., mija Cho-menki, Rekiczyńce, Sahinkę i Czerniej owce, pod któremi łączy się od pr. brz. z rz. Muraszką. Po złączeniu się zwraca się więcej ku Płd. i pod w. Widły przybiera od pr. brz. rz Łozowe i zmieniwszy kier. na PłdW. łączy się jeszcze pod Buszą od od 1. brz. z rz. Buszą (535), nadpływającą z Płn. przez Bab-czyńce z pod w. Pilnówki. Następnie mija M. Białą i poniżej t. wsi wpada do D. po 145 kim. biegu a około 5 kim. powyżej Jampola. — Muraszka (536) wypł. w powiecie mohylowskim na Płn. od w. Matwijków, pł. zrazu w kier. PłdW. koło Kac-marówki, Andrzejówki, Nosikówki, Szarogródka i ztąd zwróciwszy się na Płd., mija Berezówkę i podąża popod Czerniejo-wce. Dł. około 60 kim. — Łozowa (537) wypł. w pow. mohylowskim na obszarze w. Popowce; pł. w kier. z Płn. ku Płd. na Kalinówkę, Łozowę, Serby i Widły. Dł. przeszło 60 kim.

Rusawa (.Rosawa) (538) wypł. w pow. jampolskim powyżej futoru Trzebnickiego na Płn. od Jurkówki ; pł. w kier. Płd. koło Rosawy, na W. od Tomaszpola, gdzie łączy się od 1. brz. z rz. Tomaszpólką (539), nadpływającą z Płn W. od w. Zahale. Następnie pł. koło Komargrodu, poczem na Widły, Głębówkę, Dźygów-Bród (Dzikówkę) i uchodzi pod Jampolem na porohach dniestrowych po niespełna 70 kim. biegu.

Markówka (540) wypł. po za w. Capówką na Płn. od Wapniarki, w pow. jampolskim ; pł. w kier. Płd. koło Markó-wki, Miastkówki, Werbki, Podlasówki, pod którą wpada do niej od pr. brz. rz. Jałaniec ; następnie łączy się od 1. brz. z Olszanką i uchodzi pod Wielką Kośnicą po przeszło 50 kim. biegu. — Jałaniec (541) wypł. na obszarze Ignatówki w t. s. pow. Kier. biegu Płd. Dł. około 30 kim — Olszanka (542) ma źródła pomiędzy Miastkówką i Krzyżopolem, pł. w kier. ZPłd. na Olszankę Poberezką i wpada do Markówki niedaleko od jej ujścia do D. po niespełna 33 kim. biegu.

Kamienka (Kamieńcza) (543) wypł. pod Nowosiółkami, w pow. jampolskim, pł w kier. Płd. na Kamieńczę, Chrystycz,

Dmitraszówkę i uchodzi pod Kamionką (Kamieńczą) po około 50 kim. biegu.

Raszkówka (Raszkowa Dolina) (544) wypł. w pow. bałckim powyżej Aleksiejówki, pł. w kier. Płd. na Aleksiejówkę i po około 10 kim. biegu uchodzi pod Raszkowem, naprzeciw m. Wadu-Raszkowa, położonego na pr. br. Dniestru.

Waladynka ( Waladynka, Studenka) (545) wypł. w pow. olhopolskim, w gub. podolskiej, pł. w kier. Płd. koło Wała-dynki, Studennego i po niespełna 12 kim. biegu uchodzi poniżej Raszkowa.

Biełocz (546) wypł. pod Serbami w pow. olhopolskim, przepływa zaraz przez 3 małe jeziorka, następnie pł. w kier. Płd. na Besztanki, Szerszyńce i uchodzi pod w. Biełocz po niespełna 11 kim. biegu.

Mołokisz (547) wypł. z bagien z pod Łopuszny, w pow. bałckim, w gub. podolskiej, pł. w kier. ZPłd. koło Słobódki, na Z. od m. Kruty, koło Haraby i uchodzi za Mołokiszem Wielkim po przeszło 25 kim. biegu.

Rybnica (548) wypł. w pow. bałckim, na gruntach wsi Słobodzieja, na PłnZ. od m. Kruty, pł. w kier. ZPłd. na Bursztyny, Tymki, Kiełbaśnę, zwraca się na Z. i pod m. Rybnicą uchodzi po około 24 kim. biegu.

Jahorlik (Jahorlyk) (549) wypł. w gub. podolskiej, w pow. bałckim we wsi Honoraty. Prawie na całej długości stanowi granicę pomiędzy gub. podolską a chersońską. Pł. zrazu w kier. Płd. na Lubomirkę, Głęboczek, Kosy, Florę i m. Okno, ztąd zwraca się ku PłdZ., mija wieś Dojban i pod Jahorłykiem uchodzi po około 40 kim. biegu. — Trościaniec (550) powstaje we wsi Kulna w bałckim pow., pł. w kier. Płd. na Kulnę, Mokrę, Ciechanówkę i pod Dojbanem łączy się z Jahorlikiem. — Jahorlik według traktatu karłowickiego stanowił granicę pomiędzy Polską a Turcyą od r. 1699. W Jahorłyku, jako w mieście gra-nicznem, odbywały się sądy rozejmcze graniczne jeszcze za St. Augusta.

Odtąd Dniestr opuszcza granicę Polski, jaka była przed pierwszym podziałem w r. 1772 i zagłębia się w dawne osady tatarskie. W dzisiejszym stanie rzeczy oddziela tutaj D. Bessarabię od gub. chersońskiej i przyjmuje następujące dopływy:

Bołote czyli Reut,

Ikel,

Byk,

Botha

i Kuczurgan.

Do Bohu.

Płoska (551) wypł. pod Chomińcami w pow. płoskirow-skim, w gub. podolskiej, pł. w kier. W. koło Wodyczki, Mila-szkowiec i pod Płoskirowem (Proskurowem) uchodzi po przeszło 30 kim. biegu.

Buzek {Bożek) (552) wypł. pod Łyczówką w pow. staro-konstantynowskim, w gub. wołyńskiej, pł. w kier. W. na Mi-

Wołk (553) wypł. z błot pod w. Wołkowce Wyższe w pow. płoskirowskim, pł. w kier. W. w bliskości dawnego czarnego szlaku, na Wołkowce Niższe, Karpowce, Kobylanie i. Deraźnię, przed którą łączy od pr. brz. z rz. Wołczkiem. Za Deraźnią przybiera Wołk kier. PłnW., mija Śnitówkę, Zawołk, przed Latyczowem rozlewa się w staw i mino wszy to miasto, przeszło 2 kim. po za niem wpada do Boku po niespełna 65 kim biegu. — Wołćzek (554) wypł. pod Wychylówką, w t. samym pow., pł. ogólnie w kier. W. na Magdaszówkę, Wodo-czkę, ppd Michałpolem rozlewa się w staw, następnie bieży Nowosiółkę, Litki i przed Deraźnią łączy się z Wołkiem. Dł. przeszło 30 kim.

kołajów, Jarosławkę, Mormolińce i pod Międzyboźem uchodzi po niespełna 50 kim. biegu.

na

Ikwa (Ikawa) (555) wypł. na obszarze Niemierzyniec w pow. starokonstantynowskim, w gub. wołyńskiej. I. pł. w kier. PłdW. na Starą Sieniawę, Pilawę, 4 kim. od Pilawiec (Piławce) i pod Nową Sieniawą uchodzi po blisko 60 kim. biegu.

Śniwoda (556) wypł. w gub. podolskiej w pow. lityńskim pod w. Torczyn ; pł. zrazu w kier. W. na Markusze, Ułanów.

Kołumnę, gdzie tworzy staw i tamże łączy się od 1. brz. z rz.

Salniczką. Następnie mija Czerniatyn i Krzywoszyince, pod któ-remi zwraca się ku Płd., rozlewa się w duży staw przed Piko-wem, jak również przea Janowem, po za którym uchodzi ubiegłszy około 40 kim. — Salniczka (557) wypł. pod Mazepiń-cami w pow. lityńskim, pł. w kier. Z. na Salnicę, Czeremisó-wkę i Kołumnę.

Postołowa (558) wypł. po za Zalewańszczyzną w pow.

Winnickim w gub. podolskiej, pł. w kier. ZPłd. na Czerepa-szyńce, ^Kurdyłówkę, Pisarzówkę, Chomutyńce i 4 kim. poniżej ujścia tSniwody wpada do B. po około 38 kim biegu.

Zar (Zhar, Zgar) (559) wypł. w obrębie wsi Żarek, niedaleko Krynicy, na W. od Deraźni w pow. latyczowskim, w gub. podolskiej. Z. pł. zrazu w kier. W. na Mordynię, Holeniszczów, Mikulińce, po za któremi zwraca się ku ZPłn., mija Lityri i ztąd pł. kręto ku PłnW. na Sosny, Jackowce, Miedziaki, poniżej których uchodzi po niespełna 90 kim. biegu. — Żarek (560) wypł. na Płn. od m. Wołkowińce, pł. w kier. W. na Stępówkę, Win-nikowce, Horbowce i łączy się od pr. brz. z Żarem koło Ho-leniszczowa. Dł. około 25 kim. Zarzec (561) wypł. pod Staią Hutą w pow. lityńskim, pł. w kier. W. na Bruślinów i pod Jackowicami łączy się z Żarem po około 20 kim. biegu.

Desna Bohowa (562) powstaje ze zlewu kilku strug we wsi Zozulińce w pow. berdyczowskim, w gub. kijowskiej ; pł. zrazu w kier. Płd. na Samhorodek, na Z. od Kotiużyniec, po-poczem zwraca się ku PłdZ. i w tej części biegu rozlewa się w wiele stawów. Następnie skręciwszy na Płd. mija Starą i Nową Przyłukę, Turbów, po za którym przybiera ostatecznie kier. ogólnie Z., łączy się od 1. brz. z rz. Olszanka,, (563), nadpływającą od W. od Sopina, poczem przybiera od pr. brz. rz.

Żerdź (564), płynącą z Płn. przez Kalinówkę i wreszcie uchodzi w pow. Winnickim pod Michałówką powyżej Strzyźawki.

Dł. 60 kim.

Wisznia ( Winniczka) (565) wypł. w pow. Winnickim po za Pisarzówką, pł. w kier. PłdZ. na Szczytki, Teneńkę i uchodzi pod samą Winnicą, w Słobocie Dubowieckiej.

Rów (566) wypł. w gub. podolskiej, w pow. latyczowskim z błot pod Staremi Netyczyńcami ; pł. w kier. ogólnie W. na Szersznie, Stare i Nowe Harmaki, pod któremi łączy się od 1. brz. z rz. Rowkiem (567), nadpływającą z Z od wsi Maźniki i Jańczyńce. Następnie mija R m. Bar (zw. dawniej Rowem), Antonówkę, Meźyrow, Rów, Brahiłów, Dymidówkę i Mohyló-wkę, pod którą uchodzi po około 75 kim. biegu.

Baran (568) wypł. pod Wielką Zmierzynką w pow. Winnickim, pł. w kier. W. i uchodzi pod Woroszyłówką. Dł. około 25 kim.

Kraśnianka (5691 wypł. na W. od w. Stroince a na Z. od Krasnego w pow. jampolskim. Pł. w kier. W. na Krasne, gdzie rozlewa się w stawy, następnie mija Pirohów, Iwanowce, łączy się od pr. brz. z rz. Ulyżką i za Rohoźną uchodzi. — Ułyżka (570) wypł. w pow. jampolskim powyżej Stojan i pł. w kier. W. na Stojany, Ułyhę, Ułyżkę i pod Rohoźną łączy się z Kra-śniańką.

Szpikówka (571) wypł. na obszarze Szpikowa w pow. bra-cławskim, w> gub. podolskiej, pł. w kier. PłnW na Szpików, Szpikówkę, Żabokrzycz, gdzie łączy się od pr. brz. z Zabo-krzyczką (572), następnie na Bortniki i Pałankę pod którą ma ujście. Dł. około 28 kim.

Selnica (580) wypł. pod Lewkowcami, na Z. od Kopijówki w pow. bracławskim, w gub. podolskiej, pł. w kier. W. koło Sielnicy, Kopijówki, Tulczyna, Klebani, pod którą łączy się od pr. brz. z rz. Kilczówką (581), płynącą od Wojtówki koło Annopola. W dalszym biegu mija S. Białousówkę, Łukaszówkę i pod Ładyżynem uchodzi do Bohu na wprost ujścia Sobi po około 50 kim. biegu.

Zamczyk (573) wypł. pomiędzy wsiami Kowalówką a Boj-rakówką powyżej Bobłowa, w pow. bracławskim ; pł. w kier. W. na Bobłów, Jóźwinki, Hołoweńki i Niemirów, po za którym zwraca się ku WPłd., mija Wały, Karolinę i Swięcicę, poniżej której uchodzi po około 29 kim. biegu.

Sob’ (Sobia) (574) powstaje z połączenia się kilku strumieni pod Zozówką, w pow. li-powieckim, w gub. kijowskiej. S. pł. zrazu w kier. Płd. przez Zozów i na Lipowiec, pod którym łączy się ze Skakunką (575) od pr. brz. i z Napadówką (576) od 1. brz. Przybra wszy za Lipowcem kier. PłdW. mija Kamian-kę, Troszczę, llińce, gdzie wpada doń od pr. brz. rz. Sobek; następnie mija S. Ułanówkę,

Sorokę, pod którą przyjmuje od 1. brz. rz.

Soroką a od Daszowa zwraca się ku ZPłd. i ten kier. zachowuje aż do ujścia. Od Da-szowa pł. S. na Kiźlak, Hajsyn, Kunę, Marya-nówkę i poniżej Ladyźyna uchodzi po około 100 kim. biegu. — Sobek (577) wypł. pod Obodnem w pow. bracławskim, pł. w kier.

W. na Wołowodówkę, Wójtowce, Iwańki,

Jakubówkę, Barbarówkę i llińce. Dł. około 27 kim. — Soroka (578) wypł. pod Sebastya-nówką w pow. hajsyńskim, w gub. podolskiej, pł. w kier. PłnZ. na Gródek, Narajó-wkę, Leuchy, Kitajgród i Sorokę. Dł. przeszło 30 kim. — Kublicz (579) ma źródła na Z. od Iwangrodu, na Płn. od Krasnopólki w pow. hajsyńskim, pł. zrazu w kier. Płd. na Krasno-pólkę, Markówkę, Stepanówkę, poczem skręca ku Z. i bieży na Karabelówkę, Kiblicz, Ziatko-wce, Kruszyńce, Kaszury i Maryanówkę, gdzie łączy się ze Sobią. Tworzy w biegu swoim podobno 35 stawów. Dł. niespełna50 kim.

Bernardynka (585) wypł. pod Szarapanówką w pow. olho-polskim, w gub. podolskiej ; pł. w kier. W. na Zabokrzycz, pod Obodówką łączy się od 1. brz. z rz. Dochną (586), następnie tworzy kilka stawów i zlewa się od pr. brz. z Berszadą (587), nadpływającą z Z. od Źabokrzyczki, mija Berszadę i niedaleko wsi Owcze Berki (Berezki berszadzkie) a pod Uściem wpada do B. po około 65 kim. biegu. — Nie jest jeszcze ustalone, czy Bochna wpada do Bernardynki czy też na odwrót, dlatego cała rzeka nosi nazwę już to B., już to Bochny.

Torościaniec (Gordyjówka) (582) wypł. pod w. Krasnohorką w pow. jampolskim ; pł. w kier. W. na Demkówkę, Sewery-nówkę, Trościaniec, Stratyjówkę, Gordyjówkę i uchodzi pod Trościańczykiem po około 38 kim. biegu.

Udycz (583) wypł. około 14 kim. na Płd. od Humania pod Rososzką w pow. humańskim, w gub. kijowskiej ; pł. w kier.

PłdZ. koło Oradówki, Szelpachówki, Uchoży, Krzywego i Gni-łego Taszlika, Czarnej Grobli, Połohu, Rakówki i uchodzi po za Chmaro wką po 60 kim. biegu — Tepliczka (584) ma źródła pod Rokoszówką, pł. w kier. Płd. na Strażgród, Teplik, Pszczelnę i na wprost Połohu łączy się z Udyczem. Dł. do 16 kim.

Sawranka (588) wypł. na Płd. od Horodyszcza pod Rudnicą w pow. olhopolskim ; pł. w kier. PłdW. a następnie PłnW. Mija Łuh, Werbkę, Czeczelnik, Olhopol, Pieszczanę, Bajburówkę, Stanisławczyk, Osieczki i pod Sawraniem a powyżej Koniecpola wpada do B. Dł. przeszło 85 kim. — Jelaniec (589) wypł. na obszarze Jełańca w pow. olhopolskim. Mija Leśniczówkę, Michałówkę, Bondusową, Kamieniowatę i pod Osieczkami wpada od 1. brz. do Sawranki.

Sinica (mylnie Sine Wody lub Siniucha) (590) wypł. na Płd. od Polanki na obszarze wsi Sinica w pow. humańskim, w gub. kijowskiej ; pł. w kier. Płd. na Trojankę, Józefówkę, Mołdawkę i pod Sabatynówką uchodzi po przeszło 56 kim. biegu.

Kodyma (591) wypł. na gruntach pod m. Kodymą, pomiędzy wsiami Budcią i Francuską, w pow. bałckim, w gub. podolskiej ; pł. zrazu w kier PłdW. a następnie W. koło Eftodyi, przez Bałtę, koło Holmy, Poznanki, Bobryka, Krzywego Jeziora, Syrowo-Berezki, powyżej których skręca ku Płn. i uchodzi pod Koniecpolem Nowym nieopodal Bohopola. Dł. przeszło 130 kim. — K. odgraniczała dawniej od Płd. wojwtwo bracławskie od osad tatarskich, dziś zaś od Bałty aż do ujścia stanowi granicę pomiędzy gub. podolską a chersońską.

Sine Wody (Siniucha) (592) powstaje z połączenia dwóch rzek : Wielkiej Wysi i Tykicza Ijhorskiego. — Wielka Wyś (593) wypł. w gub. chersońskiej, na Płd. od w. Wielkiej Wysi ; pł. zrazu w kier. PłnW. na Wielką Wyś, Maryanówkę a od Kanicy skręca ku PłnZ., mija Pańczowę i pod Nowomirgródkiem i Zło-topolem łączy się od pr. brz. z rz. Turyą. Odtąd skręca W W. na Z. a od Koryńczyna stanowi granicę pomiędzy gub. chersońską (Nowo-Serbią, Nowo-Rosyą) a gub. kijowską, pł. na Tresagi i łączy się od 1. brz. z Małą Wysią a następnie z Kil-tyniem, poczem mija Kalne Błoto i łączy się pod Skalową z\Tykiczem Uhorskim po przeszło 140 kim. biegu. — Tury a (594) wypł. z lasów powyżej Lebedyna, pł. w kier. Płd na Źu-rawkę, Turyę, popod Żłotopol, poniżej którego uchodzi. —

Mola Wyś (595) wypł. w północnej części gub. chersońskiej na Płd. od w. Mała Wyś i pł. w kier. PłnZ. — Kiltyń (596)

wypł. pod Chmielowem, pł. w kier. PłnZ. na Janopol i Nadla-ckie (Nadłask, Kiltyń). — Tykicz Uhorski (597) wypł. pod Fran-tówką w pow. lipowieckim, w gub. kijowskiej; pł. kręto zrazu w kier. W. na Bałabanówkę. Śnieżne, Woronne, Komelę i Nową Groblę. Odtąd przebiera kier. PłdW., mija Kiślin, Buki, Jurpol, Moszurów, Talne i złączywszy się poniżej t. m od pr. brz. z Tykiczem Gniłym zlewa się wkrótce z Wielką Wysią, a złączone rzeki noszą odtąd nazwę Siniuchy. — Tykicz Gniły (598) wypł. pod w. Śnieżki w pow. taraszczańskim, w gub. kijowskiej. Płynie początkowo w kier. W. na Stawiszcze, Bo-jarkę, wygina się ku Płd. a następnie ku W., mija Lisiankę i po za nią od wsi Szestaryńce przybiera ostatecznie kier. Płd. i pł. następnie koło Zwinogródki i Kalnego Błota — Tak utworzona Siniucha pł. kręto w kier. ogólnie Płd. ; pod wsią Świer-dlichowo łączy się od 1. brz. z Kamionką (599), rozdziela Targowicę położoną na pr. brz. od Starego Archangielska leżącego na 1. brz. i poniżej łączy się od pr. brz. z rz. Nerubajką. Następnie mija Tarnówkę, przed którą przybiera od 1. brz. rz. Krzywy Taszlik i pł. na Nowy Archangelsk i Kogutówkę, gdzie wdada doń od pr. brz. rz. Jatrań. Poczem pod Dobrzanką przyjmuje od 1. brz. rz. 1) Suchy Taszlik i pod Stanisławczykiem Zabohskim a naprzeciw Siniuchinego Brodu; 2) Czarny Taszlik i pod Hołtą, przed Bohopolem a naprzeciw Olwiopola uchodzi po niespełna 110 kim. biegu. — Nerubajka (600) wypł. z lasu Nerubaj w pow. humańskim, pł. w kier. W. przez w. i m. Ne-rubajkę i uchodzi za Lewkówką. — Jatrań (601) wypł. w To-maszówce w pow. humańskim, w gub. kijowskiej, pł. zrazu w kier. Płd. po Horodnicę, następnie zwraca się ku Płn. aż po Groblę, po za którą przybiera kier. PłdW., mija Korżew, Za-jączkówkę i Tabinówkę, od której w kier. W. podąża pod Kogutówkę. — Pod Korżewem wpada od 1. brz. do Jatrani rz. Umańka (Humiańka) (602), płynąca od Werchniaczki, przez Hu-miań i Suszkówkę. — Suchy Taszlik (603) pł od w. Suchy Taszlik w kier. Z. pod Dobrzankę. — Czarny Taszlik (604) wypł. pod- w. Osikowatka w pow. bobrzynieckim, w gub. cher-sońsluej, pł. ogółem w kier. Z. na Równe, Czarny Taszlik, Nowo-Pawłowsk, Pieszczany, Bród, Lubomirkę, Łysą Górę, Izajówkę i popod Stanisławczyk Zabohski. — Na podstawie pokoju karłowickiego (1697) rzeki Dniestr, Jahorlik, Kodyma i Siniucha ustanowione zostały jako granice Polski od posiadłości tureckich. W obecnym czasie S. rozgranica w pewnej części gub. kijowską i podolską od gub. chersońskiej.

Odtąd Boh opuszcza granice Polski z przed r. 1772, przed pierwszym podziałem; w dalszym biegu odgraniczał dawniejsze osady zaporoskie od koczowisk tatarskich, dziś zaś toczy swe wody przez gub. chersońską i w tej części przyjmuje następujące dopływy:

Martwe Wody (Martwa Woda) (605) wypływa pod Nie-czajówką, w pobliżu jeziora Białego, zwanego inaczej jeziorem Inga; pł. ku Płd. przez dawne osady zaporoskie i po 70—80 kim biegu uchodzi pod Wozniesieńskiem (dawne Sokoły).

Czyczykleja (Kirid-Idel) (606) wypł. z jez. położonego na PłdW. od Bałty, pł. w kier. PłdW. w gub. chersońskiej i po niespełna 70 kim. biegu uchodzi powyżej Fedorówki. Przepływa przez dawniejsze Dzikie Pola i osady tatarskie.

lnguł (Ingul Wielki) (607) wypł. z małego jeziora z w. także Inguł, w pow. aleksandryjskim, w gub, chersońskiej, pod samą granicą gub. kijowskiej ; pł. w kier. Płd. koło Lelekówki, Elisabetgradu, stepem Ingułu, następnie koło Boratowa, Peresa-dówki i po około 340 kim, biegu uchodzi do B. pod Nikoła-jewem. Dopływy od 1. brz. : Kamionka (608), Sahajdak (609) ; od pr. brz.: Suhakleja (610), Hromokleja (611).

Do Dniepru.

Wiaśma (612) wypł. w gub. smoleńskiej, w pow. Syczewskim, pod w. Fediajewa, pł. w kier. Płd. koło Wiążmy, skręca potem ku PłnZ. i po około 90 kim. biegu uchodzi pod w. Ujście.

Wosma {Ósma) (613) wypł. w pow. jelnieńskim około Po-lanówki, uchodzi przed Dorohobuźem. Dł. około 90 kim.

Wopiec (Wopeć) (614) wypł. w gub. smoleńskiej z niewielkiego jeziora, pł. w kier. PłdW. a następnie Płd. i uchodzi pod w. Setockoje, poniżej Dorohobuża po około 45 kim. biegu.

Wop (615) wypł. w pow. bielskim koło w. Akiejewa, pł. w gub. smoleńskiej w kier. Płd. i uchodzi poniżej Dorohobuża do niespełna 150 kim. biegu.

Borowa Woda (616) wypł. pomiędzy wsiami Markowa i Leniszcze, w gub. i pow. smoleńskim, pł. W kier. Z. przez mokrodła i lasy. Dł. przeszło 20 kim.

Prócz powyżej wymienionych uchodzi do Dniepru więcej rzek w Rosyi wz. w kraju utraconym w r. 1686.

Odtąd D. wchodzi w granice Polski z r. 1772, mianowicie od ujścia Borowej Wody aż poniżej ujścia Meregi prawy brzeg jego stanowił granicę pomiędzy Polską a Rosyą, następnie wpływał w woj. witebskie, mścisławskie i mińskie, które opuszczał poniżej ujścia Sosu pod Łojowem. Od przyjęcia Sosu aż do ujścia Irpieni był znowu granicą pomiędzy Polską a Rosyą a ztąd granice Polski oddalały się od D. tworząc klin, który wraz z Kijowem należał do Rosyi. Od wsi Juszki i Stajki, kilkadziesiąt kim. poniżej Trypola tworzy D. ponownie granicę pomiędzy Polską przedrozbiorową a Rosyą i to aż do ujścia Taśminu, poczem zagłębia się w część Polski zabraną przez Turków w r. 1672, a która ostatecznie dostała się pod berło Rosyi.

Mereja {Merega) (617) wypł. pod w. Paluny w dawnem woj. mścisławskiem, dziś w gub. smoleńskiej ; pł. ku Płn. koło m. Romanowo, m. Bajewo, Kisielewa, m. Lady i poniżej tegoż uchodzi po niespełna 105 kim. biegu

Orssyca (618) wypł. na Płn. w. Babino w pow. orszań-skim w gub. mohilewskiej ; pł. w kier. Płd. na Babino, przepływa jez. Orzechy, następnie mija Orzechy, Uszy (Usy), Wysokie i w Orszy wpada Dniepru.

Druć (619) wypł na Płn. od w. Tołoczyn w pow. sień-skim (dawniej orszańskim), w gub. mohilewskiej. D. pł. w kier. Płd. pomiędzy Tołoczynem Starym a Tołoczynem Nowym (Za-cznym), koło Drucka, Kruhłego, Ciecierzyna, Białynicz, poniżej których łączy się od pr. brz. z rz. Oślikiem (620) i nieco dalej

.f

od 1. brz. z rz. Wabiczą (621). Następnie mija Jadryń, Czecze-wicze, Chmielinę, przybiera od pr. brz. Bryzę (622), poczem pł. na Jezierzany (Ozierany), skręca ku PłdW. i na Cichinicze zdąża pod Rohaczew, na obszarze którego uchodzi po około 150 kim. biegu.

Dobośnia (623) bierze początek pod w. Itol w pow. bobruj-skim, w gub. mińskiej, pod granicą gub. mohilewskiej ; pł. w kier. Płd. a następnie W. Mija Dobośnę, Pobołowo, Kaźmi-rów i po około 70 kim. biegu uchodzi poniżej Sołonny a powyżej Złobina.

Berezyna jest połączona kanałem

Berezyna (.Dnieprowa) (624) wypł. na Płn. od m. Dokszyce, z niewielkiego jeziora w pow. borysowskim, w gub. mińskiej. Przepływa przez całą gub. mińską w kier. PłdW. i dopiero niedaleko ujścia na małej przestrzeni stanowi granicę pomiędzy gub. mohilewską a mińską. B. wybiegłszy z jeziora zatacza zrazu w biegu swoim łuk skierowany początkowo ku PłnW. a obniżający się następnie ku PłdW. aż po Berezynę Górną i na tej drodze przepływa przez jez. Miadzioł. Od Berezyny Górnej przybiera kier. Płd., mija Załazy, gdzie łączy się z rz. Ser-guczem (625) i z kanałem serguckim, będącym częścią kanału berezyńskiego. Następnie przepływa B. przez jez. Pielik, mija Studziankę, Wielki Stachów, Borysów, Berezynę Niżną, Boźyn, Jakszyce, Ostrów, Świsłocz, Hołynkę, Bobrujsk a skręciwszy ku PłdW. pł. na Parycze, Czerkowieże, Horwal, poniżej którego ' uchodzi po około 620 kim. biegu. — Szlak Batorego podczas wyprawy połockiej w r. 1579 prowadził przez Berezynę na Płd. od jez. Miadzioł. — Karol XII. w r. 1709 przeprawił się przez Berezynę pod Berezyną Niźną. — W r. 1812 przeprawa Napoleona I. pod Studzianką.

z Dźwiną, a tern samem morze Bałtyckie z morzem Czarnem.

Wiedrycz (626) wypł. przy w. Wasilewicze, w pow. rze-czyckim, w gub. mińskiej. Kier. biegu z Z. ku PłnW. Płynie na Liski, Dziemiachę, Kozie, Sołtanów, Deraźnię i uchodzi poniżej Ozierszczyzny a powyżej Rzeczycy po około 60 kim. biegu.

Soż (627) wypł. z jeziora i z błot dod w. Kurkino, około 6 kim. na Płd. od Smoleńska, w pow. i gub. smoleńskiej. Pł. zrazu ku PłdZ. a od Poprojska przybiera stale aż do ujścia kier.

Płd. Pod Prylipowem wchodzi w dawne granice Polski do woj. mścisławskiego i odtąd aż do ujścia pł. przez obszary dawnej Polski koło Mścisławia (leżącego nad jego dopływem prawym rz. Wiechrą), Krzyczewa, Czerykowa, Poprojska, pod którym łączy się od" pr. brz. z rz. Bronią, następnie bieży koło Kormy,

Czeczerska, Wiatki, Homla i nawprost Łojowa uchodzi po przeszło 520 kim. biegu. — Wiechra (628) wypł. na granicy pow. kraśnińskiego i smoleńskiego i pł. ogółem z Płn. ku Płd. Oblewa Mścisław, Wiechrany i przy w. Pokary łączy się z Sożą. Dł. około 54 kim. — Bronia (629) wypł. pod w. Antipeńka w pow. horeckim, w gub mohilewskiej ; pł. w kier. Płd. na Sawę, koło m. Horki. na Drybin, Hołowicze, Susłówkę, na Z. od m. Czausy, poniżej którego łączy się z rz. Basią (630), nadpływającą od Płn. przez Czausy, następnie mija Rabowicze i Poprojsk, pod którym łączy się z Sożą po przeszło 150 kim. biegu.

Brypeć (631) wypł. w gub. wołyńskiej, w pow. włodzimierskim. Powstaje z połączenia się kilku strumieni wypływających pomiędzy wsiami Hupały, Samojlicze od Płd. i m. Szack od Płn. Szack leży nad grupą jezior, z których największe są jez. Świtiaż, Lucimier, Czarne i Łukie. Za początek Brypeci

można uważać strumień wypływający z błot pomiędzy chutorem Samojlickim a ch. Świtiaskim i płynący następnie przez błota w kier. PłnW. na Płoskę, Wilicę i Kropiwniki. Ztąd prze-żyna się Prypeć przez błoto Rakowice, ciągnące się aż do w. Jarewiszcze i pod Św. Trójcą zasila się odpływami z jez. Piaseczno i Domasznie, poczem mija Lutkę i Kraskę. Przed Janó-wką poprowadzony jest od Pr. przez błoto zw. Sieliszcze, kanał łączący się pod w. Szemki z kanałem Prypeckim, stojącym w związku poniżej Ratna z rz. Wyzwą, pr. dopływem Prypeci. Główne koryto mija Kraskę, wsie Janówkę, Zdomyśl, Szemki, oblewa od Płn. rn. Ratno a następnie w. Jakusze. Ztąd skręca Pr. ku WPłn. aż po Rzeczycę, pod którą rozlewa się

w zna

czne

rezce

jezioro a zbaczając nieco ku W., przeżyna się przez błoto Strebuż, mija Szczedrogoszcz i zasila się od pr. brz. rz. Turyn, a następnie od 1. brz. odpływem z jez. Świętego i łączącego się z niem jez. Ostrowiec (Szczycińskiego). Jezioro Ostrowiec łączy się zaś długim kanałem z jez. Białem, z którego poprowadzony jest dalej kanał białozerskim zwany koło błota Gier-nik, oraz przez błota Odnosułka, Kobyłka, Batyjewskie i Baranice aż pod w. Sieliszcze, gdzie łączy się z kanałem dniepro-bugskim. Następnie podpływa Pr. pod w. Niewier a przybierając stale aż po Zahorany kier. W., pł. północnym krańcem błota Zdar i Stolnego, łączy się z kilku nieznacznemi odpływami z tych błot i za Łachwiczami pod w. Lubiąż wpływa wz. rozlewa się w jez. Lubiąż, zasilane od Płd. rz. Korosteńką. Następnie mija Pr. w. Chociuń, gdzie wpada doń od pr. brz. zachodnia odnoga rz. Stohodu pod nazwą Bystrzycy, poczem pł. pod Stołowicze, położone naprzeciw głównego ujścia Sto-hodu. Za Stołowiczami rozdziela się Pr. na dwa ramiona tych północne wpływa do jez. Omyt a południowe do jez. Nobel pod m. Nobel. Oba te jeziora połączone są jednak korytem — rodzajem kanału — biegnącem z Płd. ku Płn., powstaje więc w ten sposób wyspa, na której rozsiadła się w. Pe-rewłoka. Ze wschodniej części jez. Nobel wypł. południowe ramię Prypeci, zatrzymujące tę, samą nazwę i bieży odtąd w kier. PłnW. na Sieńczyce, Dubczyce, Niańkowicze, Parę, na Płn. od w. Ostrowie, następnie na Łopatyno, Grywkowicze, Golce i Be-. Drugie, północne ramię Prypeci, wypływające z jez. Omyt nosi nazwę Strumień i pł. początkowo ku PłnW. na Newel, Chojnę, po za którą łączy się z odnogą wychodzącą z Pr. pod w. Paia a uważaną za prawą odnogę Styru, zwaną Prostym. Ztąd skręca Strumień ku Płn., mija W. i M. Dzikowicze, Wila-tycze i Pińsk. Pod t. miastem wpada od 1. brz. do Strumienia rz. Piw i odtąd przybiera Strumień kier. W., mija Kry wieże, Koczunowicze, po za któremi wlewa się doń od 1. brz. rz. Ja-. siołda i podąża pod w. Berezce, gdzie łączy się z połudn. ramieniem t. j. z właściwą Prypecią, przyprowadzając doń wody Piny i Jasiołdy.

Za Berezcami pod w. Nołgińska zasila Pr. od 1. brż. rz Babryk, Cna i Smert ; następnie wpadają doń Łań, Głucha Łań i wreszcie Słucz. W tej części przybiera Pr. od pr. brz. następujące rzeki: Wietlicę i Horyń. Od Berezców pł. Pr. okolicą mniej zaludnioną a dopływy jej płyną przeważnie przez lasy, rozlewa się w liczne koryta i dopiero od Turowa, mimo zawsze krętego biegu, koryto jest więcej jednolite. Za Turowem mija Pr. Pohost, łączy się z pr. dopływem rz. Stwigą, dalej mija Piererów, Leskowicze, Wyszałów, Makarycze, Petryków i Moj-

siewicze, gdzie od pr. brz. zlewa doń swe wody rz. Jjborć, zaś od 1. brz. pod w. Micury rz. Bóbryk II., dalej za Strykałowem pod Bahrymowiczami rz. Ptycz, pod Kocurami rz. Premia, pod Zagóranami rz. Ippa, wreszcie pod Łyczyźewiczami rz. Niena-cza. Od Zagóran przybiera Pr. kier. PłdW., mija Mirabellę, Ła-pty, Mozyrz (Mozyr), Strzelsk, Barbarów, Narowię, Tulgowicze, Karpowicze, Cięźkową, pod którąłączy się od pr. brz. zrz. Sławeczną, dalej pł. na Wepry, Dowlady, Biełosoroki, N. Siepielicze, Sie-michody, Nagorce, Krzywą Górę, Kopacze, Koszewkę, Czerno-byl, gdzie zasila ją od pr. brz. rz. TJsz i nakoniec poniżej Ocie-szowa zlewa się z Dnieprem. Dł. przeszło 800 kim. — Według dawniejszego podziału źródła Prypeci leżały w ziemi chełmskiej ; stąd po krótkim biegu wpływała Pr. do wojwtwa brzesko-litewskiego, które przecinała prawie na dwie równe połowy, następnie płynęła przez południowo-zachodnią część wojwtwa mińskiego i północno-wschodnią kijowskiego.

na

Teterew (Ciecierew) (632) wypł. we w. Nosówka w po w. żytomierskim, w gub. wołyńskiej, pł. zrazu ku Płn. po Tatary-nówkę, gdzie rozlewa się w staw, zwraca się ku PłnW., pod Lichosiółką łączy się ze strumieniem płynącym z pod Krasnopola, mija następnie Bukowce i Troszczę, przed i za którą rozlewa się w znaczne jeziorka. Od Troszczy przybrawszy kier. Płn. pł. na Karpowce i przed Wołosówką łączy się od pr. brz. z rz. Teterewhą (633), nadpływającą z Płd. przez Januszpol od w. Żeberki. Następnie mija T. Podolańce, CudnÓW, Dubiszcze, Łutaje, Drygłów, Drygłowską Rudnię, Sznyjerkę i pod Godychą rozlewa się w znaczne jeziorko. Odtąd zwraca się ku W. Noworudnię, Pocztę Rudnię-Buki, Denysze, Dorman, Perłowkę, Wity, Psiszcze, Żytomierz, Lewków, Małe i Wielkie Kosaryszcze, Koryczankę i Korostyszów. Już przed t. m. przyjmuje T. kier. Płn. i pł. następnie na Kozijówkę, Horock, Rudenkę, Mininy, Myghorod, ztąd zbacza ku PłnW. na Radomyśl, Czudyń, Krymkę, Wyszewicze, Białą Krynicę, Michałki, Staszewę i Kuchary. Tu powraca do dawniejszego t. j. WPłn. kier., mija Chanew, Unin, Koleńce, Iwanków, Przyborsk, Orane, Podoł-Fruzinówkę, Horno-stajpol, Łaputki, Diawołozę i pod w. Rotycze na Płd. od Stra-holesia uchodzi po około 305 kim. biegu. — Hnilopiat (6340 wypł. pomiędzy ww. Wujna i Tuczą w pow. berdyczowskim, pł. kręto ku Płn. na Mszaniec, Machnówkę, Żeleżewo, Chaźyn, Berdyczów, Skragliówkę, Rajki, Szwejkówkę, Starą Radziwiłó-wkę, Słobodyszcze, Woronienkę, Trajanów, Wielką i Małą Go-łowinkę, Szumsk i pod w. Wity uchodzi od pr. brz. do Tete-rewa po około 90 kim. biegu. — Hujwa (635) wypł. na obszarze w. Koziatyn w pow. berdyczowskim ; pł. początkowo ku WPłn. na Białopole, Piatyhorkę, Chałaimgródek, Hulczyn, gdzie rozlewa się w znaczne jeziorko, następnie minąwszy Andru-szówkę i Lasówkę zwraca się ku PłnZ. na Gardyszówkę, Ko-telnię, Nowe Miasto, Wołosów, Iwanków, Tulin i Łuki. Wreszcie zwróciwszy się więcej ku Z. pł. na Młyniszcze, Prażewo, Hujwę i na W. od w. Wity pod Rudnią wpada do Teterewa po podobno 80 kim. biegu. — Irsza (636). lewy dopływ T, wypł. na Płn od w. Irsza w pow. żytomierskim. I. pł. ku Płn. na Iwa-nowicze, Skołubów, Horoszki, Wolańszczyznę, Ryźyce i skręciwszy ku PłnW. mija Rudnię-Kropiweńkę, Turczynkę, Staryki i Szersznie. Za t. w. zwraca się ku W., opływa od Płd. Melenie, poczem pł na Perehoszcz, Hutkę, Malin, Horodyszcze, Pienią-żewicze, Jałcewkę, Zarudzie i uchodzi pod Staszewą po około

160 kim. biegu. — Zdwiż (637). Za źródłowy strumiem tej rz. uważać można potok wypływający we w. Hnilec w pow. skwirskim. Od Hnilca pł. Zdwiż ku PłnZ. aż po Bolaczewo, ztąd zwraca się ku PłnW., mija Wodotyje, Brusiłów, Łazarewko, Mały i Wielki Karaszyn, Żubrówkę, Makarów i Andrejewkę. Pod N. Groblą zbacza ku Płn., pł. na Borodziankę, Szybenne, Fenewi-cze, Wachówkę i Przyborsk, za którym dwoma ramionami wpada od pr. brz. do Teterewa po niespełna 135 kim. biegu.

Irpień (Pierna) (638) wypł. na gruntach w. Jaropowce w pow. skwirskim, w gub kijowskiej. I. pł. zrazu w kier. W. przez Chodorków, Kornin, zwraca się ku PłnW. mija Didow-szczyznę, Kniaźyce, Czarnohorodkę, Ignatówkę (Biłhorod), Ho-stoml i pod w. Borki powyżej Wyszogródka uchodzi po niespełna 150 kim. biegu. — Unawa (369) wypł. w pow. skwirskim w Horodyszczu, pł. w kier. W. na Sokólczę, Żydówce, Romanówkę, Fastów (Chwastów), zwraca się ku Płn., mija Snia-tynkę Małą, Koszczejówkę i pod Czarnohorodką łączyć się z Irpieniem po około 83 kim. biegu. — Irpień prawie wzdłuż większej połowy swej długości stanowił od czasu traktatu grzy-mułtowskiego granicę pomiędzy Polską a Rosyą.

Desna (640) wypł. w gub. smoleńskiej w pow. jelnień-skim, około 7 kim. na W. od Jelni; pł. zrazu w kier. WPłd.

na

Jelnię, Nikolskoje, Mołotkowo, Ugoscińskie Dwory i Briańsk.

Odtąd przybiera kier. Płd. z małem nachyleniem ku Z., mija Łóżek, Uły, Trubczewsk, Nowogród Siewierski, Obołonie, poniżej których zwraca się ku Z. na Korop, Sośnicę, Brusiłów i Czernihów, pod którym skręca ku ZPłd. i na Smolin, Ostr, Pu-chówkę i Troszczynę podąża pod Kijów, i 11 kim. powyżej t. m. uchodzi po niespełna 800 kim. biegu. — Snów (641) wypł. pod w. Rylowicze w pow. nowozybkowskim, w gub. czerni-howskiej. Pł. z Płn. ku Płd. na Karpowicze, Szumiłówkę,

Stuchna (642) wypł. pod w. Śnitynki w pow. wasylko-wskim, w gub. kijowskiej, pł. w kier. W. koło Sołtanówki, Wasylkowa, Kopaczowa i po przeszło 60 kim. biegu uchodzi do D. przed Trypolem a pod Złodijówką. — Rzeka ta od źródła aż po wieś Kopaczów była granicą południową obwodu kijowskiego należącego do Rosyi od r. 1667 do r. 1782.

Krasna (643) wypł. z jezior koło Wasylowa w pow. wa-sylkowskim, w gub. kijowskiej, pł. w kier. PłnW. koło Herma-nówki, Krasnej i przed Trypolem wpada do D. po niespełna 60 kim biegu.

Irubież (644) wypł. pod Bobrowicą w pow. kozieleckim, w gub. czernihowskiej, w części dawnej Ukrainy należącej do Rosyi. Pł. w kier. z Płn. ku Płd. koło Baryszowa, Perejesławia i uchodzi naprzeciw Trechtymirowa po około 130 kim. biegu.

Roś (645) wypł. niedaleko Spiczyńca pod w. Ordyńce w pow. berdyczowskim, w gub. kijowskiej. R. pł. zrazu ku W. koło Pohrebyszcz, Bosego Brodu, Dziunkowa, gdzie łączy się od pr. brz. z Kojanką, następnie bieży koło Borszczagówki, Skibiniec, prawie aż pod samą Łobaczówkę. Odtąd skręca R. na Płn., mija Wołodarkę, powyżej której łączy się od 1. brz z rz. Rereżanką, Skwirką, Rostawicą i Kamionką. Od połączenia się z Kamionką zwraca się R. na W., płynie na Białocerkiew,

Chrenówkę, po za którą rozlewa się w dwa jeziorka, następnie bieży na Nową Borowicę, Sedniów i pod Brusiłowem wpada do jDesny po około 225 kim. biegu.

Czerkasy, Troickie, Rokitno, łączy się od 1. brz. z rz. Horocho-watką i następnie od pr. brz. z Kotłują (646), nadpływającą z Płd.^ od Taraszczy, a pod Bohusławiem od i. brz. z Bohusła-wką (647). Poczem przy tym kier. biegu mija R. Korsuń, gdzie przybiera od 1. brz. rz. Korsuńkę (648) i pł. wreszcie na Deren-kowiec a skręciwszy ostatecznie ku Płn. podąża na Międzyrzecz pod w. Piekary, gdzie kilkoma ramioniami wpada do D. po około 310 kim. biegu. — Rośka (649) powstaje z połączenia kilku strumieni na obszarze Źywotowa w pow. lipowieckim. Przy kier. biegu PłnW. pł. na TetyjÓW, Kasperówkę i pod Skibiń-cami uchodzi do Rosi. Odlewa mnóstwo stawów. Dł. okołoło 60 kim. — Bereżanka (650) wypł. w pow. skwirskim pod Bere-żanką, pł. w kier. W. na Antoniów i pod Bereźną łączy się z Rosią. — Skwirka (651) wypł. pod Krzywoszyińcami, w pow. skwirskim, pł. w kier. W. na Skwirę, pod którą tworzy wielki staw, następnie na Pustowarówkę i Skwirę, pod którą wpada do Rosi. Dł. przeszło 40 kim. — Rostawica (652) wypł. w pow. berdyczowskim pod Mecherzyńcami Wołoskiemi, pł. zrazu w kier. PłnW. na Mecherzyńce Dębowe, Bialołówkę, Ruźyn, Korabczejowę i Pawołoczę. Odtąd skręca ku PłnW., mija Buków, Szamrajówkę, Truszki i powyżej Pilipczy wpada do Rosi po około 100 kim. biegu. — Kamionka (653) wypł. powyżej Charlejówki w pow. skwirskim. Pł. początkowo w kier. PłnW.

na

Kamionkę, Sawarce, Koźankę, Trylisy, poniżej których zwraca się na Płd., następnie bieży na Ustimówkę, Połowieckę Wielką i uchodzi pod Czmirówką ubiegłszy niespełna 100 kim. — Horochowatka (654) wypł. powyżej Kazimirówki w pow. kijowskim, pł. w kier. Płd. na Wincentowkę, Romaszki i uchodzi po przeszło 50 kim. biegu. — Rosawa (655) wypł. z błota powyżej wsi Karapysze w pow. kaniowskim ; pł. w kier. Płd., a następnie PłdW. Nad nią leżą Karapysze, Butówka, Rosawa, Kozin, Rżawiec, Stepańce i Meżyrycz (Międzyrzec), pod którym uchodzi po około 46 kim. biegu.

Olszanka (Olszana) (657) wypł. w Kiryłówce pod Olszaną, w pow. żwinogrodzkim, w gub. kijowskiej. Pł. w kier. PłnW. koło Olszany, Horody szcza. Mijowa, Dereńkowca, na W. od m, Moszne i uchodzi poniżej Domontowa. Dł. około 100 kim.

Supoj (656), znaczniejsza rzeka od strony rosyjskiej ; wypł. pod w. Świdowiec, w pow. kozieleckim, w gub. czerniho-wskiej, na PłdW. od m. Kobyszczy. Pł. w kier. ogólnie Płd. na Woronki, N. Byków, Krasne (Krasnoje), Jagotyn, gdzie rozlewa się w wielki staw, następnie na Hlemiazów, Pieszczanę i Domon-tów, pod którym wpada do D. po niespełna 170 kim. biegu.

Złotonosza (658) wypł. w pow. piratyńskim, w gub. poł-tawskiej, pł. ku Płd. na Drabów, Pawłowszczyznę, Złotonoszę (Zołotonoszę) i uchodzi niedaleko Jeremiejówki a poniżej Czerkas po około 125 kim. biegu.

Irklej (659) wypł. na obszarze Bohoduchówki w pow. złotowskim, pł. w kier. Płd. na Czernobaj, Irklejew, Mosice i uchodzi niedaleko Jeremiejówki. Dł. około 60 kim.

Suła (660) wielka rzeka płynąca już w kraju, który od r. 1686 nie należał do Polski. S. wypł. w gub. charkowskiej w pow. lebedyńskim z jez. pod wsiami Suła i Miłowidowa. Od źródeł aż po Romny ma kier. Z. W dalszym biegu pł. w kier. ogólnie Płd. na Glińsk (Hlińsk), Łochwicę, Łubny, Żołnin i pod Czehryńską Dąbrową uchodzi po około 380 kim. biegu.

Taśmin (Taśmina) (661) powstaje w dawnem ks. czehryń-skiem, w dzisiejszym pow. czehryńskim, w gub. kijowskiej, przez połączenie się trzech potoków pod w. Nerubajów a mianowicie : Taśminu Suchego (662), T. Gniłego (663) i T. Gołego (664). Od połączenia się wód w jedno koryto, pł. T. w kier. Z. koło Kamionki aź po Kopajgródek, ztąd skręca ku Płn., łączy się od pr. brz. z Suchym (665) i Mokrym Taszlikiem (666) a następnie pod Śmiłą z Taszlikiem Gniłym (667). Od Smiły zwraca się ku PłdW., tak źe w biegu swoim zatacza niemal koło i płynie koło Werhun, Medwedówki, Czehrynia, a ostatecznie skręciwszy ku W., mija Stepówkę, Kałantajów, Andrusówkę i rozdzieliwszy następnie Stary Kryłów od Nowego Kryłowa (Nowo Georgiewska) uchodzi do D. pod Wlasówką po około 185 kim. biegu.

Odtąd t. j. od ujścia Taśminu opuszcza Dniepr granicę Polski, jaka była przed pierwszym podziałem w r. 1772 i zagłębia się w tę część Polski, która oderwaną została z prawego brzegu Dniepru przez Turków sto lat pierwiej t. j. w r. 1672. Część ta w posiadaniu Turcyi nazywała się Nową Serbią a później odebrana Turcyi przez Rosyę przyłączoną została do cesarstwa pod nazwiskiem gub. chersońskiej i części gub. ekaterynosławskiej. Ziemie zaś położone po lew. brz. Dniepru już od rozejmu Andruszowskiego w r. 1667 były w posiadaniu Rosyi, traktatem zaś Grzymułtowskiego w r. 1686 zupełnie do niej przeszły; część ta nazywaną była wówczas Nową Rusią i Zaporozczyzną, dziś zaś nosi nazwę w części gub. poł-tawskiej i w części gub. ekaterynosławskiej.

W dalszym biegu przyjmuje D. następujące rzeki:

Kahamlik (Kagamlik) (668) wypł. na Płd. od w. Kriwa Ruda niedaleko m. Semenówki w pow. horolskim, w gub. poł-tawskiej ; pł. w kier. Płd. koło w. Pohreby, Bohomołówki i poniżej t. wsi uchodzi po niespełna 60 kim. biegu.

Psioł (669) wypł. kilkanaście kim. na W. od m. Obojańska pod w. Alczanka w gub. kurskiej ; pł w kier. PłdZ. koło Mi-ropola, Sumy, Horodyski aż po Hadziacz. Ztąd zwróciwszy się ku Płd. bieży P. pod Białocerkówkę, Hołtwę i uchodzi za Kre-menczugiem po około 530 kim. biegu.

Worskła (670) wypł. pod w. Pokrowskoje, niedaleko od m. Jakuwlewo w pow. obojańskim, w gub. kurskiej. Worskła pł. z Płn ku PłdZ. aż do m. Achtirka. następnie przechodzi do gub. połtawskiej, zwraca się na Płd., bieży koło Kuzemina, Oposzni, w. Budyszcze, Pułtawy, Star. i Now. Senczary, Koby-latki i po około 425 kim. biegu uchodzi za w. Perewołoczna.

Orel (Orela) (671) wypł. w pow. Żmijewskim, w gub. charkowskiej ; pł. początkowo ku Z., następnie w kier. Płd. i po około 425 kim. biegu uchodzi powyżej Werchodnieprowska.

Samara (672) wypł. na granicy gub. charkowskiej i ekaterynosławskiej w pow. iziumskim pod w. Samarskie Prudy. S. pł. początkowo w kier. PłdZ. koło Brytwina, Wolii, Aleksan-drianopola aż po Dmitrówkę, po za którą skręca ku PłnZ., mija Pawłogrod i Michajłówkę. Od w. Gubinicha przybiera ostatecznie kier. Płd., pł. na Nowomoskowsk (Starą Samarę), Alexopol i po około 240 kim. biegu uchodzi pod dawnym Kudakiem a obecnie pomiędzy Star. a N. Kudakie g (Kojdaki), niedaleko Ekaterynosławia.

Sura Mohra (673) wypł. około Bohdanowki w gub. eka-terynosławskiej ; pł. początkowo w kier. PłdW , a od połączenia się z pr. brz. z rz. Kamyszowatą (674) i następnie od 1. brz. z Suchą burą (675), zwraca się ku PłnW. i po około 65 kim biegu uchodzi poniżej Starego Kudaku.

Bezowluk (677) wypł. w gub. ekaterynosławskiej na Płn. od Aleksandrówki, pł. ku Płd. na Hułajpol (Gulja-pole), Micha-łówkę, Łoszkarzewkę, Gruszewkę, Marinskoje i uchodzi tworząc wielkie jezioro zw. Wielkie Wody po około 125 kim. biegu. Przed ujściem łączy się od 1. brz. z rz. Czertomelikiem (678) naprzeciw wyspy zwanej Skarbnicą. — Od Michałówki aż do ujścia rozgranicza Bezowluk gub. chersońską od ekaterynosławskiej.

Końskie Wody (Końska) (676) wypł. na granicy stepów krymskich w gub. ekaterynosławskiej, pł. od W. ku Z. i wpada do D. po około 250 kim. biegu naprzeciw m. Nikopole.

Ingulec (679) wypł. w gub. chersońskiej, w pow. aleksandryjskim po za w. Elizawetgradka na Z. od m. SentÓW w niedalekiej odległości od źródeł Ingulu bobowego. I. pł. zrazu w kier. W. koło wsi Wesoły Kąt, Dmitrówki, Dzikówki aż po Aleksandryę ; tu zwraca się na Płd., mija Starodub, Petrowo i poniżej przyjmuje od pr. brz. rz. Żółte Wody (680), dalej od 1. brz. rz. Bokowę (681) a następnie pod m. Krzywy Róg z,pr. brz. rz. Saksagan 682). Ingulec prawie od połączenia się z Zół-temi Wodami rozgranicza gub. chersońską od ekaterynosławskiej na całej przestrzeni aż do przyjęcia Saksaganu i odtąd płynie ponownie w gub. chersońskiej na Szirokoje, Szesternię i Archan-gielskoje, poniżej którego zwraca się ku PłdZ., mija Dawidbród, przybiera od pr. brz. rz. Wisuń (683) i następnie od Ołobiedowa przyjmuje aż do ujścia kier. Płd. płynąc na Michałówkę, Po-ksandrówkę i uchodzi pod w. Dariewki a poniżej Tiahinki po przeszło 550 kim. biegu. — Rz. Żółte Wody, lewy dopływ ln-gulca, wypływa na Płn. wsi Żółte, pł. w kier. Płd. na Żółte, Annówkę i poniżej t. m. uchodzi po przeszło 45 kim. biegu.

Do Dunaju.

Seret (684) powstaje z połączenia się wód Seretu Wielkiego (685) i S. Małego (686). Seret Mały wypł. za w. Banila Mołdawska na Bukowinie ; pł. w kier. PłnW. a potem PłdW. i za w. Kupka wpada do Seretu W. po 43 kim. biegu. — Sere W. wypł. z pod góry Lungul Stary na Bukowinie w pow. wyźnickim i pł. w kier. Płn. koło Łapiszny, Meżibrody aż do Berhometu. Odtąd zwraca się ku PłnW. aż po Komarastie, zmienia kier. na PłdW. i bieży koło w. Panka, Staroźyńca, Ka-rapciu n/S. i Seretu, po za którym opuszcza Bukowinę, stanowiąc jednak jeszcze granicę Bukowiny i Mołdawii aż do przyjęcia rz. Molnicy (687), poczerń przechodzi całkowicie do Mołdawii, gdzie prawie równolegle do Prutu pł. w kier. Płd i pod Galaczem uchodzi do Dunaju ubiegłszy na Bukowinie 148 kim. z ogólnej długości 508 kim. — Suczawa (688) wypł. na Bukowinie, w pow. radowieckim, na obszarze w. Szypot

Kameralny ; pł. w kier. Płn. na Szypot Kam., Iłę, Seletyn, Ruską, ztąd w kier. W. na Straźę, Wików Górny i Dolny, następnie opływa od Płn. Radowce i podąża pod Hadi-klalwę, odkąd przybiera kier. PłdW., poczem mija Ickany, Suczawę, pod Fontanele opuszcza Bukowinę i pod Paskanami wpływa od pr. brz. do Seretu. Dł. około 160 kim. — Mołdawa (689) wypł. na obszarze w. Mołdawy na Płd. od źródeł Su-czawy ; pł. początkowo ku PłdW., od Fundulu Mołdawskiego zwraca się na W., mija Kimpolung, Górę-Humorę, pod Bojasche-tie opuszcza granicę Bukowiny i uchodzi od pr. brz. do Seretu w Mołdawii poniżej Romanu po niespełna 190 kim. biegu.

Czeremosz (698) powstaje z połączę-

Prut (w staroż. Pyretus) (690) wypł. dwoma strumieniami w pow. nadwórniańskim z działu czarnohorskiego w Karpatach Wschodnich. Od złączenia się obu strumieni pod Maryszewską Małą pł. P. w kier. Płn. koło Worochty, Tartarowa, Mikuliczyna. Dory aż po Delatyn. Tu zwraca się ku PłdW. i bieży koło Łańczyny, Kniażego Dworu, Kołomyi, Zabłotowa aż po Śniatyn, po za którym aż do połączenia się z rz. Czeremoszem rozgranicza na małej przestrzeni Galicyę od Bukowiny, poczem przechodzi na Bukowinę. Tu na swej drodze spotyka Czerniowce i poniżej a od połączenia się z pot. Łulcawicą (6911 stanowi granicę pomiędzy Bukowiną a Mołdawią aż po Nowosielicę. Następnie pł. w kier. PłdW. aż po Lipkany, gdzie zwraca się ku Płd. i od Nowosielicy stanowiąc aż do ujścia granicę pomiędzy Mołdawią a Bessarabią płynie mołdawskiemi równinami aż popod Reni, gdzie, a poniżej Galaczu, uchodzi po 632 kim. biegu, z czego przypada 150 kim. na Galicyę a 75 kim. na Bukowinę. — ŁuczJca (692), prawy dopływ Prutu, powstaje z połączenia się dwóch strumieni : Ł. Malej (692), mającej swe źródła w Bani Berezowskiej i L. W ielkiej (694) wypł. we wsi Łuczek w pow. kołomyjskim w Galicyi. W Berezowie Wielkim łączą się oba strumieni, a tak utworzona ŁuczJca pł. w kier. W. na Łuczę, Jabłonów, ztąd zwraca się ku Płn. na Myszyn, Wer-biąź Wyźny i pod Werbiążem Niżnym uchodzi. Dł. 39 kim.— Pistyńka (695) wypł. z pod góry Kobylej w pow. kossowskim, w Galicyi; pł. zrazu w kier. WPłn. na Brustury, Proturawę, a ztąd po Szeszory w kier. W. a następnie Płn. na Pistyń, Mykietyńce, Ispas, poniżej którego wpada do Prutu od prawego brzegu po przeszło 60 kim. biegu. — Czerniawa (696), lewy dopływ Prutu, wypł. pomiędzy Liskami a Korszowem w pow. kołomyjskim ; pł. zrazu ku Płn. na Michałków, od Żukowa skręca ku PłdW. i bieży na Obertyn, Jakóbówkę, Rosohacz, Winograd, Gwoździec, Kułaczkowce, Tryfanówkę i Wołczkowce. Dł. 60 kim. — Pybnica (697) wypł. z pod pasma górskiego Ihrec w Beskidzie lesistym na obszarze ‘Jaworowa, pł. w kier. ogólnie PłnW. na Sokołówkę, KossÓW, Rożnów, Dżurów, Rudniki i pod Wołczkowcami uchodzi do Prutu od prawego brzegu. Dł. 50 kim. nia się wód Cz. Czarnego i Cz. Białego. — Cz. Czarny (699) wypł. z pod szczytu Komanowego, w pow. kossowskim pod samą granicą Galicyi i Węgier; pł. początkowo w kier. Płn. na Borkal, Jawornik, Zielone, Żabie a skręciwszy ku W. bieży na Krzyworównię i Jasieniów Górny. Następnie zwraca się ku Płd. i podąża pod Uścieryki, gdzie łączy się z Czeremoszem Białym. Dł. 81 kim. — Cz. Biały (700) wypł. z pod szczytu Hnetesa na PłnW. od źródeł Cz Czarnego, pł. zwrócony ku Płn. samą granicą Galicyi i Bukowiny aż pod Uścieryki. Dł.

61 kim — Tak powstały Czeremosz pł. dalej również granicą Galicyi i Bukowiny na Uście Putilla, Biało-Berezko, Podzaha-rycz, Kuty, Wyźnicę, Rybno, Waszkowce i Czartoryę, poniżej której uchodzi do Prutu od pr. brzegu. Dł. od Uścieryk 293 kim. — Hnilica (701) wypł. pomiędzy w. Ruchenhain i Hreniową na PłnW. od Starożyńca, w pow. starożynieckim na Bukowinie; pł. w kier. Płn. na Broszkowce, Kobestie, Draczyniec i pod Hnilicą uchodzi do Prutu od pr. brz. po około 40 kim. biegu. — Sowici Wielka (702) wypł. na Bukowinie w pow. kocmańskim, pł. ku Płd. na Juzenice, Szypińce i uchodzi od 1. brz. do Prutu w Łuża-nach. Dł. 30 kim. — Sowica Mała (703) wypł. w pow. kocmańskim pod w. Dawidestie, pł. ku Płd. na Kocmań, N. i Starą Laszkówkę, Mamajowce Stare i poniżej Mamajowic Nowych wpływa od 1. brz. do Prutu po przeszło 20 kim. biegu.

popływy Odry drugiego rzędu.

Do Warty.

znowu

Prosną (704) wypł. pod Żarzyskiem (Sorsisk), obok Biskupic (Bischdorf), w pow. olesińskim (Rosenberg), na Szląsku pruskim. Po niedługim biegu ku W. skręca ku ZPłn. i jest gran cą pomiędzy Szl. pr. a Król. polskim aż do Siemianic, a następnie rozgranicza Ks. poznańskie od Król. połs. z małym wyjątkiem prawie aż do ujścia. Następnie na W. od Gostyczyna wchodzi w Król. pols., płynie tamże popod Kalisz i wkrótce, a po za Kościelną Wsią opuszcza obszar królestwa, stanowi granicę i płynąc ciągle w t. s. kier. wpada niedaleko Pyzdr (Peisern) do Warty po 180 kim. biegu. Nad P. od strony Król. poi. leżą : Szyszków, Praszka, Przedmoście, Gola, Bolesławiec, Wieruszów, Giżyce, Ostrów Kaliski, Brudzew, Kalisz, Chocz, Szymanowice, od strony Szląska pr. : Jastrzygowice, Gorzów (Landsberg), Gołkowice; od str. ks. pozn.: Siemianice, Opatów, Podzamcze, Bobrowniki, Grabów, Obołok, Gostyczyn, Kuchary, Bobaków, Pogorzelice.

Noteć (705) wypł, jako Noc w gub. kaliskiej, w pow. kolskim z jez. Brdowskiego pod w. Mchówek. N. pł. zrazu w kier. Płn. pod Izbicę, pod którą zwraca się tu Z. a następnie ku Płn. Pod w. Noteć wpływa do jez. Gopła (należącego w połowie do pow. radziejowskiego w Król. pols. i w połowie do pow. inowrocławskiego w ks. poznańskiem), przeżyna je przez całą długość i z Płn. części jego pod Kruszwicą wypłynąwszy, już przy kier. biegu PłnZ., łączy się z południową częścią jeziora Szarlej, po za którem pł. na Montwy, zwraca się ku Płd. pod Węgiercami rozlewa się w jezioro, i następnie wpływa od strony W. do jeziora Pakość (inaczej Trlongskiego cz. Strzeleckiego). Pod Pakością wypł. z Płn. części t. jeziora, poczem przepływa przez jez. Melno, skręca ku Z. i wpływa do jez. Pturskiego. Przybrawszy odtąd kier. Płn., zatacza wielki łuk ku PłnZ. i Z. aż popod Nakło, łączy się z kanałem Bygdoskim,

przybiera od pr. brz. : Rokitkę, Lobziankę i Gwdę. Poniżej ujścia Gwdy pod Ujściem (Uschi pł. w kier. Płd. aż po Czarnków (Czarnikau) a następnie ku Z. z małem nachyleniem ku PM. i mija Wieleń (Filehne) a za Draskiem (Dratzig) i po złączeniu się od pr. brz. z rz. Dragą, (706) przechodzi do Brandeburgii, gdzie pod Zantokiem (Zantoch) wpada do Warty po 440 kim. biegu. — Mały Noteć (Kwieciszówka) (707) wypł. z jez. Sko-rzęcińskiego w pow. gnieźnieńskim, pł. ku Płn., zbiera w sobie odpływy jezior Czarnego, Łosośnickiego, Wiecanowskiego i Mo-gilnickiego, mija Kwieciszewo i wlewa swe wody do Płd. części jeziora Pakoskiego. — Rokitka (708) wypł. na PłdW. od Więcborka (Vandsburg) a na Płd. od Szmilowa w Pr. Zach; niedaleko od źródeł wpływa zaraz do jez. Bendgoszcz, Probow-sczowskiego, Pęperzyńskiego i Wiele. Opuściwszy jeziora przybiera kier. PłdW., mija Mroczę (Mrotschen), Drążno, (Dronzno), zwraca się ku PłdZ., pł. za Kosowo (Lindenburg), Małocin (Waltershausen), Sadki, Samostrze 1 Ostrowiec i uchodzi pod Osiłką.— Łobzianka (Lobżanka) (709) powstaje ze zlewu kilku strumieni pod Werskiem w Pr. Zach. Pł. ku Płd. Początkowo aż do Dorotheenhof nosi nazwę Nicy (710) a poniżej dopiero Lobzianki. Nad nią leżą w Ks. Poznańskiem : Rudna, Łobżonka, Łobżenica Kościerzyn Wielki (Carlsbach), Wyrzysk (Wirsitz), poniżej którego łączy się Ł. w pr. brzegu z rz. Orlą (711) i wreszcie mija Osiek (Netzthal), poniżej którego uchodzi do N. — Orla zbiera w sobie wody jeziora Więcborskiego i innych a wydostawszy się pod Kazimirowem z jez. Orlego pł. w kier. PłdZ. na Wyrźę, Broniewo, Krzaczki i poniżej Jo-hannisburgu uchodzi do Ł. — Gwda (Küddow) (712) wypł. w Pomeranii pod w Kasimirshof, wpływa zaraz do jez. Wierzchowo (Virchow-See), następnie przepł. przez jez. Wilcze (Vilm-See), z którego wybiegłszy rozdziela od siebie dwie wsie Wielką i Małą Gwdę, przybiera kier. Płd. i pł. granicą Pomeranii i Prus Zachodnich. Poniżej Grudny (Strassfurth) wpływa do Pr. Zach., mija tu na Z. położone Jastrowie (Jastrów), a poniżej Płotnicy wchodzi do Ks. Poznańskiego, oblewa tam Piłę (Schniedemühl) i pod Ujściem (Uście-Usch) wpływa do Noteci. Dł. przeszło 80 kim.

popływy Wisły drugiego rządu.

Do Dunajca.

Poprad (713) wypł. w starostwie spiskiem z pod Ostrej Góry w Mięguszowicach i pł. w kier. W. koło Wielkiej (Felka) aż po Poprad. Tu skręciwszy ku PłnW. bieży na Kieżmarek, Białę Spiską, Podoliniec aż po Lubowlę (Ó-Lubló). Od Lubowli przybiera kier. W. aż do Leluchowa i odtąd, lecz już w kier. PłnZ., stanowi granicę pomiędzy Galicyą a Węgrami aż po Mniszek, po za którym wpływa do Galicyi. Na przestrzeni od Leluchowa leżą po stronie galicyjskiej: Muszyna, Żegiestów, Piwniczna, Rytro. Stary Sącz, po za którym na obszarze Biegonic uchodzi po ogółem 154 kim. biegu, z czego przypada 29 kim. jako granica od Węgier a 30 kim. na obszarze Galicyi.

Łososina (714) wypł. we w. Półrzyczek w pow. limanowskim, pł. w kier. Płn. aż po Tymbark, poczem zwraca się ku W. i następnie bieży na Łososinę Górną, Młynne, Jakubko-wice i pod w. Tropie uchodzi po przeszło 70 kim. biegu.

Biała Duuajcowa (715) wypł. we w. Izby w pow. grybo-wskim, pł. ogółem w kier. Płn. koło Grybowa, Stróż, Bobowy, Ciężkowiec, Tuchowa, na Płd. od Tarnowa i pod Białą uchodzi po niespełna 86 kim. biegu.

Do Nidy.

Kwilinka (716) wypł. we w. Chlewice w pow. włoszczo-wskim w gub. kieleckiej, pł. w kier. Płn W. koło Kwiliny, Kosowa, Chyczy i uchodzi poniżej Oksy. Dł. 13 kim.

Lasocina (717) wypł. pod Grzymałkowem w pow. kieleckim, pł. w kier. Płd. na Kuźniaki, Fanisławice i po niespełna 28 kim. biegu uchodzi pod Wymysłowem a przed Mostami. .

Czarna Nida (718) wypł. pod Kajetanowem w pow. kieleckim, pł. w kier. PłdW. aż po Cichoty, tu skręca ku Płd. aż po Marzysz, gdzie łączy się od pr. brz. z rz. Belnianką (719), płynącą od Daleszyc. Od Marzysza przybiera Cs. N. kier. przeważnie Z., bieży na Morawicę, Nidę i uchodzi pod Żernikami.

Dł. około 30 kim. — Przy ujściu nazywa się Trupieńcem (720).

Mierzawa (721) wypł. pomiędzy Klimuntowem a Mstyczo-wem w pow. jędrzejowskim, gub. kieleckiej ; pł. w kier. PłnW. po Krzęcice, i ztąd skręca ku PłdW. aż po Michałów. Od Michałowa zwraca się ponownie ku PłnW. i uchodzi pod Pawłowicami na Z. od Pińczowa po przeszło 45 kim. biegu.

Do Wisłokń.

Grabiny (724) wypł. pod Lisią Górą w pow. tarnowskim, pł. w kier. W. koło Czarny, Straszęcina i uchodzi poniżej t. wsi. Dł. 21 kim.

Brzeźnica właś. Wielopólka (725) wypł. pomiędzy Naw-siem a Zawadką w pow. strzyżowskim ; pł. w kier. Płn. na

Wielopole Skrzyńskie, Ropczyce aż po Borek Mały, gdzie łączy

Ropa (722) wypł. pod Hańczową w pow. gorlickim, pod samą granicą węgierską ; pł. w kier. PłnZ. na Uście Ruskie aż po Ropę, a ztąd w kier. PłnW. na Gorlice, Biecz aż po Skołyszyn. Za Skołyszynem zwraca się ku W. i pod Jasłem uchodzi po 81 kim. biegu.

Jasiołlca (Jasiel) (723) wypł. pod w. Jasiel w pow. sanockim na samej granicy Galicyi i Węgier. Pł. w kier. PłnZ. koło w. Jasiel, w. Jaśliska aż po Lipowicę, skąd w kier. Płn. koło Dukli, Wietrzna, Jedlicza, Tarnowca, gdzie zwraca się ku Z. i uchodzi za Gorajo-wicami pod Jasłem po 70 kim. biegu.

li

się z rz. Budzisz (726), płynącym od Szkodny przez Sędziszów. Za Borkiem Małym zwraca się B. ku Z. i przepłynąwszy koło Skrzyszowa i Brzeźnicy uchodzi pod Wolą Bobrowską po przeszło 30 kim.

Breń (mały) (727) wypł. na granicy wsi Wampierzów i Kawenczyn w pow. mieleckim, pł. w kier. Płn. przez Breń Osuchowski, Łysakówek, M. i W. Gliniany i uchodzi za Ostró-*wkiem po przeszło 21 kim. biegu.

Do Sanu.

Solinlca (728) wypł. pomiędzy Solinką a Roztokami Gór-nemi pod samą granicą węgierską w pow. liskim ; pł. ogółem w kier. Płn. koło Solinki, Dołżycy, Dworów, Polańczyka i pod Soliną uchodzi po 45 kim. biegu.

Hoczewka (729) wypł. pod Jabłonkami w pow. liskim, pł. w kier. Płn. przez Baligród, Mchowę, Zahoczewie i uchodzi za w. Hoczew. Dł. 25 kim.

Oslawn (730) wypł. w pow. liskim pomiędzy Jabłonkami a Mianowem, pł. w kier. Płd. po Maniów a ztąd zwróciwszy się ku PłnZ. podąża przez Wolę Michową pod Smolik, gdzie przybiera kier. ogólnie Płn. i bieży następnie na Duszatyn, Przełuki, Szczawne, Brzozowiec, Tarnawę i za w. Zasławie uchodzi po 32 kim. biegu.

Sanoczek (731) wypł. pod Tokarnią w' pow. sanockim, pł. ogółem w kier. Płn W. przez Tokarnię, na W. od Bukowska, następnie na Wolicę, Prusiek, Sanoczk, Czerteź i uchodzi pomiędzy Międzybrodziem a Trepczą. Dł. 28 kim.

Stopnica (732) wypł. w pow. dobromilskim pod Leszczawą Górną; pł. w kier. Płn. pomiędzy Leszczawą Górną i Dolną, pomiędzy Birczą Starą a Birczą, następnie koło Sufczyny i przed Bachowem uchodzi po 23 kim. biegu.

Wiar (733) wypł. pomiędzy Leszczowatem a Jureczkową w pow. dobromilskim ; pł. zrazu w kier. Płn. koło w. Nowosielce Kozickie, Grąziowy i Trójcy. Tu zwraca się ku W. i bieży następnie na Rybotycze, Sierakowce aż po Niźankowice, gdzie przybiera rz. Wyrwę (734), płynącą z pod w. .Katyna przez Dobromil. Od Niżankowic przybiera Miar kier. Płn. i minąwszy Hermanowice uchodzi poniżej Frzemyśla pod w. Hu-reczka po około 47 kim. biegu.

Wisznia (735) powstaje z połączenia się dwóch rzeczek noszących jednakową nazwę Wiszeńki na obszarze Rudek. Jedna Wiszeńka wypł w pow. mościskim pod w. Wiszenka, druga bierze początek pod Dołubowem w pow. rudeckim. Tak powstała Wisznia pł. odtąd w kier. PłnZ. koło Sądowej Wiszni, Tuligłów, Nienowic i uchodzi pod Wysockiem po niespełna 78 kim. biegu.

Szkło (736) wypł. pod w. Szkło w pow. jaworowskim. Pł. ogółem w kier. Z. na Jazów Nowy, Olszanicę, gdzie tworzy staw, następnie na Jaworów, gdzie rozlewa się w staw jaworowski, z którego wypłynąwszy zdąża pod Krakowiec. gdzie wpływa do tamtejszego stawu, poczem mija Młyny, Wietlicz i pod Suchorowem wpływa do Sanu. Dł. 70 kim.

OD LEWEGO BRZEGU :

— 83

OD PRAWEGO BRZEGU:

Lubaczówka (737) powstaje z połączenia się Sołotwy (738) z Zawadówką (739). — S. inaczej Smolinka (738) wypł. w pow. rawskim pod Smolinem, pł. w kier. Z. na Hutę Kryształową, Papiernię i po 33 kim. biegu łączy się z ZawadówJcą poniżej Lubaczowa. — Zawadówka wypł. ze stawu w Zawadowie w pow. jaworowskim (a właściwie na Płd. od w. Hruszki i przepływa tylko staw Zawadowski), pł. w kier. Z. na Szepłoty, Hruszów, Lisiejamy i po 22 kim. łączy się z Solotwą. — Od Lubaczowa pł. L. w kier. PłdZ. po Nową Groblę, gdzie rozlewa się w znaczny staw, z którego od strony Z. wypływa i w tym kier. bieży do ujścia pod w. Monasterzec przez Polankę, Sur-maczówkę i Radawę. Dł. 45 kim. od miejsca połączenia się obu rzeczek.

Wisłok 740) wypł. pod samą granicą węgierską po za w. Wisłok Wielki w pow. sanockim. Od źródeł aż po Haczów pł. w, kier. Płn. przez Wisłok Wielki, na Surowicę i Sieniawę. Od Haczowa zwraca się ku PłnZ. i w tym kier. bieży aż po Frysztak koło Krościenka Niżnego, Krosna, Odrzykonia, Twierdzy i Frysztaka. Ztąd zwraca się ku PłnW., który to kier. zachowuje już aż do ujścia i na tej drodze mija Strzyżów, Czudec, Babicę, Rzeszów, Dombrówki i po przeszło 152 kim. biegu uchodzi pomiędzy wsiami Dębno i Głogowiec.

Trzebośnia (741) wypł. w pow. łańcuckim we wsi Medy-nia Głogowska, pł. w kier. PłnW. koło wsi : Trzeb oś, Wulka Sokołowska, Hucisko i Ruda i uchodzi przed Sarzyną po około 35 kim. biegu.

Tanew (742) wypł. kilku strumieniami, z których główny ma źródła na obszarze w. Złomy w pow. cieszanowskim. Ogólny kier. biegu PłnZ. Tanew pł. przez Lipsko i Narol a 4 kim. za Narolem tworzy na przestrzeni 77₂ kim. granicę pomiędzy Galicyą a Król. polskiem, poczem opuszcza Galicyę, przechodzi do Król. polskiego i tam pł. na Zamek, Szostaki, Żary, poczem za Sierakowem i Żukowem powraca do Galicyi, a minąwszy Dąbrówki uchodzi pod Ulanowem po 95 kim. biegu.

Bukowa (743) wypł. pomiędzy wsiami Korytków Mały i Wielki w pow. biłgorajskim w gub. lubelskiej. Pł. ogólnie w kier. Z. na Andrzejówkę, Momoty, następnie od Grójca aż po Łąźek rozgranicza Galicyę od Król. polskiego. Poniżej w. Bąki wpływa do Galicyi, mija Bukowę, Rudę Jastkowicką i za Jastkowicami a naprzeciw Rozwadowa uchodzi po przeszło 30 kim. biegu.

Do Wieprza.

Por (Pm) (744) wypł. w pow. janowskim w gub. lubelskiej po za w. Batórz ; pł. w kier. WPłd. koło Batorskiej Woli, Ponikiewskiej Woli, Olszanki, gdzie przepływa przez kilka jeziorek, poczem mija Turobin, Sulówek i za w Nawóz uchodzi po niespełna 25 kim. biegu.

Łabunlca (745) wypł. w pow. zamojskim, w gub. lubelskiej pomiędzy Horyszowem Polskim a Wólką Horyszowrską, pł. w kier. PłnZ. koło Bartatycz, Białobrzegów, Krzaku i uchodzi za Piaskami Ruskiemi po około 25 kim. biegu.

OD PRAWEGO BRZEGU:

OD LEWEGO BRZEGU :

Wolica ( Wotyka, Kalinówka) (746) wypł. pod Białowodami w gub. lubelskiej, w pow. hrubieszowskim, pł. w kier. PłnZ. koło Grabowca, Cieszyna, Skierbieszowa, Zabytowa i za Wólką Orłowską powyżej Krasnegostawu uchodzi po niespełna 38 kim. biegu.

Żółkiewka (747) wypł. ze stawu pod Żółkiewką, w pow. krasnostawskim, w gub lubelskiej, pł. w kier. PłnW. koło w. Gorzków, Niemenice i uchodzi pod Krasnymstawem. Dł. około 30 kim.

Świnka (748) wypł. z bagien na Płd. od w. Cyców, w pow. chełmskim, w gub. lub elskiej, pł. w kier. Z. koło Pu-chaczowa i uchodzi pod Łęczną. Dł. około 28 kim.

Bystrzyca (749) wypł. pod w. Sułów, kilka kim. na Z. od w. Bożawola, w pow. janowskim, w gub. lubelskiej ; pł. w kier.

Płn. koło wsi: Zakrzówek, Bystrzyca, Osmolice, m. Lublina, wsi : Jakubowice Murowane, Sobianowice i pod Spiczynem a naprzeciw Zawieprza uchodzi po około 112 kim. biegu.

Tyśmienica (750) powstaje ze zlewu licznych strumieni wypływających z błot i jezior w pow. lubartowskim i włodarskim. Złączone razem potoki pł. pod nazwą Tyśmienicy koło Ostrowa i Tyśmienicy, po za którą rzeka ta wpływa do wielkiego stawu Siemieńskiego, z którego pod w. Siemień wypływa i tam łączy się od pr. brz. z rz. Piwonią (Piwonią) (751). W dalszym ciągu bieży T. koło wsi: Zminne, Świerże, Niewę-głosza, Tchórzew, po za którym przybiera kier. PłdZ. i pod w. Górki powyżej Kocka uchodzi po przeszło 90 kim. biegu. — Przed Tchórzewem wpada do T. od pr. brz. rz. Białka (752) nadpływająca od PłnW. przez m. Radzyń. — Za Tchórzewem przybiera T. od pr. brz. rz. Bystrzycę. B. (753) wypł. pod w. Lisi-kierz, w pow. łukowskim, pł. w kier. PłdW. koło wsi: Świderka, Sobole, Osowno, Borki i Tchórzew. Dł. około 80 kim.

Do Pilicy.

Zebrawka (754) wypł. za Wierzbicą w pow. olkuskim, w gub. kieleckiej, pł. w kier. PłnW. na Otolę, Jeziorowice, łączy się z rz. : Białka (755), Pradlą (756) i Korytnicą (757) i za Tęgoborzem pod Szczekocinami uchodzi po około 22 kim. biegu.

Zwlecza (Jeżówka) (758) wypł. pod Zwleczą w pow. wło-szczowskim, w gub. kieleckiej, pł. w kier. ZPłn. na Sycynim, Zaróg, Rudniki i uchodzi pod Maluszynem po niespełna 20 kim. biegu.

Czarna (759) wypł. pod w. Skórnice w pow. konieckim w gub. radomskiej, pł. w kier. PłnZ. koło wsi : Rudki, Brzozówka, Pilczyca i pod Ciemiętnikami uchodzi po niespełna 35 kim. biegu.

Luciąża (760) wypł. pod w. Rzejowice w pow. nowora-domskim, w gub. piotrkowskiej, pł. w kier. PłnW. koło Cieszanowie, Rozprzy, Przygłowa i uchodzi pod w. Murowaniec po około 40 kim. biegu. — Pod Przygłowem wpada od 1. brz. do Luciąży rz. Strawa-, St. (761) wypł. pod Twardosławicami, pł. w kier. W. przez Piotrków. Dł. do 14 kim.

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

Wolborka (762) wypŁ pomiędzy Tuszynem a Rzgowem w Modlicy, pł. w kier. W. koło Źeromina, Będkowa, Wolborza, Tomaszowa i pod Piekłem a naprzeciw Białobrzegów uchodzi po 38 kim. biegu. — Przed ujściem wpada do W. od 1. brz. rz. Czarna (763), nadpływająca z Płn od Ujazdu.

Brzewiczka (764) wypł. pod w. Kozia Wola w pow. koneckim, w gub. radomskiej ; pł. w kier. Płn. koło miast : Końskie, Opoczno, Drzewica, wsi: Nieznamierowice, Odrzywół i po niespełna 65 kim. biegu uchodzi pod Czerwoną Karczmą naprzeciw Nowego Miasta.

Do Narwi.

Rudawka (765 wypł. z puszczy świsłockiej i po kilkunastu kim. biegu uchodzi pod w. Rudnia naprzeciw w. Niemieźa .    w pow. prużańskim w gub. grodzieńskiej.

Kolona (766) wypł. pod w. Kropiwnica w pow. wołkowy-skim, w gub. grodzieńskiej, na Z. od m. Porozowa. Pł. w kier. Z. jako Kropiwnica (767) do wr. Kołony, a ztąd jako Kolona na Majdan, Buukę i Kołonę. W dalszym biegu nosi nazwę Jalcó-bówlci (768), mija Kaczki i na Płd. od w. Budy uchodzi po około 35 kim. biegu.

Narewka (769) wypł. z błota Nikor pod osadą Babiniec w puszczy białowieskiej z działu „Straż Okolnicka“. W biegu swym dzieli puszczę białowieską niemal na dwie połowy. Pł. w kier. PłnZ. koło Białowieży, Narewki i przed Narwią a pod w. Bendinga uchodzi po około 60 kim. biegu. Uprowadza z sobą odpływy z błot Orłowo i Kuty i kilka pomniejszych rzeczek jak Lutownia (770), Orlówka (771), Peredielka (772) itd. z puszczy białowieskiej.

Łoknica (773) wypł. pod w. Wasylkowa w pow. bielskim, w gub. grodzieńskiej, pł. w kier. Z. na Rzepiszki, Karaszewo i Łoknicę, ztąd w kier. Płn. na Miakisze, Guzowicze, Kożyno i uchodzi naprzeciw w. Kaniuki. Dł. przeszło 30 kim.

Orlanka (774) wypł. pod puszczą białowieską na Płn. od m. Kleszczele pod w. Jelonka w pow. bielskim, w gub. grodzieńskiej; pł. w kier. Płn. koło wsi: Orla, Sobótka, Chraboły,

Deniski i przed w. Czerewki a naprzeciw w. Kożany uchodzi po przeszło 50 kim. biegu. — Powyżej Sobotki wpada od 1. brz. do Orlanki rz. Biala. B. (775) wypł. z błot pomiędzy wsiami Zaleszany a Toporki położonych, w pow. bielskim ; pł. w kier. Płn. na Lewki, Studewody, Bielsk, Hryniewicze Wielkie.

Dł. około 28 kim.

Liza (776) wypł. na Płn. od w. Hodyszewo na obszarze w. Liza w pow. białostockim, pł. ku Płn. na Gawrysin, Siody-machy i uchodzi za Surażem. Dł. około 25 kim.

Turośń (Turośl) (777) powstaje ze zlewu kilku strumieni pod w. Turośl Kościelna, pł. ku Z. na Turośl Kościelną, Turośl Dolną i uchodzi pod Bokinami. Dł. około 28 kim.

Supraśl (778) wypł. ze wzgórz pod ww. Tylwica Mała i Folwarki Wielkie w pow. białostockim; pł. zrazu ku W. aż po Rochental a ztąd przez Gródek aż po Piłatowszczyznę w kier

Płn. Od Piłatowszczyzny przybiera kier. PłnZ., mija Radulinę, Nowosiółki, Zasady, Cyliczankę Supraśl i Podsupraśl. Odtąd skręca ku Z., oblewa Wasylków, Jurowce, Nowe Aleksandrowo, Fasty i uchodzi naprzeciw Złotoryi a na Płn. od m. Choroszcza po niespełna ICO kim biegu. — Słoja (779) wypł. na Płd. od w. Słój we w. Słójka w pow. sokolskim, w gub. grodzieńskiej ; pł. w kier. Płd. na Nowinkę, Słójkę Niżną, koło Takowszczy-zny i uchodzi do Supraśli od pr. brz. za Nowosiółkami. Dł. około 20 kim. — Sokółka (780) wypł. ze stawu we w. Kuryły pod m, powiat. Sokółką ; pł. zrazu ku PłdZ., od Kantorówki skręca ku WPłd., mija* Straż, Sokółkę, odkąd zwraca się na Płd. i za w. Suraźkowo a naprzeciw w. Zasady wpada od pr. brz. do Supraśli. Dł. przeszło 30 kim. — Płosk i (781) wypł. pomiędzy wvv. Dobrzyniew a Sołomianka w pow. białostockim, pł. ku Płn. na Zajezierce, Tatarowce, Perechody i przed Cyli-czanką uchodzi do S od 1. brzegu. Dł. przeszło 30 kim. — Czerna (Czarna) (782) wypł. na obszarze Czarnej Wsi w pow. białostockim, pł. ku Płd. na Wólkę Ratowiecką i wpada do S. od pr. brz. pod Jakimami poniżej Wasylkowa po przeszło 20 kim. biegu. — Biała (783) wypł. pod w. Sobolewo w pow. białostockim, pł. w kier. PłnZ. na Zaścianki, przez Białystok, koło w. Białystoczek i uchodzi naprzeciw Nowej Aleksandryi po około 30 kim. biegu.

Jaskrzanha (784) wypł. w pow. białostockim poniżej m. Jasionówka ; pł. w kier. Płd. koło w. Jasionówka, w. Jaskry, m. Knyszyn, w. Krupna i uchodzi pod w. Góra około 8 kim. powyżej Tykocina po po przeszło 20 kim. biegu.

Nereśl (Orlica) (785) wypł. w pow. białostockim pod w. Guzy z północnej części jez. Czechowskiego. Pł. zrazu w kier. PłnZ. po w. Lewonie a ztąd ku Płd. na Bajki i poniżej w. Piaski za Tykocinem uchodzi po przeszło 20 kim. biegu.

Ślina (786) wypł. ze wzgórz Jabłoń pod w. Jabłoń Kościelna w pow. mazowieckim, w gub. łomżyńskiej, pł. w kier.

Płn. na Sokoły, Bruszewo, Makowo, Zawady i pod w. Torgo-nie uchodzi po przeszło 32 kim. biegu.

Biebrza (Bóbr) (787) wypł. pod Nowym Dworem przy w. Rohacze w pow. sokolskim, w gub. grodzieńskiej. W biegu swym zatacza półkole; pł. zrazu w kier. Płn. koło w. Poha-nica, w. Rohożyniec aż po Lipsk. Od Lipska przybiera kier. PłdZ. i bieży koło w. Sztabin, w. Dolichowo i oblewa od północy Goniądz. Za Ossowcem zwraca się więcej ku Płd., mija Pluty, Brostowo, Mocarze, Szostaki i uchodzi pod w. Ruś powyżej Wizny po przeszło 170 kim. biegu. — Biebrza od pr. brz. przybiera rz. Nette. N. (788) wypł. z jez. Necko na Płn. od Augustowa, pod Filipowem na granicy Prus W., pł. w kier. Płd. koło Filipowa, Bakałarzewa, Augustowa, Dembowa i poniżej t. m. uchodzi po przeszło 70 kim. biegu. N. od Augustowa aż do ujścia pod Dembowem wchodzi w skład kanału Augustowskiego . N. od wyjścia z jez. Necko aż po Augustów uważaną jest jako oddzielna rzeka i nazywa się Bozpudą (787) — Powyżej w. Pluty wpada od pr. brz. do B. rz. Wissa. W. (789) wypł. w Prusach W. w pow. jańsborskim (Johannisburg) z błot otaczających jezioro Warzno (Warschau-See) ; pł. w kier. PłdW., pod w. Rakowo wchodzi do Królestwa, tu mija Szczuczyn Mazowiecki, Wąsosz, Karwów i Łoje. Dł. przeszło 40 kim. — Ełk (Lyck) (790) powstaje z połączenia kilku strumieni spływających z gór Szeskich i Czerwonodworskiego boru w pow. gołdapskim. Początkowo nosi nazwę Hasny (789), pł. z PłnZ. ku

OD PRAWEGO BRZEGU:

OD LEWEGO BRZEGU :

PłdW., przepływa jez. Hasne, przybiera odpływy z jezior : Ga-•    blik, Szostak i Wydmiany, następnie z jezior : Zawinda, Małkiń

i Sumowo. Koło m. Ełk (Lyck) wpływa do jez. łeckiego (Lyck-See) i minąwszy Nową Wieś (Neuendorf), Ostrykół (Ostrokol-len) i Prostki przechodzi do Królestwa i łączy się od pr. brz. ż rz. Legą (791), doprowadzającą wody z jezior Oleckich, dalej z jezior Selmont, Skomento, Stare i Rajgród. Uchodzi do Biebrzy przed Goniądzem po przeszło 110 kim. biegu.

Gać (792) wypł. pod w. Sanie-Dąb w pow. i gub. łomżyńskiej ; pł. w kier. Z. na Łętowo, Ćwikły, Cieciorki i poniżej t. w. łączy się od pr. brz. z Jabłonką, ztąd zwraca się ku Płn., mija Milewo, Gać i przerżnąwszy się przez błoto Wizna łączy się z Narwią po przeszło 30 kim. biegu. — Jabłonka (793) wypł. pod Jabłonką, na granicy pow. łomżyńskiego i mazowieckiego, pł. w kier. PłnZ., mija Krajewo, Wolę Zambrowską i Zambrów. Dł. przeszło 25 kim.

Pisia (794) wypł. w Prusach W. z jez. Warzno (warszo-wskiego) pod Jańsborgiem (Johannisburg) w pow. t. n. ; pŁ w kier. Płd., pod Wyciętą (Wincentą) wchodzi w granice Król. Polskiego i tu łączy się od 1. brz. z rz. Wyciętą (Wincenz) (795), stanowiącą na całej swej długości granicę pomiędzy Królestwem a Pr. W. Na obszarze Królestwa mija Pisia Cieciory, Pułazie, Dobrylas i uchodzi naprzeciw Nowogrodu po niespełna 65 kim. biegu. — Turośl (796) wypł. pod w. Turośl w pow. jańsborskim ; pod w. Łączki w pow. kolneńskim wchodzi do Królestwa; pł. z Płn. ku PłdW. przez bagniste okolice na N. Rudę, Cieciocę, Ciełoszkę aż za Pułazie, poniżej którego łączy się z Pisia. Przez środek bagien ciągnie się kanał zwany Tu-roskim, dł. około 22 kim. — Poniżej w. Dob^das wpada od 1. brz. do Pisi rz. Skroda. S. (797) wypł. pod w. Konopki w pow. szczuczyńskim, pł. z Płn. ku W. na Skrodę, Dobki, Zaskrodę, Janowo, Niksowiznę i Dobrylas. Dł. około 35 kim. — Poniżej w. Janowo łączy się Skroda od pr. brz. z rz. Labną. Ł. (798) wypł. w pow. szczuczyńskim pod w. Obiedzino, pł. w kier. PłdZ. na Kolno. Dł. przeszło 13 kim.

Rué (Rus) (798) wypł. w pow. łomżyńskim pod ww. Głę-bocko i Szumowa Góra na Płd. od Śniadowa ; pł. w kier PłnZ. koło wsi : Jakać Stara, Jakać Młoda, Piski, Kłeczków, Miastkowo, Zaruzie i pod w. Rybaki uchodzi po niespełna 30 kim. biegu, 16—17 kim. powyżej Ostrołęki.

Skwa (799) wypł. w Pr. W. z jez. łączyńskiego, w pow. szczycieńskim ; pł. w kier. PłdW. koło Rozogi (Friedrichshoff', za w. Grądzkie wstępuje do Król. Polskiego, bieży na Krysiaki Klimki, Brzozowę, Skwę i powyżej Ostrołęki pod w. Kurpie-wskie uchodzi po około 43 kim. biegu.

Rozoga (800) wypł. z jeziorka pod w. Piasutno (Piasutten), poniżej w. Jerutka (KI. Jerutten) w pow. szczycieńskim (Ortels-burg) w Pr. W. ; za w. Wujaki (Wujacken) wstępuje do Król. polskiego, mija wsie: Myszyniec, Drążek, Todzię, Siedliska i pod w. Łęgi Starościńskie uchodzi po przeszło 53 kim. biegu. — Pod Todzią rozdzielała się na dwa koryta. Boczne koryto bieżało przez dawną puszczę myszyniecką koło w. Kadzidło i uchodziło do rz. Omulewa pod w. Kruki.

Omulew (801) wypł. w Pr. W. z jeziora t. n. w pow. ni-borskim (Neudenburg), pł. w kier. PłdW. koło w. Malga, m. Wielbark (Willenberg) i wchodzi do Król. pols. za w. Trzcianka. W Królestwie bieży koło wsi : Kruków, Zawada, Brodowe

Łąki, Kopaczyska, Oborczyska, Czerwińsk, Czarnotrzew, Przystań, Białobrzeg, Kruki i uchodzi pomiędzy Ostrołęką a w. Olszewo przeszło 100 kim. biegu, z czego 51 kim. na Królestwo przypada.

Orz (802) wypł. pomiędzy wsiami Radwany, Zaorze i Wy-somierz w pow. i gub, łomżyńskiej ; pł. w kier. PłnZ. na Gnia-zdowo i Czerwin, od w. Bobin skręca ku PłdZ. mija Gawo-rowo, Jurgi, Kunin, Zaorze i pod w. Dzbądźko uchodzi po przeszło 30 kim. biegu.

Orzyc (803) powstaje z połączenia dwóch strumieni (odnóg). Jeden wypł. na granicy Królestwa i Prus W. pomiędzy wsiami Pepłówek a Pepłowo Wielkie w pow. mławskim, w gub. płockiej i pł. w kier. PłdW. na wsie : Kulany, Wieczfnia, Wąsosze aż po w. Wasiły. Dł. 14 kim. Drugi wypł. z błot pomiędzy Nową i Starą Sławogórą a w. Grzybowo na PłnW. od Mławy, pł. w kier. PłnW. i ubiegłszy około 8 kim. łączy się pod w. Wasiły z powyższym. Obie odnogi połączone pł. w kier. WPłn. na Długokąty, Grzebsk, Rembowo, Szczepkowo i Janowo na przestrzeni około 23 kim. Od Janowa po m. Chorzele stanowi O. granicę pomiędzy Król. poi. a Pr. W. na przestrzeni niespełna 16 kim. przy W. kier. biegu. Od Chorzel przybiera rzeka kier. PłdW., mija wsie : Budki, Małowidz, Wólkę, Krasnosielce, Podoś, m. Maków, wsie : Orzyc, Magnuszewo i Przeradowo, po za którem uchodzi ubiegłszy od Pepłówka około 110 kim. — O. przybiera od pr. brz. Węgierkę. — Węgierka (804) wypł. w pow. przasnyskim pod w. Pawłowo Kościelne, pł. w kier. PłdW. koło w. Węgry, m. Przasnysz, w. Dobrankowo i uchodzi pod w. Młodzianowo po niespełna 32 kim. biegu.

Pelta (805) wypł. w pow. przasnyskim na PłnZ. od Mi-lewa, pł. w kier. PłdW. na Łukowo, Karniewo. Czarnostaw, Szwelice, Przemiarowo i pod w. Kleszczewo, niedaleko Pułtuska uchodzi po niespełna 30 kim- biegu.

Bug (806) powstaje z połączenia się dwóch strumieni : Buźka opackiego (807) i В krakowskiego (808). B. opacki wypł. we w. Opaki w pow. złoczowskim w Galicyi. В kruhowski wypł. we w. Kruhów w t. s. pow. i we w. Kotłowa łączy się z B. opackim. Tak powstały Bug pł. w kier. PłnZ. koło Sas-sowa, Białego Kamienia, Buska, Kamionki Strumiłowej, Dobro-tworu aż po Krystynopol. Za Krystynopolem zwraca się ku Płn. na Sokal ku granicy Król. polskiego. Następnie na przestrzeni 19 kim. odgranicza Galicyę (pow. sokalski) od gub. wołyńskiej. Pod w. Litowierz opuszcza granicę Galicyi, przybiera kier. prawie Płn., mija Litowierz, Kryłów, na Z. położony Hrubieszów i odtąd ażr po Uściług pł. w kier. PłnW. na Horodło, Korytnicę, Dubienkę, Świerz, Opaiin, Włodawę, Sławatycze, Kodeń, Przyłuki, przez Terespol i koło Brześcia Litewskiego sąsiadującego od W. z Terespolem. Od Terespola skręca B. ku PłnZ., mija Neple, Kołodno, Pratulin Janów, Niemirów, Mielnik, Drohiczyn Podlaski, Wojtkowice i Nur. W biegu swoim od Litowierza aż do połączenia się z rz. Nurzec przed m. Nur odgranicza Bug Król. pol-skio a mianowicie gub. lubelską i siedlecką od Wołynia, Polesia i Podlasia tj. od gub wołyńskiej i grodzieńskiej. Za m. Nur przybiera B. kier. ogółem Z., pł. koło wsi: Małkinia, Czurgi-Kaczko, miast: Brok, Kamieńczyk, Wyszków i uchodzi naprzeciw Serocka do Narwi (lub — jak kto chce — łączy się z Narwią bo te dwie rzeki razem połączone aż do ujścia do Wisły noszą nazwy Bug-Narew, Narew-Вид lub Bug) po 742 kim. biegu wz. aż do Wisły 780 kim., z czego przypada 158 kim. na bieg w Galicyi. — Bug przez Narew-Вид ma spław do Gdańska i morza Bałtyckiego, przez Narew i kanał Augustowski połączony jest z Niemnem, przez kanał zaś Muchawiecki łączy się z Dnieprem i morzem Czarnem.

Rządzą (809) wypł. pomiędzy wsiami: Turek, Wiszniewo i Rządza a właściwie pod ww Kluki-Chorościca w pow. no-womińskim w gub. warszawskiej ; pł. w kier. PłnZ. koło Rządzy, Dybowa, na Płn. od Radzymina i uchodzi pod Rudą po około 52 kim. biegu.

Czarna (810) wypł. pomiędzy wsiami Moczydła i Jakubów w pow. nowomińskim. Pł. zrazu w kier. PłnZ. na Czarną, Pustelnik, Lipiny, Duczki, Nową Wieś i Stanisławów. Odtąd zwraca się ku Płn., mija Aleksandrowo, Nieporęty i uchodzi przed w. Zagroby. Dł. około 60 kim.

Długa (811) wypł. pod Brzuzą, w pow. nowomińskim, pł. w kier. PłnZ. koło wsi : Cyganka, Rysie, Cisówka, Długa Kościelna, koło m. Okuniewa, popod Ossów-Turów i odtąd nazywaną bywa także Rządzą Następnie mija D. Siwki, Grodzisk, i pod w. Mańki przechodzi w kanał Brudowski i pod pod Dę-biem łączy się z Narwią-Bugiem. Dł. przeszło 55 kim.

Wiera (812). W trzech różnych częściach biegu nosi trzy odmienne nazwy I tak jako Szkotówka (Skotta) (813) wypł. pod w. Szkotowo (Skottau) z jez. Kownackiego w pow. niborskim (Neidenburg) w Prusach W., pł. w kier. Płd. koło wsi : W. i M. Kozłowo (Gr.-Kl.-Koslau), Sarnowo (Scharnau) i przed m. Działdowem (Soldau) łączy się od 1. brz. z rz. Nidą (Neide) i odtąd nosi nazwę Działdówki (Soldau). — Nida (814) wypł. z moczar leżących na W. od jez. kownackiego, pł. w kier. Płd. koło Niborka, Żurawna (Saberau), Zakrewka (Kl.-Sakrauï i pod Działdowem łączy się ze Szkotówka. — Działdówka (815) pł. początkowo ku Płd., za w. Polskie Zakrzewo (Polnisch-Sakrau) kieruje się ku PłnZ , stanowi na przestrzeni około 25 kim. granicę pomiędzy Król. polskiem a Prusami W., poczem zmienia kier. na Płd., wchodzi do Król. polskiego pod w. Rogale i następnie bieży na Zieluń i Łubowice i odtąd nosi nazwę Wkry. W. pł. w kier. Płd. na Poniatowo, Bieżuń a skręciwszy ku PłdW. bieży koło wsi : Ratowo, Radzanowo, Józefowo, Radzi-mowice, Radzynia, Skrzegowo, Unierzysk, Wkra, Gotarzewo, Sochocin, Kołoząb, Popielżyn, Wólka i uchodzi poniżej w. Po-miechowo, na Płd. Nowego Dworu a na W. od Modlina (Nowo-georgiewski i Zakroczymia Cały bieg wynosi 190 kim., w Król. polskiem 149 kim.— Mławka (816) wypł. pod w. Kuklin w pow. mławskim, pod samą granicą pruską, pł. w kier. ZPłd. na Mła-wkę, Lewiczyn, Turzę, Przychód, Szreżsk, Bielawy i pod w. Ratowo łączy się od pr. brz. z W krą po przeszło 34 kim. biegu. — Łydynia (817) wypł. pod Garlinem w pow. ciechanowskim ; pł. ku Płd. na Purzyce, Rosochy, Krośnice, Pawłowo i Ciechanów, ztąd zwraca się ku ZPłd. na Niechodzin, Grabowiec, Kałki i Gotarzewo, pod którem zlewa się do Wkry od pr. brz. po około 70 kim. biegu. — Płonka (818) wypł. pod w. Staroźreby w pow. i gub. płockiej, pł. z Z. ku W. na Płonkę, Gumowo, Żeromin, Płońsk, i pod Kołoząbem wpada od 1. brz. do Wkry po około 50 kim. biegu. — /SowöG819) w}/pł. pod w. Wierzbowska Wola w pow. ciechanowskim, w gub. płockiej; pł. początkowo w kier. PłdW. na Wilkowo, Kołaczkowo, Ko-narzewo, poniżej którego zwraca się ku PłdZ., mija Olszewkę i Sońsk. Poniżej przybiera kier. PM., bieży na Bądkowo, Go-ścimin-Zawady, Gościmin Wielki, Nowe Miasto, Miszewo i Po-pielżyn, pod którym wpada do Wkry po 40 kim. biegu.

Do Bugu,.

Peltew (820) powstaje ze zlewu kilku strumieni pod Lwowem w Galicyi, pł w kier. PM. przez Lwów, zwraca się ku W. na Barszczowice, Kutkorz po za którym skręca ku PM., mija Ostrów. Żuratyn, następnie przepływa przez Busk i tam uchodzi. Dł. 70 kim.

Kamionka (821) wypł. pomiędzy wsiami Nahorzec i Mo-hilany na W. od w. Przemiwółki, w pow. żółkiewskim w Ga-licyi; pł. ku W. przez Żółtańce, Kłodno, zwraca się ku WPłn. na Pieczychwosty, Czestynie, Dernów i w mieście Kamionce Strumiłowej wpada do Bugu. Dł. 38 kim.

Bata (822) wypł. pod w. Einsingen (koło w. Dziewięcierz) w pow. rawskim, w Galicyi; pł zrazu w kier. Płn. po Wer-chratę a ztąd w kier. W. na Prusie, Rawę Ruską, Butyny po Mosty Wielkie, po za któremi zwróciwszy się ku PłnW. mija Sielce i Parchacz Uchodzi poniżej Parchacza, ubiegłszy od źródeł 78 kim.

Fołokija (823) wypł. pod Szarą Wolą na PMZ. od Tomaszowa, w pow. tomaszowskim, w gub. lubelskiej. Pł. w kier. PłdW. koło Tomaszowa, w. Leliszka (pod którą wpływa do Galicyi), Lubyczy Królewskiej, w. Mosty Małe, skręca ku PłnW. i mija Kornie i h nów. Odtąd przybiera kier. W., pł. na Osto-buż, Bełz Głuchów, Ostrów, Nowy Dwór i uchodzi poniżej Krystynopola po 48 kim. biegu, z czego 15 kim. na Król. polskie przypada.

Białystok (824) wypł. pomiędzy Józefowem a Wolą Su-szańska, na PMZ. od Radziechowa, w kow. kamioneckim (Kamionka Strumiłowa) w Galicyi ; pł. w kier. PłnZ. na Suszno, Obrotów, Andrzejówkę, Komarów i uchodzi naprzeciw Wólki Poturzyckiej i Dobroczyna po przeszło 31 kim. biegu.

Ług al. Вида (826) wypł. w pow. włodzimierskim, w gub. wołyńskiej pomiędzy wsiami Szelwów i Wola Szelwowska ; pł. zrazu w kier. Z. na Markowicze, Łokacze, Wojkowicze aż po w. Czestny Krest, gdzie łączy się od 1. brz. z rz. Buzkiem. — Buzek (827) wypł. pomiędzy wsiami: Wierchostaw, Jeziercze i Raczyn w pow. włodzimierskim, pł. w kier. Z. na Biełopol, Peresławicze. pomiędzy Stary Poryck i Nowy Poryck, pod którym łączy się od 1. orz. z rz. Stribą i rozlewa się tam w jezioro.

Huczwa (825) powstaje z połączenia się dwóch potoków pod w. Wola Gródecka a wypływających za w. Podkorce i za w. Nedeżewo, w pow. tomaszowskim, w gub. lubelskiej. Od Woli Gródeckiej pł. Huczwa ogólnie ku PM. koło wsi: Majdan Typiński, Hopkie, następnie pomiędzy Łaszczów a Podhajce, dalej na Tyszowce i Werbkowce, za któremi zwraca się ku PłnW., mija wreszcie Hrubieszów i poniżej w. Gródek nad Bugiem a naprzeciw w. Wygodanka uchodzi po niespełna 60 kim. biegu.

Za Poryckiem zwraca się Łużelc ku Płn. na Szczeniutyn, Janie-wicze, Markostaw, Bubnów, gdzie nawprost Czestnego Krestu łączy się z Ługiem. — Odtąd Ług zwraca się ku ZPłn., pod w. Czerczyce rozlewa się w jezioro, z którego od Płn. wypływa dwoma ramionami, łączącemi się wkrótce w jedno koryto. Następnie mija wsie: Żytamie, Falemicze, Zimno i m. Włodzimierz Wołyński, po za którym przybrawszy kier. Z. płynie na Fedorowiec. Chrypalicze, Mikulicze, Trościankę i po przeszło 70 kim. uchodzi pomiędzy Uściługiem a w. Załuże. — Na obszarze Porycka wpada do Łuślca od 1. brz. rz. Striba. S. (828) powstaje na W. wsi Pieczychwosty w pow. włodzimierskim ; pł. zrazu w kier. Z. i przed Łuczycami zwraca się ku ZPłn. Od Łuczyc rozdziela pow. sokalski w Galicyi od pow. włodzimierskiego aż po w. Szarpańce, gdzie wchodzi znowu do pow. włodzimierskiego, tam mija Milatyn, Trubki i podąża pod Po-ryck. Dł. przeszło 25 kim.

Welnianka (829) powstaje z połączenia kilku strumyków na obszarze m Uchanie w pow. hrubieszowskim, w gub. lubelskiej. Pł w kier. PłnW. na Bokinię, Buśno, Grobelki, Siedliszcze i za Dubienką pod w. Bystraki uchodzi po około 27 kim. biegu.

Naretwa (830) wypł. w gub. wołyńskiej, w pow. włodzimierskim, pod w. O włączy m ; pł. ku Z. koło wsi: Olesk, Wyż-gów, Zamłynie, Bołtuny i po przeszło 33 kim. biegu uchodzi naprzeciw w. Husynne.

Łherka (831) wypł. w gub. lubelskiej, w pow. chełmskim, pod w. Depułtycze Królewskie. U. pł. początkowo w kier. Płn. • na Żełtańce, Chełm, Wólkę Czułczychę, następnie okolicą błotnistą i od w. Sawin zwraca się na W., poczem mija Rudnię,

Rudę, Rudki i podąża pod Siedliszcze, gdzie a doniżej Opali na łączy się z Bugiem po około 45 kim. biegu.

WłodawJca (832) wypł. w gub. siedleckiej, w pow. wło-dawskim, z grupy jezior Wereszczyńskich pod w. Wytyczno, na PłnZ. Błota krowiego. Pł. w kier. PłnW. koło wsi : Kołacze,

Muchawiec (834) powstaje w gub. grodzieńskiej, w pow. prużańskim z połączenia się dwóch rzeczek Muchy (834) i Wica 835) pod samem miastem Pruźaną. M. pł. w kier. Płd. przez Prużanę, poczem przez błotnistą okolicę, przez błoto Turowskie, nąstępnie popod wsie : Zosimy, Łuszczyki i Muchowłok. Ztąd zwraca się M. ku Z., mija Ostromiecz, Bystrzycę, Kobryń, Pieski, Czerewaczyce, Filipowce i Zarzyczki, za któremi zwraca się ku PłdZ. na Szczeglinki, Myszyce, Bulkowo, Szebryń, a ztąd ku Z. na Jamno, Szpanowice, poczem oblewa od Płd. Brześć Litewski i na Z. od t. m. łączy się z Bugiem po przeszło 100 kim. biegu. — Byta (836), 1. dopływ Muchawca, wypł. z jeziora Łukowskiego w t. z. puszczy Rudzkiej ; pł. początkowo kanałem Gusackim a od chutoru Gruszka własnym korytem w kier. PłnZ. aż po w. Ruda, przed którą łączy się od 1. brz. z drugą rzeczką noszącą t. s. nazwę. Byta „lewa“ wypł. również z puszczy koło w. Łaski i łączy się za pomocą rowów z odpływami dosyć odległych od niej jezior Orzechowskiego i Ołtu-skiego. Pł. w kier. ZPłn. na Dubieczno popod Rudę. Od Rudy przybiera połączona Byta kier. ZPłn. ; pł. na wsie : Wielikoryta, Radwanicze Zarzeczne, Radw. Cerkiewne, Podlesie i Szebryń, pod którym łączy się z Muchawcem. Dł. przeszło 95 kim. —

Suchawa, Adamki i pod m. Włodawą a naprzeciw m. Włoda-wki, położonego z drugiej strony Bugu uchodzi po niespełna 30 kim. biegu.

Kanał Muchawiecki (kanał Rzeczypospolitej al. Królewski wykonany w r. 1775) łączy rz. Pinę z Muchawcem a tem samem morze Bałtyckie z m. Czarnem. — Kanał Muchawiecki zaczyna się od w. Muchowłok, ma początkowo kier. PłdW. na Szlachecki Kamień. Gródec (Horodec), Mechwiedowicze i Daszewi-cze, na Płn. których zasila się odpływem z jez. Lubań i z odpływami z jezior Lukiego, Orzechowskiego i Orzechowieckiego. Odpływy z trzech powyższych jezior poprowadzone są kanałami Turskiego i Orzechowskiego i łączą się z odpływem lu-bańskim pod Błoto-polem i dążą ku Płn. na Mechtinkę, Bury i Daszewicze. Uważane są za osobną rzekę niemającą dotąd nazwy. W dalszym ciągu kanał Muchawiecki komunikuje się z jez. Białem (mającem od Płd. odpływ także do Prypeci) i z jez. Ostrowiec, skręca ku W. na Zarzeczko, Kublik, Bielin, odtąd na Glinnę, Gniewczyce, Bośnię biegnie równolegle do koryta Piny i łączy się z Piną pod Kuzieliczynem, gdzie już Pina jest spławną sama przez się. — Kobrynka (Kobryński Rów) (837) wypł. na PłdW. od m. Dywin, na obszarze w. Pawlinka z błot puszczy Dywińskiej ; pł. w kier. Płn., wpływa do jez. Lubań, z którego (prócz odpływu dążącego ku WPłn. pod Błotopole, w odległości od niej pół kim.) wypływa i przechodzi uregulowanem korytem w kier. ZPłn. aż po Chabowicze, odkąd dopiero nosi nazwę Kobrynki. W dalszym biegu ku ZPłn. mija R. Rachowicze, Izabelin, Borysowo, Migdałki, Zamerze i w Kobryniu uchodzi z pr. brz. do Muchawca. Dł. od źródeł przeszło 100 kim.

К rzną (Trma) (838) wypł. z błot z lasu Jata, na Z. od Łukowa, w pow. łukowskim, w gub. siedleckiej. Pł początkowo w kier. W. na Łuków, Wygnankę i Zarzecz Łukowski. Ztąd zwraca się na Płn., podchodzi pod Międzyrzecz, pod którym złączywszy się od 1. brz. z rz. Tłuścieć (839) zwraca się ku W. i mija Puchacze, Surmacze, Porosiuki i Białę. Następnie pomiędzy wsiami Sielczyk a Sidorki przybiera od 1. brz. BiałJcę (Kii-kawkę) i nieco niżej od pr. brz. rz. Rudkę (Białkę), mija Czosnówkę i zlewa się z pr. dopł. rz. Zielawą. Ztąd zwraca ku PłnW., mija Woskrzenice Wielkie, Koczukówkę, Kijowiec,

Malewą Górę i poniżej Terespola pod w. Neple uchodzi po około 75 (?) kim. biegu. — Białka (Klikawka) (840) wypł. pod Bachorzem, w pow. konstantynowskim, w gub. siedleckiej, pł. w kier. PłdW. na Wygnanki, Starą i Nową Bordziłówkę, Wi-tulin, Terebellę, Cicibor i poniżej Biełki uchodzi do K. po około 37 kim. biegu. — Białka (Rudka, Grabarka) (841) wypł. pod w. Walim, w pow. konstantynowskim, pł. w kier. Płn. koło wsi: Kołombrody, Kozły, Burwin, Wólka Plebańska,

Rudka i uchodzi poniżej Sielczyka. Dł. około 27 kim. — Zie-lawa (842) powstaje z połączenia się dwóch strumieni noszących tę samą nazwę. Nazwijmy je Zielawą Wschodnią i Zachodnią. Z. Zach. (842) wypł. pod w. Romaszki, w pow. bialskim, pł. ku WPłn. pod Rossosz, i tam łączy się od pr. brz. z Zielawą Wsch. Z. Wsch. (842) wypł. pod m. Horodyszcze w pow. włocławskim, pł. w kier. ZPłd. na Wisznice, Dubice, Rudkę i powyżej Rossosza łączy się z ramieniem zachodniem. Połączona Zielawa bieży w kier. WPłn. na Łomazy, Studziankę Dukudów, Perkowice i pod Woskrzenicami uchodzi po około 40 kim. biegu.    »

Leśna (843) powstaje ze zlewu dwóch rzek na obszarze wsi Uglany (Uhlany) i to Leśny Wschodniej i Zachodniej. L.

OD LEWEGO BRZEGU:

OD PRAWEGO BRZEGU:

Wschodnia (844) powstaje z połączenia się trzech strumieni : MurawJci (845), Tocznicy (846) i Topylhi (847) poniżej Szereszewa pod w. Podleśna-Zarzecze w pow. pruźańskim, w gub. grodzieńskiej. Strumienie te wypływają z południowych kończyn puszczy białowieskiej z błot szereszewskich. L. W. pł. od Pod* leśny początkowo w kier. Płd., zwraca się następnie ku Z., a minąwszy Brody i po złączeniu się ze strumieniem Kalino-wiec (848) skręca się ku Płd., pł. na Wolę, Czemiery, Czemiery Podrzeczne i Uglany, gdzie zlewa się z L. Zach., nadpływającą z .Płn. — L. Zachodnia (849) wypł. z puszczy białowieskiej na PłnZ. od Paszuki, pod w. Sieliszcze na granicy pow. prużań-skiego i bielskiego. Pł. w kier. PłdW. na wsie: Kamieniki, Bo-rodycze, Podbiałę, Czernaki i Uglany. — Tak złączona L. pł. w kier. ZPłd na Zamoście, Kamieniec Litewski, Baranki i Młyny. Od pohostu Trościanica zwraca się na Płd i oblewa wsie : De-mianczyce, Władyczyca, Pokry i Skorbicze. Następnie od w. Tuchynicze przybiera ostatecznie kier. PłnZ., mija Klejniki, Ko-stycze, Szumaki i uchodzi pod w. Kołodno. Dł. biegu od Uglan około 65 kim., od źródeł podobno 110 kim.

Pulwa (850) powstaje z połączenia się kilku strumieni płynących od wsi: Wierpole, Tymianka, Turowszczyzna i zlewających się poniżej tych wsi w PłnZ. stronie pow. brzeskiego. Pulwa pł. zrazu w kier. PłdW. na Tumień, Raznę a zwrócona ku Z. od Wyganowa bieży w tym kierunku aż po Wysokie Litewskie. Odtąd skręciwszy ku Płd mija Kusicze, Kołodno, Wołczyn, Dubów, Stawy i Ogrodniki, poniżej których uchodzi ubiegłszy 37 kim.

Krzywica (851) wypł. na PłnZ. od Konstantynowa, pomiędzy wsiami Groszki Wielkie a Litewniki Nowe; pł. początkowo w kier. PłdW. na Bonin, Zakalniki, Konstantynów, Zakanale i Janów Biskupi, następnie zwraca się ku Płn. i uchodzi poniżej Pawłowa Starego. Dł. przeszło 20 kim.

Toczna (852) wypł. na W. od Siedlec pomiędzy wsiami Pietrusy i Szawły w pow. konstantynowskim ; pł. ku Płn. na Łosice, Świniarów, Rusków, Wółkę Drażniewską i uchodzi na obszarze Drażniowa. Dł. około 28 kim.

Nurzec (854) wypł. z puszczy białowieskie w pow. bialskim, w gub. grodzieńskiej, w pobliżu miasta Kleszczele. N. od źródeł pł. w kier. PłnZ. koło m. Kleszczele, w. Szyszyły, m. Boćki, przed którem łączy się od 1. brz. z rz. NurczyJc, następnie bieży koło w. Bur-chały i Brańska. Za Brańskiem zwraca się na Z. i mija Karpie. Odtąd przybiera stale kier. PłdZ., płynie na Ciechanowice, Tworkowicze, Zaszków i pomiędzy wsiami Ślepowrony i Wojtkowieże łączy się z Bugiem po około 100 kim. biegu a około 12 kim. powyżej m. Nur- — Nurczyk (855) wypł. za w. Rohacze, w pzw. bialskim ; pł. w kier. Płd. na Nurzec, ztąd na Nurczyk, Zabłocie, poczem zatacza łuk ku PłnZ. a następnie ku Płn., wreszcie mija Grabarkę, Klinkowicze i przed Boćkami uchodzi od 1. brzegu po niespełna 30 kim. biegu. — Leszcza (856) wypł. pod w. Żurobice w pow. bialskim, pł. ku PłnW. na Gornów, Wyga-nowo, Koszki, zwraca ku PłnZ. na Sokolniki

— 93

Cetynia (853) wypł. na Płn. od Sokołowa, w pow. sokołowskim, w gub siedleckiej ; pł. w kier PłnW. na Nieciecz, Niewiadowę, Grodzisko, Zembrów, Seroczyn i pod Białobrzegami a naprzeciw ujścia rz. Nurzec uchodzi po około 30 kim. biegu.

Turule i od 1. brz. uchodzi do Nurca przed Burchałami. Dł. około 30 kim.

Mianka

(857) powstaje ze zlewu czterech strumieni, płynących z pod Średnicy, Moczydłów, Jankowie i Dąbrówki, łączących się z sobą na obszarze wsi Nowe Rzepki, w pow. mazowieckim, w gub. łomżyńskiej. M. pł zrazu ku WPłd., od Proszanki zwraca się ku ZPłd. mija Mień i poniżej w. Karpie łączy się od pr. brz. z Nurcem. Dł. od połączenia około 20 kim.

Kossówka (858) wypł. w gub. siedleckiej w pow. sokołowskim pod w. Kutyszki, pł. ku Płn. na Telaki, Kossów, Krupy i uchodzi pod Bojarami. Dł. około 25 kim.

Brok (859) wypływać ma podobno pod w. Brok, a właściwie powstaje z połączenia się dwóch strumieni wypływających ,    pod wsiami Brzoski i Włosty i łączących się pod w. Brzoski

Brzezińskie w pow. mazowieckim, w gub. łomżyńskiej. B. pł. odtąd ku Płn , poczem skręca ku Z. a następnie płynie kręto aż do ujścia w kier. PłdZ. Nad nią leżą : m. Wysokie Mazowieckie wsie: Dębowa-Dzięciel, Rosochate, Krzeczkowo, Czyżew, Gostkowo, Mianowo, Nienałty. Gaczkowo, Złotoryja, Niegowiec, Kaczko wo i Czuraj. Pod Gaczkowem łączy się od pr. brz. z rz. Brokiem Małym i odtąd aż do ujścia nosi nazwę Broczysko (860) Uchodzi poniżej Czuraja przed m. Brock : dł. przeszło 80 kim.— Brok Mały (861) zlewa się z dwóch źródłowych strumieni na obszarze wsi Starzyno w pow. ostrowskim, w gub. łomżyńskiej ; pł. w kier. ogólnie PłdZ. na Załuski-Lipniewo, Andrzejewo, Jabłonowo, Podjanowie, Budziszewo, Gaczkowo, pod któ-rem a naprzeciw Złotoryi uchodzi po około 32 kim. biegu.

Tuchelka (862) wypł. pod w. Naguszewo w pow. ostrowskim, pł. ku Płd. koło wsi Nowe i Stare Osuchowo, Poręby, Udrzynek i uchodzi pod w. Tuchlin po przeszło 16 kim. biegu. Ugoszcz (863) wypł. w pow. wągrowskim, w gub. siedleckiej pod w. Ugoszcz, pł. w kier. PłnZ. na wsie : Miedźna, Stoczek, Zieleniec, Krupińskie i uchodzi po za w. Grabiny. Dł. około 27 kim.

Liwiec (864) wypł. jednym ramieniem (północnem) we w.

Głóchów w pow. i gub. siedleckiej i pł. w kier. Z. na Mordy i Stok Ruski. Drugie ramię, południowe, ma źródła we wsiach Izdebki, Kośmy i Kośmidry w pow. siedleckim i pł. w kier.

PłnZ. na Ostoję, Radzików, Krzymosze, Wyczółki, Pruszyn i Błogoszczę, poczem powyżej tejże łączy się z ramieniem północnem. Odtąd pł. połączony Liwiec w kier. PłnZ. na Purzyce,

Chodów, Niwiski, Mokobody, Oszczercę, Wyszków, Jarnice,

Liw, Węgrów, Starą Wieś, Paplin, Wólkę Paplińską, Rudę i Bo-rzymy. W tern miejscu zwraca się więcej ku Płn., przepływa pomiędzy Strachowem i Pogorzelem, mija Świnotop i na W. od Kamieńczyka uchodzi ubiegłszy około 130 kim. rachując od w. Izdebki. — Za Chodowem wpływa od 1. brz. do Liwca rz.

Muchawka. M. (865) wypł. dwoma ramionami pod w. Płuty i Jastrzębie w pow. siedleckim, pł. w kier. Płn., pod Rudą roz-dzieła się na ramiona, łączące się razem pod Wólką Wołynie-cką, poczem mija Sekułę, Rozkosz, łganie i uchodzi pod Jerzma-nowem po przeszło 23 kim. biegu. — Kostrzyn (866) wypł. pomiędzy wsiami Domanice, Podzdrój i Przywozy w pow. siedleckim; pł. zrazu ku PłnZ. na Żebrak, Czajków, od w. Topór skręca ku Płn., poczem mija Łączki, Sosnowo, Oleksin, Słu-choicn, Gałki, Suchę, Proszew i poniżej t. w. a przed Oszczercami uchodzi do Liwca od 1. brz. ubiegłszy od źródeł niespełna 45 kim. — Ossownica (867) wypł. pod Czarnogłowem w pow. węgrowskim, w gub. siedleckiej, pł. ku Płn. na Ossowno, Makowiec, Drop, Osękę, Jadów i pod Borzymami łączy się od 1. brz. z Liwcem. Dł. około 25 kim.

Do Bzury.

Ochnia (868) wypł. na W. od jeziora Lubień a na Z. wsi Chodecz, pod w. Kobyla Łąka, w pow. włocławskim, w gub. warszawskiej. Pł. w kier. ZPłd. na Ostrowy, Grochów, Kutno, Łakoszyn, Wojciechowice, Krzyżanów, Krzyźanówek, Łęki i uchodzi pod w. Orłów po około 42 kim. biegu.

Moszczenica (869) wypł. w pow. brzezińskim, w gub. piotrkowskiej pod wsiami Imiel-nik i Nowe Moskule. Pł. początkowo w kier. PłnZ. na Dobieszków, Stryków, Anielin, Wolę Branicką i Astachowice. Następnie skręciwszy ku Płn. mija Gleczno, Czerników, Krzyszko-wice, Piątek, Piekary i naprzeciw Orłowa uchodzi po około 45 kim. biegu.

Mroga (870) wypł. w pow. brzezińskim na Płd. od m. Brzeziny we w. Gałkówek ; pł. zrazu w kier. W. a następnie PłnW. na Koluszki i Rozworzyn. Odtąd zwrócona stale ku Płn. mija Mrogę Górną i Dolną, Koziołki, Dmosin, Główno, Wali-szewo, Psary, Gosławice, Bielawy, Walewice i poniżej tychże a naprzeciw w. Przyzwiska i m. Sobota uchodzi po niespełna 50 kim. biegu.

Przysowa (871) wypł. z błot pod w. Trębki w pow. gostyńskim, w gub. warszawskiej. Pł. ogółem w kier. Płd W. na Skrzeszewy, Dębowiec, Złaków Kościelny, Łaźniki, Jaćkowice Prymasowskie, Klewków i za tą wsią a przed Małszycami, nieopodal Łowicza uchodzi po przeszło 40 kim. biegu.

Bobrówka (Kalenica) (872) wypł. pod w Bobrowo, w pow-łowickim, w gub. warszawskiej, pł. ku Płn. na Kalenice, Łyszkowice, Jamno, Jastrzębię i uchodzi przed samym Łowiczem. Dł. niespełna 27 kim.

Jjchanka (873) wypł. w północnej stronie Pszczonowa, w pow. łowickim, pł. ku Płn. na Zakulin, Kuczków, Uchań Dolny i uchodzi przed samym Łowiczem. Dł. około 17 kim.

Zielkowka (Drzewcza) (,874) wypł. pod w. Drzewcze w pow. skierniewickim, gub. warszawskiej ; pł. zrazu w kier. PłnW. na na Kawenczyn, Godzianowo, Zapady i Dąbrowice. Następnie przybrawszy kier. ZPłn. mija Makowską Wolę, Podlesie, Parmę, Placencyę, Zielkowice i uchodzi za Łowiczem. Dł. około 30 kim.

Skierniewka (875) powstaje z połączenia się dwóch potoków płynących od Białynina i Jasienina w pow. rawskim, łączących się z sobą w Przybyszycach w pow. skierniewickim. Od połączenia się pł. S. ku PłnW. na Modłę, Gzów, Janisła-wice, Borysław, Zelaznę i Rzędków. Poczem od Strzybogi zwraca się ku ZPłn., pł. na Skierniewice, Skierniewkę Prawą, Mokrę Prawą, Sierakowice, Bełchów, Dzierzgów, Bobrowniki, Arkadyę i Mysłaków i po minięciu t. wsi łączy się z Bzurą. Dł. około 52 kim.

Rawka (876) wypł. pod w. Leszczyny w gub. piotrkowskiej. Od źródeł pł. R. w kier. W. na Popień, Górę, Kochanów,

Gutkowłce, Łochów, Boguszyce, pod któremi łączy się od pr. brz. z Krzemienicą, uważaną również za Rawkę. Od Boguszyc rozlana w duże jeziorka podpływa R. pod Rawę, i na obszarze t. m. prźybiera od pr. brz. rz. Rylsk, poczem zwraca się ku Płn., mija Żydowice, Kurzeszyn i pod Wołuckim młynem, naprzeciw Wołuczy łączy się od pr. brz. z Białka. Następnie mija Nowy Dwór, Starą Rawę i Doleck. Pomiędzy Doleckiem a Sewerynowem wpada do niej prawy dopływ rz. Chojnatka, a dalej pomiędzy Grabskiemi Budami a Grabiem od pr. brz. rz. Korabiewka. Wreszcie pł. R. na Bolimowską Wieś, Sokołów, Jasionno, Ziąbki, Kęszyce i uchodzi na obszarze w. Sierzchów. Dł. około 98 kim. — Krzemienica (.Krzemionka) (877), uważana niekiedy za Rawkę, ma źródła przed w. Rękowicze, w pow. rawskim ; pł, zrazu w kier. W. na Chociszew, Teodozyów, Stanisławów Studziński, Strzemeszno, Krzemienicę, poczem od wsi Chociw i Wale przybiera kier. ZPłn., mija Podkonice Miejskie, Chrusty i uchodzi nawprost Boguszyc. Dł. -około 35 kim. — Rylsk (878) wypł. pomiędzy ww. Gaspary a Wólką Strońską, w pow. rawskim, pł. ku Z. na Mały Rylsk, Gołki, zwraca się ku PłnZ., bieży na Ossowice, Bogusławki, Głuchówek i m. Rawie łączy się z Rawką. Dł. przeszło 23 kim. — Białka (879) wypł. pod w. Rzeczków w pow. skierniewickim. Od źródeł aż po Rosławowicze ma kier. PłdZ. następnie aż do ujścia poniżej Kurzeszyny kier. PłnZ. Nad nią leżą Podsędkowice, Biała, Rosławowice, Julianów Raducki, Kurzeszyna. Dł. około 25 kim — Chojnatka (880) ma źródła po za w. Chojnata, w pow. skierniewickim ; pł. ku PłnZ. na Wymysłów, Kowiesy, Jeruzal, i wpływa do Rawki pomiędzy Doleckiem a Sewerynowem. Dł. około 20 kim. — Korabiewka (881) wypł. we w. Gąba, na Płd. od Mszczonowa, w pow. błońskim, w gub. warszawskiej. Kier. biegu PłnZ. Nad nią leżą: Korabiewice, Wólka Korabiewska, Długokąty, Radziwiłów, Bartniki. Wpada do Rawki pomiędzy wsiami Grabskie Budy i Grabie. Dł. zwyż 23 kim.

Sucha (882) wypł. pod w. Wręcza w pow. błońskim, pł. w kier. PłnZ. na Zazdrość, Józetów, Lubno, Tomaszew, Miedniewice, Kurdwanów, Suchę i po przeszło 30 kim. biegu uchodzi pod w. Zakrzew.

Lutomia (883) wypł. pod w. Rużyce, w pow. łowickim, pł. w kier. W. koło wsi : Kocierzów, Lipnice, Jasieniec i pod w. Stypuły a powyżej Kozłowa Biskupiego uchodzi po około 20 kim. biegu.

Fisia (884) powstaje ze zlewu kilku strumieni płynących od wsi : Ciemne, Zbroża, Kaczków i łączących się pod w. Gnojna w pow. błońskim (Błonie), W gub. warszawskiej. P. pł. w kier. ZPłn. koło wsi : Radziejowice, Krzyżówka i Korytów, gdzie zlewa się od 1. brz. z nadpływającą z Płd. od Badowa przez Mszczonów rz. Okrzeszą (885). Od Korytowa pł. P. na Żyrardów, Wiskitki, Orzyszew, tu zwraca się na PłnW., opływa Buszyce, Drybus, skręca na Płn. aż po Gągolinę, przybiera ostatecznie kier. PłnZ., mija Szymanów, Hermanów, Mikołajew, Duranów i pod Dachową uchodzi po około 45 kim. biegu. Pisia od źródeł aż po Gągolinę nazywa się także Gągolną (886), tam łączy się od pr. brz. z rz. Tuczną i od połączenia się nosi dopiero nazwę Pisi. — Tuczna (887) wypł. pod w. Many w pow. grójeckim, pł. w kier. ZPłn. na Słubicę, Kuklówkę, Jaktorów, Osiny i Gągolnę. Dł. przeszło 30 kim.

Utrata (888). Powstaje ze zlewu kilku strumieni (przybierających od połączenia się dopiero nazwę Utraty : 1) Mrowy czyli Rnowy (889) płynącej od Żabiej Woli przez Grodzisk i wpadającej po 15 kim. biegu pod w. Tłuste od 1. brz. do 2) Rohitnicy. R. (890) wypł. pod w. Rudonia, podąża na Płn. od Grodziska na Rokitno i po za w. Kopytów wpada po 17 kim. biegu do Utraty, zwanej potąd 3) Mrogą. Źródła Mrogi (891) leżą na PłdW. od Pruszkowa. Tak powstała Utrata pł. w kier. Z. na Utratę, Wawryszew, Pawłowice, Zawady, Chodaków i uchodzi po przeszło 30 kim. biegu pod Trojanowem poniżej Sochaczewa.

Do Skrwy,

Gozdownica (893) wypł. w gub. płockiej, w pow. rypińskim z jeziora Likieć pod w, Likieć. Pł. w kier. PłdW. na Blino, Gójsk, Sulocinek i po około 16 kim. biegu uchodzi pod w. Mieszczk.

Sierpienica (892) wypł. w pow. płockim, na PłdW. od m. Bielsk, pod w. Leszczyno Szlacheckie. Pł. ku Płn. na Tłubice, Miodusy,

Cetlino i pomiędzy Słupią a Majkami. Ztąd skręca ku PłnZ., mija Jeżewo, Kisielewo, Borkowo Kościelne, m. Sierpc i uchodzi po niespełna 38 kim. biegu naprzeciw w. Mieszczk.

Wierzbica (894) wypł. na obszarze wsi Proboszczowice w pow. płockim, pł. ku Płd. na Ogorzelice, Kruszewo, Dziar-nowo, stąd skręca się ku Z., następnie mija Białę, Srebrnę i pod Kobiernikiem uchodzi po przeszło 20 kim. biegu.

Do Drwęcy.

Grabica (895) wypł. ze wschodniego jeziora Dąbrowskiego (Damerau-See), w pow. ostródzkim (Osterrode) w Prusach Wschodnich. Pł. w kier. Płn. na Frygnowo (Frógenau), na W. od Sztymbarku (Tannenberg), następnie na Gierzwałd (Geiers-walde), Rychnowo i uchodzi po niespełna 30 kim. biegu.

Zulawka (Sulafka-Fluss) (896) wypł. w pow. ostródzkim pod w. Pietrzwałd (Peterswalde) ; pł. w kier. PłnZ. koło Szmyk-walda (Schmückwalde), Turznicy (Theuernitz) i uchodzi po za Turową po około 18 kim. biegu.

lławka (Eilenz-Lluss) (897) wypł. w pow. suskim (m. pow. Susz, Rosenberg) z jez. Wielkie Jezierzyce (Geserich-See) pod m. Iławą (Deetsch-Eylau) w Pr. Zach., następnie przepływa przez iez. Iławskie (Eilenz-See) ; pł. ogółem w kier. PłdW. koło wsi : Dziarny (Gross-Seehren), Kożanka (Nosanken) i . uchodzi po około 11 kim. biegu.

Lubawka inaczej Sędała (Sandel) (898) wypł. w pow. lubawskim (Loebau) w Pr. Zach. pod w. Napromek Mały (Klein-Nappern), pł. w kier. Z. koło w. Złotowo (Zolotau), m. Lubawy i uchodzi pod w. Rodzone (Rosen) po około 22 kim. biegu.

Wel (Welle) (899). Rzeczka Rumienica (Bonite) (900) wypływająca pod w. Rumienica (Rommen), w pow. lubawskim, a uchodząca do północnej części jez. Rumian uważaną jest za początek Well. Ponadto za początek Weli uważanym bywa także odpływ wychodzący z południowej części małego jez. Dąbrowskiego (Klein-Dammerau-See), wpływający również do jez. Rumian. Rumienica po wypłynięciu z płdn. cz. jez. Rumian i przybrawszy nazwę Weli, pł. zrazu w kier Płd., i pod w. Kopanicze wpływa do jez. Grądzkiego (Grondy-See). Jez. Grądz-kie zwane także Turczyńskiem jest zaś w związku z jez. Wel-skiem. Wel przepływa więc przez południowe części obu jezior i wypłynąwszy z płd. części jez. Welskiego pod w. Koszelewy Małe (Kl.-Koschlau) przybiera kier. PłdZ. i Z., mija Wampiersk (Wąpiersk), Jeleń (Jellen), Licbark (Lidzbark w pow. brodnickim, Lautenburg) i przepływa następnie przez wschodnią część jez. liebarskiego. Odtąd pł. Wel w kier. PłnZ. na Czekanów, Trczyn, Jakóbkowo, Rakwice i poniżej m. Bratiany (Brattian) uchodzi po 70—80 kim. biegu.

Rypienica (901) wypł. właściwie na obszarze wsi Mały Czomsk w pow. rypińskim, w gub. płockiej, pł. ogólnie w kier. PłnZ. na Kamionkę, Zakrocz, Sikory, Rypin, Rusinowo, Strzygi i Łapinożek. Od Łapinożka na przestrzeni 5—6 kim.. stanowi granicę pomiędzy Król. pois, a Pr. Zach., następnie wpływa w Pr. Zach. i po 2—3 kim. biegu tamże uchodzi pod w. Kominy w pow. brodnickim (Strasburg). Dł. przeszło 25 kim. — Pisia (902) wpływa do Rypienicy od pr. brz. pod Łapinożkiem. Źródło jej znajdujące się na obszarze w. Dzierzno, rozdziela swe wody na dwa strumienie płynące w odmienych kierunkach. Strumień lewy, pł. jako Pisia (Bachorka) ^902) w kier. Płn. na Kretki Duże (czyli Wielk e), Koziróg, Osiek Wielki i pod Łapinożkiem uchodzi do Rypienicy. Dł. około 15 kim. : na całej długości stanowi granicę Królestwa od Prus Zach. — Strumień prawy, zwany również Pisia (Pissa) (902) pł. w kier. W. a następnie Płn. na Rokitnicę, Ostrów, Szczutowo i Cieńkusz, pokąd od źródeł rozgranicza Królestwo od Prus. Za w. Cieńkusz wpływa w powiat brodnicki, mija w. Miesiączko wo, Grądzawy, Trepki i wpada do Drwęcy naprzeciw Świecia. Dł. około 24 kim. a z tego 18 kim. jako rzeka graniczna.

Struga (903) wypł. w pow. wąbrzeskim na Płd. od m Wąbrzeźno (Briesen in West-Preussen) w Prusach Zach. ; pł. ku PłdW. koło wsi: Radowiska (Radowisk) i Lipnica (Leipnitz • i po niespełna 20 kim. biegu uchodzi przed Golubiem (Gollub) Ruziec (904) powstaje ze zlewu kilku strumieni, z których jeden wypł. pod w. Paproty, drugi pod wsiami Chojno i Jastrzębie, trzeci z jez. Moszczenno przy w. Moszczenno, a czwarty, uważany za główny z jeziora Żałe pod w. Żałe w pow. rypińskim. R. pł. zrazu na Studziankę, przepływa jez. Ruda pod w.

Ruda Żelska, dalej koło wsi Nadrózh Stalmierz i pod w. Ruże łączy się ze strum, wyżej przytoczonemu W dalszym ciągu pł.

R. w kier. PłnZ pod wsią Sitno, na Z od w. Dulsk, następnie koło w. Zaremby i uchodzi poniżej Dobrzynia po około 22 kim. biegu rachując od jez. Żałe.

Mokra (905) wypł. na granicy pow. toruńskiego i chełmskiego (Culm) z połudn. części jez. Wieczno pod w. Zającz-kowo. Pł. ku Płd. na Węgorzyn, przepływa przez jez. Mlewiec, dalej bieży na Morczyn, Gostkowo, Rogowo, Grębocin, Nowy

— 99

OD LEWEGO BRZEGU:

OD PRAWEGO BRZEGU:

Grębocin, poczem skręca ku PMW. i uchodzi pod w. Lubicz (Leibitsch) po niespełna 24 kim. biegu.

Do Brdy.

Kamionka (906) wypł. w pow. człuchowskim (Schlochau) z jez. Wierzchowskiego (Firchauer-See) pod w. Wierzchowo (Firchau), pł. ku Płd. na Blomfeld (Blumfelde) aź po m Kamień (Kamin). Za miastem przepływa przez jez. Mochle czyli Kamieńskie (Mochel-See) i jez. Padźmińskie czyli Cerekwickie, zmienia kier. na W. i bieży na Zalesie, Pamiątów (Pantau), Gostyczyn i poniżej t. w. uchodzi po około 52 kim. biegu.

Sępolna (Zempolna) (907) wypł. w pow. złotowskim (Fiatów) z jez. Sępolno (Zempelburger-See) pod m. Sępolno (Zem-pelburg), pł. w kier. W., przepływa przez jez. Niechorze (Nie-chorsz), mija wsie Niechórz i Obodowo i po 25 kim. biegu uchodzi pod w. Lachowo.

Do Czarnej Wody (Grody).

Niechwarz (908) wypł. pod w. Czarnów w pow. chojnickim (Chojnice-Konitz) ; pł. początkowo w kier. Płd. na Zalesie. Brusy, Czyczkowo, a następnie zwróciwszy się ku W. bieży koło wsi : Czarnicz, Chłopowo, Malachin, Odry i uchodzi po niespełna 20 kim. biegu naprzeciw w. Czarna Woda (Schwarz-wasser).

Brzezina (909) wypł. na Płn. w. Osieczno (Hagenort) w pow. starogrodzkim (Preusisch-Stargard) ; pł. w kier. Płd. na Śliwice (Schliewitz', Łążek ^Lonsk) i Charlottethal i po za nią uchodzi po niespełna 27 kim. biegu.

Do Ossy,

Lutryna (910) wypł. z jeziorka położonego na Z. od m. pow. Brodnica (Strassburg), przepływa przez szereg jeziorek zw. Niewierskiemi, następnie pł. na Gnojno, Chojno Budy, Bo-brawę i wpływa do połudn. cz. jez. Wądzyńskiego (Wonsiner-See). Wypłynąwszy z płn. cz. tego jez. kieruje się ku PłnZ. na Lembark (Lemberg), Jaguszowice, Jabłonowo i pod w. Świecie ("Schwetz) uchodzi po przeszło 28 kim. biegu.

Do Wierzycy (Ferse).

Wietcisa {Fitze) (911) wypł. w pow. kartuskim (Kartuzy, wieś powiatowa, Carthaus) pod Nową Wsią, przepływa następnie przez jez. Połęcińskie, poczem pł. ku Płd. po Wysin, ztąd skręca na W. i mija Stary Wiec i Kamirowo (Kamerau). Zwraca się wreszcie na Płd., pł. na Skarszewy (Schöneck) i pod w. Czyste Wody a naprzeciw w. Więckowy łączy się z Wierzycą po około 32 kim. biegu.

Piesienica (Pischnitza) (912) wypł. w pow. starogrodzkim z jez. Miedackiego (Niedatz-See) ; pł. w kier. PłnW. koło w. Zblewo (Hochstüblau), w. Pinczyn (Gr.-Pinschin), poczem zwraca się ku W. na Piesienicę (Pischnitz) i uchodzi za Nową Wsią po około 24 kim. biegu.

Węgiermuca {Wengermuz) (913) wypł. w pow. starogrodzkim z małego jeziorka położonego po za w. Skórcz (Skurz, Schortz) ; pł. ku Płn. na Grabów (Grabau), Lipinki, Ropuchy, Marywil i pod w. Dębina (Eichwalde) uchodzi po 28 kim. biegu.

Jonka (914) wypł. w pow. kwidzyńskim (Marienwerder) pomiędzy wsiami Grabowiec (Grabowitz) a Długoleszcz (Dlu-golas) ; pł. w kier. WPłn. na Starą Janię, Kościelną Janię, Czerwińsk, Morzeszczyn i przed w. Brody uchodzi po przeszło 36 kim. biegu.

Poptywy j^iemna drugiego rządu.

Do Wilii.

Dźwinosa (915) powstaje z połączenia kilku strumieni wypływających z północnych stoków Łysej Góry, w pow. bory-sowskim, w gub. mińskiej ; pł. ogółem w kier. ZPłn. pomiędzy miastami Pleszczenice i Chojatewicze. W dalszym biegu stanowi granicę pomiędzy gub. mińską (pow. borysowskim) a gub. wileńską (pow. wilejskim). Na tej przestrzeni łączy się od 1. brz. z rz. Dzwonka {Dzwonem) i następnie od pr. brz. z rz. Korgo-wicą. Dż. uchodzi przed m. Pohost. Dł. przeszło 50 kim. — Dzwonka (916) wypł. pod w. Łady w pow. borysowskim, pł. ku PłnW. na Niestanowieże Wielkie. Dł. przeszło 15 kim. — Korgowica (917) pł. z pod w. Mietliczyce, pł. ku PłnZ. na Oko-łowo. Dł. około 30 kim.

Serwecz (918) wypł. w półn. części pow. wilejskiego z jez. Serwecz (Wiszniańskiego). Pł. zrazu w kier. Płd. na Sitce, Bud-sław, tu zwraca się na PłdZ. aż po Krzywice, po za któremi przybiera dawniejszy t. j. Płd. kierunek mija Serwecz Duży, Serwecz Mały i uchodzi pod w. Kostyki po przeszło 70 kim. biegu — Zujka (919) wypł. poniżej w. Nowina, pł. ku Z. na Nowinę, Strąki, Sobino i wpada od 1. brz. do Serweczy poniżej Budsławia po niespełna 20 kim.

Wiazynka (Udrą, Udranka, Bybiczanka, Wiazucia) (920) wypł. na granicy pow. wilejskiego i gub. mińskiej pod w. Udrą.

Pł. w kier. Z. koło wsi : Biesiady, Kucharzewszczyzna, Udrą i Czerwiczyńce, pod któremi łączy się od pr. brz. z rz. Hujką (921), płynącą od Płd. koło m. Radoszkowicze. Odtąd zwraca się W. ku Płn., pł. na Wołoki, łączy się od pr. z rz Ilią (922) nadpływającą z PłdW. od m. Ilia, następnie mija Łonę. Wiazyń, Rybczyńce i uchodzi naprzeciw w. Rabuń po przeszło 60 kim. biegu.

Narocz (923) wypł. z PłdW. części jez. Narocz, leżącego w połowie w pow. wilejskim i święciańskim, w gub. wileńskiej. Jezioro Narocz połączone jest wąskiemi strugami z jez. Miastro i Batoryn, Narocz odprowadza więc z sobą wody tych jezior. N. pł. ku Płd. na Halinkę, Słobodę, lżę, Narocz, Przełyk, Ko sacze, Wojstom, Kuźmyszki, Hanutę i poniżej Kraśnicy uchodzi po około 56 kim. biegu, — Uzla (924) bierze początek z błot wołkołackich w pow. wilejskim, pł. w kier. PłdZ. na Uzłę, Tałuć i za lżą wpada od 1. brz. do Naroczy. Dł. około 25 kim.

Usza (925) wypł. na Płn. wsi Szopowały w gub. i pow. mińskim, niedaleko źródeł Dujki (prawego dopływu Wiazynki),

Świsłoczy Dnieprowej i Berezyny Niemnów ej ; U. pł. ogólnie w kier. PłnZ. na Turkowszczyznę, Krasne, Uszę, wpływa do pow. wilejskiego (gub. wileńskiej), mija tam Miasoty, Mołodeczno,

Zaszkiewicze, Uszę i za w. Pierewoz uchodzi po podobno 70 kim. biegu.

Oszmianka (926) wypł. pod w. Szłapo-kowszczyzna w pow. oszmiańskim, w gub. wileńskiej. Pł. początkowo ku W. na Oszmia-nę (Murowaną) i Oszmianę Starą, skręca wielkim łukiem ku PłW., mija Źuprany, od w. Soła przybiera ostatecznie kier. Płn. i łączy się od 1. brz. z rz. Łoszą (927), nadpływającą od PłdZ. od w. Ostrowiec, m. Łosza i m. Gierwaty. 0. uchodzi pod Markunami a przed Michaliszkami. Dł. około 80 kim.

Stracza (928) wypł. w pow. święciańskim, z półn. cz. jez. Mała Szwakszta, łączącego się z jez. Wielka Szwakszta. S. pł. zrazu ku Z., łączy się od pr. brz. z rz. Połyntupką (929), płynącą z Płn. koło m. Łyntuny, następnie zwraca się ku Płd. i łączy się pod m. owir z odpływem z jez. Świrskiego. Jezioro Świr-skie łączy 2 kim. długa struga Smółką zwana z jez. Wiszniańskim i struga b. n. z jez. Głu-chern i Świniszcze. Prócz tego do połud. cz. jez. Świrskiego wpływa rz. Szyrmież, nadpływająca z Płn. od m. Kobylnik i w. Szemie-towszczyzna. Poniżej przyjęcia odpływu świrskiego skręca Stracza ku Z., mija Świrany, Świranki, Żeladź, Straczę i następnie uchodzi pod w. Michaliszki po przeszło 50 kim. biegu.

Zejmiana (930) wypł. jako Zważna (931) na Płd. od m. Kozaczyzna w pow. nowoaleksandrowskim, w gub. kowieńskiej, przepływa przez jez. Dryngo, Dryngieliszcie, Osielno, Łuże i Żarkowo a przeszedłszy następnie do pow. święciańskiego w gub. wileńskiej, przepływa przez, jez. Aejmiana, z którego wypływa już pod nazwą Zejmiany. Z. pł. odtąd w kier. ZPłd., przybiera od obu brzegów kilka rzeczek, mija Kołtyniany, Po-debrodzie i w pobliżu wsi Bryzę uchodzi po około 135 kim. biegu.

Wilejka ( Wileńka) (932) wypł. na obszarze dóbr Miedniki w pow. wileńskim ; pł. zrazu w kier. Płn. koło m. Szumsk (inaczej Polany), m. Rukojnie, następnie zwraca się ku W. i mija m. Klenie, gdzie od 1. brz. łączy się z rz. Kienią (933) i ztąd skręca ku Płn. aż po Ławaryszki. Odtąd w kier. PłnZ., PłdZ. i wreszcie Z. pł. na Wierzby, Rekanciszki, Wilejkę (st. kolejową Wilejskaja), Markucie i uchodzi we Wilnie po za ogrodem „botanicznym“ przy górze Zamkowej po przeszło 50 kim. biegu.

Waha (934) wypł. w gub. wileńskiej w pow. trockim z jez. Bonisie. Pł. początkowo w kier. PłnW., za w. Waka Biała skręca ku PłnZ., tu łączy się od pr. brz. z BudominJcą (935), płynąca koło Rudominy i Podrudominy. Następnie mija W. Wakę Metropolitarną, W. Grodzieńską i uchodzi za Waką Kowieńską po przeszło 37 kim. biegu.

Mussa (936) wypł. z jez. Mussa w pow. wileńskim pomiędzy wsiami Glinciszki i Podberezie( pł. w kier. Z. koło w. Mussa, m. Muśniki i pod w. Czabiszki wpada do Wilii po przeszło 40 kim. biegu.

Święta (937) wypł. jako DusiatJca (937) z jeziora Szwentis (Świętego), położonego na PłdZ. od Nowoaleksandrowska, w pow. nowoaleksandrowskim, w gub kowieńskiej. S. pł. początkowo w kier. PłnZ., przepływa przez jezioro Dusiaty, mija Antolepty i pod m. Dusiaty wpływa do jez. Sorty. Jez. Sorty zasila zaś rz. Krzewna. K. (938) wypł. w pow. nowoaleks. z jez. Antokrewne, pł. ku Płd. na Sabbat, Abele, gdzie przepływa jez. Abelskie, następnie mija Krewno i poniżej tego m. wpływa do jez. Sorty (Krzewieńskiego). Z jez. t. wypływa już DusiatJca pod nazwą Świętej, przyjmuje kier. PłdZ. wkracza w pow. Wiłkomirski, mija Uszpole, po za którem zwraca się ku Z., przybiera od 1. brz. rz. WiżunJcę (939), płynącą z Płd. koło m. Uciany i Wizumy, pod któremi przepływa jez. Wizuny i poniżej od pr. brz. rz. Jarę (940), wypływającą na Płd. od m. Komaje pod nazwą Szatelcszni (941), a nazwaną Jara dopiero po przepłynięciu jez. Jara. Ztąd zmienia Ś. dawniejszy kier. Z. na PłdZ., pł. koło m. Androniszki i m. Onykszty, pod któremi łączy się od 1. brz. z rz OmjJcsztą (942 , płynącą od W. z jez. Rubiki, a następnie od t. s. brzegu z rz. Wirynta. W dalszym biegu mija S. Kowarsk, Widziszki, poniżej których wpada do niej od pr. brz. rz. Musza Mała i nawprost niej od 1. brz. rz. SesarJca i następnie podąża Ś. pod Wiłkomierz, Wieprze (Weprej), łączy się jeszcze od 1. brz. z rz. Szyrwintą i uchodzi po przeszło 213 kim. biegu pod w. Kułwa a 6 kim. powyżej Janowa. — Wirynta (943) wypł. w pow. święciańskim z jez. Wirynta pod m. Kołtyniany; pł. ku Z., wkracza wkrótce w pow. wiłkomier-ski, mija Szwabiszki, Owantę, Kurkle i po około 60 kim. biegu łączy się z Ś. poniżej Kowarska. — Musza Mała 944) wypł. w pow. Wiłkomirskim pod w. Malina, pł. ku PłdW., częściowo przez puszczę Towiańską, mija Towiany i uchodzi poniż.ej m. Widziszki po około 30 kim. biegu. — SesarJca (945) wypł. z jez. Malaty pod m. Malały, na samej granicy pow. wileńskiego i wiłkomierskiego ; pł. w kier. Z. na Widzeniszki, Poszelany i Lidoki (Nidoki). Dł. przeszło 50 kim. — Szyrwintą (946) wypł. z jez. Giedrojcie (inaczej Kiement) pod m Giedrojcie, w pow. wileńskim ; pł. w kier. Z. koło m Szyrwinty poczem skręca ku Płd , a następnie w kier. PłnZ. mija Giełwany i uchodzi po około 53 kim. biegu pomiędzy w. Upniki a m. Wieprze.

popływy pniepru drugiego rzędu.

Do Berezyny;

Ponia (947) wypł. w gub. wileńskiej na granicy powiatów wileńskiego i borysowskiego, pod w. Ponia, na Płn. od w. Milczą. P. pł. ogólnie w kier. PłnW. na Kruhłoje, Dałokaje, Nebyszyno, Skuraty, ^Ozierzec i uchodzi naprzeciw w. Berezpol po około 48 kim. biegu.

Sergucz (948) wypł. z jez Cieklic w gub witebskiej, w pow. lepelskim, z którego po 7 kim. biegu przechodzi do pow. borysowskiego. Ogólny kier. biegu Płd. Po niespełna 11 kim. biegu wpływa pod w. Osieczyszcze do jez. Mańco, następnie przepływa przez jez. Pławio i Maniec i dąży pod w. Przystań, zkąd równolegle do rzeki aż do jej ujścia do Berezyny poprowadzony jest kanał sergucki, celem ominięcia podczas spławu i żeglugi licznych zakrętów i mielizn. Kanał Sergucki zabiera ³/₄ wód rz. Sergucza i łączy się z J?., obok ujścia Ser-gucza, przeszło 1 kim. poniżej w. Załazy. Dł. rzeki około 40 kim , kanału niespełna 9 kim.

Gagna Hajna) (949) wypł. na Z. od m. Hajna (Star. i N. Hajna) w pow. borysowskim G. pł. zrazu w kier. PłdW. aż po m. Łohojsk i odtąd przybiera kier. W. aż do połączenia się pod w. Sutoki od pr. brz. z rz. Cną. Poniżej ujścia Cny przybiera G. od 1. brz. rz. Usiaż, zwraca się ku WPłn., mija od Z. m. Ziembin i uchodzi pod w. Rryczyn po około 84 kim. biegu. — Cna (950) wypł. pod w. Gorawki w pow. borysowskim, pł. w kier. Płd koło wsi: Kamień, Goniewicze, Cna i uchodzi pod w. Intoki. Dł. około 40 kim. — Usiaż (Usiacz) (951) wypł. pod Ostrożycami w pow. mińskim, pł. w kier. Płd., W. a następnie PłnW. Mija Pohorele, Kudryszczyno, Rudnię, Usiaż, Trubirzyno, Mgle i Jurjewo, poniżej, którego uchodzi po około 40 kim. biegu.

Brodnia (952) wypł. pod w. Babielewo w pow. borysowskim, pł. w kier. PłnW. i uchodzi pod Strachowem Wielkim a naprzeciw Strachowa Małego po około 22 kim. biegu.

Scha (953) wypł. pod w. Maksymówka w pow. borysowskim, pł. w kier. ZPłd. na wsie : Romanowszczyzna, Prudy, Barany, Brodówka, Scha, Żytkowa, Prudziszcze, Uhła i 1 kim. za Borysowem uchodzi po około 45 kim. biegu.

Plisa (954) wypł. we w. Domaszany w pow. borysowskim. Pł. początkowo w kier. W. na Smolewicze, Plisę, Ostrów. Źeść Dziemidową i Jałowicę. Ztąd zwraca się ku PłnW., mija Sudo-bówkę, Żodzin, Pieresady, Upierowicze, Hory i uchodzi pod w. Juszkiewicze po podobno 70 kim. biegu.

Mużynka (955) wypł. w pow. borysowskim pod w. Ranne. Pł. w kier. PłdZ. na Ratutycze, Miechów, Mużankę i Zamoźa-nie, gdzie łączy się od pr. brz. z rz. Łosznicą (956), płynącą z Płn. od m. Łosznicą. Następnie rozdziela M. Nichnowicze Wielkie od N. Małych, mija Zieloną Dubrowę, Mietczę, Zawały i za w. Mużany łączy się z B. po około 37 kim. biegu.

Bóbr (957) wypł. pomiędzy wsiami Harliki i Wołożnica w pow. sieńskim, w gub. mohilewskiej i pł. zrazu w kier. ZPłd. a następnie ZPłn. Za m. Obczuty skręca ostatecznie ku PłdZ., mija Smrodzieńce, przybiera od 1. brz. rz. Plissę (958), nadpływającą od W. z pod m. Plissa i oblewa m. Bóbr i Krupce. Następnie łączy się od pr. brz. z rz. Mozą i poniżej pod Pierewozem od 1. brz. z rz. Kaczą i uchodzi naprzeciw w. Mu-rawka po przeszło 105 kim. biegu. — Moza (959) wypł. z jez. Lebiedzine we wsi Szymki w pow. boiysowskim, pł. w kier. PłdW. na Poparnę, Możany, zwraca się ku Z., mija Słobodę Nową, Uchwałę, Stary Sokoł i Hać, poniżej którego uchodzi po podobno 65 kim. biegu. — Kacza (960) wypł. pod w. Borki na Z. od m. Chołopienicze w pow. borysowskim; pł. w kier. Płd. na Kociuchy, Kozubiec, Zanacz, Naczę, Kołpienicę, Smorki, Wielatycze i Pierewoz. Dł. około 55 kim. '

Usza (961) wypł. w pow. ihumeńskim, w gub. mińskiej pod w. Jaśki. Pł. w kier. ogólnie W. na wsie : Szemiotowa, Pelikana, Szumiel, gdzie tworzy znaczne jezioro, następnie mija Słobodę, Horodno, Bielicę i poniżej Moszczenicy uchodzi po niespełna 70 kim. biegu.

Klewa (962) wypł. z bagien pod w. Klewka Górna, w pow. borysowskim. Pł. zrazu w kier. ZPłd , po krótkim biegu przechodzi do pow. ihumeńskiego i tu bieży na Korytnicę, Wały,

Przyborki, Luboszany, Miłostów, za którym łączy się od pr. brz. z rz. Klewicą (963), nadpływającą z Płn. od m. Pohost.

Następnie mija Klewa Wiązy, Kapłańce, Horenicze i poniżej ich uchodzi po około 70 kim. biegu, poniżej Berezyny Niżnej a prawie nawprost ujścia Foplawki (964), nieznacznego prawego dopływu Berezyny Dnieprowej.

lisa (965) wypł. pod w. Domowice w pow. ihumeńskim, pł. w kier. PłdW. koło w. Prudek, m. Bohuszewicze, wsi Główna Lada i Osmołówka i po przeszło 45 kim. biegu uchodzi przed m. Jakszyce.

Świslocz (966) wypł. ze wzgórz pod w. Szypowały, w gub. i pow. mińskim. Pł. zrazu w kier. Płd. aż po m. Zasław, gdzie łączy się od 1. brz. z rz. Czernica (967). Ztąd skręca ku PłdW. za w. Zarzecze łączy się od 1. brz. z rz. Wiacza i naprzeciw niej od pr. brz. z rz. Ratomką Następnie mija Ś. w. Bosowę,

Mińsk i wsie : Koraliszczewicze i Michanowicze. Przed m. Dli-kora przybiera kier. W. a poniżej t. m. kier. PłdW., za w. Tu-ryń a pod w. Międzyrzecze przyjmuje od 1. brz. rz. Wołmę i odtąd zwraca się na Płd., mija Puchowicze i zasila się od 1. brz. rz. Bołoćzanką. Przyjąwszy następnie od pr. brz. pod w.

Orzeszkowicze rz. Talkę (968) zwraca się ku W. i pł. pod m.

Wolma (971) wypł. pod

Lapicze. W dalszym biegu od Lapiez zakreśla łuk od PłdW. ku PłnW., mija Chołuj i uchodzi pod m. ŚwisłOCZ po przeszło 264 kim. biegu. — Wiacza (969) wypł. pod w. Barszczówka w pow. mińskim, pł. w kier. Płd. koło m. Białorucze, następnie przybrawszy kier. PłdZ. mija wsie : Wiacza i Gródek Chmarzyński i uchodzi poniżej w. Zarzecze. Dł. niespełna 38 kim. — Ratomka (970) wypł. pod Horanami w mińskim pow., pł. w kier. PłnW. koło Ratomki i uchodzi po niespełna 16 kim. biegu naprzeciw ujścia Wiaczy.

Ostrożycami w pow. mińskim; pł. w kier. PłdW. na Wolmę,

Piotrowice i Śmiłowicze, ztąd skręca ku W., łączy się od 1. brz. z rz. Ihumeńką (972), nadpływającą od W. z pod Ihumenia.

Odtąd aż do ujścia pod w. Międzyrzecze pł. W. w kier. Płd. Dł. około 75 kim. — Boloczanka (973) wypł. pod w. Prośniszcze w pow. ihumeńskim ; pł. w kier. ZPłd. i uchodzi pod Bołoczanką po okołoło 36 kim. biegu.

Olsa (974) wypł. jako Dulęba (974) koło w. Jagódki w pow. ihumeńskim i pod w. Hołynka wpada do niewielkiego jeziora, z którego pod n. Olsy wypływa. O. pł. ogólnie w kier. Płd., mija w swym biegu Słobódkę, m. Kliczew, wsie : Kliczew, Wojewicze, Uście, Bacewicze, Małą i Wielką Olsę, Ihnatówkę, poniżej której a przed Paniuszkiewiczami uchodzi po niespełna 92 kim. biegu, rachując od źródeł Dulęby.

Ola (975) wypł. z błot w pow. bobrujskim, w gub. mińskiej pod Podolem, pomiędzy wsiami Chomicze a Ochotycze. O. pł. ogólnie w kier. Płd. na Mielniki, Sieliszcze, Kaczerycze, Myszko wieże, Wołoso wieże, Dworanicze, Michale wo, Uznogi, Nowiki, Birczę, Turki, Słobodę Turecką i Omelańską, Worotyn, Sołotyn, Nowe Stepy, Kityń, Hradę, gdzie rozdziela się na trzy ramiona, z których główne — zachodnie — minąwszy wieś Ołę wpada do Berezyny za w. Stużki powyżej w. Czerkowicze. Dł. podobno 130 kim.

Do PrypeCi.

Wyżwa (976) wypł. pomiędzy wsiami : Śnidyn i Leśniaki, w pow. kowelskim, w gub. wołyńskiej. Pł. w kier. Płn. na Leśniaki pod Wyzwę, gdzie łączy się od 1. brz. z Wyżewką. Ztąd skręca ku PłnW., mija Wyiwę, Starą Wyzwę Pieseczno, zwraca się następnie na Płn., pł. na Głuchy, omijając na Z. położone jeziora Głuskie i Czerskie, poczem łączy się z odpływem na W. położonego jez. Lubań, i wreszcie łączy się z Prypecią pod wsią Charki, na W. od wsi Łuczyce i Zabrodzie, a na Z. od m. Ratno. Dł. 84 kim. — Wyżewka (977) wypł. w pow. włodzimierskim pomiędzy ww. Komarów a Chworostów; pł. ku Płn. i mija Chworostów, Rudę, Poczapy, Kizie i Czernoples. od Poczap aż po Czernoples nosi nazwę Stopyrki (978). Od Czernoplesa zatacza łuk ku PłnW. i W., pł. na Rudniki, Kuku-ryki, Rudkę, Wolę i pod Wyżwą łączy się z Wyżwa. Dł. około 40 kim.

Turya (979) wypł. we w. Zaturce w pow. włodzimierskim w gub. wołyńskiej. Od źródeł aż po Rudę pł. w kier. PłnZ. na Chołopiecze, Ozdziutycze, Czesnówkę, Dominopol, Nadieżdopol, Popówkę, Błażenik i Rudę. Tu zwraca się na Płn., rozdziela po przeciwnych brzegach leżące Gajki i Jagodno i pł pod Tu-ryczany, gdzie zwraca się ku W., poczem mija Duliby, Miro-wicze, Kulczyn, Turzysk, Wółkę i Garusz. Ztąd skręca ku PłnW., pł. na Zadyby, Gorodelec, Kowel, Werbkę, Bachowę i Guszyn. Odtąd przybiera ostatecznie kier. Płn., mija Zarzecze, Niesuchorze, Komarowo, Sołowiewo, Milce, omija na Z. położone jeziora Orzechowe i Synowe, następnie pł. na Wółkę Kaczyńską, Datyń i omija położone znowu na W. jeziora Karasino, Dobre i Sutyszno. Za Datyniem mija Kircze, Buzaki, Mielniki, Choteszewo, Szczytno i poniżej tegoż a prawie nawprost lew. dopływu Prypeci z jeziora Ostrowiec i Białego uchodzi po niespełna 190 kim. biegu.

Korosteńka (980) wypł. w pow. pińskim z błota Osterebko, pł. w kier. Płn. na Szyło wice, Fareńki, Bychowo, zwraca się

ku PłnW., mija Zastawnie i wpada niedobiegłszy w. Lubiąż do płdn. cz. jez. Lubiąż, przez które Prypeć przepływa.

Stochód (981) wypł. właściwie we w. Źurawiec na Płd. od m. Kisielina w pow. włodzimierskim. Inny strumień, uważany również za początek Stochodu wypł. pod w. Mokowicze, na PłnZ. od Kisieliny Złączone razem strumienie pod w. Witoneż noszą już stanowczo nazwę Stochodu. St. pł. początkowo w kier. PłnW. na Miasteczko, Boguszówkę, Porską Wólkę, Padołówkę, Janów^ę, Litogośce, Arsenowicze i Ugły. Ztąd zmienia St. dawniejszy kier. na PłnZ., pł. na Sielce, Kaszówkę, Sitowicze, gdzie przybrawszy kier. Płn., bieży następnie na Gulewicze, Zajczewkę a odtąd szeroko rozlany i rozdzielony na liczne koryta mija Smolany, Bereźnicę, Stobychwę i Mały i Wielki Obzyr. Za tą wsią zwraca się ku PłnW. na Borowno, Rudkę-Czerewiszcze, a złączony prawie już w jedno koryto mija Nowe i Stare Czerewiszcze, Ugrynicze, Wólkę Lubieszowską, Lubie-szów (Nowy Dolsk) i pod w. Zarucie dzieli się na dwie odnogi. Odnoga wschodnia nosi nazwę Stochodu, pł. w kier. PłnW. na Pożóg, Buczyn i nawprost Smolowicz łączy się z Prypecią. Odnoga zachodnia po około 5 kim. biegu dzieli się znowu na dwa koryta, z tych prawe pł. wprost ku Płn. i uchodzi pod nazwą Bystrzycy (982) naprzeciw w. Chociuń, bezpośrednio do Prypeci, około 10 kim. powyżej głównego ujścia Stochodu, koryto lewe opływa obszar w. Pożog i łączy się pod Buczynem z głównem korytem. Dł. przeszło 130 kim.

Wiesiołucha (983) wypł. pod n Bezimiennej (983) z błot położonych na Płn. jez. Lokocie w pow. łuckim, w gub. wołyńskiej. B. pł. ku Płn. na Nosowles, omija na Z. położone jez. Redicze i na W. leżące jez. Wielkie i odtąd bieży już jako Wiesiołucha na Kuchocką Wolę, Kuchcze, Kostyń, Lubiń, łączy się od pr. brz. z rz. Młynek (984), nadpływającą z Płd. z jeziorka pod w. Jeziory i poniżej uchodzi do Płd. cz. jez. Nobel, względnie już do Strumienia, drugiego koryta Prypeci. Dł. podobno 38 kim.

Pina (985) jest oddawna, bo już przed r. 1775 skanalizowaną Źródeł jej z tego powozu trudno oznaczyć, przypuścić jednak można, że zbiornikiem jej wód są bagna w powiecie kobryńskim ciągnące się od Płn. pomiędzy Antopolem, Hołowczycami, Wołowielem a odgraniczone od Płd. kanałem. Pina wchodzi w skład kanału Dniepro-bugskiego, którego początkiem jest kanał Muchawiecki tobacz). Od w. Sieliszcze, gdzie kanał „piński“ się zaczyna, wz. koryto Piny jest skanalizowane i styka się z kanałem Muchawieckim, bieży Pina w kier. W. na La-chowicze, Kublik, Bielin, Glinnę, Gniewczyce, Piererub, Pota-powicze, Jewłasze, Duboję, Stachowicze, Koźlakowicze popod Pińsk, gdzie łączy się ze Strumieniem t. j. północnem korytem Prypeci. Długość Piny dochodzi do 80 kim.

Jasiołda (986) wypł. na W. od puszczy Białowieskiej z obszernych błot w gub. grodzieńskiej, na granicy pow. woł-kowyskiego za w. Truchnowicze i po krótkim biegu łączy się od 1. brz. z większą od niej rz. Tremlą (987). J. pł. ku Płd. przez moczary pomiędzy w. Borowiki i Kobylaki, koło w. Chorowo skręca ku W. ńa Skórcze, Zubacze, poczem przybiera od 1. brz. rz. Chotowę (988), następnie nagina się ku PłdW. i mija Sielec, Samojłowicze i Berezę Kartuską Odtąd zwraca się ku Płd., mija Zdzitowo, Pieszczankę, Szylinę, łączy się poniżej od pr. brz. z rz. Winiec (989), przybiera ponownie kier.

PłdW. na Helenowo, Matwiejewicze, a od w. Żaber płynąc kręto ku PłnW., łączy się od pr. brz. z rz. Dorohobużą (990), będącą właściwie odpływem jez. Czarnego i wpływa do jez. Sporowskiego. Za tem jez. przerzyna się przez błoto Lipki i błoto Orłowskie, skręca ku PłdW. i potem na Płd., poczem wlewa się do jez. Motolskiego a wypłynąwszy z niego na Płn. od w. Motol bieży w kier. W. na Bussę, Czemieryn, Porzecze, Rudkę, Wieleśnice, Mierczyce, Masewicze i Sienin. Odtąd pł. przez rozległe błota koło Zaozierza, Horodyszcza, Ostrowicz, Kudrycz i poniżej Koczunowicz łączy się z wodami Strumienia, prowadzącego wody Finy do Prypeci. Dł. przeszło 200 kim. — Jasiolda jest połączona ze Szczarą, a tem samem Niemen z Dnieprem, przez kanał Ogińskiego. Zbudowany on został po r. 1765 a ukończony ostatecznie w r. 1820. Bieży on na W. od kanału Muchawieckiego, łączącego Pinę z Muchawcem t. j. Prypeć z Wisłą. Kanał Ogińskiego rozpoczyna się na Jasiołdzie pomiędzy wsiami Mierzyce i Wieleśnice. Przerzyna nizinne i prawie niezaludnione przestrzenie w kier. Płn. na Swardówkę Sosnówkę, Kraglewicze, Telechany (gdzie jest przystań i zarząd kanału), pod Wólką Telechańską przerzyna jez. Wólka (al. Tele-chańskie), następnie mija Wyganoszcze i dochodzi do jez. Wybra-nowskiego, z którego od Płn. biegnie następnie ku Szczurze. Jez. Wy-branowskie jest wyżej położone, zasila swemi wodami przeważnie część dłuższą kanału ku Jasiołdzie i dlatego niekiedy cała południowa część kanału uważaną jest jest jako dopływ Jasiołdy. Dł półn. części kanału przenosi 5 kim., jezioro Wybranowskie jak 9 kim. długie, a część ku Jasiołdzie, skierowana około 45 kim. wynosi, razem więc długość całego kanału dochodzi do 59 kim.

Styr (991) powstaje ze zlewu kilku strumieni w Galicyi w pow. brodzkim i złoczowskim a z tych najważniejsze są Ponikwą i Łachówka. Ponikwa(992) wypł. pod Ponikwą Wielką w brodzkim powiecie, pł. ku PłnZ. na Ponikwicę Małą, Baczyn, Ksiądzek i za Rudą Babińską łączy się z Łahodówką. Dł. 28 kim. — Ł (993) wypł. na Płn. od Podhorzec w pow. złoczowskim, pł. ku PłnZ. na Kadłubiska, Wysocko, Raźniów i poniżej t w. łączy się z Ponikwą, dając początek rzece Styr. Dł. 23 kim. — Tak powstały St. pł. ku PłnZ., następnie ku Płn. na Monastyrek Brodzki i Stanisławczyk, zwraca się w licznych zakrętach ku WPłn. na Podmonasterek, Bodulaki, Grzymałówkę i Strzemilcze, po za któremi przechodzi z pow. brodzkiego w Galicyi do pow. dubieńskiego w gub. wołyńskiej, łącząc się na granicy od 1. brz. z rz. Sydołówką. Poczem mija Mierzwę, przepływa przez Beresteczko i zwróciwszy się ku Płn. pł, na Werbeń, Humniszcze, Lipę, Boromel, od Michajłówki zatacza półkole ku Płd. a następnie ku Płn., mija Wyczółki, Beresteczko Rusinowe Stawrów i pod Torgowicą łączy się od pr. brz. z Ikwą. Za Czeknem i Jałowiczami przybiera od pr. brz. rz. Połonkę, pł. dalej na M. i W. Podhajce, Łuck, Żydyczyn, Kul-czyn, Wulniankę Rożyszcze, kolonię Tarnowola i kol. Zapust, pomiędzy któremi wpada doń od pr. brz. rz. Konopieńka (994). Następnie minąwszy Wiszenki i Sokul zbacza St. ku PłnW., pł. na Nawóz, Borowice, Czetwertnię, Godomicze, Kołki, Siemki, Kulikowicze, Nowosiółki i Czartorysk. Poniżej t. m. po złączeniu się od pr. brz. z rz. Korminą przybiera kier. Płn. i bieży na Czaplin, Rafałówkę, Sopaczew i Mulczyce. W tem miejscu rozdziela się St. na kilka koryt, główne bieży na Borowy Młyn

i Nowosiółki, poniżej których a przed Przy wiło wką zlewają się te ramiona w jedno koryto, poczem złączona już rzeka mija Wołczyce, Murawin i Pohost Zarzeczny Za Pohostem łączy się od pr. brz. ze zachodniem ramieniem Stubly a pomiędzy wsiami Stare Konie i Iwańczyce rozdziela się na dwie główne odnogi. Zachodnia pł. ku Płn. na Parę, przecina południowe ramię Prypeci i wpada pomiędy Chojną a W. Dzikowiczami pod nazwą Prostym (995) do Strumienia (półn. ramienia Prypeci). Wschodnia odnioga zachowuje dawniejszy kier. PłnW, mija Ładoroże, Ostrowie, Wesznę i Lawick i pod w. Łopatyno łączy się z Prypecią. Dł. przeszło 500 kim. z czego przypada na Ga-licyę około 55 kim. — Sydolówka (996) wypł. w pow. włodzimierskim z błot pod w. Rzyszczów, pł. w kier. W. na Beryłów, Mikołajów, Burkacze i uchodzi na granicy Galicyi przed Mierzwą. Dł. około 28 kim. — Ikwa (997) wypł. w Galicyi w pow. brodzkim pod w. Hucisko Litowiskie, pł. zrazu w kier. W. na Pańkowce, Nakwaszę, Popowce, Dudyń i odtąd aż po Kru-tniów na przestrzeni dwóch i pół kim. rozgranicza Galicyę od Wołynia, poczem wchodzi w pow. krzemieniecki do gub. wołyńskiej i mija Bobrówce i Borszcżewkę, po za którą rozlewa się w duży staw. Ztąd zwraca się I. ku Płn., odlewa stawy w Komacynie, Tarażu Starym, Grobli, oraz w Popowcach, poczem mija Dworzec, Dunajów, Bereźce, Młynówce, nastąpnie przerzyna się przez błota i moczary pomiędzy wsiami : Biało-krynica, Sopanów, Sepetyn, Sopanowszczyk, Werba, Nosowice, Kamienica i Wolica. Ztąd pł. pomiędzy W. i M. Zahorcami a w. Podłuże, dalej na Strakłów, Podborce, Dubno, rozlewa się poniżej t. m. w duży staw, mija Młynów i Murawicę. Odtąd zwraca ona ku Z. pł. na Beregi, Dobratyń, Ostryjewo, Radlewo, Wolnicze i Torgowicę. Dł. około 160 kim — Połonka (998) wypł. jako Leniewka (999) pod Pustomytami w łuckim powiecie, pł. ku W. po Horodyszcze, ztąd ku Płn. na Czaroków aż po Korszów, gdzie łączy się z Korczewką (1000), nadpływającą od Z. przez Sądowo, Białystok i Podberezie. Od połączenia się z Korczewką przybiera nazwę Połonki, pł. ku W. na Gródek, Ceperów, Bajewo Ozdów, Połonkę, Gołyszewo i Nowy Staw. Dł. około 50 kim. — Kormina (1001) wypł. w pow. łuckim po za w. Silne, pł. zrazu w kier. W., za Bogusławką zwraca się ku Płn., mija Gorajmówkę, Matwiejki, Niczejówkę, Krasno-wolę, Rudnik, Małą i Wielką Ośnicę i poniżej Czartoryska łączy się ze Styrem po około 45 kim. biegu.

Stubła ( 1002) wypł. z błotnistego jeziorka pod w. Połowie na Z. od w. Władymirzec w pow. łuckim, w gub. wołyńskiej. Pł. ogólnie ku Płn. na Zielenicę, poczem rozlewa się w duże jezioro, mija Woronki, rozdziela się na wiele ramion, schodzących się dopiero poniżej Stepańgródka (Stefangród) pod Swarycewiczami. Następnie za Aleksandrowem rozdziela się na dwie odnogi ; zachodnia zboczywszy na Z. mija Serniki i ubiegłszy niespełna 11 kim. wpada do Styru poniżej Pohostu Zarzecznego. Wschodnia odnoga zachowuje dawniejszy kier. biegu, pł. na Wieczówkę, Radocz, Zółkin, Nieczatów, Fiedory i pod Grywkowiczami łączy się z Prypecią. Dł. około 83 kim. Z powodu połączenia się ze Styrem przez odnogę wschodnią uważaną bywa niekiedy za jej dopływ.

Bóbryk I. (1003) wypł. na Płd. od w. Chotynicze z błota Ruda w pow. pińskim, przepływa bezludne i błotniste obszary w kier. Płd., następnie mija wsie: Bobryk, Terebień, Hutę,

Borki i Kamień. Tu przyjmuje od pr. brz. odpływ z jez. Pohost, pł. na Bokienicze, Dubnowicze, poczem zbacza ku PłdW., mija Porochońsk, przecina następnie błotniste i bezludne okolice i za w. Wołgińska łączy się z Prypecią po około 70 kim. biegu. — Wisła (1004) wypł. w pow. pińskim pod w. Wólka, pł. ku W. na Zaborowce, Łaszczę, gdzie łączy się od 1. brz. z nadpływającą od Płn. z pod w. Lipniki rz. Czajówką (1005), poczem zwraca się ku PłdW., przybiera nazwę Wiślicy (1006) i pomiędzy Nowym Dworem a Czuchową wpada do jez. Pohost. Jez. Pohoskie rozciągające się od Z. ku W. na przestrzeni 8 kim, ma pod m. Pohost Zahorodny odpływ łączący je z rz. Bóbryk L, a tern samem z Prypecią. Dł. Wisły przeszło 30 kim.

Cna (1007) wypł. z błot pod w. Prociesz a na Płn. od w. Lubaszewo w pow. słuckim, w gub. mińskiej. C. pł. zrazu ku Płd. na Gancewicze, Makowę, Wołutę i Diatełowieże przez najgłuchsze okolice pow. pińskiego. Następnie skręca ku PłdW., mija Kupowce, Nowy Dwór, Dworce, Wiczynę i Cnę. zwraca się ponownie na Płd., poczem pł. na Drebsk, Kożan Gródek i uchodzi poniżej t. m. po około 111 kim. biegu.

Smert (Śmierć) (1008) wypł. z połudn. brzegów błota Gry-czyno, na Płn. od w. Krasna Wola w pow. mozyrskim ; pł. w kier. Płd. na Wolę, Lubaszyn i tu łączy się od pr. brz. z Zajmicą (1009) nadpływającą od Z. przez Brodnicę i Ozier-nicę. Za Lubaszynem mija S. m. Łachwę i pod Pierewozem wpada do Prypeci. Dł. przeszło 36 kim.

Horyń (1010) wypł. we w. Horyńka Wielka w pow. krzemienieckim, w gub. wołyńskiej, na Płn. od m. Aleksiniec Nowy, w pobliżu wschodniej granicy Galicyi. Cały bieg H. — od źródeł aż po Deraźno b. kręty — można co do kier. podzielić na kilka części. I tak od źródeł aż po Zasław pł. Horyń ku PłnW. od Zastawia po Sławutę na Płn., ztąd aż po Ostróg przybiera kier. Z., odtąd aż po Tyczyn pł. zwrócony ku Płn., od Tyczyna aż po Derażnio zbacza ku ZPłn., a ostatecznie za Deraźnem aż po ujście ma ogółem kier. WPłn. — Od Horyńki W. pł. H. ku PłnW. na Horyńkę Małą, Usteczko, Korczyłówkę a odtąd rozlewając się nieraz w b. wielkie stawy bieży popod wsiami : Młynówce, Butyń, Myszkowce, Fedkowce, m. Wiśniowiec, Mu-chawiec, Kotiużyńce, Borszewka, Borsuki, następnie mija Na-padówkę i Hrybowo, gdzie wlewa się doń od pr. brz. rz. Zy-rak. — Ziyrak powstaje ze zlewu trzech rzeczek : Zyraku (1011), Żerdzi (1012) i Bugłówki (1013) pod m. Janowce. — Następnie pod Jurkowcami zasila się H. od 1. brz. rz. Horyńka (1014), nadpływającą od Z. od w. Horyńka przez wsie Podgajce, Pie-szczutyńce i Tatarymowce ; poczem mija H. Wiązowiec, Diet-kowce, Jampol, pod którym tworzy znaczny staw, a następnie pł. na Olszanicę, Warywódki, Suszewce i Lachowce, położone nad znacznym rozlewem Horynia, zasilanym od pr. brz. rz. Połtwą (1015), dopływającą z Płn. od w. Wasilewka przez m. Teofipol. Za Lachowcami leżą nad H. następnie: Hulowce, Kornica, Dworzec, Michnów, Myślatyn, Krzywołuka, Klembówka, Mytkowce, Waśkowce i Zasław, a następnie na przestrzeni od Zastawia po Sławutę : Siwki, Radoszewka, Oczereczanka i Ta-szki. Od Sławuty przy kier. biegu Z. pł. Horyń koło w. Baranie, Krupiec, pomiędzy Polanami a Komarówką, koło Netyszyny, poczem opływa od Płn. m. Ostróg i na obszarze tego miasta łączy się od 1. brz. z rz. Wilią. Ztąd zwrócony ku Płn. bieży H. na Zawizów, Butryń, Tomachowo, Symonów, Hoszczę, Czu-

— по —

dnicę, Horyńgród (dawn. Krupa) i Tyczyn. Następnie przy Z. kier. biegu mija Reczycę, Koźlin, Aleksandryę, Rubcze i Orzew, pod którym od 1. brz. przybiera rz. Ustyę, poczem oblewa Susk i Krugi, przed któremi łączy się z lewym dopływem Stubłą i poniżej z rz. Putiłówką. Ztąd podąża H. pod Deraźno (De-raźne), gdzie przybrawszy już stale kier. ogólnie WPłn., pł. na Korczyn, Podłużne, łącząc się tam od pr. brz. z rz. Staw, dalej na Kolonię, Stepań, Kryczylsk, Horodec, Tutowicze, Cepcewi-cze, Bereźnicę Sołomiejówkę, Bielatycze, Dombowicę, Sielec i Wieluń, gdzie wpada doń od pr. brz. rz. Słucz Poniżej leżą nad H. : Wysock, Udryck, Horodyszcze, Reczyca, Stolin i Bie-łohuta; po minięciu t. w. rozdziela się H. na dwie odnogi; lewa wz. zachodnia odnoga pł. odtąd ku Płn. na Bereźnę, M. i W. Orły i Lądzy i pod nazwą Wietlicy (1016) (20 kim. dł.) wpada do Prypeci przed ujściem Smierti. Odnoga wschodnia cz. prawa pł. jako Nieprawda (1017) na przestrzeni 30 kim. ku PłnW. na Choroms, Dawidgródek, Chorsk i łączy się z Prypecią prawie naprzeciw ujścia Łani. Dł. podobno do 850 kim. — Wilia (1018), lewy dopływ Horynia wypł. na W. od w. Małe Kolwarki, pod w. Tetylkowce w pow. krzemienieckim, gub. wołyńskiej. W. pł. zrazu ku W. na Wilię, Ciecieniewkę, następnie zwraca się ku PłnW., przepływa pomiędzy Sosnówką a Nowym Stawem, mija Kordyszew, Gołybicze, Szumsk i Suraż, gdzie tworzy staw. Ztąd przy tym samym kier. biegu pł. na Chodaki, Zeńki, Wilię, Dołocze, Lachów, KuniÓW, Kamienkę, Międzyrzecz Ostrogski i Ostrów, gdzie ma ujście. Dł. około 85 kim. — Pod Międzyrzeczem wpada od 1. brz. do Wilii rz. Zby-teńka (1019). Źródła Zbyteńki leżą we wsi Zbyteń w pow. du-bieńskim; przy kier. biegu W. pł. Z. na Wolicę, Stupno, Sujmy, Mosty, Baszczę, pod Nowomalinem rozlewa się w staw, następnie mija Łuczyn a pod Międzyrzeczem tworzy bardzo duży staw i poniżej t. m. wpada do Wilii po około 55 kim. biegu. — Stubla ( 1020 .Źródła jej znajdują się najprawdopodobniej pod w. Białoszewo w pow. dubieńskim. Od źródeł pł. St. początkowo w kier W na Mizoczek, poczem odwraca się ku Z., mija Mi-ZOCZ, Wolicę, Zamłynie, Kniahinin, Zarudzie i poniżej tegoż skręciwszy ku Płn. pł. na Warkowicze, Peredieły, Dziadkiewi-cze, Zarzeck, Podhorce, Żuków, Smorzowo, Klewań i Oleszwę. Ztąd zwraca się ku PłnW. na Rudę, Krasne i Krugi, gdzie zlewa się od 1. brz. z Putyłówką i zaraz poniżej szeroko rozlana łączy się z Horyniem. Dł. około 75 kim. — Putyłówką {Puciłó-wka) (1020) uważana za oddzielną rzekę lub za dopływ Stubły, ma źródła pomiędzy ww. Ujeźdce i Konstantynówką w pow. dubieńskim. Początkowo pł. na W. pod Borbin, skręca ku PłnW. a następnie ku Płn., mija Pietuszków, Letczany, Ołykę, Dydy-cze, Romaszkowszczyznę i Dubiszcze. Następnie od Antonówki zwrócona ku W. pł. na Baszłuki, Hrymiacze, Jakubczyce, Ołyczkę i zdążając pod Krugi wlewa się do wielkiego rozlewu, jaki tworzy Stubla przed ujściem do Horynia. Dł. zwyż 50 kim.— Słucz (1021 . Ogólny zarys biegu Sluczy jest następujący: od źródeł aż po Kuźmin pł. Sł. w kier. W., ztąd aż po Lubar skręca ku PłnW., następnie aż do Czyźewki bieży w kier. Płn., poczem aż po Ludwipol i Wielkie Sieliszcze przybiera kier. PłnZ. a wreszcie ZPłn. i Płn. Słucz wypł. ze wzgórz Awratyń-skich na W. od Awratyna w pow. starokonstantynowskim, w gub. wołyńskiej. Przy początkowo W. kier. biegu pł. Sł. na Czuchiele, Bogdanówkę, Nową Groblę, Bazalię, Żerebki, Meche-

— Ill —

rzyńce, pomiędzy Klitną a Zazulińcami, następnie pod Czerne-lówką, Wolą Dubiską, Ciciniewką i Kuźminem, rozlewając się pod temi miejscowościami nieraz w bardzo znaczne stawy. Od Kuźmina skręciwszy ku PłnW. mija Woronkowce, Hryhorówkę, Starokonstantynów, Krasnosiółkę, Lachnowce, Samczyki, Hu-bino, następnie przepływa przez Lewkówkę, poczem bieży na Qstropol, Korźowkę, Wygnankę, Pedynki, Hryniowce, Kazań i Lubar. Odtąd zwraca się ku Płn. na Korostki, Czartoryę Starą i Nową, Lubomirkę, Kołodeżno, Nowy Miropol, Czerniewkę, Ulchę, Hliboczek, Markówkę, Baranówkę, Urlę, Ostorożek, Ro-haczew, Kijków, Rudnię, Stryjowę, Nowogród Wołyński i Czy-źewkę. Następnie zboczywszy ku PłnZ. pł. na Mogilnię, Kor-czyce, Horodnicę, Ujście, Marynin, Hubków, Wielkie Sieliszcze " Ludwipol. Tu przybiera kier. ZPłn., pł. pod Janiewką, Wilią, Bystrzycą, Wólką Chłopską, Chotyniem, Mokwinem, Bereźnem j ostatecznie już w kier. Płn. mija Sielec, Liniany, Wilkowicze, Tyszyce, Kniaź-Sieło i Kamiennoje, po za którem rozdziela się na b. liczne koryta. Nad rozlewami leżą Znosicze, Niemonicze, Sarny, Doro tycze i Luchcza. Za Luchczą zlana już w jedno koryto mija Głuszyce, Strzelsk, Załuźe i Kołki, poniżej których, przed Wieluniem a naprzeciw Lutyńska uchodzi po około 492 kim. biegu. — Ważniejsze dopływy Słuczy od 1. brz. : Ikopoć, Chomora, Smółka, Gerema i Korczyk,od pr. brz. : Bóbr. — Ikopoć (1022) wypł. ze wzgórz na Płd. od w. Ledianka w pow. staro-konstantynowskim. I. pł. ku W. na Grycieńki, Tryszki, Antoniny, Orlińce, Mazepińce, Bułajewkę, gdzie łączy się od pr. brz' z rz. Ponorą (1023), nadpływającą od Z. od w. Kulczyny. Następnie mija 1. Rosołowce. Czerniatyn W., Paszkunie i pod Starokonstantyuowem łączy się ze Słuczą po około 50 kim. biegu. Ikopoć i Ponora tworzą znaczne stawy. — Chomora (1024) wypł. pod ww. Kryworudka i Kuczmanówka w pow. zasław-skim ; pł. ku Płn. na Smorszki i Chrystówkę, poczem zwraca się ku W. i mija Suchożyńce, Krapiwno, Ulaszanówkę, Le-szczany, Werbkowce, Sulżyn, Kośków, Hryców, Mikulin i Łabuń. Następnie zwrócona ku PłnW. pł. na Bereźno, M. i W. Nowosielicę, Połonne, Ternówkę, Rudnię, Poninkę, Majdan Wo* lański, Hliboczek i poniżej t. w. a pod Markówką uchodzi po około 100 kim. biegu. — Smółka (1025) powstaje ze zlewu kilku strumieni jak Liszniewki (1025), Chmielewki (1026) wraz z Ludówką (1027) i t. d. łączących się w jeden strumień pod w. Dermanka-Antoszki w pow. nowogradwołyńskim. S. pł. odtąd w kier. PłnW. na Dubrówkę, Mirosław, Sujemce, Smołdy-rew, Iwanówkę, Kijankę, poczem zwrócona ku Płn. mija Stry-jową, Susły i naprzeciw Lubczyc uchodzi po około 60 kim. biegu. — Gerema (1028) powstaje z połączenia się dwuch strumieni płynących od wsi: Stołby i Radulin, łączących się we w. Chyźówka w pow. nowogradwołyńskim. C. pł. w kier. Płn. koło wsi: W. i M. Horbasza, Kudynowicze, Górki, Pilipowicze Zwiahelskie i Koreckie, Horodyszcze, Kniaża Zwiahelska i Korecka, Dubrówka i Michejówka. Uchoazi pomiędzy Kurczycami a W. Nastynówką ubiegłszy od Chyźówki około 45 kim. — Korczyk (1029) powstaje z kilku strug i strumieni płynących od wsi: Korczyk, Romanówka, Chutorek i Paszuk i łączących się we wsi Chorowiec. Ztąd pł. K. w kier. Płn. na Horycę, położoną na Z. od Krasnostawu, rozlewa się tam w znaczny staw, następnie pł. na Berezdów, Sieliszczewo, Zubowszczyznę i na obszarze Kilikijowa łączy się od 1. brz. z Zarychą (1030), pły-

nącą od Płn. przez Mizutyn. Poczem mija K. Trościaniec, Ta-tarszczyznę, przepływa przez Korzec, po za którym na Józefin, Morozówkę, Kobyle, Starożew i Frankopol podąża pod Ujście, na obszerze którego łączy się ze Słuczą po około 55 kim. biegu. — Bóbr (1031) wypł. pomiędzy Koziarnią i Peresieką w pow. nowogradwołyńskim, pł. w kier. PłnZ. na Bobrowską, Łęczyńską i Nowokniaźsielską Rudnię i łączy się ze Słuczą po około 35 kim. biegu pomiędzy w. Kniaź-Sieło a Tynno.

Łań (1032) powstaje w gub. mińskiej w pow. słuckim z połączenia się pod w. Łań kilku strumieni płynących od wsi :

Kirkowszczyzna, Osmołowo i Iwanowo. Ł. płynie zrazu w kier.

Płd. na W. Bychowszczynę, Kołbaczycze, Kłeck, Babajewicze i Janowicze. Odtąd na krótkiej przestrzeni aż po Ślęzaków pł. ku W. a następnie zwraca się ku Płd. i mija Czesnówkę. Górki,

Mitkowicze, Ostrowczyce, Burzejki, Nawozy i Łoktycze. Od Łoktycz nachyla się ku PłdW., pł. odtąd aż do ujścia przez dzikie lesiste i bezludne obszary a minąwszy Budczę i Czudin zawraca ostatecznie ku Płd. mija Gawryłowicze, Zarzecze, Mo-kroć, Sieńkiewicze i łączy się z Prypećią nieco niżej ujścia Ho-rynia ubiegłszy od źródeł przeszło 140 kim.

Slucz (1033) wypł. w półn. części pow. słuckiego z bagien Wierch-Słucz i z błota Pleskacz. Sł. pł. ku Płd. koło w.

Adamowo (Zasłucz), Rudnia, Wynieśce, Horodyszcze, Wielkie Proszczyce, Michejki, Mały i Wielki Paździerz i przepływa przez środek Słucka. Następnie przybierając kier. PłdZ. łub PłdW. mija Nowodworce, Klepczany, Carowce, Ihrajew, Procewicze,

Pohost (Słucki), Cisowę, Miaciewicze, Tyczyn, Starobino, Mil-kowicze i Morocz, połączywszy się przed t. w. od pr. brz. z rz.

Morocz. Ztąd na Anańczyce, Grabów, Lubostroń, Milewicze,

Zalutycze, Lenin, Morszczynówicze podąża pod Chotlin, tam łączy się od pr. brz. z TУ olchą, wreszcie mija Wilczę i poniżej t. w. wlewa się do Prypeci po około 155 kim biegu. — Morocz (1034) wypł. pod w. Mała Rajówka w pow. słuckim, pł. zrazu w kier WPłd. na Rajówkę Wielką, Rudnię i Cimkowlcze. Ztąd skręca ku Płd., mija Ogrodniki, Kułaki, Demontowicze, łączy się od 1. brz. z Wdową ( Wuswą) (1035), następnie pł. na Siemieżewo,

Olchówkę, na W. od w. Morocz, poczem na Starynę, Kołki, za któremi zwraca się ku PłdW. i mija Mały i Wielki Roźyn.

Odtąd przeżyna się przez okolice więcej bezludne, mija jeszcze Wieliczkowicze, Jaśkowicze i na obszarze w. Morocz wpada do Sluczy po około 100 kim. (od Rajówki) biegu. — Maża (1036) wypł. w pow. słuckim pod w. Wieleszyna; pł. ku ZPłd. na Kopyl, Szestaki, Prusy i przed Cimkowiczami łączy się z Moro-czą. Dł. około 30 kim. — Wdoba (Ttuswa, Wdowa) (1035) powstaje na Płd. od m. Kopyl, z połączenia się na obszarze w.

Wanelewicze kilku strumieni płynących od wsi: Stańki, Kiele i Wasylczyce. W. pł. zrazu ku W. aż po Doktorowicze, ztąd zwraca się Płd. a następnie ku PłdZ. na Romanowo, Piezewoz,

Suchowczyce, Dereczyn, Klewczyce, Moćkiewicze i pod Siemie-źewem łączy się z Moroczą. Dł. 40 — 42 kim. — W olcha (1036) wypł. jako rzeka Babka (1036) na obszarze w. Chorostów w pow. mozyrskim, w gub. mińskiej. Pł. ku Płd. przez głuche, bezludne i moczarowate okoiice. Przed Gryczynowiczami rozdziela się na dwa ramiona; prawe t. j. zachodnie pod nazwą Głuchej Łani (1037) pł. w kier. Płd. przez najdziksze, błotniste miejscowości niezaludnione i wpada wprost do Prypeci 10—12 kim. poniżej ujścia Horynia. Dł. Gł. Ł. około 35 kim. Lewe

ramię przybiera od Gryczynowicz miano Wołchy, kieruje się ku PłdW. i pł. również przez głuche moczarowate okolice. Niedaleko ujścia mija Rudnię, Mikaszewicze i kilka kim. poni-niżej t. w. łączy się ze Słuczą. Dł. 45—50 kim.

Stwiga (1038) wypł. na Płd. od w. Snowidowicze w pow. owruckim, w gub. wołyńskiej. S. pł. zrazu w kier. Płn. na Snowidowicze, przed i za któremi rozlewa się w jeziorka, poczem mija w. Rudnia-Załawie, przed w. Bleżewo łączy się z rz. Pe-rerośl i pł. następnie pod w. Bleżewo, Hlinne, łącząc się poniżej tegoż z prawym swym dopływem rz. лtudzienicą. Poczem za chutorem Kołodzickim przerzyna się S. przez zachodni brzeg błota Cheniczno, mija w. Chrapunia i odtąd na przestrzeni około 60 kim. pł. przez bezludne, błotniste okolice i przepływa tam przez jez. Staw i mija w. Kołki, leżące wśród tych niezamieszkałych stron. Dopiero od w. Ozdamicze wpływa w kraj więcej zaludniony, pod tą w. łączy się od 1 brz. z rz. Mostwą i przybrawszy ztąd ostatecznie kier. W., mija Korotycze, Be-reźce, Ryczewo, Starożowce, Siemuradce, Ślepce, Ozierany i wpada do Prypeci pomiędzy w. Pohost i w. Chojeńsk. Dł. około 140 kim. — Mostwa (1039), w dolnym biegu Lwa L (1040) wypł. pomiędzy ww. Borowe i Borowskie Budki w pow. owruckim, pł. zrazu ku ZPłn. na Kurpiłówkę, pod Rudnią-Lwą rozlewa się w duże jezioro, mija wsie : Rudnia-Staryki, Ośnick, i tu łączy się od pr. brz. z Rokitna (1041), płynącą od PłdW. przez Rokitno. Minąwszy następnie Tomaszgród wpływa L. w bezludne i moczarowate okolice, przepływa tamże przez jez. Tuchle i gubi się w błocie Roztoki, z którego napowrót mniej więcej 15 kim. przed Oziercami się wydostaje Odtąd też przybiera kier. Płn., bieży na Ozierce, gdzie tworzy dwa jeziorka: Górne i Dolne, następnie płynąc i dalej przez okolice bardzo mało zaludnione i bagniste mija Budymlę, Perebrodzie i około 20 kim. poniżej łączy się od 1. brz. z rz. Czaków, zwraca się ku PłnW., przybiera od pr. brz. rz. Myszynę (1042), nadpływającą z Płd. od w Olmiany, i przecinając całkiem bezludne strony przybiera za w. Korostawa nazwę Mostwy. Pod w. Moczule zwraca się Mostwa ku W., mija Dubrowę, Tereblicze i pod Ozdamiczami łączy się ze Stwiga po około 150 kim. biegu. — Czaków (1043) wypł. z błota Moroczno na PłnW. od w. Załuźe w pow. owruckim i pł. zrazu ku ZPłn. Naprzeciw Wysocka łączy się z rozlewami Horynia i następnie zwróciwszy się ku W Płn. pł. przez niezamieszkałe strony aż po w. Strugę, skręca wreszcie ku W., odlewa jez. Lubień i nieco poniżej łączy się z Lwa po około 60 kim. biegu. — Studzienica (1044) powstaje na obszarze w. Sobiczyn w pow. owruckim, pł. ku Płn. na Sobiczyn, koło Raszkowa przeźyna się przez błono Jemilno i pod chutorem Kołodzieckim łączy się ze Stwigą po około 50 kim. biegu.

Z)borć{ 1045) powstaje z dwóch źródłowych strumieni : Orlicy (1045), wypływającej pomiędzy ww. Słoboda-Wierówka a Nie-poznanicze i Wierszyny (1046) wypł. na Z. od w. Andrejowicze w pow. nowogradwołyńskim ; strumienie te łączą się przed w. Rudnia. Lborć od połączenia się pł. zrazu w kier. ZPłn. na Rudnię, Kulesze i Emilczyn (dawn. Międzyrzecz), gdzie rozlewa się w znaczne, wąskie a podługowate jezioro, zasilane rzeczkami Berestok (1047 , Wietlinka (1048) i Tietińka (1049). Następnie mija U. Rudnię Podłubicką, Podłubie, Janczę-Rudnię, Zub-kowicze, Słobodę Łopatycką, Łopatycze i Kamienkę. Na prze-

strzeni od Emilczyna po Kamięnkę zasilają U. od pr. brz. : Brownik, Glume z a z Zarowicem, Zołnia i Kamienka. Od Kamienki zwraca się U. ku PłnW. na Bystrę-Rudnię, Barbarówkę, Olewsk, Spuszczany, Jurowę, Pergę, pod którą przybiera od pr. brz. rz. Berge, następnie pł. na Choczyn, Kopiszcze, Miłaszewicze, Białą Bieregę, Lelczyce, Lipiany, Złogin i Mańczyce. Wreszcie przybrawszy kier. Płn., przerzyna się przez bezludne mokradła i uchodzi poniżej Mojsiejewicz a około 2 kim. powyżej Fetry-kowa po około 220 klin. biegu Na przestrzeni od Kamienki aż po ujście wpadają do TJborci od pr. brz. : Zamlynek, JDomasznia, Berga, Błotnica, Źmurnia, Łaśna, Staw iszczę, В oj arka. Mutwica, Bożoga i Mołodaja; od 1. brz.: Berespa, Łatosza, Ślepca.

Bobryk II. (1050) wypł. pomiędzy ww. Małe i Wielkie Sielutycze w pow. mozyrskim, w gub. mińskiej ; pł. w kier.

PłdW. na Kupcewicze, Ogolicze, Rudnię Golicką, Słobódkę Krasnosielską, Średnią Rudnię, Adasiów, /Rudnię Stinkową, Mi-cury i Ociski. Dł. okołoło 50 kim.

Btycz (1051) wypł. pod w. Narejki w gub. i pow. mińskim.

Bi. pł. zrazu ku Płn., poczem skręca ku W. na Stare Sioło, gdzie rozlewa się w jeziorko, następnie przybrawszy kier.

PłdW. bieży na Ptycz, Nowy Dwór, Wołoczkiewicze, Leckow-szczyznę, Rusinowicze, Samochwałowicze, Annopol, Bachare-wicze, Woronicze, Citwę, gdzie od 1. brz. oddziela odnogę, zw.

Citewką (1052), która pod Puchowiczami uchodzi do Świsłoczy.

Za Citwą mija Bt. Rusakowicze, Uborek i tu od pr. brz. łączy    .

się z Nieświaczą (1053) wypływającą z jez. Sierhiejewskiego,

-poczem pł. na Przystań, Kobylicze, Horelec, zatacza półkole ku Z. a minąwszy Wieczerzewicze powraca do pierwotnego kier. tj. PłdW. Za Porzeczem przecina mniej zaludnione, lesiste moczary, wśród których leżą Kletno, Życin, Krymok, Jurowicze,

Mosiejewicze, Krynki, Radulicze, Simonowicze, Jewsiejewicze,

Zapole, Gródek i Horodyszcze. Odtąd przybiera w licznych zakrętach kier. ogólnie Płd., pł. na Kamysze, Zelwiniec, Borosow-szczyznę, Hłusk, Bałaszewicze, Górny i Dolny Poblin, Bierezó-wkę, Kozaczyce, Chłopienicze, Porzecze, Rżanów, Zacisze i Bu-bnówkę. pod którą łączy się od pr. brz. z rz. Oressą. Poniżej Bubnówki nad Bt. leżą Hojna, Kaszewicze, Łuczyce, Słobódka Czeliszczewicka, Kopatkiewicze, Iwaszkiewicze, Horodyszcze i Bolczyce. Odtąd skręca Pt. ku PłdW. i po krótkim biegu uchodźi na obszarze w. Bahrymowicze. Dł. około 385 kim. —

Oressa (1054.1 wypł. w gub. mińskiej, w pow. borysowskim pod w. Podoresie. Przy Płd. kier. biegu pł. O. na Nowosiółki,

Sorokomlę, Górki-Zacisze i odtąd aż po Lubań przerzyna się przez niezamieszkałe mokradła. Za Lubaniem mija Syrocze, Or-lewo-Lachy, Redkowicze, Szepiłowicze i Jurkowicze, wkracza ponownie w nizinne, bezludne okolice, zmienia kier. na PłdW. na Niżyn, Ubibaczki, Horodziatycze aż po Komarowicze, skąd zakręciwszy ku Płn W. i płynąc ciągle przez bagniste okolice koło Słobody Laskowickiej, Wilczego Boru, Rudy dochodzi pod Bubnówkę, gdzie wpada do Btyczy ubiegłszy niespełna 150 kim.

Tremla (105') wypł. w pow. bobrujskim z mokradeł we w. Józefpole. Pł. w kier. ogółem Płd. Przed Mielnikami rozlewa się w znaczne jezioro Tremlec, poczem mija Mielniki, pł. przez lesiste i bagniste okolice na Zaścianek, Michałówkę, Ostrów, Kołki, następnie na przestrzeni około 35 kim. przeźyna się przez mokradła, rozlewa się tam w jez. Dzikie, poczem mija Tere-

OD PRAWEGO BRZEGU :

OD LEWEGO BRZEGU :

bowę i już przed samem ujściem Myszanki a pod Kocurami wpada do Ptyczy, względnie do odnogi tej rzeki, biegnącej równolegle do Prypeci. Dł. około 75 kim.

Ippa (1056) wypł. z moczarów pomiędzy ww. Czernin, Sieliszcze i Turskie w pow. bobrujskim. Pł. zrazu w kier. Płd. na Przytykę (Przytoki), Dubrowę, Zarzerze, zatacza łuk ku PłdW. aż po Jewtuszkiewicze, a ztąd zwrócona ku PłdZ. pł.

na

na-

Ryłowicze, Chomicze, Kowale, Zamoszczany i pomiędzy Cydów i Kozłowicze. Odtąd przerzynając się przez mokradła bieży koło Nowosiółek i Kaplicz, poczem dosięga Krotowa, gdzie odwraca się ku PłdW., i minąwszy Jakimowicze, Rudnię Jakimowską i Julińsk podąża ku Prypeci, do której wpada przeciw w. Zahorany po około 180 kim. biegu. — Pod Kapliczkami wpada od pr. brz. do lppy rz. Olchówka (1057). Źródła jej leżą pomiędzy ww. Wygorki i Siemionowicze w pow. bobrujskim. O. pł. w kier. Płd. na wsie : Litwinowicze, Lesice, Bilwi-nowicze, Ozarycze, Szaropicze, Syszczyce i Ugły. Tam dostaje nazwę Juchowny (1057) a poniżej Wiszy (1057) i pod Kapliczami łączy się z 1. po przeszło 40 kim. biegu.

Prudok (1058) wypł. z jeziorka pod Skryhałowską Słobodą w pow. mozyrskim, pł. kręto zrazu ku W. na Małe i Wielkie Zimowiszcze aż po Szczekotowę a ztąd przybrawszy kier. Płn. mija Boryskowicze, Prudok, Bietkę, Mirabelę, wreszcie skręca ponownie ku W. i wpada do Prypeci pomiędzy wsiami Zahorany i Prenki. Dł. około 40 kim. •

Nienacz (1059) wypł. we w. Dawidowicze w pow. rze-czyckim, w gub. mińskiej. Pł. ku PłdZ. jako JDranówka (1059) koło Domanowicz i Asimowicz. Od Solsa już jako Nienacz przecina mniej zaludnione strony, przed w. Szyjcze skręca ku Płd., mija Suhowicze, Horbowicze a za Kołbasiewiczami łączy się od 1. brz. z rz. Gluboczkiem (1060), (drugiem ramieniem), zwaną także Nienaczą, nadpływającą z W. od wsi Osip-Rudnia przez Smolankę, Dadicze i Antonówkę. Niespełna dwa kim. poniżej rozdziela się połączona Nienacz na dwa koryta, łączące się dopiero za w. Rudnia. Uchodzi do Prypeci łącząc się z jej rozlewami naprzeciw w. Łapty. Dł. około 55 kim.

Mytwa (1061) wypł. pod w. Berezówka w pow. mozyrskim; pł. zrazu ku PłdZ., od w. Michałki zwraca się ku WPłd. na chutor Barzyński, Mały Boków, Lachowicze, Mazury, następnie pł. pomiędzy Pereżniwką i Saninkami, na Bobrujki i Dzi-nowo, gdzie łączy się od 1 brz. ze strumieniem płynącym od Jelska przez Dobryń. Odtąd przybiera M. kier. W , oieży na Budę, Smoligowice, Rudnię Smoligowicką i Niedzieicze. Poczem od Werbowicz zwraca się nagle ku Płn. i minąwszy Gry dzień i Konotopy uchodzi do Prypeci na obszarze tej ostatniej wsi

po około 52 kim. biegu.

Wić (1062) wypł. z mokradeł pomiędzy ww. Chobno, Makanowicze i Glinna Słoboda w pow. rzerzyckim w gub. mińskiej. Pł. ku Płd. na Muczyżyr, Zdarczyce, Chojno (Chwojne), Zahale, Gnojewo, Borysowszczyznę, poczem zwraca się ku PłdZ., rozdziela się na dwa ramiona (lewe zowie się Staw) i płynąc przez lesiste, mniej zaludnione moczary przed Tułgo-wiczami zlewa się w jedno koryto. Wreszcie nieco poniżej tej wsi łączy się z rozlewami Prypeci po podobno 56 kim. biegu.

Slaweczna (1063) powstaje z połączenia się kilku strumieni płynących od wsi Antonowioze, Horodec i Kuliki w pow. owruckim, w gub. wołyńskiej, łączących się razem przed m.

— 116 —

OD LEWEGO BRZEGU:

OD PRAWEGO BRZEGU :

Sławeczno. Od t. m. pł. Sł. w kier. Pin przez nizinnne, lisiste moczary kolo w. Tchoryn, dalej na Szato w i Wożnicze. Ztąd przybrawszy kier. PlnW. mija Śzymończuki, Łuczejki a zwróciwszy się już stale ku W. pł. na Wierchnią, Średnią i Niżną Rudnię, Markucki Młyn, Skorodno i Kuźmicze, po za któremi łączy się od 1. brz. z Butywlą, Błotnicą i Czerteniem. Następnie rozdziela się na dwa koryta (północne tj. lewe nazywa się Brud), łączące się dopiero przed Hajźynem i odtąd płynąc ciągle lesistą i moczarowatą okolicą mija Demidowicze, Antonówkę, Gru-szówkę, Biały-Biereh, Rudnię Białozerską, Rudnię-Hamalnię, Bichownę, Wiażyszcze i na obszarze wsi Cieszkowa wpada do Br. naprzeciw rozlewów jeziornych t. rz. zwanych Zartaj i Smo-liwod. Dł. około 133 kim. — Jasieniec (1064) wypł. z bagien pod m. Lewkowicze (Niewmirycze) w pow. owruckim ; pł ku Płn., następnie ku WPłn. i tworzy jeziorka pod ww. Słobodą Chałupłańską, Rudnią-Barbarówką i Rudnią Jasieniecką. Za t. w. zwraca się więcej ku PłnW., bieży na Zosińce, Szałuny, Suchańce, wreszcie skręca nagle ku Płn. i pod Skorodnem wpada od pr. brz. do Sławeczny po podobno 112 kim. biegu. — Butywla (1065), lewy dopływ Sławeczny powstaje ze zlewu kilku strumieni, płynących od w. Waławsk, Gnojne i Łukawce. B. pł. ku PłdW. przez mokradła na chutor Bielaka, przed Rudmą Wołowską tworzy znaczne jezioro i ztąd bezludną okolicą podąża pod Kuźmicze do Sławeczny. Dł. około 38 kim. — Czer-teń (1066) wypł. w bezludnych moczarach na Z. od w. Miele-szkowicze, pł ku Płd. na chutor Zaklęty, w. Remezy, ch. Zielony, ch. Czerteń, wsie Czerteń i Izabelka i wpada poniżej od 1. brz. do Sławeczny po około 42 kim. biegu.

TJsza (Uż) (1067) powstaje z dwóch źródłowych strumieni: Bastówki i Brodca. — Bast. (1068) wypł. za w. Klara (Klaro-wka) w pow. żytomierskim i płynąc na Simony (gdzie rozlewa się w znaczne jeziorko), Serbinówkę, Bastową Rudnię łączy się po za t. w. z drugiem źródłowem ramieniem rz. Brodec. Br. (1069) wypł. we w. Buda Bobrycka w pow. żytomierskim, pł. ku PłnW. na Kijanki, Rudnię Berezowską, Barasze i poniżej tychże łączy się z Bastówką. Odtąd połączone strumienie przybierają nazwę Uszy. U. pł. zrazu w kier. WPłn. na Nede-liszcze, Raźno, Baskaki, Biełkę, Biełocką Rudnię i Uszycę. Od Uszycy przybiera U. kier. W., pł. na Mosznę-Rudnię, Pukacze-wkę i Uszomir. Następnie zwrócona ku PłnW. mija Mogilno, Czełówkę, IskoroŚĆ, Szatryszcze, Paszyny, Woronowo, Czernia-wkę, Bardy, Mezyryczkę, Diedkowicze, chutor Rosowski, Sło-bodę-Hanówkę, Narotlycze, gdzie łączy się od 1. brz. z Żere-wem i następnie bieży na Stare i Nowe Śzarno, gdzie wlewa się doń od 1. brz. Noryń. Odtąd zwraca się U. ku W., pł. na Krystynówkę, Motejki, Stawiszcze, Tarasy, Chabne, Greźlę, Martyno wieże, Rudnię Plińską, chutor Zauszański, Nowosiółki, Cze-rewacz, Janówkę i Czernobyl, pod którym wlewa się do Bry-peci. Dł. przeszło 210 kim. — Zerew (1070) wypł. jednym źródłowym strumieniem jako Witka (1071) z błota Szybieno i pł. ku Płd. na Topilnę i Źerewce. Drugi źródłowy strumień, właściwy Zerew, wypł. z błota Terebicki Moch, pł. ku Płn. na Białokorowicze, Rudnię-Złotyń, Zapole i Rudnię Żerowicką, gdzie łączy się z Witką. Tak utworzony Z. pł. ku W. na Kra-snowołokę, Stepanówkę, Makakówkę, Rudnię Makowską, Rudnię Ługińską, Ługiny, Nową Rudnię, Rudnię Staropołczańską, Połcz, Rudnię Bajkowską, Ignatopol, Wiazówkę, Źerew, Babini-

— 117

OD LEWEGO BRZEGU :

ОБ PRAWEGO BRZEGU:

cze, Sielec i Narodycze. Dł. około 160 kim. — Noryń (1072) wypł. na Z. od w. Listwin w pow. owruckim. Powstaje tamże ze zlewu kilku strumieni pod Raliwonowiczami na Płd. od źródeł Sławeczny. N. pł. ku PłdW. na Wieledniki Stare, Wiele-dniki, Krasiłówkę, Noryńsk. Słobodę Krasnosielską, Dowginicze, Godoteml, Owrucz, Jaćkowicze, Czernihówkę, Bogdanówkę, Kacowszczyznę, Dorogiń, Śnityszcze, Sławińszczyznę, Nozdrysz i Krystynówkę. Dł. przeszło 100 kim.

Główniejsze kanały - drogi wodne.

Kanał bydgoski. Łączy Noteć z Brda a tern samem Wisłę z Odra. Wykonany w r. 1773 i 1774, długi 25 kim.

Kanał zaczyna się w samem mieście Bydgoszczy, biegnie z W. ku Z. popod wsie : Czyszkowo (Jägerdorf), Pawłówek (Pawlowke\ pomiędzy Grünberg a Łochowo, pomiędzy Śleszynem a Gorzynem, następnie koło w. Potulice (Potulitz), w. Występ (Josephinen) i na 1880 mtr. przed Nakłem łączy się z Notecią.

Kanał Ogińskiego (Wielki kanał Piński, port Ogińskiego). Zaczęty w r. 1765 przez Mich. Kaz. Ogińskiego, hetmana litew. a ostatecznie w całości do użytku zdatny od r. 1803. Łączy Jasiołdę ze Szczarą, wz. Prypeć-Dniepr z Niemnem.

Kanał Ogińskiego zaczyna się pow. pińskim od Jasiołdy pod w. Mierczyce a około w. Wieleśnice. Ciągnie się z Płd. ku Płn. na Martynówkę i naprzeciw niej położoną Szwardówkę, omija na Z. położone Olszany, poczem biegnie przez prawie niezamieszkałe okolice aż po Kraglewicze i ztąd podąża pod Telechany, gdzie mieści się zarząd kanału. Poczem obok Wólki Telechańskiej łączy się z jez. Telechańskiem, po za którem ciągnie się przez bagnisto-lesiste okolice na Nowinkę, Wyganoszcze i znów przebiega przez lesiste, bagniste strony bezludne aż do jez. Wyganowskiego al. Święcickiego. Potąd jestto tz. południowa część kanału zasilana w dół ku Jasiołdzie wodami jez. Wyganowskiego, długa na 42 wiorst czyli około 44¹'₂ kim.

Druga część kanału tz. północna, doprowadzająca wody ze Szczary do jez. Wyganowskiego jest stosunkowo bardzo krótką; wychodzi z półn. części t. jez., bieży w prostym kierunku ku północy ku Szczarze i łączy się z nią w miejscu najwięcej ku Płd. wysuniętem, w okolicy lesistej a bezludnej. Długość tej części kanału nie dochodzi 6 kim.; jezioro Wy-ganowskie jest przeszło na 9 kim. długie, wliczając zaś długość jego do kanału wypadnie, że kanał jest długim przeszło na 59 kim.

Kanał Turski-Orzechowski. Za początek wyjścia kanału służy jez. Tur położone w pow kowelskim, do 12П kim. powierzchni mierzące

Nad tern jeziorem od Płn. rozsiadła się w. Tur, od Płdz,. w. Zabłocie, od PłdW. w. Zalisy. Pomiędzy Zabłociem a w. Turem leżą na Z. od jez. Tur dwa małe jeziorka: Długie i Święte, łączące się od Płd. strugą z jez. Turskiem. Z jeziorek tych wychodzi ku Płn. struga, przepływająca następnie przez jez. Welichowo i podążająca na Mokrany i Poliki do jez. Łukowskiego, z którego poprowadzonym jest kanał Gusacki w kier. Z. aż do rz. Byty, (pr. dopływu rz. Mu-chawca), łączący się z nią przed w. Wielikoryta. Jez. Tur jest więc z jednej strony połączone już z Muchawcem zapomocą koryt i kanału Gusackiego a całość nosi nazwę kanału Batow-skiego. Dł. kanału Batowskiego około 52 kim.

Kanał zaś Turski wybiega z północnej części jez. Tur na Z. od w. Tur i przy kier. Płn W. ciągnie się błonistą okolicą, przecina jez. Kisobuł, następnie idzie zachodnim brzegiem błot Jastrzębiec i Jazowiec i dochodzi do południowej części jez. Orzechowskiego i połączonego z niem, a na Płn. położonego jez. Orzechowieckiego. Od tego jeziora kierunek kanału jest północny; kanał ciągnie się zachodnią stroną błota Dubowie, przed w. Błotopoł łączy się z ku Płn. bieżącym skanalizowanym odpływem z jez. Lubań, poczem biegnie koło wsi: Mechtinka,

Dubiny, Onyśkowicze, Daszewicze i Nowosady, gdzie łączy się z kanałem Dniepro-buskim. Od jez. Orzechowieckiego aź do końca pod Nowosadami nosi nazwę kanału Orzechowskiego. Długość kanału Turskiego-Orzechowskiego około 75 kim., z wliczeniem długości jezior Tur i Orzechowskich. Zaczęty przed r. 1750.

Kanał Dniepro-buski. (Kanał Muchawiecki str. 92, Kanał Rzeczypospolitej al. Królewski, Kanał Piński) zaproponowany w r. 1635, zaczęty jeszcze przed r. 1720 a wykończony r. 1775, połączony ostatecznie ze zupełnie skanalizowaną Piną w r. 1845, łączy Muchawiec, dopływ Bugu z Piną, dopływem Prypeci, a przez to samo morze Bałtyckie z morzem Czarnem.

Kanał Dniepro-buski składa się właściwie z dwóch kanałów : Muchawieckiego i ze skanalizowanej Piny cz. kanału Pińskiego. — Kanał Muchawiecki zaczyna się od rz. Mucha-wca pod w. Muchowłok(i) w pow. kobryńskim, na PłnW. od Kobrynia. Ciągnie się on w kier. z PłnZ. ku PłdW. koło wsi: Woronicze, Szlachecki Kamień, m. Horodec, po za którem przecina go tor kolei brzesko-litewskiej, poczem rozdziela Mechwiedowicze od Brodyczów i pod Nowosadami łączy się z kanałem Turskim-Orzechowskim. Za Nowosadami biegnie na Osipo-wicze, Nowosiółki, wkracza w okolice bagniste, moczarowate i bezludne aź po w. Sieliszcze, gdzie łączy się znów z uregulowanym odpływem z jez. Białego i jez. Ostrowiec. Od Sieliszcz kierunek kanału zmienia się na czysto wschodni, koryto ciągnie się popod Horodyszcze, Zarzeczko, Lachowicze i Bielin-Dwór.

Od Bielina mija kanał wsie Żurowek, Glinnę, Gniewczyce, Bosznię i Kuzieliczyn. Od Bielina też obok kanału toczy kręto swe wody rzeczka, uważana za Piną i wlewa swe wody do kanału pod Kuzieliczynem. Od tej wsi rz. Pina już była oddawna skanalizowaną.

W dalszym ciągu kanał Piński przy kier. WPłn. mija Pererub, Potapowicze, Ludino-wicze, Jajeczkowice, Jewłasy, Kończyce, Bezchlebicze, Koźlakowicze i dochodzi pod Pińsk, gdzie się kończy i gdzie jest główny port. — Długość całego kanału Dniepro-buskiego ma dochodzić do 138 kim.

Kanał Berezyński łączączy Berezyną (Dnieprową) z Dźwiną zbudowany od r. 1797 do r. 1815, 148 wiorst tj. przeszło 156 kim. długi.

W skład kanału Berezyńskiego wchodzi kanał Sergucki, (zaczynający się od Berezyny około w. Załazy, biegnący równolegle do rz. Sergucza aź po w. Przystań), następnie jezioro Maniec i Pławio, poczem kanał łączący ostatnie jezioro z jeziorem Bereszta, rzeka Bereszta, dalej kanał Werebski, łączący rz. Beresztę z rz Jesią (dopływem jeziora lepelskiego), jezioro Lepel-skie i nakoniec rzeka TJłła uregulowana wzdłuż całego biegu i przeprowadzona pod Czaszni-kami przez krótki kanał Czasznicki.

Kanał Augustowski łączący (przez Nettę, Biebrzę, Narew i Bug) Wisłę bezpośrednio z Niemnem, zaczęty w r. 1824, oddany do użytku w r. 1839.

Kanał zaczyna się pod w. Dembowo przy zlaniu się Netty do Biebrzy i ciągnie się korytem Netty w górę popod Augustów, dalej przecina jeziorka : Necko, Białe, Studnicze, Orle, Paniewo i Mikaszewo, gdzie przechodzi od w. Mikaszówka w koryto Czarnej Hańczy aż po wsie Czortek i Kurzyniec, a ztąd własnym korytem dochodzi do Niemna poniżej Grodna a naprzeciw w. Przełom. Długi około 438 wiorst t. j. przeszło 460 kim.

powyżej wymienionych

z podaniem liczby bieżącej.

Egloń 392 Ekawa 67

Aa 4.1 Abela 300 Alle 27 Alula 74 Auca 65 Aueza 324

Babianka 465 Babka 1036 Bachorka 902 Bagowica 512 Baran 568 Barcz 118 Barycz 118 Baryszka 477 Basia 630 Bastówka 1068 Belnianka 719 Berestok 1047 Bereszta 346 Berezówka 381 Berezyna dnieprowa 624 Berezyna niemn. 238 Bereźnica 432 Bereżanka 650 Bernardynka 585 Berszada 587 Bersztanka 270 Berża 69 Berżona 44 Bezimienna 983 Bezowłuk 677 Bezupie 301 Biała do Ewikszty 403 Biała do Wisły 139 Biała Dunaj co wa 715 Białka 840, 841, 879 Białka do Orlanki 775 Białka do Pilicy 755 Białka do Supraśli 783 Białka do Wieprza 752 Biały Potok 437 Białystok 824 Biebrza 787 Biełocz 546 Birszupa 58 Birwita 370 Błyszczanówka 514

Bober Mały 126 Boberka 436 Bobrawa 123 Bobrówka 872 Bobrunga 83 Bobryk I. 1003 Bobryk II. 1050 Boh 71

Bołiusławka 647 Bojnia 345 Bokowa 681 Bołochówka 448 Bołoczanka 973 Bołt-upie 403 Borowa Woda 616 Bóbr do Berezyny 957 Bóbr do Narwi 787 Bóbr do Odry 123 Bóbr do Słuczy 1031 Brda 210

Breń do Wisłoki 727 Breń do Wisły 164 Broczysko 860 Brodec 1069 Brodnica 952 Brok 859 Brok Mały 861 Bronica 531 Brydnica 421 Brynica 143 Brzezina 909 Brzeźnica do Bobru 128 Brzeźnica do Wisłoki 725 Brzostowiczanka 266 Budzisz 726 Bug do Wisły 806 Bugłówka 1013 Bug Połudn. 71 Bukowa 743 Busza 535 Butywla 1065 Buzek do Bohu 552 Bużek Kruhowski 808 Buźek Opacki 807 Bystra do Niemna 238 Bystra do Wisły 188 Bystrzyca do Dniestru 455 Bystrzyca do Stochodu 982

BystrzycadoWieprza749,753 Bystrzyca Nadwórń. 457 Bystrzyca Sołotwiń. 456 Bystrzyca Tyśmien. 412 Bytów 9 Bzura 204

Cerema 1028 Cesarka 315 Cetynia 853 Cliła wica 88 Chmielewka 1026 Chodel 186 Chojnatka 880 Chomora 1024 Chotowa 988 Ciecierew 632 Citewka 1052 Cna do Hajny 950 Cna do Prypeci 1007 Cyganka 500 Cyna 98 Czajówka 1005 Czaków 1043 Czarna do Narwi 810 Czarna do Nissy 116 Czarna do Pilicy 759 Czarna do Wolborki 763 Czarna do Wisły 165, 198 Czarna Woda 211 Czeczwa 450 Czerchawka 413 Czerecha 82 Czeremosz 698 Czeremosz Biały 700 Czeremosz Czarny 699 Czerkawka 495 Czerna do Bobru 132 Czerna Mała 135 Czerna Wielka 136 Czerniawa 696 Czernica do Łuczesy 338 Czernica do Swisłoczy 967 Czerteń 1066 Czertomelik 678 Czyczykleja 606

Dagdzica 384

Danga 39 Daniłówka 521 Dawina 292 Derebeńka 533 Derła 530 Desna Bohowa 562 Desna Dnieprowa 640 Dłubnia 153 Długa 811 Dniepr 72 Dniestr 70

Dniestru dopływy str. 65

Dobośnia 623

Dochna 586

Dołyśka 377

Dorohobuża 990

Dowgina 53

Draga 706

Druć 619

Drujka 386

Drwęca W armiń 19

Drwęca Wiślana 209

Dryssa 375

Dry świata 361

Drzewcza 874

Drzewiczka 764

Duba 494

Dubissa 303

Dubna 393

Duda 359

Dulęba 974

Dunajec 158

Dunajec Biały 160

Dunajec Czarny 159

Du siatka 937

Dweta 389

Działdówka 815

Dzierzgoń 13

Dziseńka 358

Dzisna 358

Dzitwa 246

Dzwonka 916

Dźwina 6

Dźwinosa 915

Dźuryń 484

120 —

Elblaga 12 Elej 62 Elza 134 Ełk 790 Eselbach 133 Ewikszta 399 Ewst 399

Fejmanka 396

Gać 792 Gajna 949 Gausanta 307 Gawi(j)a 242 Gągolna 886 Głuboczek 1060 Gniezna 493 Gniła 502 Gołdapka 26 Gordyjówka 582 Gozdownica 893 Grabica 893 Grabiny 724 .Gruda 285 Guaja 41

Gwda do Warty 712 Gwda do Wisły 211

Hajna 949 Hańcza Biała 278 Hańcza Czarna 276 Hasna 789 Hniezna 262 Hnilica 701 Hniłopiat 634 Hnyła 426 Hoczewka 729 Holeszanka 466 Hołbica 363 Hołowczanka 433 Homula 15 Horochowatka 654 Horożanka 354, 471 Horyń 1010 Horyńka 1014 Hromokleja 611 Hryniów 429 Hryza 622 Huczwa 825 Hu!ka 921 Hujwa 635 Husne 424

Ihumeńka 972 Ikawa 555 Ikopoć 1022 Ikwa do Buhu 555 Ikwa do Styru 997 Ilia 922

Kacbacha 114 Kadyjoweczka 518 Kah(g)amlik 668 Kalenica 872 Kalinowiec 848 Kalinówka 746 Kalusik 522 Kamienka 543 Kamienna 181 Kamionka do Brdy 906 Kamionka do Bugu 821 Kamionka do Ingułu 608 Kamionka do Kamienny 182 Krzywka 851

lima 30 Iławka 897 Iłłukszta 391 Iłża(nka) 184 Ingulec 679 Inguł 607 Ippa 1056 Irklej 659 Irpień 638 Irsza 636 Islic 57 .

Isłocz 240

Issa do Szczary 255

Issa do Wielkiej 77

Jabłonka do Gaci 793 Jabłonka do Stryja 428 Jahorlik (-łyk) 549 Jakubówka 768 Jakunka 244 Janka 364 Jara 940 Jaromirka 510 Jasieniec 1064 Jasiołda 986 Jasiołka 723 Jaskrzanka 784 Jasza 394 Jaśnica 367 Jatrań 601

Jełaniec do Markówki 541

Jełaniec do Sawranki 589

Jemienka 86

Jemiłówka 17

Jesia 291

Jessa 344

Jeziorna 202

Jeżówka 758

Joda 296

Jonka 914

Josta 297

Jotyja 318

Juchowna 1057

Jukoj(k)a 330

Jura 319

Kamionka do Eosi 653

Kamionka do Siniuchy 599

Kamyszowata 674

Kanały str. 117

Karajec 527

Kaspla 333

Kienia 933

Kilczówka 581

Kiltyń 596

Kirsna 310

Klecą 334

Klewa do Berezyny 962 Klewa do Gawii 243 К lewica 963

Kłodnica do Dniestru 418 Kłodnica do Odry 99 Kobryńka 837 Kodyma 591 Kolbuszówka 175 Kołomyjka 523 Kołona 766 Kołupie 395 Komajka 372 Komla 85 Konopieńka 994 Końsk(ie)a Wod(y)a 676 Koprzywianka 170 Korabiewka 881 Korczewka 1000 Korczyk 1029 Korgowica 917 Kormina 1001 Koropiec 476 Korosteńka 980 Korsuńka 648 Korytnica 757 Korzenić wka i 93 Kossówka 858 Kostrzyn 866 Kotłują 646 Kotra 268 Krasna 643 Kraśniańka 569 Krecho wka 440 Kręciłów 498 Krępianka 183 Kroją 52 Kropiwnica 767 Kropiwnik 447 Krożenta 305 Krzemi(enica)onka 877 Krzemienica 259 Krzeszówka 151 Krzewna 938

Krzna 838 Krzywinka 340 Krzywinka Niżna 342 Krzywinka Wyżna 341

Kublicz 579 Kudeb 81 Kudka 75 Kulwa 50 Kunia 89 Kurówka 189 Kwilinka 716 Kwiła 506 Kwiź 131

Laakasa 390 Ladawa 528 Lasocina 717 Lawena 54    •

Lässig 125 Lega 791 Lebiodka 251 Leniewka 999 Lenina 407 Lepona 314 Leśna 843 Leśnia Wscli. 844 Leśna Zach. 848 Letnianka 416 Leszcza 856 Libuchowa 425 Lidoja 248 Liksieńka 388 Lipa Gniła 453 Lipa Przemyślańska 453 Lipa Wschodnia 473 Lipa Zachodnia 474 Lipa Złota 472 Liszniewka 1025 Liwiec 864 Liwna 18 Liza 776 Lubaczówka 737 Lubawka 898 Luciąża 760 Lucymia 185 Ludówka 1027 Lutomia 883 Lutownia 770 Lutry na 910 Lwa 1040

Łabna 798 Łabunka 745 Łahodówka 993 Łankupa 43 Łań 1032 Łań Głucha 1037 Łaukiessa 387 Łąka 171 Łeba 10 Łęk 171 Łobżanka 709 Łokista 320

CO

V* CO Ze

•**    w CO -' OO    >S. «И

Ию    as    ют-n    „    ^    ¹ ¹    -,—i

Igs-ssg    e:§s§s    ! jjti&.gg >S2es£||s

Co . T-* CÔ    o O 52 GO d) Й LO .a СО СЗ    OO ^ ryr\ ^ qo CO ^ Sh    »O . Co CÖ к, *12 r-H

llllllllllllllilllllllllll l||!!iriilliJ.Nsślll!!l!.llllI!l!

to

co

oo CO CO

l-L O

O? GO

OO co

CO CD ю

Łoknia 87

Łoknica 773

Łomnica do Bohu 129

Łomnica do Dniestru 449

Łopienica 261

Łosica 373

Łososina 714

Łosośna 274

Łosza 219, 927

Łosznica 956

Łować 84

Łozowa 537

Łuczajka 369

Łuczesa 336

Łuczka 692

Łuczka Mała 693

Łuczka Wielka 694

Ług do Bugu 826

Ług do Dniestru 489

Łukawa 117

Łukawica do Łukwi 452

Łukawica do Prutu 691

Łukawiec 458

Łukiew 451

Łukomka 347

Łuszta 239

Łużek 827

Łydy nia 817

Łyna 27

Łyska 257

Mała Panew 102 Małta 401 Markówka 540 Martwe Wody 605 Marycha 277 Mątawa 214 Merej(g)a 617 Mereczanka 280 Męża 329 Miadziołka 362 Mianka 857 Mienia 201 Mień 208 Mierzawa 721 Min(o)ga 31 Minia 31 Miranka 233 Misse 68 Mitwa 306 Miżunka 442 Mleczna 194 Mławka 816 Młynek 984 Mniuta 366 Mokra 905 Molnica 687 Mołczadka 250 Mołczadź 249

Niszczą 379 Noryń 1072 Noteó 705 Noteć Mały 707 Nurczyk 855 Nurzec 854

Obelica 288 Obol do Dźwiny 352 Obol do Łuczesy 339 Obra 120 Obra Zgniła 122 Obrzyca 1 1 Ochnia 86 Odła 267 Odra 1 Ogier 404 Okniana 321 Okrzej(k)a 191 Okrzesza 85 Oława 10 Olcho wiec 483 Olchówka 1057 Olsa 974 Olsza 97 Olszaniec 174 Olszanka do Desny 5(

Olszanka do Markówki Oła 975 Ołanta 35 Ornet 28 Omulew 801 Onykszta 942 Opatówka 178 Opawica 92 Opawica Biała 93 Opawica Czarna 94 Opawica Średnia 95 Oposzcza 48 Opór 430 Oranka 283 Orawa 435 Orel(a) 671 Oressa 1054 Orla 711 Orlanka 774 Orlica do Narwi 785 Orlica do Uborci 1045 Orłówka 771 Orszyca 618 Orz 802 Orzyc 803 Osa do Odry 101 Osa do Wisły 212 Osetnica 205 Osława 730 Osobłacha 100 Ossownica 867

Ostra wica 96 Ostrosza 271 Osunica 383 Oszmianka 926 Oślik 620 Oświeia 348

Pasarga 16 Pasłęka 16 Pedeść 402 Pelasa 269 Pełta 805 Pełtew 820 Penta 316 Perediełka 772 Perczaj(szaj)ka 287 Perecznta 224 Pierekałka 229 Pierna 638 Piesienica 912 Pilica 197 Pilwa 311 Piława 111 Pina 985

Pisia do Bznry 884 Pisia do Narwi 794 Pisia do Pregoły 23 Pisia do Kypienicy 902 Pisia do Smotryczy 509 Pistyńka 695 Piwesa 55 Piwonia 751 Platonia 63 Plisa 954 Plissa 958 Pliwka 187 Płonka 818 Płoska do Bohu 551 Płoska do Supraśli 781 Pobujanka 517 Podunaj 392 Pokrzy wianka 170 Poliść 91 Połonka 998 Połota 356 Połtwa 1015 Połyntupka 929 Ponia 947 Ponikwa 992 Ponora 1023 Po(u)r 744 Popławka 964 Poprad 713 Poroniec 162 Postołowa 558 Potok Czarnokoński 499 Potok Ottyński 464 Potok Badelicki 419 I Pradla 756

Rybiczanka 920 Bybnica do Dniestru 548 Smetrycz 505 Bybnica do Prutu 697 Eycza 368 Bylsk 878 Eypienica 901 Eyta 836 Eządza 809 Ezeżyca 400

492

Prądnik 152 Preg(la)oła 21 Promnica 198 Pronia 629 Prosną 704 Prostym 995 Prośnica 7 Prudok 1058 Prut 690 Prypeć 631 Przemsza 140 Przemsza Biała 141 Przemsza Czarna 142 Przyrwa 174 Przysowa 871 Psioł 669 Pskówka 83 Ptycz 1051 Puci(ty)łówka 1020 Pulwa 850 Pyrra 273

Raba 154 Eadocina 168 Eadomierza 192 Eadomka 192 Eadunia 216 Eaduńka 247 Eakowy 459 Easzkówka 544 Eata 822 Eatomka 970 Eawka 876 Eeda 11 Eedzia 90 Enowa 889 Eokitka 708 Eokitna 1041 Eokitnica 890 Eominta 24 Eopa 722

Eo(u)sawa do Dniestru 538

Eosawa do Eosi 655

Eostawica 652

Eos do Niemna 260

Eoś do Dniepru 645

Eośka 649

Eowek 567

Eozoga 800

Eozpuda 787

Eów 566

Eównia 410

Eóźanka 258

Eudawa 149

Eudawka 150 do 149

Eudawka do Narwi 765

Eumienica 900

Ruta 236

Euziec 904

Sadzawka 460 Sahajdak 609 Saksagan 682 Salniczka 557 Sałanta 34 Samara 672 San 176 Sanna 178 Sanoczek 731 Saryanka 382 Sawranka 588 Scha 953 Schaetzke 119 Schodnia 166 Sechły 434 Selnica 580 Serejka 279

Seret do Dniestru 485 do

Seret do Dunaju 684—686

Sergucz 625, 948

Serwecz do Niemna 234

Serwecz do Wilii 918

Sesarka 945

Sesawa 60

Sędała 898

Sępolna 907

Sielawa 349

Sierpienica 892

Sine Wody 592

Sinica 590

Siniucha 592

Siwka 446

Skakunka 575

Skawa 145

Skawinka 146—148

Śkidelka 272

Skierniewka 875

Skóra 507

Skrwa 206

Skwa 799

Skwirka 651

Sławeczna 1063

Słoja 779

Słucz do Horynia 1021 Słucz do Prypeci 1033 Słupa 8 Smert 1008 Smiłga 298

Smolinka 738

Smółka 1025 Sniwoda 556 Snów 641 Sob 574 Sobek 577 Sokołówka 438 Sokółka 780 Solinka 728 Soła 144 Sołcza 281 Sołokija 823 Sołotwa 738 Sona 819 Soroka 578 Sorot 78 Sośnica 355 Sowica 702—3 Soź 627 Soża 374 Starzyca 221 Stebnik 463 Stobrawa 195 Stoczód 981 Stoczek 200 Stopnica 732 Stopyrka 978 Stracza 928

Strawa do Luciąży 761 Strawa do Niemna 290 Stręba 468-470 Striba 828 Stróża 179 Struga 903 Strwiąż 408 Strwiążyk 409 Stryj 423 Stryka 478-482 Strzałka 497 Strzygłowska Woda 112 Stubła 1002 Stuchna 642 Studeńka 545 Studzienica do Dniestru

515

Studzienica do Stwigi 1044

Stwiga 1038

Styr 991

Sucha 882

Suchy 665

Suczawa 688

Suhakleja 610

Su kiel 444

Suła do Dniepru 660

Suła do Niemna 227

Supoj 656

Supraśl 778

Sura Mokra 673

Sura Sucha 675 Surżówka 521 Sussej 46 Suzdrawa 32 Swine 29 Swołna 380 Sydołówka 996 Szaciłka 227 Szałtona 325 Szateksznia 941 Szczara 251 Pzczerek 417 Szest 76 Szeszupa 309 Szeszuwa 323 Szkło 736 Szkotówka 813 Szkroda 797 Szławanta 293 Szpegawa 218 Szpikówka 571 Szprota 127 Szreniawa 155 Sztola 103 Szunia 322 Szuszwa 302 Szweta 64 Szwentupis 304 Szwiteń 59 Szyładis 51

Szyrwinta do Świętej 946

Szyrwinta do Szeszupy 313

Ślęza 107-109

Śliwa 786

Świca 441

Świder 199

Świeczanka 350

Świerczówka 174

Święcica 360

Święta 937

Świła 371

Świnka 748

Świrz 445

Świsłocz do Berezyny 966 Świsłocz do Niemna 265

Tajna 503 Talka 968 Tanew 742 Tanga 89 Tarnawa 513 Taszlik Czarny 604 Taszlik Gniły 667 Taszlik Mokry 666 Taszlik Suchy 603 Taśmin 661-664 Tenenis 38 Tepliczka 584 Terebieża 526

123 -

Usa górna 222 Usiacz(ź) 951 Usyśka 353 Usza do Berezyny 961 Usza do Dubny 397 Usza do Niemna 232 Usza (Uż) do Prypeci 1067

Usza do Wilii 925 Uszacz 357 Uszcza 376, -nka 377 Uszka 519 Uszwica 156 Uszyca 516 Uświata 322 Utrata 888 Utroja 79 Uzła 924 Uździanka 225

Tesna 326 Teterew 632 Teterewka 633 Tietinka 1049 Tłuścieć 839 Tłumacz 475 Toczna 852 Tomaszpólka 539 Topylka 847 Toropa 327 Totola 56

Tremla do Jasiołdy 987 Tremla do Prypeci 1055 Trościaniec do Bohu 582 Trościaniec do Jachorliku 550

Trościaniec do Smotryczy 508

Trubież 644 Trudnica 415 Trupieniec 720 Try nka 213 Trzebośnia 741 Trzna 838 Tuchełka 862 Tuczna 887 Turka 173 Turoeznia 328 Turosianka 351 Turośl do Pisi 796 Turoś(ń)l 777 Turowla 351

Turya do Niemna 226 Turya do Prypeci 979 Turya do Wysi W. 594 Turzanka 443 Tykicz Grniły 598 Tykicz Uchorski 597 Тупа 14

Tyśmienica do Bystrzycy

414

Tyśmienica do Wieprza 750

Uborć 1045 Uchanka 873 Udrą (nka) 920 Udycz 583 Ugoszcz 863 Uherka 831 Uła 284 Ułła 343 Ułyżka 570 Umańka 602 Unawa 639 Uniawa 647 Upita 299 Urzędówka 180 Usa 965

Wabiez 621 Waka 934 Waładynka 545 Wałsz 20 Warta 138 Wda 211

Wdo-ba, -wa 1035 Weidelache 117 Wel 899 Weleśnica 462 Wełnianka 829 Wenta 40 Werchita 337 Wereszyca 411 Wersoka 282 Weżyt 47 Węgierka 804 Węgiermuca 913 Węgorapa 25 Wiacza 969 Wiar 733 Wiata 385 Wic 835 Wić 1062 Wićba 335

Wiazynka do Wilii 920 Wiazynka do Usy Grórn.

223

Wiaźma 612 Wićba 335

Widawa do Mitwy 308 Widawa do Odry 113 Wiechra 628 Wiedrycz 626 Wiedźma 252 Wielka 73 Wieliżka 331 Wielopólka 725 Wiesiołucha 983

I Wieprz 190 Wierszyna 1046 Wierzbica 894 Wierzchnia 289 Wierzyca 215 Wietcisa 911 Wietlica 1016 Wietlinka 1048 Wiewirza 37 Wile(j)ńka 932 Wilga 196 Wilia 294

Wilia do Horynia 1018 Wilii dopływy str. 48 Windawa 40 Winiec 988 Wirczówka 61 Wirynta 943 Wisełka 3-4 Wisińcza 286 Wisła 2

Wisła do Bobryku 1004 Wisłok 740 Wisłoka 167 Wissa 789 Wisuń 683 Wisza 1057 Wisznia do Bohn 565 Wisznia do Sanu 735 Wiślica 1006 Witeba 335 Witka 1071 Wiżunka 939 Wjada 80 Wkra 812 Włodawa 832 Wolborka 198, 792 Wolica 746 Wołczek 554 Wołczyca 534 Wołk do Bohu 553 Wołk do Suły 230 Wołkowyja 263 Wołma 971 Wołpianka 264 Wołsza 241 Wop 615 Wopiec 614 Worona 461 Worskla 670 Woruża 378 Wośma 613 Wotycha 746 Wschodnia 166 Wuswa 1035 Wycięta 795 Wynia 220 Wyrwa 734 Wysoka 312

Wy struć 22 Wyótrzyca 110 Wyś Mała 595 Wyś Wielka 593 Wyżewka 977 Wyżwa 976

Zack 130 Zajmica 1009 Zakopianka 161 Zamczyk 573 Zar 559 Żarek 560 Zarzec 561 Zasulka 281 Zawadka 427 Zawadówka 739 Zawoje 160 Zbrucz 501 Zbyteńka 1019 Zdwiż 637 Zebuczów 420 Zelwa 256 Zelwianka 256 Zempolna 907 Zgar 559 Zgłowiączka 207 Zielawa 842 Zielkówka 871 Zimna 98 Złotonosza 658 Żubrze 422 Zujka 919 Zwałsia 36 Zwierzówka 182 Zwlecza 758 Żwoleńka 185 Zydra 124 Zyzoga 172

Zabokrzyczka 572 Żarycha 1030 Żebrawka 754 Źejmiana 930 Żerdź do Horynia 1012 Żerdź do Desny 564 Żerew 1070 Żółkiewka 747 Żółte Wody 680 Źuławka 896 Zwań 525 Żwaniec 504 Żwańczyk 520 Ż ważna 931 Żyrak 1011 Żyźawa 431 Żyżma 245.

Т 1

*

I

•

:

‘ ' V* ‘ X ,1    ’

Л

?

.

.

_

i

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

'X

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

С..ТЗИЙИ

i.

L. inw.

Druk. U. J. Zam. 356. 10.000.

ST

К -

h» -•-<?

-

e.

I

«

*

V

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

-

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000232007

111-16957