Mil

ÿ:

.•

ШШгШ

ШШШШКЯЁШШЁЯЯ

щ шашёшшШтшшаШ!

Щ

ш

Ж

т

щт

н

Ч1ЁЁтЯжйётт&

ШШ

steil

vv;y

■у.'.

■

"••У;

fyv

'¹ШШШ

ш

шшш

‘

1ШЖ

;:■

■ ,

ШЩШ

"■■'У/.

тшшШжШШМЁЁёШ

мнении

'

i

ZAGADNIENIA TECHNICZNE ODBUDOWY KRAJU

DYONIZY KRZYCZKOWSKI

ARCHITEKT, PROFESOR SZKOŁY PRZEM. WE LWOWIE.

MATERYAŁY

BUDOWLANE

Kor. 2 -

WYDAWNICTWO KSIĘGARNI POLSKIEJ

WYDAWNICTWO KSIĘGARNI POLSKIE!

WYDAWNICTWO KSIĘGARNI POLSKIEJ

BERNARDA POŁONIECKIEGO WE LWOWIE.

ZAGADNIENIA TECHNICZNE ODBUDOWY KRAJU popularne wydawnictwo o technicznej stronie/ odbudowy kraju.

1.    Górski Kazimierz. Przedsiębiorstwa miejskie. Zakres działania

gmin; obowiązki i środki gospodarcze. Zarząd majątkiem nieruchomym: gospodarstwo leśne, rolne, place budowlane, ogrody i plantacye. Służba sanitarna: wodociągi, kanalizacya, aprowi-zacya, oczyszczanie, łazienki ludowe, rzeźnie. Budowa i utrzymanie budynków gminnych. Bezpieczeństwo publiczne: straż ogniowa, oświetlenie naftowe, gazowe i elektryczne. Dochody miejskie.

2.    Dr. Pomianowski K., prof.: Wodociągi. Wstęp. Właściwości wody

wodociągowej. Rodzaje wód. Zanieczyszczenie wód powierzchniowych. Oczyszczanie wód powierzchniowych i gruntowych. Wybór rodzaju wody wodociągowej. Wody powierzchniowe. Elementy wodociągu centralnego. Wodociągi grupowe. Koszta i rentowność.

prawy,

2.: pokosty, farby etc., 3. papa dachowa, cement drzewny, linoleum, trzcina, słoma.

3. Krzyczkowski D. prof.: Materyały budowlane. I. Materyały konstrukcyjne : a) kamienie naturalne, b) kamienie sztuczne, c) drzewo budulcowe, d) metale; II. Materyały wiążące: a) za-b) asfalt, c) kity; Materyały uzupełniające : 1. szkło,

4. Rybczyński M. Kierownik kraj. biura hydrograficznego. Studnie. Obecny stan studzien gminnych w Galicyi. Warunki dobrej studni. Studnie wiercone. Studnie kopane. Czerpanie wody-pompy. Konserwacya studzień.

5. Szaynok Wł., inż.: Rzeźnie. Wybór miejsca pod budowę. Projekt

budowy rzeźni. Kanalizacva Wybicia cieląt ność rzeźni

go bydła. Hala dla odzarnia. Rentow-

r~

' ус^0идЯМж)

(VITU

ę-Ца^эд

oa

t»

era

SB

—a

пч

ro

РП

BO

s>0 fees

DYONIZY KRZYCZKOWSKI

ARCHITEKT, PROFESOR SZKOŁY PRZEM. WE LWOWIE

MATEDYAŁY BUDOWLANE

co

/W*

Яг.

Krafcb'*,^

LWÓW 1916

NAKŁAD I WŁASNOŚĆ KSIĘGARNI POLSKIEJ BERNARDA POŁONIECKIEGO WARSZAWA: GEBETHNER I WOLFF.

aa

О.

lift

.__.

lu ,Ш!сМ5’

д/

Л--л

•г-

•VV.

*v

■ l-

•%

/_

■s

Л.

** &

.■>

\ïi

m-f.

!44-

*■*

Чз.

«»*>

41/

WYKONRNO W ZRKLRDZIE DRUKARSKIM „GRRFIR“, LWÓW, ULICA CHORąŻCZYZNY LICZBR 27. - NUMER TELEFONU 199S.

гг»

«S'

Zależnie od zadania, jakie materyały w budowie spełniają, można je podzielić na trzy wielkie grupy:

I.    Materyały konstrukcyjne t. j. takie, które tworzą szkielet wszelkiej budowy i w ogóle każdej konstrukcyi. Do grupy tej należą:

a)    kamienie naturalne ;

b)    kamienie sztuczne ;

c)    drzewo budowlane;

d)    metale.

II.    Materyały wiążące. Tutaj należą :

a)    wszelkie zaprawy ;

b)    asfalt;

c)    kity.

III.    Materyały uzupełniające, t. j. takie, które służą przeważnie do wypełnienia szkieletu lub do wewnętrznego wyposażenia budynku. Zaliczamy tu : szkło, wszelkie pokosty, farby, papę dachową, słomę, trzcinę itp.

I. Materyały konstrukcyjne.

a) Kamienie naturalne. Stanowią one w naturze potężne niekiedy pokłady skorupy ziemskiej, zkąd wydobywane zostają w t. zw. kamieniołomach, następnie sortowane i jużto zwożone do bezpośredniego użycia na budowie już też do warstatów i fabryk dla obróbki. Zależnie od formacyi geologicznej, w jakiej się znajdują

oraz od składu wewnętrznego dzielimy kamienie naturalne na następujące cztery grupy:

1)    skały krystaliczne jednorodne (wapień, marmur, gips, alabaster, i t. p.).

2)    Skały krystaliczne różnorodne (granit, syenit, porfir, bazalt i t. p.

3)    Okruchowce spojone (piaskowce, łupki i t. p.).

4)    Okruchowce luźne (piasek, żwir, margiel, glina itp.).

I. Skały krystaliczne jednorodne.

Wapień. Jako materyał budowlany kamień ten ma znaczenie ogromne; występuje w pokładach skorupy ziemskiej, dochodzących niekiedy do 1000 m. grubości, tworzy też całe pasma górskie, jak Älpy, Tatry, Pieniny, i t. p. Nie wszystkie gatunki wapienia nadają się jednak do budowy. Najważniejsze, znane łomy wapienia budowlanego w naszym kraju są: Dębniki pod Krakowem, Mikołajów pod Stryjem, Złoczów, Niżniów i Pińczów w Kra-kowskiem. Twardość wapienia bywa rozmaitą; wapień o strukturze delikatnej, drobnoziarnistej, o znacznej wytrzymałości na wpływy atmosferyczne, używany bywa w budownictwie do okładzin fasad, do wykonania nagrobków , rzeźb, i t. p. Kamień taki musi się dać łatwo obrabiać dłutem, mimo to musi mieć wytrzymałość znaczną na zgniecenie. Do tych celów służy np. używany powszechnie we Lwowie wapień z Mikołajowa, lub wapień Pińczowski w Krakowie. Wapienie twarde, nie dające się jednak dłutem obrabiać, służyć może jako kamień łamany do fundamentów, do murów oporowych i t. p. Największe jednak zastosowanie w budownictwie ma wapień do wyrobu wapna palonego ; służą do tego celu gatunki wapie-nia bogatego w węglan wapna, bez szkodliwych domieszek. Inne pokrewne kamienie są :

Marmur. Należy on do najtwardszych kamieni z grupy pierwszej ; jest drobnoziarnisty, daje się łatwo obrabiać i szlifować, posiada znaczną wytrzymałość na zgniecenie, na wpływy atmosferyczne jednak mniejszą, wskutek czego znajduje zastosowanie więcej do wewnętrznej de-koracyi budynków, niż na zewnątrz. U nas w kraju znane są marmury z łomów w Krzeszowicach pod Krakowem. Z zagranicznych najsławniejszy jest marmur biały z Carrara (Włochy) ; lichsze gatunki tego marmuru sprowadzane są do nas na okładziny ścian, schodów, filarów, na posadzki i t. p.

Gips. Kamień ten ma znaczenie w budownictwie tylko do fabrykacyi gipsu palonego; jako kamień budowlany jest bez wartości.

Alabaster. Jest on odmianą gipsu, jednak znacznie od niego twardszy i służy do robót delikatnych, rzeźbiarskich.

Asbest. Służy do wyrobu płyt i tektur ogniotrwałych oraz jako materyał izolacyjny.

2. Skały krystaliczne różnorodne.

Granit. Jest on najwybitniejszym reprezentantem tej grupy skał. Składa się z ziarnek kwarcu, feldspatu i łyszczyku silnie ze sobą skitowanych. Różne kolory granitu zależą od zabarwienia i ilościowej przewagi któregokolwiek z tych trzech składników. Zarówno wielka wytrzymałość na zgniecenie jakoteż na zużycie, przede-wszystkiem zaś odporność na wpływy atmosferyczne stawia kamień ten w pierwszym rzędzie kamieni budowlanych. Twardość granitu jest 7. Ciężar gatunkowy 2’5—3.

Obróbka granitu nie jest łatwą z powodu znacznej twardości, mimo to jednak kamień ten pożądany jest bardzo w budownictwie monumentalnem, do budowy pomników, grobowców i t. p. Niektóre gatunki dają się dobrze polerować. Granity znajdują się u nas w Tatrach w znacznej ilości, dotąd jednak z powodu trudności komunikacyjnych nie są eksploatowane ; tylko w gminie Brzegi, koło Nowego Targu, znajdują się łomy pośledniejszego gatunku granitu, używanego w tamtej okolicy do budowy i utrzymania dróg. Najprzedniejsze gatunki sprowadzane bywają do nas ze Szwecyi, tańsze pochodzą ze Szląska i z Czech.

Porfir. Wewnętrzną strukturę tej skały stanowią kwarc i feldspat; barwę posiada ciemno różową lub zie-lonawą; najlepsze gatunki tej skały nie ustępują granitowi co do wytrzymałości na zużycie oraz na wpływy atmosferyczne, dają się również dobrze obrabiać i polerować. W szczególności jednak nadaje się ten kamień na kostki brukowe. (Miękinia i Zalas koło Krakowa).

Bazalt. Kolor tej skały bywa zwykle czarny lub ciemno-niebieskawy ; przełom nierówny, muszlowy, obróbka z tego powodu bardzo trudna ; jednak dla swej wielkiej twardości i wytrzymałości bywa kamień ten chętnie używany w budownictwie drogowem i wodnem w wielu okolicach Niemiec; w Polsce znajduje się bazalt na Szląsku ; w Beskidzie zachodnim koło Żywca, Białej i Cieszyna znachodzi się pokrewna bazaltowi skała, tak zwany „cieszynit“.

Syenit. Jest mieszaniną z feldspatu i kwarcu lub łyszczyku ; barwę posiada zwykle ciemno-zieloną, twardość zbliżonę do granitu, daje się obrabiać, i pięknie po-polerować i używany bywa do budowy pomników.

3. Okruchowce spojone.

Skaty, należące do tej grupy, tworzą w postaci piaskowców potężne łańcuchy gór, jak np. Karpaty, ponadto znajdują się także w różnych miejscowościach na dolinach w grubych, często kilkaset metrów wynoszących, warstwach; zazwyczaj ziarnka kwarcu zlepione tu są innemi materyałami, jak kalcytem (wapieniem), krzemianem, marglem lub iłem ; od jakości tego zlepiszcza za-zależy wartość tych skał jako materyałów budowlanych.

Piaskowiec. Najlepsze gatunki piaskowców dla celów budowlanych są te, w których ziarnka kwarcytowe spojone są kalcytem lub krzemianem; zależnie od tego zlepiszcza dzielimy też piaskowce budowlane na kalcy-towe i na krzemienne. Inne gatunki w składzie swym z przewagą iłu, marglu, lub żelaza nie mają wartości jako budowlany materyał.

W naszym kraju są liczne łomy piaskowców o doskonałej wartości budowlanej. Do najwybitniejszych należą: Tarnopol, Trembowla, Skole, Jaremcze, Horodenka, Dem-nia, Polana (koło Mikołajowa), Szydłowiec i wiele innych.

Piaskowiec jest kamieniem warstwowym; przy obróbce, jakoteż przy użyciu go w budowie należy się z tą własnością liczyć; niektóre gatunki dają się łatwo dzielić na cienkie warstwy, dają w ten sposób płyty kamienne, używane do budowy chodników (Trembowla). Najbardziej rozpowszechniony w Galicyi wschodniej jest piaskowiec z Tarnopola; jest to kamień używany w budownictwie lądowem do cokołów i okładzin fasad, do schodów, na grobowce i t. d. Daje się doskonale obrabiać a nawet szlifować, jest wytrzymały zarówno na zużycie jak na wpływ atmosferyczny. Doskonałe są piaskowce do celów budownictwa drogowego i wodnego z kamieniołomów Skolego i Jaremcza.

Łupki. Różnią się tern od piaskowców, że tutaj ziarnka kwarcu są znacznie drobniejsze, a uwarstwowie-nie bardziej regularne. Barwa: szara, zielonawa, czerwonawa, ciemno-niebieska aż do czarnej. Dają się łupać na cienkie płyty o znacznej wytrzymałości, ztąd niektóre gatunki służą do wyrobu łupków dachowych. Najlepszą opinią cieszą się u nas angielskie łupki dachowe ; tańsze, jednak mniej pewne, są łupki francuskie, belgijskie i niemieckie. Płyty łupkowe służą także na okładziny ścian w pisoarach.

4. Okruchowce luźne.

Należą tutaj materyały, których części składowe albo zupełnie nie są spojone między sobą jak np. żwir, piasek, lub też to spojenie jest tak słabe, że wytrzymałość tych materyałów w tym stanie, w jakim się znajdują w naturze, jest bardzo mała, jak np. u marglu, iłu. Mimo to odgrywają one bardzo ważną rolę w budownictwie, jużto jako składniki różnych zapraw i betonów, jużteż jako materyały, potrzebne do fabrykacyi sztucznych kamieni. Należą tu :

M a r g i e 1. Jest to mechaniczne połączenie cząstek wapna, albo dolomitu z iłem, z piaskiem a czasem z łyszczykiem; zależnie od tych składników rozróżniamy: margiel wapienny, margiel dolomitowy, margiel ilasty lub lupek marglowy. Jako materyał budowlany żaden z tych gatunków nie odgrywa wybitniejszej roli, natomiast używane są niektóre łupki marglowe do fabrykacyi cementu.

11. Materyał ten tworzy bardzo rozpowszechnione górne pokłady skorupy ziemskiej i należy jako zwykła

glina do najpożyteczniejszych materyałow w budownictwie.. Rozróżniamy iły tłuste i iły chude; gdy ił, zwilżony wodą> tworzy masę plastyczną i podatną, nazywamy go „tłustym“, gdy natomiast jest nie podatny, a po wyschnięciu staje się kruchym, nazywamy go „chudym“.

Wielkie pokłady iłów znajdują się w dolinach rzek naszych : Dniestru, Prutu, Wisły, Bugu i t. p. (Mirów, Grójec, Poręba, Kołomyją, Żółkiew).

W praktyce technicznej nazywa się iłem ten gatunek gliny, który zawiera mniej jak 60% piasku kwarcyto-wego, a najwyżej 15% wapna. Glina zawierająca więcej jak 80% iłu (według powyższego określenia) nazywa się „tłustą“, gdy natomiast posiada do 60% domieszki piasku, wówczas nazywa się „chudą“.

Zwykła glina służy do wyrobu cegieł i dachówek, glina garncarska jest znacznie czystsza i służy do wyrobów ceramicznych różnego rodzają.

Kaolin. Jest to rodzaj bardzo czystego iłu, powstałego przez rozkład łeldspatu ; w naturze spotyka się rzadziej, u nas np. na Wołyniu (Korzec, Baranówka) i w Krakowskiem (Mirów, Grójec, Poręba). Służy do wyrobów porcelanowych, kamionkowych i fajansowych.

Żwir. Należą tu okruchy różnych skał, a więc : piaskowców, kwarcytów, granitów i t. p. tworzących zwykle pokłady na brzegach rzek, jezior i mórz. W tym stanie, czasem tylko po oddzieleniu piasku i mułu, służą one do budowy i utrzymania nawierzchni dróg; ponadto służą do wyrabiania betonu i wszelkich robót żelazno-betonowych.

Piasek. Pochodzenie jego jest podobne jak żwiru t. j. ze zmiażdżenia, zmielenia lub zwietrzenia skał. Najlepszy jest piasek kwarcytowy; składa się z ziarnek

kwarcu; im mniej w nim jest zanieczyszczeń gliną lub mułem, tern kolor jego jest bielszy; barwa żółta piasku pochodzi zwykle od domieszek gliny lub tlenku żelaza. Znajduje się, podobnie jak żwir, w łożyskach rzek, górskich potoków i jezior, czasami tworzy potężne ławice piasku kopalnego, przegradzanego zwykle warstwami piaskowca lub żwiru.

Własności budowlane kamieni naturalnych.

Własności, których się od kamieni naturalnych w budownictwie wymaga, są następujące:

1.    Wytrzymałość na ciśnienie. Ogromna większość użytych w budowie kamieni, narażona jest na zgniecenie ; odporność więc w tym kierunku będzie pierwszą i nieodzowną cechą dobrego materyału. Pod tym względem dadzą się poznane powyżej materyały ułożyć w następujący szereg od najlepszych ku gorszym : 1. Krze-mieniowce (granit, syenit, bazalt, porîir). 2. Wapienie (marmur, dolomit, wapień). 3. Piaskowce.

Gdy do budowy ważnego objektu ma być użyty kamień z nieznanego łomu, należy go przed użyciem dać zbadać; najlepiej to uczynić w stacyi doświadczalnej któregokolwiek z zakładów naukowych.

2.    Twardość. Niektóre części budowy narażone są na znaczne zużycie n. p. : schody, progi, posadzki, bruki ; tutaj więc muszą być użyte takie materyały, które pod tym względem są odporne. Sama twardość jednak nie jest wystarczająca, kamień musi się dać łatwo obrabiać; struktura drobnoziarnista, jednostajna, nawet przy wysokiej skali twardości, umożliwia obróbkę kamienia,

a nawet szlifowanie i polerowanie go (n. p. u marmurów, granitów, syenitów).

3. Wytrzymałość na wpływy atmosferyczne. Szybkie wietrzenie kamienia, przy innych zresztą korzystnych własnościach, uniemożliwia niejednokrotnie użycie go do monumentalnej budowy lub do ważnych konstrukcyi inżynierskich np. do budowy wiaduktów. Z nieznanymi materyałami należy i pod tym względem wykonać ścisłe próby.

Kamienie naturalne dadzą się zestawić ze względu na tę własność w następującą skalę: 1. porfiry, 2. bazalty, 3. granity, 4. syenity, 5. marmury, 6. piaskowce, 7. wapienie.

Wydobywanie, obróbka i konserwacya

kamieni.

Łamaniem kamienia nazywamy oddzielenie pojedynczych kawałków od skały ; odbywa się ta czynność w sposób rozmaity:

a)    Przy skałach uwarstwowanych oddziela się pojedynczy blok za pomocą wbijania klinów żelaznych;

b)    Przy skałach litych odbywa się odłupywanie części przy pomocy środków wybuchowych jak : dynamitu, prochu strzeleckiego i t. p.

Zazwyczaj obok bloków mniej lub więcej regularnych, służących do obróbki t. zw. ciosów, otrzymuje się przy łamaniu kamienia wiele nieregularnych kawałków, które służą jako kamień łamany do wykonywania murów fundamentowych, oporowych, filarów mostowych i t. p. robót.

Obrabianie ciosów z grubsza odbywa się często w łomie; wielkie bloki przecina się piłami na mniejsze wedle potrzeby; profile proste, a silne, wykonuje się w łomie lub w warstacie, natomiast profile delikatniejsze, zwłaszcza przy kamieniach miękich (wapieniach), wykonywa się po osadzeniu ciosu w murze. Obróbka odbywa się w mniejszych warstatach ręcznie, przy pomocy stalowych dłut oraz różnych rodzajów młotów ; otrzymuje się zależnie od potrzeby powierzchnie grubo lub drobno groszkowane i gładkie ; te ostatnie mogą być szlifowane ; czynność ta odbywa się zapomocą innych kamieni, oraz piasku, szmir-glu, pumeksu i węgla.

W zakładach większych wszystkie te czynności odbywają się przy pomocy maszyn; są tam zatem: piły, hyblarki, tokarki, frezerki, maszyny do polerowania i t. d.

Za pomocą polerowania i zapuszczania odpowied-niemi farbami, można powierzchnię kamienia uczynić bardziej odporną na wpływy atmosferyczne; zalecane są w tym celu Kesslera fluaty, płyny, przy pomocy których powierzchnia kamienia zamienia się na pewnej grubości na krzemian, bardzo odporny na deszcz, mróz i t. d.

b) Kamienie sztuczne.

Należą do tej grupy kamienie i wyroby wypalane z gliny: cegły, dachówki, rury i dreny, kafle, płytki okładzinowe i posadzkowe ; ponadto są sztuczne kamienie nie wypalane, a więc cegły: wapienno-piaskowe, cementowe, betonowe, korkowe, marmur sztuczny, xylolit i t. d.

Cegła. Ze wszystkich materyałów budowlanych jest to najbardziej rozpowszechniony i najpożyteczniejszy ma-teryał. Zarówno co do sposobów wyrobu i wypalania, jak i co do form, kształtów i wielkości rozróżniamy różne gatunki cegieł.

Ponieważ glina — główny materyał — znajduje się zazwyczaj w znacznych pokładach bezpośrednio pod warstwą urodzajnej ziemi, przeto wydobywanie jej nie przedstawia dużych trudności. Glina zwykła, używana do wyrobu cegieł, posiada różne zanieczyszczenia, które mogą wpływać ujemnie na jakość cegły ; do nich należą : żwir, drobne kamyczki, wapno w kawałkach, gips, węgiel, ziemia urodzajna, części organiczne (korzenie drzew) i t. d. Do stałych, jednak nieszkodliwych składników cegły należy żelazo, a barwa cegieł czerwona pochodzi właśnie od niego ; natomiast w cegle ogniotrwałej (szamotówce) żelazo jest szkodliwe.

Jak to już wyżej (ustęp a. 4.) zaznaczyliśmy, rozróżniamy gliny chude i tłuste; ażeby mieć glinę odpo-wiedną do fabrykacyi cegły należy n. p. : glinę zbyt tłustą przez domieszkę piasku, zaś zbyt chudą przez domię-szanie pewnej ilości iłu odpowiednio przygotować; często jednak glina, w naturze występująca, zupełnie odpowiada co do swojego składu chemicznego potrzebie labryka-cyi, a wymaga tylko należytego przerobienia i oczyszczenia; w tym celu już w jesieni kopie się potrzebną ilość gliny, następnie rozplantowuje się ją w odpowiednich miejscach, i polewając wodą, pozostawia się przez zimę na działanie mrozu ; niektóre stałe składniki n. p. margiel, wapno, wietrzeją w ten sposób, rozpadają się i rozpuszczają w wodzie; jeżeli wyrób ma być doborowy, jak to bywa przy cegłach maszynowych, wówczas glina musi być za pomocą odpowiednich maszyn kilkakrotnie rozwałkowaną, następnie w osobnych zbiornikach wodą rozpuszczoną i szlamowaną ; wszystkie te czynności odbywają się zwykle maszynowo.

Przy wyrobie ręcznym liczy się dziennie na 1 robotnika 200—300 sztuk cegieł, podczas gdy jedna maszyna wyrobi dziennie 3000—4000 sztuk.

Formowanie cegieł odbywa się ręcznie lub maszynowo ; przy robocie ręcznej służą do tego lekkie drewniane formy, obliczone tak, by cegła po wypaleniu miała swoje przepisane wymiary; wymiary te dla zwykłych cegieł unormowane są w Äustryi ustawą z rokn 1874 i wynoszą: 29 cm. X 14 cm. X 6*5 cm.

Przy formowaniu maszynowem formy są żelazne, wskutek czego cegły posiadają gładkie powierzchnie i ostre kanty.

Cegła uformowana musi być przed wypaleniem wysuszona ; odbywa się to w cegielniach prymitywnych przez układanie cegieł surowych pod otwartemi, przewiewnemi szopami w warstwach na półkach z desek. W cegielniach większych transport cegieł świeżo uformowanych odbywa się elewatorami, a suszenie przyspiesza się za pomocą specyalnych bardzo silnych wentylatorów, elektrycznie pędzonych.

Wypalanie cegieł odbywa się również w rozmaity sposób, od prymitywnych pieców polowych począwszy, a kończąc na nowoczesnych, na wielką produkcyę obliczonych, piecach kręgowych.

W tych pierwszych zużycie paliwa jest bardzo nieekonomiczne, cegły wypalają się niejednostajnie, dużo się przy tern niszczy materyału; ponadto tylko ograniczoną ilość cegieł można w danym czasie w piecu wypalić; z wyjmowaniem cegieł należy bowiem czekać, aż cały piec wystygnie. Mimo tych ujemnych stron opłaca się często taka fabrykacya cegieł ; zależy to od lokalnych stosunków ; w naszym kraju, a w Królestwie i na Litwie

jeszcze bardziej, częstokroć taka prymitywna fabrykacya, praktycznie prowadzona, daje materyat mocny, zupełnie do budowy przydatny, znacznie tańszy, aniżeli towar fabryczny z daleka sprowadzony.

Wypalanie w piecach kręgowych daje oprócz wielkich korzyści ekonomicznych, cegłę jednostajnie wypaloną ; ilość odpadków' jest minimalna; cegła nie powinna być ani niedopaloną, tak zwaną „kopciałką“, ani też przepaloną t. zw. „zendrówką“. Cegła w miarę wypalona t. j. „wiśniówka“, której się zwykle do budowy używa, powinna posiadać następujące własności: 1. jej powierzchnie nie powinny być zbyt gładkie, szkliste, dlatego zen-drówka jest do budowy nie przydatna, gdyż ze zwykłą zaprawą wapienną się nie łączy. 2. Dźwięk powinien być czysty, metaliczny. 3. Przełom powinien być ziarnisty? jednostajny. 4. Cegła powinna być nieco porowata i wsiąkać wodę, jednak ilość wchłoniętej w ciągu 24 godzin wody nie powinna przewyższać 1/15 własnego ciężaru cegły. 5. Zarówno w ogniu wysokim jak i na mrozie nie powinna dobra cegła żadnym zmianom ulegać ; dobrą próbą dla cegły jest więc wystawienie jej przez zimę na zmienne działania atmosferyczne.

6.    Dobra wiśniówka maszynowa powinna znieść 200 kg/cm² ciśnienia ; cegła z polowego pieca : 120 kg./cm².

7.    Ważną własnością dla budowy jest podatność cegły przy krzesaniu młotkiem ; pod tym względem zarówno zbyt twarde i kruche, jak i słabe cegły są nieprzydatne.

Zendrówką, o powierzchniach i kantach nie zbyt pokręconych, używana jest do murów wystawionych na działanie wilgoci, nie inaczej jednak jak z zaprawą cementową.

Oprócz cegieł zwykłych, ustawowych wymiarów (29 X 14 X 6*5) cm., potrzebne są do wiązania muru t. zw.

„działówki“, a więc 3 ćwiartówka („dziewiątka“), połówka i ćwiartówka; w zwykłych warunkach przycina sobie murarz, w miarę potrzeby, te działówki z cegieł całych; tylko dla fasad, wykonywanych w robocie „testowanej“ (Rohbau) zamawia się w cegielni, oprócz cegieł okładzinowych całych, także pewien procent tych działówek.

Na 1 m³ murów zwykłych potrzeba 300 sztuk cegieł ; do sklepień — ze względu na liczne krzesania i odpadki — liczy się 310 cegieł. 1 m³ muru, z cegieł na zaprawie wapiennej wykonanego, waży w stanie świeżym 1700 kg., w suchym stanie 1600 kg. — 1 m³ cegieł samych waży 1950 kg.

Oprócz cegieł zwykłych, pełnych, wyrabia się cegły tych samych wymiarów dziurkowane; mur świeży z takich cegieł waży tylko 1300 kg. Używa się ich tam, gdzie idzie o lekkość muru, więc przy sklepieniach, ściankach działowych, opartych na dźwigarach żelaznych, na ostatnich piętrach budynków wielopiętrowych i t. p.

Do wykonania łuków sklepiennych, wyrabia się czasami cegły klinowato ścięte t. zw. „klince“. Do gzymsów w murach testowanych (Rohbau) wyrabia się różnych kształtów „szablonówki“.

Do filarów wyjątkowo obciążonych używa się t. zw. „kl inker ów“; są to cegły wykonane z materyału bardzo doborowego i doskonale wypalonego ; twardość ich jest znacznie większa, niż zwykłych cegieł, używają ich też na bruki, posadzki i t. p.

Do wykładania fasad domów, wykonanych w robocie „testowanej“ używa się cegieł okładzinowych; zazwyczaj wykonuje się ścianę dotyczącą na zewnątrz na „strzępy“, a dopiero przy wykończeniu fasady osadza się cegły okładzinowe na strzępach w ten sposób, że jedna warstwa „połówek“ wchodzi w zagłębienia, a zaś warstwa „ćwiartówek“ spoczywa nad nią. Te cegły okładzinowe muszą mieć kanty ostre, powierzchnie równe, a nadto wewnątrz dziurki.

Do wykonywania pował ogniotrwałych na dźwigarach żelaznych systemu „H o u r d i s’ a“ wyrabia się cegły 0*60 m. do T20 m. długości, a szerokości 0'20 m. 8 cm. grubości, wewnątrz dziurkowane.

Do budowy wszelkich ognisk używa się cegły ogniotrwałej, wyrabianej z glinki specyalnej t. zw. szamotowej, o dużej zawartości kwarcu.

Dachówka, jest bardzo tanim, ogniotrwałem pokryciem dachów oraz wszelkich szkarp i murów wolnostojących; wielką zaletą jej przed innemi pokryciami dachów jest łatwość, z jaką tym materyałem każdy, niefachowy nawet robotnik dach pokryje, lub zniszczony naprawi.

Co do kształtów rozróżniamy kilka gatunków dachówek; najbardziej u nas rozpowszechniona jest dachówka podwójnie felcowana; jest ona najpewniejsza zarówno co do szczelności przed deszczem, jak co do bezpieczeństwa zerwania przez wiatr.

Wielkość jej różni się u pojedynczych fabryk; średnio liczy się na 1 nr pokrycia tą dachówką 18—20 sztuk; oprócz tej formy wyrabiane są dachówki pojedynczo falcowane, znacznie lżejsze od poprzednich, jednak łatwiej przez wiatr zrywane i nie tak szczelne. Karpiówki są to dachówki zupełnie bez falców, zwykle kształtu łusek; krycie temi dachówkami jest podwójne, dlatego o 25% cięższe, niż dachówkami felcowanemi.

Do pokrycia grzbietów i naroży dachu służą t. z w. gąsiory, kształtu wypukłego; osadzane są zwykle na zaprawie wapienno-cementowej.

D. Krzyczkowski. Matery«

id owiane.

/$>

Produkcya dachówek w kraju naszym wzmogła się znacznie w ostatnich dziesiątkach lat; w niektórych okolicach wyrobiła sobie dachówka prawo obywatelstwa nawet w sterach włościańskich. Zazwyczaj łączy się wyrób dachówek z wyrobem cegieł w jednym zakładzie i wypala się obydwa wyroby we wspólnym piecu. Najbardziej znane i używane dachówki u nas są z tabryk :} Niepołomice, Podgórze-Płaszów, Kołomyja,, Lwów i Drohobycz.

Dobra dachówka musi mieć następujące własności : powierzchnia górna musi być gładka, aby ściekanie wody deszczowej ułatwić i uniemożliwić osadzanie się kurzu i mchu, który dla utrzymania dachówki jest bardzo szkodliwy; wypalenie musi być doskonałe, dźwięk musi być czysty, przełom drobno-ziarnisty, jednostajny, nieprze-puszczalność wody niezawodna, odporność na działanie mrozu wypróbowana, powierzchnia równa, nie wichrowata.

Kardynalną własnością dachówki dobrej ma być nie-przepuszczalność ; dlatego dachówki polewane, terowane i dymione są pewniejsze w użyciu niż zwykłe.

Rurki drenowe. Ważne znaczenie odgrywają w naszym przemyśle ceramicznym rury drenowe ; służą do odwadniania łąk, pól, gruntów budowlanych i zawodnionych suteren domów. Wyrabia się je z gliny zwykłej dość tłustej, jednak doskonale oczyszczonej i przerobionej przy pomocy stosownych maszyn. Długość wyrabianych u nas rurek drenowych jest 30 cm., średnice są różne od 5 — 10 cm. Glina tutaj musi być takiego składu, by ścianki rurki po wypaleniu przepuszczały wodę — a więc wprost przeciwnie jak przy dachówkach.

Rury kamionkowe (Steinzeugröhren). Pod tą nazwą używane są u nas rury gliniane do robót капа-

lizacyjnych, do wychodków jako rury spadowe, wreszcie jako nasady kominowe. Fabrykacya tych rur różni się tem od rur drenowych, że glina musi być specyalna, doborowa, doskonale przerobiona i mocno wypalona ; oprócz rur wykonuje się z takiej gliny i inne wyroby, jak płytki okładzinowe ścienne, muszle wodociągowe i różne grubsze naczynia kuchenne. Wszystkie te wyroby są zwykle glazurowane; glazura ta czyni je nieprzema-kalnemi, co zwłaszcza u rur kanałowych ma wielkie znaczenie. Wyroby te nazywają grubym fajansem.

Kafle. Obok cegieł i dachówek jest to najważniejszy u nas wyrób gliniany. Zwykła, dość tłusta glina garncarska jest tu najlepszym materyałem, musi jednak być należycie oczyszczoną i przygotowaną. Formowanie kafli odbywa się zwykle maszynowo; kafle wysuszone wypala się raz, następnie polewa się glazurą, a po wysuszeniu wstawia się je powtórnie do pieca celem utrwalenia glazury. Zwykłe wymiary kafli, u nas używane, są 21X23 cm.; kolory naszych pospolitych kafli są ciemnozielony i ciemno-bronzowy. Zwykłe, tańsze kafle nie posiadają powierzchni gładkiej, tylko jakiś wgłębiony ornament; kafle gładkie, o jednostajnej, jasnej glazurze są o 30% droższe. Kafle zupełnie białe są u nas zwykle sprowadzane z Czech (Hartmudt), jakkolwiek i nasze firmy krajowe próbują tych wyrobów w ostatnich czasach z pewnem powodzeniem. Tajemnicę wyrobów kaflowych stanowi nie tyle glina, ile glazura kafli.

Oprócz wymienionych powyżej wyrobów, wypalanych z gliny, należą tu wszelkie rodzaje fajansów, aż do najszlachetniejszej porcelany, majolika i terrakota; mają one jednak mało znaczenia w budownictwie.

Do kamieni sztucznych nie wypalanych należą :

Kamienie wapienno-piaskowe („Kamień sztuczny“). Mieszanina jednej części wapna gaszonego

1    pięć części czystego piasku, poddana w formach żelaznych bardzo wysokiemu ciśnieniu, daje kamienie, które następnie pod ciśnieniem pary wodnej w zamkniętym zbiorniku pozostawiono przez pewien czas, twardnieją zupełnie i stanowią bardzo mocny i na wpływy atmosferyczne wytrzymały materyał.

Kamienie cementowe. Składają się z mieszaniny jednej części cementu portlandzkiego i trzech części ostrego piasku. Często dodaje się oprócz czystego piasku pewną ilość tłuczonych kawałków granitu, marmuru i otrzymuje się doskonały kamień na płyty chodnikowe, krawężniki i t. p.

Płyty mozaikowe lub terrazzo. Są to wyroby analogiczne do poprzednich ; na płytę betonową 2*/2 cm. grubą, nakłada się w stanie wilgotnym warstwę

2    cm. grubego betonu, złożonego z drobnych kawałków granitu, porfiru, marmuru i t. p. Po stwardnieniu szlifuje się płytę; tak formowanie jak i szlifowanie odbywa się w zakładach większych maszynowo. Z tych samych ma-teryałów i w sposób podobny wykonuje się często na miejscu budowy posadzkę według danego deseniu, używając różnych kawałków marmuru.

Dachówki cementowe. W okolicach obfitujących w piasek i drobny żwir rzeczny, wyrabiają dachówkę cementową, która jest wprawdzie materyałem znacznie cięższym od dachówki glinianej, jednak wypada zwykle taniej od tamtej, a nadto przedstawia inne korzyści, jak łatwość nabycia, bliskość transportu i t. d. Tanie maszyny do ręcznego wyrobu umożliwiają niekiedy gminom wiejskim a nawet pojedynczym zamożniejszym wieśniakom zajmować się tą produkcyą.

Rury betonowe. Produkcyą ta, podobnie jak poprzednia, opłaca się szczególnie w miejscach bogatych w materyał surowy, tj. piasek i drobny żwir. Ponieważ potrzebne do wyrobu narzędzia i maszyny są dość pojedyncze i tanie, a praca przy odpowiednim nadzorze, może być wykonywana przez robotnika nie-kwalifikowanego, przeto produkcyą ta powstaje często tam, gdzie nie tylko sprzyja temu obfitość materyałów surowych, ale gdzie te wyroby znajdują chociażby czasowo większy odbyt, np. przy budowie nowej drogi lub kanalizacyi miasta. Rury betonowe wyrabia się w kawałkach po 1 m. długich, a przy przekrojach kołowych o średnicy od 0*t5 m. do 0*50 m. ; przy większych średnicach nadaje się przekrojom kształt owalny. Łączenie rur odbywa się na felc. Oprócz rur prostych wyrabia się też pewien procent kolan.

Różnorodność wyrobów cementowych i betonowych wzrosła szczególnie w ostatnim dziesiątku lat ; wyliczanie i opis ich zająłby tu zbyt wiele miejsca.

Cegły korkowe. Jest to produkt pozakrajowy. Wyrabia się je w grubości 6—8 cm., szerokości 0*20 m. długości 0*60 m. Służą do wykonywania lekkich ścianek działowych, do izolacyi zbyt cienkich ścian zewnętrznych przed zimnem lub do izolacyi głosu przy cienkich ścianach wewnętrznych. Używa się także korka do izolacyi rur grubych parowych, prowadzanych przez zimne przestrzenie.

Sztuczny marmur. Istnieją dziś liczne sposoby wyrabiania sztucznych marmurów ; zasadniczym materyałem wytwórczym jest tutaj gips, rozrobiony zazwyczaj w wodzie klejowej, czasem z ałunem, z boraksem, ze szkłem wodnem lub z innemi dodatkami, mającymi na celu mocne stwardnienie masy po odlaniu płyty. Sposoby barwienia, naśladowanie deseniu marmurów naturalnych, skład dodatków, nadających połysku przy polerowaniu, wszystko to stanowi tajemnicę wyrobu specyal-nych firm, zajmujących się tą produkcyą. Czasami wykonuje się na budowie wprost w miejscu wskazanem marmur sztuczny; od zręczności i wprawy robotnika zależy wówczas efekt estetyczny wykonanej roboty.

Dyle gipsowe. Są to płyty, lane z gipsu zwykłego, murarskiego z wkładkami trzciny w środku; grubość tych płyt jest 5—9 cm. szerokość 0⁻20m. — 0'30m. długość 1*0 m. Używane są u nas do wykonywania ścianek działowych; płyt grubszych z wkładkami żelaznemi używają też do stropów ogniotrwałych między X dźwigarami.

X y 1 o 1 i t. Materyał ten nadaje się bardzo dobrze na posadzki w miejscach, gdzie idzie o to, aby nie było szpar, ług i t. p., np. w szpitalach, salach operacyjnych. Jest to mieszanina soli magneziowych z trocinami drze-wnemi, z dodatkiem łarb potrzebnych. Płyty fabrykowane z tej masy poddaje się w prasach hidraulicznych wysokiemu ciśnieniu, a po stwardnieniu, wypłukaniu w wodzie i wysuszeniu obrabia się je zupełnie tak jak parkiety drzewne. Można jednak na podkładzie z betonu, lub na zwykłej ślepej podłodze wykonać jednostajną posadzkę z tej masy, a po stwardnieniu wyhyblować, wyceklinować i zapuścić pokostem. Jest to posadzka przyjemna w chodzeniu, ciepła, jednak nie do zalecenia w miejscach bardzo narażonych na zużycie.

Kamienie asîaltowe, Z asfaltu wykonuje się przez domieszkę drobnego żwiru z bazaltu, sztuczne kamienie, nadające się szczególnie na chodniki i na bruki. Materyał ten używany jest do tego celu szczególnie w Ämeryce północnej.

c) Drzewo budulcowe.

Jest to najstarszy materyał budowlany; w nowoczesnych wielkich konstrukcyach jest ono wprawdzie czem raz bardziej wypierane przez żelazo i beton, są jednak dotąd całe obszary, jak np. budownictwo wiejskie, gdzie drzewo utrzymuje swoje znaczenie.

Najważniejsze własności dobrego drzewa budowlanego są następujące: elastyczność, wytrzymałość na zgięcie i na złamanie, łatwość obróbki, a więc : rżnięcia, łupania, hyblowania, toczenia i t. p., mały ciężar gatunkowy, odporność na wpływy atmosferyczne i na choroby. Najtrwalszą częścią składową drzewa oraz najważniejszą pod względem technicznym jest celuloza; jest to materya organiczna, która stanowi budowę konstrukcyjną komórek drzewnych ; komórki w drzewie żywem i rosną-cem wypełnione są sokami płynnymi, które, krążąc wewnątrz drzewa, umożliwiają jego wzrost, rozwój liści, kwiatów i owoców. Soki te jednak stanowią dla drzewa budowlanego największe niebezpieczeństwo, będąc źródłem wszelkich chorób jego. Największą więc troską przy przygotowaniu drzewa budowlanego powinno być uwolnienie go od soków. Powszechnie panuje przekonanie, że drzewo posiada w zimowej porze mniej soków w swych komórkach, że zatem najodpowiedniejszą porą do ścinania drzew budulcowych, są miesiące : grudzień, styczeń, luty i marzec. Po ścięciu i ociosaniu, względnie porżnięciu należy drzewo odpowiednio wysuszyć. Najprostszy używany sposób suszenia materyału drzewnego jest ułożenie go w przewiewnej szopie w ten sposób, by pojedyncze belki lub deski oddzielone były od siebie małemi przestrzeniami ; do robót grubszych ciesielskich wystarcza zupełnie ten sposób suszenia ; do robót stolarskich używane są sposoby sztucznego suszenia drzew ; także wyługowy wanie drzewa w wodzie wrzącej lub w parze służy do usunięcia soków z drzewa i zabezpieczenia go przed chorobami. Choroby te są dwojakiego rodzaju : 1) takie, których przyczyną jedyną są wpływy atmosferyczne i woda; należy tu zwykłe gnicie drzewa lub butwienie, 2) takie, których źródłem jest infekeya drzewa zarazkami pasożytów roślinnych t. zw. grzybów drzewnych.

Grzyb drzewny. Gnicie lub butwienie powstaje najczęściej tam, gdzie, obok dostępu powietrza, drzewo styka się z wilgocią ; tak gniją podwaliny budynków drewnianych, słupy wbite w ziemię i t. p. Drzewo stale pod wodą zanurzone konserwuje się najdłużej ; pod dachem, w suchem miejscu, utrzymuje się dąb i sosna w dobrym stanie paręset lak Najgroźniejszą chorobą drzewa jest grzyb drzewny ; najpospolitszy u nas jest gatunek merulius lacrimans. W niektórych mniejscowościach, wskutek braku umiejętnego i sumiennego nadzoru, zwłasza przy zbyt szybkiej budowie domów drewnianych, pojawiają się pierwsze objawy tej choroby już w trzecim roku po wykończeniu nowego budynku. Białe płaty, wychodzące ze szpar między deskami podłogi lub z poza listwy przyściennej, są pierwszymi zwiastunami tego groźnego gościa ; po oderwaniu desek w tern miejscu spostrzega się sieć grubszych i cienkich nitek, koloru szarego, otaczających drzewo i wnikających weń ; grubsze gałązki rozwiniętego grzyba

Bez względu na kwestyę sporną w kołach fachowych, czy infekcya drzewa następuje na pniu w lesie, czy po ścięciu i po wykonaniu danej konstrukcyi, do rozwoju grzyba drzewnego muszą być dane następujące warunki : 1) dostateczna ilość wilgoci ; drzewo suche, w suchem otoczeniu (nasypie) nie rozwinie zalążków grzyba ; 2) brak dostatecznego powietrza; 3) brak światła; 4) dostateczne ciepło ; 5) obecność dostatecznej ilości organicznych sub-stancyi; 6) obecność zarodków grzyba.

sięgają dość daleko od swego źródła; od miejsca do miejsca wytwarzają się wielkie, białe płaty, które, po pewnym czasie, zamieniają się na brunatny proszek. Są to zalążki grzyba, które łatwo, przy nieostrożności robotników, zanieść można w inne miejsce, nie zarażone jeszcze grzybem.

Spustoszenia, jakie grzyb drzewny w kraju naszym sprawia, można śmiało porównać ze stratami wskutek wielkich pożarów lub powodzi, jakkolwiek te ostatnie bardziej uderzają w oczy. Należałoby więc znacznie więcej uwagi poświęcać walce z tą klęską,

Chcąc daną konstrukcyę ochronić przed grzybem należy postępować następująco :

a)    Drzewo nie zupełnie wysuszone może być użyte tylko do takich konstrukcyi, które są wystawione na silny przewiew powietrza, np. na dachy, szopy, stodoły, spichrze, nigdzie zaś tam, gdzie drzewo to ma być otoczone zewsząd innym materyałem np. na legary podłogowe, belki powałowe, drzewo w ścianie lepionej gliną.

b)    W wypadku drugim należy wybierać materyał doskonale wysuszony ; w razie wątpliwości należy to drzewo za pomocą środków dezinfekcyjnych przed rozwojem grzyba zabezpieczyć.

c)    Środkami takimi są : skoncentrowany roztwór soli kuchennej, witryol żelaza lub miedzi, ropa naftowa lub sama nafta, ter, karbolineum, antimerulion i karbol ; poleca się dane drzewo co najmniej dwukrotnie gorącym płynem pociągnąć.

d)    Bezwzględne usunięcie z otoczenia drzewa ciał ułatwiających rozwój grzyba. Pod tym względem należy jak najtroskliwszą uwagę poświęcać nasypom, których się używa pod podłogi. Rzecz ta ma najdonioślejsze znaczenie pod względem higienicznym, jak i dla trwałości budowy. Nasypy zanieczyszczone, gruz ze starych, zburzonych domów, ziemia urodzajna, trociny, plewa i t. p. ciała są złą i niebezpieczną podsypką. W wysokim stopniu szkodliwem jest zanieczyszczanie nasypu przez urynę, tak często na naszych budowach przez robotników praktykowane. Natomiast poleca się na nasypy : czysty, suchy piasek kwarcytowy, glinę czystą, żwir płukany, dobrze wysuszony, miał torfowy, zmięszany z wapnem gaszonem (w stosunku 5:1), żużel. Gdy piasek — jak to często ma miejsce — jest zanieczyszczony mułem lub gliną, należy go wyżarzyć. Robi się to na zwykłej kuchence angielskiej, przesuwając piasek w cięńkich warstwach po silnie rozpalonych blachach.

e)    Silny przewiew powietrza pod podłogą uniemożliwiłby rozwój grzyba; gdzie to trudno uskutecznić lepiej odstąpić od wykonywania t. zw. kanalików powietrznych, doświadczenia bowiem wykazały, że nie. dawały one silnego przeciągu, a tylko ułatwiały o tyle przystęp powietrza, o ile go właśnie do wegetacyi grzyba koniecznie potrzeba. W tym wypadku lepiej będzie gdy dany nasyp wypełni przestrzeń pod podłogą jak najszczelniej.

7) Zbyt szybkie i forsowne ogrzewanie budynku, zwłaszcza drewnianego, powoduje najczęściej o tyle szybszy i nieodzowny rozwój grzyba. Dlatego bardzo racyo-nalnie postępują nasi wieśniacy, pozostawiając ściany drewnianej chałupy przez kilka łat nie lepione.

Objawy zewnętrzne, które towarzyszą już rozwiniętemu grzybowi są : przy uderzeniu głuchy odgłos, drzewo staje się nieelastyczne, niewytrzymałe, wskazuje na powierzchni charakterystyczne poprzeczne do włókien pęknięcia, posiada zapach ostry, i wbite w drzewo gwoździe wyłażą z łatwością.

Trudnem zadaniem jest wykorzenienie grzyba z danej konstrukcyi drzewnej, jeżeli się nie rozporządza bardzo sumiennym i cierpliwym dozorcą roboty ; pozostawienie bowiem gdziekolwiek zarodków choroby powoduje rzucenie się jej ponownie na odnowione części konstrukcyi. Przedewszystkiem należy usunąć z części konstrukcyjnych drzewa wszystko co je osłania, a więc deski, nasyp, polepę, trzcinę i t. p. Jeżeli belki, zaatakowane przez grzyb, są rozmiarów większych, wówczas należy obciosac części chorobliwe aż do drzewa zdrowego, resztę drzewa i murów należy odczyścić dokładnie ostrą szczostkę z pyłu, a następnie oczyszczone powierzchnie pociągnąć dwukrotnie gorącym płynem antiseptycznym. Nie należy się zbyt spieszyć z rekonstrukcyą, tylko wystawić odkryte części konstrukcyi (stropu, ściany, sklepienia) dłuższy czas na przewiew powietrza, albo też sztucznie zapomocą piecyków wysuszyć. Przy rekonstrukcyi należy się zastosować do uwag pod a) do f). Wystrzegać się należy przy tego rodzaju robotach by zarodki grzyba nie zostały zaniesione do innej zdrowej części budynku; najlepiej więc wszelkie zarażone drzewo i trzaski spalić, zaś nasyp i gruz zakopać głęboko i przysypać ziemią.

Najważniejsze gatunki drzewa budowlanego są:

1. Dąb. Z rzędu drzew liściastych należy on do najważniejszych, w budownictwie używanych drzew. Użytek z dębu jest bardzo różnorodny: na podwaliny i słupy ścian budynków drewnianych wiejskich, na legary podłogowe, na pale i kaptury w budownictwie wodnem, w stolarstwie zaś na futryny, bramy wchodowe, na parkiety, wreszcie na różne meble i jako forner. W przekroju poprzecznym pnia dają się odróżnić dwie wyraźne warstwy: jedna wewnętrzna t. zw. rdzeń (twardziel) o strukturze bardziej zbitej, wytrzymałej na wpływy atmosferyczne, doskonałej dla wszelkiej obróbki stolarskiej ; druga ze-wnątrzna, bezpośrednio pod korą t. zw. biel, złożona z tkanek białych, nie wytrzymałych na działania mechaniczne i na wpływy atmosferyczne. Przy obrabianiu budulca dębowego należy biel odciosać jako nieużyteczny. Dąb jest najtwardszem i na zużycie najwytrzymalszem drzewem krajowem; ciężar gatunkowy w stanie świeżym 1.1 wysuszony 0.85. Pod wodą płynącą staje się dąb z wiekiem czem raz twardszy, przyjmując stopniowo barwę ciemną.

2.    Buk. Obok dębu najtwardsze drzewo, jednak nie dorównuje tamtemu w wytrzymałości na wpływy atmosferyczne. Nadaje się do robót podwodnych, na wol-nem powietrzu jest niewytrzymałe ; w stolarstwie i w ko-łodziejstwie u nas dość powszechnie w użyciu.

3.    В r z o s t. Należy również do drzew cenionych z powodu znacznej twardości ; w budownictwie jednak małe ma zastosowanie, więcej natomiast w stolarstwie,, tokarstwie i przy budowie okrętów.

4. О 1 s z a. W budownictwie lądowem bez wartości, natomiast ceniona jest jako doskonały materyał do robót podwodnych.

Do robót stolarskich używane są nadto: jasion, jawor, lipa i topola ; zaś z pośród drzew owocowych ; orzech, wiśnia i grusza.

Drzewa szpilkowe zajmują w budownictwie miejsce wybitniejsze aniżeli liściaste; do najważniejszych należą:

1.    Sosna. Wysokość dochodzi 30 metrów; drzewo jest czerwonawe, biel nieco jaśniejszy od rdzenia, ciężar gat. 0.5—0.6 ; wytrzymałością i elastycznością dorównuje dębowi, a z powodu znacznie mniejszego ciężaru gatunkowego i ceny niższej nadaje się bardziej do większych konstrukcyi budowlanych aniżeli dąb. — Swoją wielką odporność przeciw gniciu zawdzięcza sosna znacznej zawartości żywicy w swych tkankach. W budownictwie lądowem znajduje sosna bardzo szerokie zastosowanie ; powały drewniane, ściany, dachy, schody, drzwi i okna, wreszcie podłogi i okładziny ścienne wykonywa się ze sosny. W stolarstwie meblowem oprócz naszej krajowej sosny znajduje liczne zastosowanie sosna amerykańska (pitsch-pine).

2.    Jodła. Rośnie znacznie wyżej niż sosna, bo do 60 m. ; pień jest równy, okrągły, drzewo białe, zawiera mniej żywicy aniżeli sosna, jest też mniej wytrzymała aniżeli tamta; w suchym stanie daje się łatwo łupać, dlatego w górskich okolicach służy do îabrykacyi gontów. W budowie używana jest przeważnie jako drzewo dachowe i rusztowaniowe.

3.    Świerk. Jest u nas najbardziej rozpowszechnio-nem z drzew szpilkowych ; wysokością przewyższa sosnę, wyróżnia się tern od drzew tej grupy, że gałęzie wyrastają od pnia prawie pod kątem prostym, co całemu drzewu nadaje charakterystyczny wygląd. Drzewo jest białe, daje się w suchym stanie bardzo ładnie obrabiać, wskutek czego chętnie używane bywa w stolarstwie (skrzydła drzwiowe). W budowie okrętów jest także cenione.

4. Modrzew. Drzewo to dochodzi do wysokości 40 m., posiada długie, delikatne szpilki, które, w przeciwieństwie do innych drzew szpilkowych, w jesieni odpadają, a na wiosnę wyrastają świeże. Własności drzewa są bardzo zbliżone do sosny; posiada piękniejszą strukturę, która szczególnie pod politurą dobrze występuje; drzewo to jest dlatego bardzo cenione w stolarstwie ; niestety w kraju naszym, ongiś bardzo pospolity, dzisiaj należy już modrzew do rzadkości; po dziśdzień przechowały się jeszcze w dobrym stanie modrzewiowe kościoły, dworki z przed paruset laty, świadczące o trwałości tego ma-teryału.

Z pośród drzew zagranicznych, używanych u nas w stolarstwie, należy wymienić: mahoń, heban, cedr i cyprys.

d) M e t a 1 e.

Najważniejsze używane w budownictwie metale są: żelazo, miedź, cynk i ołów, jakoteż niektóre aliaże.

1. Żelazo. Należy do najwybitniejszych materya-łów konstrukcyjnych; w ostatnich latach 50-ciu zarówno w budowie domów jak i we wszelkich budowlach inżynierskich główny postęp zaznaczył się przez zastąpienie dawnych konstrukcyi ciężkich kamiennych, lub drewnianych przez lekkie, żelazne. W najnowszych czasach zaczyna żelazo-beton zastępować w wielu z tych konstrukcyi samo żelazo, mimo to jednak znaczenie tego ostatniego w przemyśle budowlanym jest olbrzymie.

Rozróżniamy trzy zasadniczo różne gatunki żelaza, zależnie od zawartości węgla; wytopione wprost z rudy żelazo zawiera od 2*5% do 5% węgla i nazywa się żel a-z e m łanem. Jest kruche, nie daje się kuć, jest wytrzymałe na zgniecenie, lecz nie na złamanie ; wobec tego użytek z tego materyału w budownictwie jest dość ograniczony ; robi się więc lane płyty pod dźwigary powałowe, dachowe i mostowe, rzadziej słupy żelazne, rury, ba-ryery i t. p.

Gdy w żelazie łanem zapomocą specyalnych hutniczych metod zmniejszymy zawartość węgla poniżej 2*5% wówczas otrzymuje się żelazo spawalne lub kute; żelazo to, jak wskazuje nazwa, daje się kuć i spawać, ma przełom drobno-ziarnisty, jasnoszary, ciężar gatunkowy 7*8, dopuszczalne natężenie na ciągnienie 750—1200 kg/cm²; jest ono najpożyteczniejszym z gatunków żelaza; wszelkie kształtówki, słpżące do różnorodnych konstrukcyi żelaznych, jak : stropów, dachów, mostów i t. d., wykonuje się z tego żelaza; oprócz tego służy do îabrykacyi różnych narzędzi i maszyn.

Stal otrzymuje się z żelaza lanego przez odwę-glenie go zapomocą specyalnej metody ; posiada ona własności żelaza spawalnego spotęgowane, jest twardsza, wytrzymalsza na zgniecenia i używana jest w budownictwie tam, gdzie nie wielkie części konstrukcyjne jak walce, osie, korby i t. p. są narażone na działanie znacznych sił.

Największem niebezpieczeństwem dla wszelkich konstrukcyi żelaznych jest rdza, która powstaje przez chemiczne połączenie żelaza z tlenem powietrza w obecności

wody; skutkiem tego procesu żelazo niszczeje, z początku na powierzchni, później głębiej tak, że wytrzymałość danej konstrukcyi staje się wątpliwą. Są różne sposoby chronienia żelaza od rdzy. Zasadą główną u wszystkich jest otoczenie powierzchni żelaza taką powłoką, która sama jest odporną na wpływy atmosferyczne. Jedną z najzwyklejszych powłok jest cynkowanie żelaza; blacha żelazna pocynkowana używana jest u nas powszechnie do krycia dachów, używają też powłoki miedzianej i niklowej do tego celu. Emaliowanie żelaza wykonuje się za pomocą specyalnej polewy, którą się utrwala na powierzchni żelaza przy dość wysokiej temperaturze. Najzwyklejszy sposób ochrony żelaza jest pociągnięcie go pokostem ; najpierw należy oczyszczoną powierzchnię pokryć minią ołowiową, lub żelazową, a następnie farbą pokostową dwa lub trzy razy. Powłoka ta nie jest trwałą i musi być co lat kilka odnawiana. Doskonałą i łatwą do wykonania jest powłoka z cementu portlandzkiego; rzadkim rozczynem cementu w wodzie pociąga się powierzchnię żelaza kilkakrotnie, bacząc każdym razem na to, by poprzednia powłoka należycie wyschła.

2.    M i e d ź. Używa się jej w budownictwie przeważnie pod formą blachy, a mianowicie do krycia dachów; cena blachy miedzianej jest znacznie wyższa od blachy żelaznej, wobec tego używa się tego materyału do pokrycia dachów monumentalnych budynków. Oprócz tego służy miedź w wielkiej ilości do wyrobu drutów do przewodów elektrycznych. Ciężar gatunkowy jest 8*8.

3.    Cynk. W budownictwie używa się również przeważnie do krycia dachów oraz do wykonywania gzymsów, ozdobnych ornamentów, odlewów i t. p. Daje się łatwo obrabiać. Ciężar gatunkowy 6'8. Wielkie znaczenie ma

cynk jako powłoka żelaza; blacha żelazna pocynkowana używana jest u nas przeważnie do krycia dachów.

4.01 ó w. Ma zastosowanie przy osadzaniu metalowych części np. żelaznych lub bronzowych baryer w kamieniu; służy tu jako materyał łączący i uszczelniający; takie zadanie spełnia ołów przy rurach lanych, żelaznych, łączonych na muły. Rury ołowiane są też powszechnie u nas w użyciu przy klozetach, pisoarach, łazienkach. Ciężar gatunkowy ołowiu jest 11*20.

5.    M o s i ą d z. Jest aliażem miedzi i cynku; ma własności bardzo pożyteczne, których te dwa metale w tym stopniu nie posiadają; nie utlenia się tak łatwo na wol-nem powietrzu jak miedź, daje się na zimno kuć, toczyć, ciągnąć, walcować; odlewy z mosiądzu są łatwiej do wykonania niż z tamtych metali. To też użycie mosiądzu jest bardzo różnorodne w budownictwie. Rękojeście i an-taby u drzwi i okien, pręty dywanowe, baryery, świeczniki, wszelkie kurki wodociągowe i t. p. przedmioty są przeważnie wykonywane z mosiądzu. Ciężar gatunkowy 8*6.

6.    В r o n z. Jest równie pożytecznym aliażem jak poprzedni; składa się z 20% cyny i 80% miedzi. Odznacza się w porównaniu z miedzią większą twardością, topliwością i elastycznością ; niektóre gatunki bronzu dają się łatwo mechanicznie obrabiać np. toczyć i są dlatego cennym materyałem w budowie maszyn. W budownictwie używa się bronzu tylko w bogatszych dekoracyach, jako krat ozdobnych, baryer schodowych, okuć drzwiowych, na świeczniki i t. p.

II. Materyały wiążące.

a) Zaprawy.

Zadaniem wszelkich zapraw jest połączyć luźne kamienie muru w jednolitą całość ; dzieje się to w ten sposób,

że zaprawa, w czasie murowania, plastyczna lub półpłynna, z czasem twardnieje i w ten sposób, otaczając kamienie, spaja je ze sobą.

Rozróżniamy zaprawy takie, które mogą być użyte tylko na powietrzu czyli zaprawy powietrzne, oraz takie, które mogą być użyte także i pod wodą, czyli zaprawy wodotrwałe albo hidrauliczne. Nadto są zaprawy, które w czasie twardnienia nie ulegają zmianom chemicznym, jak np. asfalt, zwykła glina, ołów, siarka, wszelkie kity i t. p. są to zaprawy mechaniczne; natomiast zaprawy, których proces tężęnia i następnego twardnienia jest równoznaczny z procesem chemicznym, tworzącym nowe ciało, nazywamy chemiczne mi; takiemi są : zwykła zaprawa wapienna i wszelkie zaprawy cementowe i hidrauliczne.

1. Zaprawa wapienna, Jest najbardziej rozpowszechnioną i najpożyteczniejszą z wszelkich zapraw. Składa się z wapna gaszonego, rozpuszczonego z wodą na t. zw. mleko wapienne, i z piasku.

Wapno gaszone otrzymuje się przez wypalanie tych gatunków wapieni, które zawierają duży procent węglanu wapna (Саз Co.;) ; wypalanie wapna odbywa się na małą skalę w piecach prymitywnych, potowych, lub też na sposób fabryczny w piecach kręgowych.

Pod wypływem wysokiej temperatury (do 1100° C.) traci wapień bezwodnik węglowy, staje się ciałem gatunkowo znacznie lżejszem, porowatem, koloru białego lub żółtawego, łączy się chciwie z wodą, przyczem wywiązuje się dość wysoka ciepłota. W tym stanie nazywa się wapnem p a 1 o n e m; nie powinno ono jako takie pozostawać długo na wolnem powietrzu, a przynajmniej należy go chronić od wilgoci i jaknajprędzej zgasić.

Przy gaszeniu wapna należy mieć mieć następujące względy na uwadze:

Gaszenie wapna palonego. Odbywa się ono u nas zazwyczaj na placu budowy w dołach wapiennych, 2—2.5 m. głębokich, o ścianach wyszalowanych deskami, a o dnie zwykle wolnem; tuż przy brzegu tego dołu robi się jedną lub*dwie płytkie skrzynie drewniane, opatrzone od strony dołu w zasuwy, i lekko ku niemu nachylone. Do skrzyni wrzuca się pewną ilość wapna palonego, a następnie polewa się go wodą; aby gaszenie ułatwić i przyspieszyć należy wapno w skrzyni t. zw. gracą poruszać aż do kompletnego rozpuszczenia się na płynną masę, na t. zw. mleko wapienne; wówczas spuszcza się całą zawartość skrzyni do dołu i powtarza się tę samą czynność z następną porcyą wapna palonego.

1. Wapno palone powinno być przed gaszeniem przechowywane w miejscu suchem. 2. Woda, użyta do gaszenia musi być miękka, a zatem ze stawu, z rzeki lub deszczówka; jeżeli koniecznie musi być użyta woda źródlana lub ze studni wówczas należy pozostawić ją przed użyciem czas jakiś np. w kadzi lub w dole, ażeby utraciła bezwodnik węglowy. 3. Mleko wapienne powinno być rozpuszczone w dostatecznej ilości wody; nie należy spuszczać do dołu wapiennego częściowo zgaszonego wapna. 4. Szkodliwe jest wrzucanie całych kawałków palonego wapna do dołu wapiennego w tern przekonaniu, że się tam zgaszą. 5. Wapno w dole wapiennym musi co najmniej tydzień spoczywać przed użyciem go do zaprawy; uważa się wapno wówczas za dostatecznie zgaszone czyli „zlasowane“, gdy na jego powierzchni pojawiają się głębokie pęknięcia ; powstałe w ten sposób

ciasto wapienne, powinno w palcach roztarte, nie wykazywać żadnych grudek, ani kamyczków nie rozpuszczonych. 6. Do czasu użycia należy powierzchnię wapna zgaszonego przykryć warstwą piasku lub deskami. Ponieważ u nas gaszenie wapna *odbywa się prawie wyłącznie na budowach i najczęściej ważną tę czynność porucza się siłom niekwaliîikowanym i bez nadzoru, przeto cierpi na tern najczęściej jakość wapna. Przy zaprawie do murowania nie ma to następstw na razie szkodliwych, jakkolwiek jakość murów cierpi na tern niewątpliwie, natomiast przy wyprawie murów i sufitów okazują się skutki lekkomyślnego gaszenia wapna już wkrótce w formie wyprysków, mniej lub więcej licznych, na gładkiej ścianie. Nie zawsze jednak są te objawy wynikiem wyłącznie złego gaszenia wapna. Są gatunki wapna, zawierające zanieczyszczenia w formie nierozpuszczalnych marglów lub krzemianów, które pozostają w wapnie ga-szonem, a następnie tworzą owe wypryski w wyprawie; tylko bardzo troskliwe mięszanie z obfitą ilością wody, w czasie gaszenia wapna w skrzyni, oraz wyrzucanie nierozpuszczalnych kamieni może uchronić wapno od tych wadliwości.

Wydatność wapna palonego w gaszeniu zależy od jego gatunku ; 1 m³ wapna palonego, waży 800—1000 kg. i wydaje — zależnie od gatunku — 1 *7—2*5 m³ wapna gaszonego. Z jednego wagonu wapna palonego mniej wydatnego, otrzymuje się około 20 m³, zaś z wapna wydatnego, 30 m³ wapna gaszonego.

Mięszanina ciasta wapiennego z wodą i piaskiem daje zaprawę wapienną; do murów grubych, zwłaszcza z kamienia łamanego, przyjmuje się na 1 część wapna 4 części piasku ; do murów cieńszych na 1 część wapna

3 części piasku ; do wyprawy murów i do sklepień stosunek ten powinien być 1:2.

Przy sporządzaniu zaprawy wapiennej należy mieć na uwadze:

1.    Piasek powinien być czysty, bez namułu, bez gliny, o ile możności kwarcytowy, biały; do murów, gruboziarnisty, do wyprawy ścian, ostry, jednak drobnoziarnisty; najlepsze bywają piaski rzeczne, o ile są bez namułu i żwiru ; bywają jednak piaski kopalne białe, kwarcytowe, zupełnie odpowiednie do zaprawy.

2.    Ilość wody w zaprawie zależy od rodzaju roboty; przy murach używa się zaprawy dość gęstej ; przy wyprawie ścian oraz przy sklepieniach znacznie rzadszej. Należy dbać o należyte wymięszanie mleka wapiennego z piaskiem.

3.    Cegły i kamienie należy przed ułożeniem na zaprawie zlać wodą, a to celem zmycia pyłu, pokrywającego zwykle powierzchnię tych kamieni, a nadto dla ułatwienia łączenia się ściślejszego zaprawy z kamieniem.

4.    Należy troskliwą uwagę zwracać na naczynia, w których zaprawę się przyrządza i roznosi (skrzynie wapienne, szafliki i t. zw. kastry) ; naczynia te należy wprzód oczyścić z gliny, błota, stwardniałego gipsu, wapna, cementu i t. p.

5.    Użycie zaprawy przy mrozie możliwe jest tylko do —3°C, atoli tylko przy wykonywaniu murów grubych np. fundamentowych ; natomiast należy stanowczo zaniechać wykonania wyprawy murów przy tej temperaturze, zwłaszcza w jesieni.

6. Twardnienie zaprawy, zwłaszcza w późniejszym stadyum jest procesem chemicznym, polegającym na tworzeniu się w niej ciał stałych t. j. krzemianów i węglanów wapna, przy równocześnem wywiązywaniu się wody ; należy więc dbać o silny dopływ powietrza, któryby ten proces ułatwiał.

Zarówno gaszenie wapna, jak zarabianie zaprawy wapiennej, wykonuje się na naszych budowach zwykle ręcznie ; ma to swoje złe skutki, o których zresztą powyżej już wspominaliśmy ; za granicą używa się przy większych budowach, zarówno do gaszenia wapna, jak do mięszania zaprawy, maszyn, które te czynności spełniają prędzej, dokładniej i ekonomiczniej. Rozumie się, że opłacać się te maszyny mogą tylko przy większych przedsiębiorstwach i budowach.

2. Zaprawa gipsowa.

Gips otrzymuje się — jak to widzieliśmy w rozdzielę I. —1) — z kamieni naturalnych, siarkanów wapna, stanowiących w kraju naszym liczne kamieniołomy. Przez wypalania tych kamieni, a następnie przez mielenie otrzymuje się miałki proszek, który, rozrobiony z piaskiem i wodą, daje zaprawę gipsową. Rozróżniamy dwa gatunki gipsów: rzeźbiarski i murarski; pierwszy bardzo szybko — bo już po 30 minutach — tężeje i używany jest wyłącznie do odlewów gipsowych i do robót sztukatorskich ; drugi wymaga więcej czasu do stwardnienia, jest wytrzymały na wpływy atmosferyczne i dlatego używany jest powszechnie do różnych robót murarskich jako to : do wyprawy sufitów, ścian drewnianych, schodów, do ciagnięcia gzymsów wewnątrz budynk ów i na zewnątrz.

W miejscach suchych i nie narażonych na wpływy atmosferyczne, a zwłaszcza na drzewie, wystarcza dla związania zaprawy gipsowej ze ścianą, jako podkład warstwa trzciny, przytwierdzona do ściany drutem pocyn-kowanym i gwoździami; często też używa się gotowych mat trzcinowych do tego celu. W nowszych czasach używa się gipsu bardzo często do wykonywania robót „Rabi-t z a“; są to wyprawy sufitów, sklepień, kolumn, filarów, ścianek działowych i t. p., wykonywane na rozpiętych siatkach z drutu pocynkowanego. Przy wykonywaniu robót gipsowych należy mieć na uwadze:

1.    Gips musi być przechowywany w suchem miejscu.

2.    Woda, użyta do rozrabiania zaprawy gipsowej, musi być miękka, bez osadów i domieszek.

3.    Naczynie, w którym się gips zarabia, musi być

czyste.

4.    Zaprawa, raz w naczyniu stwardniała, nie może być użyta powtórnie, ani wmieszana do zaprawy świeżej.

5.    Nigdy nie należy mięszać gipsu z cementem ; natomiast użyć można gipsu jako domieszki do zaprawy wapiennej, jeżeli się pragnie, by ta ostatnia szybciej stężała, jak się to często dzieje przy wyprawie sufitów.

6.    Zaprawy gipsowej nie należy używać w miejscach, narażonych na wilgoć.

7.    Wielką wadą gipsu jest „pęcznienie“ t. j. powiększanie z czasem swej objętości; przy osadzaniu okładzin ściennych np. marmurowych, lub fajansowych może to mieć najzgubniejsze skutki ; dlatego należy gips wątpliwy dać wprzód zbadać.

Gipsu używa się, oprócz do wspomnianych już wyżej robót, także do wykonywania sztucznego marmuru —

jak o tern już w rozdziale I—b (sztuczne kamienie) wspominano. Nadto wykonuje się u nas często powały między dźwigarami X z gipsu lanego ; jest to rodzaj stropów systemu „Monier“, gdzie miejsce betonu portlandzkiego, zajmuje beton, składający się z rzadkiego gipsu, piasku i kawałków cegieł. Według tej samej metody wykonuje się też i ścianki działowe.

3. Zaprawa cementowa.

Wśród zapraw wodotrwałych t. j. takich, które pod wodą twardnieją, należy zaprawa z cementu portlandzkiego do najważniejszych i najbardziej w budownictwie rozpowszechnionych. Wszystkie u nas używane cementy są produktami sztucznymi, a nazwę portlandzkich otrzymały od miejscowości angielskiej Portland, gdzie najpierw zaczęto wydobywać rodzajtwapienia, który, palony i zmielony, okazywał właściwości w wysokim stopniu hidrauliczne. Nasze krajowe lub do kraju sprowadzane cementy portlandzkie otrzymuje się przez wypalenie do wysokiej temperatury wapieni, zawierających odpowiedni procent tlenków krzemu, glinu i żelaza ; po wypaleniu zostają kamienie zmielone na miałki proszek i jako taki, zapakowany do beczek lub worków.

Beczki ważą zwykle po 200 kg., worki po 50 kg^

Wśród różnych gatunków używanych u nas w kraju cementów rozróżniamy wolno i szybko wiążące; często same fabryki oznaczają specyalnymi znakami te własności swego produktu ; i tak oznacza się cement szybko wiążący zapomocą naklejonych na beczkach czerwonych pasków papieru, cement wolno wiążący przez paski niebieskie, a cement średni przez paski białe. — Przy pro-bie dorywczej nazywa się w myśl obowiązujących wflu-stryi norm ten cement wolno-wiążącym, który po zarobieniu z wodą, jednak bez piasku, na gęste ciasto,, zaczyna twardnieć dopiero po 30 minutach.

Cement nie powinien w czasie tężenia zmieniać objętości; dorywczą próbę wykonywa się w następujący sposób: na płycie szklanej robi się krążek 10 cm. średnicy i 1'5 cm. grub, z gęsto zarobionego cementu z wodą bez piasku ; krążek ten suszy się najpierw przez 24 godzin w miejscu zabezpieczonem przed przeciągiem powietrza, następnie wkłada się go do wody i pozostawia tam co najmniej 3 dni. Jeżeli krążek wyjęty z wody wykazuje skręcenia lub pęknięcia na krawędziach to dowód, że cement pęcznieje i jest do robót nieprzydatny. Przy ważnych konstrukcyach budowlanych nie należy nigdy używać nieznanych cementów ; w takim wypadku odesłać trzeba próbkę danego cementu do znanej w kraju stacyi doświadczalnej i dopiero po uskutecznionych próbach zadecydować.

Zaprawę cementową otrzymuje się z mieszaniny cementu z piaskiem, w pewnym określonym stosunku,, najczęściej używane stosunki są :

1 część cementu: 1 część piasku, zaprawa bardzo mocna.

1 część cementu : 2 części piasku, zaprawa mocna.

1 część cementu : 3 części piasku, wystarczająca do zwykłych robót murarskich.

1 część cementu : 4 części piasku, do podrzędnych

robót.

Piasek, użyty do zaprawy cementowej musi być troskliwiej dobierany, niżeli do zaprawy wapiennej, musi za-

tem bye czysty, ostroziarnisty, kwarcytowy. Woda musi być, podobnie jak przy zaprawie wapiennej, mięka. Pamiętać należy przy wykonywaniu robót cementowych o następujących prawidłach:

1.    Zarówno mur, jak i cegłę, przygotowaną do murowania, należy obficie w czasie roboty zlewać wodą, zwłaszcza, gdy robota odbywa się w dnie gorące.

2.    Robotę cementową, świeżo ukończoną, zwłaszcza wyprawę ścian, wystawioną na działanie promieni słonecznych, należy co kilka godzin zlewać wodą.

3.    Wyprawa cementowa nie trzyma się na murach wykonanych na zaprawie wapiennej, a tem mniej na cegłach zwietrzałych; jeżeli mur taki musi być zaprawą cementową wyprawiony, to należy przedewszystkiem odbić zwietrzałe części muru, fugi i stosugi głęboko wyczyścić z wapna, zmyć należycie, mającą się wyprawić po-powierzchnię, wodą, używając do tego szczotki drucianej, a dopiero po takiem przygotowaniu przystąpić do narzu-*cenią zaprawy cementowej.

4.    Czasami zależy na tem, by zaprawa cementowa zbyt szybko nie stężała; opóźnia się ten proces, dodając do zaprawy cementowej wapna gaszonego; ta mieszanina zowie się zaprawą wapienno-cementową lub przedłużoną. Jest ona nieco słabsza od zaprawy cementowej, z wymienionych jednak powodów używana jest chętnie w budownictwie lądowem.

Beton. Zastosowanie betonu jest w dzisiejszem budownictwie tak rozpowszechnione, że trudnoby było zastąpić go innym materyałem ; otrzymujemy go mię-szając cement, piasek i żwir w odpowiednich stosunkach i zwilżając tą mieszaninę wodą. Żwir musi być z kamie-nia twardego, niezwietrzałego, a więc z dobrego piaskowca, z granitu, bazaltu, porfiru i t. p. Powinien być — podobnie jak piasek — wolny od wszelkich zanieczyszczeń a szczególnie organicznych. Co do wielkości pojedynczych kamyków, to nie powinny one przekraczać średnicy 6 cm. ; drobne kamyczki nie są szkodliwe. Stosunek ilościowy tych trzech materyałów zależy od jakości mającej się wykonać roboty. Najbardziej używane stosunki przy zwykłych robotach budowlanych są następujące:

Cement piasek żwir

2 najmocniejszy, do robót specyal-nych;

4    bardzo mocny;

5    zwykły, dobry do fundamentów, posadzek i t. p.

6    do fundamentów nie zbyt obciążonych, na konkret pod płytki i t. d

Przy robotach mniej ważnych, oraz tam, gdzie czysty i dobry żwir jest drogi, można używać tłuczonych cegieł, mocno wypalonych. Przy sporządzaniu betonu należy zważać, by najpierw cement i piasek w żądanym stosunku zesypać i doskonale wymięszać ; w takiej mieszaninie nie powinno się wolnem okiem odróżnić piasku od cementu; dopiero wtedy wsypuje się na lekko rozplantowaną mię-szaninę proporcyonalną ilość żwiru, przerzucając łopatami kilkakrotnie znowu tę mięszaninę i zwilżając ją wodą z konewki ze sitkiem ; przy ręcznem przyrządzaniu betonu to przerzucanie łopatami musi być bardzo staranne, ażeby każdy kamyk żwiru otoczony został miałem, oraz aby woda doszła do wszystkich warstw betonu.

W ostatnich dziesiątkach lat wzrosło jeszcze bardziej zastosowanie betonu przez ogromne rozpowszechnienie się konstrukcyi żelazno-betonowych. Konstrukcye te polegają wogóle na takiej kombinacyi betonu portlandzkiego i prętów żelaza, że beton jest narażony na zgniecenie — podczas gdy równocześnie żelazo „pracuje“ na ciągnienie. Ponieważ te dwa materyały posiadają nadto wielką przyczepność i w pewnych granicach ten sam współczynnik rozszerzalności przeto stanowią, po należytem stężeniu betonu, zespół zupełnie zwarty.

Obok wielkich zalet konstruktywnych przyczyniają się do rozpowszechnienia robót betonowych i żelazno-betonowych te ważne względy ekonomiczne, że roboty te dadzą się wykonywać siłami niekwaliłikowanemi pod odpowiednim nadzorem.

Ze względu na wielkie znaczenie dla bezpieczeństwa publicznego tych konstrukcyi istnieją w Äustryi przepisy c. k. Minist, rob. publ. z dnia 15. VI. 1911, które normują jakość materyałów, wchodzących w skład konstrukcyi żelazno-betonowych. Najważniejsze postanowienia tych przepisów są :

I. Odnośnie do cementu.

a)    Do robót żelazno-betononowych wolno używać tylko cementów portlandzkich.

b)    Cement musi być wolno-wiążący t, j. taki, który, zarobiony z */з częścią wody, nie zaczyna twardnieć prędzej jak po 30 minutach, a do zupełnego stężenie potrzebuje najmniej 3¹/² godziny.

c)    Zaprawa cementowa musi zachować objętość tę samą przed stężeniem co i po niem, a to zarówno na powietrzu jak i pod wodą.

d) Na beczkach, lub workach powinno być uwidocznione ze strony fabryki czy dany cement może także być użyty do robót żelazno-betonowych.

II. Odnośnie do piasku i żwiru.

a)    Piasek musi być czysty, kwarcytowy t. j. biały i ostry; przez sito 7-mio milimetrowe musi przechodzić w całości, zaś na sicie, które ma na 1 cm² 900 dziurek o 0'1 mm. grubości drutu, pozostaje 95% tego piasku.

b)    Żwir może się składać z kamyków różnej wielkości, jednak materyał musi być czysty, wytrzymały na wpływy atmosferyczne, a na ciśnienie musi znosić 300kg/cm²; Nie może też wiecej wody przyjmować nad 10% własnego ciężaru.

c)    Wielkość pojedynczych kamyków musi się stosować do odstępów między wkładkami żelaznemi; największe kamyki muszą być mniejsze niż te odstępy, jednak nie mniejsze jak 7 mm. w średnicy.

d)    Próbę piasku i żwiru należy uskutecznić przed wykonaniem roboty na odpowiednich rafach.

e)    Jeżeli do danej konstrukcyi żelazno-betonowej postanowiono użyć naturalnej mieszaniny piasku i żwiru, jaką się często w łożyskach rzek napotyka, wówczas należy przedewszystkiem zbadać stosunek piasku do żwiru w tej mieszaninie; następnie należy skontrolować, czy własności każdego z tych składników odpowiadają przepisom, a wreszcie, gdyby się okazało, że stosunek ilościowy tych dwóch składników nie jest właściwy, należy dodać do mieszaniny tego materyału, którego brakuje.

III. Odnośnie do żelaza.

a)    Wkładek żelaznych, które konstcukcyjnie mają stanowić jedną sztukę, nie można nitować lub szwajsować z dwóch lub więcej sztuk.

b)    Przed ułożeniem wkładek, należy je oczyścić z wszelkiego przypadkowego zanieszczenia a szczególnie z rdzy.

IV. Odnośnie do wykonania betonu.

a)    Beton ma być plastyczny t. j. taki, aby się dał z łatwością ubijać.

b)    Do robót większych powinno się mięszanie betonu odbywać maszynowo.

c)    Raz zrobiona porcya betonu („zamis“) musi być w ciągu godziny wyrobiona.

Do sporządzania wodotrwalych zapraw służą oprócz cementów portlandzkich także: wapno hidrauliczne i cement romański (Romanzement).

Wapno hidrauliczne. Otrzymuje się przez wypalanie wapieni marglowych, bogatych w krzemionkę; po wypaleniu gasi się wapno to na „sucho“ t. j. przez nasycenie go wodą i pozostawienie na powietrzu, wskutek czego rozpada się ono na proszek i w tym stanie, zapakowane do beczek, przychodzi na budową. Zaprawa z tego wapna należy do szybko wiążących ; najbardziej znane u nas jest wapno kufsteinskie.

Cementy romańskie. Należą tu sztuczne produkty, kłóre dają zaprawę szybko wiążącą, i używane są chętnie przy robotach podwodnych, jednak nie tam, gdzie potrzeba wielkiej wytrzymałości. — Są one znacznie tańsze od portlandzkich.

4. Zaprawy ogniotrwałe.

Do wykonania ognisk potrzebne są nie tylko kamienie, wytrzymałe na wysoką ciepłotę, ale i zaprawa, wiążąca te kamienie. Do takich zapraw należą:

a)    Glina zwykła. Do robót tańszych, jak zwykłe piece, kuchnie, pralnie i t. p. zupełnie wystarcza dobra glina, średnio tłusta, bez domieszek zanieczyszczających. Piece kaflowe stawia się na takiej glinie, tylko palowisko wykłada się cegłami szamotowemi.

b)    Glinka ogniotrwała. Do ognisk ważnych i narażonych na wysoką temperaturę używa się znacznie droższej zaprawy z glinki ogniotrwałej. Jest to sztuczny produkt, otrzymany ze zmielenia wypalonej glinki kaolinowej, albo też z potłuczonej porcelany, łupku glinowego i t. p. Z tych też materyałów otrzymuje się cegły ogniotrwałe (szamotowe).

b) Л s f a 11.

Surowe materyały, z których się właściwy asfalt budowlany otrzymuje, znajdują się w naturze pod postacią piaskowców, wapieni i dolomitów, nasyconych t. zw. smołą ziemną ; pokłady tych skał są dość liczne w Niemczech, we Francyi, Szwajcaryi i na wyspach: Sycylii i Tri-nidach, a nawet i w naszym kraju. Przez wytopienie, oczyszczenie i odpowiednie dodatki otrzymuje się w spe-cyalnych fabrykach właściwy asfalt pod formą cegieł, wagi 25—30 kg, barwy czarnej, w zwykłej temperaturze struktury twardej. Istnieją też sztuczne fabrykaty, otrzymywane jako produkty suchej destylacyi węgła kamiennego lub brunatnego.

Zastosowanie asfaltu w budownictwie jest bardzo różnorodne. Izolacya murów przed wilgocią pionową odbywa się przez nałożenie na murach warstwy 10 mm. grubej roztopionego asfaltu ; w podobny sposób izoluje się posadzki i mury przed boczną wilgocią i t. p. Do wykonania chodników, taras, podwórz mięsza się do roztopionego asfaltu drobnego żwiru i piasku. Do dróg używa się spe-cyalnych gatunków asfaltu miałkiego, który, ubijany w stanie rozgrzania, nabiera bardzo zwartej konsystencyi.

Oprócz tego wyrabiane są różne materyały z asfaltu jak: papa dachowa, filc asfaltowy do izolacyi murów od wilgoci pionowej, płyty asfaltowe lane, 15 cm. grube, do bruku, beton asfaltowy pod fundamenty maszyn. Äsfaltu używa się także jako powłoki dla rur żelaznych oraz do przyrządzania różnych laków i kitów.

c) Kity.

Zadanie ich jest podobne jak zapraw t. j. połączenie części danej konstrukcyi w jedną całość. Są to więc plastyczne masy, mające tę własność, że po pewnym czasie twardnieją, łącząc się równocześnie z obydwoma ciałami stałymi ; w tym celu muszą powierzchnie ciał łączonych być należycie oczyszczone i osuszone.

Rozróżniamy następujące gatunki kitów:

1.    Klej stolarski. Wyrabia się z kleju zwierzęcego, z gumy arabskiej, z krochmalu i t. p. i służy do spajania kawałków drzewa ze sobą.

2.    Klej do tapet. Robi sie z krochmalu z dodatkiem ałunu lub boraksu.

3.    Kit szklarski. Składa sie z gotowanego oleju lnianego, zmieszanego z proszkiem kredy ; dla szybszego twardnienia dodaje się nieco glejty ołowianej.

■•O'

4. Kit kamienny; służy do zaprawy rysów w marmurze i wapieniu. Składa się z kalafonii, wosku, gipsu i szelaku.

5. Kit drzewny; służy do wykitowanià wyheblo-wanego drzewa.

6) Kity do utwierdzenia żelaza lub metalu wogóle w kamieniu. Służą do tego celu: dobra zaprawa cementowa, siarka roztopiona, ołów, metal Spencego i asfalt.

III. Materyały uzupełniające.

1. Szkło. Najważniejsze cechy dobrego szkła są: przeźroczystość, odporność na wpływy atmosferyczne, nieprzemakalność, twardość, i złe przewodnictwo ciepła.

W budownictwie największe zastosowanie ma szkło przy oszkleniu okien i drzwi. Rozróżniamy następujące gatunki szkła :

a)    Szkło dęte. Wyrabiają tafle różnej wielkości, ale grubości 3 jakiej : 2 m/m, 3 m/m i 4 m/m ; w handlu znaczy się te grubości: 4/4, 6/4 i 8/4. Jakość szkła zależy od jego pochodzenia; u nas istnieje szkło krajowe, najpośledniejsze, lepsze jest szkło czeskie, a najlepsze szkło belgijskie; wadą tafli szklanych są różne skazy i bombie ; do lepszych robót używa się tafli szlifowanych ; odnosi się to zwłaszcza do tafli grubszych.

b)    Szkło lane czyli surowe. (Rohglas). Sposób fabrykacyi tych szyb jest różny od poprzednich, a mianowicie, roztopioną masę szklaną wlewa się na polerowane płyty metalowe, gdzie poddaną bywa bardzo powolnemu i stopniowemu chłodzeniu. Otrzymane w ten sposób tafle mogą być znacznie grubsze niż poprzednie; najzwyklejsze grubości są od 5 — 12 m/m. To samo odnosi się do

Ol

wymiarów długości i szerokości: tafle do 1.5 m² są dość zwykłe w handlu ; cena rośnie nie proporcyonalnie do powierzchni, lecz do sumy długości i szerokości wyrażonej w cm. Ze szkła tego robi się szyby lustrzane i zwier-ciadłowe przez szlifowanie i polerowanie.

c)    Szkło drutowe. Tutaj siatka z drutu żelaznego, wtopiona w środku tafli szklanej, powiększa znacznie jej wytrzymałość ; używane grubości tego szkła są : 7—12 m/m. Szkła tego używa się do krycia dachów szklanych. Na płyty posadzkowe używa się szkła grubości 30 m/m i zwykle o powierzchni górnej karbowanej.

d)    Szkło ornamentalne. Szyby 3 m/m grube, o ornamencie wgłębionym, w skutek czego szkło jest nieprzeźroczyste, używa się zwykle przy oszkleniu drzwi.

e)    Szkło katedralne. Składa się zwykle z szyb lanych 2—3 m/m grubych — na których powierzchni potworzone są faliste wypukłości, często zabarwione, które nadają szybie wygląd estetyczny.

f)    Szkło pryzmowe. Jedna powierzchnia tych szyb, a mianowicie zwrócona ku nieoświetlonej przestrzeni, składa się z drobnych pryzmatów, których zadaniem jest, przepuszczone przez szybę światło, na boki rozprószyć. Szkło to używane jest ze skutkiem do oświetlenia magazynów suterynowych przez szachciki chodnikowe.

2. Pokosty, laki, farby i tapety.

Pokosty i farby pokostowe stanowią najlepszą powłokę dla ochrony drzewa, muru, kamienia i żelaza. Najpowszechniej używa się farb pokostowych na powłokę drzewa ; okna, drzwi, ścianki, boazerye, schody i t. p. pociąga się już to czystym pokostem, jużto farbami po-kostowemi czyli olejnemi. — Do sporządzania pokostu służy olej lniany lub terpentynowy; przez gotowanie oleju lnianego i niektóre dodatki jak n. p. glejtę ołowianą, otrzymuje się pokost czysty; za domieszką do pokostu farb sproszkowanych, dobrze roztartych, otrzymujemy farby pokostowe.

Mur wyprawiany można pociągać farbami olejnemi tylko w stanie doskonale wysuszonym ; w przeciwnym razie powstają już po kilku miesiącach wzdęcia, pęcherze i łuszczenia. Wyprawę suchą należy najpierw pociągnąć czystym pokostem, potem dwa lub trzykrotnie farbą pokostową.

Powierzchnia drzewa hyblowanego musi być najpierw należycie wykitowana i pumeksem oczyszczona, następnie, o ile możności gorącym pokostem zagruntowana, wreszcie kilkakrotnie farbą olejną przeciągnięta; aby farbie nadać połysku, pociąga się na ostatku powierzchnię malowaną lakiem ; dobry jest lak kopalowy na lakierowanie kolorowe ; na lakierowanie białe damarlak.

Farby lazurowe są przeźroczyste; używane są na zagruntowaniu czystym pokostem tam, gdzie idzie o to, aby uwidocznić słoje naturalne (flader) danego drzewa.

Za dodaniem wosku do oleju lnianego lub terpentynowego otrzymuje się farby woskowe; nadają one powierzchniom malowanym matowego połysku.

Farbami wapiennemi maluje się wyprawione ściany; przedtem należy te ściany mlekiem wapiennem pobielić, a to dla wyrównania nierówności muru ; następuje dwu lub trzykrotne pociągnięcie farbą, składającą się z mleka wapiennego i z farby sproszkowanej, dobrze roztartej i rozpuszczonej wprzód w wodzie.

Farby klejowe są do malowania ścian trwalsze; ściana musi jednak być zupełnie sucha. Klej używany do tych farb jest najczęściej mieszaniną klejów zwierzęcych z dodatkami chemicznemi ; ścianę należy przed malowaniem zmyć ługiem ałunowym lub mydlanym.

Farby kazeinowe mają tę zaletę przed poprzed-niemi, że się wodą nie dają zmywać i są znacznie trwalsze.

Tapety służą do wyklejania ścian wewnętrznych; ściany te muszą być doskonale suche i należycie wprzód filcem lub tarkami wyczyszczone, a ługiem mydlanym z małym dodatkiem kwasu borowego, zmyte.

Przy tapetach droższych nakleja się najpierw na ścianę t. zw. „makulaturę“, a dopiero na nią tapetę.

Oprócz zwykłych tapet z papieru używają do bogatej dekoracyi ścian wyrobów droższych jak: materye gobelinowe, tapety skórzane, linkrusta i t. p.

3. Papa dachowa, cement drzewny, linoleum, trzcina, słoma.

Papa dachowa, używana do krycia dachów prowizorycznych lub podrzędnych budowli, składa się z tektury nasyconej smołą i posypanej piaskiem. Ważną jest rzeczą, obok umiejętnie i starannie wykonanego pokrycia papą, należyte utrzymanie dachu. Należy pamiętać, że pokrycie to musi być co najmniej raz na trzy lata pociągnięte gorącą smołą, specyalnie do tego celu sporządzoną ; wówczas dach taki może długie lata przetrwać.

Cement drzewny. Jest to masa płynna, gęsta i czarna, składająca się ze smoły, siarki i kalafonii, w odpowiednim stosunku stopionych. Materyał ten służy do pokrycia bardzo płaskich dachów, służących często zarazem jako powała ostatniego piętra. Na opierzeniu z mocnych desek, lub też na podkładzie betonowym smaruje się warstwę roztopionej masy i nakleja się papier spe-cyalny w rolach 175 cm. szerokości. Takich warstw 4—5, oddzielonych papierem, stanowi zupełnie nieprzepuszczalną powierzchnię dla opadów ; celem zabezpieczenia jej przed uszkodzeniem, oraz izolowania przed działaniem promieni słonecznych pokrywa się tę powierzchnię warstwą żwiru, piasku, gliny i t. p. 15 cm. grubą.

Linoleum. Wyrabiane bywa fabrycznie według żądanych wymiarów ; stanowi na posadzki doskonałe pokrycie, nieprzemakalne, trwałe i ciepłe. Na podkładzie drewnianym przybija się gwoździami, do posadzek kamiennych i cementowych przykleja się linoleum za pomocą kitu cementowego.

Trzcina. Stanowi w budownictwie jeden z niezbędnych materyałów. Używa się do sufitów, ścianek działowych, i wszędzie tam, gdzie idzie o przytwierdzenie wyprawy gipsowej lub wapiennej do drzewa. Do tego celu służą pręty 9—12 m/m średnicy, suche, przytwierdzane do drzewa drutem i gwoździami, lub też gotowe maty trzcinowe, które ułatwiają znacznie robotę. W niektórych okolicach używają trzciny do krycia dachów.

Słoma. W budownictwie wiejskiem u nas jest to jeszcze dzisiaj materyał bardzo pożyteczny; dachy słomiane są ciepłe, lekkie, przewiewne, tanie i łatwe przez swojskie siły robocze do wykonania. Wadą największą tego materyału jest jego zapalność; to też zarówno przepisy budowlane jak i względy ekonomiczne, zwłaszcza wyższa opłata premii asekuracyjnych, wypiera słomę z naszych wiosek na korzyść dachówki lub blachy. W niektórych okolicach Prus wschodnich, gdzie słoma również stanowi materyał cenny do krycia dachów, usiłują za-pomocą impregnowania płynami, jak mleko wapienne, glina w wodzie rozpuszczona, rzadki cement, uczynić ją bardziej odporną na ogień. Usiłowania te dały dobre rezultaty, tak, że niektóre władze policyjno-ogniowe w Prusiech dopuszczają w ten sposób spreparowaną słomę do krycia dachów w pewnych określonych warunkach.

Oprócz tego jest słoma doskonałym materyałem izolacyjnym ; maty słomiane służą w ogrodownictwie do okrywania inspektów, cieplarń i t. p. do owijania rur wodnych na zimę, do wykonywania t. zw. „zahaty“, t. j. izolacyi ścian zewnętrznych chałupy wiejskiej przed zimnem.

W ostatnim dziesiątku lat robiono u nas chwalebne usiłowania, aby ze słomy zapomocą silnego prasowania i wiązania drutem fabrykować płyty, zdatne do wykonywania ścianek działowych. Płyty te w grubości 5—10 cm., impregnowane odpowiednio, są niepalne i stanowią tani i lekki materyał, mogący w zupełności zastąpić płyty korkowe, sprowadzane z zagranicy.

TREŚĆ:

Strona

Podział materyałów.........

I. Materyały konstrukcyjne.....

a) Kamienie naturalne ....

1.    Skały krystaliczne jednorodne

Wapień........

Marmur........

Gips..........

Alabaster.......

Asbest.........

2.    Skały krystaliczne różnorodne

Granit .........

Porfir.........

Bazalt.........

Syenit.........

3.    Okruchowce spojone ....

Piaskowce.......

Łupki........•

4.    Okruchowce luźne.....

Margiel........

Ił

Kaolin ............

Żwir............

Piasek ............

Własności Kamieni naturałnych

b) Kamienie sztuczne........

Cegła............

Dachówka..........

^OOOOOCGC4vi^O^^UlUiGiCnOiaiii.^ajOJ

O' O'

i—*■

Ч ГО t\) o

Kurki drenowe .... Rury kamionkowe . .

Kafle.........

Kamień sztuczny . . . , Kamień cementowy . . ,

Płyty terrazo......

Dachówki cementowe . ,

Rury betonowe.....

Cegły korkowe.....

Marmur sztuczny . . .

Dyle gipsowe.....

Xylolit ........

Kamienie asfaltowe . . . c) Drzewo budulcowe . . . .

Własności.......

Choroby: grzyb drzewny

Dab .........

Buk..........

Brzost .........

Olsza.........

Sosna .........

Jodła.........

Świerk........

Modrzew.......

d) Metale

1. Żelazo

2.    Miedź .

3.    Cynk .

4.    Ołów .

5.    Mosiądz

6.    Bronz

II. Materyały wiążące.........

a) Zaprawy..........

1.    Zaprawa wapienna......

Gaszenie wapna, wydatność

2.    Zaprawa gipsowa......

3.    Zaprawa cementowa .................

Beton......................

Żelazo-beton...................

Przepisy, odnośnie do robót żel.-betonowych.......

Wapno hidrauliczne...............

Cementy romańskie ...............

4.    Zaprawy ogniotrwałe.................

b)    Asfalt .......................

c)    Kity........................

III. Materyały uzupełniające..................

1.    Szkło........................

2.    Pokosty, farby i t. d..................

3.    Papa dachowa, cement drzewny, linoleum, trzcina, słoma

40

42

44

44

46

46

47

47

48

49

49

50

IDydanmictrao Księgarni Polskiej

Eternarda PołonieckiegD tdg braoraie. ZnBHDniEnm TECHniCZUE GDBUDOray KRR]U.

Grono techników, skupiających się w Polskiem Towarzystwie Politechnicznym we Lwowie, podjęło wydawnictwo popularne o sprawach technicznych, związanych z odbudową kraju, poruczając redakcyę inż. Ar. Kühnelowi. Przedmiot każdy opracowany będzie w oddzielnym ustępie w sposób ściśle fachowy, a jednak przystępny i łatwo zrozumiały dla szerokiego grona czytelników, dla każdego kogo sprawy odbudowy obchodzą i kto pragnie znaleść wskazówki praktyczne.

Prace omówią następujące temata:

1.    Regulacya wsi i miast;

2.    Budowa komunikacyi lądowych i wodnych;

3.    Przedsiębiorstwa i zadania gminne ;

4.    Zaopatrzenie miast i wsi we wodę;

5.    Kanalizacya;

6.    Ogrody, sady i parki ;

7.    Cmentarze;

8.    Zakłady gazowe;

9.    Zakłady elektryczne;

10.    Rzeźnie;

11.    Materyały budowlane;

12.    Budownictwo;

13.    Odbudowa kościołów;

14.    Hygiena i estetyka mieszkania;

16.    Budynki dla przemysłu drobnego i dla rzemieślnika;

17.    Budownictwo wiejskie;

18.    Parcelacya i komasacya;

19.    Mapy katastralne, a procesa gruntowe;

20.    Melioracye rolne;

21.    Wyzyskanie sił wodnych i zakłady wodne;

22.    Gospodarstwo rybne;

23.    Automobile.

# P<%

C A\\J4 A O

WYDAWNICTWO KSIĘGARNI POLSKIE!

BERNARDA POŁANIECKIEGO WE ŁWDWIE.

ZADANIA I POTRZEBY GOSPODARCZE.

Pod redakcyą prof. Fr. Bujaka zaczyna wychodzić zbiór prac, odnoszących się do spraw krajowych, gospodarczych i społecznych. Przeznaczone dła publiczności wykształconej mają one zwracać uwagę na najważniejsze zagadnienia, szerzyć ich zrozumienie i torować drogi dla rozumnej i energicznej polityki krajowej oraz budzić zainteresowanie dla działań zbiorowych.

Będą one przedstawiały ukształtowania stosunków naszych pod wpływem wojny oraz będą się starały wskazywać sposoby działania i kierunki rozwoju i dlatego powinny się znaleść w ręku każdego, komu losy kraju i przyszłość narodu leży na sercu.

1.    Bujak Fr. : Myśli o odbudowie. Kor. 1. Jest to niejako wstęp do

całego wydawnictwa, podający jego przewodnią ideę ; autor omawia potrzebę przebudowy społeczeństwa, zwłaszcza jego psychicznego stosunku do życia gospodarczego.

2.    Wygoda Benedykt: Ustrój gospodarstw włościańskich w Ga-

licyi. Kor. 1*20. Äutor z zapałem i gruntowną znajomością wykazuje konieczność kommasacyi gospodarstw włościańskich jako podstawy dla wszelkiej działalności nad podniesieniem rolnictwa oraz wskazuje sposoby zmiany ustawy kommasacyjnej.

3.    Wygoda Benedykt: Hodowla zwierząt domowych. Kor. 1*20.

4.    Wygoda Benedykt: Uprawa roli. Kor. 1*20. —Razem z zeszytem

poprzednim prace te zawierają zarys ekonomiki rolniczej małej własności; zasługuje tern więcej na uwagę, że wyszedł z pod pióra wieloletniego powiatowego instruktora rolnictwa w Ga-licyi wschodniej, któremu nie obce są i stosunki w zachodniej części kraju.

5.    Dziedzic Jan Tomasz: Jak zakładać i prowadzić składnice

i sklepy „Kółek rolniczych“? Kor. 1'20. Gorący zwolennik działalności handlowej Zarządu głównego Tow. „Kółek rolniczych“, były kierownik składnicy „Kółek rolniczych“ w Białej a od szeregu lat dyrektor składnicy w Nowym Targu, przedstawia w sposób prosty, ale ze ścisłością i znawstwem, ten popularny, ale jeszcze słabo rozwinięty dział pracy gospodarczej, który w czasach obecnej drożyzny powszechne musi budzić zainteresowanie.

6.    Dr. Л. Szczepański: Rozwój przemysłu

II-

Znany i ceniony kierownik krajowego Bii słowej daje tu głęboką syntezę swoich fc galicyjskiem i kreśli wytyczne linie jego

1VU1. I C*\J, nuuct

7.    Dr. Edward Taylor:O istocie współdzielczu

coraz bardziej rosnącego znaczenia współdzielczości dla naszego społeczeństwa pożądane jest gruntowne wniknięcie w istotę tego pojęcia i w genezę tego ruchu, co właśnie jest przedmiotem niniejszej pracy wybitnego pracownika na polu kooperacyi w Ga-licyi.

8.    Zofia Wygodzina: Kobieta wiejska jako czynnik gospodarczy

i kulturalny. Kor. 1’2Q. Niniejsza praca ma na celu ugruntować przekonanie, że kobieta jest na wsi równorzędnym z mężczyzną czynnikiem gospodarczym i kulturalnym i skłonić społeczeństwo do wyciągnięcia nasuwających się z tego wniosków i wprowadzenie ich w pełnej mierze w życie.

9.    Józef Bek: Kooperatywy spożywcze. Kor. 1.

10.    Dr. Paweł Łoziński. Czem się zajmuje i czego uczy towa

roznawstwo? Kor. 1.

11.    Dr. A. Szczepański: Przemysł żelazny Galicyi i warunki jego

rozwoju. Kor. 1.

12.    Józef Bek: Opieka nad sierotami. Kor. 1.

Pol itechnika Krakowska

Biblio-fceka GTówna

Dalsze prace w druku.

\

I

/

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000194541

11-328015