i;

18Й

m

lf

■

‘"Л;

li

X KWIATKOWSKI

iii

Яш

ШЯ

. /' ‘

DLA

SZKÓŁ WYDZIAŁOWYCH

CZĘŚĆ I.

■T.;;

J::

«g

00

tfi

ii

LWÓW.

NAKŁADEM P DLS; JEGO TOWARZYSTWA PEDAGOGICZNEGO.

w.

m

!v

ШШ

'■у'Ц

*•

/

'

JÓZEF KWIATKOWSKI.

/-'S    (Oft) v"ä> stn

GEOGRAFIA SZKOLNA

dla szkół wydziałowych.

CZĘŚĆ I.

CENA gg HALERZY, AÇ

&$lff ar nie I *trj«4 лу X« WO J N A HA

Ki X ДО14&А ШиМш. luvDie ЯШ

LWÓW — 1911.

NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA PEDAGOGICZNEGO.

Z DRUKARNI JÓZEFA CHĘCIŃSKIEGO.

#-

⁴ щ

/сэ

&

Щ

TL 'ЪЦЛТ-'Ь^

ROZDZIAŁ 1.

WIADOMOŚCI WSTĘPNE.

1. Widnokrąg.

Wyjdźmy poza miasto na wolną, rozległą przestrzeń, gdzie wzroku naszego nie ograniczają budynki, a oko objąć może jak najdalszą okolicę.

Widzimy kolistą przestrzeń ziemi, nakrytą niebem, jakby niebieskawą kopułą, jakby ogromnym szklanym kloszem. Na tej kopule błyszczą w pogodną noc gwiazdy, w księżycowe noce świeci księżyc, a w. dzień przesuwa się po niej słońce.

Krańce nieba dotykają ziemi, a wielka kopuła nieba jakby się wspierała na kolisku ziemi.

Niebieska kopuła nad głowami, — to złudzenie oka, to wszechświat bez końca.

Gdybyśmy bowiem doszli do miejsca, gdzie się pozornie niebo styka z ziemią, ujrzelibyśmy, że to było złudzeniem, bo i tutaj także roztacza się dokoła taki sam strop niebieski..

Ta przestrzeń ziemi

która się roztacza dokoła nas na otwartem miejscu, nazywa się widnokręgiem. Widnokrąg zamyka koło, które nazywamy

horyzontem.

Wzrok nasz, uzbrojony nawet w najlepsze szkła, nic • oza horyzontem na ziemi ujrzeć nie może, bo ziemia, jak wiadomo, jest bardzo wielką kulą, a widnokrąg jest maleńką cząsteczką powierzchni tej ogromnej kuli. Wydaje się nam płaski, lecz w. rzeczywistości ta powierzchnia jest wypukła, zagina się w pewnem od nas oddaleniu tak, że wypukłość ta zasłania nam przedmioty dalej leżące, poza horyzontem.

Najwyższy punkt na niebie, wprost nad naszymi głowami, nazywa się zenitem.

Horyzont rozszerza się w, miarę tego, im z wyższego punktu patrzymy.

Rye. 1.

2Л Strony świata.

Stańmy tak, abyśmy po prawej ręce mieli stronę, z której wschodzi słońce. Stronę tę nazywamy wschodem (W).

Pn.

Pn.;

Pd.Z

Pn.W

Pd.W

Ryc. 2. Róża stron świata.

Z lewej strony mamy wtedy zachód (Z), gdyż tam wieczorem słońce zachodzi. Przed sobą mamy stronę północną (Pn), a za sobą południową (Pd).

Oprócz tych czterech stron głównych mamy jeszcze cztery pośrednie, leżące między głównemi stronami, a mianowicie: strona północno-wschodnia (PnW), północno-zachodnia (PnZ), południowo-zachodnia (PdZ) i południowo-wschodnia (PdW).

Słonce jednak wskazuje nam dokładnie wschód tylko dwa razy w. roku: 20. marca i 23. września, gdyż w lecie wschodzi ono datej ku Pn., a w, zimie cofa się ku Pd., dlatego dokładniej można oznaczyć strony świata w. ten sposób, że na poziomej deszczuł-ce wbijemy pionowo prosty drut, lub patyczek, a kierunek cienia tego patyczka o godzinie 12 w południe (według czasu słonecznego) wskaże nam stronę Pn. Zwróciwszy się twarzą ku stronie Pn. ma-

my za sobą Pd., po prawej ręce W., a po lewej Z.

Najdogodniej wskazuje strony świata przyrząd, zwany busolą lub igłą magnetyczną.

Jeden jej koniec zwraca się zawsze ku Pn. a drugi ku Pd.

(z niewielkiem odchyleniem).

Pn. stronę świata wskazuje nam także w nocy gwiazda po1 larna, którą łatwo wyszukać na niebie, jeśli się znajdzie 7 gwiazd tworzących t. zw.

Wielki Wóz. Przedłużając odległość pomiędzy dwoma ostat- ; niemi gwiazdami Wiel. Wozu pięciokrotnie, w, kierunku za- кУс- ⁴- Gwiazdozbiór Wielkiej łamania trzech pierwszych 1 Małei    “ Gwk'

Ryc. 3. Busola.

MN

.tr

'V v£ V

GL* Pc i

х Щ

Jr X

¹

X ; " ’ '-A

X X X WN *

.7

X cl

gwiazd (dyszla), trafię na gwiazdę polarną, świecącą zawsze na Pn.

3. «Plany i podziałka.

If

Każdy przedmiot, który widzimy, mo* fer żerny narysować, tj. wykonać rysunek I przedmiotu, jak on się nam przedstawi np. stół; na nim kałamarz i książka.

Ryc. 5. Rysunek stołu z książką i kałamarzem.

Jeżeli przedstawimy rysunkiem, jakie miejsce zajmuje ten stół na powierzchni ziemi, to będzie plan tego stołu.

Rysując obraz przedmiotów dużych, zmniejszamy zwykle rysunek i plan, t. z., przedstawiamy ten przedmiot mniejszym, niż jest w rzeczywistości. Zmniejszamy rysunek lub plan: 2, 3, 4, 5, 6, i t. d. razy, gdy używamy przy rysowaniu planu 1/2, Ryc. 6. Plan tegoż 1/3, 1/4, 1/5, 1/6 m, i t. d. na przedstawie-

tu rysowanego.

Bardzo duże przedmioty zmniejszamy na rysunku i planie 100, 1000, 10.000, 100.000, 1,000.000 razy. ,

Liczba, która mi oznacza, ile razy przedmiot został na rysunku lub planie pomniejszony, nazywa się podziałką; n. p.: 1/10, 1/100, 1/200, 1/300 i t. d. albo: 1 : 10, 1 : 100, 1 : 200, 1 : 300 i t. d.

Podziałkę czyta się: 1 do 10, 100 itd.

stołu z książką i ka- nje \ m rzeczywistego wymiaru przedmio-łamarzem.

Zadania :

Zmierz długość ścian i oblicz, jak długą linią narysujesz ścianę klasy, biorąc podziałkę 1 : 10, 1 : 100.

Ile wynosi rzeczywista odległość dwóch punktów przy podziałce 1 : 1000, mierząca na planie 43 mm., 78 mm., 198 mm. ?

Wskaż strony świata.

Jak się nazywają ściany izby szkolnej ze względu na strony świata ?

Które ściany się stykają ?

Położyć tablicę poziomo tak, aby jej krawędzie odpowiadały stronom świata i poznaczyć te krawędzie. To samo zrobić z zeszytami, rysownicami i blokami.

Oznaczyć strony świata na tablicy wiszącej.

Narysować plan izby szkolnej według stron świata na podstawie podziałki 1 : 100.

Narysować plan budynku szkolnego i podwórza, wyznaczywszy poprzednio strony świata: a) cieniem słońca w południe; b) busolą — podług podziałki 1 : 500 lub 1 : 1000.

Wskazać strony świata na mapie.,

4. Mapy.

Przypatrzmy się powierzchni ziemi, zamkniętej horyzontem. Widzimy tutaj różne szczegóły, które możemy narysować na planie. Najpierw oznaczamy strony świata. Potem rysujemy widziane szczegóły, zaczynając od najgłówniejszych i wyobrażając sobie, że patrzymy na tę przestrzeń i widziane przedmioty z góry.

Do oznaczenia tych szczegółów, na mapie służą następujące znaki:

■ii

Т-Г-

<p CORY    ВАСКО

1$Ш,‘ щ

9 V? çV<çV * fł 5*ft^łf!

<1 J 1,f

JE 1 ЮНА

HZ CEA

XW/ USCMSrr

' >⁻

LAS /GLASET

P US T Г E/A

O OSADA © *r/4jT₀

ГОРГСС

i «LASZTC»

(Ццщь

Kolej t eu/z ma

droga

KAMMt.

Ryc. 7.

Barw J ciemno brunatna oznacza góry wysokie, barwa brunatna — góry niższe, barwa piaskowa — pogórza i wyżyny, barwa zielona — niziny,

barwa niebieska — wody (morza, jeziora, stawy). Zadania :

Wskazać na mapie ściennej te szczegóły i według po-działki oznaczyć odległość w prostej linii : ze Lwowa do Krakowa, z Krakowa do Warszawy, ze Lwowa do Wilna.

Które pasmo gór oznaczone jest na mapie barwą najciemniejszą ? Pokazać najbliższą dużą rzekę i nizinę nad nią leżącą.

5. Ziemia jest kulą.

Oglądając widnokrąg, zauważyliśmy, że tylko nieznaczną część ziemi możemy widzieć, gdyż dalsze przedmioty* leżące poza horyzontem, obniżają się i stają się niewidzialne; pomiędzy naszym wzrokiem bowiem, a tymi przedmiotami jest wypukłość ziemi, która nam je zasłania. Jest to dowodem kulistości ziemi.

Gdyby ziemia była płaską, to stanąwszy na wysokiej wieży, lub górze, moglibyśmy przez dobry dalekowidz zobaczyć ją całą.

Tymczasem każdy wie o tern, że widzieć możemy tylko W obrębie horyzontu.

Gdy zbliżamy się do jakiegoś przedmiotu wysokiego, spostrzegamy najpierw jego szczyt, potem środkowe części, a wreszcie podnóże.

Dlaczego ?

Яш»,

шНР

Rye. 8.

Najprostszym dowodem, że ziemia jest kulą, są liczne podróże dokoła ziemi. Podróżnicy, którzy się wybrali w. podróż ku wschodowi, wrócili do kraju ojczystego od strony, zachodniej; okrążyli więc całą kulę ziemską. Pierwszy, który opłynął ziemię, był dzielny żeglarz Magellan (1519—1522).,

Ziemia jest tak wielką kulą, że chociaż na jej powierzchni są ogromne góry, nie więcej one znaczą, jak chropowatości na powierzchni pomarańczy.

Linia opasująca ziemię wynosi 40.000 km.

Prawie całą ziemię zamieszkują ludzie, a <omuś dziw-nemby się mogło zdawać, że ludzie z przeciwnej strony są do nas zwróceni nogami.

Otóż trzeba o tern wiedzieć, że ziemia przyciąga wszystko do swego środka; ludzie chodząc po jej powierzchni, zawsze są zwróceni nogami do środka ziemi, głowami zaś zwróceni są ku niebu, otaczającemu całą kulę ziemską.

6. Globus.

Przyrząd, przedstawiający kulę ziemską nazywa się glo

busem.

Opisz globus.

Ziemia porusza się swobodnie około linii, przechodzącej przez jej środek, zwanej osią ziemską. Koń-ce osi zowią się biegunami. Biegun północny zwrócony jest do gwiazdy L* polarnej; z przeciwnej strony jest Щ biegun południowy.    ^

Na globusie narysowane są w wiel-kiem zmniejszeniu lądy i morza, jakie się w rzeczywistości znajdują na ziemi.

Spostrzegamy tu także wiele linii, pokrywających globus, jakby siecią,

Linie podobne widzimy również na mapach.

Służą one do tego, aby każde miejsce, czy to na mapie, czy na ziemi, łatwo znaleźć i oznaczyć.

‘:2

\\

А⁴-

Hr

Uji

v!

Rye. 9. Globus.

Ziemia jest kulistą, dlatego też linie, które sobie na ziemi wyobrażamy, muszą mieć kształt kół. Jeżeli obwód koła podzielimy na 360 części, części oznaczymy punktami i każdy z tych punktów połączymy ze środkiem koła, utwo- _ rzy się 360 promieni. Odchylenie jednego promienia od drugiego nazywamy stopniem. (°).

Ustawmy globus pionowo i przypatrzmy się liniom na nim narysowanym. Widzimy tam koła poziome, a największe z nich opasuje ziemię w: środku, jest równo od biegunów oddalone i nazywa się równikiem.

Przez równik, jako koło, który podzielony jest na 360 części, czyli stopni, biegnie od bieguna północnego do bieguna południowego 360 linii półkolistych, przecinając go w 360 punktach. Linie te nazywają się południkami. Południk jest połową koła; dwa południki przeciwległe tworzą całe koło. Część południka między równikiem a biegunem jest czwartą, częścią koła. Ponieważ całe koło ma 360 stopni, ćwierć koła ma ich 90. Wszystkie więc południki na przestrzeni między równikiem a biegunem północnym dzielimy na 90 części i na tyleż części drugą połowę południków, leżących między równikiem a biegunem południowym. Przez wszystkie te punkty na południkach przechodzą koła równoległe do równika, zmniejszające się stopniowo ku biegunom. Jest ich 90 na północ i tyleż na południe od równika i nazywają się równoleżnikami. jOdległość miejscowości od równika ku biegunowi północnemu, mierzoną na południku przy pomocy równoleżników, nazywamy szerokością geograficzną północną; taką samą odległość, mierzoną od równika ku biegunowi południowemu, — szerokością geograficzną południową.

Sama szerokość geograficzna nie oznacza nam dokładnie położenia miejscowości: wskazuje nam tylko równoleżnik, na którym dana miejscowość się znajduje. Dlatego też bierzemy do pomocy południki, które przecinają równoleżniki i wskazują dokładnie, w którym punkcie na równoleżniku szukana miejscowość się znajduje. Pomiędzy równoleżnikami równik jest największy, uważamy go więc za główny i znaczymy 0°; południki zaś wszystkie są równe. Zgodzono się jednak, że głównym południkiem jest ten, który przechodzi

przez Greenwich (czytaj Grynicz, obserwatoryum koło Lon-dynu). ——

Od głównego południka mierzymy południkami na wschód leżącymi długość geograficzną wschodnią. Południki zaś, leżące na zachód od głównego południka, służą do oznaczenia długości geograficznej zachodniej. Każdy stopień, tak szerokości jak i długości geograficznej, dzieli się na 60 minut O, a minuta na 60 sekund (").

Równoleżnik leżący pod 23 >/2° (23° 30') na północ od równika nazywa się zwrotnikiem Raka, a oddalony o tyleż stopni na południe, zwrotnikiem Koziorożca.

Jeszcze dalej ku pn. pod 66V2⁰ biegnie koło podbiegunowe północne, a na południowej półkuli pod tym stopniem koło podbiegunowe południowe.

Lîl»j

■I

i fl

r:fnvj^na

::

шшей

151    90' 105; 120!

я I    0 .

тщлмшщт

Rye. 10. Kula z równikiem, zwrotnikami i kołami biegunowemi.

Gdybyśmy rozcięli globus przez środek wzdłuż któregokolwiek południka, otrzymalibyśmy dwie równe półkule r wschodnią i zachodnią.

Rozpłaszczone te półkule przedstawiają dwie karty geo

graficzne.

, OCEAN

m

i

I

kz

СУ-

Кус. 11. Półkula wschodnia i zachodnia (Planiglob).

V

53

g

sN

*

fe-

'àÆ

Ж

Щ " '

■SÇgr

S

щ

[Tnraii'jL

li

4

л

■г-

'4

а

Mapy, wyobrażające półkule ziemskie, nazywają się pla-

niglobami.

Zwykle spotykamy planigloby zamknięte 20° długości geograficznej zach. i 160° długości geograficznej wschodniej od Greenwich (dlaczego) ?

Mając linie szerokości i długości geograficznej, możemy oznaczyć dokładnie każdy punkt na globusie lub na mapie i wyszukać go na ziemi.

Zadania:

Pokazać na globusie 23ł/₂⁰ szer. geogr. pn. i pd., oraz 66У2⁰ szer. geogr. pn. i pd.

Pod którym stopniem szerokości geograficznej leży Lwów i Warszawa, oraz ile kilometrów, oddalone są te miasta od równika ?

(1° szer. geogr. = okrągło 111 km.)

Narysuj prostokąt i wrysuj w nim równoleżniki liniami poziomemi, południki zaś liniami prostopadłemi, zaznaczając liniami grubemi równik, zwrotniki Raka i Koziorożca, oraz koła podbiegunowe. Wystarczy uwzględnić każdy 10-ty stopień. Wskaż na globusie miejsca, leżące na 70 równoleżniku na południe od równika i na 40 równoleżniku na północ od równika.

Czy można dokładnie te miejsca oznaczyć, znalazłszy podany równoleżnik ?

Który równoleżnik przecina się z południkiem w; Kra

kowie ?

Wyszukaj punkt leżący pod 60° szerokości geogr. pn. i 30° długości geogr. wsch.

Oznaczyć geograficzne położenie (według mapy lub globusa) Paryża, Kapstadu, Rzymu, Nowego Yorku, a Oznacz najdalej wysunięte punkty Afryki na pn. i pd., 7.1 wsch. i zach.

Między którymi stopniami szerokości i długości leży Europa i Afryka ?

7* Ogrzanie ziemi.

Przed milionami lat skorupa ziemska była cieńsza, wewnętrzne ciepło ziemi przechodziło na jej powierzchnię, która skutkiem tego otrzymywała dwojakie ciepło : od słońca i ze swego wnętrza. Lądy na całej kuli ziemskiej pokryte były wtedy roślinnością, wszędzie żyły zwierzęta, nawet tam, gdzie promienie słońca nie mogły rozgrzać powierzchni ziemi; własne jej ciepło wystarczało do utrzymania życia.

Obecnie skorupa ziemi jest tak grubą, że wewnętrzne ciepło nie może wpłynąć na temperaturę powierzchni. Słońce jest więc teraz źródłem ciepła i światła, oraz życia ziemskiego.

Nie wszędzie jednak dochodzą promienie słońca i dostarczają jednakiego ciepła, nie wszędzie więc siła ich jest równa.

Porównaj ciepło promieni słonecznych: przy wschodzie lub zachodzie słońca i w południe. Zmierz długość cienia, który rzuca szkoła w Iecie i w zimie o 12 godzinie w południe, oraz w tym samym dniu: rano, w południe i po południu. Porównaj otrzymane wymiary długości cienia. Kiedy jest cień dłuższy, a kiedy krótszy? Kiedy jest cieplej? Dlaczego na dachu lub na pochyłości gruntu, zwróconej ku południowi, prędzej taje śnieg, niż na płaszczyźnie poziomej ? Jaka ciepłota panuje na szczytach w}^sokich gór, a jaka u ich podnóża, w tym samym czasie ?

Ogrzewaj kamień wielkości naczynia litrowego i litr wody w kuchennej rurze. Co się silniej ogrzeje po kwadransie ? Co prędzej ostygnie po wyjęciu: woda czy kamień?

Z tych doświadczeń wynika, że: 1. Promienie słońca nie z jednakową siłą grzeją. Im ukośniej padają, tern mniej dają ciepła; temperatura promieni rośnie w miarę zbliżania się ich padania do kierunku prostopadłego.

2.    Promienie słońca prawie nie ogrzewają powietrz , przez które przechodzą. Rozgrzewają one najpierw powierzchnię ziemi, a dopiero od niej, jakby od ciepłego pieca, rozgrzewa się powietrze: najpierw warstwa najbliższa ziemi, л potem warstwy dalsze.

Im wyżej, jest coraz chłodniej, gdyż ciepłe warstwy dolne docierają tam coraz trudniej i równocześnie się oziębiają.

3.    Nie wszystkie ciała równomiernie się ogrzewają. •Ciała stałe (gleba, kamienie, piasek) a więc lądy, ogrzewają się i stygną szybciej, woda przyjmuje i traci ciepło wolniej.

Im dłużej i prostopadłej padają promienie słońca, tern jest cieplej. Dlatego jest u nas w lecie ciepło, bo słońce długo świeci — dzień jest długi — a promienie nie padają tak ukośnie, jak w zimie, gdyż słońce świeci wyżej na niebie. Przeciwnie jest w zimie.

Prostopadle padają promienie słońca tylko po obu stronach równika, między zwrotnikami Raka i Koziorożca. Na zwrotniku Raka (północnym) świeci słońce prostopadle wtedy, kiedy u nas, a więc na całej półkuli północnej, jest dzień najdłuższy, tj. w czerwcu. Mamy wtedy przesilenie dnia. Po sześciu miesiącach, a więc w grudniu, świeci słońce prostopadle na zwrotniku Koziorożca. Na półkuli północnej jest wtedy zima, promienie słoneczne padają u nas najukośniej, dzień jest najkrótszy: przesilenie nocy. Na półkuli południowej jest wtedy najcieplej, dzień jest najdłuższy.

W marcu i wrześniu świeci słońce w. zenicie nad równikiem (jak tam padają wtedy promienie słońca w¹ południe ?).

Czas ten nazywamy zrównaniem dnia z nocą, bo dzień i noc mają wtedy po 12 godzin.

21.CZCR W.

<;KlXPIE*H£ NIĘba ZENIT

23wczes.%C

21. GRUOzC

PUNKT ZA СИ Ol

PUNKT lot UC N и

W/ШЛ/л

WrONOKHESU

1 ринит

IPOŁHOCY

PUNKT WSCHODU

Rye. 12. Pozorne wznoszenie się słońca w różnych porach roku.

Następującymi okresami zamknięte są nasze astronomiczne pory roku:

od 20. marca do 21. czerwca trwa wiosna; od 21. czerwca do 23. września lato; od 23. września do 21. grudnia jesień; od 21. grudnia do 20. marca zima.

Promienie słońca w, czasie przesilenia nocy (21 grudnia na półkuli pn., a 21 czerwca na półkuli pd.) dochodzą tylko do kół podbiegunowych.

Od tych linii zacząwszy, aż do biegunów, kryje się słońce poza horyzontem nawet w, dzień i im bliżej bieguna, na czas tern dłuższy. Na samych biegunach trwa pół roku noc i pół roku dzień.

8. Strefy.

,W okolicach równika siła promieni słonecznych jest największa, tam też musi być najcieplej.

Im dalej od równika ku biegunom, promienie słońca • padają coraz ukośniej, jest więc coraz chłodniej. Dzielimy dlatego powierzchnię kuli ziemskiej na następujące strefy klimatyczne, czyli strefy ciepłoty:

1.    Strefa gorąca, między zwrotnikami, zwana także tropikalną. Obejmuje pas ziemi, leżący między zwrotnikami, po obu stronach równika.

2.    a) Strefa umiarkowana północna, leży między zwrotnikiem Raka, a kołem podbiegunowem pn. ; b) strefa umiarkowana południowa między zwrotnikiem Koziorożca, a kołem podbiegunowem pd.

3.    a) Strefa zimna północna, rozciąga się od koła podbiegunowego północnego do bieguna północnego; b) strefa zimna południowa, od koła podbiegunowego południowego, do bieguna południowego.

Zadania:

Obliczyć na globusie lub planiglobach, przez ile stopni szerokości rozciągają się strefy: gorąca, umiarkowana i zimna.

Ile km. szerokości wynosi każdy z pasów, klimatycznych ?

Czy te pasy są równe ?

Narysować je na płaszczyźnie i opisać, jakie tworzą figury geometryczne.

Jaka różnica zachodzi w padaniu promieni słońca na pasy klimatyczne i jaka skutkiem tego różnica w; ciepłocie ?

Rye. 13. Strefy klimatyczne.

8. Klimat.

Są jeszcze oprócz szerokości geograficznej inne przyczyny, które wpływają na to, czy w pewnej okolicy jest ciepło lub zimno; ważną jest rzeczą, czy kraj jest wyniosły, czy nizinny, jakie wieją wiatry, czy są suche, czy wilgotne, wreszcie, jak daleko leży ląd od morza.

Wszystkie te przyczyny wpływają na klimat.

Jeżeli kraj jakiś leży blizko wielkiego morza, a na wybrzeżu niema gór, wówczas od morza dostaje się para wodna na ląd i dostarcza wilgoci. Wilgoć zaś, wraz z ciepłem: słonecznem powodują bujną roślinność.

Przeciwnie, jeśli ląd daleko leży od oceanu, lub zasłonięty jest od morza wysokiemi górami, wilgoć się tam nie dostaje: kraj taki ma klimat suchy. Powstają tam pustynie bezwodne, nieurodzajne.

Morza, dostarczając wilgoci, łagodzą również klimat.    mieszkający nad morzem, np. w Anglii, nie do

znają nigdy upałów ani silnych mrozów.

W krajach takich różnica temperatury lata i zimy jest mała: klimat jest łagodny i nazywa się klimatem morskim lub oceanicznym.

Jeżeli zaś ląd jest bardzo oddalony od morza, lub góry nadbrzeżne nie pozwalają wiatrom od morza łagodzić klimatu, tam ląd rozgrzewa się w lecie silnie (jeśli nie leży blisko bieguna) i panują upały. W zimie natomiast ląd się prędko oziębia, panują mrozy; różnica temperatury lata a zimy jest wielka. Klimat taki jest ostry, czyli lądowy.

Klimat wywiera bardzo wielki wpływ na rośliny, zwierzęta i ludzi.

Zadania :

Które są najważniejsze przyczyny, wpływające na różnice klimatów,?

Dlaczego Rzym, chociaż leży w, strefie umiarkowanej, jak i Kraków, ma klimat daleko cieplejszy od Krakowa?

Jakimi przewodnikami ciepła są lądy, a jakimi woda ?

Jak oddziaływa morze na ląd ?

Dlaczego na (wyżynach jest klimat chłodny i ostry ?

Jaka jest przyczyna wielkiej różnicy klimatu Anglii i Ga-licyi, chociaż szerokość geograficzna obu tych krajów jest prawie ta sama ? Czy klimat wpływa na usposobienie i zatrudnienie ludzi?

10. Ląd.

Kula ziemska jest wewnątrz gorącą, roztopioną masą, która się niekiedy wylewa na powierzchnię przez góry ogniowe, czyli wulkany.

Po wierzchu jest ostygłą skorupą, grubości około 400 km.

Powierzchnię tej skorupy nazywamy lądem.

Nie wszędzie jednak ląd jest widoczny, gdyż w, znacznej części (prawie 3/4) pokrywą go woda. Ląd, pokryty wodą, tworzy dno wody.

Gdzie skorupa ziemska wznosi się wyżej, tam wyłania się z wody ląd; na nim mogą żyć ludzie, zwierzęta i rosnąć rośliny.

Równina, mało wzniesiona nad powierzchnię morza, nazywa się niżem, niziną; ląd znacznie wzniesiony, nazywa się wyżyną, wyżem.

Powierzchnia lądów nie wszędzie jest jednaka. Tworzy

ona równiny, zagłębienia lub wyniosłości, czyli wzgórza i góry.

Między nizinami a wyżynami niema ścisłej granicy; przejście z wyżyn do nizin bywa nieznaczne, łagodne, czasem jednak przechodzi nagłymi spadkami na kształt olbrzymich schodów, zwanych terasami.

Równiny, pokryte warstwą urodzajnej ziemi, dobrze nawodnione, odznaczają się bujną roślinnością (z wyjątkiem strefy zimnej) ; uprawa roli jest tu korzystna, a ludność, mogąc się łatwo wyżywić, bywa gęsta. Są to równiny rolne, pokryte uprawnemi polami, ogrodami, łąkami i lasami.

Tam, gdzie w pewnych porach roku, np. w lecie, panuje posucha, nie rosną lasy. Wielkie równiny, pozbawione lasów, nazywamy stepami. Na stepie rośnie bujna trawa i służy za pożywienie licznym stadom koni i bydła, które tu wypasają.

Щ№%

,-;-4

•    ' "W

шишшШш шШт i а г i

Rye. 14. Step nad morzem Kaspijskiem.

Pustynia jest to kraina bezwodna, lub rzadko nawiedzana przez deszcze; grunt jej tworzy piasek lub rumowisko kamienne, a słońce rozgrzewa ten grunt bardzo silnie. W niektórych tylko miejscach na pustyni, gdzie znajdują się małe zbiorniki wody, lub umyślnie wiercone studnie, rośnie nieco roślin i osiadają ludzie.

Miejsca takie wyglądają jak zielone wyspy na szarej pustyni i nazywają się oazami.

Mieszkańcy oaz trudnią się utrzymaniem roślinności na swych oazach i handlem, przewożąc towary na wielbłądach, które długo znoszą brak wody. Gromada ludzi i wielbłądów, przebywająca pustynie, nazywa się karawaną.

li

II

Ryc. 15. Pustynia, na prawo oaza.

W krajach zimnych ląd pokrywają śniegi i lody, które nigdy nie tają.

W niektórych okolicach zimnego klimatu — koło koła podbiegunowego pn. — tworzą się tundry. Są to niziny zamarznięte przez cały prawie rok. W czasie krótkiego lata od-marza na wierzchu tundra, pokrywa się zieloną trawą, na której pasą się reny. W głębi zostaje tundra nawet w lecie zamarznięta.

21

• >V-'

Pp"

Rye. 16. Widok tundry

Wielki obszar lądu nazywamy kontynentem. Kontynentów na kuli ziemskiej jest pięć:

1.    Europa — obszaru 10 milionów km.²

2.    Azya

3.    Afryka

4.    Ameryka

5.    Australia

55

55

55

44

30

55

40

>>

55

55

55

Azya

Ameryka

Afryka

Europa

Australia

Ryc. 17. Obrazowe przedstawienie stosunkowej wielkości powierzchni

części świata.

Zadania :

Odzie zbudowane jest miasto, w którem mieszkasz (w dolinie, na wyżynie, w kotlinie, czy na nizinie) ?

Jak się nazywają najbliższe góry? Skąd i dokąd płyną rzeki ? Gdzie się tworzy step i jak wygląda ?

Dlaczego w strefie zimnej nie tworzą się pustynie bez

wodne ?

Gdzie żyją wielbłądy, a gdzie reny ?

Wskaż na globusie i na planiglobach : Europę, Azyę, Afrykę, Amerykę północną, Amerykę południową i Australię, i odczytaj z mapy, między którymi stopniami szerokości geogr. i długości leżą te kontynenty.

11, O górach.

Większe wzniesienia ziemi, z jej płaszczyzny, nazywamy wzgórzami, pagórkami lub górami.

Na każdej górze rozróżniamy trzy główne części: podnóże, szczyt czyli wierzchołek i wreszcie stok albo zbocze, to jest ta część góry, która leży między wierzchołkiem a podnóżem.

Szczyty gór mogą być ostre i nazywają się wtedy turniami; albo kopułowate, wtedy noszą nazwy czuba, kopy lub kopuły.

ВШШ

Г=    .AST*®.'

ШЩ шт

ggigp?

Ryc. 18. Szczyt ostry, płaski, kopułowaty.

- 23 —

Stoki czyli zbocza mogą być łagodne, lub strome.

SI

' '■

Штш

Vi,

4.«j

œ-: -4;

..

Ryc. Zbocze góry: z lewej strony strome, z prawej łagodne.

Bardzo rzadko wznosi się góra na równinie. Gdyby się jednak góra silnie odcinała od otaczającej ją równiny, wtedy możnaby łatwo wymierzyć jej wysokość od podnóża. Otrzymalibyśmy wtedy jej wysokość względną (długość linii pionowej od wierzchołka do podstawy góry).

Ponieważ jednak trudno określić granicę, gdzie się góra zaczyna, dlatego przyjmujemy powierzchnię morza za podstawę, od której mierzymy wszystkie wyniosłości lądu; a długość linii pionowej od wierzchołka góry do tej podstawy, tj. do powierzchni morza, nazywamy wysokością bezwzględną czyli wysokością ponad powierzchnią morza.

Góry utworzone są z różnych skał, które pod wpływem wody i powietrza na powierzchni zamieniły się w. urodzajną glebę. Dlatego widzimy na górach rosnącą trawę i drzewa. Na stromych szczytach nie może się utrzymać urodzajna gleba, zsuwa się w dół, pozostaje naga skała; szczyty takie nazywamy turniami.

Im wyżej, jest coraz chłodniej. Na wysokich górach panuje takie zimno, że przez cały rok leży tam śnieg.

W cieplejsze dni śnieg nieco taje, lecz w nocy znowu marznie, tworzy się zbita, ziarnista masa lodowa, pokrywająca latem i zimą wyższe okolice gór. Są to lodowce.

Lodowiec rośnie od szczytu, taje zaś w niższych, cieplejszych okolicach, dostarczając rzekom wody.

Granica, poza którą leży wieczny śnieg, nazywa się linią wiecznego śniegu. Linia wiecznego śniegu nie nad całą ziemią biegnie w równej wysokości. W krajach gorących, a więc w okolicach równika, biegnie bardzo wysoko; im bliżej biegunów, zniża się; od 70. równoleżnika mniej więcej biegnie już do powierzchni morza, dlatego w tej szerokości geogr. leży wieczny śnieg wszędzie, nawet na nizinach.

Góry, wznoszące się pojedynczo na równinie, nazywamy górami odosobnionemu Są to zwykle góry wulkaniczne. Więcej gór, spojonych ze sobą podnóżami, i ciągnących się w jednym kierunku, nazywamy łańcuchem górskim.

■ .

mщш

.-V

...

Ш

...

!ЯЩ|У ■ -е-м

. ’i

; .

Щк

jÉsis»

I WBÊBÊBSm

Rye. 20. Łańcuch gór.

Czasem są góry obok siebie skupione bezładnie w gromadę; wówczas tworzą gniazdo górskie.

Linię, którą sobie wyobrażamy, że łączy szczyty gór i przełęczy, nazywamy grzbietem górskim.

Zagłębienia między szczytami gór tworzą przełęcze. Góry kształtu ściętych stożków, które wyrzucały z łona ziemi lub jeszcze wyrzucają popiół, lawę, gazy, kamienie, nazywają sC wulkanami. Z krateru wulkanu następują wybuchy. Wybuchom wulkanów towarzyszą najczęściej podziemne grzmoty, a często także trzęsienie ziemi, które sprawia wielkie katastrofy.

rn

игр

;inilä

■ fl

îX.'-

ii:

ialii

HI

Rye. 21. Wezuwiusz.

Wody, ściekając z gór wyżłobiły w nich głębokie bruzdy, czyli doliny.

Jeśli dolina biegnie pomiędzy dwoma łańcuchami gór, nazywa się doliną podłużną; jeśli biegnie poprzecznie do łańcucha górskiego, doliną poprzeczną.

Rzeki górskie torują sobie często drogę przez wyniosłości, przebijając się przez nie. Tworzą się wtedy doliny przełomowe.

Zadania :

Dlaczego na halach nie rosną lasy ?

Czy na Karpatach tworzą się lodowce ?

Czy na górach tej samej wysokości co Karpaty, lecz w okolicach Petersburga, tworzyłyby się lodowce i dlaczego ? Które rzeki obfitują w wodę nawet w suche lata ?

Tr

IHI

ши

wmsâÊP

Ip

йШ

",

штт

л.

Г-А

/;

гГАЯ

КЛ

; •:

Rye. 22. Dolina poprzeczna.

Jaki dowód jest na to, że ziemia w środku jest roztopioną, gorącą masą ?

O jakiem ostatniem trzęsieniu ziemi słyszałeś ?

Które góry wpływają na klimat: mające kierunek południkowy (od Pn. na Pd.), czy równoleżnikowy (od W. na Z.) i dlaczego ?

4000

сли/шАикяй

jOUf)

Bapson& 8600/ \

•4000

--SODO

то

tho

6000 —

On tobą

nуади aj \    Aorara

nay \

MARA

SZAN X

HlM«L AJ E

КШПАНПАЯО

то

iOOO ——-

iCO

(1400.

— 6000

Mf Bpi

ĆMILI

6 G I i vu I

AFRYKA V

Oruei }fni

lOOl

_nn$ovii"0 л

Al P>

;ooo —

na

W/.

•coo

V'/

600

HP* s 2 WÛ j CA R S M I 6

V,

мшЁштштшштт

Ryc. 23. Góry na ziemi.

z.

Ab.

10СО

wml

~ *i ai a a ŸOÛ

12- O kruszcach.

Z łona ziemi wydobywają ludzie pożyteczne kruszce> a praca ta nazywa się górnictwem (dlaczego) ?

Węgiel, który powstał przed tysiącami lat z olbrzymich lasów, dostarcza paliwa.

Z rud wytapia się pożyteczne metale, jak: żelazo, miedź, cynę, cynk itd., potrzebne do budowy machin, narzędzi, sprzętów.

Szlachetne metale: złoto, srebro, platynę znajdujemy zanieczyszczone innymi kruszcami i trzeba je oddzielać, aby otrzymać czyste.

Sól kamienną kopie się w ziemi, sól warzonkę wygotowuje się ze słonej wody czyli solanki.

Gips, wapno, glina, piasek znajdują się na powierzchni ziemi, lub płytko ukryte, łatwo je przeto kopać.

Marmury spotykamy, jak inne skały, na powierzchni ziemi i łatwo je odłupywać z kamieniołomów.

Nafta tworzy w niektórych okolicach podziemne żyły, a wywiercona głęboka studnia, czyli szyb, pozwala jej się wydobyć na powierzchnię ziemi. Wytryska wtedy sama skutkiem wielkiej prężności gazów; w przeciwnym razie, trzeba ją pompować.

Stężała ropa naftowa zamieniła się na wosk ziemny, który się kopie i wydobywa na wierzch ciągami (windami).

Prócz tych, kryje ziemia wiele innych bardzo pożytecznych kopalin.^

Zadania :

W jaki sposób z rud wytapia się czysty metal ?

Jakich odmian węgla kamiennego używają do palenia w naszem mieście ?

Co jest pożyteczniejsze : złoto, czy żelazo ?

Co się wyrabia z żelaza ?

Do czego służy piasek, wapno, glina ?

Opisz kopalnie soli w Wieliczce (na podstawie ustępu z książki polskiej na IV. kl.).

Czy z ziemi wydobywają czystą naftę ? Gdzie ją oczy

szczają ?

13. Wody.

Zagłębienia skorupy ziemskiej wypełnia woda.

Wielkie zbiorowiska wody słonej nazywamy morzami, wielkie morza oceanami.

Oceanów rozróżniamy pięć:

Ocean Lodowaty Pn.,

Ocean Lodowaty Pd.,

Ocean Wielki (Spokojny),

Ocean Atlantycki,

Ocean Indyjski.

Wskazać te oceany na mapie ! Które z nich i gdzie się stykają ?

Woda na lądach zbiera się z deszczu i śniegu, dlatego nie jest słoną, lecz słodką, chociaż pochodzi przeważnie z mórz. Wody, wypełniające kotliny na lądzie, nazywają się jeziorami. Jeśli jezioro nie ma odpływu, posiada zwykle wodę słoną (Jezioro Kaspijskie, Martwe).

Ludzie kopią czasem sztuczne, lub powiększają naturalne zagłębienia ziemi, aby otrzymać stawy.

■Wody lądowe, płynące, mają zwykle swój początek w górach, gdyż na górach padają najobficiej deszcze. Część wody z deszczów i śniegów wsiąka w ziemię, a część spływa do rzek

/ Z gór wypływają małe strumyki i potoki, które łączą się w rzeki. Rzeki mniejsze uchodzą do większych, a większe, czyli główne, wpadają do morza. Taka rzeka, która wpada do drugiej, nazywa się rzeką poboczną. Miejsce, gdzie ma początek strumień lub rzeka, nazywa się źródłem. To mięjsce gdzie uchodzi do drugiej rzeki lub do morza, ujściem.

Rzeki i strumyki płyną zawsze z miejsc wyższych na niższe. Ta część rzeki, która przerzyna się wśród gór, lub płynie wartko po wyżynie, nazywa się biegiem górnym. W dolnym biegu płynie rzeka wolno przez nizinę. Gdy rzeka wije swe nurty przez kraj pagórkowaty, nazywamy tę część rzeki biegiem środkowym.

Rzeki górskie, wytryskujące z gór nadbrzeżnych i uchodzące po krótkim biegu do morza, mają tylko bieg górny; rzeki nizinne, — tylko bieg dolny.

Rzeka ma dwa brzegi: lewy i prawy. Patrząc w stronę, w którą rzeka płynie, mamy po prawej ręce brzeg prawy, po lewej lewy.

Rzekę główną wraz z jej dopływami nazywamy siecią wodną tej rzeki.

Obszar, z którego wszystkie wody płyną do jednej rzeki tworzy dorzecze tej rzeki.

om

e-

'Л

iA

jЬ IVl

iw.

fYs¥'#

i*

Ryc. 24. Dorzecze Wisły.

Obszar zaś, z którego wszystkie wody płyną do jednego morza, zowiemy jego zlewiskiem^

Granica między dorzeczami lub zlewiskami zowie się działem wód. Woda rzeki spada czasem gwałtownie jednym lub kilkoma ustępami, tworząc wodospad, jakby wpdną ścianę.

Czasem w korycie rzeki są skaliste progi, po których spada woda z nieznacznej wysokości. Nazywamy je kataraktami lub, z ruska, porohami. W miarę, jak rzeka spływa w coraz niższe obszary, spad jej staje się słabszy, a więc odpływ wód wolniejszy, dolina coraz szersza. Skutkiem tego stają się większe rzeki w pewnej odległości od źródła spła-wne, jeszcze dalej w dół żeglowne.

Rzeki w górnym biegu, oraz te, które tworzą wodospady lub katarakty, nie nadają się do żeglugi.

Tam, gdzie się styka ląd z morzem, ciągnie się wybrzeże.

Jeśli morze wciska się odgałęzieniami w. głąb lądu, tworzą się zatoki.

Jeśli części lądu wciskają się między morza, powstają

półwyspy.

; i::7y

ШШ

.-Ч-"

Ryc. 25. Zatoka.

Wybrzeża, posiadające wiele zatok i półwyspów, nazywamy poszarpanemi.

Wybrzeże poszarpane ułatwia przystęp z morza na ląd i z lądu do morza.

Jeśli niema zatok i półwyspów, mówimy, że wybrzeże jest jednostajne, źle rozwinięte.

Wybrzeża morza bywają wysokie lub nizkie. Przy wysokich wybrzeżach woda jest prawie zawsze głęboka, przy nizkich płytka. Dla okrętów najdogodniejszy jest przystęp, gdy woda przy brzegu jest głęboka, a brzeg dosyć nizki.

Małe zatoki, lecz głębokie i spokojne, dają okrętom dobre schronienie. Powstają tam porty, które ludzie sztucznie zabezpieczają przed bałwanami morskimi i brzegi obmuro-wywują, budują magazyny i latarnie morskie. Powstaje tam

miasto portowe.

цц

,v

ЩЁ&:

V'

V*

$T\

f⁵

I- "i

Ryc. 26. Port sztuczny z ochronnemi tamami murowanemi.

Przylądkiem nazywa się mały półwysep, wkraczający Vy morze ostrym klinem.

,Wyspa — to niewielki ląd, oblany dokoła wodą.

Więcej wysp, obok siebie leżących, tworzy archipelag.

Wązki pas wody, łączący ze sobą dwa morza, tworzy cieśninę. Bardzo wązka cieśnina, przez ludzi wykopana, nazywa się kanałem.

Woda w morzach jest tak głęboka, że dosięga w niektórych miejscach kilku kilometrów. W głębinach panuje ciemność, bo promienie światła nie mogą się tam przedrzeć. Żyją w nich różne, dziwne zwierzęta, pomiędzy któremi panuje ciągła a straszna walka o byt; większe pożerają mniejsze, słabsze. W wielkich głębinach zwierzęta przeważnie ócz nie mają, lub bardzo wielkie, aby mogły widzieć nawet przy słabem świetle, jakie dają liczne zwierzęta, Które mają

;;; ~ Г- ' ^Ц '

Ь»*Я1к£ '

^Tjeaigaiaiis

■л-

Ир"

Ц§|

Rye. 27. Cieśnina.

przyrządy do wydzielania światła. Światło to służy im nie tyle do rozpraszania ciemnośpi, ile raczej do znęcania niem innych zwierząt, jako łupu.

Zadania :

Skąd się bierze woda na lądach ?

Co powstaje tam, gdzie nie padają deszcze ?

W jaki sposób słona woda, morska, dostarcza lądom wody słodkiej ?

Czem się odznacza woda źródlana, a czem woda miękka ?

Którą znasz najbliższą rzekę? Który jej brzeg prawy, a który lewy ? Czy ona jest rzeką główną, czy poboczną ?

Wyszukaj na mapie półwysep, zatokę, wyspę, cieśninę i przylądek !

Jak wygląda port i gdzie może powstać?

Jakiem kołem są zamknięte Oceany lodowate pn. i pd. ?

Który z Oceanów jest największy ?

Które Oceany przecina równik ?

Na której półkuli, północnej czy południowej, jest większy obszar pokryty wodą ?    .

Wskazać na mapie najważniejsze zatoki i morza, jako części oceanów.

14. Ruchy wody morskiej.

Państwa.

14. Ruchy wody morskiej.

Wiatr porusza wodę morską i tworzy na powierzchni fale. Wiejkie fale nazywamy bałwanami.

Ciepłota wody w oceanach jest różną: w strefie gorącej jest woda cieplejsza, ku biegunom jest coraz chłodniejsza. Od równika płyną prądy ciepłej wody ku biegunom, a na jej miejsce płynie od biegunów ku równikowi zimna woda.

Po obu stronach równika tworzą się na oceanach prądy. Jest to ruch wody morskiej pod wpływem stałego wiatru, czyli pasatu, wiejącego wzdłuż równika od wschodu ku zachodowi. Są to prądy równikowe.

Gdyby równik nie przecinał lądów, prądy te opływałyby ziemię, jakby dwa pierścienie.

Natrafiają one jednak na lądy (pokaż na globusie na które ?), rozbijają się na nich i muszą się zwracać na północ lub południe.

Jedna taka struga ciepłego prądu równikowego, rozbitego o wybrzeże Ameryki południowej, zwraca się na północ i dochodzi do Europy, udzielając jej wiele ciepła.

Prąd ten nazywa się zatokowym, bo przepływa wielką zatokę Meksykańską.

Kto był nad oceanem, zauważył dziwne zjawisko, że woda morska co 6 godzin opada i co 6 godzin przybiera.

Zjawisko to nazywa się przypływem (podnoszenie się wody) i odpływem (ubywanie wody).

Zadania :

Wskazać na mapie prądy zimne !

Skąd one płyną ?

Które i jakie prądy płyną w przeciwnym kierunku? Z jakiej przyczyny powstają te prądy ?

Wskazać prąd zatokowy! Przez który Ocean przepływa? Jaki wpływ, wywiera na Europę? Z którego powstał prądu ?

Z jakiej przyczyny powstaje prąd równikowy ?

15. Powietrze.

Całą kulę ziemską otula mieszanina dwóch gazów: tlenu i azotu. Jest to powietrze.

Bez powietrza nicby na ziemi żyć nie mogło: ono służy ludziom i zwierzętom do oddychania, rozprowadza na ziemi parę wodną i ciepło.

Grubość warstwy powietrza, otaczającego ziemię, wynosi mniej więcej 180 — 250 km.

Powietrze tuż nad ziemią jest najgęściejsze, bo przyciśnięte warstwami górnemi. Im wyżej, staje się to ciśnienie coraz mniejsze, powietrze mniej ściśnięte, dlatego rzadsze.

Na wysokości kilku kilometrów powietrze jest już tak rzadkie, że ludzie nie mogą niem oddychać.

Powietrze nie wszędzie jest jednako ogrzane; w jednem miejscu, gdzie słońce lepiej dogrzewa, jest ono cieplejsze, na innem jest chłodniejsze. Promienie słońca prawie że nie ogrzewają powietrza bezpośrednio (na wysokich górach świeci słońce, mimo to jest tam zimno), lecz ogrzewają powierzchnię ziemi, a od niej dopiero ogrzewa się powietrze.

Ogrzanie ziemi jest bardzo rozmaite, dlatego też ciepłota powietrza w różnych okolicach ziemi jest różna.

Nierówno ogrzane powietrze miesza się ze sobą; ciepłe płynie górą do miejsc chłodniejszych, zimne zaś dołem, do okolic cieplejszych: powstają wiatry.

Bardzo szybki pęd powietrza sprawia wichry, huragany

i orkany.

obu stronach zwrotników (do 35° sz. geogr.) wieją wiatry niezmiennie i nazywają się wiatrami stałymi albo pasatami.

W naszym klimacie panują wiatry niestałe, często zmieniające kierunek.

Burze i wichry są szkodliwe, bo zrządzają wielkie spustoszenia. Zwykłe wiatry natomiast są bardzo pożyteczne, gdyż wyrównują ciepłotę, a przedewszystkiem przenoszą wilgoć i parę wodną z nad mórz na lądy.

Oziębiona w górze para wodna zamienia się w chmury, z chmur pada deszcz, śnieg lub grad (opady). Opady zasilają lądy wodą; gdzie niema opadów, tam powstaje pustynia.

Woda, którą przypędził wiatr w postaci chmur z mórz, spada na ziemię i wraca znowu rzekami do morza.f

Zadania :

Z których gazów składa się powietrze ?

Jakie u nas wieją wiatry (z której strony)? Które wiatry w Galicyi powodują najczęściej deszcz, a które pogodę ? Które wiatry u nas są ciepłe, a które zimne ?

Dlaczego na wysokich górach leży wieczny śnieg ?

Czy u nas wieją pasaty ?

Dlaczego wiatry są pożyteczne, a burze szkodliwe?

Co się prędzej ogrzewa i prędzej stygnie: ląd czy woda?

Dlaczego po pierwszym mrozie nie możemy jeszcze używać ślizgawki ?

Jak powstaje mgła, deszcz, śnieg, rosa?

16. O roślinach.

Gdzie rośliny natrafiają na odpowiednie warunki, pokrywają ziemię, rosną, wydają owoce i rozmnażają się; dostarczając ludziom bądźto pożywienia i opału, bądź też odzieży i materyału do wyrabiania użytecznych lub ozdobnych rzeczy.

Warunkami koniecznymi do wzrostu roślin są: gleba, wilgoć, ciepło i światło.

Im więcej ciepła, światła i wilgoci, a gleba odpowiednia, tern bujniej rozwija się roślinność.

W krajach międzyzwrotnikowych, a więc gorących, roślinność odznacza się wielką rozmaitością, jest niezwykle obfita i bujna — jeśli ma odpowiednią ilość wilgoci. Rośliny, które u nas są ledwie ziołami lub trawami, dochodzą tam do wielkości drzew. Rosną tam różne gatunki palm, kaktusów, ludzie uprawiają kawę, ryż, bawełnę i inne rośliny, potrzebujące wiele ciepła i wilgoci.

W miarę oddalania się od zwrotników ku biegunom, roślinność ubożeje.

Na pograniczu między strefą gorącą i umiarkowaną przeważają drzewa o nieopadającym, zawsze zielonym liściu; drzewa te wydają szlachetne owoce południowe : migdały, cytryny, pomarańcze, oliwki i t. d.

i

>'!

•J

-

ш

■

я

Ш

ж

ш

s

й

V

Т

Rye. 28. Krajobraz klimatu gorącego.

Ł

шшшш

ЯНШ

а

Î-.ÜÎ

шш

-;‘

/-

-

н

■■

я

9£

«и

.

Ж

ül

H

ii

■i,

Я

s

i-':

,

II

рн|

ш

Ж

и

il?

H

3

ж

i i

Ж

: '

i

.

'

ыт

ж

КЗ

W strefie umiarkowanej, cieplejszej (bliżej zwrotników), udaje się winograd, kukurudza. Im bliżej kół podbiegunowych, świat roślinny staje się mniej rozmaity, mniej wspaniały; tu spotykamy znane nam drzewa leśne, liściaste i szpilkowe, drzewa owocowe, jarzyny i zboża.

z-«

ява

в*

■■

1риЬя||®ш

Ж®

л:/'-

Î!

'■/с

ЙШ8Я -•

PFesirJ^i

•UsLI ‘. à

;;

... Ж

шттшж

Л?

'MJ ЧШ»,:

2-Л

sir

иш

Ryc. 29. Krajobraz klimatu zimnego.

gg

ШЛЯ

•-'Г

W strefie gorącej i umiarkowanej rosną wielkie lasyr jeśli mają odpowiednie warunki.

Wielkie lasy nazywają się puszczami. Las, od wieków; istniejący, nie rąbany, z którego nikt drzewa nie wywozi, nazywa się lasem dziewiczym lub pierwotnym. W Polsce mieliśmy niegdyś olbrzymie puszcze, jak puszcza Białowieska na Litwie, lub Niepołomska nad Wisłą. Dzisiaj są one przetrzebione.

Przy kołach podbiegunowych roślinność staje się bardzo ubogą, znikają lasy, a nasze wysokopienne drzewa karłowacieją. Jeszcze wytrwałe mchy i porosty widzieć można w czasie krótkotrwającej pory cieplejszej. Bliżej biegunów znika wszelka roślinność, a ziemię pokrywa twarda powłoka lodowa.

WISOKOX

Mf TRACH 5000m 4400m 3800,n 3000m

\Z)

2300™

1900 i?oom 6oom om

STOPRIR

SKJOKOŚci

0-1$    I5-Î3 as-3łl 3%-%sj <t5-S8°l 58-86° 60-72° 72-8Я 32-9(5

Ryc. 30.

To samo ubożenie roślinności pod wpływem zmian klimatycznych zauważyć możemy, wstępując na wysokie góry.

Mamy tutaj te same pasy roślinności, lecz bardzo wąz-kie. U stóp góry widzimy rośliny, które się udają w tym klimacie. Im wyżej, roślinność ubożeje, jak zauważyliśmy przy zbliżaniu się od równika ku biegunowi.

Zadania :

Jakie rośliny napotkasz, wspinając się na wysoką górę, leżącą w strefie gorącej ?

Jak wyglądają palmy ? O których palmach słyszałeś i jakich dostarczają one owoców ?

Czy owoce drzew naszych, szczególnie szlachetnych, u-stępują w smaku owocom krajów gorących ?

Dlaczego mchy i porosty sięgają najdalej ku biegunom i najwyżej na górach ?

Czy ludzie mogliby się obejść bez roślin?

Które zboża i jarzyny uprawiają w naszej okolicy ?

Które drzewa szpilkowe rosną na górach, a które na piaszczystych równinach ?

17. O zwierzętach.

Pewne zwierzęta są ludziom pożyteczne, inne szkodliwe. Zwierzęta pożyteczne ludzie otaczają pieczą, niektóre oswajają i zamieniają na zwierzęta domowe; szkodliwe zaś niszczą.

Niektóre zwierzęta mogą żyć tylko w krajach gorących, inne znoszą tylko klimat umiarkowany, a są i takie, którym służy tylko klimat zimny.

Wielki wpływ na zwierzęta wywiera także roślinność, gdyż ona dostarcza pożywienia zwierzętom roślinożerczym, któremi znów żywią się zwierzęta mięsożerne.

W strefie gorącej żyją różne gatunki małp, drapieżne lwy i tygrysy, olbrzymie słonie i nosorożce; okolice pustynne są ojczyzną wielbłądów. Spotykamy w tej strefie największe ptaki: strusie i kondory, oraz ptaki o najpyszniej-szem upierzeniu: jak papugi, kolibry, ptaki rajskie. Nie brak tu także olbrzymich i jadowitych wężów, wreszcie olbrzymich jaszczurów, zwanych krokodylami.

W strefie umiarkowanej żyje najwięcej zwierząt domowych; z dzikich zaś najpospolitsze są: wilki, rysie, lisy, niedźwiedzie brunatne. Ptactwo tu nie tak pięknie upierzone, lecz za to śpiewające; płazy niewielkie i oprócz żmii nie-jadowite. W strefie zimnej zwierzęta odznaczają się puszy-stem, ciepłem futrem, niekiedy wysoko cenionem (gronostaje, sobole, lisy północne). Najdalej na północ sięgają: drapieżny biały niedźwiedź i niezmiernie ludom północnym użyteczny ren. Jest też tu znaczna ilość dużych zwierząt morskich, jak fok, morsów i wielorybów; nie brak też przelotnego ptactwa wodnego

Zadania :

Które zwierzęta nazywamy domowemi, a które dzi-

kiemi ?

Wymień nasze zwierzęta domowe ! Czego nam one do

starczają ?

Które z dzikich zwierząt są ludziom pożyteczne i czego dostarczają ?

Które zwierzę oddaje nieocenione usługi na pustyniach gorącej strefy, a które na olbrzymich równinach, pokrytych śniegiem, strefy zimnej ?

Wymień znane dzikie zwierzęta, żyjące w strefie go

rącej !

18. O ludziach.

Na ziemi znajduje człowiek różne warunki życia. Od skwarnych okolic przyrównikowych do śnieżnych, wiecznie zimnych krajów w pobliżu bieguna — wszędzie żyją ludzie.

W pustynnych, suchych krajach, kopią ludzie studnie, tworzą oazy, budują sobie przewiewne, lekkie mieszkania lub namioty, ubierają się w cienkie ubrania, lub chodzą prawie nago; żywią się głównie owocami i jarzynami. W krajach strefy gorącej, gdzie znów znaczna ilość wilgoci sprzyja rozwojowi bujnej roślinności, ludzie znajdują łatwe pożywienie (głównie roślinne) a wymagania ich i potrzeby są

— 41

małe. Ludność żyje tutaj bardzo gęsto osiadła, mimo to pracować wytężająco nie potrzebuje — człowiek zleniwiał więc, osłabł i nie przyjął oświaty wyższej.

W klimacie umiarkowanym narażony jest człowiek na wielkie zmiany ciepłoty, które zmuszają go do budowania domów, zabezpieczających od zimna, deszczu, wiatru i upałów; odzież swoją stosować musi do pór roku, odżywiać się lepiej, niż mieszkańcy strefy gorącej. Życie w tych warunkach jest kosztowne. Dlatego ludzie w tym klimacie pracują wytrwale, pilnie i umiejętnie, gdyż muszą się wiele uczyć: są najpracowitsi, najoświeceńsi i zapanowali nad ludami innych stref.

W strefie zimnej potrzeby życiowe, troska o pożywienie, opał i odzież pochłaniają w zupełności czas człowiekowi, gdyż zdobycie tych potrzeb jest bardzo trudne. Dlatego też ludzie nie mają tam czasu na naukę i oświatę, żyją w stanie prawie dzikim.

Człowiek umiał przystosować swe życie do różnych warunków na ziemi; lecz z drugiej strony rozmaite warunki wywierają na niego swój Wpływ, a skutkiem tego znajdujemy wielkie różnice między ludami.

Dzielimy też ludzi na pięć ras:

1.    Rasa indo-europejska zamieszkuje Europę, zachodnią i częściowo południową Azyę, południową i północną Afrykę, wreszcie Amerykę. Do tej rasy my należymy.

2.    Rasa mongolska zamieszkuje resztę Azyi.

3.    Rasa Malajska żyje na wyspach Oceanu Spokojnego.

4.    Rasa murzyńska zajmuje środkową Afrykę.

5.    Rasa indyjsko-amerykańska — należą do niej pierwotni mieszkańcy Ameryki.

Dziś pozostałe resztki tej rasy powoli wymierają, ustępując rasie indo-europejskiej.

Rasy dzielą się na mniejsze grupy, zwane narodami.

Zadania :

Która strefa najbardziej wpływa na rozwój oświaty i cywilizacyi ?

Która rasa stoi pod tym względem najwyżej ?

(ä

-, '•

jj

iii

л'.

If.

Rasa mongolska.

■f '

Rasa malajska.

Ryc. 31. Rasa czarna murzyńska.

Jak wpływa praca na ludzi ?

Gdzie najtrudniej zdobywa człowiek środki do życia, a gdzie najłatwiej ?

Czem się trudnią ludzie w strefie: gorącej, umiarkowanej i zimnej ?

19. Urządzenie społeczne i pofiityczne.

Przed tysiącami lat inaczej żyli ludzie, niż dzisiaj. Nie mieli takich mieszkań, narzędzi i ubrań; nie zajmowali się nauką ani pracą, jak teraz; nie znali tych wynalazków, które dzisiaj ułatwiają nam życie; nie tworzyli państw, nie mieli takich praw, urządzeń społecznych, kościołów, szkół, urzędów i t. d. Jednem słowem: nie mieli takiej kultury, jaką mają teraz ludy cywilizowane.

Dzisiaj jeszcze są ludy, żyjące w stanie dzikim. Ludy te trudnią się chwytaniem zwierząt lub ryb, (polowaniem, rybołostwem), a najważniejszą ich troską jest znaleźć pożywienie, zdobyć je, aby utrzymać życie. Są to ludy myśliwskie i rybackie.

Na wyższym stopniu rozwoju stoją ludy pasterskie. Wypasają bydło na wielkich pastwiskach i przenoszą się z miejsca na miejsce czyli koczują, aby wyszukać świeże, niewypasione pastwiska.

Ludy, zajmujące się rolnictwem, zmuszone są uprawą roli żyć na jednem miejscu, zagospodarować się, prowadzić

życie osiadłe.

Ludy osiadłe rozwinęły oświatę i kulturę do tej wyżyny, na jakiej się teraz znajduje. Widzimy tu wsie, miasta, koleje żelazne, telegrafy, telefony i kanały spławne; te ludy zajmują się naukami, sztukami pięknemi, budują różne machiny, zakładają fabryki, trudnią się przemysłem, handlem. Różne wynalazki ułatwiają pracę lub życie ludzi. Ludy te dla swej obrony połączyły się i potworzyły państwa, i zaprowadziły różne urządzenia państwowe i społeczne.

W państwie utrzymuje porządek i przestrzega posłuszeństwa prawom rząd, a jeśli na czele rządu stoi monarcha (król, cesarz, car, sułtan lub książę), to taką formę rządu nazywamy monarchiczną.

Monarcha może wykonywać rządy samowładnie, wówczas wszyscy ulegają jego woli, on nadaje prawa; taka forma rządu nazywa się absolutną.

Jeżeli zaś w państwie monarchicznem obywatele mają prawo wybierania reprezentantów, czyli posłów, a ci zbierają się w sejmach lub parlamentach i tam uchwalają prawa, kontrolują rząd, czyli wykonują rządy wspólnie z monarchą, to taka forma rządu nazywa się monarchiczno-konstytucyjną.

Są jeszcze i takie państwa, gdzie niema monarchy, czyli panującego, lecz obywatele wybierają sobie na pewien przeciąg czasu prezydenta i ten stoi na czele rządu — gdy czas jego rządów minie, wybierają tego samego lub innego na czas dalszy — takie państwo, z wybieralnym prezydentem na czele, nazywa się rzecząpospolitą lub republiką.

Miasto, w którem stale przebywa monarcha lub prezydent i rząd całego państwa, nazywa się stolicą państwa.

Zadania :

Czem się trudni ludność w naszym kraju? Dlaczego prowadzi ona życie osiadłe ?

Czy znasz Cyganów i jakie życie oni prowadzą ? Które ludy mają najwyższą cywilizacyę ?

Jaka forma rządu jest w naszem państwie ?

Jakie znasz inne formy rządu?

'

i

■ ; -

g • Sgl

ДЯДИ»

-Г. •

sh»

И

^ . '

Rye. 32. Główne formy powierzchni ziemi. 1. Horyzont. Dowód okrągłości ziemi. 2. Wyspa. 3. Archipelag. 4. Półwysep. 5. Płaski przylądek. 6. Międzymorze. 7. Skały z wody sterczące. 8. Wyspa płaska. 9. Wybrzeże płaskie. 10. Wybrzeże strome. 11. Dziuny. lia Mierzeje (wązki pas lądu dzielący zatokę od morza). 1 lb. Haff. 12. Przylądek górzysty. 13. Pagórek. 13b. Kraj pagórkowaty i dział wód. 14. Góra. 15. Wulkan. 15a. Szczyt i krater wulkanu. 15b. Stok. 15c. Sto.iy góry. 16. Łańcuch gór. 17. Przełęcz: przejście. 18. Kraj pagórkowaty. 19. Przed-

ВбЗг

ш -«ШИ

МШМИюмЕ

-л.

rijgn'

' — '

■ : ~

.

Z:

Шйт

'Wt

*&

u

. riir

I -⁷¹

;•    . -.:b

Si

-ШШШЁШк

J»

' -a*. „4

Эзш

*:

Wmm

PB#

■

■ 4

m

Ш-MJ

W

16

— - - ■

3il

«Im.

ш

Ш

,

m

mm

■

Ш

/

N

ЁЙЙ

'Э-

• • Щ-

M.

jt«

ins

. -

,__'

-3EU-

äsd*

s

Ц

■

m

m

jЩрЁЙЯ

g A

fpi

Д-?Э.ьр

щ

|öSS В

§835 1 S-gS¹⁰

5*8*3

Ą-cT1^0

тяжш

les

й|^|й

я Sj^ <û

fl⁸ll

йЙ«

л . л£2 ^

«s g^s

С N •- л

|я-1°

§•«№

”1-11

fs^f

Slip

l'V . o.iSxj c^Sq-S⁰

■|ŚŚ|S %2>£2 Is S .S

JPrf^S

Ëé

_ д»

jhjoj^raPb^

<-^K9ppi

Ä®

Pf

bai

шш

SM

igâ

35,

36

a,?.

?5b

êt

§.§ £-0.2 N £ Jg Soi

IIP#

pfs®!

lüfi

й) c O

© — “•g»

O) . V-

s >S=»

СЛ > Cd CO

*57 $ *-J

%ś|

pySdm u.

sHM»*

10

Lff

зд

®.

ïn*

Ai,

L.....

ЙрШИГ

Да

щщи

S!SL=5gBg

35

3â

SĄ

ôv

J&é

iggg^eBi^

i -i- -

22

«ScadES

iP

SS

■ •• •

^ "5p-

îïia

■â^ls

■

■'V:

■

V

,..v

I

/

.

4 О

С?

'

000о ß.ok

ROZDZIAŁ IL

OPIS LĄDÓW.

20. Europa.

(Oznaczyć na mapie szerokość i długość geogr.) Obszar: 10 milionów km².

Zaludnienie: 436 milionów mieszkańców.

Granice: Europa styka się od W. z Azyą, od Pn. oblewa ją ocean Lodowaty Północny, — od Z. ocean Atlantycki a od Pd. morze Śródziemne.

Wybrzeża Europy są poszarpane morzami, wdzierającemu się z trzech stron w głąb lądu.

(Dlaczego wybrzeże poszarpane nazywamy dobrze roz-winiętem ? Dlaczego głębokie zatoki i morza śródziemne są dobrodziejstwem dla mieszkańców Europy ?)

Największymi półwyspami Europy ,są: ;na pn. Kola, Skandynawski, jutlandzki, czyli Duński; na pd. półwysep Pirenej-ski, Apeniński i Bałkański; na morzu Czarnem półwysep Krymski.

Z mórz, wdzierających się w. ląd Europy, jest morze Białe, będące częścią Oceanu Lodowatego pn. prawie cały rok zamarznięte. Morze Bałtyckie odcina półwysep Skandynawski, morze Północne wciska się między Anglią a Danię. Z moi za Bałtyckiego do Północnego prowadzą cieśniny: Skager - Rak i Kategat. — Anglia jest odcięta od lądu Europy kanałem La Manche (La Mansz), który w najwęższej części nazywa się cieśniną Kaletańską. Szeroka zatoka Biskajska oblewa od pn. półwysep Pirenejski. Cieśniną Gibarltarską wciska się Ocean Atlantycki między Europę, Azyę i Afrykę, tworząc morze Śródziemne.

(Które wybrzeża kontynentów, oblewa morze Śród

ziemne ?)

Morze Śródziemne ma liczne zatoki. Zachodnia jego część tworzy morze Tyreńskie, łączące się cieśniną Messyńską z Morzem Jońskiem.

Z morza Jońskiego przepływamy kanałem Otranto do morza Adryatyckiego. Wschodnie wybrzeże półwyspu Bałkańskiego oblewa morze Egejskie.

Morze Egejskie łączy się cieśniną Dardanelską z morzem Marmora, a dalej cieśniną Konstantynopolitańską z morzem Czarnem.

Ku wschodowi od morza Czarnego leży największe na ziemi jezioro, Kaspijskie, którego powierzchnia wód leży 27 m. niżej powierzchni morza.

Do najważniejszych wysp Europejskich należą: Lofoty i Nowa Ziemia na Oceanie Lodowatym pn. Na morzu Bałtyc-kiem : Bornholm, Rugia i Archipelag Duński.

Na Oceanie Atlantyckim : Islandya i Wielka Brytania z Irlandyą.

Na morzu Śródziemnem : Baleary, Korsyka, Sardynia, Sycylia, wyspy Jońskie, Kreta i Archipelag grecki.

Zadania :

Pociągnąć wybrzeża Europy i wyliczone wyspy (na załączonej mapie) czerwoną farbą, lub czerwonym atramentem ! Odrysować granice i wyspy Europy na papierze rysunkowym !

Góry i niziny Europy.

Przez Europę ciągną się w kierunku równoleżnikowym dwa pasy górskie, między nimi zaś pas środkowy nizinny.

Pas północny, Brytańsko - Skandynawski, tworzy dwie górskie krainy, rozdzielone morzem Północnem. Zachodnia wyżyna tego pasa górskiego, leżąca na wyspie W. Brytanii, składa się z licznych pasm górskich, różnej wysokości. Wschodnia część tego pasa tworzy wybitniejszy łańcuch gór Skandynawskich, leżący wzdłuż półwyspu tejże nazwy.

Drugi pas gór, zwany Nadśródziemnomorskim, ciągnie się wzdłuż Europy od Wschodu ku Zachodowi i składa się z licznych, powiązanych lub luźnych łańcuchów górskich. Głó-

wnem pasmem są tu leżące w środku Alpy, najwyższe góry w Europie. Ciągną się one łukowato pd półwyspu Apenińskiego, zamykaja od północy nizinę Lombardzką. Alpy składają się z licznych pasm i gniazd górskich, pomiędzy któremi wiją się doliny, tworzące wraz z przełęczami dogodne przejścia. Najwyższe szczyty Alp sięgają ponad 4500 m. (Montblanc 4800 m.), to też leżą na tych górach liczne lodowce.

Na południu łączą się z Alpami Apeniny, biegnące ku pd., wzdłuż całego półwyspu Apenińskiego; na północy góry Francuskie, góry Niemieckie i południowa wyżyna Niemiecka, dalej góry okalające kotlinę czeską i morawską, tudziez Karpaty, które rozsiadły się ogromnym łukiem, obejmującym nizinę Węgierską.

y.

o'W.

£o

Ryc. 33. Karpaty.

Z gór tych najwyższem i najdłuższem pasmem są Karpaty, zwane w części środkowej Beskidem. Obok Beskidu na Pd. legło krótkie, lecz wysokie do 2700 m. pasmo Tatr.

Na południu łączą się z Karpatami Bałkany, wypełniające półwysep Bałkański.

Pas górski, Nadśródziemnomorski, przerywa się na zachodzie od Alp, tworząc bramę Lyońską, między Alpami i Pyrenejami, najwyższym łańcuchem górskim na wyżynie, wypełniającej półwysep Pyrenejski (wyżyna Kastylijska).

Na wschodzie brama Czarnomorska utworzoną została skutkiem niezwarcia się Karpat z Kaukazem.

Główna nizina Europejska ciągnie się między dwoma pasami gór, jako wązka nizina Europy zachodniej, następnie rozszerza się w Europie wschodniej.

Nizina ta występuje na zachodzie jako Francuska, Niemiecka, a wreszcie nizina Polska, (między Bałtykiem a Karpatami), tworząca przejście od N. zachodniej do N. wschodnio-europejskiej, zwanej Sarmacką, zamkniętą od W. górami Ural.

Narysować poznane pasma gór liniami prostemi, bronzo-wą kredką (najpierw na mapce w książce, następnie na od-rysowanej).

Rzeki i jeziora.

Rzeki europejskie płyną przeważnie w dwóch kierun

kach •

a)    ku północnemu zachodowi (do których mórz ?) i

b)    ku południowemu wschodowi (do których mórz?). Do pierwszych należą: Dźwina Północna, Newa, Dźwi-

na Inflancka, Niemen, Wisła, Odra, Łaba, Wezera, Ren, Sekwana, Loara, Garonna, Duero, Tag, Gwadalkwiwir. Przez Anglię płynie do morza Północnego Tamiza. Przeważnie ku Pd. W. płyną: Ebro, Rodan, Tyber, Pad, Dunaj, Dniestr, Dniepr, Don, Wołga, Ural.

Zadania :

Wyciągnąć te rzeki na obu mapkach kredką niebieską ! Oznaczyć na mapie dział wód między temi głównemi zlewiskami !

Do których mórz wpadają te rzeki ?

Wskazać miasta, leżące u ich ujść!

— 51

Jeziora największe (nie licząc Kaspijskiego) leżą nad Bałtykiem (Ladoga, Onega), lecz nie są one tak piękne, jak jeziora u stóp Alp szwajcarskich, np. jezioro Bodeńskie (przepływa je Ren i tworzy pod Schafuzą wodospad), jezioro Genewskie (przepływa rzeka Rodan), wreszcie jeziora lom-bardzkie.

Na nizinie węgierskiej znajduje się znaczne jezioro Balaton (Błotne).

Na ziemiach polskich niema dużych jezior, lecz są liczne mniejsze, jak sławne jezioro Gopło, a w Tatrach pięknie położone wśród gór małe jeziorka, j. n. p. Morskie oko.

Państwa.

Państwo, do którego należymy, nazywa się : Monarchia Austryacko-Węgierska. Leży ona prawie w środku Europy. Stolice: Wiedeń i Budapeszt. (Wskazać na mapie granice Monarchii, poszczególne kraje i główne miasta!) Na Z. od Au-stryi leży Cesarstwo Niemieckie, składające się z wielu mniejszych królestw i księstw, a największem z tych królestw są Prusy, do których należy część dawnej Polski, zwłaszcza Księstwo Poznańskie. Stolicą cesarstwa Niemieckiego jest miasto Berlin.

(Wskazać na mapie królestwa i największe miasta!)

Na północ od Niemiec, po drugiej stronie morza Bałtyckiego, są kraje : Szwecya, ze stolicą Stokholm i Norwegia, ze stolicą Chrystyania.

Między Szwecyą a Niemcami, na półwyspie i sąsiednich wyspach, leży królestwo Duńskie ze stolicą Kopenhaga.

Na Z. od Danii, na wyspach, jest Anglia ze Szkocyą (na pn.) i Irlandyą. Stolicą tego królestwa jest największe miasto na ziemi: Londyn, zwyż 7 mil. mieszk.

(Jak się nazywają największe wyspy, wchodzące w skład królestwa Angielskiego i wyliczyć z mapy największe miasta !)

Z państwem Niemieckiem od Z. graniczy Rzeczpospolita Francuska. Stolicą Francyi jest najwspanialsze miasto Paryż. (Pokazać na mapie inne miasta duże!) Na W. od Francyi a na pd. od Niemiec leży Szwajcarya, kraik bardzo górzysty i najpiękniejszy w Europie. Również R. p. Stolica Berno.

шш

Щщ1|Р

'.у

v:. ''

®я

fig*

ШШШк

ЩагащВДвВИ

ШИТ"

штат

ÉÜ#

Ч£Г<Щ

ÄJ

pgl

■ >v.-- ' :

шив

SMa

• . ч’

|Н

->д

»йй

;.|

ÏÏ0 '

Ml

Щг1шЯ1Й

1йжА&

$£jL: ----•: 1 '^Sfesi

Rye. 34. Widok Szwajcarski.

Między Francyą a Niemcami leżą małe królestwa: Belgia, i Holandya, z gł. miastami : Bruksela i Amsterdam.

Od Francyi na pd., za górami (Pirenejami), leży Hiszpania, a obok, na Z. Portugalia. Stolicą Hiszpanii jest Madryt a Portugalii Lizbona.

Na pd. od Austryi i Szwajcaryi ciągnie się daleko ku Pd., królestwo Włoskie. Stolicą Włoch jest starożytne miasto Rzym, stolica nietylko króla włoskiego, lecz także papieża.

Na pd. od Węgier, na wielkim półwyspie Bałkańskim, leżą następujące kraje: Serbia (ze stolicą Belgrad), Bułgarya (ze stolicą Sofia), Czarnogóra (stolica Cetynia), Turcya (stolica Konstantynopol), Grecya (stolica Ateny).

Na W. graniczy z Węgrami Rumunia (stolica Bukareszt).

Całą wschodnią Europę zajmuje Rosya. Zachodnie kraje Rosyi należały do Polski. Część tych krajów do dziś ma nazwę Królestwa Polskiego; rządzą w niem Rosyanie. Warszawa, nad Wisłą, stolica dawnych królów polskich, jest największem miastem polskiem. Stolicą Rosyi jest miasto Petersburg, drugą stolicą Moskwa. (Wskazać granice Rosyi, ziemie niegdyś polskie i największe miasta.)

Zadania :

Poznaczyć na obu mapkach barwnemi kredkami granice państw europejskich ! Poznaczyć stolice i największe miasta, kładąc przy każdem pierwszą literę nazwy!

Klimat, płody i ludność.

Najdalsza północ Europy, w pobliżu koła biegunowego i poza niem odznacza się klimatem surowym ; po długiej mroźnej zimie następuje krótkie, chłodne lato, dlatego drzewa nie rosną tu (prócz brzozy karłowatej), uprawa zboża jest niemożebna; wśród roślinności panują mchy i porosty. Im dalej na południe, tern jest cieplej, tern wyraźniej występują cztery pory roku; roślinność przechodzi tu z drzew iglastych do liściastych, a uprawa zbóż — żyta, a dalej na południu pszenicy — i innych roślin, oraz wielu drzew, owocowych udaje się już w całej pełni.

Południowa Europa, nad m. Śródziemnem, ma klimat bardzo ciepły, zimy zaś prawie żadnej. Wiosna objawia się na południu w całej pełni już w marcu (podczas gdy w Ga-licyi dopiero w połowie maja, w pasie Petersburga w pierwszej połowie czerwca, a dalej na północ — dopiero w drugiej połowie czerwca). Na południu drzewa owocowe, szlachetniejsze, jak : figi, pomarańcze, cytryny, granaty, również winna latorośl rosną pod gołem niebem i dojrzewają wybornie. Pochodzi to stąd, że ta część Europy zbliża się już ku strefie gorącej i jest zasłoniętą od północnych, zimnych wiatrów, górami (któremi?).

Lecz nie tylko idąc z północy na południe spotykamy w Europie różnice klimatyczne, ale także idąc z zachodu na wschód.

Od zachodu wieją wiatry z nad oceanu Atlantyckiego, przesycone wilgocią, toteż kraje nadmorskie, nawet na północ jwięcej wysunięte — jak : Anglia i Norwegia — oblewane nadto ciepłynE prądami morskimi (prąd zatokowy czyli Golf-sztrom), mają z tego powodu klimat wilgotny i łagodny, tak, że zimy są tam nierównie łagodniejsze, aniżeli u nas, śnieg pada rzadko, a np. w Irlandyi murawa jest przez całą zimę zielona. Lecz kraje te mają zato lato chłodniejsze, niż my, tak że w Irlandyi nawet śliwki dojrzeć nie mogą (klimat morski).

We wschodniej Europie wieją wiatry z obszernych ziem lądu Azyatyckiego, który w zimie silnie się oziębia, a w lecie silnie rozgrzewa, dlatego też w całej tej części powietrze jest zwykle suche, klimat latem gorący, zimą zaś mroźny (klimat lądowy).

Wogóle jednak można powiedzieć, że Europa posiada klimat łagodniejszy, niż inne części świata pod tą samą szerokością geogr.

Europa posiada przeważnie pożyteczne zwierzęta domowe, jak : konie, bydło, owce, nierogaciznę, muły i osły, ptactwo domowe (drób), tudzież pszczoły i jedwabniki; króliki hodują zwłaszcza w zachodniej Europie; na północy renifer, a na stepach Kaspijskich wielbłąd są zwierzętami pociągowemu (Wielbłąd juczny.) Ze zwierząt dzikich: wilk, niedźwiedź i ryś znajdują się w większej ilości tylko we wschodniej Europie; zając jest dość pospolity.

Kuny i łaski o cennych futrach ustępują coraz bardziej ku północy i wschodowi; bóbr, niegdyś pospolity, już prawie wyginął. Żubr utrzymuje się jedynie w puszczy białowieskiej, u źródeł Narwi, pod opieką władz. Sarnę często spotykać można. Jelenie znajdują się tylko w myśliwskich gajach; łoś stał się rzadki nawet w bagnistych lasach półn. wschód. Europy. Małpy spotyka się tylko na skałach Gibraltaru, strzeżone od zupełnej zagłady.

Ptaki Europy półn. są w znacznej części przelotne. Z płazów żyją tylko żółwie, a z jadowitych wężów żmija. Ryby najobfitsze w Cisie i Wołdze, w wielu rzekach wyniszczone. W morzu Sródziemnem poławiają minogi, sardynki, a ludność wybrzeży m. Północnego trudni się połowem śledzi i robi wyprawy w lecie na oc. Lodowaty, na połów ryb. fok i wielorybów.

Z kopalin posiada Europa: węgiel kamienny, żelazo, sól, wapno, glinę, ołów, miedź, cynę, cynk, naftę, srebro, rtęć, siarkę, platynę.

- 55 —

Nasza część świata ma zatem prawie wszystko, co potrzebne do utrzymania życia, do rozwoju handlu i przemysłu, warunków, dobrobytu człowieka, ma telegrafy, koleje żelazne i gościńce dogodne dla handlu, oraz wysoko rozwiniętą żeglugę, posługującą się kilkudziesięciu tysiącami okrętów.

Przemysł i handel w Europie, szczególniej zachodniej, jest większy, niż w którejkolwiek innej części świata. Jest ona jakby jedną dużą fabryką, w której różne surowe płody, sprowadzane z rozmaitych stron świata, przerabiają na wyroby ludziom użyteczne, a następnie rozwożą po wszystkich krajach kuli ziemskiej.

Tak np. : z Ameryki, z Azyi i Afryki sprowadzają do Europy bawełnę surową, przędą ją tutaj za pomocą maszyn i wyrabiają z niej rozmaite tkaniny, które wysyłają nawet do tych samych krajów, w których bawełna rośnie.

Podobnie dzieje się ze skórami, drzewem, rogiem, słoniową kością, piórami, rozmaitymi kruszcami i innymi przedmiotami Za wprowadzone do siebie i spotrzebowane tutaj towary kolonialne (cukier, kawę, herbatę itd.) wysyła Europa w zamian rozmaite maszyny i narzędzia, naczynia, (metalowe, porcelanowe, gliniane), odzienie, rozmaite wytwory sztuki i t. d.), w różne strony świata.

W ogólnej cywilizacyi, tj. pod względem nauk, sztuk pięknych, wynalazków, Europa stoi na czele ludów całej ziemi. Europa zaś zachodnia stoi wyżej od wschodniej.

Ludność Europy składa się z wielu narodów, które należą przeważnie do rasy białej, kaukaskiej, a tylko mała część należy do rasy mongolskiej.

Ludność Europy dzieli się na kilka szczepów, czyli wielkich rodzin; szczepy dzielą się na rozmaite, pokrewne sobie narody.

Szczepy te są następujące:    ,    *

1.    Szczep Słowiański — Słowianie. — Do nich należą: Polacy, Rusini, Rosyanie, Czesi, Słowacy, Słoweńcy, Kroaci, Serbowie, Bułgarzy, (W których krajach mieszkają te narody?)

2.    Do Szczepu Germańskiego należą: Niemcy, Holendrzy, Duńczycy, Szwedzi, Norwegowie i Anglicy. (Które zamieszkują państwa ?)

3. Szczep Romański, czyli Łaciński, składa się z narodów, mówiących językami, pochodzącymi od języka łacińskiego. Są to: Włosi, Francuzi, Hiszpanie, Portugalczycy, oraz Wołosi nad dolnym Dunajem. (Odzie mieszkają ?)

Na każdy z trzech głównych szczepów wypada przeszło 100 milionów ludzi.

Pod względem religii, wśród ludów romańskich przeważa katolicyzm, wśród germańskich protestantyzm ; zachodni Słowianie wyznają religię katolicką, wschodni prawosławie.

Oprócz tych 3 głównych szczepów są jeszcze inne, mniej liczne, jako to: szczep Grecki i Celtycki, do którego należą : Grecy, Irlandczycy i Szkoci; szczep Litewski, składający się z Litwinów, Żmudzinów i Łotyszów; szczep Semicki, do którego należą Żydzi, wszędzie rozprószeni.

Do rasy Mongolskiej należą: Finowie na północy, Tatarzy we wschodniej Rosyi, Węgrzy (Madyarowie) na Węgrzech i Turcy w Turcyi.

21. Azya.

Obszar: 45 milionów km².

Ludność: 830 milionów mieszkańców.

Azya leży na półkuli pn. i jest największym lądem. Wybrzeża jej są oblane wszystkimi oceanami, z wyjątkiem oceanu Lodowatego Południowego. (Oznaczyć dł. i szer. geograficzną.)

Na wschodzie Azya zrasta się z Europą, wzdłuż gór Uralskich i Kaukaskich.

Od północy jednostajne wybrzeże Azyi oblewa ocean Lodowaty Północny, który łączy się na wschodzie z Oceanem Wielkim wązką cieśniną Berynga.

Ocean Wielki wlewa się licznemi morzami we wschodnie wybrzeża Azy: i oddziela od niego liczne, łukowate łańcuchy wysp. (Wskaż na mapie te morza i wyspy.)

Od południa oblewa Azyę ocean Indyjski, który wciska się w ląd wielkiemi, otwartemi zatokami: Bengalską i morzem Arabskiem.

Zatoki te, podobnie, jak zatoki morza Śródziemnego, oddzielają trzy półwyspy: na wschodzie rozgałęziony i otoczony wyspami półwysep Indochiński; w środku półwysep Hindostan, przedłużony żyzną wyspą Cejlon; na zachodzie, oddzielony od Afryki morzem Czerwonem jednostajny półwysep Arabski.

Od zachodu oblewają Azyę morze Śródziemne i Czarne, tworząc najbardziej na zachód leżący półwysep, Azyę Mniejszą.

Wyspy. Na oceanie Spokojnym wyspa Sachalin i wyspy Japońskie zamykają morze Japońskie; na morzu Chiń-skiem Formoza i Filipiny; na morzu Sundajskiem, leżące pod równikiem wyspy Sundajskie (Borneo, Sumatra, Jawa, Celebes). Wyspy azyatyckie są górzyste i wulkaniczne.

Г#~ч

rib

ч ;. V

E>#

»r

’■■•z?-

l< i

ЙШ

-, «■&**

; &«$8& *

fes

*4-|

Ryc. 35. Widok z wyspy Jawy.

Góry i niziny.

Przez środek Azyi ciągnie się z zachodu na wschód Główna wyżyna Azyatycka, rozszerzająca się ku wschodowi.

Wyżyna ta, ściśnięta nizinami, zwęża się w środku najbardziej i dzieli się na dwie części: wyżynę Wschodnio-Azya-tycką, większą, i Zachodnio-Azyatycką, mniejszą. Obie te wyżyny są na krawędziach otoczone górami.

Wyżynę Wschodnio-Azyatycką otaczają od południa Himalaje, najwyższe góry na ziemi (do 9 tysięcy m.). Himalaje spadają stromo na południe ku nizinie Hindostanu. Dalej ku W. górzysta krawędź niziny rozgałęzia się promienisto ku południowi i wypełnia górami półwysep Indochiński.

Na wschodzie krawędź wyżyny, w części środkowej, spada jakby olbrzymiemi schodami, czyli terasami ku nizinie Chińskiej.

Góry, otaczające wyżynę z północy, rozgałęziają się ku północnemu wschodowi i dochodzą do cieśniny Berynga.

Zachodnia krawędź w północnej części znacznie się obniża, tworząc Bramę Dżungarską; w południowej zaś znacznie się wznosi, tworząc górzystą wyżynę Pamiru.

Pc północnej i zachodniej stronie wyżyny Wschodnio-Azyatyckiej leży Nizina Azyatycka, która dzieli się na nizinę Syberyjską, na północy, i Turańską na południu.'

Wyżyna Zachodnio-Azyatycka przechodzi ku południowi w półwysep Arabski. Na północy przytykają do tej wyżyny góry Kaukaskie.

Rzeki i jeziora.

Wszystkie prawie, ważniejsze rzeki Azyi, wypływają z wyżyny Wschodnio-Azyatyckiej i rozchodzą się stąd, jak promienie, w różne strony ku morzom, otaczającym Azyę; nieliczne tylko rzeki, płynące z wyżyny ku zachodowi lub ku jej wnętrzu, nie dosięgają morza i uchodzą do jezior wewnętrznych, lub giną w piaskach.

Na południe płyną z wyżyny do oceanu Indyjskiego rzeki: Indus, Ganges i Bramaputra; dwie ostatnie łączą się przy ujściu i uchodzą do zatoki Bengalskiej.

Ku wschodowi, do oceanu Wielkiego, płyną: jangtse-kiang, Hoangho i Amur.

Ku północy, do oceanu Lodowatego, na wschodzie płynie Lena, na zachodzie płyną po nizinie Jenisej i Ob. Jenisej przyjmuje z prawej strony Angarę, która przepływa bardzo głębokie i burzliwe jezioro górskie Bajkał. Ku zachodowi, do zamkniętego jeziora Aral, płyną Arnu- i Syrdaria. Do zatoki Perskiej płyną przez nizinę Mezopotamii Eufrat i Tygrys.

Państwa.

Więcej, niż połowa Azyi, jest pod panowaniem Europejczyków. Największe posiadłości mają tutaj :

1. Rosyanie: należy do nich Syberya z Kamczatką, Turan i Kaukaz.

2.    Anglicy: posiadają Indye Przedgangesowe z Cejlonem i zachodnią część indyi Zagangesowych, tudzież wiele mniejszych wysp i osad.

3.    Holendrzy: wyspy Sundajskie z nielicznymi wy

jątkami.

4. Francuzi: wschodnią część Indyi Zagangesowych.

Z państw niepodległych najważniejsze są:

1.    Chiny, cesarstwo, jedno z największych i najludniejszych państw na ziemi, z głównem miastem Peking, (zwyż milion mieszkańców). Prócz Chin właściwych obejmuje ono także prawie całą wyż. Centralną.

2.    Japonia, cesarstwo, obejmuje wyspy, począwszy od wysp Kurylskich na Pn. aż po Formozę na Pd., Koreę i wybrzeże Mandżuryi. Jest to jedyne państwo azyatyckie, które przyjęło i wprowadziło u siebie wynalazki i urządzenia europejskie. Stolica Tokio, duże jak Petersburg.

3.    Siam, królestwo w środku Indyi Zagangesowych.

4.    P e r s y a, na wyżynie Zachodnio-Azyatyckiej (Iran).

5.    Turcy a azyatycka jest częścią sułtaństwa Tureckiego, a obejmuje Małą Azyę, część Armenii i kraje nad Eufratem i Tygrysem, Syryę, Palestynę i zachód, wybrzeże Arabii.

Władca Persyi ma tytuł Szacha, cesarz Japonii Mikada.

Zadania :

Pociągnij barwnemi kredkami granice, góry, rzeki i państwa na mapie Azyi (jak przy Europie). Przerysuj tę mapę!

illimat, płody я ludność.

Azya sięga na północy znacznym obszarem w pas zimny; panują tu największe mrozy na ziemi; grunt tu wiecznie zamarzły, tworzy tundry, na których pasą się renifery. Ku południowi tundry przechodzą w rozległe i obfitujące w zwierzynę lasy, zwane tajgami.

Na południu sięga Azya w pas gorący; panują tu wielkie upały, a wilgotne wiatry, wiejące w lecie od morza ku silnie rozgrzanemu lądowi oziębiają się na wysokich górach i przynoszą dużo deszczów. To też krainy, leżące w południowo-wschodniej Azyi, posiadają klimat gorący i wilgotny, a roślinność ich odznacza się wielką bujnością; rosną tu palmy, paprocie, trawy drzewiaste, zwane bambusami, które służą do budowy mostów i domów, bawełna, trzcina cukrowa, kawa i herbata. W tych wilgotnych i lesistych krainach żyją liczne zwierzęta, jak : małpy, słonie, nosorożce, tygrysy, krokodyle i wiele innych.

Wyżynowy środek Azyi, otoczony górami, powstrzymującemu wiatry morskie, posiada klimat suchy, lądowy. 1 o też rzeki są tu ubogie w wodę i giną w piaskach pustyń. Podobnie lądowym i suchym klimatem odznacza się na zachód leżąca nizina Turanu.

Roślinność jest tu bardzo uboga; gdzieniegdzie tylko, u stóp krawędzi górskiej, spotykamy wzdłuż krótkich rzek oazy z bujniejszą roślinnością.

Jedynem prawie zwierzęciem, znoszącem ten suchy kh-mat, jest wielbłąd (dwugarbny), którego używają do przenoszenia towarów przez pustynię.

Na stepach żyje stadami mnóstwo koni, owiec itp.

Pierwotna ludność Azyi należy głównie do dwóch ras: żółtej i białej; pierwsza zajmuje północny wschód i wschód Azyi, druga południowy zachód.

Na południowym wschodzie Azyi, w obszarach wilgotnych i żyznych, ludność jest bardzo gęsta, w obszarach zaś środkowych, pustynnych oraz północnych, tundrowych, bardzo rzadka. (Dlaczego?)

Ludy, mieszkające na południowym zachodzie Azyi wyznają religię mahometańską (jak Turcy w Europie), ludy na południowym wschodzie i wschodzie religię buddyjską, a wielę jeszcze ludów północy wyznaje religię pogańską.

Chrystyanizm wyznają Ormianie i nieliczni Europejczycy, którzy przybyli tu później i założyli osady, czyli kolonie (Anglicy, Francuzi, Holendrzy i Rosyanie).

Pierwotni mieszkańcy Azyi tworzą liczne narodowości i państwa. Z narodowości tych Chińczycy Japończycy, Turcy należą do rasy żółtej; Hindusi, Persowie, Arabowie do rasy białej.

22. Afryka.

Obszar : 30 milionów km².

Ludność: 127 milionów mieszkańców.

Granice. Na południe od Europy i na południowy zachód od Azyi leży Afryka, oddzielona od Europy morzem Śródziemnem, od Azyi zaś morzem Czerwonem i Oceanem Indyjskim; od zachodu oblewa Afrykę ocean Atlantycki, który tworzy tu otwartą zatokę Gwinejską.

W jednem tylko miejscu Afryka łączyła się z lądem (Azyi), mianowicie wązkim przesmykiem Sueskim, między morzem Śródziemnem i Czerwonem; ale to jedyne połączenie zostało kilkadziesiąt lat temu przekopane kanałem Sueskim.

Afryka posiada wybrzeża jednostajne, a wyspy jej są drobne, prócz leżącego na południowym wschodzie Madagaskaru. (Wskazać wyspy na mapie!)

Góry i niziny.

Afryka przedstawia jedną wielką wyżynę, wyższą na południu, niższą na północy. Krawędzie wyżyny tej są nieco podniesione i wielkiemi, stromemi terasami spadają ku wybrzeżom.

Na krawędziach wyżyny wznoszą się wysokie stożki wulkaniczne. Najwyższy ze stożków, góra Kilimandżaro, znajduje się na wschodniej krawędzi wyżyny i dosięga 6000 metrów wysokości; leży on w, pobliżu równika, w gorącej krainie, a mimo to ßzczyt jego pokryty jest wiecznemi śniegami.

Rzeki i jeziora.

W zagłębieniach, znajdujących się na środkowej i południowej wyżynie, leżą liczne i wielkie jeziora, z których;

wypływają największe rzeki Afryki: Kongo, płynie na zachód, wyginając się silnym łukiem ku północy; Nil, należący do największych rzek na ziemi, wypływa z jeziora Wi к tory a i posiada taki zapas wody, że choć płynie przez wielką pustynię, jednak dosięga morza Śródziemnego.

» • \

'Л.4

V'-: '

; :д. "V

:f¥t

1Ш ■

;Й

^-N'ï

few«*«*

¥ V" . '    , ₄

- и'-.Ж

<v ;4't'

шм

■■-* ,J

_ fejfi

tłf :

ВШм

йШ

ßild

ур

С ** 1Щ®|| i

д¹ _• 4 vX-4HfJ

Rye. 36. Brzegi jeziora Tsad.

Na południu Wielkich Jezior płynie, zasilana niemi z lewej strony rzeka Zambezi i uchodzi do oceanu Indyjskiego.

Rzeki Afryki, przerzynając się przez nadbrzeżne krawędzie wyżyny, tworzą wodospady i dlatego żegluga jest na nich niedogodną.

Klimat i płody.

Afryka leży prawie cała w pasie gorącym, dlatego jest najgorętszą ze wszystkich kontynentów.

W okolicach blizkich równika padają prawie ciągle obfite deszcze, dlatego tutaj spotykamy bujną, leśną roślinność; tutaj też żyją słonie, nosorożce, małpy, — w rzekach hipopotamy i krokodyle.

Ten pas ciągłych prawie deszczów przechodzi na północ i na południe w pasy, gdzie deszcze są przerywane długiem! posuchami; tutaj więc nikną lasy, a występują stepy, na których żyją lwy, żebry, żyrafy i największy ptak na ziemi — struś.

Dalej jeszcze na północ i południe rozciągają się po obu stronach zwrotników dwa obszary, prawie bezdeszczowe ; tutaj stepy przechodzą w skaliste i piaszczyste pustynie. Obszerniejszą z nich jest północna, Sahara, posiadająca tylko gdzieniegdzie, przy źródłach, oazy z palmą daktylową.

Oazy te ułatwiają ludziom przebywanie pustyni przy pomocy wielbłądów jednogarbnych.

' ■ ■ V    .1

■■

/JA

Ryc. 37. Samum na pustyni.

W północnej i południowej Afryce padają, podobnie jak w południowej Europie, deszcze zimowe. To też roślinność jest tu znów nieco bujniejsza.

Afryka dostarcza kości słoniowej, gumy arabskiej, która jest żywicą tutejszej akacyi, daktylów i t. d.

Ludność.

Z powodu pustyń Afryka jest mato zaludniona. Ludność tutejsza należy do dwóch ras: Murzyńskiej, która zamieszkuje środek i prawie całe południe Afryki, oraz białej, zamieszkującej północną Afrykę.

Niektóre plemiona murzyńskie są jeszcze bardzo dzikie i należą do ludożerców.

Dawniej chwytano Murzynów i prowadzono nimi handel; obecnie handel niewolnikami jest surowo wzbroniony.

Europejczycy osiedlili się tu początkowo tylko na wybrzeżach, później posuwali się do wnętrza; obecnie cała prawie Afryka znajduje się w posiadaniu państw europejskich.

Kraje.

Południową część Afryki, Kapland, zajęli początkowo Holendrzy, zwani Burami, a następnie Anglicy. Głownem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo i hodowla bydła oraz strusi, które dostarczają pięknych piór. W ostatnich czasach rozwinęło się też górnictwo, dzięki odkryciu kopalń dyamentów i złota.

Środek Afryki zajmuje państwo Kongo, leżące nad rzeką Kongo. Pozostaje ono pod opieką Belgii. Północną, górzystą krainę Algier, zajęli Francuzi, którzy rozszerzyli stąd swe panowanie ku wschodowi na Tunis, a ku zachodowi wywierają wpływ na mahometańskie państwo Marokko, przytykające do cieśniny Gibraltarskiej. Francuzi posuwają się też ku południowi, przez Saharę, tworząc tu oazy, zapomocą wiercenia głębokich studni.

Wschodnią część pustynnego obszaru, żyzną dolinę Nilu, zajmuje Egipt, najgęściej zaludniony kraj na całej ziemi.

Nil, dzięki deszczom, padającym w górnym jego biegu, wylewa co roku o jednej porze i osadza na wybrzeżach bardzo żyzny muł, który stanowi bogactwo Egiptu.

Egip* już od najdawniejszych czasów był krainą bogatą, rolniczą i tworzył potężne i oświecone państwo, rządzone przez Faraonów. Faraonowie, zmuszając niewolników do ciężkiej pracy, budowali tu dla chwały swojej olbrzymie grobowce, zwane piramidami.

Obecnie Egipt jest państwem lenniczem Turcyi, rządzi nim wice-król, choć właściwymi panami są Anglicy. Pilnują tu oni kanału Suezkiego, gdyż tędy prowadzi droga wodna do posiadłości angielskich w Indyach.

Głownem miastem Egiptu jest Kair, leżący nad Nilem.

Ważny port, Aleksandrya, leży u ujścia Nilu.

Zadania :

Postąp z mapką Afryki podobnie, jak z poprzedniemi

mapami !

23. Ameryka.

Obszar: 40 milionów km³. Ludność: 170 milionów mie

szkańców.

Wskaż na mapie granice i oznacz położenie geogra

ficzne !

Granice. Ameryka leży na półkuli zachodniej; od zachodu oblewa ją ocean Wielki, od wschodu ocean Atlantycki a od północy ocean Lodowaty pn. Składa się z dwóch części, podobnych do siebie kształtem : Ameryki Północnej i Ameryki Południowej.

Obie te części oddzielone są od siebie, wrzynającą się głęboko w ląd, odnogą Atlantyku: morzem Karaibskiem i zatoką Meksykańską; — łączy je zaś wązki pas lądu, zwany Ameryką środkową, którego część najwęższa zwie się przesmykiem Panamskim.

Wybrzeża Ameryki, zwłaszcza południowej, są dość jednostajne. Ameryka Północna posiada na północy liczne wyspy, z których Grenlandya jest największą na ziemi wyspą.

Między Ameryką Północną i Południową ciągnie się łańcuchem archipelag wysp Antylskich.

Góry i niziny.

Kształt powierzchni Ameryki przedstawia trzy pasy, ciągnące się z północy na południe.

Na zachodzie ciągnie się najdłuższy na ziemi łańcuch górski, Kordyljery, obfitujący w wulkany i podlegający silnym trzęsieniom ziemi. Łańcuch ten, przez obniżenie prze-smyka Panamskiego, podzielony jest na dwie części: Kordy-

ljery Północne i Kordyljery Południowe -południowa jest wyższa (do 7000 metrów).

Kordyljery spadają na zachód stromo, na wschód zaś przechodzą łagodnie ku obszernej nizinie Amerykańskiej, sta

Andy; — część

nowiącej pas drugi.

Nizina Amerykańska, przerwana pośrodku morzem, dzieli się na dwie wielkie niziny: Północno Amerykańską i Południowo Amerykańską.

Obie te niziny są odgraniczone od Atlantyku trzecim, porozrywanym pasem niewysokich gór i wyżyn; z tego pasa na Amerykę Północną przypadają góry Appalachy, na Południową — wyżyny Guayany (czyt. Gwajany) i Brazylii.

Na nizinach Ameryki płyną najdłuższe, najobfitsze w wodę i najdogodniejsze do żeglugi rzeki na ziemi.

Rzeka św. Wawrzyńca przepływa przez Wielkie Jeziora kanadyjskie, tworzy olbrzymi wodospad Niagary i uchodzi do oceanu Atlantyckiego. U ujścia ;~j leży wyspa Nowa Fun-landya.

Rzeka Mississipi przyjmuje z prawej strony dłuższą od siebie Missouri, wypływającą z Kordylierów (Góry Skaliste) i uchodzi do zatoki Meksykańskiej. Długość tej rzeki, licząc od źródeł Missouri do ujścia Mississipi, jest największa ze wszystkich rzek na ziemi (blizko siedm razy dłuższa od Wisły).

tego „morza

Na nizinie Ameryki Południowej płynie w pobliżu równika ku wschodowi, do Atlantyku, rzeka Amazonka, wypływająca w Kordyljerach (Andy), niedaleko oceanu Wielkiego i zbiera wody z wyżyny Brazylii. Dorzecze śródziemnego“ Poł. Ameryki — równe obszarowi s/₅ Europy.

Na północ i południe' Amazonki płyną jeszcze dwie znaczne rzeki: ku północy Orinoko, okrążająca wyżynę Gwajany, a ku południowi La-Plata, okrążająca wyżynę Brazylii.

Klimat.

Ameryka leży prawie we wszystkich pasach klimatycznych. Obszar, leżący w pobliżu równika, posiada obfite deszcze. Tu też spotykamy nad Amazonką bujne lasy, zwane Selwas, gdzie po drzewach czepiają się małpy ogoniaste, a w rzekach żyją wielkie jaszczury-kajmany.

Na północ i południe od tego pasa padają deszcze, podobnie jak w Afryce, tylko w pewnych porach roku. Rozciągają się tu obszary stepowe, z hodowlą bydła: na południu, nad La-Platą — Pampasy, przechodzące dalej w skalistą pustynię Patagonii; na północy od Orinoko — Llanosy. Podobne stepy, zwane Preryami, rozciągają się też w, Ameryce Północnej, na zachód od Mississipi.

W północnej części Ameryki Północnej, wkraczającej w pas zimny, rozciągają się tundry, gdzie żyją renifery; na wyspach i lodem pokrytych morzach — niedźwiedzie białe, liczne gatunki fok i wieloryby.

Z Ameryki sprowadzono do Europy rozmaite rośliny, jak: kartofle, tytoń, kukurudzę; z Europy znów przywieziono tutaj różne zboża i zwierzęta domowe, których w Ameryce nie było.

Ludność.

Pierwotna ludność Ameryki, zwana Indyanami, należy do rasy miedzanej. Indyanie w. obszernych lasach, na nizinach, zajmowali się głównie łowiectwem, a na wyżynach Kordyljerów, z powodu braku lasów, zwierzyny i bydła — rolnictwem. Tutejsze ludy rolnicze były już bardzo oświecone, gdy Europejczycy przybyli do Ameryki. Odkrył ją Genueńczyk, Krzysztof Kolumb w r. 14Q2. Europejczyków sprowadziła do Ameryki głównie chęć zdobywania złota, znajdującego się obficie w Kordyljerach.

Hiszpanie zajęli zachodnie części Ameryki, głównie obfitujące w. złoto. Wschodnią część Ameryki południowej zajęli Portugalczycy. Ameryka Północna, zdatna do upiawy zbóż, została później zajęta przez Anglików.

Obecnie przeszło ³/₄ ludności Ameryki stanowią Europejczycy, — resztę Indyanie, Murzyni, Kreole, Chińczycy i inni.

Państwa.

Zajęte ziemie należały dawniej do państw Europy; obecnie jednak wszystkie prawie stanowią samodzielne rze-czypospolite.

1.    Kanada. Zajmuje północną część Ameryki wraz z wyspami i ciągnie się na południe do rzeki św. Wawrzyńca. Mroźne i tundrowe wybrzeże jej zamieszkane jest przez Eskimosów, którzy trudnią się polowaniem na renifery i foki, oraz rybołostwem.

Resztę Kanady zamieszkują głównie Anglicy i Francuzi. Kraina ta należy jeszcze do Anglików, z wyjątkiem lodami pokrytej Grenlandyi.

2.    Stany Zjednoczone. Rozciągają się od Kanady do Zatoki Meksykańskiej i od oceanu Wielkiego do Atlantyku.

Mieszkają tu głównie Yankesi, z pochodzenia Anglicy (w, mniejszości zaś Murzyni, Niemcy i Słowianie).

Stany Zjednoczone są rzecząpospolitą, składającą się z wielu samodzielnych krajów, zwanych stanami. Kraje to bardzo bogate. Jtfa wschodzie góry Appalachy dostarczają węgla, żelaza i nafty; rozwinął się tu — podobnie jak w! Anglii — wielki przemysł. Portem wywozowym jest Nowy Jork (New, York — czytaj: Niu-Jork). Jest to największe po Londynie miasto na ziemi.

W środku leży żyzna nizina Mississipi. Wschodnią część tej niziny, dawniej leśną, zamieniono w krainę rolną ; tutaj ciągną się nieskończone łany pszenicy na północy, kukurydzy w środku, a bawełny, trzciny cukrowej i ryżu na południu. Tutaj, w części północnej, w pobliżu Mississipi, leży nad jednem z Wielkich Jezior Kanadyjskich Czikago, wielki, port dla handlu zbożowego, skąd zapomocą jezior i rzeki św. Wawrzyńca wywożą pszenicę do Anglii; część tej drogi żeglownej odbywają statki po kanale, omijającym wodospad Niagary. W części zachodniej dorzecza Mississipi koczowali dawniej na Preryach łowieccy Indyanie; obecnie koloniści zamieniają stepy tutejsze w, obszary rolne.

Na zachodzie Stany Zjednoczone posiadają góry i wyżyny, obfitujące w, złoto. Tutaj, w północno-wschodniej stronie Kordyljerów, na źródłowiskach Missuri, leży jedna z najpiękniejszych krain na ziemi, zwana Parkiem Narodowym. Znajdują się tu źródła wody gorącej, tryskujące chwilami wysoko w górę, lasy dziewicze, skamieniałe drzewa.

jWyżyny, otoczone górami, mają klimat suchy, a nieliczne rzeki, ubogie W wodę, płyną w głębokich wąwozach, zwanych kanionami. Na żyznem wybrzeżu oceanu Wielkiego leży największy port tego wybrzeża: San Francisko, połączony koleją żelazną z Nowym Jorkiem; jest to miasto bardzo ważne, gdyż prowadzi handel z Azyą i Australią.

3. Meksyk. Na południe od stanów Zjednoczonych leży wyżyna Meksykańska otoczona górami.

Z powodu suchości klimatu rosną tu rośliny o bardzo grubych, soczystych liściach, wytrwałe na suszę. W żyźniej-szych okolicach wyżyny sieją podobnie jak u nas zboże; na dżdżystem, wschodniem wybrzeżu spotykamy bardzo bujną, wiecznie zieloną roślinność. Meksyk stanowi rzecz pospolitą z miastem tejże nazwy, leżącem na wyżynie.

mmmm

-îj

■мщ

шм

CIII

р,р,

, !

pi

:CJ

jsp ,

ЯШ

Штж

»iii

--‘v,

Мл

ж.

EäsP

Кус. 38. Niektóre rośliny Meksyku: agawy, palmy, kaktusy; zbieranie

koszenili.

Reszta wązkiego pasa Ameryki (Ameryka Środkowa) podzielona jest na małe rzeczypospolite. W najwęższem miej-

/i

fl

Kï

70

Ш

Щ

rM

ай

Шк

■.

-г

ь;

MH

Rye. 39. Las pierwotny (dziewiczy) nad Amazonką.

ii

ШШЖ

щт

4 • ■ ■;.:. ■«.:

&Б * •

.tr-'Ü-S«

UUk

4

Ï-Л

rî;

ÄS

sa

HI

й»

■Я

ii

liS

Ш&т

«нш

iVS

щаш

тшщк

mm

s:

'.i

Hi

йй

.i

scu przekopano kanał (Panamski), który połączył oba oceany (które ?)

głó-

Największem państwem Ameryki Południowej jest Brazylia. Zajmuje ona prawie całą lesistą nizinę Amazonki, oraz stepową wyżynę Brazylii. Wśród lasów nad Amazonką żyją jeszcze liczni Indyanie, trudniący się łowiectwem i ryboło-stwem. Stepowa wyżyna Brazylii spada stromo ku wilgotnemu i żyznemu wybrzeżu, gdzie uprawiają głównie kawę. Portem wywozowym jest Rio Janeiro czyt. Żanejru wne miasto Brazylii. W południowej, chłodniejszej części Brazylii, osiedliło się dużo Polaków. (W stanie Parana.)

Wenezuela leży na północ od Brazylii. Wnętrze kraju jest stepowe (ljanosy) z hodowlą bydła. Wybrzeże jest wilgotne, żyzne, ale bardzo niezdrowe; kwitnie tu uprawa trzciny cukrowej.

Na południe od Brazylii leży kraj stepowy Argentyna. Wypasają isię tu ogromne stada bydła, koni i owiec. Głownem miastem, przy ujściu La Platy, Buenos Aires, port, z którego wywożą skóry, buljony mięsne, a nawet mięso zamrożone.

Kraina Kordylierów posiada liczne wulkany, jest dzika i nieurodzajna. Góry rozwijają się tu na kilka łańcuchów, obejmujących wysokie, chłodne wyżyny. Tu żyje największy z ptaków drapieżnych, kondor, oraz jedyne amerykańskie pożyteczne zwierzę domowe, lama, która dostarcza bardzo cienkiej wełny i przenosi towary przez niedostępne góry.

W Andach leżą liczne państwa, z których ważniejsze są: Czile i Peru.

Zadanie :

Narysuj mapkę Ameryki północnej i południowej.

24. Australia.

Obszar: 8 milionów, km². Ludność: 7 milionów, mieszk. Oznaczyć położenie geograficzne !

Australia, najmniejsza z części świata, leży na południowy wschód od Azyi i jest zewsząd oblana oceanem : ze wschodu Wielkim, a z pozostałych trzech stron Indyjskim.

Bzegi jej są jednostajne, podobnie jak brzegi Afryki i Ameryki Południowej. Tylko na północy woda wrzyna się tu w ląd głębiej i tworzy zatokę Karpentarską.

Góry i niziny.

Powierzchnia Australii przedstawia wyżynę, ograniczoną gdzieniegdzie górami, zwłaszcza na południowym wschodzie: wznoszą się tu Alpy Australskie, z grupą gór Kościuszki.

Alpy Australskie spadają stromo ku wybrzeżom, posiadającym liczne drobne, dogodne dla żeglugi zatoki.

Wnętrze Australii posiada klimat suchy, to też spotykamy tu piaszczyste pustynie, albo obszary, pokryte twardą, ciernistą roślinnością, która tamuje drogę i niełatwo się daje wypalić. W południowej, najniższej części, leżą jeziora słone.

Rzeki tutejsze posiadają wodę tylko czasowo, z wyjątkiem rzeki Murray — czyt. Marre, — wypływającej z najwyższych gór Kościuszki. Górzyste wybrzeże otrzymuje obfite deszcze i posiada obfite w wodę, ale krótkie rzeki.

ш-

Га»*"

i-

IW

ртг:,ф,

•v;.

Rye. 40. Polowanie na kangury.

Rośliny i zwierzęta Australii są bardzo dziwaczne. Spotykamy tu na przykład drzewa z liśćmi, podobnymi do traw, albo z pniem, nabrzmiałym jak bania. Ze zwierząt ciekawy jest kangur, który nosi swe młode w worku, umieszczonym na brzuchu.

Pierwotna ludność Australii żyje tylko w pustyn-nem wnętrzu i z powodu ubóstwa kraju, prowadzi nędzny żywot. Obecnie jest ich już niewielu.

W południowo-wschodniej części Australii, żyznej i bogatej w złoto, osiedlili się Anglicy i zajmują się uprawą pszenicy, wydobywaniem złota, oraz hodowlą owiec, sprowadzonych z Europy. Owce te dostarczają wełny do fabryk angielskich.

Dwa najważniejsze miasta Australii, Sydney i Melburn, leżą na południowym wschodzie, nad najdogodniejszemi zatokami i prowadzą handel głównie wełną.

Australia tworzy państwo zależne od Wielkiej Brytanii.

Do Australii należą liczne wyspy, znajdujące się na pół-nocny-wschód i wschód od niej. Wyspy najbliższe, otaczające Australię z północy i wschodu, począwszy od największej Nowej 'Gwinei na północy, aż do Nowej Zelandyi na południu, są wyspami, oderwanemi od lądu Australii. Liczne, drobne wyspy, leżące dalej od Australii, zwane Polinezyą, nie stanowiły nigdy lądu, są wyspami pierwotnemi. Wyspy te należą w. części do Anglików, w części do Francuzów i Niemców.

Zadanie :

Narysuj mapkę Australii !

.

A

I

V

ROZDZIAŁ III.

25, Ciała niebieskie.

W starożytności uważano ziemię za środek wszechświata, a niebo, jakby rozpięty nad nią ogromny namiot, ozdobiony gwiazdami.

Dopiero sławny astronom polski, Mikołaj Kopernik (w XVI. wieku), odkrył tę wielką prawdę, że kula ziemska krąży dokoła swej osi, od Z. na W. i drącego ludziom się zdaje, że fsłohce, księżyc j gwiazdy {odbywają po niebie drogę w przeciwnym kierunku, tj. od W. na Z.

Kula ziemska, w porównaniu z innemi ciałami niebie-skiemi, jest bardzo mała, nie może więc być środkiem świata. Należy ona wraz z innemi ciałami, zwanemi planetami, do słońca i tak jak one, okrąża słońce.

Słońce jest 1,310.000 razy większe od ziemi.

Dlaczego jednak tak olbrzymie ciało wydaje się nam kulą niewielką ? — Oto dlatego, bo jest ono od ziemi oddalone okrągło 148 jnilionów km. Jest to tak wielka przestrzeń, że pociąg pospieszny, pędzący bez przestanku z c.hy-żością 100 km. na godzinę, przebyłby tę drogę dopiero po 168 latach. (Do księżyca w, 160 dniach; dokoła ziemi — wzdłuż równika — w 16*7 dniach.)

Oprócz ziemi krążą — jak już wspomnieliśmy — około słońca inne ciała niebieskie, zwane planetami (Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uranus, Neptun).

Niektóre z nich mają księżyce. Ziemia nasza ma także księżyc, który okrąża ziemię, a wraz z nią obiega słońce. Księżyc jest 50 razy mniejszy od ziemi.

Słońce jest kulą ognistą, dlatego grzeje. Księżyc jest kulą wystygłą, zimną, jego promienie nie ogrzewają, bo są tylko odbitem światłem słońca.

Księżyc oddalony jest od nas tylko 384.400 km ; jest więc najbliższym towarzyszem ziemi. Można na nim dojrzeć ciemne plamy. Są to góry i płaszczyzny. Na księżycu niema wody ani powietrza.

w\

mm

Со

\N

ЙММ

Rye. 41. Położenie ziemi względem słońca: cztery pory roku.

Posuwanie się słońca po niebie, od wschodu na zachód, jest złudzeniem. — W rzeczywistości bowiem nie słońce się porusza, lecz ziemia wiruje dokoła siebie. — Ruch ten nazywamy wirowym.

Ziemia do jednorazowego obrotu około swej osi potrzebuje doby, tj. 24 godzin.

Skutkiem tego obrotu raz jest zwrócona do słońca jedną, drugi raz drugą połową. (Kiedy mamy dzień, a kiedy noc ?)

Oprócz wirowego, odbywa ziemia ruch postępowy, to znaczy, okrąża słońce.

Ten podwójny ruch ziemi możnaby porównać z ruchem bąka, puszczonego ze sznurka.

Gdybyśmy na podłodze postawili płonącą świecę, wyobrażającą słońce i potrafili bąka tak puścić, aby kręcąc się, krążył dokoła świecy, odbywałby on ruch taki sam dokoła, siebie i świecy, jak ziemia dokoła swej osi i słońca.

Droga, która krąży ziemia dokoła słońca, ma kształt wydłużonego koła, czyli elipsy, i wynosi kilkaset milionów km. Tę olbrzymią drogę odbywa ziemia w ciągu jednego-roku.

Obracając się zaś równocześnie około swej osi, robi takich obrotów, 365 i niespełna 1/4. Możemy powiedzieć, że rok (tj. czas obiegu ziemi dokoła słońca) ma 365 i 1/4 dni.

Księżyc okrążając ziemię w kierunku jej obrotu, tj. od zachodu na wschód, potrzebuje do jednorazowego jej okrążenia niespełna 28 dni, czyli jednego miesiąca.

Gdy księżyc zwrócony jest do nas nieoświeconą połową, wtedy księżyca nie widzimy (nów).

Zwracając się ku ziemi połową oświeconą, staje się widzialny coraz na większej przestrzeni, aż wchodzi w pełnię. (Kiedy jest pełnia ?)

Potem odwraca się od ziemi oświetloną stroną, powiadamy, że księżyc maleje, aż wreszcie ginie zupełnie, to znaczy, zwraca się do ziemi ciemną połową.

26, Podział czasu.

Ludzie pr.zyjęli ruchy, (ziemi i księżyca do [podziału czasu.

Czas, którego potrzebuje ziemia, aby okrążyć słońce, nazywamy rokiem; czas obiegu księżyca dokoła ziemi — miesiącem; jednorazowy obrót ziemi dokoła swej osi — dobą.

Dobę podzielono na 24 części, które nazywamy godzinami. (Jak się dzieli godzina? Jak minuta?)

Wiemy, że ziemia, okrążając słońce, potrzebuje na to jednego roku, tj. 365 dni i niespełna 6 godzin (dokładnie: 5 g., 48 min., 46 sek.).

Z tych 6 godzin polecił Juliusz Cezar utworzyć jeden dzień co 4 lata; dlatego co czwarty rok mamy rok przestępny, t. j. liczący 366 dni. Kalendarz tak urządzony, nazywa się Juliańskim (starego stylu).

Nie uwzględnił jednak Juliusz Cezar tego, że doliczając w każdym roku 6 godzin, doliczył za dużo. Dlatego papież Grzegorz XIII — w wieku XVI —nakazał poprawić kalendarz Juliański w ten sposób, aby co 400 lat opuszczać trzy dni w latach przestępnych. Tak poprawiony kalendarz nazywa się Gregoryański, lub nowego stylu.

Według kalendarza Juliańskiego liczą czas: Rusini, Grecy, Rosyanie, a różni się on od naszego kalendarza już o 13 dni.

Wiemy — z § 7. — że ciepło na ziemi zalezy od tego, jak padają promienie słońca: że w lecie dlatego jest cieplej, bo promienie słońca padają prostopadłej, w zimie jest zimno, bo promienie słońca padają ukośniej.

Dlaczego jednak te promienie tak rozmaicie oświetlają i ogrzewają ziemię ?

Oto dlatego, bo ziemia jest w lecie nachylona nieco ku słońcu półkulą północną, na tej więc półkuli — u nas — jest cieplej. Równocześnie na półkuli południowej, odchylonej wówczas od słońca, jest zimniej.

Przeciwnie jest w zimie: półkula północna odchylona jest od słońca, jest więc u nas zimno; podczas gdy półkula południowa jest do słońca nachylona, jest tam wtedy lato.

Przyrząd, na którym można uwidocznić obieg ziemi dokoła słońca, wraz z jej nachyleniem, nazywa się telluryum.

SPIS RZECZY.

Rozdział I. Wiadomości wstępne.

1.    Widnokrąg ....

2.    Strony świata

3.    Plany i podziałka .

4.    Mapy .....

5.    Ziemia jest kulą

6.    Globus .....

7.    Ogrzanie ziemi

8.    Strefy .....

9.    Klimat .....

10.    Ląd.....

11.    O górach ....

12.    O kruszcach ....

13.    Wody .....

14.    Ruchy wody morskiej

15.    Powietrze ....

16.    O roślinach ....

17.    O zwierzętach

18.    O ludziach ....

19.    Urządzenie społeczne i polityczne

Rozdział II. Opis lądów.

20.    Europa .... Góry i niziny Europy

Rzeki i jeziora

Państwa .... Klimat, płody i ludność .

Str.

13

16

17

18

22

27

28

33

34

35

39

40

42

Oi Oi Oi 4^

O 00 -J

OJ

Sir

21.    Azya

Góry i niziny Rzeki i jeziora Państwa

Klimat, płody i ludność

22.    Afryka .

Góry i niziny Rzeki i jeziora Klimat i płody Ludność Kraje .

23.    Ameryka Góry i niziny Klimat .

Ludność

Państwa

24.    Australia Góry i niziny

Rozdział III.

25.    Ciała niebieskie

26.    Podział czasu

. 56 . 57

. 58

. 59 . 59

. 61

. 61

. 61

. 62

. 64 . 64 . 65 . 65 . 67 . 67 . 68

. 71

. 72

Sprostowanie dostrzeżonych błędów.

Str. 8. wiersz 1.: zamiast barw ma być barwa.

Str. 10. wiersz 26. od góry: zamiast biegunów ma być biegu-n o w i.

Str. 10. wiersz 10. od góry: słowo równikiem ma być tłustym drukiem.

Str. 10. wiersz 14. od góry: słowo południkami ma być tłustym drukiem.

Str. 14. wiersz 21. od góry: zamiast Cz ma być Czy.

Mapki wykonane według atlasu Prof. Dr. E. Romera.

ш

I

H : '

R>hlio«pl>» Politechniki Krakowskiei

100000279778

Biblioteka Politechnik

Kłaków sk

I;

11-34173

ii

Vy;

is

Ii:-.

tv

ig

ЁТ- I

S':

til

.4

öS

'

Jfc

:.i    Ł--. -

,C.'"

«H

St

ÿ S « •    ,    , / *:

v"\i i,/.;

г ; ■-

:    г

' s SV' •• •• : ^лМ’^мяВевдЛИг

in

•s -

Si:.

,ń*V

ü<;n

iis

Si

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

i|

./•.

g

&

ii'

tikЗы

100000279778

3:

'V:

'Sil

V;