*2S

>$•1,

■ JW’ •■ ■

v- >    ;

i ÉÉÀ

fc

ra

* ^

Bg

* j£apffi

QS

ist

r,,£

■M

*WL% ’«5k *■'

*£;

jL fSf"

as.

li

«SSÄ«

»Ma*

liii!

•J

WAÏ

s§w,;s

^ ,>;Ł.,3Ł

#p3&i£|

HiSi

‘łV

PI

«a

* < ‘kSH

ES

im

rv

to

■JaS?

r:

fjÜK

BF. *

Ilä

Ł*

W;wm

Sw

BOH

mm

«Ê

mm

P *Ł ‘!'Ä iS »

:■

■*:

WW&.

r#i

» tE

*r

2vw*

wató

mm

ISEarcai

frje:

w-

5i

M '. .?ÿ\éc$sm

r’i

nI* .Jl

ffiig :d?Zä

SL

BP

I*

lü

ES

i»

pot

i,»*-;.,*

WBÊÈÊk

Bf

•:.-u

r.

Ja

■F

r.

iP

'i

».

" .2

ES

£\«L^

,v

E9&

•X.

ŁT ,*T#|

É-M* * ^

. :Ą

%ur>- 4,

.*■ «ayr-

■■

H<f!

?%#

EH

* . ła Jm ■+ ■

« -¹

,11

:r

C*

S|

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231487

1

Q~

c>

o

•V,

O»

«

Ł

S

• y*

V-V-

~

-

fs

STOSUNKI

FORMACYI SOLONOSNÉJ

WIELICZKI I BOCHNI.

SKREŚLIŁ

JULIAN NIEDZWIEDZKi,

PROFESOR MINERALOGII I GEOLOGII W C. K. SZKOLE POLITECHNICZNEJ WE LWOWIE,

Z -4 tablica m i_

LWÓW 1883 — 1886.

Nakładem polskiego towarzystwa przyrodników im. Kopernika.

W KOMISIE KSIĘGARNI GUBRYNOWICZA I SCHMIDTA.

fWl

%

* 5 A

yrj

Il Ml 42 0

<

x

I

C⁵^

O

CX )

t

ra

PRZEDMOWA.

Chociaż kilka już posiadamy bardzo cennych rozpraw o for-macyi solonośnój Wieliczki i Bochni, to przecież geologiczne stosunki tego górotworu nie przedstawiają się dotąd zado-walniająco wyjaśnione — wcale nie odpowiednio do tej, rzec można, światowej sławy, jaką od dawna tamtejsze złoża soli posiadają tak z powodu swój wartości użytkowej, jak nie mniej też i dla właściwości naukowo interesujących, i pomimo, że właścicielem tych skarbów, korzystającym z nich bardzo sowicie, jest Państwo.

Ktokolwiek o budowie gelogicznój i wieku tego górotworu z dotychczasowych opisów dokładniej się pouczyć zamierza, wnet przekonywuje się, że te opisy z jednej strony nie obejmują całości przedmiotu, a z drugiej strony co do samójże treści swój wcale nie zadowalają, podając nawet o ważniejszych stosunkach po części tylko chwiejne lub wręcz między sobą sprzeczne wypowiedzenia. W dowód tego wystarczy może wskazać przede-wszystkiem na tę okoliczność, że dwa ostatnie publikowane sze-matycze obrazy przedstawiające budowę formacyi solnej Wieliczki , mianowicie przekroje podane przez P. Poetterlego (Verh. der geol. Reichsanstalt. Wien 1868) i K. Paula (Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt. Wien 1880) *), tak mało ze sobą są zgodne, że ledwieby ktokolwiek, nie widząc podpisu, przyszedł na myśl, iż one jeden i tenże sam górotwór przedstawiać mają. A o stosunkach geologicznych przestrzeni pomiędzy Wieliczką i Bo-

:,‘) W polskiej literaturze znajdują się te przekroje przekopiowane pierwszy w artykule „Geologia“ J. Trejdosiewieża w II. tomie „Encyklopedyi rolnictwa“ a drugi w czasop. „Kosmos“ R. 1881.

śwWSomość tych braków skłoniła Wys. c. k. Władzi;    krajowe podlega, prze-

c h n i ą posiadamy tylko parę urywkowych i wcale niedokładnych notatek.

Widocznie

dewszystkiem^ w interesie samegOz *gp*mictwa scislejsze spowodować zbadanieł *cafego ?%dńośfeego obszaru, a przeprowadzenie tegoż zostało mnie poruczone. Chętnie podejmując się tak zaszczytnego dla mnie zadania, zabrałem się do tego, aby na podstawie przeglądu obnażeń w naziomie całej okolicy, jako tćź zwiedzenia ważniejszych chodników górniczych w podziemiu, zestawić przedewszystkiem choćby tylko ogólniejszy ale całość obejmujący obraz składu i budowy formacyi solonośnćj wie-licko-bocheńskićj, razem z górotworami, które do niej przylegają. A chociaż ilość i jakość spostrzeżeń geologicznych, jakie przy obecnych odsłonięciach uzbierać zdołałem, wcale nie jest wystarczającą do zupełnie zadowalniającego wyjaśnienia zawikłanćj budowy badanej okolicy, to przecież ośmieliłem się ogłosić rezultat mych studyów, łącząc go w całość z dawniejszym zasobem odnośnych wiadomości, w przekonaniu, że przedstawia on przecież niezaprzeczny i spory postęp, a co więcej, może służyć za podstawę dalszym badaniom, wskazanym osobliwie dla wyjaśnienia szczegółowych kwestyi.

Pierwsza część tej rozprawki zawierać będzie zestawienie spostrzeżeń w naziomie terenu i w kopalni bocheńskiej, w drugiej części nastąpi przedstawienie składu i budowy złoża soli "Wieliczki, uwidoczniających się w odkryciach pośród jej kopalni; a w końcu dołączę uzupełnienie dotyczące spostrzeżeń paleontologicznych.

Obecnie ośmielam się jeszcze, spełniając miły mi obowiązek, złożyć na tern miejscu wyrazy najszczerszego podziękowania za wielce uprzejmą pomoc, jaką przy mych badaniach zostałem wspierany tak ze strony referenta spraw salinarnych przy krajowej dyrekcyi Skarbu, c. k. Nadradcy A. Otta, którego także inicyatywie spowodowanie tych ponownych badań się zawdzięcza, jaku też ze strony zarządów i naczelników górnictw zna-chodzących się w badanym obszarze, osobliwie W. Sz. Panów: M. Postla i L. Schreitera w Wieliczce, S. Miszkiego i J. Hückla w Bochni, tudzież S. Mrowca i P. Ambrosza w Swoszowicach.

Lwów, w grudniu 1883.

CfltÄ tófiiitów

v) PissybraÄt®-

Przegląd orograficzny.

Wydłużony w kierunku wsohodnio-zachodnim podgórski pas kraju ¹), w którym sławne z dawien dawna mieszczą się kopalnie soli Wieliczki i Bochni , tworzy część stoku północnej krawędzi Karpat ku nadwiślańskiej nizinie. Te więc geograficzne obszary ograniczają wspomniany pas u podłużnych jego boków, południowego a względnie północnego, przy czóm ograniczenie okazuje się albo wybitnie przez ustępy stopniowo zaznaczone, albo prze-chód powolny bez wyraźnego stopniowania prowadzi od 'kra-wędzi karpackiej aż do niziny.

W ogólności cały ten solonośny pas kraju, miejscami do 350 m. n. p. m. wzniesiony, przedstawia się pagórkowatym (przedgórze karpackie), gdyż działaniem ustawicznóm wody, podmywa-jącem i wypłókującćm wielokrotnie jest rozczłonkowany na samoistne działy, z których następujące zasługują tutaj na wymienienie.

Zachodnią granicą naturalną tego obszaru jest przeważnie wązka nizina potoku Wilgi, wijącego się leniwie od wsi "Wróblo-wic, gdzie opuszcza górską krainę karpacką, aż do miasta Podgórza, gdzie wrzyna się w alluwia nadwiślańskie. Tak zwana Złota góra przy Rajsku (wsi położonej na PdW. od Swoszowic) jest szeroko stożkowatym garbem, dosięgającym wysokości 352 m., większej zatem od wzniesienia jakie okazuje tuż na południe od niéj przebiegający brzeg karpacki. Zbocza góry Rajskiej ku potokowi Wildze, t. j. ku stronie zachodniej mocno są pochylone, od północy ku nizinie .yęi Kurdwanowa prawie stromo opadają, gdy tymczasem ku wschodowi zwolna się spłaszczają w pagórkowaty grzbiet wsi Kossocice.

Kotlinowate zagłębienie Wieliczki, w najniższych punktach o wysokości zaledwie 230 m. n. p. m., ma w ogólności kształt podłużnej elipsy, której oś wielka od zachodu ku wschodowi jest skierowana. W tym też kierunku zbocza kotliny łagodnie się podnoszą, gdy tymczasem od północy i południa w spadziste ściany przechodzą, z których południowa do 120 m. po nad dnem zagłębienia się wznosi. Wody spływające do zagłębia zlewają się w potok Serawę, który w północno-zachodnim kącie kotliny zwartym wyłomem z niej się wydostaje.

W przekroju północno-południowym, idącym przez wieś Biskupice (około 4*5 km. na WPdW od Wieliczki) spłaszczają się stoki karpackiego podgórza nader zwolna bez jakichkolwiek znaczniejszych załomów naziomu aż do niziny nawiślnćj, począwszy od wysokości 410 m. przy Sułowie (na Pd. od Biskupic) aż do wysokości 199 m. na PcZ. od stacyi kolejowej Podłęża, a zatem w ogólności z nachyleniem 1 : 38.

n. p. m. wzniesiona, w całej swej rozciągłości brzegu karpackiego aż po swe połączenie się z równiną nadwiślańską, tworzy wyrazistą przerwę w pasie pagórkowatym. W przeciwieństwie do zachodniej odznacza się wschodnia strona téj doliny nagłym spadkiem, który prawie bez przerwy trwa aż do stromego wzgórza wsi Chełmu, jako ostatecznej kończyny północnej tego zbocza.

Tuż na zachód od tego profilu znowu więcej urozmaicają się stosunki orograficzne, osobliwie przez wystąpienie pagórkowatego pasma , wypuklającego się ku Pc W. Pasmo to rozpoczyna się przy trakcie głównym powyżej Szczygłów a, dosięga w Kawkach najwyższego wzniesienia (310 8 m.), a kończy się Łysą górą przy Niegowicach, zachowując wysokość swą przeważnie pomiędzy 315 a 300m. Zbocza jego ku północy stosunkowo mocno spadają, gdy tymczasem ku W i PdW bardzo łagodnie nachylają się ku napływowej nizinie rzeki Baby, wpadającej do Wisły. Dolina Raby na 3—4’5km. szeroka a 200 do 225 m.

To wzgórze przedstawia się zarazem kończyną zachodnią pagórkowatego grzbietu Łapczyckiego, który ztąd, pominąwszy małą przerwę spowodowaną przez potok Łapczycki, rozciąga się w kierunku wschodnim aż poza Bochnię. Sama Bochnia zabudowała się w kotlinowatej wklęsłości tego grzbietu, którego wysokość bezwzględna zazwyczaj waży się pomiędzy 290—300 m.

Północne podnóże tego grzbietu odgranicza się od napływowej równiny nadwiślańskiej wyraźną, sięgającą poza Bochnię krawędzią stromą. Wzdłuż tej krawędzi płynie Raba, począwszy od Chełma; gdzie pod kątem prawie prostym zawraca się ku wschodowi, i w tym kierunku przewija się dalej aż do Chode-n i c w pobliżu Bo chni.

Przylegający bezpośrednio od południa górzysty obszar karpacki wznosi się, jeżeli tylko na uwagę weźmiemy pas o szerokości paru kilometrów, od B50—436 m. n. p. m. i składa się przeważnie z grzbietów przebiegających w zachodnio-wschodnim kierunku. Sam brzeg tego pasu tworzy także grzbiet wydłużony z dwoma tylko poprzecznemi wypustkami (ceklinami) na północ. Skrajny ten grzbiet ciągnie się , tylko doliną Raby przerwany i przy niej jakby zagięty, zresztą statecznie w kierunku zachodnio-wschodnim , a przy tém znaczniejszóm swćm wzniesieniem panuje z wyjątkiem na zachodniej swej kończynie nietylko ponad przedgórzem przyległem od północy, lecz także po nad sąsiednią od południa przypierającą częścią górskiego obszaru karpackiego. Brzeg ten karpacki podnosi się w zachodniej swój części przy potoku Wildze koło Zbydniowic tylko do 300 m., a zatem jest tu niższy, aniżeli góra przy R aj sku, należąca już do przedgórza, wkrótce atoli wysokość jego w dalszym przebiegu przez Soboniowice (335 m.) i Sierczę (370 m.) znacznie się wzmaga, a przy Chorągwicy po małóm zboczeniu w kierunku PdW dosięga 436 m. ; jestto zarazem najwyższe jego wzniesienie.

W dalszym przebiegu tego grzbietu odgałęzia się przy Sułowie z jego trzonu wypustka poprzeczna (ceklina), zwrócona ku północy, a rozciągająca się aż do gościńca głównego. W tej też okolicy załamuje się ten dział mocniej w kierunku PdW ku wyżynom Łazanieckim (403 m.), które zarazem są tu węzłem spajającym go z innym działem, przebiegającym więcej na południe powyżej K o ź m i c w kierunku zachodnio-wschodnim.

W Łazanach przerywa się dział graniczny gór karpackich a występuje ponownie dopiero poza rzeką Rabą przy Nieszko-wicach, skąd równolegle ze swym biegiem na zachód przed Wieliczką, ale przy tern jakoby o spory odstęp na południe cofnięty, ciągnie się z wysokością od 340—373 m. przez Zelazowice, Pogwizdów i Grabinę (Płd. W od Bochni) wysełając z Żela z o w i c szeroką ceklinę ku północnej stronie.

Nizina nadwiślańska przypierająca do podkarpackiego przedgórza z małymi wyjątkami od 200—203 m. n. p. m. wzniesiona, odgranicza się szczególnie w wschodniej części tego obszaru od przedgórza wprawdzie nizkiem, ale bardzo wyrazistem i mało poprzerywanem brzegowiskiem.

Geologiczna budowa.

Budowę geologiczną badanego obszaru możnaby kilkoma słowy w następujący określić sposób:

Do podnóża karpackiego systemu warstw, piaskowców tudzież łupków iłowych i marglowych, wydźwigniętych ku północy, a należących do formacyi kredowej, przypierają w części podniesione, w części poziomo ułożone pokłady iłowo piaszczyste, należące przeważnie do średnich ogniw formacyi trzeciorzędnej, które, miejscami gliną dyluwijalną pokryte, ku północy pod na-pływowemi piaskami równiny nadwiślańskiej się gubią.

W celu szczegółowego wyrobienia obrazu zakreślonego powyższą krótką charakterystyką, zamierzam podać naprzód w krótkości zarys geologicznych stosunków krawędzi karpackiej, których wiadomość dla wyznaczenia granic i zrozumienia sposobu ułożenia solonośnego utworu jest nieodzowną, a następnie będę się starał przedstawić geologiczne stosunki trzeciorzędnego systemu warstw podkarpackich z szczególniejszćm uwzględnieniem solonośnego ich ogniwa.

Krawędź karpacka.

Zajmujący nasz obszar karpacki niejednokrotnie już był przedmiotem badań geologicznych. Najważniejsze dotyczące spostrzeżenia podali nam L. Zejszner, którego odnośne badania są objęte w rozprawie: Geognostische Beschreibung des Salz-lagers von Wieliczka (N. Jahrb. f. Mineral, etc. Stuttgart 1844) i L. Hohenegger

którego studyja po śmierci jego zesta-

„ Geognosti-

wionę zostały przez K. Fallanx w rozprawie : sehe Karte des Gebietes von Krakau mit dem südlich angren

znaczne

zenden Theile von Galizien“. (Denkschr. d. Akad. d. Wiss. Wien 1867), przy której jest dołączona także karta geologiczna opisanego obszaru. Wszystkie jednak istniejące opisy razem wziąwszy okazały się przy rozpoczęciu moich badań jako nie wystarcza-jącze, bądź to z przyczyny, że tylko na część obszaru się rozciągają lub są za ogólnikowe, bądź też dla tego, że zawierają nieprawdziwości. Takim sposobem musiałem przede-wszystkiem poświęcić stosunkowo bardzo wiele pracy dla obeznania się ze stosunkami budowy geologicznej tamtejszej krawędzi karpackiej przynajmniej do tego stopnia, iżby pozostające niepewności nie przeszkadzały rozpoznaniu granic i składu przylegających trzeciorzędnych górotworów.

Przedewszystkiem przekonałem się na podstawie moich studyjów, że w przeciwieństwie do dotychczasowych zapatrywań, cała krawędź karpackiego obszaru od Swoszowic aż daleko po za Bochnię składa się z jednego i tego samego ciągu warstw przynależnych do dolnych i średnich oddziałów formacyi kredowej, począwszy od Neokomu aż włącznie do Albienu.

Cały ten układ warstw dzieli się wyraźnie na dwa oddziały, które jakkolwiek tektonicznie ściśle ze sobą połączone i oba przeważnie z piaskowców złożone, co do wieku do dwu bezpośrednio po sobie następujących okresów należą, a zarazem i petrograficznie znacznie się różnią.

Starszy oddział składa się z szeregu petrograficznie prędko zmieniających się warstw przeważnie cienkich lub co najwięcej średnio grubych, z których rzadko jaka 4 dm. grubości dosięga. Przeważającą składową częścią tego układu warstw jest piaskowiec drobno-ziarnisty, zielonawy lub popielaty i zwykle bardzo zwięzły, a to skutkiem lepiszcza wapienno-krysztalicznego. Nadto piaskowiec ten często jest poprzeżynany żyłkami kalcytu, a na płaszczyznach jego warstw często powleczonych wodnikiem żelazowym, znachodzą się wpryśnięte okruchy węgla kamiennego.

Z pomiędzy karpackich piaskowców pochodzących ze Szlą-ska, a opisanych przez L. Hoheneggera, do powyższego piaskowca najwięcej ma podobieństwa piaskowiec neokomski, zwany także strzałkowym („Strzołka-Sandstein“), z tą jednakże różnicą, że tenże występuje na Szląsku zwykle cienko uwarstwo-wany, a nawet łupko waty, gdy tymczasem tutejszy przedstawia się zazwyczaj w pokładach od 10 — 20 cm. grubych. W całej tutejszej okolicy używają tego piaskowca strzałkowego do żwirowania dróg, i w tym celu wydobywają go w kilku kamieniołomach, jak n. p. przy Wolicy na południe od Wieliczki i w Pogwizdowie na południe od Bochni.

W niektórych miejscach obszaru, a szczególnie przy Janowicach (Pd. Z. od Wieliczki) znachodzi się odmiana piaskowca cienko-warstwowego i jasno-popielatego, która co do sposobu występowania bardzo do wyżej opisanej podobna, i z nią przez wielorakie przechody połączona jest, ale zamiast wapiennego zawiera lepiszcze kamienne, w zmiennej ilości, lecz niekiedy tak obficie, iż miejscami wytwarzają się warstewki rogowcowe.

Obie powyższe odmiany piaskowca występują prawie zawsze w połączeniu z naprzemianległćmi warstwami i warstewkami iło-wémi i marglowémi, przyczem wzajemny stosunek ilościowy pomiędzy warstwami piaskowcowémi i iłowo-marglowómi miejscowo tak się zmienia, że albo jedne, albo drugie się nawzajem wypierają i zupełnie zastępują. Także charakter petrograficzny tych warstw iłowych i marglowych nietylko na różnych punktach tego obszaru, lecz często już na małej stosunkowo przestrzeni znacznym ulega modyfikacyjom. Rzadziej są to oddzielnie występujące pokłady ciemno ubarwionych i zbitych iłów; częściej okazują się jasno lub ciemnobarwne łupki iłowe, albo drobnopiaszczyste łupki marglowe, przeważnie miękkie i kruche. Chociaż rzadko, to przecież wyrabiają się miejscowo między niemi także wybitne „margle fukoidowe“.

Czarne, cienkopłytkowe i listkowate iłołupki przypominające cienkołupkowe warstwy szląskich pokładów Werndorfskich, pojawiają się tu i owdzie albo naprzemianlegle z cienkiemi warstewkami piaskowca, albo nawet na pomniejszych obszarach dość samodzielnie.

Niektóre odmiany wyżej wspomnianych iłowo - marglowych składników obszaru karpackiego, szczególnie w niedokładnych odsłonięciach, nie okazują w swém zewnętrznćm wejrzeniu żadnych takich znamion charakterystycznych, po którychby je z wszelką pewnością od podobnych podkarpackich skał trzeciorzędnych rozpoznać można. Okoliczność ta jest główną przyczyną niejednej niepewności w rozgraniczeniu obu tych górotworów, jakoteż tej wątpliwości, czy też i w pośród karpackiego obszaru nie z nachodzą się na kształt wysep pomniejsze płaty młodszych utworów. Chociaż podrzędnie i sporadycznie tylko w układzie warstw karpackich występującćmi wtrąceniami są pokłady zlepieńców. Tworzą je ziarna kwarcu i kańczaste kilkumilimetrowe okruchy zbitego białawego wapienia, przyczém wzajemny stosunek ilościowy tych składników, częściej słabo niż motno spojonych, jest bardzo zmienny. Okruchowce te w ciągu swym bardzo niestałe, zawierają prawie zawsze choć niewyraźne ułamki skamielin.

Większej uwagi godnćm jest wreszcie znajdywanie się pomiędzy iłami w pośród omówionego systemu warstw także brył zaokrąglonych białawego, zbitego (prawdopodobnie jurasowego) wapienia, jakoteż—choć tylko w jednćm miejscu — otoczaków wielkości pięści skały należącej niewątpliwie do łupków kry-sztalicznych, zbliżonej do łupku łyszczykowego.

W przeciwieństwie do wyż opisanej grupy skał cienkowarstwowych drugą część układu warstw tutejszego obszaru karpackiego trzeba nazwać grubo ławicową. Składa się ona bowiem przeważnie z pokładów piaskowca najzwyklćj od 1 — 2 m. czasem i więcej grubych, a rzadko zchodzących poniżej 05m. Przy tern są te grube warstwy piaskowca pooddzielane jedna od drugiej cienkiemi przegródkami iłu lub marglu łupkowatego.

Piaskowiec ten zawsze jest niejednostajnie ziarnisty; do drobno ziarnistej jego masy zasadniczej przymięszane są bowiem w zmiennej iłości ziarnka kwarcu dochodzącej do kilkumilimetrowej wielkości. Lepiszcze jest zwykle kaolinowate, a przeto cała ta skała jest mało spojoną, często nawet łatwo rozcieralną. Miejscowo jednakże występuje lepiszcze krysztaliczne, wapienne lub krzemionkowe, a w ślad zatem w pośród nie silnie spojonej w całości masy skalnej wyrabiajr się nieregularnie i nie ostro odgraniczone partyje bardzo twarde. Barwa tego piaskowca jest zwj'kle jasna, białawo lub żółtawo szara. Jako przydatkowe wrostki okazują się najpierw okrąglaczki kwarcowe, rdzawo żółtawo zabarwione, dosięgające niekiedy wielkości orzecha laskowego, a miejscami w takiej ilości nagromadzone, że skała przechodzi w zlepieniem Dalej znachodzą się w tym piaskowcu także często, nagromadzone osobliwie blisko spojów warstw, okruchy węgla kamiennego.

Piaskowiec ten zgadza się zatem petrograficznie z niektó-rémi odmianami opisanego przez Hoheneggera „piaskowca Gro-dulskiego“ Karpat szląskich. Jego ubarwienie jasne, brak wapiennego lepiszcza i gruboławicowe wykształcenie zbliża go także bardzo do piaskowców koło Jamny nad Prutem, opisanego przez K. Paul’a (Studien in der Sandsteinzone der Karpathen. Jhrb. d. geolog. R. Anstalt, Wien, 1877 p. 81) pod nazwiskiem „massiger Sandstein“. Już na podstawie tych podobieństw możnaby zatem orzec o równoczesności wspomnianych utworów.

W ścisłym związku z powyższym gruboławicowym piaskowcem występują w niektórych miejscowościach średnio lub grubo ziarniste piaskowce i zlepieńce kwarcowe, które się przez swe żeleziste, zwykle okrowato limonitowe lepiszcze wyszczególniają. Skały te tworzą albo samoistne pokłady obok grubych ławic szarego piaskowca, albo wśród tego skutkiem miejscowej przewagi żelezistego lepiszcza występują w mniejszych partyjach; te ostatnie świadczą zatem o ścisłym związku genetycznym obu gatunków wspomnianych skał.

Cienkie iłowate warstewki pomiędzy ławicami piaskowców rozstrzelają się często w oderwane płaskie gniazda. W niektórych jednakże miejscach grubieją w znaczne, bo przeszło 1 metr miąższe pokład}^. Ciemno szary ił jest wtedy albo drobnopia-szczysty i łupkowaty, czasem przeciwnie plastyczny. W obu razach znachodzą się w nim wpryśnięte dobrze zaokrąglone ziarnka kwarcowe.

Co do stosunków uławicenia skał pod względem petrograficznym wyż opisanych, to można powiedzieć, że w ogóle kierunkiem panującym biegu warstw na cafym obszarze jest albo czysto wschodnio-zachodni, albo nieco tylko od tegoż ku PcZ. zwrócony. Wyjątek stanowi okolica na PdW. od Chorągwicy, gdzie te warstwy przeważnie od Z. Pc. Z. ku W. Pd. W. przebijają. Upad jest wszędzie południowym, zwykle z nachyleniem około 25—30°, rzadziej stromszym.

Miejscami wprawdzie w pomniejszych odsłonięciach wydarzają się odstępstwa od powyższego prawidłowego uławicenia, szczególnie co do biegu warstw; są to jednak wyjątki, które niezawodnie uważać należy jako zboczenia spowodowane przez usuwanie się pokładów. W żadnej części karpackiego obszaru nie

mogłem dostrzedz w pokładach wchodzących w skład jego niejakiej pierwotnej tektonicznej niezgodności (dyskordancyi), chociaż z drugiej strony przyznać trzeba, iż na podstawie istniejących odsłonięć ze względu na ich ilość i jakość o stosunkach tych ostatecznie rozstrzygnąć nie można. Pozostaje zatem wiele niepewności, czy ma się w ogóle przed sobą nieprzerwany szereg warstw bezpośrednio po sobie następujących, czy też są to przełożone skrzydła wielokrotnie sfałdowanych, a zatem powtarzających się warstw jednego i tego samego układu i wieku. Tyle jest jednak widocznćm, iż gruboławicowy piaskowiec swćm rozprzestrzenieniu wybitnie się odgranicza od grupy warstw strzałkowatego piaskowca.

Niektóre bliższe szczegóły co do uławicenia i następstwa skał, jakotćż co do udziału w budowie obszaru karpackiego wyjaśnią się jeszcze w następującym opisie geologicznych stosunków samego skrajnego brzegu karpackiego, którego budowa i bieg przedewszystkiem dla naszego głównego zadania są ważnemi, a przy tej sposobności przedstawię także znachodzenia skamielin znane właśnie z tego brzegu, a rozstrzygające o wieku utworów całego omawianego obszaru.

Poczynając od zachodu, spotykamy z pierwszemi uwagi godnćmi odsłonięciami u stóp karpackiego brzegu koło Z b y d n i o-wic. W jednćm miejscu spadzistego zbocza ku potokowi Pokrzywka na PcZ. od Zbydniowic okazują się w niewielkich odsłonięciach naprzemianległe warstwy cienko uławiconego piaskowca i marglów łupkowych, a między tćmi typowe „margle fukoidowe“ z odciskami Pucoides Targioni i t. d. Według obecnego stanu karpackiej geologii wystąpienie w tym miejscu wspomnianych marglów fukoidowych wskazuje nam nietylko przebieg północnej granicy karpackiego obszaru, lecz jest zarazem bardzo pożądanym dla nas dowodem, że skrajny ten brzeg do kredowego należy utworu.

W dalszym przebiegu tego zbocza ku wschodowi występują liczne odsłonięcia cienkich zwięzłych lub kruchych warstw piaskowca, naprzemianległych z łupkami iłowćmi lub marglowćmi. Tuż w bezpośredniem pobliżu Lachowic od południowo zachodniej ich strony wyglądają na zboczach darniem pokrytych z pod tegoż ślady czarnych listkowych łupków iłowych. Również i w całym obszarze przypierającym na południe aż poza wieś

Reszotary, okazują odsłonięcia tylko tego rodzaju skały, które należą do grupy strzałkowatego piaskowca, (pomiędzy niemi także typowe margle fukoidowe) ; w rozmieszczeniu ich nie można się dopatrzeć wyraźnej prawidłowości. Dopiero grzbiet pasma, które zdąża od Świątnik ku Bugajowi i orograficznie panuje po nad obszarem przypierającym od północy, z gruboławicowego piaskowca się składa.

Na mapie Hoheneggera (1. c.) znachodzi się przedewszyst-kiem przy Zby dniowicach na skrajnym brzegu karpackim zupełnie bez podstawy wykreślony pas eocenu. Następnie poza tym pasem wydzielono znaczną partyją „warstw Wernsdorfiskich“, a to na podstawie występywania powyżej wspomnianych czarnych listkowatych łupków iłowych. Podobne atoli łupki więcej jeszcze rozprzestrzenione znachodzą się także i w innych miejscowościach obszaru górskiego, a nie zostały na mapie Hoheneggera uwzględnione.

Dalej postępując ku wschodowi spotykamy się z bardzo, ważnóm odsłonięciem u samego najskrajniejszego podnóża karpackiej krawędzi, a to w jednej z najbardziej ku zachodowi położonych małych debr wciętych na stoku zwanym „G-arbatki“ (około 3'5 km. na zachód od Wieliczki), z której to miejscowości już Zejszner podaje (1. c. p. 516) wiadomość o znachodzeniu się skamielin. Tu odkrywa się do 10 m. miąźszy, zupełnie jednostajnie ułożony szereg warstw następującej jakości. U samego spodu leży: a) bardzo zbity, wapnisty piaskowiec, który szczególnie blisko spój ów zawiera liczne ułamki wpry śniętego czarno węgla ; powyżej ułożyła się b) do kilku metrów gruba, wpół krucha skała zlepieńcowa, złożona z zaokrąglonych lub kańczastych ziarn kwarcu o + 3 mm. średnicy, spojonych obfitćm lepiszczem mar-glowatóm; następnie idą do nieznacznej miąższości rozwinięte warstwy, c) ciemno-szarego łupku iłowego i marglowego, d) drobnoziarnistego, wapnistego, zbitego i ciemno-szarego piaskowca, który żółtawo-brunatno wietrzeje i odciski fukoidów zawiera, e) niejednostajnie grubo-ziarnistego, miernie zwięzłego, jasno-szarego piaskowca z obfitóm lepiszczem wapiennćm i przerżniętego białymi żyłami kalcytu, a wreszcie fj także grubo-ziarnistego piaskowca z przeważnie krzemienném, a miejscowo mocno żelezistćm lepiszczem. W tćm odsłonięciu znachodzi się także znaczniejszej

objętości bryła wapienia zbitego (jurasowego), nieco wysunięta z swego pierwotnego złożyska.

Bieg powyższego szeregu warstw jest północno-zachodnim, a upad południowo-wschodnim; ułożenie ich zatem jest odmien-ném od ogólnie panującego. Sądzę atoli, że to odmienne zachowanie się warstw tutejszych jest tylko następstwem ukośnego ich zesunięcia się tuż przy brzegu karpackim.

Wymieniony pod b) zlepieniec zawiera liczne, chociaż tylko w drobnych ułomkach zachowane skamieliny. Obok nieoznaczal-nych kolców cydarytowych i skorup Brachiopodów znajdują się tutaj : Belemnites bipartitus Blainv (z tej miejscowości odryso-wany u Quenstedta, Caphalopoden T. 30. P. 17—18j i Aptychus Didayi Coqu. Są to skamieliny cechujące dla neokomskiego ogniwa kredowej formacyi tak w zachodnich Alpach jak iw szląskich Karpatach. Znajdywanie się tych skamielin w pośród warstw tutejszego odsłonięcia nietylko że świadczy o wieku tychże, ale rozstrzyga nadto także i o wieku całego obszaru karpackiego zachodniej okolicy Wieliczki. Albowiem w powyższej debrze przy Garbat-kach prawie wszystkie petrograficznie różne składowe części grupy warstw strzołkowatego piaskowca najściślej ze sobą okazują się zespolone, co uprawnia nas zaliczyć cały z niej zbudowany układ warstw do neokomskiego (w szerszeni pojęciu) ogniwa albo przynajmniej w ogólności do dolnych ogniw formacyi kredowej. Odtąd też wszystkie te utwory nazywać będę poprostu dolnokrćdowymi, w myśli, że należą one niezawodnie do jednego z ogniw od Neo-komu aż do Aptienu włącznie.

Hohenegger uznał (1. c. p. 252) skamielino wą warstwę z Garbatek za identyczną z wapniowym okruchowcem występującym w Neokomie Szląskich Karpatach w oddziale zwanym „Górny łupek cieszyński“, przyczćm nadmienia, że podobne warstwy znachodzą się w dalszej okolicy Wieliczki jeszcze przy Kożmicach Wielkich i Gołkowicach. Oprócz tego znalazłem zupełnie podobny pokład zlepieńca pośród tutejszego obszaru Karpackiego w kamieniołomie przy Wolicy, jakotćż w Jesie na wschód od Dobranowic, w obu jednakże miejscowościach z bardzo źle zachowanymi i nieoznaczalnymi okruchami skamielin.

Ponieważ jak nadmieniłem, skamielino we warstwy w opi-sanćm najbardziej ku zachodowi położonemu odsłonięciu Garbatek wyraźny wykazują kierunek południowo wschodni, gdy tymcza-

sem orograficzny brzeg krawędzi karpackiej biegnie w téj okolicy w kierunku czysto wschodnim, przeto musiała ztąd powstać co do wieku warstw tworzących dalej ku wschodowi najskrajniejsze spłaszczenie karpackiej krawędzi niejaka niepewność tern więcej, że na mapie Hoheneggera - Fallaux’a właśnie tutaj zaczyna się pomiędzy kredowym a mioceńskim utworem klinowato nakreślony pas eoceński. Do wyjaśnienia téj rzeczy przyczyniło się mi wielce odsłonięcie w jednej z najbardziej ku wschodowi wysuniętych zerw zbiegających z wyżyn „Babiny“. Odsłonięcie to jest dla nas tern ważniejsze, ponieważ leży tylko o 700 m. na PdZ oddalone od najbardziej ku zachodowi wysuniętych sztolni kopalni wielickiej, a przy tern jest o przeszło 200 m. więcej ku północy położone, aniżeli końce południowe niektórych poprzeczni tejże kopalni. W tern odsłonięciu występuje szereg warstw z upadem w ogólności południowym, złożony przeważnie z cienkopłytowego, zbitego, wapnistego piaskowca strzołkowatego, tudzież z ciemnych, miękkich łupków iłowych i marglowych, które to ostatnie szczególnie przeważają.

Prócz okruchów czarno węgla w piaskowcach i pomniejszych otoczaków wapienia jurasowego, przypominających bardzo odsłonięcie przy Grarbatkach, znalazłem tu jeszcze wpółzaokrąglony odłam łupku łyszczykowego (biotytowego) z wydzielonym kwarcem. Po dłuźszóm zaś szukaniu udało mi się w tychże miękkich łupkach iłowych, prócz odcisków fukoidowych, na spojach piaskowców wykryć najpierw niewyraźne ślady organiczne, a wreszcie odcisk bliżej nieoznaczalnego, ale zresztą niewątpliwego ammonita. To dowodzi o nieprzerwanym dalszym ciągu na wschód kredowego utworu wzdłuż samej najskrajniejszej krawędzi karpackiej w najbliższćm sąsiedztwie kopalń wielickich.

W zakrytych obecnie ściankach i hałdach zaniechanego od dłuższego czasu kamieniołomu salinarnego powyżej okopiska od zachodnio południowej strony a tuż pod wierzchowiną grzbietu Sierczy, występują obok cienkowarstwowych piaskowców przeważnie łupki marglowe z śladami łupków fukoidowych. Od téj miejscowości wprost na południe poza grzbietem Sierczy znacho-dzą się znaczniejsze kamieniołomy bezpośrednio koło przysiółku W o 1 i c a od zachodniej strony tegoż. Odkryty tu szereg warstw okazuje upad południowy. Pomiędzy niemi przeważa piaskowiec strzołkowaty, na którego rdzawo plamkowanych spojach na

kilku okazach spostrzegłem charakterystyczne wypuklenia kształtu litery niemieckiej m, całkiem zgodne z podobnymi znakami na niektórych szląs kich piaskowcach a uważanemi przez Hoheneg-gera jako cechujące ogniwo neokomskie „górnych łupków cieszyńskich“. W pokładach iłowo-marglowych pomiędzy piaskowcami znachodzą się pojedyncze bryły wapienia jurasowego. Złoże pobobnych prawdopodobnie brył wapiennych, jakie znajdywały się niegdyś przy Sygneczowie, gdzie przez czas dłuższy służyły do wypalania wapna, a z których dziś zaledwie tylko ślady pozostały, leży wprost na zachód od Wolickiego łomu w kierunku biegowym warst tutejszych.

Wszystkie powyżej przytoczone szczegóły razem wzięte dowodzą niewątpliwie, że cały karpacki brzeg na zachód od Wieliczki z warstw dolnokredowego utworu jest utworzony. Przy samej Wieliczce okazuje się zmiana w tym stosunku, zmiana która stoi w związku ze znacznem podniesieniem się wysokości krańcowego grzbietu karpackiego.

Na mapie Hoheneggera-Fallaux’a, jak przedtem wspomniano, znachodzi się na samym brzegu krawędzi karpackiej przy Wieliczce tuż przy utworze kredowym wkreślony pasek eoceńskiój formacyi, który z początku wąski dalej ku wschodowi coraz się rozszerza i ogniwo neokomskie coraz bardziej ku południowi wypiera, tak że linia, rozgraniczająca te oba utwory załamuje się ku południowemu wschodowi. Wkreślenie to eocenu zostało spowodowanem petrograficznóm wejrzeniem warstw wchodzących w skład stoków Mieteniowskich. Zespolenie tych warstw uważali nawet Hohenegger i L'ail aux (1. c. p. 259) właśnie jako cechujące dla utworu eoceńskiego.

To jednak twierdzenie, na którem opierało się nawet mniemanie, że dalej ku wschodowi cały obszar karpacki w przeważnej swój części należy do eoceńskiego utworu, okazało się przez moje spostrzeżenia wręcz nieprawdziwóm, a dopiero usunięcie tego błędnego choć łatwo usprawiedliwić się dającego zapatrywania, ułatwiło rozwikłanie tutejszych stosunków geologicznych.

Oto są główne spostrzenia, które w omówionej okolicy ze

brałem.

Całkiem u spodu podnóża krawędzi karpackiej powyżej wsi Le dnie y (bezpośrednio za zbiornikami wody pod laskiem) występują w kilku pomniejszych odsłonięciach, zbite, wapniste i

Dalsze odsłonięcia na stokach tego samego grzbietu zna-chodzą się dopiero dalej ku górze na południowy wschód, mianowicie na gruntach wsi Mietniowa. W małym kamieniołomie, położonym o 600 m. na północny zachód od punktu tryangula-cyjnego wskazującego 436-2 m., występuje jasnoszary, w części kruchy w części zwięzły i niejednostajnie ziarnisty piaskowiec w ławicach przeszło jednometrowej grubości z międzywarstew-kami czarnych iłów, w których znachodzą się tu i owdzie wpry-śnięcia błyszczącego czarnowęgla. W tych iłowatych międzywar-stewkach, gruboławicowego piaskowca spostrzegłem drobne ułamki skorup ammononitowych, a po starannćm przeszukaniu wydobytego z tego łomu rumowiska znalazłem prócz dalszych ułamków bliżej nieoznaczalnych ammonitydów także i okaz Inoceramus’a, średnicy około 5 cm., wprawdzie mocno uszkodzonego, ale z resztkami skorupy włóknistej. Wedle ogólnego kształtu należy on do grupy form gatunku Inoceramus concentricus Park. ; pomiędzy gatunkami przedstawionymi w D’Orbigny’ego Palaeontologie Française , najwięcej zbliża się do niego J. Coquandi D’Orb (T. 403, f. 7), z Albienu w D’Escragnolles (Dep. Var).

krzemieniste piaskowce wraz z naprzemianległymi, jasnymi i łatwo rozpadającymi się łupkami marglowymi z upadem w ogóle południowym. W jednej zerwie, niedaleko ztąd wprost na zacliód położonej, widać prócz cienkowarstwowych piaskowców także ciemnoszare i czarne iły łupkowe. Wszystkie te ostatnio wspomniane skały petrograficznie są identyczne z dolnokredowymi warstwami brzegu karpackiego na południowo - zachodniej stronie Wieliczki, a przeto możemy je uważać jako dalszy ciąg tychże.

Tym sposobem niewątpliwa jest przedewszystwiem przyna-eżność Mietniowskiego piaskowca, uważanego przez Hohen-egger a-Fallaux’a za eoceński, a petrograficznie zgadzającego się zupełnie z innymi gruboławicowymi piaskowcami tej okolicy, do formacyi kredowej. Do ściślejszego oznaczenia ogniwa wiekowego powyższych warstw skamielina w nich znaleziona z powodu lichego jej zachowania sama by nie wystarczała, ale łącząc do tego stosunek ich uławicenia, jako zgodny strop dolnokredo-wych pokładów, tudzież petrograficzne ich podobieństwo z piaskowcami Grodulskimi w szląskich Karpatach, można z należytą pewnością zaliczyć gruboławicowy piaskowiec Wielicko-Boclień-

skiego obszaru karpackiego do albieńskiego ogniwa, a tém samem uznać także jego równorzędność „z piaskowcem bryłowym“ (massiger Sandstein) Paula ze wschodnio-galicyjskich Karpat.

"W obszarze Mietniowskiego grzbietu wykryłem jeszcze w innej miejscowości skamieliny, które tak stwierdzają, jak i uogólniają wnioski poprzedzające. Na południowem zboczu grzbietu w miejscu od wspomnianego łomu Mietniowskiego o P5 km. ku południowi oddalonem spowodowały, jak to już nieraz się zdarzało, większe odłamy węgla kamiennego pomimo odradzania ze stron fachowych kopanie odkrywcze za węglem. Tuż przy drodze prowadzącej z folwarku Chorągwickiego ku południowi założono płytki szyb, którym przebito grube warstwy piaskowca podobnego do Mietniowskiego z międzyległymi warstewkami iłów czarnawych. W tych ostatnich znalazły się pogniecione i pokruszone ułamki stosunkowo wielkich skorup, które w części zatrzymały jeszcze połysk perłowomaciczny. Tu i owdzie można rozpoznać na tych skorupach bardzo wyraźne, wielokrotnie rozgałęzione linije lobowe; ułamki te są zatem niewątpliwie szczątkami bliżej zresztą nieoznaczalnych Ammonitów.

Piaskowce obu ostatnich odsłonięć w Mietniowie i Cho-rągwicy petrograficznie są tak podobne do całej masy piaskowców gruboławicowych, które składają wzgórza okolicy przylegającej na południe, że już ten wzgląd by wystarczył, uważać je jako do jednego i tego samego utworu należące. Przychodzi jednak na poparcie i ta okoliczność, że widzieć można wyraźne orograficzne połączenie utworów grzbietu Mietniowskiego przez pagórki koło Raciborska do utworów grzbietu idącego przez Świątniki i Łazany.

Widzimy więc, że krawędź karpacka na wschód od W i e-liczki składają tylko u dołu dolno-kredowe warstwy; ku górze zaś przykrywa je piaskowiec albieński, który aż dotąd z południowej części obszaru karpackiego ku północy jako strop się

wysunął.

roz-

szar

są złożone z albieńskiego piaskowca. Odsłania on się przy S u 1 o-

Śledząc budowy karpackiej krawędzi dalej ku wschodowi uwzględnić przedewszystkićm należy wielokrofcniejsze jej członkowanie orograficzne, spowodowane kilkoma małćmi zatokami wypełnionymi trzeciorzędnymi utworami, które się w ob-karpacki wciskają. Wyżyny grzbietu także dalej ku wschodowi

wie i Łazanach w kilku zerwach i łomach. W jednym z parowów bieżących na Wschód-Południe od Sułowa leżą na przemian z albieńskim piaskowcem, niekiedy zupełnie kruchym i zawierającym ślady węgla, potężniej niż zwykle rozwinięte warstwy iłowe i marglowe. W jednej z tych warstw iłowych znalazły się ułamki cienkich skorup ammonitowych, a w innym piaszczy-sto-iłowatym pokładzie występują liczne ale kruche i zaraz rozpadające się skorupy małżów.

W przedłużeniu biegu dolnokredowych warstw powyżej L e-d n i c y nie ma na dłuższej przestrzeni żadnych odsłonięć ; o nieprzerwanym jednakże ich ciągu wnosić można już z samego zewnętrznego wejrzenia naziomu tejże okolicy. Rzeczywiście też postępując za kierunkiem biegu tych warstw, spotykamy je w znaczniejszém odsłonięciu w kamieniołomie b i s k u p i c k i m. Występują tu przeważnie ciemne i jasne łupki marglowe z podrzędnie wtrąco-nemi strzałkowatymi piaskowcami; ułożenie ich jest nieco przesunięte , posiadają jednakże w ogólności bieg W. Z. z upadem południowym.

Bezpośrednio na północ od tego pasu dolnokredowych utworów odkrywają się jednak na północno-zachodniej pochyłości płaskiego wzgórza, na którem zabudował się dwór Tomaszkowie, jeszcze raz pokłady bardzo kruchego i łatwo rozsypującego piaskowca, które uważam za przynależne do Albienu. K. Paul w swej rozprawie „Ueber die Lagerungs-Verhältnisse in Wieliczka“ *) przedstawia te pokłady jako piaski ze żwirem przechodzące w piaskowce, przypisując im ważną rolę co do stosunków wy stępy wania wody w kopalniach wielickich i uważając je za najgłębsze warstwy neogenicznćj formacyi solonośnćj w obszerniejszćm tego słowa znaczeniu.

Mnie przeciwnie wydają się te gruboławicowe, dość stromo ku południowi upadające warstwy piaskowca, w których obok przeważającej jasnoszarej skały występuje także żelezista odmiana a miejscami wyrabiają się zlepieńce, petrograficznie bardzo zbliżonemi do albieńskiego piaskowca sąsiedniego obszaru karpackiego. Nietylko bowiem jakość składowych części, lecz także, co szczególnie jest ważnóm, i stosunek ich rozłożenia jest zupełnie taki sam, jak w niektórych pokładach albieńskiego piaskowca. Zwięzłość tylko tomaszkowickićj skały jest znacznie mniejszą,

*) Jahrb. d. geol. R. Anstallt Wien. 1870, p. 691.

Niedżw.

aniżeli u tamtego. Sądzę atoli, ż© ta słaba spojnośc jest tylko następstwem silniejszego działania wód lądowych i morskich te skały, położone na samym skrawku obszaru karpackiego. Te powody zniewalają mnie zatem zaliczyć ten „piaskowiec tomasz-kowicki“ do albieńskiego ogniwa. Bardzo wprawdzie żałuję, że mego .'zapatrywania, tak różniącego się od przedstawienia rzeczy przez Paul’a, nie mogę dosadniej poprzeć, jak tylko powołaniem się na ^wejrzenie petrograficzne skały. Ale pomimo że wcale nie lekce-'ważę choćby tylko na petrograficznych cechach oparte oznaczenia fPaul’-a, który skutkiem długoletnich badań w całym obszarze karpackim niezwykłą w tej mierze posiada wprawę, to jednakże mu-^szę i mogę tylko polegać na przekonaniu nabytćm własnemi spostrzeżeniami. Zresztą włączanie tomaszkowickiego piaskowca do Neogenu i z innych powodów uważam za niemożebne, a waha-,łem się początkowo tylko w tćm, czyby nie należało zaliczyć tego piaskowca pomimo jego wyglądania petrograficznego do formacyi eoceńskiej, a to jedynie ze względów na stosunki ' stratygraficzne, których rozwikłanie z początku natrafiało na ; niejakie trudności.

na

Wystąpienie jednak albieńskiego piaskowca na przytoczo-nćm miejscu przy Tomaszkowicach na północ od dolnokródowego pasu można w zadowalniający sposób wyjaśnić, przypuszczając istnienie uskoku przebiegającego od zachodu ku wschodowi,

fig.3.

fig. 2.

« sposobem szematycznie przedstawionym w fig. 1. Inne wyja-śnienie tego stosunku opieraćby się mogło na przypuszczeniu, fig. 1.

ML mm

za-

że warstwy tomaszkowickiego piaskowca, jak to szematycznie przedstawia fig. 3., są tylko częścią dolnego skrzydła fałdu warstw kredowych przerzuconego ku północy, które to skrzydło w okolicy bezpośrednio na zachód od Wieliczki położonej (fig. 2.) przez padnięcie wgłąb z powierzchni znikło. Przypuszczenie to zupełnie jest zgodne z pojmowaniem tektonicznych stosunków karpackiej .krawędzi w Gralicyi wschodniej wyrażonćm w profilu podanym

przez M. Vaceka w rozprawie : Beiträge zur Kenntniss der mit-telkarpatłiischen Sandsteinzone ²).

Na wschód od Biskupic i Łazan przerwany zostaje obszar karpacki, jak to już w orograficznej części zaznaczono, przez płasko pagórowate podgórze złożone z młodszych utworów, a dalej przez napływową nizinę rzeki Raby. Poza tą spotykamy znaczniejsze odsłonięcia w karpackiej krawędzi bezpośrednio od północnej strony dworu wsi Buczyny, gdzie w rozległejszych ale płytkich wkopach uwidoczniają się ciemnoszare i czarne łupki iłowe, naprzemian-ległe z grubemi ławicami albo soczewkowatemi masami bardzo gruboziarnistego jasno-szarego piaskowca. Postępując dalej ku wschodowi tym samym grzbietem, natrafia się na kilka pomniejszych odsłonięć, świadczących dowodnie, że tenże z tych samych jasno-szarych, gruboziarnistych i kruchych składa się piaskowców, z jakich utworzony jest grzbiet działu Swiątnicko - Bugajsko - Łazańskiego. Znaczne i bardzo pouczające odsłonięcia występują dalej jeszcze ku wschodowi już na południowej pochyłości grzbietu karpackiego na obszarach należących do gminy Pogwizdów a.

W lesistym parowie oddalonym około 1²5 km. na zachód od gościńca pogwizdowskiego, a ciągnącym w kierunku północno-południowym odsłania się system warstw w części do 2 m. miąźszych z upadem południowym. Petrograficznie przeważa tutaj jasno-szary, jednostajnie drobnoziarnisty, wpółzwięzły piaskowiec, który atoli miejscami przez przybranie większych ziarn kwarcowych staje się niejednostajnie ziarnistym i kruchym, w gruz rozpadającym, przez co swém wejrzeniem bardzo się zbliża do piaskowca albieńskiego wielickiego obszaru karpackiego. Podobieństwo to bardziej jeszcze zwiększa się przez wystąpienie w tychże piaskowcach między-warstewek i płaskich gniazd ciemnych łupków iłowych. Wraz z powyżej nadmienioną skałą występują jeszcze podrzędnie piaskowce i zlepieńce z mocno żelezistóm lepiszczem. Zlepieńce te zawierają obok przeważającego żwiru kwarcowego, mającego do 10 mm. w średnicy, także pomniejsze okruchy skalenia i łupków pierwotnych.

Bezpośrednio na zachód i powyżej tego parowu znachodzi się kamieniołom, w którym odsłania się jako strop wyż opisa-

nych pokładów parowu układ warstw zgodnoległych z tamtymi, ale zupełnie odmiennego wejrzenia petrograficznego. Są to przeważnie na 15 — 20 cm. grube warstwy piaskowca drobnoziarnistego, bardzo zwięzłego, wapnistego, sinawo lub zielonawo szarego, w ogólności bardzo podobnego do strzołkowatego piaskowca. Z nim naprzemian leżą pokłady iłów i marglów, albo ciemno-barwnych, zielonawych lub sinawych, albo jasno, żółtawo-szaro zabarwionych, a wówczas z większą przymieszką mialutkiego piasku i łyszczyku. W piaskowcu znachodzą się gdzieniegdzie wpryśnięte grubsze kańczaste ziarnka kwarcu, jakotćź drobniutkie okruchy czarnowęgla lub zwęglonych łodyg roślinnych.

Tak iłowo marglowate między warstewki, jakotóż rzadziej i piaskowce zawierają odciski fukoidów; nadto znalazłem na spojach piaskowca dwukrotnie ułamki skorup inoceramowych. Okoliczność ta dowodzi niewątpliwie wieku kredowego całego tutejszego układu warstw, które zresztą już pod względem całego swego wejrzenia petrograficznego zupełnie są podobne do warstw niższo-kródowych karpackich.

Ze względu na zgodne ułożenie układu warstw powyższego kamieniołomu w stropie gruboławicowych piaskowców, odsłoniętych w sąsiednim parowie, jesteśmy zniewoleni przyjąć, jeżeli i tutaj przypuścimy budowę brzegowego grzbietu karpackiego analogiczną ze wschodnio-galicyjską, że w budowie karpackiej krawędzi na południe od Bochni z przesuniętego fałdu (przypuszczalnego) ma udział tylko dolna część skrzydła i to przeważnie w partyi albieńskiego, a podrzędnie tylko w partyi neokomskiego ogniwa, gdy tymczasem całej górnej części (stropu) skrzydła tego fałdu tutaj by nie było.

Wedle tego przypuszczenia zachodziłoby zatem dyametralne przeciwieństwo pomiędzy tektoniką staro-karpackićj krawędzi na zachód od Wieliczki a budową tejże krawędzi na południe od Bochni, gdyż, jak to przedstawiłem, krawędź karpacka w okolicy Wieliczki składa się przeważnie z dolno-krédowéj średniej części przyjętego fałdu, na której dopiero w tyle na południe leży strop górnego skrzydła jako ogniwo albieńskie, gdy tymczasem całe dolne skrzydło albienu, w grzbiecie Pogwizdowa tak silnie rozwinięte, tam zupełnie brakuje. Stosunki uławicenia w okolicy pośredniej przy Tomaszkowicach i Biskupicach tworzyłyby takim

sposobem także tektonicznie niejako przechód pomiędzy oboma powyższymi ekstremami.

południe dalszy obszar karpacki zbadanym zo

na

Ułożenie się dolno-krćdowych warstw na albieńskim piaskowcu przy Pogwizdowie możnaby jednak także i w ten sposób sobie wytłumaczyć, że tutaj w budowie krawędzi karpackiej wzięły już udział części sąsiedniego od południa fałdu ; a nie może być nareszcie wykluczoną i ta możliwość, że warstwy wyższego kamieniołomu pogwizdowskiego, pomimo swego neokom-skiego wejrzenia petrograficznego, należą do jakiegoś wyższego ogniwa kredowego i przedstawiają rzeczywisty pierwotny nadkład albieńskiego piaskowca. Ostatecznego rozstrzygnięcia o tych stosunkach tektonicznych można się spodziewać dopiero wtedy, gdy przylegający stanie.

W dalszym biegu krawędziowego grzbietu karpackiego na wschód występują na samym wierzchu tegoż tuż przy gościńcu znaczniejsze odsłonięcia. gdzie też w kilku miejscach założono łomy w mało-zwięzłym, grubo-ławicowym piaskowcu. Z tego samego piaskowca (albieńskiego) składa się także górna część zalesionego zbocza tuż na południe od dworu dołuszyc-kiego, a bardzo prawdopodobnie także dział zalesiony wybiegający ku północy od południowo-zachodniej strony wsi Kolanowa.

Dawniejszemu zapatrywaniu zatem, jakoby obszar karpackiego piaskowca rozpoczynał się dopiero w okolicy Wiśnicza, a zatem na południe od opisanego grzbietu pogwizdowskiego muszę stanowczo zaprzeczyć. Bezpośrednio nawet przy drodze pocztowej, w miejscu, gdzie ta dosięga pierwszy raz wysokości 300m. n. p. m., występują już karpackie piaskowce.

Dalej ku wschodowi spotykałem się z grubo-ławicowym piaskowcem jeszcze na zalesionych zboczach na południe od mo-czarowatćj niziny potoku Kurowskiego aż po wieś Brzeźnicę.

Pas podkarpacki.

G-eologiczne stosunki pasu przypierającego od północy do podnóża karpackiej krawędzi, okazują w jego rozciągłości od zachodu ku wschodowi tyle różności, że wydaje mi się daleko odpowiedniej, zamiast wprost podać ogółowy obraz tych stosunków, przedstawić je w opisie następujących po sobie od zachodu ku wschodowi częściach tego obszaru.

Okolica Swoszowic.

Najwyższy trzeciorzędny pokład tworzą tu, jak wiadomo, żółtawe piaski, zawierające tu i owdzie pojedyncze cienkie między warstwy, zlepy i słoje wapnistego piaskowca, często z domieszanym materyjałem okruchowym. Tym zwięźlejszym wtrąceniom piaskowca zawdzięcza niezawodnie swe istnienie wzgórze wsi R a j s k a, panujące nad całą przyległą okolicą, a złożone zresztą z luźnych piasków. W tćm właśnie wzgórzu dosięgają piaski najwyższego bezwzględnego wzniesienia 350 m. a zarazem największej miąższości, bo blisko 70 m., która atoli oprócz ku wschodowi zresztą do koła wzgórza bardzo prędko skutkiem denudacyi jest umniejszona.

Odsłonięć w piaskach jest dosyć mało ; te, które istnieją , wskazują albo na zupełnie poziome ułożenie albo na bardzo nieznaczne od tegoż zboczenia w różnych kierunkach, tak że nie można wnioskować na jakiekolwiek jednostronne nachylenie. Mimo to granica podkładowa tych piasków zniża się stanowczo ku WPcW. Tym sposobem te piaski na wschód i północny wschód od wzgórza Rajska w niższym występują poziomie aniżeli w niem samem. Gdy poniżej Swoszowic piaski te zniżają się tylko do 280 m. n. p. m., leży ich dolna granica na wschodnim brzegu lasu kossocickiego już tylko przy 240 m. n. p. m. Od południa przypierają „piaski Rajska“ przy Lachowicach bezpośrednio do kar-karpackiego górotworu, w źadnćm atoli odsłonięciu nie uwidocz-nia się bezpośrednie zetknięcie tych piasków z karpackiemi warstwami , jakotćż w naziomie niczém nie uwydatnia się dokładnie granica pomiędzy oboma utworami. Ku północy te same piaski, przerwane doliną kurdwanowską, występują ponownie i składają tuż przyległe niskie wzgórze sięgające do Woli Duchackiéj^ Ku wschodowi ciągną się one spłaszczającymi się zwolna wzgórzami bez przerwy aż poza gościniec wiodący z Krakowa de Wieliczki.

Wśród piasków Rajska i to aż do najwyższego ich poziomu znachodzą się w kilku punktach bardzo liczne skorupy gatunku : Ostrea digitalina Dub. Są to okazy najwięcej zbliżone do typowej formy, jaką przedstawia f. 4. na t. 75 w dziele Hörnes-Reuss’a: Foss. Mollusken d. Wiener-Beckens. Prócz tych ostryg znachodzą się tu jeszcze ułamki należące do Pecten Pesseri Andrz. i P. elegans Andrz.

W bezpośrednim spągu tych piasków leżą pokłady iłowato marglowe, z których w Swoszowicach wydobywano rudę siarkową , a które przeto dla krótkości odtąd marglem Swoszowic k i m nazywać możemy.

Margiel ten występuje w naturalnćm odsłonięciu tylko u stóp stromego zbocza na północny wschód od Rajska, gdzie w pobliżu linii wysokości (koty) 270 m. bezpośrednio z pod piasków się odkrywa. Widać tu dobrze uwarstwowany, w części łupkowaty, szary, marglowaty ił z pojedynczćmi soczewkowa-tćmi wtrąceniami twardego marglu. Warstwy jego spadają łagodnie ku WPdW. Z organicznych szczątków znalazłem tu niewyraźne tylko ślady zwęglonych odcisków roślinnych.

Rozległe zaś odkrycia tych margli mamy w samej kopalni swoszowickićj . zagłębionej w trzech piętrach do 60 m. W całej masie tego górotworu przebitej licznymi, chociaż nie głębokimi szybami dają się wyróżnić następujące oddziały. W samym stropie pod pokrywą czwartorzędnych utworów, złożonych z gliny, piasku i żwiru , występują mało zwięzłe margle i iły, które zazwyczaj do przeciętnej głębokości 30 m. sięgają, a w dolnej swej części często odłamy lignitu zawierają. Poniżej idzie margiel jaśniejszy, nieprawidłowo poprzerzynany żyłami do 10 cm. gru-bćmi gipsu włóknistego. Gripsonośny ten margiel przechodzi następnie zwolna w górny pokład siarkonośny, utworzony z nagromadzonych w zmiennej ilości małych grudek i ziarn siarki w pośród tegoż marglu. Głębiej występuje dość gruby i stateczny pokład, utworzony z płaskofalistych płytowatych warstewek na 1—6 cm. grubych gipsu włóknistego naprzemianległych z ciemno-ubarwionymi warstewkami marglu.

Bezpośrednio poniżej leży drugi pokład siarkowy, złożony z tychże samych marglów, zawierających bryły i gniazda siarkowej rudy, które dosięgają nieraz wielkości głowy i często, ze sobą połączone, nieregularnie podłużne i gniazdowate tworzą złoża. Siarka jest zwyczajnie zbita, rzadziej ziemista. Miąższość właściwych pokładów siarkonośnych tak górnego jak dolnego przeważnie jest mniejszą od 05 m. i oba te pokłady wykliniają się tak ku północy jak ku wschodowi.

Pod drugim pokładem siarkowym występuje już margiel spągowy, bardzo często wstęgowo ubarwiony z powodu jaśniejszych i ciemniejszych warstewek, z jakich jest złożony. Dawniejsze przypuszczenie, jakoby więcej niż dwa pokłady siarkono-śne wystęj)ywało, nie ma miejsca w obec dokładnych nowszych badań zarządcy górniczego A. Ambrosza. Toż samo i dawniejsze przedstawienie stosunków uławicenia w tejże kopalni wymaga sprostowania i bliższego wyjaśnienia. Zarówno Zejsz-ner ³), jakotćź Th. Stöhr⁴) podają, w części sami sobie przecząc, że siarko nośne warstwy swoszowickie są „wy dźwignięte“ a to skutkiem „dość gwałtownych przewrotów“. Przeciwnie temu zapatrywaniu mogę zupełnie stanowczo zapewnić, że cały system warstw swoszowickich, pominąwszy płaskofalisty ich przebieg, skutkiem którego kilka bardzo płytkich zagłębi i słabo wypukłych siodeł się wyrobiło, w całości posiada bardzo nieznaczne, prawie tylko 3° wynoszące nachylenie ku południowi i zachodowi. Nie może więc tu zatem być mowy o wydźwignięciu, gdyż widzimy tylko tego rodzaju ułożenie, jakie zwykle układy warstw iłowych osadzone na nierównym podkładzie w następstwie osiadania i ściągania przedstawiają.

Lepiej i jaśniej niż wszelkie opisy mogą te stosunki uławicenia uwidocznić podane na tab. I. przekroje kopalni, jeden zachodnio-wschodni a dwa północno-południowe. Są to pomniej-

szone kopie przekrojów, które zestawił c. k. zarządca górniczy F. Ambrosz na podstawie własnych pomiarów i zdięć kopalni, a o których prawdziwości miałem dostateczną sposobność przekonać się przy zwiedzaniu kopalni, jakotćż porównywując je z dawniej-szćmi mapami znachodzącćmi się w archiwum tamtejszego urzędu górniczego. W przekroju z północy ku południowi widocznie uważać należy najbardziej ku południowi wysuniętą a nieco mocniej nachyloną część pokładu siarkowego przy szybie Rudolfa tylko jako zstępujące skrzydło przynależne do lokalnego płaskiego fałdu. Tak samo też i nieznaczne nachylenie całego systemu warstw ku południowi nie jest wcale absolutnym dowodem zapadania tegoż pod karpacki górotwór, który, jak to dawniej już przedstawiono, dopiero w oddaleniu 1⁵5 km. stąd na południe występuje i to ze silnym upadem południowym. Takie same bowiem nachylenie ok4zują warstwy swoszowickie tak ku zachodowi jakotćż poza Rajskiem ku wschodowi, w którym to kierunku, jak to już powyżej nadmieniono, poziom iłowo-marglowatych pokładów bardzo widocznie się zniża.

Co do występywania skamielin , to dostarczył, jak wiadomo, margiel siarkowy swoszowicki prócz bliżej nieoznaczonych skorup z rodzaju Pecten i Natica dość obfite szczątki roślin, szczególnie odciski liści Dwulistniowców (Dicotyledonae), które zostały naprzód opracowane przez F. Unger’a⁵) a później przez D. Stur’a⁶).

W każdym razie cały ten osad posiada charakter utworu przybrzeżno-limanowego, w którym z wyziewów siarkowodoru wydzielała się siarka rodzima.

Co się tyczy rozpostarcia utworu marglowo-iłowego po za okolicę Swoszowic, to należy naprzód nadmienić, że wchodzi on zatokami także i w obszar karpacki.

Tak znachodzimy iły z gipsem na dnie wąskiej doliny na północ od Świątnik 'Wielkich, gdzie na brzegu lasu pod Zieloną, o 4 km. wprost na południe od Swoszowic, obok siarkowodorowych źródeł wykryto zapomocą wierceń także nieznaczne gniazda siarki. Również rozciągają się te same gipsonośne iły i ku zachodowi , czego dowodem są gipsy, występujące przy Skotnikach, jakotćż ku północy, gdzie z pod piasków w około wsi „Piaski "Wielkie“ wydobywają się marglowate iły, które niewątpliwie są równorzędne że swoszowickimi pokładami. Na płaskiem wzgórzu bezpośrednio na wschód od wsi Łagiewnik w głębi zaledwie 5-metrowéj wydobywano gips, który wśród iłu marglowatego u wierzchu w postaci brył, a u dołu w postaci włóknistych płyt warstewkowych występuje. W najbardziej ku zachodowi wysuniętej części wsi Prokocima, koło stawu małego bezpośrednio przy drodze, znalazłem w ile leżącym w spągu piasków składających okoliczne pagórki, kilka ułamków skorup mięczaków, znanych z wyższego piętra śródziemnego (II Mediter. Stufe) zagłębia wiedeńskiego, między innemi także skorupy z Ostrea digitalina Eichw. i Cardita Jouanetti Bast. Stąd na północ przy Woli Du-chackiej odbudowują od dawna szybami gips, który występuje w sinawo-szarym marglu, w kształcie brył dosięgających wielkości paru decymetrów. Przedłużenie tych samych pokładów iłowo-marglowych zawierające to liczne Poraminifery, to szczątki roślin lądowych , widać wzdłuż potoku Wilgi prawie aż do samej Wisły, a że one i poza Wisłą dalej pomiędzy skały wapienne Krakowa się przedłużają, to dowiodły spostrzeżenia przy kopaniu studzien i zakładaniu fundamentów wśród samego miasta, przyczem pod czwartorzędnymi utworami na iły sine z Foraminiferami neogeń-skiemi natrafiono. Przekonamy się wreszcie poniżej, że te same iły także i we wschodnim kierunku ku Wieliczce bez przerwy się rozciągają.

chociaż brak bliższych szczegółów dotyczących tego

O podkładzie iłów marglowych swoszowickich w obszarze kopalni podaje nam wiadomość parę głębokich wierceń, wykonanych tutaj przed kilkoma laty. W południowej części obszaru kopalń, blisko miejsca, gdzie krzyżuje się droga wiodąca do Opatkowic z drogą Wróblowicką, dowiercono w głębokości 114 m. do „iłów solnych“

tak bardzo ważnego rezultatu wiercenia, to przecież nie ma powodu wątpić, że te nawiercone „iły solne“ z najwyższymi iłami solonośnymi wielickimi są równorzędne, tćm bardziej, że na podstawie stosunków uławicenia spodziewać się było można już naprzód, że pod siarkonośnymi pokładami swoszowickimi dosięgnie się przedłużenia pokładów wielickich.

W północnej atoli i większej części obszaru swoszowickiego ułożyły się swoszowickie iły marglowe już na górno-jurasowym •wapieniu, który nie daleko na północ od Swoszowic w kilku odosobnionych par tyj ach na powierzchnię się wydobywa. Dwoma bowiem wierceniami w głębokości 48 m. i 81 m. osiągnięto pod dolnym marglem swoszowickim zbity wapień, niezawodnie ten sam, który, jak wiadomo, niedaleko od Swoszowic, pod dworem wsi Kurdwanowa Grórnego wy stercza jako spory kawał skały ponad poziom potoku (około 225 m. m. n. p. m.), a ostatnimi czasy także i na polach przylegających od Pd. i PdW. pod cienką pokrywą dyluwialną odsłonięty został i w zagłębionych łomach się wydobywa. Pomimo znacznych stosunkowo odsłonięć w tych kamieniołomach, zdołałem bardzo rzadko tylko odszukać wyraźniejsze skamieliny; znalazłem tylko ammonita bardzo zbliżonego do spłaszczonych odmian gatunku A. biplex Sow., a oprócz tego tylko nieoznaczalne kawałki skorup z rodzaju Belemnites i Pecten. Petrograficznie zresztą wapień kurdwanowski zupełnie jest podobny do wapieni wyższego Jura odsłoniętych koło Podgórza i zawiera, również tak jak i te, bardzo licznie wrosłe buły rogowcowe. Przy tern występuje on także w poziomych przeważnie grubych ławicach.

To wszystko razem wziąwszy usuwa zupełnie przypuszczenie, jakoby wapień kurdwanowski mógł odpowiadać ciągowi wapieni strambergskich na północnym brzegu Karpat, a zniewala widzieć w nim tylko ostatnią południową kończynę szląsko-krakowskiego górotworu wapieni jurasowych, który w tej okolicy zbliża się zatem do układu karpackiego na niespełna 1*5 km.

Zetknięcie się tych obu tak różnorodnych geologicznych systemów, należących do dwu płatów Europy, które tak co do powstania jako też i co do dalszego przebiegu ewolucyi geologicznych w wybitnćm do siebie stoją przeciwieństwie, zakryte jest nadkładem warstw trzeciorzędnych, z których przynajmniej dwa najmłodsze ogniwa w tego rodzaju ułożeniu się znajdują, które wyklucza zajście jakichś jednostronnych podniesień lub zniżeń całego układu tych warstw od czasu ich powstania. Należyte zrozumienie stosunku tego, który starałem się przedstawić w sze-matycznym przekroju na tab. II. fig. 1. ma także swą ważność dla wyjaśnienia stosunków geologicznych okolicy "Wieliczki, do których przeglądu obecnie przystępujemy.

Okolica Wieliczki.

nawet prawdopodobnćm jest, że takie

Przedewszystkiem zaznaczyć tu trzeba orograficzne przeciwieństwo, jakie uwidocznia się między tą a swoszowicką okolicą. Kiedy bowiem krawędź karpacka na południe od Swoszowic tylko do wysokości 320 m. dochodzi, a tuż przed nią na północ wzgórze Rajska do wysokości 350 m. się podnosi, krawędź karpacka przy Wieliczce już do przeszło 360 m. się wznosi i upada ku północy dość stromo i bezpośrednio ku kotlinowatemu zagłębiu Wieliczki. Brak tu zatem bezpośrednio przy brzegu karpackim piasczystego nasypu, któryby odpowiadał wzgórzu Rajska, chociaż możliwćm piaski pierwotnie tu istniały i tylko później uprzątnięte zostały przez działanie rozmywające wody, któremu właśnie kotlina Wieliczki swe powstanie zawdzięcza. Zarówno bowiem strome chociaż znacznie niższe zbocze północne tej kotliny składa się przeważnie z poziomych pokładów piaskowych pionowo odciętych, które oczywiście dawniej ku południowi znacznie dalej się rozlegały, dopokąd przez denudacyją nie zostały częściowo uprzątnięte.

Piaski te, szczególnie w okolicy wsi Bogucice na północny zachód od Wieliczki znacznie odsłonięte i przeto już często w literaturze pod nazwą „piasków bogucickich“ wspominane już orograficznie przedstawiają się tylko jako dalszy ciąg piasków Rajska a i petrograficznie mają do nich bardzo wielkie podobieństwo. Jako nieznaczne różnice możnaby jedynie tylko nadmienić te właściwości, że często w nich w większej ilości są przy-mięszane warstewkami drobne okruchy skorup mięczakowych i że płaskosoczewkowate konkrecye piaskowca , które w górnej części piasków występują, są drobnoziarniste a nie okruchowate. Ku spągowi atoli okazują się zwięzłe warstwy piaskowców, złożonych z grubszego materyału aniżeli wierzchne warstwy.

Uławicenie wszędzie jest dobrze uwydatnione, i przedstawia się w całej ciągłości jako jednostajne i niewyruszone, okazując słabe, ledwie 5° wynoszące nachylenie ku północy. Przy zupełnej prawidłowości ułożenia tych pokładów, złożonych przeważnie z materyału sypkiego nie można uważać wspomnianego nachylenia jako spowodowanego wydźwignieniem lub obniżeniem całego górotworu, lecz wypada przyjąć ułożenie jako pierwotne, czemu wcale się nie sprzeciwia słabe nachylenie, gdyż takowe nieraz

przy tworzących się pokładach piaskowych dostrzegano szczególnie przy ujściu rzek, gdzie występują nachylenia pierwotne dochodzące do 10° ⁷).

Wkreślanie zaś piasków bogucickich z mocnym upadem ku połnocy, z jakim na niektórych przekrojach okolicy wielickiej są przedstawione, muszą wprost prowadzić do błędnego poglądu na całą budowę tejże.

Miąższość utworów piaskowych w odsłonięciach bezpośrednio na północny zachód od Wieliczki wynosi około 50 m. Leżą one tu przeważnie pomiędzy 210 m. a 260 m. n. p. morza, a zatem w daleko niższym poziomie aniżeli powyżej Swoszowic, które to zniżanie się piasków uwidocznia się, jak to już przedtem nadmieniono, już w okolicy pomiędzy Rajskiem a Kosocicami. Zdaje się ono być spowodowane nietylko slabem pochyleniem pokładów piaskowych ku wschodowi lecz także wypukleniem pokładów piaskowych ku dołu w miejsce wykliniających się w kierunku wschodnim stropowych warstw swoszowickich iłów marglowych.

Resztki skorup mięczaków morskich znachodzą się wszędzie dość licznie, ale zwykle tylko w małych ułamkach, z których tylko następujące zdołałem oznaczyć gatunki.

Cerithium lignitarum Eichw.

Turitella Archimedis M. Hoern.

Monodonta angulata Eichw.

Natica helicina Brocc.

Corbula gibba Oliv.

Pectunculiis pilosus Linn.

Pecten Bessert Andrz.

— elegans Andrz.

Ostrea digitalina Dub.

— Leopolitana mihi. ⁸)

Co do rozciągłości piasków bogucickich, to tworzą one nietylko prawie wyłącznie północno-zachodnie zbocza kotliny wielickiej, lecz sięgają odtąd ku północy aż do aluwijów nadwiślańskich. Na zboczach północno-wschodniej zaś, a bardziej jeszcze wschodniej części kotliny okazują się one zastąpione przez pokłady iłów, które w zachodniej stronie pomiędzy piaski się wklino-

wawszy na wschód coraz to więcej na miąższości przybierają i piaski wypierają. Najbardziej ku zachodowi wysunięty punkt, w którym widzieć można wśród piasków wtrącone iły, znachodzi się na pagórku wprost naprzeciw budki kolejowej nr. 3a przy ostrćm wygięciu wielickiej linii kolejowej od zachodu ku północy. Prawie o 6 m. powyżej drogi żelaznej, wzdłuż której znaczne pokłady piasków i piaskowców bogucickich się odsłaniają, występuje tu 2 m. gruby pokład iłu, który pomimo że odgraniczenie jego od piasków jest zakryte usuwiskiem, niewątpliwie przedstawia się jako wkładka między wierzchnie pokłady piaskowe. Z tern zgadza się także jakość skamielin, które w nim występują. Znalazłem w nim te same gatunki, które i w bogucickich piaskach się znajdują, a oprócz tego nieozna-czalne ułamki należące do rodzajów : Succinum, Venus i Cardita.

Dalszego ciągu powyższego pokładu iłowego w kierunku wschodnim nie widać na urwistem zboczu przed Bogucicami. Z niektórych atoli wiadomości o studniach kopanych koło domów leżących wyżej klasztoru Reformatów w Wieliczce, które to wiadomości otrzymałem od górników mieszkających w tej okolicy, mogłem powziąć przekonanie, że w budowie wzniesienia, na którćm stoją wspomniane domy, biorą udział oprócz piasków także pokłady iłowe. Naturalnych odsłonięć nie ma i dalej na całej północno-wschodniej części łuku brzegowego kotliny wielickiej. Natomiast posiadamy z jednego miejsca tej okolicy cenne wskazówki geologiczne co do budowy zbocza kotliny w rezultatach płytkich odkrywek wiertniczych, jakie przedsięwzięto ze strony c. k. zarządu górniczego w r. 1879 na powierzchni nad przecznicą Kioski kopalni wielickiej.

Wiercenie VI, przeprowadzone na stoku pod cmentarzem na miejscu o wysokości blisko 250 m. n. p. m., przebiło według urzędowego sprawozdania naprzód 10 metrowy pokład gliny żółtawej (niewątpliwie czwartorzędowej), pod nią iłu sinawo-szarego dość urabialnego 5*3 m., następnie 4 m. gruby pokład iłu bardzo piasczystego, dalej cieńszą warstwę iłu sinawego szarego, plastycznego, przychodząc pod tym ostatnim znowu do silnie piasczystego iłu, którego wiercąc do głębokości 38m. nie przebito.

Równoczesne wiercenia : I, III, V wykonane u stóp zbocza cmentarnego na południe od wiercenia VI wykazały głównie tę okoliczność, że piasczysto-iłowa warstwa natrafiona w wierceniu

Iłowe pokłady, które przebito wierceniem VI leżą w tym samym poziomie, w którym znacliodzą się koło 2200 m. na północny zachód od tego wiercenia w korycie Serafy piaski i piaskowce bogucickie. Otóż ten stosunek można tłumaczyć najpierw w ten sposób, że iłowe pokłady wiercenia VI należą już do podkładu piasków bogucickich, który, odpowiednio do podnoszenia się całego układu tych warstw w kierunku południowym, podszedł w okolicy wiercenia aż blisko powierzchni. Ponieważ jednak cała grupa wspomnianych wierceń wcale nie wykazała w przebitych przez nie pokładów wyraźnego upadu na północ, to mo-żeby należało tern tłómaczyć brak piasków bogucickich pod pagórem cmentarnym, że one w kierunku południowo-wschodnim się wyklino wały pomiędzy pokładami iłowymi, które już przed JBogucinami pomiędzy piaski wsuwać się zaczynają. Zresztą łatwo być może, że piasczyste iły wiercenia VI są tylko przedłużeniem pokładów czysto-piasczystych, które przez wzmaganie się domieszek iłowych w rozciągłości swej południowo-wschodniej na iły piasczyste się przemieniły.

VI pomiędzy iłem plastycznym w kierunku południowym i zachodnim się wyklinowuje.

Już na podstawie tych chociaż skąpych danych, jakie ze świdrowań otrzymano, można z wielkiem prawdopodobieństwem wnioskować, że północno-wschodnie i wschodnie zbocza kotliny wielickiej przeważnie z iłowych warstw są zbudowane w przeciwieństwie do zboczy zachodnio-północnych, gdzie piaskowe pokłady panują. Powyższe wnioskowanie otrzymuje dalsze potwierdzenie także przez tę okoliczność, że koło domów Wieliczki położonych nad kotliną przy wyjściu gościńca gdowskiego, jak to mi opowiadano i jak w jednym przypadku sam miałem sposobność się przekonać, przy kopaniach wnet pod powierzchnią przychodzi się na iły.

Na każdy sposób uprawniają nas stosunki stratygraficzne, przynajmniej część iłów nawierconych na zboczu pod cmentarzem , które oraz stanowią, pominąwszy utwory czwartorzędne, wierzchnie wypełnienie całej kotliny Wieliczki, uważać jako równorzędne z podkładem piasków koło Rajska i Piasków Wielkich, a zatem z marglem swoszowickim i iłami prokocimskimi.

Za tą stratygraficzną równorzędnością przemawia nadto wystąpienie gipsu pośród najwyższych (trzeciorzędnych) iłów

wielickich. Tak n. p. trafiono otworem świdrowym (N. IY w r. 1879) poza apteką pośród iłu w głębokości 15 m. na bryłki gipsu, a sprawozdanie o kopaniu szybu Józefa w r. 1790    *

nadmienia o występywaniu „popielatego marglu z gipsem włóknistym“ bezpośrednio ponad solonośnym górotworem. Dalszy bezpośredni dowód tego, że przynajmniej część pokładów swoszo-) wickich sięga aż do Wieliczki, podała odkrywka otrzymana w szybie przygotowanym dla wiercenia, które podjęto na moją propo-zycyą na południowy zachód od Kossocic. Punkt tego wiercenia leży mniej więcej w połowie drogi pomiędzy Rajskiem a Wieliczką w bezwzględnej wysokości około 255 m. n. p. m. Szybem 20 m. głębokim trafiono pod utworem alluwialnym do 1'5 m. grubym na szary ił marglowy, łupko waty skutkiem rownokie-runkowo rozmieszczonych przymieszek miki i drobnego piasku kwarcowego. Ił ten wprawdzie w całej głębokości szybu jest dość jednostajnym ale zawiera przecież parę cienkich warstewek nieco twardszego marglu, który, złożony naprzemian z jaśniejszych i ciemniejszych pasków, nadzwyczaj wielkie posiada podobieństwo do niektórych partyi swoszowickiego marglu podkładowego.

W ile szybu znalazły się dalej szczątki łodyg i liści lądowych roślin dwulistniowych, a razem z temi i Otwornice morskie, należące do rodzajów: Grlobigerina, Truncatulina i Poły mor-phina. Zmieszanie to organizmów lądowych i morskich świadczy wymownie, że owe iły są utworem limanowym. Mamy zatem nietylko petrograficzną ale i genetyczną zgodność tych iłów z marglami swoszowickimi, co wraz z tą okolicznością, że we wzgórzach najbliższego otoczenia szybu wiertniczego a zatem u stropu iłów przez niego przebitych odsłaniają się żółtawe piaski, odpowiadające piaskom Rajska, świadczy niezbicie, że iły szybu kossocickiego są tylko bezpośredniem przedłużeniem warstw swoszo wickich , a jako dalszy ciąg tychże samych pokładów przedstawiają się nam teraz tern oczy widniej wspomniane gipsonośne górne iły szybu Józefa, oddalonego od wiercenia kossocickiego zaledwie o 23 km., jakotćż w dalszym ciągu także i wszystkie trzeciorzędne iły, leżące ponad całym solonośnym utworem wielickim, o których już także i E. Suess**) domyśliwał się, że są równorzędne warstwom swoszowickim.

*) Obacz L. Hrdina. Geschichte der Wieliczka’er Saline. Wien. 1842, p. 173.

**) Bemerk, ü. d. Lagerung d. Salzgebirges bei Wieliczka. Sitz. Ber. Akad. d. Wiss. Wien 1868, t. 58, p. 545.

Stosunki geologiczne właściwego utworu solonośnego, jak one się przedstawiają w podziemnych odsłonięciach rozległej kopalni wielickiej pozwolę sobie pominąć na tern miejscu, odkładając przedstawienie tychże do późniejszego osobnego rozdziału mego opisu , a to głównie z tego powodu, ponieważ dość zawiła budowa geologiczna solonośnego utworu wielickiego wtedy dopiero będzie łatwiejszą do wytłómaczenia, gdy już obeznamy się ze stosunkami geologicznymi warstw przez nas badanych w ich dalszym ciągu ku Bochni.

Zresztą mogę lukę tę w przeglądowym obecnym opisie tern mniej uważać jako wadliwą, iż posiadamy już kilkakrotne mniej lub więcej szczegółowe opisy kopalni Wieliczki.

Ograniczam się więc na tern miejscu tylko na przypomnieniu, że formacyja solna "Wieliczki składa się z dwu oddziałów, wierzchniego nie uwarstwowanego i niższego dobrze uławiconego, który to ostatni w całej swej długości pochyla się ku zachodowi, a u swego ku Karpatom zwróconego boku upada ku południowi.

w którym atoli aluwija Wisły są nierozmiernie

Położenie formacyi solnej względem innych górotworów występujących w tej okolicy starałem się uwydatnić w przekroju tab. II. fig. 2. przybliżone.

Okolica przy potokach: Zabawa i Podłęże.

Okolica rozciągająca się na wschód od Wieliczki aż do pagóra przyczepionego do karpackiej ciekliny biskupickićj, zawierająca sieć wodną potoków Zabawa i Podłęże przedstawia w południowe] swej części dosyć skomplikowaną budowę geologiczną, którą ledwie że można z obecnych odsłonięć należycie zrozumieć.

W północnej części obszaru, około wsi : Zabawa, Mała Wieś i Sułków znachodzimy pokłady piaskowe, które tak co do składu petrograficznego jako też i co do uławicenią najoczy-widnićj się przedstawiają jako w niczem niezmieniony dalszy ciąg „piasków bogucickichu, jak je poznaliśmy na północny zachód od Wieliczki. Powierzchownie, schowane pod pokrywą gliny dyluwijalnćj, rzadko one się wprawdzie okazują, ale widać je przecież w kilku rozmyciach, a osobliwie odsłaniają się one bardzo pięknie na kilku miejscach w głębokich wcięciach potoku Zabawy, gdzie w ścianach do 20 m. wysokich bardzo wyraźnie uwidocznia się na ułożeniu międzyległych, soczewkowatych lub

Niedź.

płytowych, piaskowców ich zupełnie regularne uwarstwienie, okazujące bardzo łagodne nachylenie ku północy. Często w tym piasku znachodzi się mnóstwo przy mieszanych okruch skorup mięczakowych, zazwyczaj atoli tak drobnych, że ledwie którą z nich można oznaczyć. Zresztą żadnego innego nie znalazłem gatunku od tych, które w piaskach bogucickich w pobliżu "Wieliczki występują.

Piaski te, tak pięknie odsłonięte przy dworze zabawskim, gdy ztąd postąpimy dalej za potokiem w górę, gubią się wnet wzdłuż brzegów tegoż pod grubą pokrywą gliny i nie odkrywają się dalej ku południowi już nigdzie. Natomiast występują naprzód w samem łożysku potoku a dalej także obustronnie na niskich zboczach nadbrzeżnych iły sinawo szare, które musimy zatem uważać, jako leżące w spągu piasków powyższych. Lecz że piaski i wśród pagórków bieżących od wschodniej strony potoku , zbliżając się do karpackiej krawędzi, podobnie jak to i przy Wieliczce widzieliśmy, zostają coraz to więcej wyparte przez iły, które się zapewne między warstwy piaskowe wtrącają, o tern pomimo braku odkrywek można wnioskować z tej okoliczności, że na zboczach tych pagórków znajdują się miejscami nie wysychające mokrawiny, a w jednem miejscu dosyć wysoko nawet małe źródełko wytryska.

Dołem wzdłuż potoku ciągną się iły nieprzerwanie aż do głównego gościńca. Odsłonięcia są tu wprawdzie bardzo niedostateczne, ale dozwalają przekonać się, że ułożenie iłów mało co różni się od poziomego. Najlepiej to widzieć można w odsłonięciu nad samym potokiem przy opuszczonej cegielni, gdzie wśród iłów występuje cienka międzywarstewka dość zwięzłego marglu.

Przekraczając gościniec znachodzimy na południe od tegoż stosunki więcej skomplikowane, a to z tego powodu, że pomiędzy kredowym systemem warstw tworzącym krąwędź karpacką a trzeciorzędnymi pokładami, których bieg dotąd śledziliśmy, znachodzimy wsunięty innego rodzaju górotwór, którego skład, ułożenie i rozgraniczenie, a przy zupełnym braku skamielin także i wiek nie łatwo mogą być wyjaśnione, pomimo, że nie brak odsłonięć pośród tej okolicy. Przedstawię dla tego odkrywki te nieco szczegółowiej, aby tym sposobem ułatwić osądzenie mego zapatrywania i utorować kontynuacyą spostrzeżeń w tym terenie, w którym każde nowe usunięcie może przynieść ważne wyjaśnienia.

Przedewszystkiem pozwolę sobie jednak przytoczyć tutaj dosłownie z rozprawy Hoheneggera-Pallanx, ustęp dotyczący warstw w mowie będących (1. c. p. 256). Panowie ci widzą w układzie warstw tu występującym typowy karpacki eocen i i opisują go następująco : „Anfänglich sind es roth-grüne Schiefer, auf welche bald Sandsteine mit den eigenthümlichen Krinoiden-Stielen folgen, weiter hinauf das bekannte Conglomérat mit Quarzgeröllen, Glimmerschiefer und Jurablöcken etc., darauf im Strassengraben stehen Sandstein-Schichten an, die wie sämmt-liche andere Glieder ein südliches Einfallen zeigen. Von Miet-ni ó w längs dem 1354' messenden Höhenzuge von Chorągwica, dann über Biskupice habe ich das grobe Conglomérat in seiner Fortsetzung beobachtet und fand es bei Sułów, von wo es gegen Łazany längs der Grenze des Neocomien fortsetzt“. Otóż obecnie wiemy ze spostrzeżeń uczynionych przezemnie w granicznym obszarze karpackim a skreślonych w pierwszym ustępie niniejszej rozprawki, że piaskowce całego grzbietu mietniowskiego, od wierzchu tegoż aż do samego podnóża, które na karcie Ho-heneggera-Fallaux jako eocen wyznaczone są, z wszelką pewnością do kredowej formacyi karpackiej należą, a zatem, jak już i orograficznie się oddzielają, tak też i geologicznie od trzeciorzędowych górotworów podkarpackich oddzielone być muszą.

Te ostatnie rozwinięte są dopiero na północ od podnóża karpackiego i odsłonięte są wyłącznie tylko w korytach paru małych potoczków, które od zbocza karpackiego ku północy zbiegają.

Idąc w górę potokiem, który pierwszy na wschód od Le-dnicy Dolnej gościniec przecina, spotykamy zbliżając się do małego zalesionego pagórka w korycie potoku i na usuwającym się brzegu tegoż cienko warstwowane szare i czarne łupki iłowe i marglowe naprzemianległe z cienkiemi warstewkami piaskowca krzemienistego ; oprócz tego znalazłem także warstewkę «yderytu iłowego. Wszystkie warstwy te okazują zgodnie bieg zachodnio-wschodni ze stromym upadem południowym.

Położenie ich przemawiałoby za tćm , aby uważać je za dalszy ciąg dolno kredowych pokładów tworzących w okolicy na zachód od Wieliczki brzeg krawędzi karpackiej i wejrzenie petrograficzne w całości okazuje niejakie podobieństwo do dolno-kredo-wych pokładów wernsdorfskich ; pomimo to jednak przeważa zgodność petrograficzna z eocenicznymi utworami karpackimi.

Miejsce, w którem powyższe warstwy są, odsłonięte, leży w oddaleniu niespełna 300 m. na południe od najdalej ku wschodowi wysuniętych punktów kopalni wielickiej. "Warstwy te tworzą zatem najbliższe widoczne południowe odgraniczenie solo-nośnćj formacyi, chociaż o bliższym tektonicznym związku pomiędzy oboma tymi górotworami na razie nic pewnego wywnioskować nie można, a nawet zupełnej pewności nie ma, czy one bezpośrednio z sobą się stykają. W dalszym biegu tego samego potoku wnet znikają odsłonięcia pod pokrywą darniową, tylko w jednem miejscu obok ścieżki w poprzek potoku idącej występuje tuż pod powierzchnią ił czerwony. Dopiero znacznie wyżej w debrze potoku odkrywają się znowu pokłady skał. Są to nie grube warstwy szarego piaskowca przedzielone cienkiemi mię-dzywarstwami listkowatego łupku iłowego. Ułożenie ich nie wszędzie jest jednakowem, bieg ich zmienia się między Płc. Z. Płc. a Z. Płc. Z., upad zaś między Z. Płd. Z. a Płd. Z. Płd.

Ponieważ również i w petrograficznem wejrzeniu tych warstw nie znajdujemy żadnych wybitniejszych znamion, trudno przeto przychodzi rozstrzygnąć, czy zaliczyć je należy do dolnokredo-wego, czy już do trzeciorzędnych górotworów, chociaż pierwsze przypuszczenie wydaje mi się prawdopodobniejszem.

Dalsze odsłonięcia na omówionym obszarze znajdują się przy drugim potoku, który przerzyna gościniec poza Lednicą, a przewija się poniżej odkrycia „piaskowca tomaszkowickiego“.

Podczas, gdy początkowo na zboczu tuż przy potoku występuje piaskowiec „tomaszkowieki“, pojawiają się w samem łożysku potoku naprzód pstre iłołupki , czerwone lub zielonawe, następnie cienkowarstwowe margle twarde naprzemianległe z czarnymi blaszkowatymi łupkami, dalej te same czarne łupki tworzą samodzielnie dość potężny pokład, poczem znowu występują pstre iły.

Ułożenie tych warstw jest bardzo zmienne, ale przeważnie strome, przy tern często są one w fałdy powyginane lub poprze-łamywane. W ogólności przeważa jednak kierunek Płc. Z. Płc.

Te stosunki ułożenia jak również i ta okoliczność, że i na północnym stoku paguru tomaszkowickiego piaskowiec przykryty jest czerwonymi iłami, zdają mi się wskazywać na płaszczowate otoczenie tegoż piaskowca przez iły czerwone z wybitną petrograficzną różnicą wręcz się sprzeciwiają zespoleniu tegoż piaskowca z warstwami odsłoniętemi w łożysku potoka

a zatem wraz

w jeden i ten sam układ warstwowy w myśl wspomnianego już przedtem zapatrywania Paul’a.

"W każdy sposób owe czarne listkowe iłołupki wraz z na-przemianległemi cienkimi warstewkami twardego marglu, odsłonięte w korytach w obu ostatnio przytoczonych potoków petrograficznie zupełnie do siebie są podobne, a przeto trzeba je uważać jako części tego samego układu warstw, które wyścielają brzeg małej zatoki w brzegu karpackim i ją wypełniają. Ze względu, iż ten układ niezawodnie na przyszłość będzie musiał być niejednokrotnie jeszcze omawiany, pozwolę sobie wyszczególnić go pod osobną tymczasową nazwą jako „warstwy lednickie“.

W naj górniej szych częściach łożyska potoku, przewijającego się koło tomaszkowickiego piaskowca nie ma wyraźnych odkrywek; w korycie dostrzega się tylko mniej lub więcej otoczone odłamy i bryły, między któremi oprócz piaskowców pochodzących z sąsiedniego starokar£>ackiego obszaru znachodzą się także zaokrąglone bryły wapienia jurajskiego i starowiekowych skał skaleniowych (gnaj su, granitu, porfiru), których pojedyncze bryły także i przy dolnym jeszcze biegu potoku występują.

W łożysku zachodniego z ramion, na które potok prze-bieczański przy gościńcu się rozdziela, odkrywa się już blisko granicy starokarpackiego obszaru, tuż przy ścieżce wiodącej z Tomaszkowie do Bogucic, układ warstw zawierający różne okrąglaki, choć i tu tylko niewyraźnie na samem dnie koryta potoku. Na przestrzeni blisko 15 m. długiej występują tu różnorodne piaskowce naprzemianległe z czarnymi iłami łupkowymi, w których to na jednem miejscu widzieć można różne mniejsze i większe dobrze zaokrąglone bryły wapienia zbitego żółtawo-białego. Tuż obok zaś i niżej w łożysku potoku leżą rozrzucone bryły róźuych wapieni, granitu i gnaj su. (Niespodziewanie znalazłem między tćmi bryłami także jednę składającą się z wapienia czarno-szarego, w którym , oprócz innych niewyraźnych skamielin, wrosłe są liczne skorupy ramionopława bardzo zbliżonego do Productus giganteus Sow., tak, że przypuścić należy, iż wapień ten pochodzi z pokładów wapienia węglowego, którego część podchodzi na powierzchnię koło wsi Czerny na Pc. od Krzeszowic). W odkryciu warstw zawierającćm bryły, nie mogłem niestety w skutek zasypania rumowiskiem rozpoznać z pewnością stosunku uławicenia. A gdy oprócz tego i petrograficzne jakości skał tu występujących nie dają pewnych wskazówek, z którychby na wiek wnioskować można było, to wolę na teraz zostawić jako zupełnie nierozstrzygniętą kwestyją, czy układ tutejszy jeszcze do kredowego grzbietu karpackiego zaliczyć należy, czy też uważać go mamy jako wyłonienie się ciągu eoceńskiego, który u północnego brzegu starokarpackiego, n. p. Wj okolicy na Pc. od Wadowic się przewija.

Po małej przerwie w odsłonięciach przychodzi się , idąc potokiem w dół, do odrębnego układu warstw, pośród którego łożysko potoku pozostaje aż po gościniec. Jestto szereg warstw, złożony z rozmaitych szarych częścią plastycznych częścią łupkowych i piasczystych iłów, mocno iłowatych piasków i takichże mało zwięzłych piaskowców, które przeważnie pod nieznacznym rzadko 10° wynoszącym kątem ku południowi są nachylone, niekiedy jednakże poziomo leżą lub w płaskich fałdach przebiegają. W iłach i piaskowcach znachodzą się w kilku miejscach szczątki roślinne : liście i łodygi dwulistniowców, jakotćż okruchy lignitowe. W jednćm też miejscu z pośród tych warstw wydobywają się słabe wyziewy siarkowodoru.

Wejrzenie petrograficzne tych warstw, ich nieznaczne nachylenie i słabe tylko wyruszenie z pierwotnego położenia, jako też znachodzenie się w nich szczątków lądowych roślin, zniewalają mnie po diuższćm wąchaniu się uważać je za dalszy ciąg iłów, które wychodzą z pod piasków bogucickich koło Zabawy, a których rozciągłość śledziliśmy postępując od północy aż do gościńca.

Tym sposobem w całym ostatnio przedstawionym przekroju nie spotykamy się z warstwami, któreby można było uważać jako odpowiadające grupie warstw “lednickich“, a brakuje ich zarówno także i we wschodniem ramieniu przebieczańskiego potoku. W łożysku bowiem tegoż znajdują się tylko w bezpośred-niem pobliżu gościńca niektóre odsłonięcia, w których występują sinawo-szare iły i piaski w ułożeniu poziomem lub słabo nachy-lonćm. Dalej ku granicy karpackiego obszaru nie ma żadnego odsłonięcia. Ze mimo to jednak „warstwy lednickie“ przynajmniej wąskim rąbkiem przy starokarpackićj krawędzi się przedłużają i tylko pod przykrywrką młodszych utworów są schowane, okazuje się stąd, że na poprzecznym garbie na Pc. od Biskupic, tuż koło

Przedłużenia wielickich warstw solonośnych ku wschodowi nigdzie nie widać; są one tutaj zapewne tak samo jak i w okolicy Wieliczki wszędzie zakryte młodszymi pokładami iłów następujących bezpośrednio pod piaskami.

miejsca, gdzie od gościńca głównego oddziela się droga ku tejże wsi prowadząca, w rowie przydrożnym czerwone iły łupkowe wyglądają.

Jedynie tylko w celu bliższego wyjaśnienia mego zapatrywania na geologiczną budowę ostatnio omówionej okolicy załączam na tabl. II. fig. 3. szematyczny przekrój tejże ; do skonstruowania dokładniejszego i treściwszego obrazu dotychczasowy materyał zebranych spostrzeżeń zanadto jest niewystarczającym.

Zatoka Gdowa.

Postępując na wschód za rozciągłością badanych przez nas utworów podkarpackich przychodzimy do obszaru zawartego w zagięciu brzegu starokarpackiego okalającćm miasteczko Gdów. Wyjąwszy czwarto rzędne napływowe utwory w nizinowym pasie bezpośrednio przylegającym do koryta rzeki Raby, zajmują resztę obszaru utwory trzeciorzędne, które tutaj znacznie dalej ku południowi sięgają aniżeli przy krawędzi karpackiej od zachodu i wschodu graniczącej, świadcząc tym sposobem o istnieniu w tern miejscu rzeczywistej (morskiej) zatoki w czasie trzeciorzędnym, której właśnie są osadami.

Najstarszymi utworami tej zatoki, o ile takowe na powierzchni się okazują, są warstwy, które tuż przy karpackiej krawędzi na północ od Łazan w górnym biegu potoku od ryj o w-skiego na zachód od gościńca głównego są odsłonięte. Postępując w górę łożyskiem potoku, spotykamy się najpierw z szeregiem sinawo-szarych piaskowców ilastych i takichże iłołupków, których warstwy ku zmiennym kierunkom zazwyczaj bardzo stromo upadają. Nieco wyżej w potoku występują płytowato ułożone szare iły, prawie zupełnie poziomo leżące, które w ogólnćm swćm wejrzeniu najwięcej się zbliżają do iłów odkrytych w łożysku potoku przebieczańskiego tuż bezpośrednio przy gościńcu głównym. Warstwy zaś występujące w niższej części wcięcia potoku odryjow-skiego, silnie wydźwignięte ze swego pierwotnego położenia i przeważnie nawet stromo ułożone, należą prawdopodobnie do którego ze starszych ogniw utworu trzeciorzędnego. Do rozstrzygnięcia téj kwestyi mogłyby jednakowoż posłużyć tylko skamieliny, których tu atoli nigdzie nie udało mi się wykryć.

Reszta obszaru zatoki gdowskićj, a więc przedewszystkiem wzgórza przy Kawkach, Wiatowicach i Jawczycach składają się z piasków, które niewątpliwie najwyższym trzeciorzędnym utworom przy Swoszowicach i Wieliczce odpowiadają Znaczniejsze odsłonięcia w tych pokładach znachodzą się głównie w trzech miejcach: 1) na stoku wzgórza powyżej wsi Szczygłowa, 2) w małej zerwie o kilometr na zachód od wsi Krakuszowice położonej, szczególnie zaś 3) w kilku debrach na wschód od wsi Wiato wic. Pierwsze dwa odkrycia dowodzą, że w północnej części tego obszaru przeważnie występują żółte piaski drobnoziarniste, zupełnie zresztą podobne do górnych piasków koło Bogucic i Małej Wsi, ale tutaj poprzegradzane cieniutkiemi między warstewkami szarego iłu plastycznego. Przy Wiatowicach ustępują częściowo piaski swe miejsce pokładom gruboziarnistego często okruchowcowatego piaskowca , przy którym znachodzą się liczne skorupy ostrygowe, przeważnie gałunku Ostrea digitalina Dub. Pokłady te zatem zupełnie odpowiadają piaskowcom i okruchowcom pośród piasków w pobliżu Rajska i budki kolejowej nr. 3 a, na zachód od Bogucic położonej.

W porównaniu atoli z całością „piasków bogucickich“ zachodzi nader wybitna różnica w ułożeniu się piaskowców zatoki gdowskićj. We wszystkich tutejszych odsłonięciach okazują bowiem warstwy nachylenie pod znacznym kątem, przeważnie pomiędzy 20°—30° ku północy, co niewątpliwie dowodzi, że podpadły wydżwignięciu (względnie obniżeniu), gdy tymczasem odpowiadające im pokłady w zachodniej części naszego obszaru dotąd w swćm pierwotnćm ułożeniu się znajdują.

Pod piaskami w odsłonięciu powyżej wsi Szczygłowa okazują się warstwy iłu plastycznego, który widocznie dalej w głąb sięga, tworząc ich podkład podobnie jak w okolicy na zachód przylegającej. Analogiczności stosunków dowodzi dalej także i następująca okoliczność. Niedaleko na wschód od ostatnio wspomnianego odsłonięcia powyżej Szczygłowa znalazłem j)rzy drodze pomiędzy stosem nagromadzonych różnych kamieni także liczne odłamy gipsu, a ze zgodnych ze sobą objaśnień sąsiednich włościan ze wsi Zabłocia dowiedziałem się, że przed laty na gruntach północnej pochyłości tutejszego wzgórza wydobywano ten

kamień w niegłębokich jamach. Tym sposobem poziom iłów następujących pod piaskami i tutaj cechuje się wy stępy waniem gipsów.

Okolica Bochni.

Przebywszy dość szeroki pas utworów napływowych rzeki Baby, które przewijając się wzdłuż wschodniego kraju zatoki gdowskiój przecinają zupełnie rozciągłość trzeciorzędnych utworów piaskowych graniczących z nimi od zachodniej strony, spotykamy się w części naszego podkarpackiego pasu najdalej ku wschodowi , od rzeki Baby aż poza Bochnią wysuniętej ze stosunkami geologicznymi wcale różnymi od tych, jakie poznaliśmy w części badanego pasu na zachodnim krańcu położonej. Bóżnice w wykształceniu obu tych końcowych części wydałyby się nam jeszcze większe, a porównanie ich stosunków stratygraficznych byłoby tćm trudniejsze, gdybyśmy byli nie spotkali w międzyległym obszarze częściowych zmian, które się w okolicy Bochni już w całości rozwinęły.

Jak już przedtem wspomniałem przebiega w tej okolicy karpacka krawędź znowu w kierunku zachodnio-wschodnim, ale jest w porównaniu z biegiem pomiędzy Swoszowicami a Wieliczką o prawie 35 km. ku południowi cofniętą, z którego to powodu także pas podkarpacki w tym kierunku znacznie się rozszerzył. Do niego przynależy nasamprzód zwolna od gościńca przechodzącego koło Gierczyc i przez Łapczyce ku grzbietowi karpackiemu koło Buczyny i Żelazowic podnoszący się naziom. Pokryty uprawnćmi polami, tylko bardzo skąpe przedstawia on odsłonięcia, niewystarczające do zupełnego rozpoznania jakości i ułożenia warstw, przypierającego tutaj do karpackiej krawędzi.

Niższą część właściwego stoku tejże zakrywają potężne pokrywy gliny. W jednćm tylko miejscu położonćm na południo-wschód od Gierczyc przedziera te gliny głębo wrzynająca się debra, której dno zajmują sinawo - szare iły naprzemianległe z iglastymi piaskowcami. Warstwy te mają przeważnie stromy upad południowy.

Nieco niżej, wśród południowych łapczyckich pól uprawnych leżących pomiędzy szeregiem domów przy gościńcu a małym potoczkiem , okrążającym te pola w półkolu od zachodu i południa

Dalsze odsłonięcia w pośród tego samego ciągu warstw występują na północnym brzegu lasu oznaczonego na karcie spec. jako „skarbowy las“, położonego na wschód od wsi Łapczyc, a należącego do wsi Kolanowa. W miejscu, gdzie brzeg lasu najwięcej zbliża się do gościńca, odsłania się w małej zerwie w wysokości kilku metrów piasek żółtawy przeważnie średnioziarnisty. Nie potrafiłem w nim ani znaleść śladów jakichkolwiek skamielin, ani też, z powodu wielokrotnie przerzynających linii szczelinowych nie można się w nim dopatrzyć sposobu uławicenia.

Idąc w górę za potokiem, przepływającym obok tego

Utwór solny w Wieliczce.

Przekrój przedstawiony na tabl. IV. zestawiłem wie

¹

Do przeglądu może najlepiej posłużyć odnośna część karty specyalnćj (1 : 75.600) Austryi wydanej przez c. k. wojskowy instytut geograficzny w Wiedniu.

²

Jahrb. d. geol. B. Anstallt Wien. 1881.

³

Geogn. Beschreibung d. Schwefellagers von Swoszowice. Haiding. Naturw. Abhandl. 1850. p. 176.

⁴

D. k. k. Schwefelbergbau zu Swoszowice. Oester. Ztschr. f. Berg und Tütt. Wesen. 1872. p. 307.

⁵

Blätterabdrücke a. d. Schwefelflötze von Swoszowice. Haidingers Naturw. Abhandl. B. III. Wien. 1850.

⁶

Beitrag z. Kenntniss d. Flora d. Süsswasserquarzes etc. Jhrb. der geol. R. Anst. 1867.

⁷

patrz E. Desor, sur les deltas torrentiels anciens et modernes. Nice 1880.

⁸

Zostanie opisaną w późniejszym rozdziale.

występuje naprzód w jednem miejscu więcej na południe wysu-niętćm w odkrywkach zaledwie na jeden metr szerokich, a jeszcze mniej głębokich, piasek średnioziarnisty, w części jasnożółtawy, w części białawy. Trochę dalej na północ od tych odkrywek można z wyglądania gleby osobliwie świeżo zoranej przedewszyst-kiem z barwy jej i z rozmieszczonych w niej ułamków skał wydobytych niewątpliwie wnioskować, że w skład jej podglebia wchodzą czerwone i zielonawe tudzież białawe łupki iłowe, jako też cienkowarstwowe piaskowce. Dalej w małćm zacięciu przy ścieżce wiodącej przez pola ukośnie od wschodnich domów łap-czyckich w kierunku do Grierczyc występują jasno-szare i białawe łupki piasczyste do kilku metrów miąższe, stromo ułożone z biegiem WZ.

Idąc w górę za potokiem, przepływającym obok tego odsłonięcia trafiamy dopiero bezpośrednio przed i pod leśniczówką na niejakie choć tylko bardzo liche odkrycia skał. Oto przebijają się tu na kilku miejscach z pod darnia czarne, listkowate łupki iłowe.

Z występywania tych czarnych łupków jakotćż powyżej wspomnianych czerwonych łupków iłowych możemy, uwzględniając orograficzne położenie pasu, w którym występują, z wszelką pewnością wnioskować, że pochył przypierający na południe od Łapczyc do starokarpackićj krawędzi zbudowany jest z układu warstw w ogólności podobnego do tego, który w analogicznćm położeniu znaleźliśmy przedtem blizko na wschód od Wieliczki jako warstwy „lednickie“.

Postępując w kierunku biegu tych warstw ku wschodowi, spotykamy się z odkryciami skał, które nam dają bardzo ważne wskazówki o przynależności całego tego górotworu. Już w pobliżu wspomnianych ostatnio odsłonięć piasku żółtawego odsłaniają się również na samym północnym brzegu lasu kolano w-skiego, na stoku małego rowu ciągnącego się prosto w wschodnim kierunku ku Kolanowie w pomniejszych usunięciach iłołupki listkowate, brunatne i żywiczne, zupełnie podobne do niektórych łupków w skład karpackiej grupy menilitowój wchodzących.

"W odległości mniej więcej 3*5 km. od ostatniego punktu znachodzi się dalsza odkrywka warstw należących do tejże samej grupy. Tuż przy drodze, wiodącej od bocheńskiego przedmieścia Wójtowstwo ku wsi Kurów, na północnej pochyłości płaskiego grzbietu bezpośrednio na północy od tejże wsi wzniesionego, dały, według opowiadania, przed laty występujące tu czarne żywiczne łupki iłowe pobudkę do poszukiwań za węglem kamiennym. Płytkie odkrywcze wkopy, które przytem zrobiono, obecnie prawie zupełnie są zasypane ; potrafiłem jednakowoż wydostać z nich jeszcze kilka większych odłamów skał rozkopanych. Oprócz zwykłych szarych iłołupków znalazłem między tym materyałem także brunatno-czarno mocno bitumiczne łupki iłowe i takież same łupki opalowe zawierające resztki ryb (przeważnie łuski albo ości rybie), a zatem typowe składniki tak zwanych łupków menilitowych, tworzących jedno z najmłodszych ogniw karpackiego systemu. Skonstatowanie występowania tego ogniwa przy formacyi solonośnój zachodniej Gralicyi przyczyni się niezawodnie do utwierdzenia przekonania o zupełnej analogiczności stosunków geologicznych tejże formacyji w porównaniu z formacyją solonośną Gralicyi wschodniej, której biegowi także prawie nieodstępnie towarzyszą łupki menilitowe.

Jak już przedtem nadmieniłem, leżą wychodnie łupków menilitowych koło Kurowa prosto na wschód od grupy pokładów charakteryzowanej przez iły czerwone, a ciągnącej na południe od Łapczyc; więc już z uwagi, iż w całej tej okolicy napotyka się u biegu warstw tylko kierunek wschodnio-zachodni (albo tylko bardzo mało od tegoż na Pc. zboczone kierunki) możemy przypuścić, że oba w mowie będące utwory należą albo do jednego i tegoż samego ciągu warstw, albo przynajmniej do układów warstwowych bezpośrednio do siebie przytykających. Upewnia nas w tern przypuszczeniu również i ta okoliczność, że także w towarzystwie czerwonych iłów występują listkowate czarne iłołupki, które zatem stanowią niejako petrograficzną cechę łączności z łupkami menilitowymi.

Co do układu warstw przypierającego bezpośrednio do brzegu staro-karpackiego koło Kurowa, to dają o nim niejakie wyjaśnienie najprzód kilkakrotne wychodnie skał w korycie potoku przepływającego koło południowego końca téj wsi. "Wyglądają tu różne sinawo-szare iły, przechodzące częścią w łupki iłowe, i z nimi naprzemianległe cienko warstwowane piaskowce iłowate, w ułożeniu rozmaicie nachylonem. Do tegoż samego ciągu warstw należą niezawodnie i te utwory, które, przylegając niezgodnie do warstw piaskowca albieńskiego, tworzą boczną przykrywę stoku podnoszącego się na południe od Dołuszyc i przedstawiają się także przeważnie jako iły łupkowe lub bardzo iłowate, rozłażące się piaskowce, w ułożeniu silnie nachylonem , częścią pogiętem albo w ogóle nieregularnem. Zdaje mi się, że pokłady te odpowiadają zupełnie iłom i piaskowcom, które, jak przedtem wspomniałem, występują w takićjże samej stratygraficznej po-zycyi na Pd. W. od Grierczyc, a łącząc wszystkie te ostatnio przedstawione utwory w jednę całość otrzymujemy układ warstw bieżący równolegle na południe do ciągu czerwonych iłów i łupków menilitowych a przytykający bezpośrednio do krawędzi staro-karpackiój, który dobrze będzie wyróżnić jako układ warstw dołuszyckich.

Zwróciwszy się na północ w kierunku do Bochni spotykamy się już blisko ^ rzed miastem z obszernym kamieniołomem gipsowym, odkrytym w dolnej części zachodniego spadzistego stoku pagóru zwanego Rozbornią. Skałę łomu tworzy przeważnie gips, występujący zwykle w pogiętych płytach o włóknistej texturze, rzadziej w masie zbitej ; przerosły on jest wtrąceniami iłu sinawego, który tworzy cienkie przegródki płytek gipsowych i małe nieregularne gniazda. Niestety skała chowa się na swych brzegach pod rumowiskiem i darniem i nigdzie nie daje się widzieć jakiekolwiek jej odgraniczenie; a że przytćm ani w niej samej ani też w bezpośredniem pobliżu nie widać ani śladów uławicenia, to trudno powziąć stanowczą decyzyją co do stratygraficznej przynależności tej skały gipsowej. Trzeba poprzestać na przypuszczeniu, które się jako najbliższe nastręcza, że tworzy ona regularną wkładkę między pokładami odsłoniętymi w otaczającej okolicy, choć łatwo być może, że gips ten jest tylko częścią jakiegoś schowanego zresztą niezgodnego nadkładu.

U stóp północnego stoku ßozborni znachodzimy odsłonięcia już pośród samego obszaru miasta Bochni. Na spadzistej pochyłości nad potokiem naprzeciw browaru (niedaleko poczty) występuje układ iłów łupkowych, przeważnie szarych; między nimi jednak podrzędnie wtrącony także iłołupek białawy. Warstwy przedstawiają regularne ułożenie w biegu wschodnio-za-chodnim z upadem dosyć silnym na południe skierowanym.

Prawie bezpośrednio aż do tego odsłonięcia sięgają podziemnie kończyny najbardziej ku południowi wysuniętych poprzecznych chodników kopalni bocheńskiej, której główny obszar ztąd oddalony jest około 180 metrów.

Ciało kopalni przeciąga się pod samym środkiem miasta r tak, że dwa po dziśdzień do wjazdu górników i wyciągu soli najwięcej używane szyby: „Sutoris“ i „Regisu prawie bezpośrednio przy rynku leżą, a i dwa inne w naprzeciwległych bokach najwięcej od środka oddalone szyby „Campi“ i „Floris“ zawsze jeszcze w obrębie miasta się znajdują.

W skład górotworu solośnego odkrytego przez odbudowę^ górniczą wchodzą głównie następujące trzy gatunki skał.

Ił, mniej więcej marglowaty, zwyczajnie ciemno-szary, rzadziej czerwonawo brunatny. Zwykle jest on w różnym zresztą stopniu przesiąkły cząsteczkami soli (wykwitującemi przy przejściu ze stanu wilgotnego do suchego) i zasługuje przeto także i petrograficznie na nazwę iłu solnego.

Anhydryt, niebieskawo-biały, zwykle w płytach fałdecz-kowanych o texturze zbitej (tak zwany trzewiowiec).

Sól, bezbarwna lub (zwykle) szarawa, a grubo-, rzadko wielko-ziarnista.

Skały te występują w wybitnćm uwarstwieniu. Miąższość pokładów iłu dochodzi do kilku metrów, pokłady soli dosięgają do 3 metrów; grubość zwykle tylko powoli zwiększa się lub zmniejsza wy klinowaniem, choć często przy rozdzieleniu lub zlewaniu się pokładów okazują się doraźniejsze zmiany w miąższości. Grubości pokładów solnych przydatne do odbudowy jako czysta sól kamienna do potraw wynoszą 05 do 1*5 metra, a niektóre z odbudowanych warstw ciągną się na długość paru set metrów. Grubość płyt anhydrytu zwykle jest małą, wynosi niżej 5 cm. i tylko rzadko grubieje on w potężniejsze masy soczewkowatego kształtu.

mian

Warstwy wymienionych trzech skał leżą ze sobą naprze-powtarzając się przytem wielokrotnie i wklinowując się

na płaszczyznach po-czasem nawet powikłane

jedna w drugę ; nieprzerwane następstwo warstw jednego gatunku skały spotyka się prawie tylko u warstw iłowych, ale i to rzadko. Najściślejsze połączenie panuje osobliwie między iłem i anhydrytem, którego to ostatniego trzewiowe płyty nietylko regularnie z iłem naprzemian leżą ale oprócz tego także nieregularnie go przerastają, przedstawiając się przecznie-przekrojowych jako pogięte

wstęgi.

Tak pokłady iłowe jakotćż i solne zawierają w sobie wrostki i zanieczyszczenia w kształcie małych gniazd, ziarn i żyłek soli względnie iłu a oprócz tego i anhydrytu, tak, że miejscami wytwarzają się mięszaniny i zrośnięcia, w których sól i ił co do ilości się równoważą i które powoli w czyste masy soli albo iłu przechodzą.

Sól występuje dalej jeszcze jako wypełnienie nieregularnych szczelin pośród iłu i anhydrytu, okazując wtedy zawsze texturę równolegle pręcikowatą, przyczem pręciki na płaszczyźnie szczeliny pod kątem 45°—90° są ustawione.

roz-

Jako rzadkie nareszcie zjawisko trafia się pośród górotworu solonośnego jeszcze i gips, a to albo w płytach o teksturze cień- • ko-pręcikowatćj lub włóknistej, albo w bryłach zbitych, albo czasem także wykrystalizowany w próżniach pozostałych po puszczonej soli i anhydrycie.

Co do stosunków uławicenia, to wszystkie warstwy przebite chodnikami i poprzeczniami kopalni Bocheńskiej przedstawiają się jako należące do jednego i tego samego układu warstwowego, który w daleko większej zachodniej części kopalni okazuje bieg w kierunku czysto zachodnio-wschodnim, a we wschodniej jej części zbacza od tegoż kierunku co najwięcej o 7° na Pd. W. To zboczenie nie okazuje się zresztą prawie zupełnie we wierzchniej rozciągłości pokładów, ale uwydatnia się coraz więcej dopiero z głębokością.

Większa część warstw układu solonośnego okazuje przytem upad silny, na południe skierowany; ale jak z jednej strony upad ten zmniejsza się do pochylenia wynoszącego tylko około 35°, tak znowu staje się często stromym i pionowym, a nawet dosyć

północna parfcyja pokładów w zachodniej części kopalni okazuje bardzo stromy upad północny.

znaczna

zu-

(kopii z oryginału znachodzą-archiwum kart

Te pojedyncze stosunki uławicenia można sobie wprawdzie łatwo przedstawić bez wyjaśniających rycin, przekroje zresztą podane przez J. Draka w jego rozprawie „Das Salzlager in Bochnia“¹), jeden przez szyb wschodni „Floris“, a drugi przez szyb zachodni „Campi“ idący, można uważać, jako pełnie odpowiednio rzecz przedstawiające, ale pomimo to pozwalam sobie tu załączyć pod fig. 5. część przekrojowego rysunku Fig. 5.

cego się w urzędu górniczego bocheńskiego), który podaje osobliwie pouczający obraz występywa-nia grubszych, przydatnych do odbudowy pokładów solnych w stosunku do reszty górotworu solonośnego.

Bochnia

(część przekroju poprzecznego).

Idący przez średnią część kopalni przekrój podany przez A. Hauch’a w rozprawie: „Die Lagerungs-Verhältnisse und der Abbau des Steinsalz-

lagers zu Bochnia“²) przedstawia miejscową nieregularność w uławiceniu. Tu bowiem jeden blisko północnej granicy górotworu solnego położony pokład soli okazuje w średniej części swego przebiegu u góry upad ku północy , a następnie u dołu wygina się w płaski upad ku południowi. Ponieważ ten sam pokład w całym swym wschodnim i zachodnim ciągu do stromego upadu południowego wraca i w tymże trwa, przeto wyżwspomniane zachowanie się jego środkowej partyji, przedstawiające się jako wypuklenie ku północy, uważać należy tylko za lokalną nieprawidłowość.

Również i w innych częściach kopalni okazują pojedyncze pokłady solne miejscowe nieprawidłowości w ułożeniu , a to przeważnie skutkiem wystąpienia płaskiego fałdowania; wkrótce jednakże następuje powrót do normalnego ułożenia całego ciągu warstw.

W obec twierdzenia A. Hauch’a (1. c. p. 30), że upad (południowy, stromy) z głębokością się zmniejsza, które to zdanie powtarza także Foetterle³) słowami : „dieser steile (Einfall-Winkel der salzführenden Schichten) wird mit der Tiefe flacher“ uważam za rzecz konieczną tutaj zaznaczyć, że rzekome spłaszczanie się upadu u głębszej części górotworu solnego —jeśli w ogóle rzeczywiście istnieje — nie wszędzie się wyraźnie uwydatnia ; przeciwnie w przeważnej części zwiedzonych przezemnie głębszych obszarów kopalni stanowczo nie jest dostrzegalńem. I tak naprzykład w zachodniej części kopalni, w pobliżu szybu Camp jeszcze w najgłębszych piątrach : Gołuchowskiego i Russeggera przeważna część warstw upada bardzo stromo ku południowi lub północy, albo jest całkiem pionowo ułożoną. Równie też i w najgłębszem obecnie miejscu kopalni, w szybie Nr. 121 pod horyzontem Russeggera, tak, jak i co do innych stosunków górotworu solonośnego, tak też i co do silnego na południe upadu nie dostrzegłem zmiany. W żadnym też z trzech powyżej nadmienionych (ostatnich publikowanych) przekrojów nie uwidacznia się wyraźnie jakieś ogólne zbaczanie górotworu solnego w większych głębiach od stromego położenia.

Jako jeszcze mniej uzasadnione muszę uważać twierdzenie Foetterle’go (1. c. p. 31), jakoby system solonośny bocheński miał w głębi naginać się do upadu na północ. Wypowiedzenie jego: ,,gegen die Tiefe wird (die Salzformation) flacher und nimmt eine schwache Wendnng nach Nord, so dass wir eine scharfe Umgiebung der Schichten vor uns haben“ zdaje mi się nawet zawierać przeciwieństwo samo w sobie, gdyż jeżeli układ solonośny w głębi zmniejsza stromość swego upadu na południe to nie może równocześnie zwracać się do północy. Nie chcę wcale twierdzić, żeby takie wygięcie na Pc. nie mogło mieć miejsca w głębokości dalszej, dotąd nie osiągniętej, ale zawsze po dziś-dzień musimy je uważać tylko jako możliwe przypuszczenie,

en

a nie jako rzeczywistość, na podstawie którćjby dalsze wnioski budować było można, jak to czyniono.

Z tego, co dotychczas o stosunkach geologicznyćh okolicy Bochni nadmieniłem, wypływa także, że kilkakrotnie w dotyczących opisach, także u Foetterlego i Paula⁴), powtarzane twierdzenie, źe układ solonośny pod piaskowiec karpacki upada, nie ma żadnego znaczenia, osobliwie już wted}⁷⁻, jeżeliby się przypuściło, iż układ solonośny w głębi na Pc. się wygina.

Co do rozciągłości pokładów solnych jeszcze tę okoliczność zaznaczyć potrzeba, że one na wschodzie daleko wyżej podchodzą (do powierzchni się zbliżają), jak w zachodniej części ich biegu.

Odpowiednio do skreślonych stosunków ułożenia pokładów solnych rozwinęły się z czasem także kształt i rozmiary kopalni. Przedstawia się ona bardzo wydłużoną w kierunku wschodnio-zachodnim tak, że długość wynosi zwyż 3‘5 km., kiedy rozmiary szerokości tylko w niektórych miejscach do 200 m. dosięgają lub nieco przewyższają.

Natomiast jest znowu głębokość kopalni bardzo znaczną. 10 jest horyzontów odbudowy, które prawie pionowo jeden pod drugim się znachodzą i z których każdy tylko jeden chodnik podłużny posiada, od którego mniej więcej pionowo na Pd. i Pc. rozchodzą się poprzecznie. Trzy pierwsze (rachując od powierzchni) i najstarsze poziomy są tylko we wschodniej części kopalni założone, przeciwnie dwa najgłębsze i oraz najnowsze horyzonty nie przedłużają się na wschód kopalni. Najniższy obecnie poziom leży w głębokości 347‘7 m. od wieńca dniowego szybu Campi, lecz o 40 m. pod tym poziomem już są rozpoczęte roboty górnicze w celu założenia nowego horyzontu, tak że obecna największa głębokość kopalni wynosi 387.7 m.

Co do znachodzenia się szczątków organicznych pośród Bocheńskich warstw solonośnych, to znane były dotychczas tylko odłamy drzew przeistoczone w lignit. W najnowszym jednak czasie znalazła się przecież przynajmniej mikroskopijna fauna kopalna.

Skonstatowanie jej znachodzenia się w ogóle zawdzięczamy p. G. Bukowskiemu, młodemu geologowi, który dopatrzył się skorupek mikroskopijnych Foraminiferów w ile solnym pochodzącym z końca południowego poprzeczni Ferro. Zpowodowawszy przeszlamowanie większej ilości tego iłu, przeszukałem cały takim sposobem otrzymany materyał skorupek i potrafiłem między niemi odróżnić przedewszystkiem okuło 60 gatunków Foraminiferów, z których blisko 40 gatunków albo zupełnie mogły być identyfikowane ze znanymi już dotąd skądinąd gatunkami, albo też przynajmniej wielce do takowych są zbliżone. Zestawiłem je na następującej przeglądowej tablicy (str. 51).

tak że

Co do względnego stosunku ilości, w jakiej występują powyżej przytoczone gatunki, zaznaczyć należy przedewszystkiem, że Globigerina bulloides wraz z Globulina universa wielokrotnie przewyższają wszystkie inne gatunki inne w obec nich wcale podrzędnie tylko występują. Całą tę faunę z tego powodu słusznie nazwaćby można globigerinową. Według przybliżonego obliczenia na 1000 wypłukanych skorupek otwornicowych należy przeszło 800 do Grlobigerina bulloides lub Globulina universa ; z oznaczonych zaś w tym spisie dwoma gwiazdkami 8 gatunków znachodzi się po 10    20 okazów, a

z oznaczonych jedną gwiazdką po 4 - 5 okazów, gdy tymczasem inne gatunki tylko jako bardzo wielkie rzadkości, prawie tylko po jednym występują okazie. Dla tego też konieczną było rzeczą przebrać bardzo dużo wypłukanych z iłu skorupek, aby otrzymać większą ilość tych gatunków.

Uwagi jest także godnóm, że cała ta fauna odznacza się niezwykłą małością skorupek; nietylko bowiem brakuje prawie zupełnie gatunków większych rozmiarów (tylko około 10 okazów z pomiędzy kilku tysięcy przebranych skorupek dosięgały wielkości 2 mm.), lecz także i przeciętna wielkość prawie wszystkich tutejszych gatunków znacznie jest mniejszą, aniżeli tych samychże gatunków gdzieindziej znalezionych np. w okolicy Wiednia lub w iłach Wieliczki.

Oprócz skorupek foraminiferowych znalazły się dalej w ma-teryale wypłukanym najpierw ośrodki skorupek skrzydłopławów (Pteropoda), należące do trzech gatunków i rodzajów. Są to : Spirialis valvatina Rss., Vaginella depressa Daud. i Cleodora spina Rss. Z innych mięczaków prócz niektórych bardzo drobnych i nieoznaczalnych ułamków znalazłem jeszcze skorupkę około 5 mm. wielką, należącą najprawdopodobniej do ślimaka rodzaju

Bulla, ale tak licho zachowaną, że dokładniejsze oznaczenie gatunkowe było wręcz niemożliwem. Ze skorupiaków występują rzadko skorupki małżoraczków (Ostracoda), a dalej znalazł si ę jeden odłamek nożyc rakowych.

e=

CD

tSJ

CD

•-i

G-a/t-ULZŁełc

Bochnia ił solny

„Septarien

Thon“

Wyższy

Oligocän

Wieliczka

Sól

Wieliczka ił solny

„Schlier“

II. piętro

modyor.

1.    Gaudryina siphonella Rss.....

2.    „    badenensis Rss.....

3.    Cornuspira Bornemanni Rss.....

4.    Biloculina bulloides d’Orb......

5.    „    amphiconica Rss.....

6.    Quinqueloculina Akneriana d’Orb. Boueana d’Orb. . .

w.    „    tenuis Cziz.....

9. Nodosaria stipitata Rss. . , exilis Neug. radis d’Orb. . .

12. Dentalina consobrina d’Orb.

acuticauda Rss. .

7.

8.

10.

11.

13.

| ~ *    r—4

**#*+• *+ * * * * * *4- *++++ * « * * r *    *++ * *

ł—• ł—• H-* H-»

t—•

H—i

b~> >—

+ •    ++    +++ + + + +•    •    + ¹⁻¹    + K- H- I- I- •—

77

„ Adolphina Rss.

15. Glandulina laevigata d’Orb. .

rotundata Rss.

17.    Cristellaria Gerlachi Rss. . .

18.    Robulina simplex d’Orb. inornata d’Orb. deformis Rss. . depauperata Rss. cultrata Montf. .

28. Bulimina cf. Buchana d’Orb

14.

16.

19.

20.

21.

22.

24.

97

r>

jj

••

elongata d’Orb.....

„ cf. pyrula d’Orb. . . .

26.    Uvigerina asperula Cziz. . .

27.    Sphaeroidina variabilis Rss. . .

28.    Bolivina cf. antiqua d’Orb. . . .

29.    Textilaria carinata d’Orb. . . .

30.    Orbulina universa d’Orb.....

31.    Globigerina bulloides d’Orb. . .

32.    Truncatulina Boueana d’Orb. . .

25.

33.

77

Dutemplei d’Orb. . . ,,    Ungerana d’Orb. . .

35.    Discorbina planorbis d’Orb. .

36.    Pulvinulina umbonata Rss. .

37.    Rotalia Soldani d’Orb. . .

38    Nonionina Soldani d’Orb.

39    Heterostegina Grotriani Rss 40. Polystomella crispa Lam.

34.

+* +* ++ +

+• + *- +++++ ~+

-■ +• ++-

Znachodzenie w Bochni : *** bardzo częste ; ** nierzadkie ; * rzadkie ; bardzo rzadkie. Znachodzenie gdzieindziej : -f* częste ; 1 rzadkie.

To jest cała fauniczna zawartość iłu solonośnego z chodnika Ferro.

Niedawno temu znalazłem na innćm miejscu kopalni i to także w najgłębszej części w jednej z najbardziej ku południowi wysuniętych warstw górotworu solonośnego, mianowicie u czoła (południowej) poprzeczni „Kaczwińskiego“ w iłach dosyć liczne foraminifery, które w ogólności są identyczne ze znachodzącćmi się w poprzeczni Ferro ; lecz nie miałem dotąd sposobności przeglądnąć je szczegółowiej. Nareszcie mniej więcej w tymże samym ciągu warstw znalazł się także przy odbudowie w pośród skały złożonej z przerastającego się nawzajem iłu, soli kamiennej i anhidrytu odłam większego korala, który niewątpliwie z gatunkiem Caryophyllia salinaria Rss. jest identyczny.

niejaką wiadomość dwa w dawniejszym cza-

nam

O warstwach od południa do górotworu solnego przypierających podają

sie w 1. 1835—1838 w kierunku południowym na przeszło 250 m. długości prowadzone poprzecznie. Jedyne, jakie posiadamy sprawozdanie o tej odkrywce, znachodzi się w przytoczonej rozprawie Hauch’a (p. 33—35), lecz i to nie jest zupełnie jasne. Wskazuje ono, że przebito warstwy o prędko zmieniającym się petrograficznym składzie : przeważnie iły i margle szare lub także często brunatne, zielonawe lub w ogólności pstre, dalej łupki bitumiczne i cienko-warstwowe piaskowce, którym to skałom okazywały się domieszane gips i—niewątpliwie przynajmniej w pierwszej częci chodników — także sól. Wprawdzie w sprawozdaniu znachodzą się wzmianki o występowaniu „iłów solnych“ jeszcze w ostatniej trzeciej części chodników, jednakże nie można być pewnym, czy rzeczywiście te iły okazywały przymieszki soli, czy też tylko z przyczyny podobieństwa z iłami występującymi pośród pokładów soli w kopalni otrzymały tę nazwę.

Co się tyczy ułożenia warstw przebitych tymi chodnikami, to wahały się one w swćm nachyleniu pomiędzy upadem północnym a południowym.

W ogólności zatem tak pod względem petrograficznym jak tektonicznym widocznym jest związek ścisły i nieprzerwany prze-chód pomiędzy właściwym górotworem solonośnym a przylegającymi doń od południa warstwami.

Co się zaś tyczy warstw przypierających bezpośrednio od północy do górotworu solnego, to kopalnia tyle tylko daje w tym względzie wyjaśnienia, że kończyny chodników północnych w ogólności dochodzą do ciemnych często cienko-łupkowych iłów, które albo bardzo mało albo wcale nie zawierają soli i w których zazwyczaj pojawia się wilgoć a z nią zarazem i gips.

Poznawszy najważniejsze geologiczne stosunki górotworu solonośnego w odsłonięciach podziemnych kopalni, należy nam teraz powrócić do przeglądu odkrywek w naziomie okolicy B o-chni. W obrębie miasta od północnej jego strony nie znalazłem jednak żadnego odsłonięcia warstw trzeciorzędnych. Płaski garb oddzielający kotlinowatą wklęsłość, w której leży główna część miasta od niziny przy kolei, utworzony jest z gliny dyluwialnćj, której pokrywa dopiero w niejakiem oddaleniu od miasta na północno-zachodniej stronie okazuje się przedartą.

Nasamprzód natrafiamy na odsłonięcie głębszych warstw— choć tylko na bardzo mały rozmiar i sposobem sztucznym — w cegielni położonej na wschodnim końcu wsi Chodenice (Trinitatis). Pod pokładem gliny dyluwialnćj, która u góry przedstawia się w zwykłem wyglądaniu (jest brudno-źółtą i nie-warstwowaną) u spodu zaś okazuje (poziome) warstwowanie i barwę sinawo-szarą, doszły na obszarze kilka m² szerokim wkopy do iłu sinawo-szarego, cienko - warstwowanego, rozpadającego się listkowato, między którym to iłem wtrąconych jest kilka warstewek iłowatego piaskowca. Układ tych warstw okazuje stromy upad ku południowi.

Nieporównanie większe odkrycie podobnych warstw zna-chodzimy przy zachodnio-południowćj stronie Chodenic. Przy miejscu, w którćm mały potoczek przychodzący ze stoków od północy zbliżył się do zagród, przypiera do niego urwista ściana, na której przez usunięcia obnażają się pokłady. Przeważająco występują tu iły sinawo-szare, cienko-warstwowane, czasem do łupkowych zbliżone, lub listkowato rozpadające się i zawierające miejscami większą lub mniejszą ilość przymieszki miałkiego piasku, czasem jednak plastyczne. Pośród tych iłów występują regularnie naprzemianległe cienkie warstewki kruchego piaskowca, iłowatego, dalej jedna 0.2 m. gruba warstwa piasku żółtawo-białego i, jako cienkie wtrącenia, piasczyste listkowate łupki wyróżniające się swą białością. Cały ten układ ukazuje dosyć jednostajne strome nachylenie ku południowi.

Ten sposób uławicenia pokładów koło Chodenic (pod dy-luwialną gliną) obnażonych jako też i petrograficzna jakość przewężającej ich części przemawiają za tem, uważać te „warstwy chodenickie“ jako przynależące jeszcze do tegoż samego układu warstw, który poznaliśmy dotąd jako przypierający w sil-nćm podniesieniu do starokarpackićj krawędzi przy Bochni, a którego sam krańcowy brzeg północny właśnie one tworzą, przedstawiając się równocześnie jako (pozorny) zgodny pokład solo-nośnego układu bocheńskiego.

południe aż do gościńca łapczyckiego nie ma także

na

Na południe od Chodenic idąc w górę potokiem można wprawdzie widzieć gdzieniegdzie w łożysku tegoż trochę sinawo-szarych plastycznych iłów, ale zresztą zupełnie pod darniem pastwisk i orną ziemią ukryte jest zachodnie przedłużenie pokładów solonośnych bocheńskich, których ciąg podziemnie jednym chodnikiem, a mianowicie podłużnią „ Scheuchenstuhl “ w czwartym poziomie „August“, aż dotąd —pod grupę domków leżących około 05 km. na Pd. od Chodenic położonych — dośledzony został. Dalej

żadnych odsłonięć. Natomiast znachodzimy je nieco liczniejsze i obszerniejsze na wyżynie i stokach wzniesienia, na którćm zbudowany jest kościół Łap czy c. Pomiędzy warstwami iłowćmi, z których ten pagór „łapczycki“ okazuje się zbudowanym, wpadają predewszystkiem w oko łupkowe, białawe lub jasno-szare, zwyczajnie cienkie warstewki, które chociaż w całości w zupełnie podrzędnej występują masie, ale pomimo to, na wielu miejscach się powtarzając, do charakterystycznych składników grzbietu łapczycko-chełmeckiego należą.

Warstwy te białawe albo rozdzielają się listkowato albo rozpadają się płasko muszlowo i mają powierzchownie wielkie podobieństwo do niektórych łupków wapniowych, lecz albo wcale nic wapna nie zawierają, albo tylko jako domieszkę bardzo nieznaczną. Natomiast okazały się złożone prawie w połowie z bardzo czystego iłu (zatem właściwiej kaolinu) a w drugiej połowie z nader drobniutkiego piasku kwarcowego⁵). Próbka pochodząca ze stoku ponad Rabą na północ od wsi Moszczanica zawierała 71⁵84°/₀ krzemionki, 19‘72°/₀ glinki i 6⁵99% wody (razem 98‘50°/₀) co odpowiadałoby zawartości 49'76°/₀ kaolinu i 4O74°/0 piasku kwarcowego. Skała ta należy zatem do silnie piasczystych łupków iłowych, lecz dla wyróżniającego się jej wyglądania odpowiednio jest wyszczególnić ją także osobną nazwą, choćby tylko tymczasową, jako „łupki kaolinowe“.

Już przedtem wspominałem o wtrąconych cieniutkich warstewkach białawych łupków tak pośród układu warstwowego na północnym stoku Eozborni jako też pośród warstw „chode-nickich“. Są to jakoby pierwsze zaczątki wystąpienia „łupków koalinowych“, które dopiero w okolicy więcej na zachód położonej wzmagają się co do liczby i grubości ich warstewek.

Widziałem je w świeżym rozkopie przy wcięciu drogi prowadzącej od kościoła na dół do wsi pośród układu różnych ciemnych iłów łupkowych w ułożeniu silnie na południe nachylo-nćm. Małe wychodnie stromo stojących „łupków kaolinowych“ okazują się przy grupie domków ustawionych na górze przy drodze wiodącej wprost na wschód od kościoła. Najobszerniejsze odkrycia przedstawiają się w dolnej części jarów i rowów, które zaczynając się blisko kościoła w północny stok pagóra się wryły.

Największy z nich zaczyna się u góry dwoma głównćmi szeroko wklęsłćmi ramionami, z których lewe w pobliżu kościoła na Pc. W. od tegoż swój początek ma. Przy zejściu się wspomnianych ramion, które to miejsce leży w przedłużeniu biegu bocheńskiego układu solonośnego, odkrywają się iły szarawe, listkowato rozpadające się, w których nieco więcej na Pc. ukazują się wtrącone warstewki „łupków kaolinowych“. Ułożenie przedstawia się jako stromo nachylone, przeważnie w kierunku południowym, ale czasem i w innych kierunkach, niezawodnie w skutek zesunięć. Ten cały układ warstw trwa aż do miejsca, w którćm z głównćm korytem potoku łączy się od lewej strony boczny parów, który nieco dalej (wyżej) przedstawia się jako wspaniały, typowy jar glinowy (Lössschlucht) o pionowych ścianach do 20 m. wysokich.

Idąc dalej wzdłuż potoku przychodzi się w pobliżu oddziału pól oznaczonego na karcie wojsk, instytu geograf, jako „Garbo-wice“, według (dawniejszej) nazwy „Grabowiec“, do zalesionego małego wąwozu, w którym odkrywa się układ warstwowy odmienny od tych, które dotąd w okolicy Bochni poznaliśmy. Zaraz na początku okazują się na samym spodzie koryta potoku sinawo-szare plastyczne iły i z nich wysterczające podobnie zabarwione iłowate piaskowce cienko-płytowate. Na tych widzieć można miejscami przyrosłe odłamki skorup mięczaków, przeważnie rodzaju Pecten, okazujących podobieństwo do gatunków neogeńskiego oddziału formacyi trzeciorzędowych. Ściany zaś wąwozu utworzone są ze średnio grubych pokładów piasku żółtawego, poprzegradzanych wkładkami iłu zielonawego przepełnionego drobnémi okruchami skorupo wómi. Ułożenie przedstawia się przeważnie jako zupełnie poziome, a chociaż gdzieniegdzie widać i pochylone partye warstw, to jest to najoczy-widniej tylko skutkiem oderwania się i usunięcia pomniejszych części od całego systemu.

Na lewo od ujścia potoku, za którym dotąd szliśmy, do Raby, występuje bezpośrednio przy jéj brzegu rozleglejsze i bardzo ważne odsłonięcie. Pod nie grubą pokrywą gliny dylu-wialnój, z której prawdopodobnie pochodzi kilka poniżej rozrzuconych brył granitu i gnajsu, leży pokład warstw do 10 m. miąższy, składający się przeważnie z sinawych często piasczy-stych iłów, cienko warstwowych. W środkowej partyi tych iłów występuje cienka warstewka mocno zanieczyszczonego miału lignitowego, jakoteż kilka również cieniutkich warstewek twardego rdzawo wietrzejącego marglu. Ku dołowi wsuwają się pły-towate warstwy sinawo szarego, iłowatego (do molasy alpejskiej podobnego) piaskowca, którego zwiąźlejsze pokłady mocniej opierają się podmulającemu działaniu prądu rzeki.

Chociaż cała wyższa część terasowato wznoszącego się tutejszego brzegu nadrzecznego ciągle się usuwa, jednakże wido-cznćm jest, że uławicenie warstw składających to zbocze jest w ogólności poziomem.

Takim sposobem cały układ warstw obnażony na zachód od Grabowca, a składający się u góry przeważnie z piasków, u dołu zaś z pokładów iłowych, który to układ tymczasowo jako warstwy grabowieckie wymieniać sobie pozwolę, przedstawia się co do swego ułożenia w silnćm przeciwieństwie (dyskordan-cyi) do układu warstw przypierającego do niego od południa a charakteryzowanego osobliwie wystąpieniem „łupków kaolinowych“. Oprócz tej tektonicznej różnicy okazują warstwy „grabowieckie“ także i paleontologiczną odrębność okazującą się w zawartej w nich faunie kopalnej.

Iły bowiem „ grabo wieckie“ zawierają skamieliny, w niektórych warstwach w większej nawet ilości nagromadzone. Resztki te są jednakże tak licho zachowane, że bardzo wiele trzeba czasu, aby z nich większą ilość całych lub w ogólności ozna-czalnych gatunków otrzymać. Z materyału, jaki dotychczas potrafiłem uzbierać, zdołałem ^niewątpliwie oznaczyć następujące gatunki :

Heliastrea Heussiana Edw. Właściwie forma pośrednia między tym gatunkiem a bardzo pokrewną H. conoidea Rss., do której to ostatniej zbliża się grubopalczystą postacią koralo-winy, zresztą atoli zupełnie z H. Reussiana się zgadzając.

Ostrcci cochlear Poli Dub.

Ostrea Leopolitana mihi (in lit.). Znachodzi się także w dolnych pokładach lwowskiego miocenu.

Ostrea digitalina Dub.

Pecten Besseri Andrz.

Pecten elegans Andrz. Zbliża się cieńszemi i równiejszemi żeberkami i wyraźniejszą nierównobocznością do P. scabretlus Lam., wyróżnia się jednakże jeszcze dostatecznie od tegoż mniejszą ilością (12) żeberek.

Area diluvii Lam.

Pectunculus pilosus Lam.

Nucula sulcata Bronn. Od N. nuci eus Linn., który to gatunek z sąsiadujących okręgów neogenicznycli wielokrotnie wymieniają , różnią się skorupki grabowieckie mniejszą wypukłością jakoteż współśrodkowćm fałdeczkowaniem i promienistćm użeber-kowaniem, nieco tylko delikatniejszćm aniżeli to widocznćm jest na skorupkach gatunku N. sulcata, którą z poziomu geologicznego piacentino z miejscowości Tiepido we Włoszech otrzymałem, a które zresztą zupełnie z grabowieckiemi skorupkami się zgadzają.

Ludna columbella Lam. Gardita Iouanneti Bast. Cardita rudista Lam. Gardita scalaris Sow. Isocardia cor Linn.

Venus multilamella Lam. Corbula gibba Olivi. Conus Dujardini Desh.

Mitra ebenus Lam. Zgodna z formą ze Steinabrunn przedstawioną przez Hoernesa ⁶).

Turitella suban qui ata Broce. Formy, które Brocchi ⁷) jako Turbo spiratus i T. acutangulus rozróżnia, Bronn zaś, a za nim i M. Hoernes z Turritella subangulata połączył.

Turritella JRabae mihi (in litt.)⁸) = var. T. marginalis (Brocc.) aut. pars.

Trochus fanulum Gmel.

Trochus patulus Bronn.

Natica millepunctata Lam.

Natica lielicina Brocc.

Prócz powyżej wymienionych gatunków posiadam jeszcze wiele innych mocno uszkodzonych i wcale nieoznaczalnych skorup, które niezawodnie innym rodzajom przynależą, tak że przez dalsze poszukiwania z pewnością ilość gatunków fauny grabo-wieckiój znacznie będzie mogła być wzbogaconą.

Co do względnej częstości znachodzenia się wyliczonych skamielin pośród iłów grabowieckich, to gatunki : Turritella Ha-bae, Gorbula gibba, Ostrea digitalina, Pecten Pesseri, P. elegans i Pectunculus pilosus należą w stosunku następstwa, w jakiem tu są zestawione, do najliczniej występujących.

Postępując w kierunku zachodnim wzdłuż podnóża podgórskiego, które stanowi oraz brzegowisko Raby, przychodzi się wprost na Pc. od kościoła łapczyckiego, do kilku blisko po sobie następujących, krótkich, lecz stosunkowo głębokich wyrw, które odsłaniają układy średniogrubych warstw w różnym kierunku i o różnym kącie nachylonych. Ta doraźna zmienność w ułożeniu pochylonćm jak również i ta okoliczność, że u spodu pokłady zbliżają się do płaskiego ułożenia, świadczą, iż nachylenie to nie jest wcale skutkiem jakiegoś podniesienia górotwórczego, które by było spowodowało przedewszystkiem jednostajność w podnoszeniu się pokładów, lecz, że w mowie będące następstwa warstw są tylko kawałami poziomego systemu pokładów, który na brzegu podgórza obwisły, rozdarł się w części, które względem siebie nieregularnie się przesunęły.

Petrograficznie przedstawiają się te pokłady przeważnie jako iły silnie piasczyste, rzadziej jako czyste piaski lub iły bez piasku. Pomimo naprzemianległości różnych warstw można i tu zauważyć, że u góry przeważają warstwy piasczyste, a u dołu warstwy iłowe, jak to widzieliśmy u pokładów obnażonych bezpośrednio na wschód ,* które warstwami „ grabo wieckiemi“ nazwaliśmy i które razem z pokładami ostatnio skreślonych odsłonięć jako „grabowieckie piaski“ i „grabowieckie iły“ rozróżniać by można, naturalnie nie zapominając na najściślejszy związek, jaki między tymi oddziałami istnieje.

Za połączeniem iłowo - piasczystych warstw nachylonych w ostatnio wspomnianych odsłonięciach z poziomymi pokładami „grabowieckimi“ przemawiają stanowczo także i skamieliny pośród nich się znachodzące, a w zupełności z „grabowieckimi“ gatunkami zgodne. Z nie bardzo licznych skorup (przeważnie ułamków) potrafiłem bowiem oznaczyć.

Ostrea digHalina Dub.

Pecten Bessert Andrz.

Pectunculus pilosus Linn.

Cardita Parischi Groldf.

Corbula gihha Oliv.

Tur rit eil a subangulata Brocc.

Dalej na zachód przychodzi się do głębszych obnażeń w dolnej części koryta ściekowego, które względem kościoła łapczyc-kiego najbliżej na północny zachód jest położonóm. W znacznie rozszerzonćm usuwisku widać tu odkryty potężny układ szarych iłów po części łupkowych z wtrąconymi „łupkami kaolinowymi“ w ułożeniu niezwykłćm, przedstawiającćm płasko w górę wypukły fałd. Północne skrzydło tegoż upada nieco stromićj i chowa się w niewyraźnóm kolankowatóm złamaniu pod rumowiskiem , tak że nie można dostrzec jaki jest stosunek ułożenia tego całego układu, który wedle swego stratygraficznego położenia i petrograficznego składu przedstawia się jako przedłużenie warstw „chodenic-kich“, względem przylegających od północy pokładów. Następują bowiem w tym kierunku po bardzo małej tylko przerwie w odsłonięciach, słabo na północ nachylone pokłady iłowe z naprzemian-ległymi piaskowcami, które tak według wejrzenia petrograficznego jako też i na podstawie zawartych kilku skorup Pecteiiów niewątpliwie do pokładów „grabowieckich“ zaliczyć należy. Nie wiedzieć więc czy one niezgodnie odcinają od przylegających pokładów, które do „chodenickich“ zaliczyliśmy, czy też następują na nich jako nakład w nieprzerwanej zgodności (Concordanz).

W dalszej zachodniej części północnego stolcu grzbietu łap-czyckiego występują w większym rozmiarze odkrycia warstw przy silnym na Pc. skierowanym skręcie Raby bezpośrednio na wschód od ujścia potoku łapczyckiego.

Pc. okazują się znowu łupki „kaolinowe“, które tu

na

Głęboki, częścią zalesiony lub krzewiną zakryty jar ciągnie się tu prawie od samej wyżyny pagóra na dół aż do brzegowisk Raby, odsłaniając w spodzie swym tu i ówdzie części ciągnącego tędy układu warstw. W tyle przechodzą, jak to osobliwie widzieć można w małej studzience, w której bierze początek strumyk jaru, łupki „kaolinowe“. Niżej nieco, prawie dokładnie w przedłużeniu biegu solonośnych pokładów bocheńskich, występują w potężnćm odsłonięciu sinawe iły cienkowarstwowane. Dalej

więcej, jak gdziekolwiek w całej okolicy, tworzą dość jednolity układ warstwowy, przez który potoczek przesadza w malutkiej kaskadzie. Za łupkami „kaolinowymi“ znowu występują sinawe iły, które gubią się dopiero pod pokrywą napływową.

Ułożenie wszystkich warstw występujących w jarze, przy którym jesteśmy, przedstawia się jako jednostajne, okazujące nachylenie prawie czysto południowe, pod kątem zmiennym, ale w ogóle u dołu w pobliżu samego podnóża stoku mniejszym, jak wyżej, co zdaje mi się jedynie przez podmycie tegoż jest spowodowanćm.

Na każdy sposób jednakowoż przedstawia się cały, dopiero co skreślony układ warstw niższej części północnego stoku pagóra łapczyckiego jako pod wszelkimi względami zgodny z utworami składającymi wierzchnią część tegoż pagóra.

Na Pc. W. od ujścia jaru, którego odsłonięcia dopiero co nas zajmywały, odkryte są bezpośrednio przy samym brzegu Raby i przy dawniejszych jej brzegowiskach układy warstwowe, które tak wedle ich petrograficznej jakości jak i sposobu ich ułożenia pośredniczą między przylegającym od Pd. jednolicie podniesionym układem warstwowym z jednej a pokładami „grabo-wieckimi“ z drugiej strony i odpowiednio też temu stratygraficznie przedłużeniu warstw „chodenickich“ odpowiadają. Przeważają między nimi sinawo-szare iły piasczj^ste; często listkowato się rozpadające ; wtrącone okazują się cienkie warstewki łupków „kaolinowych“ i żelezistych twardych margli. Ułożenie okazuje się po części do poziomego zbliżonćm lub płasko-pofałdowanćm, w części zaś występuje stromo na ułożenie.

Płd. Z. lub Płd. W. nachylone

W paru miejscach pośród tego układu warstwowego okazują się w ile wprysnięte, liczne choć małe, co najwięcej 3 cm. długie, krystałki lub w ogóle jednotniki słupkowe gipsu. Wrostki te stwierdzają odpowiedniość tych pokładów do obfitujących w gips warstw przylegających na Pc. do solonośnych bocheńskich.

Zwracając naszą wędrówkę znowu dalej na zachód, znacho-dzimy nasamprzód na brzegowisku Raby przytykającćm o i. wschodu do potoku łapczyckiego liczne wychodnie łupków „kaolinowych“, tych właśnie, które ciągną przy wspomnianej niedawno małej kaskadzie.

Poza potokiem łapczyckim, na Pc. Z. od wsi M o sz cz ani c a ustają na znaczną przestrzeń obnażenia u brzegowiska Raby, i okazują się znowu aż na samej zachodniej kończynie pagóra, na którym zbudowana jest wioska Chełm. Na zboczach koło karczmy i na zachód od kościoła okazują się wychodnie cienkowar-stwowanych łupków iłowych szarych i „kaolinowych“ z kierunkiem biegu od zachodu znacznie na Pc. skierowanym i odpowiednio południowym upadem silnie stromym.

Ten ciąg warstw Chełmu ucięty w swym biegu zachodnim przez nizinę napływową Raby, przedstawia się najwidoczniej jako bezpośrednie przedłużenie układu warstw tworzącego wyżynę grzbietu łapczyckiego. A że tenże układ warstwowy nieza-przeczenie leży na południe od pasu odpowiadającego biegowi warstw solonośnych bocheńskich, więc widocznem jest, że przedłużenie tychże albo ciąg warstw, któreby się z nich przez petrograficzną zmianę lub wklinowanie się wykształciły, koniecznie gdzieś na wschód od Chełmu z brzegowiska Raby pod aluwia tejże się zanurza. Miejsce, gdzie ten ciąg warstw zawierających przy Bochni pokłady soli występuje w swojém zachodniém przedłużeniu na zewnątrz z pagóra łapczycko-chełmskiego, nie da się wprawdzie zupełnie dokładnie oznaczyć, ale przynajmniej w przybliżeniu określić jako leżące na każdy sposób w pobliżu północnego końca wsi Moszczanica.

Główną przyczyną niepewności w tym względzie jest ta okoliczność, że nie wiedzieć czy cały ciąg warstw pagóra łapczy-ckiego już na wschód od potoku łapczyckiego zaczyna zbaczać od swego prawie czysto zachodniego biegu do biegu północno-zachodniego, który koło Chełmu panuje, czy też to zboczenie dopiero na zachód od wspomnianego potoku się wyrabia. W każdym razie część iłów sinawych przy wspomnianej przedtem małej kaskadzie występujących należy do ciągu warstw solonośnych bocheńskich. Niezawodnie szczegółowe zbadanie tych iłów co do ich właściwości petrograficznych i chemicznych, tudzież co do zawartości skorupek zwierzęcych przysporzyłoby dalszych wskazówek w kwestyi przyłączenia ich do iłów towarzyszących pokładom solnym koło Bochni; badania tego nie miałem jednakowoż dotąd możności przeprowadzić.

Kończąc przegląd terenu podkarpackiego między Bochnią a rzeką Babą położonego, pozwolę sobie jeszcze wprost podnieść tę okoliczność, która już z podanego opisu wypływa, że przedstawienie tejże okolicy na dotychczas publikowanych kartach geologicznych jest wcale nieodpowiednie osobliwie z tego względu, iż dano, osobliwie w zachodniej części obszaru, glinie dylu-wialnćj nieporównanie większe niż się jej należy rozprzestrzenię, ignorując i zakrywając tym sposobem różne przedtem skreślone pokłady trzeciorzędne, które, oprócz że w jarach i rowach się okazują, także i bardzo znaczne części samójże powierzchni bezpośrednio pod pokrywą darniową lub glebą orną zajmują.

Co się tyczy geologicznego składu terenu na wschód od Bochni położonego, to w okolicy bezpośrednio do miasta przylegającej, która zawiera w swćm podziemiu po części już odbudowane najbardziej ku wschodowi wysunięte części pokładów solnych, nie okazują się żadne odsłonięcia trzeciorzędowych pokładów, gdyż wszystko głębsze zupełnie zasłania glina dyluwial-na — typowy „Löss“ ■— nie ustępującą nawet jeszcze i w dnie rozpadlin do 10 m. głębokich. Dopiero w większem oddaleniu od Bochni, a to w małej dolinie, w której rozłożona jest wieś Gorzków, na południe od tejże wsi, napotykamy znów kilka głębszych odsłonięć, które prawie zupełnie leżą w kierunku biegu warstw bocheńskiej formacyi solonośnćj. Jest to ta właśnie o-kolica, w której przed mniej więcej 50 laty ze strony bocheńskiego zarządu salinarnego przedsięwzięto poszukiwania górni-

Pomimo wielokrotnych wywiadywań i dochodzeń, jakie w celu wyjaśnienia téj sprawy przedsięwziąłem — między inné-mi także i w archiwalnym zbiorze map zarządu górniczego bocheńskiego, w którym znalazły się starannie wykonane orograficzne karty w mowie będącego obszaru poszukiwań z dokładnie nakreślonćmi miejscami, w których szyby odkrywcze założone zostały — nie mogłem przecież nabyć dokładniejszej świadomości o rezultatach tych poszukiwań, a tern mniej czegoś dowiedzieć się, coby potwierdzało podanie J. Puscha ⁹), jakoby tu zamiast iłu solnego („Salzthon“) i gipsu znaleziono żółtawy wapień z galmanem i śladami galenitu. —

cze.

Muszę nawet to podanie pomimo rozmaitych możliwych przypuszczeń, osobliwie co do rudy cynkowej i ołowianej, które, jak wiadomo, w formacyi solonośnćj koło Truskawca występują, tern więcej uważać jako przy obecnym stanie rzeczy nie zasługujące na uwzględnienie, gdyż właśnie w tej okolicy nie znalazłem żadnych wapieni, ale przeciwnie iły sinawe z wielką ilością wpryśniętego gipsu.

Zaraz przy kraju lasku, do którego zbliżamy się idąc w kierunku południowym od Gorzkowa wzdłuż strumyka w górę, iły takie okazują się na wielu miejscach wyzierając z pod ziemi ornej w rozwarciach, przez małe usunięcia i popękania powstałych. Postępując dalej wzdłuż strumyka w górę, napotykamy zaraz przy wejściu do lasu kila małych rowów, w których odsłaniają się pokłady. Są to przeważnie sine łupkowe iły, miejscami na przemian ległe z płytowatymi piaskowcami, a można też tu i ówdzie widzieć w cienkich warstewkach w pry-śnięty łupek „kaolinowy“ łapczyckiego grzbietu. Co się zaś tyczy ułożenia warstw tu występujących, to takowe nie w każdćm odsłonięciu jest zupełnie jednakowe ; w całości jednak przeważa silniejszy upad w południowym kierunku.

Otóż górotwór odkrywający się na południe od Gorzkowa przedstawia się tak pod względem petrograficznym, jako też i co do sposobu uławicenia jako niezmienione wschodnie przedłużenie ogniw systemu warstw ciągnącego się przez Bochnią. W razie potrzeby zatem chodnik poprowadzony bezpośrednio od

Gorzkowa w południowym kierunku mógłby dać wyjaśnienie o obecności lub braku pokładów soli pośród omawianego ciągu warstw.

W części pasu podkarpackiego następującej bezpośrednio na wschód, mianowicie w okolicy położonej na południowy zachód od wsi Jasienia, nie znalazłem żadnego głębszego odkrycia.

Obecnie po ukończeniu przeglądu wszystkich donioślejszych odsłonięć warstw w bliższej i dalszej okolicy Bochni, pozwolę sobie przypomnieć jeszcze, w krótkićm streszczeniu, główne wyniki uzbieranych doświadczeń dotyczących budowy geologicznej tejże okolicy.

Oto widzieliśmy, że pagórowaty pas kraju przypierający tu do grzbietu karpackiego, zbudowanego przeważnie z piaskowców formacyi kredowej, utworzony jest bez względu na bardzo grubą miejscami pokrywę gliny dyluwialnćj, w nieporównanie przeważającej części swej rozciągłości, z szeregu warstw ułożonych w silnćm, często nawet stromóm lub przerzuconóm nachyleniu. Pośród tego następstwa warstw wschodnio-zachodni lub — na zachodnim jego końcu — północno-zachodni kierunek tak zgodnie i jednolicie opanowuje bieg warstw, że musimy uważać tę jednostajność podniesionego ułożenia jako dowód łączności, jaka musi istnieć między częściami tego całego górotworu, który petrograficznie przeważnie z różnych skał iłowych (iłów, iłów łupkowych i iłołupków) się składa, pośród których w partyi środkowej łupki menilitowe blisko zaś kraju północnego pokłady soli (z Anhydrytem) zgodnie są wtrącone.

Do tego jednolicie podniesionego szeregu warstw przytyka od północy a to—przynajmniej częściowo—w wybitnej niezgodności układ warstw nie okazujący żadnego p )dniesienia lecz przeciwnie leżący w większej części swego, zresztą na bardzo mały obszar samego tylko podnóża brzegu podgórskiego ograniczonego rozprzestrzenienia, zupełnie poziomo, który to układ przeważnie z iłów i piasków się składa.

Do lepszego uzmysłowienia budowy geologicznej omawianego obszaru może nieco przyczyni się szematyczny przekrój zespólający górotwory bliższej okolicy Bochni podany pod fig. 4 na tabl. II.

Zestawienie i oznaczenie wieku.

Poznawszy geologiczne odsłonięcia wśród całego terenu zawierającego solonośną formacyą Wieliczki i Bochni, pozostaje nam obecnie jeszcze zadanie, porównać w przeglądowem zestawieniu układy skał, które poznaliśmy jako wchodzące w skład budowy pojedynczych części przeglądniętego obszaru, połączyć ze sobą te, które należą do siebie jako części jednego i tegoż samego utworu geologicznego, a otrzymawszy różne górotwory jako składniki całego omawianego terenu, starać się wyznaczyć ich stosunek względem siebie i ich wiek geologiczny.

Całość warstw pasu podkarpackiego przy Wieliczce i Bochni rozpada się najsamprzód na dwa główne oddziały, które szczególnie co do stosunków uławicenia i rozprzestrzenienia, po części jednak także i co do składu petrograficznego, w wybitnem względem siebie przeciwieństwie się przedstawiają, a któreto oddziały przy tern do różnych, chociaż bardzo prawdopodobnie bezpośrednio po sobie następujących działów wiekowych przynależą. Oba te oddziały zdają się być wykształcone, chociaż z kilku przerwami, w całej rozciągłości terenu, lecz każdy z nich w wykształceniu zmieniającem się prawie statecznie w za-chodnio-wschodnićm ich przedłużeniu.

dalej przez Bogucice i Za-

Piaski Wielkie

Młodszy oddział wykształcony jest u góry jako utwór piasków, które na zachodnim końcu terenu poznaliśmy jako piaski Rajska, a które ztąd w nieprzerwanej rozciągłości przez Kossocice,

bawę aż wgłąb zatoki Gdowa sięgają. Tak samo przedstawiają się iły i margle, które prawie wszędzie, gdzie tylko pokrywa piasków dostatecznie wciętą została, z pod tejże jako zgodny jej podkład wyglądają, i które jako swoszowicki margiel, iły gipsowe Prokocima, najwyższe gipsonośne iły wielickiej niziny i iły przebieczańskie poznaliśmy, tylko jako części jednego i tegoż samego utworu. Świadczy o tćm naj oczy widniej nie tylko ich zupełnie odpowiednie stratygraficzne położenie, ale i wielkie ich genetyczne pokrewieństwo, uwidoczniające się w tem, iż wszystkie te pokłady są gipsonoś-nymi, lub zawierają wraz ze skorupami morskich zwierząt także i szczątki roślin lądowych, co świadczy o utworzeniu się ich w morskich mieliznach przybrzeżnych.

Niedźw.

O ścisłym związku pomiędzy pokładami iłu i marglu z jednej a pokrywającymi je piaskami z drugiej strony świadczy zaś ta okoliczność, iż w niektórych miejscach oba te ogniwa nie odgraniczają się ostro od siebie , lecz na przemian leżą ze sobą. Zawarte w nich resztki organiczne przemawiają nawet zatem, aby zaliczyć oba te oddziały do jednego i tegożsamego horyzontu geologicznego, albowiem skamieliny te nie przedstawiają żadnych różnic wiekowych.

Wszystkie, w bardzo małej zresztą ilości znajdujące się skamieliny pokładów piaskowych znane są z drugiego piątra śródlądowego (II. Mediterran-Stufe) kotliny wiedeńskiej i gali-cyjsko-podolskiego Miocenu, i nie ma też podstawy do powątpiewania o równowiekowości w mowie będących piasków Rajska, Bogucic, Zabawy i zatoki gdowskićj z powyżej wymienionymi górotworami, uznanymi ogólnie jako typowo wyrobione ogniwa wyższego (morskiego) Miocenu w środkowej Europie. Osobliwie dosyć rozpowszechnione w piaskach tutejszych gatunki Ostrea digitalina i Cerithium lignitarum, któreto skamieliny ani z tak zwanego piętra sarmarkiego, ani też z Pliocenu nie są znane, wykluczają możliwość przypuszczenia dla tych warstw młodszego wieku, które to przypuszczenie nastręczałoby się może ze względu na niektóre dalej leżące okoliczności, szczególnie przez wzgląd na analogią z wykształceniem się Miocenu koło Kielec w południowo-zachodniej części Królestwa Polskiego, gdzie jego najwyższe ogniwo wedle przedstawienia St. Kont-kiewicza¹⁰) do sarmackiego piętra należy.

O wieku pokładów iłowych i marglowych, stanowiących podkład piasków dopiero co omówionych, poucza nas głównie charakter skamieniałej flory, znachodzącćj się przy złożach siarki w Swoszowicach. Według zgodnego zdania phytopaleontologów, którzy się tą florą zajmy wali, okazuje ona znamiona wieku młodo-trzeciorzędowego. D. Stur¹¹j, któremu zawdzięczamy naj-szczegółowsze opracowanie tejże flory, zaznacza wprawdzie wielkie jej podobieństwo z florą piątra sarmackiego, mimoto przyj-

i szczegółowiej

nraje na podstawie znalezionych obok roślin lądowych skorup małży tylko w morzu żyjącej z gatunku Pecten, „za rzecz prawie niewątpliwą“, że swoszowickie pokłady starsze są od wspomnianego powyżej ogniwa. Tern mniej powodu mamy obecnie do powątpiewania o tern, że swoszowickie pokłady nie mogą należeć wyżej, jak do II. mediterrańskiego piętra, skoro widzi-my je prawidłowo przykryte warstwami piasku, zawierającego Ostrea digitalina i inne gatunki II. śródziemnego ogniwa.

W każdym razie poucza nas charakter swoszowickićj skamieniałe] flory o tern, że wiek obejmujących ją pokładów, a tern bardziej jeszcze piasków wyżej położonych, do najmłodszych oddziałów Miocenu odnieść należy.

Jako ekwiwalent dopiero co omówionych górnomioceńskich pokładów piaskowych i iłowo-marglowych, rozprzestrzenionych na obszarze między potokiem W i 1 g ą i rzeką Rabą przedstawiają się nam w okolicy Bochni pokłady grabowieckie, wykazujące atoli w porównaniu z pierwszymi wiele odmiennych cech w całym sposobie wykształcenia i rozwinięcia się powierzchownego. Różnice te jednakowoż nie dotyczą zasadniczo kwe-styi paralelizacyi tych pokładów, a oprócz tego prawie wszystkie uważane być mogą jako jedynie najdalej posunięte rozwinięcia się zmian, które już w zachodnim obszarze, chociaż tylko w mniejszym stopniu albo tylko częściowo, jakoby tylko w początkach się okazują. Tak ma się rzecz najsamprzód z powierz-chownem rozprzestrzenieniem i uławiceniem.

Przy zachodnim końcu badanego obszaru, koło Swoszowic, znaleźliśmy górnomioceńskie warstwy, jako tworzące dość znaczne pagóry, w pićrwotnem swem poziomem położeniu, pokrywające wszystkie niższe ogniwa trzeciorzędne w rozprzestrzenieniu nieprzerwanćm od aluwiów W i s ł y aż bezpośrednio po brzeg karpacki. Ten stosunek okazuje się koło Wieliczki o tyle tylko zmienionym, że tu wierzchnia część tychże pokładów, mianowicie piaski bogucickie okazują się nieco na północ odsunięte od brzegu Karpat, gdy dolna część układu w mowie będącego jeszcze bezpośrednio do systemu karpackiego przytyka.

Na wschód atoli od Wieliczki wsuwają się już warstwy lednickie jako wstawka rozdzielająca między brzegiem Karpat a utworami górno-mioceńskimi. W zatoce Grdowa widzimy ponowne wysunięcie się warstw górnego Miocenu ku południowi

aż w głąb starokarparckiego obszaru, a w ślad zatem, niejako-jakby w skutek wkroczenia w dziedzinę górotworów wzniesionych , i mioceńskie pokłady podległy w tej okolicy także podniesieniu.

Przy Rabie okazuje się całkowita przerwa rozprzestrzenienia górnego Miocenu, a dopiero niedaleko przed Chodeni-cami znajdujemy je znów, jako warstwy grabowieckie, daleko od obszaru starokarpackiego aż na sam kraj pasu podkarpackiego odsunięte, gdzie one przy stosunkowo bardzo ma-łem rozprzestrzenieniu u stóp podgórza nie jako przykrycie starszych pokładów trzeciorzędnych występują, lecz do tychże tylko bocznie w niezgodności przytykają. W każdym razie przedstawiają się nam te utwory już przez to właśnie wspomniane stratygraficzne ich położenie jako najmłodsze ogniwo bocheńskich trzeciorzędowych górotworów podkarpackich, a w tern uwydatnia się już ważna analogia z górno-mioceńską grupą warstw obszaru bliżej Wieliczki położonego. Wybitne podobieństwo petrograficzne z tamtymi utworami okazują warstwy grabowieckie przedewszystkiem w tóm, że także i u nich jest wyrobiony górny oddział przeważnie jako piaskowy utwór obok dolnego iłowatego. Różnica petrograficzna osobliwie w tóm na jaw występuje, że grabowieckie pokłady piaskowe liczne cienkie warstewki iłu w sobie zawierają, lecz i ta właściwość pojawia się już także na zachodzie, gdyż podobne pojedyncze cienkie między warstewki iłu widzieliśmy wtrącone także w pokładach piasku, u grzbietu pagórkowatego koło Kawek, pośród zatoki gdo-wskiój. Okazanie się cienkiej warstewki ziemisto-węglowej pośród iłów grabowieckich przypomina znachodzenie się resztek roślinnych w iłach i marglach koło Swoszowic i Przebieczan; występy wanie ich obok fauny morskiej świadczy, że także i grabowieckie iły pośród przybrzeżnej morskiej laguny musiały być utworzone.

Najdobitniejszy zaś dowód dla zespolenia warstw grabowieckich z górnomioceńskimi pokładami na zachód od Raby występującymi, podają nam znachodzące się w iłach grabowieckich skamieliny, świadczące o równości wieku obu utworów.

Jak wyżej przedstawiono, ze skamielin tych 23 gatunków mogły być zidentyfikowane z gatunkami skądinąd znanymi. Wszystkie owe, z jedynym wyjątkiem JSfticula sulcata, znajdują się * ń

często w pokładach o niewątpliwym mioceńskim wieku, a kilka z nich, przedewszystkiem Ostrea digitalina i Pecten Pesseri, występujące bardzo licznie w grabowieckich pokładach, należą do najpospolitszych skamielin mediterrańskiego górnego miocenu na Podolu.

Ponieważ równa zgodność z żadnym innym geologicznym horyzontem nie istnieje, przeto grabowieckie pokłady należą niewątpliwie do górnego Miocenu.

Wprawdzie mała część przytoczonych gatunków grabo-wieckich znachodzi się także i w nieco starszym geologicznym horyzoncie, ale liczba tych z pomiędzy nich, które sięgają aż do pliocenu, jest znacznie wfiększą, bo prawie ³/₄ całej liczby znanych skamielin wynosząca; ta więc okoliczność dobitnie nas na to naprowadza, że tak jak górnomioceńskie piaski i iły na zachód od Eaby rozpościerające się, tak też i grabowieckie pokłady do najwyższego mioceńskiego horyzontu odnieść a więc do oddziału „Tortonien“ zaliczyć należy.

Odpowiednio do tego musimy uważać te pokłady jako zupełnie równowiekowe, na przykład z horyzontem Steinabrunn wiedeńskiego zagłębia i z horyzontem tak bogatych w morskie skamieliny piasków koło Hołubicy (na Pd. W. od Brodów) w galicyjsko-podolskim Miocenie, pomimo że ogólne wykształcenie (faciès) tych utworów znacznie odmienne jest od tego, jakie widzimy u pokładów grabowieckich

Bez wątpienia odpowiada tymże warstwom także przynajmniej część pokładów mioceńskich, występujących na brzegu Karpat zachodnio-galicyjskich między rzekami "W i s ł o k ą a W i-sł okiem, które w najnowszym czasie przez Y. Uhliga*) zbadane zostały.

Bardzo wybitną zgodność wykazują dalej grabowieckie iły z pokładami, które na południowy wschód od Kołomyi na samym brzegu północnego podgórza Karpat wschodnio-gali-cyjskich, a więc w analogicznie-stratygraficznem położeniu i również w poziomem uławiceniu występują (głównie koło N o-wosielicy i Myszyna warstwy buro-węgla zawierając). Fauna kopalna znajdująca się między tćmi warstwami wykazuje nie-

•*) Beiträge z. Geologie d. westgalizischen E. Anstalt. Wien. 1883.

athen. Jahrb. d. geolog.

.„,v,    Ń«»“

^ pnybra®*®-

W niezgodnem do nich przyleganiu od strony zwróconej ku Karpatom następują warstwy należące już do podniesionego układu warstw , które zatem już ze względu na stosunek uławicenia jako starsze się przedstawiają w obec (przeważnie) poziomo ułożonych pokładów grabowieckich.

wątpliwą zgodność wieku z pokładami grabowieckimi, uwydatnia się jednakowoż co do składu jej ta odróżniająca właściwość, iż, niejako w zastępstwie bardzo licznych Turitellów panujących w iłach grabowieckich, w No wosielicy panują Ceritia.

Tyle o młodszym górnomioceńskim oddziale warstw tworzących obszar podkarpacki nas zajmujący.

Pod iłami bardzo prawdopodobnie do tegoż ogniwa należącymi, następują w kotlinie Wieliczki bezpośrednio górotwory solonośne. Kwestyą wieku tychże musimy jednak na razie pominąć , aż dokąd nie zapoznamy się szczegółowiej ze stosunkami uławicenia tych utworów, które dotąd nigdzie jeszcze nie zostały zupełnie odpowiednio przedstawione. Takim sposobem zostanie nam obecnie zadanie, zastanowić się nad wiekiem tych warstw, które w okolicy Bochni występują niżej pokładów grabo wieckich.

Czy bezpośrednio pod grabowieckimi iłami następują jeszcze zgodnie z nimi ułożone jakie pokłady, któreby od pierwszych, co do stopnia wieku odróżnić należało, musimy zostawić jako wątpliwe.

W całej szerokości tego podniesionego układu warstw aż do starokarpackiego brzegu, nie można dostrzec ogólniejszych tektonicznych rozdziałów. Możliwćm wszakże jednak jest, że takowe mimoto istnieją, że więc w budowie tutejszego pasu bierze kilka różnych tektonicznie od siebie przez pierwotne niezgodności oddzielonych górotworów, które jednak tylko dla braku dostatecznych odsłonięć wydzielić się nie dają. Z rozmaitych jednak powodów, między innymi także ze względu na analogią ze wschodnio-galicyjskiemi Karpatami, na których północnym brzegu na wielu miejscach petrograficznie zupełnie podobne zespolenie warstw o wydźwignionem ułożeniu, w nieprzerwanej zgodności po sobie następujących jest wykształcone, nastręcza się jako najprawdopodobniejsza ta subpozycya, że mamy tu przed sobą rzeczywiście jeden tylko kompleks warstw następujących po sobie według wieku w porządku takim, iż, pomijając

miejscowe uskoki i przesunięcia, im dalej leżą, od brzegu staro-karpackiego, tém są młodsze.

Co się tyczy dolnej granicy wieku tego całego następstwa warstw, to już na podstawie ich petrograficznej jakości z wszelką pewnością wiek kredowy może być uważany jako wykluczony. Czy oddziały Eocenu , a względnie które z nich jeszcze są w tym szeregu warstw zastąpione, muszę pozostawić, jako rzecz wątpliwą. Takim sposobem albo całe następstwo tych warstw w mowie będących, albo przynajmniej nieporównanie większa (młodsza) część tychże bez wątpienia należy do średnich oddziałów trzeciorzędnych , to jest do Oligocenu i Miocenu.

U dwóch części składowych tego układu można dalej z dostateczną pewnością horyzont wieku oznaczyć szczegółowiej. Na-samprzód okazuje się tomożliwem, a to na podstawie cech petrograficznych , u tej grupy warstw, pośród których występują typowe łupki menilitowe. Możemy bowiem według teraźniejszego stanu wiedzy naszej o stosunkach geologicznych Karpat uważać wystąpienie warstw tego rodzaju jako ograniczone na oddział wieku oligoceńskiego. Zdołał wprawdzie M. Yacek (1. c. str. 199) na podstawie danych paleontologicznych wyznaczyć dla jednego z ciągów tych bardzo charakterystycznych skał w Karpatach średnio-galicyjskich horyzont ich wieku dokładniej , jako do niższego Oligocenu należący; a nie stały by i tu żadne ważniejsze względy temu na przeszkodzie przydzielić ciąg warstw łupków menilitowych Kurowa i Kolanowa wprost do wspomnianego oddziału Oligocenu, który by zupełnie także odpowiadał stosunkom stratygraficznym tutejszego wystąpienia tych pokładów ; wszelako ostrożniej postąpimy, jeżeli się tylko zadowolimy skonstatowaniem wieku oligoceńskiego w ogóle.

Na zachód od ciągu warstw zawierających łupki menilitowe i to mniej więcej w kierunku biegu tychże występuje na południe od Łapczyc grupa różnorodnych pokładów, między którymi dobitniej wyróżniają się czarne łupki o złożeniu listkowćm, bardzo podobne do towarzyszy łupków menilitowych i iłów o barwie czerwonej. Tak położenie stratygraficzne tych warstw, jako też i łączność petrograficzna uwydatniająca się przez obecność czarnych łupków listkowych pozwala na to, uważać je albo jako zupełnie jedno wieko we z łupkami menilitowymi albo

przynajmniej jako wiekowo z temiż bezpośrednio stykające się jTo wnioskowanie musimy niewątpliwie odnieść także do pokła-cdów lednickich ze wschodniej okolicy "Wieliczki, które fwe wszelkich względach najzupełniej odpowiadają grupie warstw -ciągnących przez południowe pola łapczyckie.

Oznaczenie wieku warstw 1 ednickic h jako oligoceńskie nie stoi w przeciwieństwie ze wspomnianem już przedtem oznaczeniem Hoheneggera, gdyż ten przyjmuje wprawdzie wiek' eoeeński nie wyróżniając atoli w ogóle Oligocenu od Eocenu.

Druga grupa warstw z pośród podniesionego układu średnio-trzeciorzędowego koło Bochni, w której szczegółowsze oznaczenie wieku okazuje się możliwćm, jest system warstw sołonośnych bocheńskich.

iKwestya wieku tychże nie da się, jak to może w pierwszej chwili by się zdawało, rozstrzygnąć przez proste podciągnięcie pod wnioskowania co do wieku już tylokrotnie omawianej for-macyi solonośnćj podkarpackiej w ogóle. Już z tej przyczyny nie da się rzecz tak załatwić, że między dotychczasowymi w tej sprawie wnioskami nie masz jednomyślności, głównie zaś z tego powodu, iż często dotąd przy rozpatrywaniach nad wiekiem pokładów solnych galicyjsko-podkarpackich mieszano z tymi utwory odmiennego charakteru, powstania i wieku, a nawet wysuwano na pierwsze miejsce te zamiast tamtych. Koniecznem jednakowoż okazuje się, zapoznać się choć w krótkićm streszczeniu z głównymi wynikami dotyczących w tej sprawie wnioskowań przynajmniej tych, które są oparte na samodzielnych badaniach.

Odkąd świat naukowy dowiedział się przez Phiii pp i-ego*) o znachodzących się w kopalni wielickiej skorupach morskich mięczaków a osobliwie odkąd te przez A. Eeuss-a**) w tak doskonały sposób opisane zostały, ogólnćm stało się przekonanie, że nie tylko formacyą solną koło Wieliczki ale i cały jej ciąg wzdłuż północnego podnóża Karpat do oddziału mioceńskiego zaliczyć należy. Dalsze jednakowoż wnioski rozchodziły się w tćm, do którego z horyzontów morskiego Miocenu w (dalszej) okolicy Wiednia („Wiener Becken“) wykształconego galicyjską formacyą solonośną odnieść trzeba, czy do piętra starszego

*) W roku 1843.

•**) Die fossile Fauna der Steinsalz-Ablagerung von Wieliczka. Sitzber. d

Akad. d. Wiss. Wien. 1867.

(„I. Mediterran-Stufe“), rozprzestrzenionego zewnątrz północno-wschodnich kończyn Alp, czy też do młodszego piętra (II. Mediterran - Stufe“), którego utwory rozległy się w zagłębiu wie-deńskiem śródalpejskiem i z którem jest równowiekową przeważna część pokładów morsko - mioceńskich Podola galicyjskiego. Oba te przypuszczalne przydzielenia zostały przez różnych badaczy wprowadzone i wywodami opartymi bądź to na stosunkach stratygraficznych, bądź to na danych paleontologicznych uzasadnione.

A. Reuss*) sam wypowiedział jako rezultat swego opracowania fauny Wieliczki zdanie, że formacya solna tejże do II. medyter. piętra wiedeńskiego zaliczoną być powinna i że odpowiada horyzontowi iłów wapienia litawskiego („der dem Leitha-Kalke angehörenden Tegellagen und des oberen Tegels“). Zgodne z tćm zapatrywanie objawił dalej bardzo dobry znawca austryackich utworów mioceńskich D. S tur**) zrównując litaw-ski wapień Podola galicyjskiego z utworem solnym Wieliczki słowami : „der galizische Leitha-Kalk hat in der Salzablegern ng von Wieliczka eine aequivalente Ablagerung“. Do takichże samych wyników przyszli także i geologowie c. k. zakładu geologicznego w Wiedniu zajęci w ostatnich latach, w celu zestawienia szczegółowej karty geologicznej, badaniami w galicyjsko-podolskich obszarach miocenicznych. E. Tietze***) nie uznaje przedewszystkiem konieczności podziału medyterrańskich miocenicznych utworów koło Wiednia na dwa różnowiekowe ogniwa i uważa też w ślad za tem, opierając się głównie na względach stratygraficznych i paleogeograficznych, Miocen galicyjsko-po-dolski, wyłączając naturalnie ogniwo sarmackie , jako w całości równowiekowy z galicyjską podkarpacką formacyą solną. W. Hil-b er-owi zdają się jego spostrzeżenia i studya prowadzić do podobnego zapatrywania, gdyż mówi****) że one „scheinen den Schluss zu fordem, die subkarpatische Salzbildung gehöre in die zweite Mediterranstufe und sei gegenüber den podolisch - mediterranen Miocän - Bildungen wesentlich als eine heteretopische, geologisch gleichzeitige Bildung aufzufassen“.

*) i. c. str. 26.

**) Geologie von Steiermark. 1871. str. 619.

***') Die geognostischen Verhältnisse der Gegend von Lemberg. 1882. str. 68. ■%***) Geologische Studien in den ostgalizischen Miocän-Gebieten. Jahrb. Geol.

R. Anstalt. Wien. 1882. str. 308.

W przeciwieństwie do powyżej przytoczonych zapatrywań wypowiedział już dawniej E. S u e s s ¹²) domniemywanie, że galicyjsko-podkarpacka formacya solna należy do horyzontu tak zwanego Schlier-u, zatem do ogniwa, po którćm dopiero wedle tegoż badacza, który pierwszy austryackie utwory neo-geńskie uporządkować umiał, następuje cały zbiór różnorodnych utworów miocenicznych wypełniających śródalpejską kotlinę wiedeńską.

Bardzo dobitnie broni takiegoż samego zapatrywania R. Hoerne s na podstawie swego opracowania fauny kopalnej zawartej w pokładach Sch 1 ier’u koło Ottnang w Wyższej Austryi ¹³), porównując tęże z fauną pokładów gipsonośnych na Szlązku północnym (koło Opawy etc.) i z fauną formacyi solonośnój Wieliczki, jak taż przedstawia się wedle opisu A. Reus s-a.

Przy tej skreślonej różnicy zdań dobrze, że w celu oznaczenia wieku pokładów solonośnych Bochni możemy niezależnie od tych sprzecznych ze sobą opinii oprzeć się jedynie na danych geologicznych uzbieranych przy przeglądzie samychże górotworów bocheńskich.

Opisane stratygraficzne położenie układu warstw, pośród których w Bochni występują pokłady soli, z wszelką pewnością naznaczają im miejsce następstwa wiekowego z jednej strony pod podkładami grabowieckimi, należącymi niewątpliwie , jak to wyżej widzieliśmy, do II. piętra medyter., a z drugiej strony w dalszym nadkładzie pokładów oligoceńskich , przyczćm zachodzi zgodność ułożenia ze starszymi utworami a prawie zupełna niezgodność z warstwami górno - mioceńskiemi. Już na podstawie tych stosunków uławicenia można przeto z wielką prawdopodo-bnością wnioskować, że wiek utworzenia się warstw solonośnych bocheńskich do któregoś z oddziałów geologicznych najwyższego Oligocenu lub dolnej części Miocenu, zawierającej horj^zonty : Langhien i Helvetien, odnieść należy.

Bardzo pożądanych dalszych wskazówek wiekowych nabędziemy przez rozglądnięcie się, w jakich to pokładach o zado-

walniająco oznaczonym wieku znachodzą się skamieliny otrzymane dotąd z górotworu bocheńskiego.

Główny nasz materyał porównawczy stanowią foraminifery; otóż mamy nasamprzód zastanowić jsię nad tern , w jakim stosunku fauna foraminiferów iłu solnego z poprzeczni Ferro stoi do znanych zkądinąd faun foraminiferowych średnich oddziałów formacyi trzeciorzędowej. Do porównania nastręczają się prze-dewszystkiem z faun starszych od bocheńskiej : fauna średnio-oligoceńskiego iłu septariowego („Septarien-Thon“), a z młodszych : fauna II. piętra medyter. wiedeńskiego. A to tern bardziej przedstawiają się te fauny do porównania jako odpowiednie, iż obie one według zgodnych ze sobą paleontologicznych poglądów i przy ciągłóm porówmaniu jednej z drugą opracowane zostały, bo albo przez A. Reussa albo przez F. Karrera, który jako uczeń Reuss-a w duchu tegoż pracował.

Na tablicy podanej na str. 51 uwidocznionćm jest znacho-dzenie się foraminiferów bocheńskich w górotworach do porównania wciągniętych. Z liczby (około) 60 gatunków, które dotąd potrafiłem rozróżnić w materyale bocheńskim , tylko 27, zatem mniej jak połowę, mogłem z wszelką pewnością zidentyfikować z gatunkami II. medyter. ogniwa, co już samo przez się zaznacza znaczną różnorodność porównanych faun. Zachodzą ale jeszcze dalej wybitne różnice co do ilościowego wystąpienia skorupek wspólnych gatunków w stosunku do innych. Albowiem oprócz 3 z tych wspólnych gatunków, to jest pod Nr. 14, 30 i 31 na tablicy wymienionych, należy reszta form często w ile solnym Bochni napotykanych do takich właśnie, które w II. medyter. ogniwie podrzędniejszą tylko odgrywają rolę; z trzech zaś występujących także w wielkiej ilości pośród pokładów należących do II. medyter. ogniwa Globigerina bulloidcs znana jest jako częste zjawisko również i ze starszych ogniw, n. p. ze średnio - oligoceńskiego iłu („K lein - Z eller Tegel“) koło Budy-Pesztu¹⁴) a Dentalina Adolphina bocheńska przedstawia się w odmianie innej jak ta, która w iłach medyterrańskich koło Wiednia bardzo często się pojawia.

Dalej przedstawiają się w ogóle niektóre gatunki wspólne w ile bocheńskim przeważnie w odmianach takich, które w II.

piętrze medyter. rzadko się znachodzą, a natomiast w starszych •ogniwach, przedewszystkiem w ile septario'wym zwykłymi są. I tak przedstawiają się :

Dentalina consobrina d’Orb. jako odmiana emaciata Rss.

„ Adolphina d’Orb. Glandulina laevigata d’Orb. „    „ d’Orb.

Hotalia Soldami d’Orb.

spinesccns Rss. elliptica Rss. inflata Born. Girardami Rss.

Te właściwości odróżniające bocheńską faunę foraminiferową od fauny II. medyterrańskićj Wiednia stanowią oraz dowód podobieństwa pierwszej z średnio - oligoceńską fauną iłu septariowego, z którym z resztą ił z poprzeczni Ferro 31 gatunków ma wspólnych. Oprócz tego dwa gatunki bocheńskie, mianowicie JBuili-mina elongata i Biloculina bulloides wprawdzie nie w ile septa-riowym, ale za to pierwsza z nich w warstwach cechowanych przez Clavulina Szaboi na Węgrzech , także do średniego Oligo-cenu należących, występuje, a druga zaś w wyższym oddziale Oligocenu w Niemczech północnych się znachodzi, tak że w całości 55°/₀ oznaczonych gatunków bocheńskich także z Oligocenu są znane.

Ponieważ atoli 23 z tych 33 z Oligocenem wspólnych gatunków bocheńskich także w II. med. ogniwie się znachodzą, to nie wiele by na same te liczby należało zwracać uwagi, osobliwie że skorupki foraminiferów, jako zwierzątek o nadzwyczaj niskim stopniu organizacyi w ogóle bardzo chwiejne tylko przedstawiają cechy morfologiczne. Ale zachodzi tu ta okoliczność, że między 10 gatunkami bocheńskimi, które oznaczyłem jako zgodne z gatunkami dotąd tylko z oligoceńskich pokładów znanymi, jest parę, przedewszystkiem Gaudryina siphonella i Cornuspira Bor-ncnianni, które bardzo wybitnie odróżniające się kształty posiadają. Gaudryina, siphonella należy dalej do gatunków, które nie tylko że dotąd jedynie ze średniego oddziału Oligocenu znane byTły, ale oraz w tych warstwach bardzo ogólne rozpowszechnienie posiada, gdyrż nie tylko w Niemczech północnych ale i w Al-zacyi i Węgrzech znalezioną została, tak że ją dotąd za gatunek dla średniego Oligocenu cechujący uważać można było. Przeciwnie nie zawiera ił solny bocheński żadnego dla II ogniwa medyter. charakterystycznego gatunku.

Lecz jak niezaprzeczone są podobieństwa fauny foraminife-rowéj bocheńskiej z fauną iłu septariowego, tak bardzo wiele jeszcze brakuje do zgodności. Nie tylko że ilość identycznych gatunków jest za mała, ale różnica wybitna polega i w tém, że-właśnie gatunki, które w Bochni dominują lub w ogóle częściej się znachodzą, w ile septariowym przeważnie albo wcale nie, albo podrzędnie występują. Nareszcie zawiera przecież bocheńska fauna kilka gatunków, które dopiero w wyższo - oligoceńskich (Nr. 4, 32) albo dopiero w mioceńskich (Nr. 2, 26) utworach się po pierwszy raz pojawiają , a przeciwnie wcale żadnej nie masz u niej formy, któraby do starszych trzeciorzędnych utworów nakłaniała. Tak że pod każdym względem fauna foraminifero-wa bocheńska młodszą się przedstawia od fauny iłu septario-wego, jak znowu znacznie starszą się wydaje od fauny II. me-dyter. ogniwa wiedeńskiego, jak to przedtem z porównania wypływało.

Z tém wnioskowaniem wydaje się na pozór stać w kontra-dykcyi ta okoliczność, że fauna foraminiferowa bocheńska wcale nie okazuje większego zbliżenia do faun z horyzontów geologicznych , leżących między średnim Oligocenem a II ogniwem medyt. wiedeńskiem, mianowicie przedewszystkiem z fauną wspomnianego już Schlier’u i z fauną niższych warstw piaskowych wykształconych koło Ortenburga w Bawaryi, które do I. ogniwa medyter. zaliczone zostały, a dalej z fauną wyższego Oligocenu północno - niemieckiego.

Ale ta niezgodność da się wytłumaczyć i okazuje się jako-nierozstrzygającą z następujących względów.

Nasamprzód co do 8chlier-u, który co do jakości utworu dosyć zbliżonym jest do iłów bocheńskich, nie możemy się spodziewać zupełnego uwydatnienia stosunków pokrewieństwa jego fauny foraminiferowanéj, gdyż ta, o ile dotąd nam jest znaną, przedstawia się jako bardzo defektowa, obejmuje bowiem tylko 88 gatunków, kiedy iły septariowe wykazały 244 , a II ogniwo medyter. zwyź 200 gatunków, tak że jéj brakuje nawet 45 gatunków takich, które i w starszych i w młodszych utworach się znachodzą. Zresztą przedstawia się bocheńska fauna względem tejże ze Schlieru mniej więcej w tym samym stopniu starszą, jak to się rzecz ma względem II medyter. ogniwa, gdyż jedynie z tymże wspólne gatunki także i w Schlierze znachodzą.

się

Co się zaś tyczy różnorodności fauny foraminiferowćj bocheńskiej z występującą w pokładach ortenburgskich i we wyższym Obligocenie północno - niemieckim, to tę różnorodność można wytłumaczyć tern, że te oba ogniwa , wykształcone prawie wyłącznie jako piaski lub margle piaszczyste, głównie z przyczyny różnorodności utworu w porównaniu do iłów solonośnych wykazują różnicę pośród nich zachowanych organizmów.

Otóż nie powinny nas według mego mniemania te pozorne sprzeczności odwieść od otrzymanego powyżej wniosku, że fora-minifery z poprzeczni bocheńskiej Ferro nakazują, odnieść wiek iłów je zawierających do okresu leżącego blisko granicy między Oligocenem a Miocenem, a w każdy sposób starszego od horyzontu II. ogniwa medyterrańskiego kotliny wiedeńskiej.

Reszta skamielin znalezionych pośród iłów solnych Bochni podaje, każda z nich osobno wzięta bardzo chwiejne tylko wskazówki wiekowe, które razem atoli złączone, posiadają, ponieważ są zgodne ze sobą, przecież niejaką wartość.

Co do Pteropodów znachodzących się razem z foraminife-rami, to Cleodora spina Rss. nie jest dotąd zniskąd indziej znaną, jak tylko z pokładów solnych Wieliczki i Bochni. Oba-dwa inne gatunki, to jest Spirialis valvatina Rss. i Vaginella depressa Daud. występują nasamprzód w Miocenie Niemiec północnych a to przeważnie w niższym oddziale tegoż, w tak zwanej skale holstyńskićj („Holsteiner - Gestein“). Vaginella depressa znachodzi się dalej w kilku miejscowościach pośród pokładów mioceńskich państwa austryackiego. Pojawia się wprawdzie także w ile badeńskim (Badener-Tegel) należącym do II. piętra medyter., lecz tu w ogóle tylko rzadko. Często natomiast występuje ta skamielina wedle sprawozdań A. R żeli a k-a¹⁵) na Morawie w pokładach należących niewątpliwie do I. piętra medyter. Wedle tegoż samego autora (1. c.) występują także w Bosnii ławice z Vaginella depressa w „nadkładzie warstw akwitańskich“. Główne jej łożysko nareszcie pośród utworów trzeciorzędnych w północnych Włoszech jest ogniwo t. zw. Mio-ceno medio¹⁶), w którćm ona na prz. w tak zwanych piaskach serpentynowych koło Turynu z licznymi innymi gatunkami pteropodów bardzo jest rozpowszechnioną.

Także i wnioskowanie ze znalezionego w iłach solnych korala, Caryophyllia salinaria B-ss., o ile jest możliwćm, prowadzi do zgodnych z powyższymi rezultatów. Gatunek ten znalazł się dotąd zewnątrz iłów solnych tylko jeszcze na jednóm miejscu a to koło Hulczyna na Szlązku (na Pc. Z. od Morawskiego Ostrowa), gdzie według F. ßoemera ¹⁷ ¹⁸) ma występywać w towarzystwie małży Ostrea longirostris Lam., która to ostryga niezawodnie do gatunku O. crassissima Lam. należy, którą przed tern często mylnie mięszano ze starszym gatunkiem O. longirostris. Otóż O. crassissima w Austryi jest bardzo rozpowszechnioną pośród pokładów akwitańskich (leżących na granicy Oli-gocenu i Miocenu) i utworów I. piętra medyterańskiego a podchodzi tylko co najwyżej do horyzontu pokładów wykształconych koło Grund i Niederkreuzstätten (w Niższej Austryi), które niezaprzecznie kompetentny w tym względzie T. Fuchs jako leżące w podkładzie utworów II. medyter. ogniwa oznacza. Na brzegu Alp, które w pasie F ly scłfu i Molassy tylokrotne przedstawiają podobieństwa z utworami karpackimi i podkarpackimi, łożysko téj ostrygi znachodzi się wedle C. Gümbel’a¹⁹) w Bawaryi na prz. w Kaltenbach (koło Miesbach) pośród układu warstwowego, który, analogicznie jak układ solonośny podkarpacki przy Bochni, do najskrajniejszych i najmłodszych należy utworów, które jeszcze wybitnie podległy podniesieniu alpejskiemu i wedle bogatej w nich zawartej fauny kopalnej, niezaprzecznie do dolnej części Miocenu zaliczone być muszą.

Wedle powyższych wywodów musimy zatem uznać, że cała ilość resztek organicznych kopalnych, jakie dotychczas układ solonośny bocheński dostarczył, jakkolwiek by sama dla siebie do szczegółowego oznaczenia wieku nie wystarczyła, najlepiej przecież okresowi geologicznemu niższego Miocenu odpowiada. Przyłączając ten wynik paleontologicznych dochodzeń do wniosku osiągniętego ze stosunków tektonicznych, jesteśmy zupełnie w prawie przyjąć dla układu solonośnego bocheńskiego wiek niższo-mioceński. Mamy go zatem uważać jako mniej więcej równowiekowy z częściami: I. ogniwa medyterrań-skiego w zagłębiu wiedeńskićm , oddziału „Mi o ceno medio“ Włochów i stopnia „Langhien“ K. Mayera. Natomiast twier-dzona dotąd przez niektórych geologów równo wieko wość z wyż-szo-mioceńskimi utworami zagłębia wiedeńskiego jako to: z iłem badeńskim („Tegel von Baden“) i wapieniem litawskiem („Lei-tha-kalk“), tudzież z całością galicyjsko - podolskich medyterrań-skich utworów musi być stanowczo uważana jako niemożliwa.

Dopisek.

Korzystając z opóźnienia druku tej rozprawki , której obecna pierwsza część jeszcze w Czerwcu r. b. w całości wykończoną była, ośmielam się na tern miejscu dodać choć kilka słów w odpowiedzi na niektóre uwagi ogłoszone w ostatnim 14 numerze czasopisma „Verhandlungen d. geol. R. Anstalt. R. 1883“, które dotyczą chociaż tylko mało ważnych części traktowanego obecnie przedmiotu.

Przy opisie brzegu karpackiego w okolicy na wschód od Wieliczki położonej przedstawiłem , że zajmujący mały tylko skrawek terenu przy tymże brzegu piaskowiec „tomaszkowickU niezawodnie należy do utworów właściwych karpackich (w przeciwieństwie do podkarpackiej formacyi solnej) i przyłączyłem gor z zastrzeżeniem jednak możliwości wieku eoceńskiego, do piaskowca kredowego wchodzącego w skład sąsiedniego obszaru karpackiego ; przylegające zaś do piaskowca tomaszkowickiego „warstwy lednickie“ przyjąłem jako należące do Oligocenu.

str. 245 W. Uh lig wyraża

Otóż w cyt. czasopiśmie na na podstawie mego opisu domniemywanie, że ze wspomnian3Tch wyżej pokładów piaskowiec tomaszkowicki odpowiada opisanemu przez niego w roku przeszłym piaskowcowi „ciężkowic ki e-mu“ a warstwy „lednickie“ jego pokładom Bonarówki (Bo-narówka - Schichten), które to grupy warstw występują w więk-

szych rozmiarach pośród teren a badanego przez tegoż geologa w roku poprzednim. Po przeczytaniu jego dotyczącej rozprawy, która okazała się dopiero w Sierpniu r. b., widzę i ja zwiększone prawdopodobieństwo przynależności piaskowca tomaszkowickiego do oddziału eoceńskiego, jednakowoż wolałbym pozostawić rozstrzygnięcie téj kwestyi aż do czasu, dopokąd ktoś na podstawie obustronnego naocznego zbadania dotyczących utworów w naturze nie będzie miał sposobności o ich zgodności dobitniej się przekonać.

K. Paul odstępuje (1. c. str. 238) od swego dawniejszego twierdzenia, że piaskowiec tomaszkowicki do Miocenu należy, cofa się jednak tylko o bardzo mały krok, bo zawsze jeszcze przypuszcza , że tenże piaskowiec następuje bezpośrednio pod for-macyą solną, jako tejże podkład. Żałuję, że moje przedstawienie nie przekonało go, iż między piaskowcem tomaszkowickim a for-macyą solną jest znaczny przedział wiekowy i dyskordancya tektoniczna, ale spodziewam się, że szczęśliwsi w tym względzie będą jego koledzy, geolodzy państwowego zakładu geologicznego E. Tietze i W. Uhlig, którzy obaj piaskowiec tomaszkowicki do staro - trzeciorzędowych karpackich utworów zaliczają.

2sTiedż.

%*€

a#

¹

Oesterr. Ztschrft. f. Berg- u. Hiitten-Wesen. 1869.

²

Jhrb. d. geol. R. Anstalt. Wien 1851.

³

Die Lagerungs - Verhältnisse der Tertiär-Schichten zwischen Wieliczka, und Bochnia. Verh. d, geol. R. Anstalt. Wien 1869. p. 30.

⁴

Ueber die Lagerungsverhältnisse in Wieliczka. Jhrb. d. geol. Anstalt. Wien. 1880.

Niedźw.

⁵

Może także i okruch krzemionki bezpostaciowej pochodzących ze szkieletów' gąbek ; nie mogłem dotąd téj kw'estyi rozstrzygnąć.

⁶

Foss. Mollusken d. Tertiär-Reckens v. Wien. t. IX. f. 12, 13.

⁷

*■' ) Concliiologia fossile subappenina 1814 pp. 368, 369, t. VI. f. 10, 19.

⁸

Zostanie opisaną w późniejszym rozdziale tejże rozprawy.

⁹

G-eognostich-bergmännische Reise durch e. Theil d. Karpaten et c., Leipzig 1824. str. 79.

¹⁰

Yerhandl. d. geolog. R. Anstalt, Wien 1881, str. 66

w „Pamiętniku FizjograficznymWarszawa. 1882, str. 175.

¹¹

Flora d. Süsswasser-Quarze etc. Jhrb. d. geolog. R. Anstalt, Wien 1867. str. 126.

¹²

Untersuchungen über den Charakter der österreichischen Tertiärbildungen. Sitz. Ber. d. Akad. d. Wiss. Wien. 1866. Bd. LIV. str. 149.

¹³

Die Fauna des Schliers von Ottnang. Jahrb. d. geol. B. Anstalt. Wien. 1875. str. 341.

¹⁴

Vide M. Hantken. Die Fauna d. Clavulina Szaboi - Schichten. 1875.

¹⁵

Yerh. d. Geol. R. Anstalt. Wien. 1880. str. 801.

¹⁶

które odpowiadają niższemu Miocenowi wedle podziału przyjętego przez austryjackich i niemieckich geologów.

¹⁷

Geologie von Oberschlesien. 1870. p. 399.

¹⁸

Geologische Uebersicht der jüngeren Tetiärbildungen des Wiener Beckens. Zft. d. deutsch, geol. Gesell. 1877.

¹⁹

Geognost. Beschreibung d. bayrisch. Alpengebirges. 1861. str. 776.

Utwór solny w Wieliczce.

Przechodząc do opisu utworu ' solnego w Wieliczce na podstawie spostrzeżeń zebranych w podziemiu na odkryciach górniczych tamtejszej kopalni, istniejącej co najmniej już od dwunastego stulecia po Chr., wypada mi najpierw zwrócić uwagę na stosunki rozłożenia tej w ciągu wieków do ogromnych rozmiarów rozwiniętej, podziemnej budowy.

Sytuacya kopalni odnośnie do powierzchniego terenu tudzież rozmiary jej długości i szerokości uwidoczniają się w zarysie fig 1. na tablicy III., przedstawiającym szkic rzutu poziomego budowy, w którym z pomiędzy bardzo wielkiej ilości chodników czyli, jak ich tu często nazywają, „pieców“ kopalni, które razem wzięte zwyż 80 km. długości by mierzyły, zestawiona jest część mała chodników głównych różnych poziomów kopalni, tak podłużnych, przeważnie według h. ¹) 8 skierowanych, jakotóż i prostopadle do tarptych poprowadzonych poprzecznie. W siatce tej oznaczonóm jest także i położenie głównych szybów, mianowicie: Franciszka Józefa, Danie łowicza, Elżbiety i Józefa, służących bądźto do „wjazdu“ lub „wyjazdu“ górników częścią schodami, częścią wyciągiem maszynowym, bądźto do wyciągu (..porekty“) odbudowanej soli.

Szkic ten uwidocznia dalej, iż kopalnia rozlega się tuż pod samem miastem w podłużnie-eliptycznóm ograniczeniu, posiadając około 36 km. długości w kierunku h. 7, a mierząc w środkowej szerokości przeszło Ü'8 km., w pobliżu obydwóch końców kliniasto się zwężając.

W głębokość kopalnia jest podzielona na 7 poziomów, które licząc z góry na dół nazywają się: Bono (I) Au g u st (II), Franciszek (III), Albrecht (IV), Eitting er (Y), Austryak (VI), i Regis (VII). Z tych najwyższy leży średnio 60 m., a najniższy średnio 245 m. poniżej wieńca szybu Franciszka Józefa, którego wysokość nad poziomem morza wynosi 235 m. Spód szybu podziemnego „Austryak¹” (znachodzącego się pomiędzy szybami Elżbiety i Józefa) jest najgłębszym punktem kopalni, leżąc 286 m. pod wieńcem szybu Franciszka Józefa, zatem 51 m pod poziomem morza.

Z przekroju podłużnego fig. 2 na tabl III widzieć można sposób następstwa i rozkładu poziomów kopalnianych. W tym względzie najwięcej jest godną uwagi okoliczność, że wschodnia część kopalni jedynie w górnych poziomach jest rozwiniętą, gdy zaś poziomy V i VII najdalej na zachód sięgają.

Wyjaśnienie geologicznych stosunków wielickiego utworu solnego może być według mego zdania osiągnięte jedynie na podstawie ścisłego rozróżniania dwóch głównych części składowych, wymienionych już w poprzednim rozdziale tej rozprawy na str. 33, które nie tylko ze względu na ich wzajemny stosunek uławicenia jako część górotworu dolną (przykrytą) i górną (przykrywającą) rozróżnić można, lecz które oraz okazują znacznie odmienny skład petrograficzny, przedewszystkióm zaś zupełnie odmienną posiadają budowę, tak, że się w ogóle jako dwa co do sposobu i czasu powstania odrębne utwory przedstawiają.

Spodni oddział

jest górotworem w całości swój najwyraźniej uławiconym.

O ile takowy dotychczas robotami kopalnianemi odkryto, rozciąga się on w długości na blisko 3*4 km., a w szerokości miejscami na przeszło 0’8 km. Co do długości to tylko na wschodzie kopalnia cała sięga o 180 m. po za jego koniec, gdyż tam odkrycia soli pokładowej w ostatnim chodniku podłużnym o takąż długość ustają przed końcem chodnika. Szerokość zajęta przez pokłady solne równa się na zachodzie zupełnie z szerokością kopalni, gdy zaś na wschodzie, a mianowicie od północy kopalnia sięga prawie o trzecią część swój całej szerokości po za kończyny warstw solnych. Odkryta dotąd miąższość ulawiconego utworu solnego w miejscach, gdzie wszystkie (zn me) jego części składowe są reprezentowane, dosięga 150 m.

Następujące skały składają przeważnie ten utwór:

Ił solny: ciemno-popielato-szary ił, zawierający w rozmaitej ilości domieszkę piasku, łyszczyku i wapienia. Także i sól kamienna okazuje się mu przymięszaną , lecz wcale nie zawsze w takiej ilości, iżby bezpośrednio smakiem mogła być wykrytą , tak, że może nazwa nadana tej skale właściwie petrograficznie nie zawsze jest zupełnie usprawiedliwioną. Często ił ten okazuje cienko warstewkową, listkową lub w ogóle łupkową strukturę.

Piaskowiec solny. W przeciwieństwie do dotychczasowych podań o znajdywaniu się warstw zwykłego piaskowca pomiędzy pokładami solnymi (według G. Pascha ²) i L. Hrdiny ³) miałyby nawet skały podobne do karpackiego piaskowca wchodzić w skład wielickiego utworu solnego) znalazłem w całej kopalni, (pominąwszy pojedyncze bryły wtrącone piaskowca obcego utworu) jedynie tylko piaskowiec z lepiszczem solném, zatém różniący się zupełnie tak od wszystkich różnorodnych piaskowców karpackich i podkarpackich, jakotćż od wszelkich innych znanych dotąd odmian piaskowca. Zasługuje więc ta skała na nową nazwę: piaskowca solnego.

Skała ta występuje w barwach ciemno szarych, w teksturze miałko lub gruboziarnistej, zawierając w ostatnim razie do ziarnek kwarcu przymięszane liczne okruchy skorupek wapniowych. Zwykle występuje także mała domieszka iłowa. Lepiszcze solne jest prawie zawsze grubo lub wielko krystaliczne, co można łatwo dostrzec na odłamie, na którym występują płaszczyzny łupliwości. często wyżćj 1 cm.¹ wieikie, dające to samo wejrzenie, jak piaskowce o wielko-krystalicznóm lepiszczu wapienném np. z Mattsee w Wyższej Austryi. Stosunek ilościowy lepiszcza do piasku jest bardzo zmienny. Na próbę wzięty kawałek miałko ziarnistego okazu zawierał 31 35 części soli (oznaczony jako strata po zupełnóm wyługowaniu piaskowca przez wodę).

Skała anhydrytowo-iłowa. Niebieskawo - biały , zbity, rzadziej jawnokrystaliczny anhydryt, przeważnie w fałdeczkowato-płytowćj albo nerkowej teksturze, tworzy płyty miejscami wzdęte

lub zwężone. Niejako przez rozerwanie się takich nieregularnie pły • towatych mas wytwarzają się tu i owdzie soczewkowate kawały anhydrytu czasem do 15 cm. grube, gdy zaś regularniejsze płyty zwykle tylko 1 do 5 cm. grubości mają.

Te płyty i soczewki anhydrytu występują zawsze naprzemian-legle z iłem , który wypełnia także przestwory pomiędzy niedotyka-jącymi się fałdami anhydrytu. Takim sposobem nie występuje w gó • / rotworze solnym nigdzie sam anhydryt jako skała, lecz zawsze / tylko jako przerośnięcie z iłem, który to utwór może więc naj-właściwiój skałą anhydrytowo-iłową nazwaćby wypadało.

Gips. W skale gipsowo-iłowój występuje gips w cienkich płytach o teksturze równolegle włóknistej, naprzemian ułożonych z warstewkami iłu, do których podrzędnie i płytki anhydrytu się przyłączają.

Sól kamienna u warstwowana występuje w trzech łatwo odróżniających się i dosyć odrębnie występujących petrograficznych odmianach. Sól, ,,s z y b i k o w a“ jest gruboziarnistą, barwy szarawej, nie przedstawia żadnych okiem dostrzegalnych zanieczyszczeń, które w ogóle nie dosięgają 1 °/₀ wagi i przeważnie są siarkanem wapna. Sól nazywana „spiżową“ jest drobno krystaliczną o jednotnikach nieco wydłużonych. Charakterystyczną tej soli cechą jest domieszka stale chociaż w różnej ilości w niej występująca w kształcie dosyć jednostajnie rozdzielonych ziarnek lub pyłków, które w cieńszych odłamach na przeświecającym tle soli występują jako czarne punkciki. W tej domieszce soli spiżowej przeważają ilościowo ziarnka kwarcu, którym towarzyszą często organiczne wapienne skorupki albo całe (bardzo maleńkie), lub odłamki większych, a wreszcie kilka milimetrów szerokie, jakby starte, ciemno szare płyteczki, będące prawdopodobnie cząstkami jakiejś skały iłowej. (Substancya ta ma twardość niżej 2. stopnia, nie rozpuszcza się w znaczniejszym stopniu ani w wodzie, ani też w zwykłych kwasach, nie topi się, lecz bardzo twardnieje w ogniu dmuchawki, w ogóle więc zachowuje się, jak kaolin albo steatyt). Czasami wzmaga się ilość tych domieszek tak dalece, iż widoczną jest także dokładnie na świeżym złamie soli. Najlepiej jednak uwidacznia się silna przymieszka soli spiżowej na jej płaszczyznach wyługowanych przez wodę, przyczóm często widzieć można do uwarstwienia równoległe ułożenie zawartych okruszyn.

Trzecia w wielkich masach występująca odmiana soli nazywa się „sól zielona“ z powodu, iż okazuje się osobliwie przy świetle lampki górniczej nieco zielonawo szarą. Odmiana ta jest wielko krystaliczną, o jednotnikach 2 do 5 cm. wielkich. Te zwykle tylko mętnie przeświecają z powodu rozsianych w nich mikroskopijnych zanieczyszczeń, zawierają zaś pomiędzy sobą prawie zawsze wpryśnięty anhydryt i ił, dostrzegalne golem okiem na odłamach skały jako żyłki i gniazdeczka. Zwłaszcza iłowe wtrącenia grubieją czasem i przerastają sól w formie większych gniazd, przezco nareszcie w razie większego nagromadzenia się gniazd iłu sól zielona przechodzi w nieregularne przerośnięcia iłu ze solą, do których podrzędnie anhydryt się wtrąca.

Takim sposobem niekiedy pokłady soli zielonej w biegu swym ku granicom miąższości niejako rozpadają się i tracą swe regularne warstwowe ograniczenie. Jakkolwiek więc z tego powodu pokłady soli zielonej nie przedstawiają w całej swej rozciągłości zawsze tak jednostajnego i regularnego uławicenia, jak pokłady soli szybikowej i spiżowej, to jednak wbrew dotychczasowym twierdzeniom nie ma najmniejszej wątpliwości, że tak samo jak sól szybikowa i spiżowa również i sól zielona występuje w warstwach, rozwiniętych obok i pomiędzy pokładami tamtych odmian soli, a skonstatowanie téj okoliczności uchyla niemałą dotychczas istniejącą trudność w wyjaśnieniu budowy utworu solnego wielickiego, jak się to później okaże.

Wreszcie tak samo i pokłady soli szybikowej przedstawiają się miejscami rozszarpane w gniazdowate przerośnięcia soli i iłu, przez który nieregularnie przeciągają płyty anhydrytu.

Do sprzedaży jako sól kamienną dla potraw odbudowuje się prawie wyłącznie tylko sól szybikową, a tylko rzadko i sól zielona jest tak czystą, aby w całości mogła służyć do tego celu; natomiast pojedyncze czystsze partye téj ostatniej odmiany zawierające tylko nieznaczną ilość domieszki iłu i anhydrytu , bywają używane do produkcyi soli potrawowéj mielonej. Sól spiżową eksploatuje się w ostatnich czasach w większej masie do celów chemiczno-fabry-cznych.

Pomimo, iż wymienione odmiany soli, jak to już wyżej okazano, w ogóle się wyraźnie od siebie odgraniczają, a każdy pokład solny (z wyjątkiem zupełnie podrzędnie występujących wtrąceń)

najczęściej w całej swej rozciągłości tylko z jednéj odmiany się składa, to jednak nie rzadko natrafiamy także i na przejścia jednéj odmiany w drugą i na utworzone w tem przejściu pośrednie odmiany. Z tego wynika, że genetyczne różnice odmian soli wielickiej tylko podrzędne mogą mieć znaczenie.

Sól spiżowa z bardzo znaczną domieszką piasku, tak zwany smulec, przedstawia przejście do piaskowca solnego.

Pomimo, iż wymienione skały wchodzące w skład dolnej części formacyi solnej Wieliczki warstwowo są wykształcone, to jednak część ich nie otrzymała już pierwotnie równo-płaskiego zwykłym warstwom odpowiadającego ograniczenia, lecz obok takowego miejscami występują kształty już przy pierwotnem powstaniu powyginane. Szczególniej często widzimy to na płytach anhydrytu, które, osobliwie w iłach towarzyszących pokładom soli spiżowej, są tak silnie pogięte, i do tego stopnia w biegu swym nieregularne, iż nieraz na płaszczyźnie przekroju przedstawiają się jakoby powiązane sznury. Również liczne cieńsze pokłady soli spiżowej przedstawiają podobne, chociaż nie tak daleko idące krzywizny. Że te nioregularności są pierwotne, t. j. przy powstaniu odnośnych pokładów powstałe a nie przez późniejsze górotwórcze ciśnienia wytworzone, dowodzi już ta okoliczność, że przylegające do pogiętych pokładów anhydrytu lub soli, warstwy iłowe, chociaż z niemi jak najściślej są połączone i niezawodnie równoczesnymi są utworami , przecież takie pogięcia tylko bardzo rzadko okazują i tylko wtedy fałdzistość przyjmują, gdy miąższość pogiętego pokładu soli spiżowej, do którego przylegają, jest znaczniejszą, gdy tymczasem pojedyncze cienkie pokłady soli, szczególniej zaś anhydrytu pośród regularnych, prostolinijnych układów warstw iłowych na poprzek przeciągają lub w nich to wznoszą się to upadają.

To pierwotne pogięcie warstw przedstawi się nam jako zjawisko zupełnie zrozumiałe, jeżeli zważymy, iż anhydryt i sól są utworami działania chemicznego, że zatem przy ich osadzaniu się nie działała jedynie siła ciężkości, jak to przy mechanicznych sedymen tach ma miejsce, lecz wpływały tu także zmiana objętości i własności przyciągania i przyczepności cząsteczek, które obok kształtu tych ostatnich głównymi są czynnikami wytwarzania się tak różnorodnych tekstur i zewnętrznych form, jakie natrafiamy na mineralnych utworach chemicznych.

Jeszcze wyraźniejszy objaw tegoż samego zjawiska przedstawia nam różnorodnie powikłane rozmieszczenie domieszek w pogiętych warstwach soli spiżowej. Można takowe widzieć niekiedy rozsiane w kształcie deseniu mory (moirée) albo w formie skomplikowanći struktury drzewnej.

W skutek mechanicznego naprężenia sił działających w czasu• twardnienia soli spowodowane zostały także miejscami popękania przytykających warstw anhydrytowo-.iłowych, a nawet i samychże pokładów solnych.

Pominąwszy jednak te nieregularności uławicenia, wynikłe niewątpliwie jedynie z powodu utworzenia się części skał utworu solnego na chemicznej drodze powstania, przedstawiają zresztą części składowe dolnego utworu solnego całość jednolicie z naprzemianle głych i w siebie nawzajem wklinywujących się pokładów złożoną, które jak najściślej ze sobą są zespolone. Nigdzie zatem nie uwida cznia się pośród tego układu jakiś przedział przechodzący całość utworu.

Przeważającą część jego stanowią wielokrotnie powtarzające się następstwa warstw : iłu, iłu z anhydrytem i soli (we wspomnianych trzech odmianach).

W rozmieszczeniu tych skał nie można dopatrzyć się żadnej ogólnej reguły, a tak samo i odstęp pomiędzy pojedynczemi warstwami nie jest jednostajnie wielkim, lecz przeciwnie nawet u tychże samych warstw zmiennym, gdyż często widzimy, jak się dwa sąsiednie pokłady to zbliżają, aż do bezpośredniego przytykania, to się od siebie oddalają. Jestto następstwem tego, że warstwy ani w swej płaskiej falistości, ani też w średniem kierunku swego biegu nie są do siebie zawsze zupełnie równoległe.

Również w następstwie różnogatunkowych skał i w po wtarzaniu się jednogatunkowych nie można dostrzec żadnego ścisłego porządku. Utrwaliło się wprawdzie twierdzenie, że w solo nośnym układzie warstwowym powtarzają się trzykrotnie podobno następstwa warstw, zawierające oprócz skał iłowo anhydrytowych u spągu pokłady soli szybikowej, ku stropowi zaś pokłady soli spiżowej a rozdzielone od siebie grubemi masami płonnych bezsolnych skał iłowych. W ślad zatem podzielono też całość pokładów sob przydatnych do odbudowy na trzy, jedna na drugiej następujące grupy. Lecz przekonałem się, że podział ten jest tylko dowolnym

i sztucznym i nie da się w całości ściśle przeprowadzić. Nie da on się przedewszystkiém do pokładów soli zielonej zastosować, które przeważnie w wierzchnich oddziałach systemu między solą szybikową i spiżową zupełnie nieregularnie rozmieszczone występują. Pominąwszy to, występują często pokłady spiżowe blisko pod szybikowymi a tak daleko od następnej niższej grupy solnej, że niepodobna ich do tejże przydzielić. A co najważniejsza, druga grupa solna do trzeciej miejscami jest tak zbliżona, i odnogami pokładów zespolona, źe rozdzielając je musielibyśmy chyba przecinać części jednego i tegoż samego pokładu. Z tego więc okazuje się, iż rozróżnianie górnicze trzech grup pomiędzy całością pokładów solnych nie odpowiada ani genetycznym, ani tektonicznym stosunkom solnego systemu, lecz jest tylko w celu łatwego porozumienia się przyjętym, sztucznym, atoli bardzo wygodnym podziałem.

W ślad zatem muszę nazwać także i zapatrywanie Hrdiny (1. c. str. 120 i 188), iż te trzy grupy solne przedstawiają tylko części jednego i tegoż samego systemu warstw solnych, rozdarte ze swego związku i przesunięte jedna po nad drugą, jako nie uzasadnione. Ani nawet między II a I grupą solną, z których ostatnia, mianowicie we wschodniej części kopalni niezaprzeczenie wykazuje pewną odrębność wystąpienia, nie spostrzegłem w żadnym odpowiednio sytuowanym poprzecznym chodniku jakiejkolwiek dyskordancyi lub płaszczyzny uskokowej, a natomiast skonstatowałem niejednokrotnie całkiem nieprzerwane zgodne następstwo warstw.

Miąższość pojedynczych pokładów soli dochodzi mianowicie u soli spiżowej niekiedy do 20 m., a z pokładów- szybikowej soli można często wyrębywać 2 — 5 m. niekiedy nawet do 8 m. grube części pokładu jako czystą sól. (Dzieje się to, jak wiadomo, w ten sposób, iż w odsłoniętej ściance pokładu w odległości 2 do 3 m. wyrębuje się 30 do 60 cm. głębokie szramy u góry, dołu i po bokach, a zacięty takim sposobem czerwonokątny płat solny, zwany kłapciem, odbija się bocznie od reszty masy klinami, lub oddziela prochem strzelniczym, następnie zaś rozbija klinami w mniejsze kawałki około 40 kgr. wagi).

Niektóre grubsze pokłady soli ciągną się na długość przeszło 1 km. Według ogólnikowej oceny stanowi sól (około) iJs , a anhydryt, pomimo, iż występuje tylko w cienkich płytach, blisko część całego utworu solnego.

Co do piaskowca solnego, to tenże występuje pośród solono-śnego układu warstwowego wprawdzie jeszcze także wr potężnych masach, lecz wcale nie w całym obszarze tegoż, lecz przeciwnie w niektórych częściach kopalni całkiem brakuje, lub występuje tylko jako niedaleko rozciągające się płasko - soczewkowate wtrącenia. Takim sposobem co do stosunku ilościowego piaskowiec solny daleko podrzędniejszą gra rolę od wspomnianych przedtem skał iłowych i solnych. Rozmieszczenie jego jest w ogóle nieregularném ; mianowicie występuje on tu i ówdzie tak w przestrzeni pomiędzy dwoma grupami pokładów solnych, jako też i pośród warstw należących do jednójże i tej samej grupy, wytwarzając się to z iłu piaszczystego, to z piaszczystej soli spiżowej i przechodząc w takowe. Najsilniej rozwiniętym występuje on wprawdzie między I i II grupą solną, gdzie do 20 m. grube i daleko ciągnące się pokłady tworzy, ale zresztą twierdzenie Hrdiny (1. c str. 138 i str. 145) jakoby piaskowiec, oddzielając grupy solne jednę od drugiej, pośród układu solo-nośnego trzy razy się powtarzał i w podkładzie soli szybikowych każdej grupy występował, jest bezpodstawnóm. W szczególności zaznaczyć muszę, że poniżej najgłębszych pokładów solnych nigdzie żadnego piaskowca nie odkryto.

Wspomniana przedtem skała iłowo-gipsowa bierze tylko bardzo podrzędny udział w składzie warstwowego utworu solnego. Występuje ona w małej rozciągłości prawie tylko w paru poprzeczniach wschodniej części kopalni, które przerzynają trzecią grupę solną, zatem pośród najgłębszych ogniw układu solnego. Wytwarza się ona tutaj ze zwykłej skały anhydrytowo - iłowej przez zjawienie się najprzód pojedynczych i odosobnionych, dalej zaś liczniejszych płyt gipsu włóknistego, między któremi jednakowoż tak ił solny, jakotćż i anhydryt w niezmienionej jakości pozostaje. Widocznóm jest zatem jak najściślejszy związek skały zawierającej gips z resztą warstwowanego utworu solonośnego. Ponieważ w miejscach występy-wania skały gipsowej zwykle się wilgoć natrafia, to mogłaby ta okoliczność naprowadzić na domniemywanie, że ten gips nie jest utworem pierwotnym, lecz powstał tu tak, jak często gdzieindziej pośród kopalni, przez przybranie wody z anhydrytu. Przeciw temu przypuszczeniu przemawia jednak najzupełniejsza regularność i równoległość w ułożeniu się płyt gipsowych z iłem i anhydrytem, gdy tymczasem supowaua przemiana anhydrytu w gips bez przybrania w objętości obejść się nie może, więc koniecznie wzdęcia i wypuklenia, lub przy równoczesnóm rozpuszczaniu przez wodę przynajmniej dziurko-watość w pochodnej skale spowodowaćby była musiała.

Jako podrzędne wtrącenia pośród warstw utworu solnego, pominąwszy pojedyncze gniazda i kawały jednej skały zawarte w drugiej, zasługują na szczegółową wzmiankę następujące:

Nieregularne pęknięcia warstw wypełnia równolegle pręeiko-wata sól „szczelinowa“, chociaż w znacznie mniejszej ilości, niż to ma miejsce w oddziale wyższym utworu solnego, o którym następnie będzie mowa

Dalej spotykają się miejscami osobliwie pośród pokładów soli spiżowej nagromadzenia resztek drzewnych, odłamki konarów i szyszek przemienionych w węgiel brunatno-czarny.

Gniazda krystalicznego lub zbitego gipsu znachodzą się czasem w mokrych miejscach pokładów narosłe na anhydrycie, najwidoczniej jako z tegoż powstały pochodowy utwór.

Wreszcie spotkałem także w pośrodku warstwowego utworu solnego bryłę (grubości zwTyż metra) mietniowskiego (karpackiego, kredowego) piaskowca.

Uławicenie solonośnego układu warstwowego przedstawia się pominąwszy faliste lub w ogóle pokrzywione ukształtowanie się niektórych jego warstw, jako w całości ze swego pierwotnego ułożenia wydźwignięte, jednostronnie podniesione, względnie zniżone. Jego wyruszenie można sobie przedstawić jako rezultat dwojakich, w różnych kierunkach działających sił cisnących i tymże odpowiednich ruchów, mianowicie jednej siły podnoszącej pionowo wschodni koniec układu solnego, i drugiej wywartej na jego całość wzdłuż brzegu karpackiego prostopadle na (mniej więcej) wschodnio zachodni bieg tegoż, oczywiście więc pochodzącej od ciśnienia wychodzącego od tegoż brzegu , i działającej w kierunku poziomym lub słabo na północ nachylonym.

W skutek pierwszego z wymienionych suponowanych ruchów układ solny wznosi się w daleko większej części swój wschódnio-zachodniój rozciągłości, jak to okazuje szematyczny przekrój podłużny (fig. 2 na tabl. Ili) ze zachodu ku wschodowi, czyli zesuwa się („schiebt sich ein“) ze wschodu ku zachodowi. To podnoszenie się fest uiejednostajnóm, zmieniając bądźto doraźnie, bądź tylko powolnie kąt nachylenia, którego wartość średnia leży między 8° a 10°. Pokłady solne podnoszą się tyra sposobem z największej swej obecnie znanej głębokości', około 50 m. pod poziomem morza, w której się znachodzą w zachodniej części kopalni, aż do najwyższego swego położenia w pierwszym horyzoncie górniczym, którego we wschodniej części kopalni dosięgają jedna po drugiej , czóm głębsza tém później. Cała ilość pionowego podniesienia się wynosi u niektórych pokładów zwyż 200 m.

Zagłębianie się pokładów solnych w zachodnim kierunku było również tu. jak i w kopalni bocheńskiej przyczyną, dla czego w pierwszych czasach swego istnienia kopalnia rozwinęła się tylko na wschodzie odbudowując najbardziej do powierzchni zbliżone pokłady solne wszystkich trzech grup, tak że niewielkie tu z nich pozostały resztki, a odbudowa później posuwając się na zachód musiała spuścić się równocześnie także głębiej. Obecnie produkcja odbywa sie przeważnie w górach zachodnich i to prawie tylko we dwóch wierzchnich grupach pokładów solnych, a postępując dalej na zachód coraz więcej musi się zagłębiać.

Boczna siła cisnąca w kierunku północnym spowodowała po-części tylko zagięcie układu solnego wzdłuż południowej jego strony na całej jego rozciągłości, po części zaś także i kopułowate tegoż wygięcie. Jakto bowiem widocznóm jest ze załączonych obok szematy-cznych przekrojów poprzecznych (w których grubość pokładów solnych niepomiernie jest powiększoną) przedstawia się układ solny we wschodniej swój części w całości w ułożeniu kopułowatóm, którego regularność przeważnie tylko o tyle jest alterowaną, iż brakuje wierzchołka i północnego skrzydła najwyższej części (I grupy) pokładów, które to partye górotworu jednakowoż mojem zdaniem dopiero w późniejszym czasie zniszczone zostały.

Najniższa część pokładów solonośnych (zawierająca III grupę warstw soli kamiennej) zachowuje wspomniane kopułowate wygięcie w całóm swóm zachodnióm przedłużeniu, gdy tymczasem w środkowej części szeregu pokładów już w środkowóm polu kopalni zacząwszy od szybu Franciszka Józefa, a nawet przed tymże, kopułowata budowa się zatraca takim sposobem, iż północne skrzydło kopuły utworzonej przez warstwy w mowie będące na wschodnim ich końcu w zachodnióm swóm przedłużeniu podnosi się i — pomijając płaskie fałdowania — albo w ogóle poziomo się układa lub nawet w całości swój wyraźne ku południowi okazuje nachylenie.

Cïîlelnia pista alaJwiUt itaiezfck

w Przy bramie.

Wschodnie góry.

TT'

Zachodnie g ó ry.

g

% . «à 'A

ÏJ fc'T

'"r

n\

U’

WM

/Mf

'/à

im

tr.

sw

Utwory czwarto • rzędne

Ił soiuy wierzchni

Ił solny spodni

T. anhydrytem

Piaskowiec

solny

861 kamienna

Na południowym swym boku układ warstw solonośnych okazuje wszędzie, w całej swej miąższości i całej rozciągłości niezmiennie upad ku południowi, a zatem ku brzegowi karpackiemu zwrócony, którego to upadu kąt wynosi we wschodnich górach czasem aż do 45°. w zachodnich zaś daleko mniejszym się staje.

Kierunek linii antyklinalnéj sklepienia, w któróm, według tego co wyżej powiedziano, część systemu solonośnego jest wykształconą, odpowiada w przybliżeniu h. 7, a prawie w tymże samym kierunku leży również i główne rozprzestrzenienie się pokładów soli kamiennej.

Co do występywania resztek organicznych pośród utworów solnych Wieliczki, to w obec dawniejszych, jak wiadomo przez

kilkanaście lat umyślnie w celu wydobycia jak największej ilości skamielin bardz-o starannie i żmudnie prowadzonych poszukiwań nie mogły moje stosunkowo tylko pobieżne oglądania przynieść w tej mierze jakiegoś donioślejszego wzbogacenia. Nie mogłem się tego a priori spodziewać i ograniczyłem się więc przeważnie do tego, aby przynajmniej dobrze zapoznać się ze sposobem występywania skamielin wielickich, znanych i opisanych już starannie w pracach dawniejszych, aby tém odpowiedniej postępywać przy wyprowadzaniu z ich występywania wniosków. Opis tych skamielin podany jest co do zwierząt prawie kompletnie w dziele A Reussaa podtytułem: Die fossile Fauna der Steinsalzablagerung von Wieliczka⁴), co do roślinnych zaś resztek w rozprawach F. Unger-a „Die Pflanzenreste im Salzstocke von Wieliczka“⁵) i D. Stur-a „Beiträge zur genaueren Deutung der Pflanzenreste aus dem Salzstoke von Wieliczka.

W warstwowanej części utworu solnego Wieliczki występują skamieliny osobliwie pośród soli spiżowej, w tejże zaś prawie nigdy zupełnie ich nie brakuje, a czasem nawet w wielkiej ilości są nagromadzone. Oprócz tego natrafia się w niektórych pokładach gruboziarnistego piaskowca solnego roztarty miał skorupek zwierzęcych rozmaitego rodzaju, jakoteż i w warstwowanym ile solnym dostrzec można niekiedy, lecz tylko bardzo rzadkie i nikłe skorupki foramini-ferów. Te ostatnie (jeżeli w ogóle zostały uwzględnione) przyłączył Eeuss do foraminiferów iłu solnego wierzchniego oddziału górotworu solnego (o którym później będzie mowa) , a tylko skamieliny soli spiżowej zostały przez tegoż autora odrębnie zestawione Między temi resztki zwierzęce (przeważnie tylko przy powiększeniu wyraźnie się uwydatniające) należą wszystkie, z wyjątkiem jednego gatunku Planorbis, do żyjątek morskich i rozdzielają się, o ile w ogóle gatunkowo zdołały być oznaczone, na 68 gatunków foraminiferów (otwornic), jeden gatunek korala ( O ar y o phy Ilia salinaria Rss.) , 22 gatunków bryozoów (mszywiołów) 50 gatunków mięczaków i 8 gatunków raczków. Oprócz tego znalazły się także i resztki jeżowców tudzież pierścienic (serpulów), lecz tylko w nieoznaczalnych bliżej ułamkach.

) Verhandlungen d. geolog. R. Anstalt. Wien 1873.

Z wyjątkiem nielicznych bardzo maluczkich okazów prawie wszystkie inne skamieliny soli spiżowej przedstawiają się jako mniej więcej otarte i jakby nadgryzione ułamki wapiennych skorupek, z czego wnioskować należy, iż przedstawiają one miał zdała naniesiony prądem wody razem z piaskiem kwarcowym na miejsce tworzenia się soli, a nie pochodzą od istot żyjących na temże samem miejscu, g łzie pogrzebane zostały.

Oczywiście również przez poruszanie się wody naniesione i także bardzo uszkodzone resztki roślin lądowych należą według badań D. Stura, który dawniejsze oznaczenia Ungera w znacznej mierze sprostował i wzbogacił, do 15 gatunków roślin drzewnych i przedstawiają się przeważnie jako szyszki drzew szpilkowych (często obgryzione przez wiewiórki), dalej jako nasienia orzechowate drzewa gatunku Carya i odłamki drzewa bukowego i brzozowego; znalazł się również także owoc gatunku palm Raphia.

Jeżeli już nie reszta właściwości geologicznych omawianego górotworu solnego, to w każdy sposób sama obecność wielkiej ilości resztek morskich zwierząt w jednej jego części, która z całością w nierozdzielnym stoi związku, dowodzi niewątpliwie, iż złoże to jest utworem morskim, że zatém przedewszystkiém pośród części jakiegoś morza się utworzyło. Miejscowe nagromadzenie resztek roślin lądowych wskazuje razem wziąwszy ze znachodzeniem się miejscami grubszego miału kwarcowego i wapiennego na bliskość brzegu i lądu, z którego te rzeczy naniesione być mogły.

Co się zaś tyczy kwestyi pochodzenia chlorku sodu osadzonego w pokładach jako sól kamienna, to do niedawna nie powątpiewano, iż podkarpacka sól jak osadzoną została w morzu, tak też i w całości pochodzi jedynie z pierwotnego rozczynu solnego morza. W nowszym atoli czasie S. Kreutz⁶) widział się spowodowanym wystąpić przeciw temu zapatrywaniu na podstawie mniemania, iż ilość siarkanu wapna (anhydrytu i gipsu) znajdującego się w podkładzie galicyjskich złoży solnych w stosunku do masy soli kamiennej samej jest za małą w porównaniu ze stosunkiem , jaki istnieje między ilościami siarkanu wapniowego i chlorku sodu we wodzie oceanów („die Anhydrit-und Gyps-Ablagerung im Liegenden der

galizischen Steinsalzlager im Verhältnisse zur Mächtigheit der letzteren und dem Mengenverhältnisse von NaCl und CaS0₄ im Meerwasser zu unbedeutend entwickelt sind“) Z tego wysnuwa Kreutz potrzebę oglądania się za inném możliwóm pochodzeniem osadzonego chlorku sodu i dowodzi, iż masy tegoż przynajmniej w znacznej części pochodzą z lądu karpackiego, z którego przez wyługowanie źródłami słonemi przeniesione zostały do karpackiego morza.

Atoli, jak to z opisu poprzedniego wynika, w utworze solnym Wieliczki tak samo jak i w bocheńskim stosunek ilościowy między anhydrytem i gipsem z jednej a solą kamienną z drugiej strony wcale nie przedstawia się różnym od stosunków ilości siarkanu wapna i chlorku sodu w morzu, które jak wiadomo te ciała zawiera (w zaokrąglonych liczbach) w stosunku 1 : 20. Takim sposobem upada właściwie przynajmniej dla Wieliczki i Bochni potrzeba uciekania się do przypuszczeń Kreutza; lecz nie mogę uważać całej jego teoryi pochodzenia soli podkarpackiej z dawniejszych pokładów lądowych jako tćm już zupełnie uchylonej.

Obstając zresztą przy zapatrywaniu, iż sól kamienna (pokładowa) Wieliczki pochodzi z pierwotnego rozczynu oceańskiego i osadzoną została z zatoki morskiej od oceanu wałem płaskim oddzielonej , który tylko przypływ wody słonej od czasu do czasu przy wezbranej fali dozwalał, przez zgęszczenie się jej rozczynu aż da przesycenia, to przecież nie jedna jeszcze nastręcza się trudność przy więcej szczegółowćm wytłómaczeniu sposobu powstania tutejszego utworu, który w porównaniu do prawie szematycznój regularności górotworu solnego stassfurtckiego, pominąwszy nawet brak nadkładu soli potasowych, niektóre bardzo wybitne przedstawia odróżniające właściwości. I tak między innemi w Stassfureie grubość pojedyńczych warstw tsoli jako rezultatów jednego (nieprzerwanego) aktu tworzenia się jest stosunkowo bardzo małą, gdyż przeważnie mniej niż pół metra wynosi, gdy tymczasem w Wieliczce zupełnie jednolite masy soli nieporównanie większą mają miąższość, gdyż jak wspomniano grubość pojedyńczych pokładów na niektórych miejscach 20 m. przechodzi. Dalej kiedy w Stassfureie pośród górotworu soli kamiennej i towarzyszących jej chlorkom i siarkanom potasu, magnu i wapna prawie żadnych nie ma wtrąceń osadów mechanicznych , w Wieliczce takowe nietylko w potężnych masach pokłady soli przegradzają i te od siebie oddzielają, ale oprócz tego

różnorodny mechanicznie przymierzany miał jako często bardzo obfita przymieszka w masie soli samej występuje.

Przedewszystkióm musimy zatem dla wytłómaczenia powstania wielickiego złoża soli przyjąć, iż fala wody przynosząca z oceanu do zatoki od czasu do czasu nowy dla chemicznego osadu zasób chlorku sodu musiała być nader obfitą, spiętrzoną, i że niosła swym prądem ze sobą znaczną ilość namułu, piasku i miału organicznego, co wszystko mogło mieć miejsce w tym razie jeżeli zatoka, w której się osad tworzył, była wazką i głęboką cieśniną międzylądową. (Według ustnej informacyi również i S. Kreutz przy swém tłó-maczeniu powstania złoży solnych podkarpackich główny kładzie nacisk na występywanie pośród nich silnych osadów iłowych). Zdaje mi się jednakowoż, że odpowiedniej będzie odłożyć szczegółowe tłómaczenie sposobu powstania układu solonośnego Wieliczki aż do czasu, gdy pierwotne rozmiary i stosunki ograniczenia dokładniej zostaną wyjaśnione, niż to po dziśdzień ma miejsce.

Wierzchni oddział

wielickiej formacyi solnej przedstawia się jako prawie zupełnie nie-« uławicony górotwór. Występuje on przeważnie w górnych poziomach kopalni, sięga jednak miejscami aż do najniższych oddziałów tejże.

W skład jego wchodzą następujące masy skalne.

na-

Przedewszystkiem przeważa ił solny, nazwany „hałda“. Jest to ił przeważnie ciemno szarej barwy o stosunkowo bardzo znacznej spójności i w ślad zatem muszlowo odłamujący się , który zawiera prawie stale, choć w bardzo zmiennej zresztą ilości, domieszki soli kamiennej, przy wysychaniu na powierzchni wykwitającej, a oprócz tego nieco cząsteczek wapniowych , i dla tego też petrograficznie na nazwę marglowego iłu solnego zasługuje. Od iłu solnego, który poznaliśmy jako główną część składową dolnego oddziału utworu solnego, omawiana skała odróżnia się już przez to, że nie zawiera uwydatniającej, się przymieszki piaszczystej, a oprócz tego tern, że brak u niéi zu pełnie warstewkowania lub listkowatości. Natomiast występuje wierzchni ił solny na wielu miejscach cały rozpadnięty w soczewkowate lub klincowe kawałki różnej wielkości, ograniczone najczęściej gład-kiemi, połyskującemi płaszczyznami odłamowemi. W tym rodzaju — widocznie wskutek doznanych ciśnień — wykształcony ił solny zywają górnicy z powodu gładkiej powierzchni odłamów ,,mydlarką“.

Sądząc z silnego i przeciągłego burzenia się z kwasami, jakie okazują niektóre części iłu solnego, nieróżniące się w wyglądaniu swem niczém od reszty masy tegoż, wnosić trzeba, iż w nie-odgraniczonych partyach staje się on silnie marglowatym. Pominąwszy to, przedstawia się jednak niewątpliwie jako margiel solny skała odróżniająca się od zwykłego iłu solnego przez swą pstrą, przeważnie czerwoniawo-brunatną i zielonkowatą barwę, pomimo, że tak co do struktury jak i co do przesiąknięcia solą zupełnie ze zwykłym iłem solnym się zgadza. Ilościowe oznaczenia przedsięwzięte na kilku okazach tego rodzaju skały wydały bowiem między 9°/₀ a 12% leżące ilości bezwodnika kwasu węglowego, co by więc na zawartość 20—27°/₀ wapienia wskazywało, jeżelibyśmy z węglanów tylko obecność wapniowego przypuścili.

Oprócz przesiąknięcia solnego zawiera ił solny jeszcze oddzielnie sól nasamprzód w znacznej części swej masy wpryśniętą w kształcie odosobnionych, nieregularnie rozrzuconych ziarn, zatem jako lokalnie występujące wrostki. Ziarna te, zwykle mniejsze niż 2 cm., przedstawiają się najczęściej jako jednotniki, rzadziej jako zrośnięcia dwu lub kilku takowych. Okazują one przeważnie kształty zaokrąglono graniaste przy powierzchni krzywej, lecz przy tém gładkiej, jakby wylizanej. Wiele z tych ziarn solnych znalazłem powleczonych cieniutką błonką krystalicznego gipsu.

Według tego ziarna te zdają się być tylko okruchami wielko-lub grubo-krystalicznćj soli, których pierwotna spójność zerwaną została przez wsiąknięcie i nadgryzienie przez wodę, które zatem nie powstały pośród iłu, lecz znachodzą się w tymże na drugorzędnem łożysku.

Wielicki ił solny z bryłkami soli, kóry przez górników nazywany bywa „zuber“, jest zatem co do składu, jakoteż i co do powstania swego zupełnie odmiennym tworem od tak zwanego Hasel-gebirge alpejskich złoży solnych, chociaż często w niemieckich pismach tern mianem bywał oznaczany.

Stosunkowa ilość ziarn soli pośród zubru jest bardzo zmienną. Często dorównywają one ilości iłu. Gdy zaś ilość ich się zmiejsza, zuber przechodzi powolnie w zwykły ił solny. Natomiast trudno nieraz przychodzi zuber bardzo obfity w ziarna soli odgraniczyć, a nawet odróżnić, od silnie iłowatej soli o skupieniu wielko-krysta-liczném pierwotném.

W rodzaju podrzędnie zawartych mas mineralnych występuje pośród iłu solnego sól jako wypełnienie przez popękanie powstałych próżni, jako tak zwana sól szczelinowa (Kluftsalz), zupełnie zgodna z występującą pośród warstwowego układu solnego. Lecz gdy tam jej tylko rzadko natrafić można, występuje ona we wierzchnim ile solnym miejscami w ogromnej ilości, przeciągając tenże w żyłach do 0⁷5 m. grubych na kształt sieci powiązanych.

Dla zrozumienia genetycznych stosunków soli szczelinowej, zdaje mi się ważną być ta okoliczność, iż jej prawie zawsze towarzyszy anhydryt krystaliczny w formie nerkowatych skorup, albo bocznie do żyły się przykładając, lub w poprzek tęże przedzielając tak, iż równoczesne jego ze solą pręcikowatą powstanie żadnej nie podlega wątpliwości.

Jako skała występuje sól pośród wierzchniego oddziału solnego jedynie w bryłach przeważnie o zupełnie nieregularnych kształtach, u których żaden z rozmiarów znacznie nad drugim nie przeważa , a które zatem w ogóle słojowatymi (stockförmig) nazwane być muszą.

Niekiedy okazują się jednakowoż te masy soli w jednym kierunku wydłużone lub skrócone, tak iż się do formy soczewkowatej lub. pokładowej zbliżają.

Kozmiary tych brył solnych są rozmaite i dochodzą do kilku tysięcy sześciennych metrów. Zresztą tak kształt ich jakoteż i wielkość najczęściej ani nie uwidoczniają się bezpośrednio, ani nie dają się ściślej oznaczyć, gdyż kontury dostrzegalne w kopalni na przecięciach o kierunku zupełnie przypadkowym nie mogą dać przedstawienia dokładniejszego o stosunkach rozmiarów, próżnie zaś pozostałe po wybraniu soli bryłowej , owe przez zwiedzających wielicką kopalnię podziwiane, często rusztowaniami, „kasztami“, wspierane „komory“, przedstawiają rozmiary to mniejsze to większe od rzeczywiście odnośnym bryłom soli przynależących, gdyż przy odbudowie z technicznych względów albo tylko część soli wybierano, albo połączenia dwu lub więcej pustych miejsc powstałych po odbudowaniu kilku sąsiednich lub stykających się brył soli dokonywano.

Ponieważ L. Zeiszner⁷), który zresztą około rozpoznania stosunków geologicznych Wieliczki wielkie zasługi położył, powtórnie wspomina, że omawiane bryły soli mają kształt do sześcianu zbliżony, to muszę jeszcze osobno to jego twierdzenie odeprzeć, jako

zupełnie bezpodstawne, gdyż łatwo w błąd wprowadza, jak też i niezawodnie główną było przyczyną , że autor, jak to sam (1. c. str. 72) wyraźnie przyznaje, o powstaniu brył solnych nie umiał sobie zdać sprawy.

Sól w bryłach równa się petrograficznie zupełnie odmianie „soli zielonej“ w u warstwowanym utworze solnym, tylko może nieco częściej i obficiej występują w bryłowej soli wpryśnięcia iłu z anhydrytem. Dlatego też nazwano omawiane masy solne w języku górniczym „bryłami soli zielonej“ (Grünsalzkörper), a utwór sam „górotworem soli zielonej“ (Grünsalzgebirge). Mimo to nie uważam za zupełnie stwierdzone, jakoby wszystka sól bryłowa należała do odmiany soli zielonej. Już z téj przyczyny niemożna tego z pewnością twierdzić, że znaczna część tych brył dotychczas nie jest odkrytą, a z dawniejszej odbudowy pozostały przeważnie tylko mniej czyste bryły, gdy zawierające' czystszą sól zostały odbudowane.

Największa część brył soli zielonej okazuje zupełnie jednolitą nieregularną strukturę. Pomiędzy takiemi zwykłemi bryłami przytrafiają się jednakowoż inne, które na zewnątrz dosyć równoległómi płaszczyznami ograniczone, okazują do tychże równoległe rozmieszczenie wpryśniętych w ich masie cząsteczek iłu i anhydrytu, zatem najwybitniej kształt i budowę pokładów uwidoczniają, chociaż na końcach swych jakby odcięte albo oderwane się przedstawiają. Gdy nadto, co osobliwie dostrzec można z kart kopalnianych, widzimy czasem 2 lub 3 tego rodzaju bryły soli zielonej w takiém będące wzajemném położeniu, iż niewątpliwie do jednego i tego samego ciała podłużnie rozciągłego, kiedyś rozerwanego na części, należały, przeto okazuje się niewątpliwóm, że przedewszystkióm te „pokładowe“ bryły solne nie są rzeczywiście niczém innóm, jak tylko częściami porozrywanego pokładu solnego.

Zważywszy jednak dalej, że z témi pokładowómi bryłami reszta brył solnych, tak co do kształtu i jakości petrograficznej są Przechodami połączone, jakotóż i przez rozmieszczenie jednych między drugiemi w tak ścisłym stoją ze sobą związku, że przeprowadzenie rozdziału między niemi okazałoby się niemożliwóm, przychodzi się do wniosku, iż wszystkie bryły soli wierzchniego złoża wielickiego trzeba uważać tylko jako odłamy i kawały pokładów solnych należących pierwotnie do warstwowego układu solnego. Tóm więcej nastręcza się powyższe wnioskowanie, iż trudnoby było znaleść jakiego innego zadowalniającego określenia natury omawianych brył solnych. Uważać je jako pierwotnie pośród wierzchniego iłu solnego wydzielone wielkie gniazda, niedozwala ta okoliczność, iż wewnątrz ich masy nie ma ani śladów cechującej dla gniazdowatych tworów krystalicznych struktury pasowo-współśrodkowój lub symetrycznej i brak w ich środku miejsc niewypełnionych (próżni), które tak zwykle pośród gniazd mineralnych występują i występować muszą. Wprawdzie okazują się bryły solne prawie zawsze pokryte cienką, co najwyżej 2— 3 cm. grubą warstewką anhydrytu, lecz taką sarnę obłokę dostrzegamy także nie tylko na solnych bryłach pokładowych, lecz także często na niewątpliwych pokładach soli, gdzie one przytykają do górotworu bryłowego. Musimy zatem tę powłokę anhydrytu uważać tylko jako późniejsze obskorupienie mas soli.

Pośród bryłowego utworu solnego — tak będę odtąd nazywał wierzchni niewarstwowany oddział wielickiego złoża— występują dalej albo pojedynczo rozrzucone albo miejscami w znacznej ilości nagromadzone, mniej lub więcej zaokrąglone bryły piaskowcowe, o różnej wielkości, niekiedy do paru metrów w średnicy dosięgające. Co do jakości petrograficznej, okazują one zupełną zgodność z piaskowcem kredowego wieku, wchodzącym w skład przylegającego brzegu karpackiego.

Jak już przedtem wymieniono, nie uwydatnia się w bryłowym utworze solnym, jeżeli tymczasem abstrahujemy od występywania pstrych margli solnych, nigdzie wyraźne uwarstwienie, a również także i rozmieszczenie zawartości pośród niego występujących jest w całości nieregularnóm. Możnaby w tym względzie tylko całkiem ogólnikowo wypowiedzieć twierdzenie, że ił z większą ilością ziarn soli, bogaty zuber, prawie tylko w pobliżu pokładów solnych występuje a także sól szczelinowa przeważnie tylko w otoczeniu większych mas soli obficie się natrafia, gdy tymczasem ił solny z większóm oddaleniem od pokładów solnych co raz to uboższym w sól się staje.

Gdy zwykle także bryły solne pośród całej masy iłu zupełnie nieregularnie przedstawiają się rozrzucone, u jednej przecież grupy tychże o wydłużonym, pokładowym kształcie, występujących na północnym boku kopalni w pobliżu szybu Franciszka Józefa uwidocznia się niejaka zgodność w ich stromo na południe skierowanóm ułożeniu.

Między bardzo licznie pośród bryłowego utworu solnego wystę-pującemi pęknięciami i oddzieleniami przeważają okazujące kierunek ku południowi nachylony, który to stosunek widocznie w ciśnieniu od brzegu karpackiego wychodzącóm ma swą przyczynę.

Czerwonawo-brunatny i zielonawy margiel solny występuje pośród kopalni, pominąwszy mniejsze gniazdowate i warstewkowe wtrącenia, nieregularnie tu i owdzie pośród całej masy szarego iłu solnego rozrzucone, w samodzielnym, długim i znacznie miąższym pasie, który się na południowym boku kopalni w dwu najwyższych jej horyzontach osobliwie obok chodnika podłużnego im. Franciszka rozpościera i przy mniej więcej wschodnio-zachodnim biegu ku południowi zapada.

Ciąg ten pstrych margli przechodzi wprawdzie wszechstronnie w zwykły szary ił solny rozpływając się w tymże niejako w gniazdowate odroślą, może jednakowoż być od reszty bryłowego utworu solnego jako tegoż osobny oddział wyróżniony.

Na południowej jego stronie tuż przy karpackiej granicy przylegają do niego, choć mało ale wyraźnie słone, czarne, zduszone iły, zawierające bardzo wielką ilość niewiele zaokrąglonych albo nawet ostro-kańczastych odłamów piaskowca karpackiego.

Co do stosunku ułożenia względem dolnego warstwowego układu solnego, to górotwór soli bryłowej, jak to w szematycznych przekrojach na str. 576 się uwidocznia, nietylko stanowi pokrywę nad całą rozciągłością dolnego utworu, ale zachodzi także po za jego boki.

Na południowej stronie kopalni stosunek ten tylko o tyle jest wyrobiony, iż górotwór bryłowy spuszcza się wraz z upadającym na południe warstwowym układem na dół, zawsze atoli jedynie do najwyższych warstw tegoż przytykając i ich strop stanowiąc.

U północnej zaś strony kopalni sięga górotwór bryłowy daleko na północ po za końce pokładowego utworu , spuszcza się przytóm obejmując niejako północne końce większej, górnej części pokładów solnych przed temiż głęboko aż do zetknięcia się z najniższymi znanymi pokładami solnymi (III. grupy). Oprócz tego zachodzi on kilkakrotnie z północy bocznie w rozwarcia, jakie tu się wytworzyły pomiędzy częściami układu warstwowego i takimto sposobem natrafia się go miejscami pod pokładami solnymi.

Granica pomiędzy wierzchnim a dolnym oddziałem biegnie wedle tego zupełnie nieregularnie. Odgraniczenie się obu części jednej od drugiej jest przy tóm najczęściej wyraźne i ostro odcięte. Znachodzą się jednakowoż miejsca, gdzie granica pomiędzy bogatym w ziarna soli iłem wierzchniego oddziału, a przytykającą

W ile bryłowego utworu solnego znajdują się liczne resztki organizmów, a to jedynie zwierząt morskich. Według oznaczeń i ostatecznego zestawienia A. Reussa (1. c), które przez późniejsze badania tylko nieznacznie zostało uzupełnione, względnie sprostowane, zawiera ił solny przede wszy stkiém bardzo bogatą, bo 120 gatunków obejmującą faunę foraminiferową. Wprawdzie miałaby ta fauna wedle A. Reussa należeć do całości iłu solnego Wieliczki, gdyż on go na dwa oddziały nie rozdziela, lecz pomimo to nie wątpię, iż przynależy ona iłowi wierzchniego oddziału złoża solnego. Tego przekonania nabrałem na podstawie (chociaż nieco pospiesznego) przejrzenia obfitego materyału wypłukanego z wierzchniego iłu solnego, uwzględniając przytćrn tę okoliczność, iż w kilku próbach iłów z warstwowego górotworu solnego znalazłem — jak to już wyżej wspomniałem — tylko nadzwyczajnie rzadkie i nikłe skorupki fora-miniferów,

doń wielko krystaliczną, silnie iłem przerosła solą pokładową, jest niewyraźną.

Z tego co o rozprzestrzenieniu górotworu soli bryłowej przytoczyłem , wynika także, jak bardzo zmienną być musi miąższość tego utworu na różnych miejscach kopalni. Wynosi ona między 40 a 200 m. Jeżeli do poprzednio podanej grubości warstwowego utworu solnego (około 150 m.) dodamy maxymalna grubość (pionowy rozmiar) masy górotworu bryłowego leżącego nad warstwami solnemi, dochodzącą koło szybu Józefa do 150 m., to otrzymamy jako maxymalna miąższość całego złoża wielickiego, o ile takowa na podstawie danych oznaczoną być może, 300 m., a świadczy to dosadnie o tém, jak bałamutne były dotychczasowe opisy i przedstawienia stosunków górotworu wielickiego, gdy miąższość tegoż w tak doskonałóm i niewątpliwie najlepszym niemieckim podręczniku geologii H. Crednera (wydanie 1883. str. 43), podaną jest jako przechodząca miejscami 1400 m* („Die Salzlagerstätte von Wieliczka ist stellenweise über 1400 m. mächtig“).

to należące do paru gatunków występujących także

w ile wierzchniego oddziału. Wypowiedziane zapatrywanie nie stoi wcale w nieprzejednanóm przeciwieństwie z wypowiedzeniem Reussa (1. c. str. 28), iż on przy swych poszukiwaniach nad występywa-niem skamielin we formacyi solonośnój Wieliczki badał próby iłu solnego wybrane co dziesięć sążni głębokości („reichliches Material, welches von 10 zu 10 Klafter Tiefe ausgehoben war“), gdyż, jeżeli — co bardzo możliwóm — te próby brane były w pobliżu szybu

Prócz foraminiferów zawiera dalej niewarstwowany ił solny z gatunkowo oznaczalnych skamielin 5 gatunków mszywiołów (bry-ozów), z oddziału mięczaków 15 gatunków małż i 26 gatunków ślimaków (razem z pteropodami) ; wreszcie 21 gatunków mikroskopowych małżoraczków i jeden gatunek raka dziesięcionogiego. Z gatunków mięczakowych 28 znanych jest także z innych miejscowości ; zestawiłem je w następującej tabelce, uwidoczniając przytóm sposób ich znachodzenia się w ile wielickim, tudzież najważniejsze dla porównania ogniwa, w których one występują zewnątrz Wieliczki.

Franciszka Józefa, chociażby do samego spodu tegoż, lub w pobliżu szybu Józefa aż do głębokości 160 m., to zawsze pochodziły one jeszcze z górotworu soli bryłowej. Zresztą wspomina sam Reuss (1. c. str. 5), iż tylko iły nie zawierające wydzielin gipsowych i obfitszej domieszki piaszczystej („keine Ausscheidungen von Gyps und keine zu reichlichen Sandbeimengungen“) bogate są w forami-nifery, która to restrykcya bardzo dobrze może być odniesioną do całego warstwowego iłu solnego, jeżeli pod gipsem, jak to się często działo, rozumiano w ogólności siarkan wapniowy a zatem i anhydryt.

W celu odpowiedniejszego ocenienia stosunków występywania wymienionych skamielin pośród iłu solnego nadmienię jeszcze, że przy mojóm zwiedzaniu kopalni, które jakkolwiek musiało być dosyć przyspieszone, ale przecież na wszystkie jćj dzielnice się rozciągało, na odkryciach dostarczonych przez ściany chodników z dostrzegalnych dla nieuzbrojonego oka skamielin prawie tylko gatunki : Nucula nucleus, Pecten denudatus, Pecten cf. gloria maris du Bois i Ostrea cochlear Poli, i to tylko dwie najpierw wymienione jako ogólnie rozpowszechnione dostrzegałem. Niezawodnie byłbym więcej znalazł gatunków skamielin pośród kopalni, gdybym był umyślnie za niemi robił poszukiwania, rozkopując ił solny na odpowiednich do tego miejscach. Lecz i tak jestem w możności choćby tylko to twierdzenie Reuss a, iż Modiola Hörnesi miałaby być niewątpliwie najpospolitszą skamieliną w ile solnym Wieliczki („im Wie-liczkaer Salzthon unzweifelhaft die häufigste aller Species sei“) zrektyfikować o tyle, iż zapewne ta skamielina tylko gdzieś na ograniczonych, obecnie nieznanych miejscach kopalni dawniej znalezioną została we większych ilościach, w ogólnóm rozpowszechnieniu jednak na żaden sposób nie występuje, gdyż ani z jednym

egzemplarzem tegoż gatunku ani w kopalni, ani w zbiorze miejscowego zarządu górniczego nie zdybałem się.

O- a t u n e k

Sposób

występy wania we wierzchnim ile solnym Wieliczki

Wyst. gdzie indziej

Horyzont

Leithakalk

Horyzont

Grund

Schlier

Niż. miocen lub oligoc.

1.    Corbula gibba Oliv. . . .

2.    Ervillia pusilla Phil. . . .

podolica Eichw.

4.    Cardium papillosum Poli

5.    Spaniodon nitidus Rss .

6 Solenomya Doderleini Mayer

7.    Nucula nucléus L. ...

8.    Leda frag lis Chemn.

9.    Tdmopsis anomala Eichw. .

14.    Dentalium tetragonum Brcc

15.    „    incurvum Ren. .

16.    Rissoa Moulinsi d’Orb. . zetlandica Mont. .

18.    Odontostoma plicatum Mont.

19.    Turbonilla gracilis Brocc. . pusilla Phil. . pygmaea Grat. .

22.    Actaeon pinguis d’Orb. .

23.    Ringicula buccinea .    .    .

24.    Bulla conulus Desh.

25.    „ miliaris Brcc.

26.    Philine punctata Adams .

27.    Trocbu8 patulus Brocc. .

28.    „ angulatus Eichw. .

29.    Natica helicina Brcc. .

30 Cerithium scabrum Oliv.

3.

12.

17.

20.

21.

rzadko

często; prawie tylko w okruch, tylko w okruchach niewykształcone bardzo rzadko

rH

h-*

A . rH

Ji

bardzo często nie rzadko niewykształcone miejsc, gromadnie często często (?) nie rzadko bardzo rzadko

n    »

liczne młode bardzo rzadko rzadkie młode bardzo rzadko często

bardzo rzadko młode nie rzadko bardzo rzadko

. rH

i-H

• *"H

. rH

rH

»    n

rzadko, niewykształcone

Co do wytłumaczenia sposobu powstania górotworu soli bryłowej, to sądząc z petrograficznej jakości jego głównego składnika, iłu solnego, przedewszystkiém zaś ze względu na zawarte w tymże skamieliny, których mnogość i stan zachowania o tern świadczy, iż pochodzą od organizmów, które na temże samem miejscu kiedyś żyły, nie można wątpić, iż omawiany górotwór jest osadem spokojnej zatoki morskiej. Powierzchnia woda tej zatoki nie miała prawdopodobnie zawartości soli znacznie większej, jak ją znachodzimy zwykle w oceanach, gdyż możliwą była pośród niej egzystencya dla licznych zwierząt. Swe bogactwo w sól zawdzięcza zaś niewarstwo-wany ił solny, według mego zapatrywania, jedynie tej okoliczności, iż na dnie prawdopodobnie głębokiej zatoki, z której on się osadzał, masy soli się znajdowały, które do pierwotnego warstwowego utworu solnego należały. Woda morska ługując coraz to więcej odsłonięte części pokładów solnych, nasyciła się do pewnego stopnia w głębi solą, którą musiał także przesiąknąć osadzający się na tém samem miejscu namuł iłowy. Ten pokrył i obwinął także większe i mniejsze złomy i okruchy soli pochodzące ze zniszczenia pokładów soli, które spowodowane zostało po części przez wgryzanie się wody do wnętrza skał solnych i luzowanie zwięzłości między składnikami ich masy, po części zaś niezawodnie także i przez mechaniczne grucho-tanie pokładów solnych przez równocześnie działające ciśnienia górotwórcze. Te spowodowały także wciskanie się boczne górotworu soli bryłowych między rozdarte końce pokładów solnych i jego zapadnięcie się na północnym boku kopalni.

Ze tak wielkie złomy jak i małe okruchy do odmiany soli zielonej należą, można łatwo wytłómaczyć tern , iż właśnie z pomiędzy warstw solnych pokłady soli zielonej najłatwiej mogły podpaść rozkawałkowaniu, zgruchotaniu i rozluzowaniu, z przyczyny swój tekstury wielkokrystalicznój i występujących przy tejże wpryśnięciach iłowych pomiędzy jednotnikami soli, tudzież z powodu, że właśnie one, często w nieregularne przerośnięcia soli z iłem przechodząc, przez to miejscami tylko małą przeciwstawić mogły mechaniczną wytrzymałość ciśnieniom na nie wywartym. Zresztą mogły także wierzchnie, później zrujnowane masy soli warstwowego układu solnego składać się przeważnie, a może nawet wyłącznie, z soli wielkokrystalicznój, silnie iłem przerosłój.

Jeżeli przyjmujemy, że zuber powstał z rozpadającej się pod wpływem wody soli zielonej, to nie pozostanie nam także niezrozumiałą okoliczność, iż miejscami między tymi tworami powolny istnieje przechód i niedostrzega się ściślejszego odgraniczenia.

W końcu nadmienić muszę, iż przedstawione powyżej zapatrywanie na sposób powstania górotworu soli bryłowej nie wymaga koniecznie przypuszczenia, iż pomiędzy jego utworzeniem się, a po-przedzającóm powstaniem warstwowego oddziału wielickiej formacyi solnej zachodzić musi ostro odzielająca przerwa czasowa. Mogła wprawdzie takowa istnieć, lecz możliwie zaczęło się tworzenie górotworu soli bryłowych bezpośrednio po doraźnem lub powolném ustaniu tworzenia się pokładów solnych, spowodowaném przez zmianę całości fizykalnych stosunków miejscowości, przedewszystkiém zaś przez przywrócenie lub zwiększenie komunikacyi z otwartym oceanem.

Opisawszy dotąd oba oddziały wielickiego złoża solnego każdy z osobna, koniecznćm jest obecnie jeszeze przedstawić niektóre stosunki geologiczne odnoszące się do obu oddziałów razem wziąwszy, zaczynając od właściwości dotyczących krążenia wody.

Potężna i pomimo licznych lecz nieregularnych pęknięć i rozpadlin jednolita masa skalna nieuwarstwowanego iłu solnego jest sama dla się stosunkowo bardzo nieprzystępną dla wody i stanowi równocześnie chroniące od wody pokrycie dla warstwowego układu solnego. Ta ochrona nie jest jednak w tym stopniu szczelną, iżby mianowicie w pobliżu granicy do przylegających z boku mniej lub więcej wodę przepuszczających utworów, gdzie przedzielająca masa nieuwarstwowanego iłu jest już cienką, nie mogła się przez jej szczeliny przedrzeć woda do przestworów kopalnianych. Ezeczywiście też na południowym i północnym boku kopalni zdarzał się wielokrotnie ten wypadek.

W stronie południowej natrafiano prawie zawsze chodnikami skierowanymi ku karpackiej granicy w pobliżu tejże albo na niepo-kaźny zresztą przypływ, albo przynajmniej na przesiąkanie wody, zwykle słonej. Jest to niewątpliwie część tej wody, która bieży pośród szczelin i przerw, jakie niezawodnie istnieć muszą przy granicznóm stykaniu się pokładów na brzegu karpackim, mianowicie w górnej jego części; lecz odpływ tych wód skierowany jest w stronę odwróconą od utworu solnego, a to z powodu południowego upadu warstw brzeg karpacki składających.

Wzdłuż północnego skrzydła kopalni natrafiano poprzeczniami najbardziej ku północy wysuniętemi kilkakrotnie na mniejsze ilości przesiąkającej wody, lecz oprócz tego otrzymano wyjątkowo i znaczniejsze dopływy tejże. Z tej strony mianowicie wdarł się gwałtowny zalew, który okazał się w r. 1868. w czole najdalej na północ posuniętego chodnika „Kioski“, pierwotnie jako fniesłone) źródło, które w następnych dwóch dniach, jak również po dłuższej przerwie znowu w r. 1879. wzmogło się tak gwałtownie, iż przypływ czasowo do 6 m. sześcienn. na minutę wynosił. Obecnie jeszcze źródło to wypływa z ilością około 6 litrów na minutę.

Jak to na innéra miejsca będę miał sposobność bliżej wyjaśnić, najwłaściwszóm jest przyjąć, że woda zalewu w poprzeczni Kioski dostała się do kopalni szczeliną z przylegającego od północy systemu warstw piaszczysto-iłowych w podobny sposób, jak to przyjąć musimy dla najwyżej położonego źródła wody słodkiej „Taras“, które około 300 m. na wschód od szybu Franciszka Józefa w nieznacznej głębokości 50 m pod poziomem wieńca tego szybu wypływa, a którego woda za pomocą długiego rurociągu rozprowadzoną jest na całą długość kopalni, jako woda do picia dla ludzi i koni.

Niższy oddział utworu solnego jest już z powodu swój budowy warstwowej dostępny dla wód przechodzących. Górne jego warstwy są jednakowoż nie tylko z wierzchu, lecz także z boku (pominąwszy ich dolny upad zachodni w nieznanej głębokości) tak doskonale obwinięte niewarstwowanym iłem solnym, iż zabezpieczone są od dopływu wody. Nie ma to jednak miejsca dla najgłębszej części jego warstw, które wznosząc się ku wschodowi, zbliżają się w tym kierunku tak dalece do występujących tam górotworów z powierzchni wodę prowadzących, iż z tychże łatwo ją mogą otrzymać i w obszary kopalni doprowadzić. W rzeczywistości też natrafiano w rozmaitych czasach pośród kopalni prowadząc chodniki w pobliżu III grupy solnej na licznych nieregularnie rozdzielonych miejscach na wodę, a niektóre z osiągniętych źródeł, mianowicie w początku swego okazania się, były bardzo obfite i gwałtowne. W spągu trzeciej grupy solnej wydobywające się źródła miały przeważnie słodką, lub tylko słabo słoną wodę.

Do najtrudniejszych i najmniej wyjaśnionych działów geologii Wieliczki należy niewątpliwie wyjaśnienie stosunków zetknięcia się i względnego ułożenia pomiędzy obydwoma częściami utworu solnego odsłoniętemi w odkryciach kopalnianych z jednej strony, a górotworami występującymi na powierzchni w najbliższóm sąsiedztwie kopalni z drugiej strony. Trudność wyjaśnienia tej kwestyi pochodzi stąd, iż przy niezupełnie wyraźnych stosunkach tektonicznych powierzchniowych układów warstwowych samych dla siebie, roboty górnicze w kopalni nie dostarczyły żadnego rzeczywistego odsłonięcia granicy utworu solnego, tak że co do stosunków odgraniczenia się musimy zadawalniać się przeważnie tylko na prawdopodobieństwach opartymi wnioskami. W kopalni unikano bowiem z obawy natrafię-nia na wodę wszelkiego zbliżenia się do granicy utworu solnego. Największa część chodników kopalnianych prowadzonych w kierunku odśrodkowym zastanowiono ostatecznie w dalszym popędzie przeważnie dla tego, bo już przy zbliżaniu się do granicy okazała się w czole pieców woda lub wilgoć. Nie miano też żadnych widoków osiągnięcia nimi dalszych mas solnych godnych odbudowy, skoro raz wyszedłszy z warstwowego utworu, weszło się w hałdę zawierającą mało soli. Takim sposobem nie przekroczono nigdzie granicy utworu solnego, chociaż, jak to z różnych oznak z wszelkióm prawdopodobieństwem twierdzić można, bardzo zbliżono się do niej kilkakrotnie tak na południowym, jakotóż na północnym boku kopalni.

Wprawdzie

Granicę dolną utworu solnego nie przebito na żadnóm miejscu kopalni ; najgłębsze szyby kończą się jeszcze w niewątpliwym solnym utworze. Poziome chodniki we wschodnim polu kopalni podcho dzące pod łukowe wygięcia III. grupy solnej, które idą zatem pośród najniższych partyj układu warstwowego, nie odkryły również żadnego od utworu solnego różniącego się górotworu odszczególniają się te warstwy zawartością płytowatego włóknistego gipsu, gdy jednak obok tego występują także płyty anhydrytu, a całe tych warstw petrograficzne i strukturowe wykształcenie zgadza się zresztą najzupełniej z panującóm pośród warstwowego utworu solnego wykształceniem, a wreszcie ponieważ widoczny jest powolny prze-chód tych skał do warstw solonośnych tak w poziomym jakotóż i w pionowym kierunku, przeto należy te najniższe ze znanych w kopalni warstwy gipsonośne uważać jako należące jeszcze do utworu solnego i jako będące tegoż składową częścią. Okoliczność zaś, że w tych warstwach natrafiano często na słodką lub słabo słoną wodę naprowadza na wniosek, iż pod niemi następują już utwory bezsolne i mocno wodą przesiąkłe, tworzące odrębny od utworu solnego spąg tegoż.

Odsłonięcia powierzchniowe na wschód od Wieliczki, gdzie jedynie spągowe warstwy utworu solnego powinnyby na powierzchnię występować, nie dają dostatecznego wyjaśnienia o charakterze tych skał. Sinawe iły występujące w potoku Zabawy bezpośrednio przy północnym boku drogi wiodącej do Gdowa wypada raczej zaliczyć do górnego iłu solnego. Cienko warstwowy system czarnych łupków iłowych w potoku lednickim, na południu od drogi krajowej (niedaleko od domów dolnej Lednicy), byłoby wprawdzie możebnie uważać jako podkład utworu solnego, lecz zdaje mi się, że zbaczają one

trochę zanadto na południowy wschód od głównego kierunku biegowego warstw utworu solnego, a tóm więcej jeszcze zachodzi ten stosunek u pstrych iłów, przy toraaszkowickim piaskowcu rozwiniętych. Dla tego uważani za właściwsze przypuszczenie, iż bezpośredni podkład utworu solnego tworzą warstwy młodsze od pokładów lednickich , które wcale nie występują na powierzchnię w tej okolicy, a warstwy lednickie tworzyłyby w tym razie tylko boczne ograniczenie utworu solnego na południowej stronie jego wschodniego przedłużenia. Możnaby dalej wprawdzie przypuścić, że warstwy lednickie począwszy od Taszyc wąskim pasem pomiędzy utworem solnym a brzegiem kredowo-karpackim także jeszcze dalej na zachód się ciągną, lecz takie przypuszczenie nie jest ani należycie uzasadnio-ném, ani nawet prawdopodobnym, gdyż na tym obszarze u samych stóp brzegu karpackiego, a zarazem w bezpośrednióm pobliżu południowego boku utworu solnego odkrywają się na powierzchni jedynie warstwy (niewątpliwie lub bardzo prawdopodobnie) kredowe. Wystąpienie zaś lednickich warstw dopiero na wschód od Wieliczki znalazłoby wytłómaczenie w tóm, że dopiero tam wskutek orograficznego cofnięcia się kredowych utworów, warstwy te miały miejsce rozwinąć się na powierzchni.

W jaki sposób układa się ściana brzegowego karpackiego stoku pod powierzchnią ziemi, o tóm nie dają nam wyjaśnienia końce chodników poprzecznych najdalej na południe wysuniętych. Po wyjściu z warstwowego utworu solnego przedłużały się one w typowym utworze soli bryłowej (a względnie w pstrym marglu) i końce ich pozostają w tym utworze.

Zbliżenie się do granicy karpackiej uwidocznia się przy tóm w ten sposób, iż zwiększa się ilość zawartych brył piaskowca pochodzącego z grzbietu karpackiego przy Sierezy.

Przy końcu południowej poprzeczni Seeling w Y. poziomie górniczym (zachodniego pola kopalni), który ze wszystkich obecnie dostępnych chodników w trzech najniższych poziomach najdalej na południe sięga, występuje jako ostro odgraniczający się nadkład ostatniego pokładu soli (należącego do I. grupy soli) odrębny utwór wykształcony na długości zaledwie kilkumetrowej, składający się przeważnie z zaokrąglonych brył różnorodnych skał, po największej części piaskowców, lecz między nimi i wapieni, nieregularnie rozłożonych w zgniecionym, czarno-szarym ile, który obok żółtawych wykwitów ałunowych, powstałych niewątpliwie z rozkładu siarczku żelaza , zawiera także wpryśnięcia soli i anhydrytu. Utwór ten przedstawia się zatem jako dolne cyplowe zakończenie oddziału wierzchniego formacyi solnej w formie upłazowego lub nadbrzeżnego zwaliska.

Jeżelibyśmy pociągnęli z końców poprzeczni najwięcej ku południowi wysuniętych pionowe linie ku górze, to przypadłyby ich wyjścia na powierzchnię wszystkie bez wyjątku jeszcze po stronie północnej linii granieznój (wyraźnej lub domniemywanej) między formacyą solną a systemem karpackim, a nie po stronie południowej tejże linii, jak to wypadałoby wnioskować z przekrojów zestawionych przez L. Hrdinę i F. Fötterlego. Pozostaje nawet między od-krytemi południowemi kończynami utworu solnego a biegiem brzegu karpackiego dosyć wolnego miejsca, aby przypuścić było można, iż stok tego brzegu z niezbyt stromćm pochyleniem na północ pod formacyą solną się spuszcza. Z tego wypływa, iż tak często powtarzane twierdzenie, jakoby układ piaskowca karpackiego, przerzucony na wielicki utwór solny, tenże przykrywał, nie jest uzasadnionóm i przy obecnym stanie danych spotrzeżeń nie wypada przyjmować innego stosunku zetknięcia się obu wspomnionych górotworów, jak tylko ten najprostszy, a zatem i przed wszystkimi innymi nastręczający się, iż warstwy utworu solnego ku południowi pochylone niezgodnie dotykają do stromo ku północy pochylonej ściany brzegu karpackiego, utworzonego z warstw również ku południowi pochylonych.

Właściwego przerzucenia (Ueberkippung) pierwotnej płaszczyzny zetknięcia nawet i w tym słabym stopniu, jak ono w przekroju zestawionym przez K. Paula⁸) jest zaznaczone, już z tego powodu nie można przypuścić, gdyż cała formaeya solna, jak to dowodzą bryły piaskowca mietniowskiego w niej zawarte, utworzyła się u stóp już naówczas istniejącego orograficznego grzbietu karpackiego, a nie jako zgodny nadkład warstw, które go składają.

Na północnej stronie kopalni poprzeczne chodniki skierowane ku północy przechodzą z typowego utworu brył solnych powolnie w ił ubogi w sól lub całkiem bezsolny. A że z tej strony pochodzą także źródła wody słodkiej, przeto należy przypuścić, że w ogólności ku północy niknie coraz to więcej zawartość soli w ile, a tenże, wyszedłszy poza północną granicę rozprzestrzenienia warstwo-

.... 111

wego układu solnego, z którego on właśnie swą sól otrzymał, przechodzi wreszcie w układ zwykłych iłów (może z wtrąconemi warstwami piasku) podchodzący regularnie pod spągowe iły bogu-cickiego piasku.

Ku górze sięga utwór bryłowy przynajmniej w podłużnym środkowym pasie kopalni aż prawie bezpośrednio pod pokład czwarto-rzędny, gdyż nie tylko widzimy, jak w pierwszym, miejscami zaledwie 60 m. głębokim horyzoncie kopalni, komory z odbudowy brył soli zielonej pozostałe, wysoko w górę sięgają, ale miano nawet, jak o tern donosi Hrdina (1. c. str. 159) szybem Da-niłowieża natrafić na bryłę soli już w 12 sążniu poniżej wieńca tegoż szybu. Nie możemy zatem uznać twierdzenia F o e tt e r 1 e g o⁹), że ił solny pokrytym jest ze wszystkich stron około 60° grubym pokładem bezsolnego niebieskawego iłu, pominąwszy nawet oczywiście mylne podanie wymiaru, jako w ogólności odpowiadające rzeczywistości. Natomiast wydaje mi się bardzo możliwóm, że górne w sól ubogie lub bezsolne partye nieuwarstwowanego iłu wierzchniego, a w pierwszym rzędzie masy skalne ze strony południowej kopalni zawierające pstre margle, już odpowiadają iłom gipsono-śnym następującym bezpośrednio pod piaskami bogucickimi.

Dla osądzenia stosunków granicznych na podłużnych krańcach kopalni opiszę niektóre odkrycia przy końcowych jej chodnikach, zachodnich i wschodnich.

Na zachodzie przebito szybem Józefa w głębokości 190 m. pierwszą i osiągnięto w dalszych 30 m. drugą grupę solną, gdy tymczasem ostatnie zachodnie odkrycia w najgłębszych znanych pokładach solnych w znacznej odległości na wschód od szybu Józefa zaprzestają, nie zdradzając jednakowoż wcale jakiegoś zanikania tychże pokładów, tak co do ich miąższości, jak też co do ich czystości.

Za szybem Józefa ku zachodowi przedstawia się jako najgłębszy z najdalej na wschód wysuniętych pieców chodnik „Seczen“, leżący nieco pod IV. poziomem kopalni. Z samego początku, zatem w pobliżu szybu Józefa prowadzi ten piec przez czystą sól szybikową należącą do I. grupy pokładów solnych ; dalej na zachód zaś zawiera sól coraz to liczniejsze wtrącenia skały iłowo-anhydrytowój, a następnie występuje przeważnie już tylko w wielkich gniazdach

okazujących teksturę grubokrystaliczną, zbliżonych zatem do odmiany soli zielonej. Koniec chodnika, około 950 m. od szybu Józefa oddalony, także jeszcze okazuje grubokrystaliczną nieczystą sól. W całej długości chodnika leżą przytém warstwy w płasko-falistóm ułożeniu, w któróm zaledwie uwidocznia się małe ku zachodowi nachylenie.

Według tego okazuje się niewątpliwie, że cały utwór solny ciągnie się po za szyb Józefa na zachód^ nieprzerwanie w całej swój miąższości. Wiercenie rozpoczęte na mój wniosek na gruntach wsi Kossocice, w miejscu odległóm około 14 km. w kierunku 7 h. od najdalszego zachodniego punktu kopalni a przytém G'6 km. od (domniemanego) brzegu karpackiego na północ oddalonóm, ma przynieść faktyczne objaśnienie, o ile suponowane zachodnie przedłużenie formacyi solnej zawiera w sobie pokłady soli do odbudowy przydatne.

Przy wschodnim końcu kopalni znachodzimy się przy miejscu (uwidocznionego w fig. 1. na tabl. III.) widełkowatego odłączenia się wschodnio-południowój poprzeczni od podłużni „Baum“ na wschód od kończyn wierzchniej części solnego układu warstwowego (1. i II. grupy pokładów soli) a pośród stropu III. grupy soli. Wspomniana poprzecznia przechodzi z początku przez pokład soli spiżowej, która następnie zchodzi w podłogę chodnika, a na jej miejsce występują nieregularne przerośnięcia iłu z anhydrytem. W bliskości końca chodnika, zaopatrzonego tamą zapewne z powodu okazania się wody, następuje w niewyraźnóm odgraniczeniu ciemno-szary popękany ił, okazujący tylko bardzo małą ilość wpryśnięć i wykwitów solnych.

W gałęzi chodnika „Baum“ skierowanej na północny wschód występuje także z początku pokład soli spiżowej prawie poziomo uławiconój i trwa dosyć daleko. Dopiero 125 m. od miejsca rozgałęzienia się chodnika, mierząc w kierunku czysto wschodnim, zchodzi on w podłogę chodnika i nie okazuje się już nigdzie dalej ku wschodowi. Jako nadkład tego krańcowego pokładu następuje typowy utwór bryłowy, którego w sól bardzo obfity ił miejscami okazuje czerwoniawo-brunatną barwę i zawiera dosyć liczne bryły piaskowe. Chodnik przechodzi następnie przez kilka brył soli zielonej i kończy się tamą założoną w ile bogatym w okruchy soli, przez który przecieka trochę wody.

Otóż przy wschodnim końcu kopalni okazuje się system pokładów solnych wprawdzie znacznie obciętym, ale wcale nie zupełnie

przerwanym ; przypuszczeniu , iż on ciągnie się dalej na wschód po za rozmiary kopalni , nie sprzeciwiają się żadne stratygraficzne momenty stanowczego znaczenia; jest nawet możliwóm, iż dalej na wschodzie utwór ten okazałby się na nowo w swój pierwotnej miąższości, jeżeli w dalszym swym ciągu zniży się do poziomu, który zajmuje w zachodnim polu kopalni. Gdy jednak, aby osiągnąć rozstrzygnięcie co do tych możliwości, z obawy natrafienia na wodę prawdopodobnie nie odważonoby się wewnątrz kopalni postępować dalej na wschód podłużnym chodnikiem, przeto wypadałoby pogłębić otwór wiertniczy z powierzchni ziemi po za obrębem kopalni, a według mojego zapatrywania odpowiednióm byłoby na ten cel miejsce w pobliżu grupy domów „Zwólka“ zwanych, na północ od Tomaszkowie leżących, może najlepiej około 500 m. wprost ku zachodowi od figury położonej przy południowym boku tej grupy domów.

Przypuszczenie o znachodzeniu się złoży solnych w podziemiu okolicy pośrodku między Wieliczką a Bochnią położonej otrzymało przez moje badania ściślejszą podstawę.

Już w pierwszej części opisu wspomniałem , że na zachodnim brzegu zatoki gdowskiój, u podnóża pagóru Łazan, występują z pod pokrywy iłów wyższo-mioceńskich , skały ilasto-piasczyste starszego trzeciorzędowego wieku Późniejsze spostrzeżenia w pobliżu tój okolicy przyniosły rozszerzenie i upewnienie wiadomości o tym układzie warstwowym. Oto w potoku, który przebiega od południowej strony wsi Trąbki a dalej ku zachodowi wrzyna się w stok brzegu karpackiego, okazują się u stóp tegoż sinawo-szare, zielonawe i czerwoniawo-brunatne, w ogóle pstre iły łupkowe, naprzemianległe z cienkiemi warstwami szarych piaskowców, które w ułożeniu przeważnie stromym w kierunku mniej więcej północnym się ciągną. Opasują one tu zatem podnóże stoku karpackiego złożonego z grubo ■ ławicowych piaskowców kredowych w takim samym sposobie, jak warstwy „lednickie“ na wschód od Wieliczki lub tymże odpowiadające pokłady, występujące na południe od Łapczyc. Należy zatem uważać układ pstrych iłów występujących na południowy zachód od wsi Trąbki, jako równorzędny z warstwami „lednickiemi“, dla których wiek oligoceński przyjęliśmy.

Gdy zatem w zatoce gdowskiój z podkarpackich trzeciorzędnych ogniw, jakie przy Wieliczce i Bochni zdołaliśmy rozpoznać, występują tak młodsze od formacyi solnej jako tóż i starsze od niej, a to zupełnie w ułożeniu odpowiednióm ich wiekowi, to bardzo wielka

istnieje prawdopodobność, iż w téj okolicy także ogniwo pośrednie swym wiekiem, które przy Wieliczce i Bochni pokłady solne zawiera, jest wykształconóm. Czy ono również i tutaj i w jakim stopniu jest solonośnóm, o tóm może dać stanowczą odpowiedź tylko głębokie wiercenie, któreby wypadało przedsięwziąć najlepiej w pobliżu wsi Szczygłów a.

Co się tyczy ściślejszego oznaczenia horyzontu wiekowego, do którego formacyą solonośną Wieliczki zaliczyć należy, to w obec przedtem już wykazanej niezgodności dotychczasowych zapatrywań w tym względzie, musimy tem więcej próbować osiągnąć rozwiązanie téj kwestyi samodzielnie, na podstawie podanego materyału spostrzeżeń geologicznych w naziomie i podziemiu Wieliczki, ile że rozróżniamy obecnie dwa odrębne oddziały utworu solnego.

Wierzchni oddział, t. j. utwór bryłowo solny, przedstawia się na podstawie stosunków względnego ułożenia jako spąg iłów gipso-nośnych leżących pod niewątpliwie wyższo-mioceiiskimi (tortoński-mi) piaskami bogucickimi. Nasuwa się tedy w pierwszym rzędzie pytanie, czy utwór bryłowo solny jeszcze do tego samego geologicznego oddziału, do którego piaski bogucickie należą, zaliczyć należy, czy do jakiego głębszego ogniwa. Chodzi więc zarazem o to, czy ten utwór jest równorzędnym z całością lub jaką częścią medyte-rańsko-miocenicznych pokładów Podola, a wślad zatem, czy należy go zaliczyć do drugiego piętra medyterańskiego (II Mediterran- Stufe) zagłębia wiedeńskiego, czy też może trzeba go uznać za odpowiadający t. zw. Schlierowd, który uważano dotąd przeważnie jako stropową część dolnego piętra śródziemnego (I Mediter. Stufe).

Rostrzygnięcia między temi w pierwszym rzędzie nastręcza-jącemi się możliwościami możemy spodziewać się osiągnąć jedynie ze wskazówek leżących w występywaniu skamielin mięczaków, gdyż co do foraminiferów, bryozoów i ostrakodów pośród faun mioceni-cznych nieznane są dotąd różnice wiekowe. Co do skamielin mię-czakowych zaś zestawionych w tabelce na str. 743, to oprócz ga-tunkówT Pecten denudatus Rss. i P. Lilii Pusch, wszystkie zresztą z przyczyny, że albo gdzieindziej występują we wszystkich w porównanie wchodzących ogniwach , tak starszych, jak młodszych , albo z powodu, że odróżnienie ich od gatunków starszych jest bardzo chwiejném , a przytém ich występywanie w ile solnym bardzo rządkiem, prawie żadnej ważności w zajmującej nas spornej kwestyi nie mają.

Pecten Lilii znachodzi się zewnątrz Wieliczki nasamprzód w marglowych pokładach gipsowych koło Opawy na Szląsku, lecz wiek tych pokładów w tymże samym stosunku jest nieokreślonym , jak wierzchniego iłu solnego Wieliczki.

Y. H il ber ¹⁰) zaznajomił nas z występy waniem Pecten Lilii w galicyjsko-podolskim miocenie. Dostrzegi on ten gatunek, lecz tylko w jednym egzemplarzu w piaskach koło Podhorzec, zawierających zresztą bardzo liczne skorupy mięczaków. Dalej znalazł on w ile gipsowym przy wsi Wołżyniec koło Stanisławowa liczniejsze okazy téj małży, ale wszystkie znacznie mniejsze, tak że je jako młode lub zanikłe uważa; a ponieważ oprócz tego skorupy te nie we wszystkich cechach są zgodne z wielickiemi, to możnaby nawet przynależność ich do P. Lilii uważać jako jeszcze wątpliwą. W każdym razie jednak występywanie P. Lilii w podolskim miocenie jest tak podrzędnćm , że nie możemy z niego wnioskować o równorzędności wiekowej tegoż z wielickim utworem bryłowym.

Nieporównanie cenniejsze wskazówki podaje nam występywanie w tym górotworze małży Pecten denudatus jużto z powodu częstego znachodzenia się, a przedewszystkióm z powodu, iż występywanie tej skamieliny na bardzo wielki obszar miocenu — włoskiego, wschodnio alpejskiego i na północ od Karpat występującego — jest rozprzestrzenione a przytem na pewny poziom wiekowy dosyć ściśle ograniczone. Pecten denudatus należy bowiem razem z Nautilus Aturi i Solenomya Doderleini (występującą również w Wieliczce) do najbardziej charakterystycznych dla austryackiego „Schlieru“ skamielin i występuje również we Włoszech prawie wyłącznie tylko w pokładach niższo-mioceńskich

Co do miocenu rozwiniętego na północy od Karpat, to stwierdził nasamprzód F. Ko e mer¹¹), iż P. denudatus znachodzi się w miocenieznym utworze koło Zabrzy na Szląsku pruskim. Występuje on tutaj w towarzystwie skamielin, które w całości więcej niższym niż wyższym oddziałom miocenu odpowiadają.

V. Hilber

) skonstałował znachodzenie się w mowie będącej małży pośród miocenu podolskiego. Łożyskiem jej są tutaj tak zwane

:■ ■■■

warstwy „baranowskie“, piaszczysto-ilaste pokłady, które spoczywają albo bezpośrednio na kredzie senońskićj, albo też na słodkowodnym wapieniu z fauną uważaną przez Fr. Sandbergera ¹² ¹³ 14) jako dolno mioceńską, a po których dopiero następuje cały szereg pokładów gipsonośnych, litotamniowych i piaskowych, tworzących główną masę galicyjsko-podolskiego miocenu medyterańskiego. Oprócz skamielin mięczaków, które tak w dolnym, jak i górnym miocenie się zna-chodzą, występują w pokładach baranowskich przeważnie takie ga-tunki, które we wyżej leżących górotworach podolskich już się więcej nie okazują. Otóż tak, jak stosunek położenia, tak też i skamieliny warstw baranowskich wyróżniają je od reszty (morskich) utworów wyższo-miocenicznych Podola, jak to już zauważył E. Hörn es i jeżeli nie ze Schlierem W. i N. Austryi tudzież Morawii to pewnie tylko z tém najgłębszóm ogniwem miocenu podolskiego możemy uważać wielicki górotwór bryłowo-solny jako wiekowo równorzędny, nie zaś z wapieniem litawskim lub piaskami z Hołubicy.

),

Wiek warstwowego układu solnego miałby według Eeussa, Hilbera i Tietzego odpowiadać wiekowi wapienia litawskiego i w ogóle wierzchniemu miocenowi, ze względu na faunę kopalną zawartą w pokładach soli spiżowej, której wielką zgodność z fauną horyzontu wapienia litawskiego Reuss wykazał. Ta zgodność jest jednakowoż, jak to na inném miejscu szczegółowiej starałem się wykazać, bardzo małej wagi w kwestyi przydzielenia warstw solnych Wieliczki do dolnego lub górnego miocenu, o które tu właśnie chodzić może, a to głównie z następujących przyczyn.

)•

Przedewszystkióm pomiędzy całą fauną soli spiżowej nie masz ani jednego niewątpliwie oznaczalnego gatunku , któryby należał do skamielin dla wierzchniego oddziału miocenu szczególnie cechujących. (Fora-minifera Alveolina melo D’Orb., któraby może jeszcze najwięcej zdawała się przemawiać za horyzontem litawskim, występuje w ogromnych ilościach w pokładach eocenicznych południowej Francji

Co do liczby wspólnych gatunków okazuje się wprawdzie u fauny foraminiferów i mięczaków większa zgodność z wyższym,

jak z niższym miocenem, lecz ten stosunek z wszelka prawdopodo-bnością uwydatnia się tylko z tój przyczyny, iż gdy niektóre w skamieliny bardzo bogate iłowe i marglowe utwory wyższego miocenu zagłębia wiedeńskiego z nadzwyczajną starannością przeszukano w celu wydobycia także maluczkich skorupek zwierzęcych, miał ska-mielinowy niższego miocenu austryackiego dotąd z żadnego prawie miejsca nie został opracowany. Otóż przy takim stanie rzeczy mógł Reuss zrównać skorupki drobne wymyte ze soli spiżowej przeważnie tylko z gatunkami hor>zontu litawskiego, bo porównanie z pokrewnymi gatunkami miocenu niższego nie mogło być przeprowadzonóm, gdyż te w ogóle nie są znane. Tak na przykład nie dziw, że ze znalezionych w soli spiżowej pięć gatunków rodzaju Turbonilla Risso, cztery z gatunkami II. piętra medyter. są zgodne, żadnego zaś do I. piętra medyter. nie było można odnieść, bo z tegoż ogniwa, przynajmniej co do austryackich utworów, dotąd w ogóle żadnego gatunku rodzaju Turbonilla nie znamy, chociaż takowe niezawodnie w tym \v\eku istniały, gdyż już w kredowej i eoceńskiój formacyi się znacho^lzą. Zgodność więc resztek zwierzęcych z horyzontem litawskim pie stanowi wcale jednocześnie różnicy przeciw niższemu miocenowi.

Dalej nie możemy przyjąć oznaczenia gatunków fauny soli spiżowej przez Reuss a jako zupełnie niewątpliwe, przeważnie z dwu przyczyn. Nasamprzód są cechy morfologiczne u wielkiej części maluczkich skorupek, o jakie tu właśnie się rozchodzi, bardzo chwiejne. Przytém skorupki ze soli wymyte są w przeważającej części bardzo uszkodzone lub znalazły się tylko w pojedynczych okazach, co wszystko jeszcze zwiększa chwiejność w oznaczeniach. Na dowód tego przytoczę następujące dwie okoliczności. Naprzód Reuss sam w r. 1848 oświadczył, iż z pomiędzy 153 znanych mu podówczas z Wieliczki gatunków foraminiferowych 52 są odrębne od gatunków zagłębia wiedeńskiego, później jednak pozostawił tylko 22 jako nowe formy. O bardzo lichym stanie skorupek małżowych ze soli wielickiej, które służyły Reussowi za podstawę jego badań , miałem sam sposobność przekonać się naocznie choć w pobieżnym tylko, dla krótkości czasu, jaki mogłem na to poświęcić, przeglądzie tego materyału, zachowanego w wiedeńskim dworskim gabinecie mineralogicznym. Prawie tylko na próbę przeglądnąłem szczegółowiej resztki oznaczone przez Reussa jako ErviUia podolica Eich w., który to gatunek występuje gdzieindziej tylko w piętrze sarmackiém, zatem w pokładach wyżej wapienia

Daleko więcej stanowcze wydają mi się wręcz przeciwne wnioski, leżące w jakości choć zresztą ubogiej flory zawartej w soli spiżowej. Ze składników tejże nie znalazł się pośród bogatej wyższo-miocenicznéj flory sąsiedniej prowincyi szląskiój żaden inny gatunek, jak tylko Liqiiidambar turopaeum A. Braun, który, jak wiadomo, od oligocenu do pliocenu sięga; natomiast ma Wieliczka oprócz pod koniec wymienionego gatunku jeszcze dwie inne bardzo cechujące formy, mianowicie Carya ventricosa Brgt. i C. costaia Strnb., wspólne z węglonośną formacyą przedbazaltową północno-zachodnich Czech i z węglonośną formacyą niższego Renu , któreto oba górotwory ogólnie do niższego miocenu zaliczane bywają.

litawskiego położonych, co tera więcej dla Wieliczki było nadzwyczaj zadziwiającem. Otóż mogę zaręczyć, że żadna ze znacznej ilości zachowanych tam skorupek, a raczej odłamków takowych, bo ani jednej zupełnie całej nie znalazłem , nie da się z pewnością odnieść do Ervillia pod'dica Eichw, a większa część więcej niżeli do téj formy zbliżoną jest do Ervillia pusilla Phil., która i w niższym miocenie występuje.

To wszystko bardzo zniża doniosłość wnioskowania z fauny soli spiżowej o równowiekowości układu soli z horyzontu wapienia litawskiego.

Nie dostrzeżono też w całym północnym obszarze średnio-europejskiego miocenu dotąd nigdzie resztek prawdziwie zwrotniko-kowych palm , gdy tymczasem rodzaj oznaczony przez Stura palmy wielickiej Raphia Ungeri obecnie tylko w Brazylii występuje.

Uwzględniając zatem wszystkie resztki organiczne zawarte w pokładach solnych Wieliczki, możemy raczej na wiek dolno-inioceński , niż na górny miocen wnioskować. Również także stosunek położenia warstw solnych względem bryłowego utworu solnego przemawia dobitnie za przyjęciem wieku niższo-mioceńskiego dla warstwowego układu solnego, gdyż przedstawia on się przecież jako niewątpliwy i tak bardzo znacznie odmienny, a zatem pod innymi stosunkami utworzony podkład górotworu bryłowego, o którym przekonaliśmy się , iż tylko najniższym pokładom drugiego piętra medyter. odpowiadać może.

Otóż już całość stosunków geologicznych solonośnego układu warstwowego Wieliczki samych dla się wziętych zniewala do przyjęcia wieku niższo-mioceńskiego dla tego utworu, a wyklucza równo-

wiekowość z wapieniem liptawskim, formacyą gipsowa podolską, i piaskami z Hołubicy.

Utrzymujemy jednak jeszcze dalsze stwierdzenia tego wniosku na podstawie następujących uwzględnień.

Nasamprzód przyszliśmy przecież w pierwszej części obecnej rozprawy do przekonania, iż układ solonośny Bochni, który tak co do swego składu, jakotóż co do swego położenia stratygraficznego tak zgodnym jest z warstwowym oddziałem złoża wielickiego, że nie zachodzi żadna wątpliwość, iż są utworami równoczesnymi, także należy odnieść do niższego miocenu. A zgodne te dla Wieliczki i Bochni chociaż zupełnie odrębnie otrzymane rezultaty wnioskowań wspierają sie nawzajem.

Przyjęcie wieku dolno-mioceńskiego dla pokładów solnych Wieliczki i Bochni tłómaczy także najprościej i najwłaściwiój brak złoży solnych w mioceńskim obszarze na północ od Karpat, na zewnątrz od tychże, położonym, któryto brak w południowo-zachodniej części Królestwa polskiego bardzo kosztownemi robotami wiertniczemi został skonstatowany.

Ponieważ bowiem w całym tym od Szląska pruskiego aż do Wńłynia sięgającym obszarze wykształcone są nad kredą tylko utwory wyższo mioceńskie, a brak w nim zupełnie (morskich,) utworów niższego miocenu, tak iż przyjąć musimy, że w epoce tej wspomniany obszar musiał wystawać jako ląd nad powierzchnią morza, więc nie możemy w nim znaleść przedłużeń pokładów solnych , skoro te się utworzyły w morzu epoki niższego miocenu. Wystąpienie pokładów soli (a w dalszej mierze i złomów tychże) musi być ograniczonóm na brzeg stoku Karpat, gdzie jedynie formacya niższo-mioceńska wykształconą została.

Niepotrzebnóm wydaje mi się bliżej wykazywać, jak wielką doniosłość ma tego rodzaju ściślejsze stratygraficzne, a do pewnego stopnia i geograficzne, określenie łożyska pokładów solnych także dla celów praktycznych odbudowy soli, gdyż ogranicza wyszukiwanie ich tylko na ciąg niższego miocenu.

Przeprowadzony obecnie przezemnie podział utworów mioceńskich u północnego stoku Karpat występujących na starsze ogniwo, okazujące ścisłe tektoniczne i orograficzne zespolenie z oligoceńskimi karpackimi utworami i podobnie jak te w całości podpadłe jeszcze górotwórczemu wydźwignieniu karpackiemu, i na młodszy oddział, którego pokłady znachodzą się przeważnie w swóm pier-wotnéra poziomem ułożeniu i daleko po za obręb karpacki na północ się rozprzestrzeniają,, odpowiada dalej wybitnie zgodności, jaka w# wielu innych stratygraficzno-tektonicznych względach między Karpatami a wschodniemi Alpami, osobliwie co do brzeżnych pasów zachodzi, gdyż tak na brzegu alpejskim w Bawaryi¹⁵), jako też na złomie Alp przed styryjsko-węgierską niziną¹⁶) w miocenicznym gó rotworze zupełnie analogiczne podziały się uwydatniają.

Wreszcie przez przyjęcie, iż galicyjsko-podkarpacki (pierwotny) utwór solny jest wieku dolno-mioceńskiego, znacznie zmniejszają się trudności zadawalającego wyjaśnienia stosunków jego powstania. Morze epoki doluo-mioceriskiéj w obszarze obecnej Galicyi było bowiem jak od południa brzegiem karpackim, tak od północy wąsko odgraniczone w niewielkiém oddaleniu bieżącym brzegiem południowym ówczesnego kontynentu, którego wierzch stanowił podówczas pewnie jeszcze nie przerwany płat kredy senońskiój i wyższego jura. Morze to przedstawiało zatem wąską od oceanu oddzielającą się zatokę, właśnie taką, jaką się suponuje przy tłómaczeniu powstania miąższych złoży solnych z wody morskiej.

W końcu załączam na następnej stronicy tabelaryczne zestawienie ogniw trzeciorzędnych podkarpackich przy Wieliczce i Bochni wykształconych z innymi, mniej więcej równowiekowymi oddziałami miocenu przy Karpatach i Alpach rozwiniętego.

J. Medmiedzki : Wieliczka. - Bochnia.

Tab.llL

WIELICZKA

1141.

Szematyczny

zarys kopalni.

1: 25000

PÔltVOC

E3

-.N

!L

£/

ScCŁC-tL

ś!

•5

•r

i,

hI

ŻI

r.

Ledru<

'V-

Klasno

Kłosów

Szyby: 1) Józef, 2)Elżbieta., 3) Danielowiczf 4) Franciszek Józef a) Dworzec kolejowy, b) Kolej konna, c) Cmentarz chrzęść., d) Urząd górniczy, e) Cmentarz izrael. Domniemana granica Karpacka.

S z e m aty c z n:y

\ Ig. 2.

przekrój podłu R y

Długość 1:17500. "Wysokość 1:8000.

[ Masy soli szrafirowane ]

Wschód

Lois

Franciszek Józef

Górsko Daniełnwicz

F.lżlueta

Józef

Zachód

235 35 m.

yoiiomJWisij:._____^

® % -

*-

<2

Cu

r~x

j2_

JS&UklUL--

1 August _

JOianOsisK 1Y. Albrecht

TRitUnger

Auslrvak _

_YLRęą\s

_ .?ozjomjnorza._

— lafiTm.

Brzeg Alp Piętro w Bawaryi K. Mayera

Wyższa

Tortonien

Helyetien

Langhien

Aquitanien

słodkowodna

molassa

Wyższa

morska

molassa

Warstwy z Cyrenami

Zagłębie

wiedeńskie

Steinabrunn

Baden

Grund

Schlier

Eggenburg

Gauderndorf

Loibersdorf

Molt

ei^stt'B.ieqWpeui oi^id

0ZSAI0ld

eiSnjp

Na północ od Karpat

wschodn.

Hołubica

Kaiserwald

Gipsy Podola

Baranów

U. słodkowodny Podhajec

Kołomyja zachodn.

Hohndorf

Korytnica

Zabrze

U brzegu karpackiego

U. węglonośny

Nowosielicy

Formaeya

solna

Kossowa

Zlepieńce

Łupki meni-litowe

Bochnia

Piaski i iły

grabowieckie

Iły podniesione koło Chodenic

Pokłady soli

Łupki meni-litowe

Wieliczka

Piaski

bogucickie

Iły gipsonośne Prokocima

Utwór bryłowo-

solny

Pokłady soli

Warstwy lednickie

co

-

Stosunki uławicenia wielickiego utworu solnego w przekroju przez szyb Franciszka Józefa.

na

a z mojém przedstawieniem w sprzeczności będących, uważam za potrzebne uzupełnienie podanego przezemnie szkicu szczegółowszym opisem jednej par-tyi utworu solnego.

Dla lepszego wyjaśnienia stosunków geologicznych wielickiego utworu solnego przedstawionych w poprzednich częściach mej pracy w zarysie przeważnie tylko ogólnikowym, jak również dla usunięcia niektórych zapatrywań przez dawniejszych tern polu pracowników ogłoszonych

W tym celu wydaje mi się najwłaściwszćm opisać stosunki tektoniczne w poprzecznym przekroju tej części górotworu solnego, która zawiera szyby Franciszka Józefa i Grórsko , a to nie-tylko ze względu, iż w tej części kopalni są bardzo daleko na północ sięgające poprzeczne chodniki, lecz niemniej i dlatego , iż właśnie w kilkakrotnie już próbowanj^ch przedstawieniach tego przekroju przez poprzednich autorów uwidoczniają się wybitnie sprzeczności w zapatrywaniach na ogólną budowę całego utworu.

¹

h. = hora = godzina górnicza.

²

Geognostische Beschreibung von Polen. Stuttgart 1836, str. 635.

³

Geschichte der Wieliczkaer Saline. Wien 1842, str. 96

⁴

Sitzungs-Berichte d. Akademie d. Wiss. Wien 1867.

⁵

Denkschidften d. Akad. d. Wriss. Wien 1859.

⁶

Über d. Ursprung des Steinsalzes am Hände d. Karpathen. Verhandl. d. geolog. H. Anstalt. "Wien 1881.

⁷

Krótki opis Wieliczki. 1843. str. 56, 59.

⁸

Ueber die Lagerungs Verhältnisse in Wieliczka. Jlirb. d. geol. R. Anstalt Wien 1880.

⁹

Verhndl. d. geolog. R. Anstalt Wien 1868. str. 422.

¹⁰

Neue und wenig bekannte Conchylien a. d. ostgalizischen Miocän. Abhdl. d. geol. R. Anst. Wien 1882. p. 23.

*') Geologie v. Oberschlesien. Breslau 1870, str. 375.

¹¹

*) Geologische Studien in d. ostgalizischen Miocän-Gebieten. Jhrb. d. geol. I?, Anstalt. Wien 1882.

¹²

Bemerkungen über tertiäre Süsswasser-Ivalke aus Galizien. Verhandl. d. geol. B. Anstalt. Wien 1884.

¹³

Ein Beitrag zur Kenntniss der miocänen. Meeres-Ablagerungen der Steiermark. (Mitth. d. naturw. Vereines f. Steiermark. 1882). str. 203.

¹⁴

Vide: Hebert Notes s. 1. geologie du dep. de l’Ariège. Bull. d. 1. Soc. geolog, de France X. 1884, str. 655.

¹⁵

Vide C. Gümbel. Abriss d. geognost. Verhältnisse d. Tertiärschichten bei Miesbach. München 1875, str. 16.

¹⁶

Vide E. Hoernes 1. c. str. 211.

na podsta-

na miejscu zebranych podczas zwiedzania wszyst-

Przekrój przedstawiony na tabl. IV. zestawiłem wie spostrzeżeń

kich dostępnych chodników kopalnianych w tejże okolicy będących, uzupełniając następnie własne nakreślenia co do miejsc obecnie niedostępnych z dotyczących kart kopalnianych.

Jakkolwiek obraz ten przedstawia się w rysunku nieco niezgrabnie, to jednak nie starałem się go wygładzić, aby nie wprowadzić poprawkami nowych niedokładności, które i tak są nieuniknione w tego rodzaju robotach nieopartych na mierniczych zdjęciach, które to niedokładności zresztą nie przeszkadzają przy osądzeniu całości stosunków budowy.

Na podstawie mojego poprzedniego ogólnego opisu geologicznych stosunków wielickich, powinienby być rysunek przekroju w całości sam dla siebie zrozumiałym ; powołując się więc na ten opis, zwrócę przedewszystkióm uwagę tylko na niektóre, dla wyjaśnienia całości budowy szczególnie ważne okoliczności i na stosunki anormalne, potrzebujące szczegółowego wyjaśnienia.

Przegląd taki przekroju rozpoczynam od szybu Franciszka

Józefa.

Według zupełnie wiarogodnego podania występuje u jego spodu w głębokości 353¹/₂ m sól kamienna, lecz ani o jej jakości ani o stosunku jej uławicenia nie udało mi się zebrać żadnych szczegółowych danych. Na południowej stronie szybu występuje w odległości z rysunku widocznej szereg nieprzerwanie po sobie następujących warstw solnych naprzemianległych z uwarstwowanym utworem anhydrytowo-iłowym. Na samym spodzie leży tu warstwa soli szybikowej a tuż nad nią warstwa soli spiżowej , które reprezentują Illcią grupę solną według podziału górniczego. Warstwy te wraz z otoczeniem są wygięte ku górze w kształcie płaskiego sklepienia ; niestety chodniki kopalniane nie sięgają tutaj tak daleko, aby uwidoczniały zakończenie , lub w ogóle sposób przedłużenia północnego skrzydła tych warstw.

Pod szybikową solą występuje jako najniższa część całego układu warstwowego system cienkich warstw iłu i anhydrytu, zupełnie podobny do występujących w wyższych częściach utworu.

Powyżej warstw stropowych III. grupy solnej następuje bez żadnego widocznego rozgraniczenia silnie rozwinięty układ warstw solnych, w którym ku dołowi występują w nieregularnej naprzemianległości przeważnie cienkie warstwy wszystkich trzech odmian soli, ku górze zaś widzimy wyrobiony pokład soli spiżowej do 20 m gruby z podrzędnemi tylko wtrąceniami soli innych ; a ta sól spiżowa stanowi wierzchni dział II. grupy solnej.

i że utwór

Na tych warstwach spoczywa bezpośrednio utwór złomów solnych z bryłami soli różnej wielkości, w którego masie nie ukazują się żadne odgraniczenia. Tracąc z wolna ku górze na ilości zawartej soli, sięga on aż do czwartorzędnćj pokrywy. Granica między tymi utworami obecnie nigdzie nie jest widoczną, a z dawniejszych zapisków jedynie to jest wiadomćm, że u stropu utworu solnego występują czerwone kruche iły (lub margle) , liczne bryły piaskowca tudzież gips

CiftÉie polska akaâeaiWf téraisicl

w rt^ybramie.

czwartorzędny zawiera warstwy miałkiego bardzo ruchomego piasku („źycu“).

Wspomniany przedtem układ warstw solnych grupy II* rozprześciera się ku południowi w płasko falistèm ułożeniu, z początku bez wyraźnego południowego nachylenia, aż dopiero nieco dalej na południe w coraz to większym stopniu uwidocznia się takowe. Przytćm zmienia się w tymże samym kierunku także i petrograficzna jakość układu tego, mianowicie w ten sposób, iż bardzo gruby w północnej stronie pokład soli spiżowej ku południowi się zwęża i wyklino wy wuj e, a na jego miejsce wstępują grubsze warstwy soli szybikowej i warstwa piaskowca solnego.

Idąc chodnikami poprzecznymi w Y. poziomie kopalni {Rittingera) na południe, znachodzimy w następstwie (powyżej) warstw nadkładowych II. grupy solnej zgodnie z temiż uławi-cony i ściśle do nich przylegający system warstw iłowych po-przegradzanych płytami anhydrytu, który zawiera liczne cienkie warstwy soli wszystkich trzech głównych odmian i gruby pokład piaskowca solnego. Dalej na południe a zarazem w nadkładzie dopiero co wspomnianego systemu następują również w zupełnie zgodnóm uławiceniu chociaż w całości z silniejszćm nachyleniem południowćm warstwy iłowo - anhydrytowe z kilkoma potężniejszymi pokładami soli szybikowej i spiżowej, które reprezentują I. górniczą grupę solną. Nie znaleźliśmy więc takim sposobem pomiędzy I. a II. grupą solną żadnego wyraźnego rozgraniczenia tektonicznego. Na poparcie zaś mego wypowiedzenia, że dotychczas podtrzymywane twierdzenie, iż piaskowiec jedynie w spągu każdej grupy solnej miałby występywać, jest mylnóm, mogę tutaj wskazać na okoliczność, iż w poprzeczniach „Majlath“ i „"Weiss“ występuje piaskowiec solny warstwowo także pośród pokładów solnych I. grupy.

"W wymienionych chodnikach następuje dalej ku południowi znaczniejszy pokład soli zielonej przechodzący miejscami w gniazdowate przerośnięcia wielkokrystalicznćj soli z iłem. Warstwa ta przedstawia się jako ostatnia i najwyższa na południu odkryta w wspomnianych głębszych poziomach kopalni w omawianym przekroju, gdyż poprzeczne chodniki tamtejsze poza wymienioną sól zieloną nie zostały przedłużone.

Cały zaś system warstwowy przykryty jest u stropu i tutaj utworem złomów solnych, jak to uwidocznia rysunek przekroju.

Utwór złomowy otacza również północne (górne) kończyny warstw I. grupy solnej, a nawet podchodzi w części pod nie, oddzielając je takim sposobem zarazem od warstw grupy II. Wystąpienie to utworu złomów solnych pomiędzy częściami układu warstwowego trzeba sobie, mojóm zdaniem, tak tłómaczyć, iż mamy tu przed sobą jamę powstałą przez rozdarcie i częściowe zniszczenie układu warstwowego, a wypełnioną przez materyał z tego właśnie zniszczenia powstały.

Przypuszczenie , jakoby to kieszeniowate wypełnienie utworzone zostało przez obustronne objęcie utworu bryłowego przez skrzj^dła utworu warstwowo-solnego silnie w kabłąk zgiętego, jest nieodpowiednióm , jakkolwiek znachodzi poparcie w przekrojach sporządzonych przez Hrdinę i Paula, okazujących przy szybie „Górskou wrysowane kabłąkowato zgięte warstwy, jakoby dna żłobu warstwowego. Właśnie bowiem, pomimo najtroskliwszego szukania, nie znalazłem w tej części kopalni żadnych kabłąkowo wygiętych warstw a występują tu tylko zupełnie normalnie uławicone pokłady, z pochyleniem południowem odchodzące niezgodnie od spodu zatoki utworu bryłowego.

Zastanawiałem się także nad tém, czy też cały system warstwowy zawierający I. grupę pokładów soli nie jest tylko przedłużeniem południowem szeregu warstw solonośnych w północnym pasie kopalni występujących (II. i III. grupa pokładów soli) a w obecne swe położenie dostał się tylko w skutek przełomu, i przesunięcia w górę; lecz jakkolwiek takie przypuszczenie dosyć by zresztą było zgodnóm ze stosunkami wy stępy wania układu I. grupy soli, to przecież nie mam dlań dostatecznej podstawy,, gdyż nigdzie nie zdołałem odnaleść między I. a II. grupą solną linii przełomu lub uskoku, lub w ogóle jakiegokolwiek bądź przedziału, a przeciwnie wszędzie znalazłem tylko ścisłą łączność i zgodność warstw. Zresztą występują także i na północnym boku kopalni dosyć głębokie kieszeniowate zatoki utworu złomowego między rozwarte części warstwowego układu solnego.

Na południowej stronie mego przekroju okazuje się wkre-ślone po nad utworem złomów solnych wystąpienie czerwonego marglu, pomimo że chodniki poprzeczne leżące w omawianym poprzecznym pasie kopalni kończą się w samymże utworze złomowym nie odkrywając marglu czerwonego. Lecz rzecz się ma tak tylko w skutek niedostatecznej długości tych chodników -wschodnio i zachodnio od tego przekroju kopalni położone poprzecznie, które stosunkowo dalej ku południowi są wysunięte, odkrywają przy swych, końcach utwór czerwonego marglu, którego zatem z wszelką pewnością nie brak także i w pośrednim płacie poprzecznym na południowym tegoż krańcu.

Sposób występywania marglu czerwonego uwidocznia się dobrze w chodniku „Kunegundy “ w Ilim poziomie kopalni.

Chodnik ten przechodząc na zachód od szybu Franciszka Józefa w poprzek całą szerokość kopalni, przecina Iszą grupę soli warstwowanych już w północnym dziale kopalni i przebija dalej na południe typowy utwór złomowy napotykając kilkanaście to większych to mniejszych brył soli zielonej.

Około 170m na południe od podłużnego chodnika „Fran-cisci“ pośród szarego w sól ubogiego iłu, rozpadającego się na kawałki o gładkich powierzchniach („mydlarki“) zaczynają dosyć doraźnie okazywać się czerwoniawo-brunatne i zielono-szare płaty, które wprawdzie ostro się odgraniczają od szarego iłu, ale przy tern w tenże tak się wklinowują a nawet rozgałęziają, iż nie możliwie uważać je za odrębne od iłu w temże zawarte ciała. Przedstawiają one tylko gniazdowato występujące, podrzędne różności petrograficzne pośród jednolitej wreszcie masy iłowej, analogiczne do tak zwanych plam niektórych wapieni, piaskowców i innych skał.

Następnie zwiększa się ilość czerwonych partyj i gdy te przeważają nad szarym iłem wytwarza się większy płat czerwonego marglu, który rozciąga się na znaczną przestrzeń w kierunku godziny 7 z wyraźnćm nachyleniem na południe. Na kilku miejscach widocznćm jest, jak on się niejako rozpływa w zwykłą szarą hałdę.

Już w pstrym marglu a jeszcze więcej w czarnym łatwo rozpadającym się ile, który następuje w poprzeczni dalej na południe w nakładzie tamtego i trwa aż do końca chodnika, zawsze jeszcze wpryśnięcia soli zawierając, zjawiają się liczniejsze kawały i odłamy piaskowca mietniowskiego, tudzież pojedyncze gniazda zbitego lub częścią włóknistego gipsu ; również i panująca u czoła poprzeczni wilgoć wskazuje na bliskość brzegu karpackiego.

Tak petrograficzna jakość powyżej wymienionych u południowego chodnika „Kunegundy“ występujących utworów jako też i położenie ich względem niewarstwowego iłu solnego wskazuje na to, iż trzeba je uważać jako nadkładową część całego utworu solnego. Odpowiadają one pokładom, które według dawniejszych zapisków napotkano w środkowej części kopalni bezpośrednio pod utworami czwartorzędnymi.

Wypowiedziane powyżej zdanie o stosunku stratygraficznym czerwonych (pstrych) margli nie stoi w sprzeczności ze sposobem umieszczenia ich w przekroju Hrdiny (pod nazwą „röthlich brauner glänzender Schieferstein“), gdyż występują one także i tu jako bezpośredni nadkład złomowego utworu solnego. Natomiast omawiane obecnie przezemnie czerwoniawe margle nie odpowiadają wcale czerwonym iłom, które w towarzystwie kruchych piaskowców i piasków z otoczakami w przekroju Paula cały utwór solny ku południowi od piaskowca karpackiego oddzielają i jak z jednej strony jako zgodny podkład utworu solnego przedstawione są, tak znowu i pod piaskowiec karpacki zgodnie z tymże zapadają. Te czerwone iły przokroju Paula nigdzie w kopalni na jaw nie występują, chociaż on (1. c. p. 691, 692) utrzymuje, że takowe, w głębszych poziomach południowej części kopalni wielickiej według podania miejscowych urzędników górniczych wielokrotnie dostrzegane były. Czerwone margle, które ku południowi obok podłużnego chodnika „Francisci“ występują, nie mogą już dla tego być to samo co czerwone iły Paula, bo leżąc na utworze złomów solnych i będąc z nim ściśle złączone, nie mogą być oraz zgodnym podkładem całego utworu solnego. Wreszcie dosięgają te czerwono-brunatne margle w dół ledwo trzeciego poziomu kopalni, a w niższych poziomach południowego jej boku nigdzie ani ja ich odszukać nie zdołałem, ani też obecnym urzędnikom górniczym kopalni o takiem występy waniu nic nie jest wiadomćm.

Przeglądnąwszy południową połówkę przekroju, "wrócimy nazad do warstw obejmujących II. i III. grupę pokładów soli nakreślonych w środku obrazu , na których północne kończyny teraz zwrócimy głównie uwagę.

Jak już wspomniałem, pochylają się północne części najniższych pokładów solnych wśród tego układu warstw ku szybowi Franciszka Józefa i być może, iż sól natrafiona w żompiu tego szybu, należy do tych samych pokładów. Przeważna zaś część górnych warstw tego systemu kończy się, jak to w przekroju się uwidocznia w znacznej jeszcze odległości od szybu Fr. Józefa nagle i niespodziewanie. Tu znajdujące się pokład}’ solne wyglądają, po części po szybkiém i zupełnie krótkióm, prawie haczykowatćm zagięciu na dół lub w górę , jakby przecięte , a pojedyncze końce ich łączą się w czołową płaszczyznę ku północy wklęsłą. Na podstawie tych spostrzeżeń przyszedłem do przekonania, że tu rzeczywiście przedstawia się nam załom całej środkowej partyi systemu solnych warstw, a to na podstawie wielostronnych dochodzeń zdobyte zapatrywanie wydaje mi się być jedyną podstawą, prawdziwym kluczem do zrozumienia stosunków tektonicznych dalej na północ leżącej części utworu solnego. Mianowicie utrzymujemy takim sposobem wskazówkę, iż mamy przedewszystkióm cały utwór solny przylegający bezpośrednio na południe do szybu Fr. Józefa i bezpośrednio na północ od niego odkryty uważać jako utwór złomów solnych, który runął w głębię po krawędzi wspomnianego załomu.

Względem utworu rozlegającego się od supponowanćj płaszczyzny załomu aż około 160 m na północ od szybu można na podstawie odkrywek, które tu istnieją lub istniały, uważać to zapatrywanie za zupełnie uzasadnione. Ten cały utwór przedstawia się bowiem przedewszystkićm już co do składu swego jako niewątpliwy utwór złomowy ; pomimo to, będąc młodszą częścią for-macyi solnej, dosięga on koło szybu Fr. Józefa aż do poziomu spągowe] grupy pokładów solnych; nakoniec wielka część znajdujących się tu brył soli zielonej dowodzi swym podługowatym kształtem i stromćm nachyleniem ku południowi najwyraźniej, że jest pozostałością rozłamanych pokładów solnych, które z dawniejszego wyższego położenia w głąb runęły.

Trudniejszćm jest uzasadnienie mego zapatrywania co do zaliczenia i najdalej na północ położonych mas skalnych (w omawianym przekroju) do utworu złomów solnych; spodziewam się jednak przynajmniej wzbudzić przekonanie, że moje zapatrywanie, chociażby miało się okazać w tym punkcie nie zupełnie ugrun-towanćm, zawsze jeszcze najwięcej zgodnćm jest z faktycznym stanem rzeczy.

Niepewność może zachodzić zresztą jedynie co do najgłębszych części utworu w mowie będącego, gdyż wszystkiemi poprzeczniami obok szj bu Fr. Józefa ku północy posuniętemi we wierzchnich trzech poziomach odkryto wyłącznie tylko typowy utwór złomowy po części z bryłami większych rozmiarów soli ziolonój. Również i w najgłębszych tutaj istniejących poziomach: „Rittinger“ i „Austryak“ w chodnikach Colloredo i Kioski widzimy na długość około 120 m na północ od szybu Fr. Józefa tylko niewątpliwy utwór złomów solnych. Lecz dalej na północ zachodzi już , co do osądzenia przebitych wspomnianymi chodnikami pokładów, pewna wątpliwość, która się łączy ze sprzecznością między zapatrywaniami, jakie powstały nad kwestyą pochodzenia wybuchu wód w chodniku Kioski.

Ponieważ wspomniany chodnik teraz jest zaszalowanym i zasłany namułem, tudzież z przyczyny zaszłych usuwisk, tylko w bardzo małej mierze ma się obecnie sposobność do oglądania pouczających odsłonięć górotworu, a ten brak tern dotkliwiej uczuć się daje, gdyż wszystkie dotyczące zapiski i sprawozdania a przedewszystkiem bardzo cenne zresztą urzędowe sprawozdanie o wybuchu wody w poprzeczni Kioski *) nie zawierają dokładnych określeń tu zachodzących geologicznych stosunków.

Hrdina podaje w dotyczącym przekroju w chodniku Klo-ski na północ od szybu Kr. Józefa najpierw pokłady soli zielonej, następnie dwa na południe pochylone pokłady soli spiżowej, potem znowu utwór soli zielonej z bryłami tej soli, które miały aż na odległość 150 on od szybu Pr. Józefa sięgać. Dalej zaznaczył w swym przekroju aż do 205 on od szybu odmienny pokład jako ciemno-szary bitumiczny łupek , (dunkelgrauer bituminöser Schieferstein), lecz tego zaznaczenia, jako zupełnie nieuzasadnionego, nie potrzebujemy uwzględniać, gdyż do czasu wydania dzieła Hr diny ani chodnik Kioski ani też żaden inny chodnik w niższych poziomach kopalni dalej jak 113 on od szybu Kr. Józefa w kierunku północnym nie sięgał.

Także powyżej chodnika Kioski okazują się w przekroju Hrdiny wyżej wspomniane mocno na południe pochylone pokłady soli spiżowej otoczone iłem solnym z bryjami soli zielonej.

Przytoczone urzędowe sprawozdanie oznacza przebite w poprzecznym chodniku Kioski skałyT (zacząwszy od szybu Fr. Józefa) w następujący sposób : Sól zielona z iłem anhy’drytowy^m i szpatem solnymi („Salzspath“) — „zweifelhaftes Haselgebirge“ — czy^sta sół zielona — nieczysta sól zielona—zielono-czerwoniawy ił ze szpatem solnym; od 64n : mydlarka („Thon mit Glanzbruchflächen“); od 90" zielonawyr margiel ; od 109° do 118° t. j. do końca : zielonawy margiel zawierający otoczaki piaskowca z wpryśnięciami pirytu. Również i w dalszymi tekście nie ma

*) Bericht über den Einbruch von Süsswässern in Wieliczka. Berg und Hüttenmännisches Jahrbuch. Bd. XXIII. Wien 1875.

wzmianki o zaznaczonych przez Hrdinę pokładach soli spiżowej. W każdym razie widać ze sprawozdania urzędowego, iż inżynierowie górniczy, którzy przed wybuchem wody robotę w chodniku Kioski nadzorowali, byli zdania, że skały występujące przy północnej stronie chodnika należą do górnej części forma-cyi solnej, gdyż chodnikiem tym mieli nadzieję dojść do warstw stropowych utworu solnego.

Według moich własnych spostrzeżeń, jakie miałem sposobność zrobić w jamach powstałych przez wybuch wody obok chodnika Kioski około 10m na południe od miejsca tego wybuchu, górotwór tamtejszy złożony jest w następujący sposób. Główną częścią tam widzialnych utworów jest szary ił bez żadnych osobliwszych charakterystycznych cech, ale więcej podobny do uboższych w sól partyj górnego nieuwarstwowanego iłu , niżeli do iłów występujących w uwarstwionym utworze solnym. AV tym ile dostrzegłem jako podrzędne zawartości w kształcie gniazd i smug : a) czerwonawe i zielone sól zawierające margle z grudkami takiej samej trochę twardszej substancyi i z wpryśnięciami pirytu, b) ił gipsowy t. j, przerośnięcie iłu i cieako-włóknistego gipsu w kształcie cienkich płyt i żył, c) piaskowiec gipsowy t. j. piasek kwarcowy spojony grubo krystalicznćm lepiszczem gipsowóm, d) miejscami występuje w ile i sól kamienna w kształcie grudek, ziarnek i cienkich żyłek, e) nakoniec znalazłem także zaokrąglone bryły piaskowca petrograficznie identycznego z piaskowcem albieńskim w przyległym karpackim brzegu.

Wszystkie te spostrzeżenia jak również okoliczność, że nie znajduje się tu anhydryt nerkowy, towarzyszący tak stale dolnemu iłowi solnemu, wskazują już z bardzo wielkićm prawdopodobieństwem na to, że skały w pobliżu miejsca wybuchu wody należą do utworu złomowego.

Ponieważ występywanie czerwonych iłów w pobliżu miejsca wybuchu przytaczano jako dowód, iż chodnikiem Kioski natrafiono na warstwy spągowe utworu solnego, to muszę jeszcze wyraźnie zwrócić uwagę na okoliczność, że gniazda i smugi czerwonego i zielonego marglu bardzo podobne do tych, jakie znalazłem w jamach w pobliżu północnego końca chodnika Kioski, na wielu miejscach kopalni w utworze niezaprzeczalnie złomowym znajdują się. Tak znalazłem je między innemi w chodniku poprzecznym „"Wałczjm“ (IV. poziom kopalni), w miejscu dokładnie na wschód od szybu Fr. Józefa położonćm

która prawie dokładnie po nad poprzecznią Kioski w następnie wyższym horyzoncie kopalni się ciągnie, widzimy, począwszy od szybu Kr. Józefa, najpierw znowu zupełnie typowy utwór złomowy z bryłami soli zielonej, między któremi występuje nadzwyczaj wielka i głęboko sięgająca bryła solna nazwana „Kioski“, części chodniku występuje z pod nieuwarstwowego iłu solnego pokład soli 15 w gruby z biegiem w kierunku Wsch. Płnc. Wsch. i mocném nachyleniem ku Płd. okazujący w jednej części czystą sól spiżową w drugiej zaś bardzo znaczne zanieczyszczenia iłowe. Za tym pokładem następuje znowu utwór złomowy z bryłą soli większego rozmiaru, która stromo pochyloną jest ku południowi z wszystkich stron otoczoną jest iłem z okruchami soli, o czem miałem doskonałą sposobność przekonać się w szybiku Albrechta, używając sposobności nadarzającej się przy przeprowadzanej właśnie w tym czasie reparacyi tegoż.

i w końcu południowym chodnika poprzecznego „Krosnowice“ (II. poziom kopalni).

W poprzeczni „Colloredo“

W końcowej trzeciej

Zebrawszy wszystkie te spostrzeżenia uczynione między szybem Pr. Józefa a szybikiem Albrechta w całość, możemy wnioskować z nich niewątpliwie, że objęty tymi szybami utwór, gdy na razie zapomniemy na występywanie soli spiżowej, należy do utworu złomów solnych , który oczywiście w skutek usunięcia w tak niskim położeniu się znajduje. Mniemam jednak, że i występy-wanie soli spiżowej na tćm miejscu tego przekonania nie obala lecz że należy również i te masy soli uznać za część składową górotworu złomowego, a to przedewszystkićm ze względu, iż są nim z obu boków objęte.

Sprzeciwia się temu wprawdzie dotychczas panujące zapatrywanie, że w górotworze złomowym tylko sól zielona w formie brył się znajduje, lecz wcale nie potrzebujemy przj^jmywać, iż tak bez wyjątku rzecz się ma.

Bo gdy, jak to już w ogólnym opisie geologicznych stosunków Wieliczki wykazanćm zostało, musimy bryły soli zielonej uważać jako części rozbitych pokładów soli, to z tego samego wypływa możliwość a nawet prawdopodobieństwo, że i z pokładów soli spiżowej także bryły solne powstawały, jakkolwiek w skutek wdększćj ich twardości i spójności rzadziej to miejsce miało. Wy-stępywanie brył soli spiżowej w ile solnym przed szj^bem Fr. Józefa zgadzało by się bardzo ztą okolicznością, że właśnie wśród

pokładów solnych przerwanych bezpośrednio na południe od tego szybu sól spiżowa więcej jak gdziekolwiek w całej kopalni przeważa. Także zgodność ułożenia omawianych mas scli spiżowej z ułożeniem niewątpliwych brył soli zielonej w bliskiém sąsiedztwie w obszarze na północ od szybu Fr. Józefa znajdujących się, sprzeciwia się rozróżnianiu tektonicznemu tamtych od tych i popiera zdanie, że przebite chodnikami Kioski i Col-loredo pokłady soli spiżowej są także tylko częściami utworu złomowego.

O skałach przebitych w r. 1871 przy przedłużaniu chodnika Colloredo na północ po za szyb Albrechta nie zaznaczono w sprawozdaniu urzędowóm niestety nic więcej nadto, że niedaleko od miejsca wybuchu wody znajdywano bryły piaskowca. Prawdopodobnie więc również tutaj, jak i w końcowej części chodnika Kioski przebite skały nie odróżniały się widocznie od zwykłego w kopalni występującego iłu ubogiego w sól, gdyż w innym razie nie zaniedbano by uczynić o tern wzmianki. Z wszelką pewnością można więc przynajmniej tyle za dowiedzione przyjąć, że chodnikami Kioski i Colloredo nie natrafiono na północ po za utworem złomów solnych zawierającym masy soli spiżowej ani warstw soli szybikowej, ani też pokładów iłowo-anhydryto-wych, które w całej kopalni, wszędzie bez wyjątku, pod warstwami soli spiżowej, (ułożonemi na swém pierwotném legowisku) a również i w najniższych częściach całego systemu warstw solnych , występują. Ta okoliczność stanowi zatem dalszą podporę wniosku, że podkłady soli spiżowej w chodniku Kioski tylko jako kawały oderwane i wśród masy iłu nieuwarstwionego wciśnięte uważać należy.

Najważniejsze dla wyjaśnienia stosunków geologicznych objawy towarzyszące wybuchowi wody w chodniku Kioski są następujące. Przez pierwsze trzy dni przypływało źródłem w minucie 74 d° Va stóp kub. wody czystej (nie mętnej i nie zawierającej soli), a dopiero potem nastąpił raptownie silny wybuch wody namulistój, z piaskiem. Miejsce wybuchu wody przeniosło się z czasem o 4Om powyżej stanu pierwotnego a koło nowego miejsca wychodu okazały się usuwiska. Zapadnięcie się powierzchniowego terenu pionowo nad końcem chodnika Kioski zdaje się świadczyć o znacznych usunięciach i zawaleniach, które ponad miejscem wychodnóm wody zaszły i które też prawdopodobnie przyczyną czasowego zatamowania przypływu wody się stały.

Z tych okoliczności sądzę, że woda dostała się do chodnika Kioski w skutek nadcięcia szczeliny, pierwotnie bardzo wąskiej a dopiero później rozszerzonej, sięgającej do jakiegoś pokładu, piasczysto-ilastego prowadzącego wodę , położonego powyżej, a należącego do układu warstwowego dotykającego od północy do boku utworu solnego.

Przypuszczenie takiego piaszczysto - ilastego wodę prowadzącego pokładu pośród systemu warstw leżących pod piaskami bogucickimi nie tylko w zasadzie nie może podlegać zaprzeczeniu , ale są nawet okoliczności wprost wskazujące na istnienie takiego wodonośnego pokładu. I tak, wedle poprzedniego opisu stosunków geologicznych okolicy na wschód od Wieliczki położonej, pod Przebieczanami rzeczywiście jako podkład bogu-cickich piasków występują warstwy iłów naprzemianległe z ilastymi piaskami. Od zachodu graniczące, stratygraficzne mniej więcej odpowiednie swoszowickie margle według doświadczeń zarządu kopalni swoszowickiój prowadzą wiele wody a dalej także wiercenie w Kossocicach natrafiło w głębokości około 100 m warstwę piaskową zawierającą znaczną ilość wody. Nareszcie, jak o tém Hrdina (1. c. p. 124) świadczy, 105 km na północ od Wieliczki, w Krzes ławicach, (wysokość absolutna 210—220 m) musiano w wykonanych tam szybach próbnych po dojściu do „warstwy marglowój podobnej do wielickich warstw" w głębokości 30 sążni zaprzestać robotę „dla coraz większego napływu wody“.

Dla wyjaśnienia omawianego wybuchu wody nie zachodzi zatem potrzeba przepuszczeń, iż końcem chodnika Kioski nad-cięto jakąś warstwę wodonośną z północy spadającą lub też ku północy pochyloną, i że naruszono tu strop lub spąg formacyi solnej, a nawet przeciwnie zachodzą ważne względy, które wręcz przeczą tak jednemu jak drugiemu zapatrywaniu.

I tak, illustrowane szkicem przekroju zdanie F. Foetterle-go (Verh. d. geol. R. Aust. Wien 1868, p. 421), iż chodnikiem Kioski natrafiono na powierzchownie rozprzestrzenione bogu-cickie piaski, nie może mieć już dla tego miejsca, że nachylenie warstw tychże ku północy jest za słabe, aby mogły końca chodnika Kioski dosięgnąć. Zarzut zresztą podniesiony przez K. Paula przeciw temu zapatrywaniu Foetterlego, iż chodnik Grubenthal w najbliższym wyższym poziomie nie natrafił na warstwę wodę prowadzącą, pomimo że o więcej jak 60m na północ sięga, niż chodnik Kioski, jest błędnym, gdyż tamten chodnik w rzeczywistości przeszło 200 m bliżej na południe się kończy niż chodnik Kioski.

Ale i zapatrywanie K. Paula (1. c.), iż końcem chodnika Kioski natrafiono na piaskowce tomaszkowickie nie ma należytej podstawy i jest nieprawdopodobnóm, a to nietylko wprost dla tego, że łożysko źródła widocznie ku górze jest skierowane, lecz już z tej przyczyny, iż, jakto z poprzedniego całego opisu wypływa , całość geologicznych stosunków tego rejonu nie dozwala przypuszczenia, iżby przy końcu chodnika Kioski warstwy spągowe formacyi solnej znajdować się miały. Tern mniej mogłyby tam występywać tomaszkowickie piaskowce, które według mego dochodzenia do kredowej, a według Tietze’go i Uhlig’a do niższo trzeciorzędowej należą formacyi, a których zresztą istnienie na tern miejscu żadnym faktem przez Paula nie zostało stwierdzone, gdyż jego odnośne dowody przy bliższćm rozgląd-nieniu okazują się jako zupełnie bezpodstawne.

Nasamprzód wnioskowanie Paula (1. c. p. 699), że w razie gdyby zalew wody pochodził od stropowych warstw, to woda byłaby się była pokazała wpierw u stropu a nie w podłodze chodnika, jest mylne, gdyż woda pochodząca z górnych warstw może okazać się u podłogi chodnika, jeżeli tylko szczelina prowadząca ją ma jakiekolwiek nachylenie ku południowi, a to przy wielickim wybuchu z wszelkiem prawdopodobieństwem przyjąć można. Przjdoczona przez K. Paula (1. c. p. 691) okoliczność , iż woda tego wybuchu przyniosła liczne otoczaki kwarcu, takie same, jakie się znachodzą w tomaszkowickim piaskowcu, i wyprowadzony z tego wniosek o nadzwyczajnej zgodno ści materyału wodą naniesionego z niewątpliwymi spągowymi pokładami — a jako takie przyjmuje on „tomaszkowickie piaski z czerwonymi iłami“ — byłyby rozstrzygającemi w tej sprawie, gdyby były oparte na rzeczywistości. Lecz właśnie w żadnćm sprawozdaniu z wybuchu wody w chodniku Kioski nie ma wzmianki, jakoby znaleziono w wybuchowym namule otoczaki kwarcowe, a na moje w tym względzie dopytywania u wiarygodnych naocznych świadków tego zdarzenia otrzymałem zapewnienie, że w namule wybuchowym nietylko licznych, ale w ogóle żadnych otoczaków kwarcu nie spostrzeżono. Ja zaś sam znalazłem w próbkach namułu wybuchu, zachowanych w kancelaryi miernictwa w Wieliczce, w ciemno-szarym piasku, oprócz małych okruchów gipsu i anhydrytu, tudzież jednego odłamka krzemienia, jaki czasem natrafia się w piasku dyluwialnym, tylko małe okrąglaczki ciemno-szarego piaskowca, co do textury i zabarwienia zupełnie odmiennego od niejednostajnie gruboziarnistego, to białawego, to rdzawo żółtego tomaszkowickiego piaskowca, natomiast zbliżonego do niektórych odmian piaskowca, znajdującego się w bryłach pośród górnego iłu solnego, których występywanie w stropowym pokładzie formacyi solnej i powyżej chodnika Kioski w przekroju Hrdiny jest zaznaczone. Wedle tych okoliczności uwydatnia się raczej zupełna odmienność niż nadzwyczajna zgodność wodą przyniesionych materyałów z tomaszko-wickim piaskowcem. Twierdzenie więc, iż skała ta przy końcu chodnika Kioski występuje lub natrafioną została, nie ma najmniejszej podstawy.

koło

O ile w ogólności ze spostrzeżeń dotychczasowych dadzą się wyprowadzić wnioski co do jakości utworów przy końcu chodników Kioski i Colloredo i w ogóle co do górotworu przy-lęgającego od północy do całej formacyi solnej, wydaje mi się najwłaściwszćm przyjąć, że, jak to w niżej umieszczonym szkicu się przedstawia, na północ od utworu złomów solnych szybu Fr. Józefa głęboko zapadniętego, występuje, może jako jego bezpośrednie przedłużenie, układ warstw miocenicznych, który z przyczyny wystawania po za rozciągłość pierwotnego

fr.J.

o°o a bogucickie piaski, b gipsonośne (prokocimslŁie) iły, e przypuszczalny zgodny podkład utworu b, c' utwór solno-złomowy, d układ warstwow o-solny.

układu warstw solnych, w sól coraz to uboższym, a nareszcie zupełnie bezsolnym się staje. Ten układ warstwowy przedstawiałby oraz zgodny podkład gipsonośnych prokocimskich iłów pod piaskami bogucickimi leżących.

Dokąd zaś pod tutejsze górnomioceńskie utwory (analogicznie do Swoszowic) od północy podchodzą krakowsko-jurajskie lub w ogóle pozakarpackie górotwory, dotychczas niewiadomo ; bardzo wydaje mi się jednak prawdopodobnóm , iż zapadnięcie się wielkich złomów soli koło szybu Franciszka Józefa wskazuje na graniczną

szczelinę między karpackim górotworem a polsko-szląską wyżyną. Głębokie wiercenie przedsięwzięte na polu położonćm na zachód od klasztoru 00. Reformatów, na miejscu około 100 m na północ od rozgałęzienia kolei konnej oddalonóm, mogłoby przynieść rozstrzygnięcie stanowcze kwestyi dotyczącej granicy for-macyi solnej od północy.

Po omówieniu analitycznóm stosunków geologicznych górotworu wielickiego, jak one w przekroju na tabl. IV. przedstawionym się okazują, mam sobie jeszcze za obowiązek, dla wyjaśnienia różnicy jaka zachodzi między mojém a zapatrywaniami Hrdiny i Paula, o gdzieniektórych ważniejszych szczegółowych niezgodnościach , których dotychczas nie dotykałem , przynajmniej w krótkości wspomnąó i wykazać, o ile dawniejsze z mojemi nie zgadzające się przedstawienia czuję się w możności uważać za błędne lub w ogóle jako bezpodstawne.

Chociaż w dziele Hrdiny na tabl. I. przedstawiony przekrój dla swej bogatości w szczegóły ma pozór wielkiej zgodności z rzeczywistością i w każdym razie posiada wiele wartości, zawiera jednakże zasadnicze błędy. I tak nie zgadza się z rzeczywistością, jakto już na stronie 110 powiedziałem, jakoby pokłady solne pod piaskowiec karpacki zachodziły i jakoby „czerwo-nobrunatny błyszczący łupek“, następujący na południe po utworze złomów solnych, już zupełnie leżał pod tym piaskowcem. Położenie chodnika Ruprecht oznaczonego literą L jest całkiem błędnie narysowane , gdyż sięga on w rysunku o przeszło 100m dalej na południe, niż to ma miejsce w rzeczywistości, co prowadzi do błędnych wniosków przy osądzeniu stosunków granicznych formacyi solnej na południu. Narysowanie grubej warstwy piaskowca w spągu najniższych pokładów solnych pod dnem szybów Fr. Józefa (lit. A) i Nadachów (lit. C) nie ma najmniejszej podstawy; ta warstwa i w rysunku Hrdiny okazuje się niedosięgniętą żadnym szybem lub chodnikiem , a wstawioną została w przekroju prawdopodobnie tylko w skutek, jak wykazałem , bezpodstawnego zapatrywania autora, że w każdej grupie pokładów solnych pod warstwą soli szybikowej następuje warstwa piaskowca.

Najfatalniejsza jednak nieodpowiedniość tego przekroju okazuje się w tćm, iż niektóre pokłady soli spiżowej, a szczególnie oznaczone numerami 35 i 56 przedstawione są jako stromo podniesione i ku południowi w formie półksiężyca wygięte, który to tak niezwykły sposób uławicenia jako wybitna właściwość całej budowy każdemu od razu w oczy wpada. Tymczasem nie ma podobnie ułożonych warstw soli ani w tych miejscach, gdzie ich zaznaczył autor, ani w ogóle nigdzie w całym systemie warstw solnych, a mogę to twierdzić tćm stanowczej, gdyż po bardzo starannćm zbadaniu nietylko że na tych miejscach, gdzie u Hrdiny wrysowane są stojące w kształcie sierpa pokłady soli spiżowej, znalazłem tylko płasko ku zachodowi nachylone warstwy, ale nadto udało mi się nawet dojść przyczyny tego tak zadziwiającego wrysowania.

Rzecz ma się następująco. Na wielu kartach górniczych wielickich są tylko te partye znajdujących się mas solnych wrysowane, które jako sól do użytku albo przy budowie chodników odbudowane zostały. Można więc z tych rysunków tylko o tyle przebieg i rozciągłość pokładów soli poznać, o ile one odbudowane zostały. Odpowiednio temu znajdują się na kilku starszych szkicach pojedynczych części kopalni wśród potężnych słabo pochylonych pokładów soli spiżowej, które w całości nie odbudowano i których granice dla tego nie są wrysowane, wąskie, stojące pasma zaznaczone, bo wykrojone zostały tam odpowiednio rysunkowi partye soli dla otworzenia w tćm miejscu komunikacyi między dwoma nad sobą leżącymi poziomami. I z takich to pasm, które zatem tylko przebieg w poprzek przez pokład solny zbudowanych chodników przedstawiają , powstały, przez bezmyślne zastosowanie tych wrysowali do tektoniki, prostopadłe i w kształcie sierpa wygięte warstwy soli spiżowej, które tak bardzo w błąd wprowadzały.

Łatwo teraz już się domyśleć, jaki sąd wypadnie mi wydać i o przedstawieniu kopalni wielickiej w przekroju Paula*), bo aczkolwiek Paul zapewnia (1. c. p. 689), że przekrój jego polega tylko na takich stosunkach uławicenia, które w rzeczywistości w kopalni lub na powierzchni obszaru dadzą się skonstatować, to przecież tworzą przedstawione wyżej błędy Hrdiny (oprócz własnych samowolnych wrysowali autora) najwybitniejszą część treści jego przekroju.

Prz6z H r d i n ę błędnie stworzone silne krzywizny warstw soli spiżowej stały się podstawą a oraz ilustracyą zapatrywania Paula, że układ warstwowy Wieliczki „jest pięknym i dosa-

*) przekopiowanego także w Kosmosie. K. 1881 str. 140.

dnym przykładem“ występywania (tektonicznych) wielokrotnie na północ przegiętych siodeł, analogicznych do występujących w piaskowcu karpackim; a temu przypuszczeniu, jak z mego przedstawienia wynika, stosunki rzeczywiste wręcz przeczą.

Wrysowanie pod całą formacyą solną jako jej zgodny spąg warstw nazwanych „kruche piaskowce, piaski z otoczakami i czerwonym iłem“, które autor przedstawia jako identyczne z to-maszkowickim piaskowcem , co do exystencyi tychże, nie polega na żadnych rzeczywistych spostrzeżeniach , a co do formy uławi-cenia ze względu na resztę skonstatowanych tektonicznych stosunków jest nawet niemożebnóm, gdyż układ warstw solnych, zachowując swoje południowe nachylenie, swą krawędzią południową już tak zbliża się do starokarpackiego brzegu, że nie ma tyle miejsca chociażby i dla najbardziej wygiętego fałdu całego systemu, aby jeszcze nawet i spąg wyszedł na powierzchnię.

Wreszcie jakie tylko spostrzegałem czerwone margle lub iły, na południowej stronie kopalni Wieliczki, wewnątrz tejże były to same młodsze od formacyi solnej, a zewnątrz kopalni występują same tylko starokarpackie „czerwone iły“, a nie widziałem nigdzie iłów czerwonych, któreby jako bezpośrednio podkładowe formacyi solnej uważane być mogły.

W opisie stosunków w chodniku Kioski przemilcza Paul podanie Hrdiny o występywaniu ku północy po za pokładami soli spiżowej utworu soli zielonej, chociaż właśnie ta okoliczność przy roztrząsaniu kwestyi, czy tym chodnikiem weszło się w spąg czy w strop formacyi, jest rozstrzygającą.

Na końcu muszę jeszcze dla usunięcia wszelkich niepewności i to podnieść, że w profilu Paula są piaski bogucickie za nadto daleko na północ od Wieliczki odsunięte a w jego obrazie wcale nie uwydatnia się tak wybitna forma kotliny miasta, tak że wierzch szybu Pr. Józefa umieszczony jest w równym poziomie z cmentarzem, gdy przecież cmentarz 30 m wyżej leży, a właśnie tę wysokość prawie zupełnie zajmują tutejsze najmłodsze trzeciorzędowe warstwy, mianowicie piaski bogucickie lub równorzędne z nimi utwory.

4Pr zy;p is elŁ_

Głębokie wiercenie wKossocicach (na zachód od Wieliczki), które, jak to jnż w poprzednich oddziałach obecnej rozprawy (Kosmos T. VIII. str. 251 i T. IX. str. 733) wspominano, c. k. zarząd salin na moję propozycyą przedsięwziął, aby uzyskać faktyczne sprawdzenie wnioskowań geologicznych o przedłużaniu się wielickiego złoża solnego na zachód, osiągło z końcem Stycznia b. r. głębokość 131 m i przyniosło już stanowcze i to bardzo korzystne wyjaśnienie.

Według urzędowych zapisków wiertniczych iły odkryte w szybie wiertniczym, które oznaczyłem jako odpowiadające marglowVswtfkzôwjckiemu, trwały niezmiennie aż do głębokości 204⁻5 m    ,natta;fiö^p .na pokład grubego piasku przechodzą

cego w kruchy pla^^vieo,to pokład piasczysty, poprze-gradzany jednak iłoweini wtrąceniami, trwał aż do 210 m. Między wydobytym z tego pokładu piaskiem znalazły się także odłamki włóknistego gipsu i anhydrytu , jako pierwsze zwiastuny utworu solonośnego. W głębokości 210 m nastąpił „ił solny“ przerosły solą ziarnistą, gipsem i anhydrytem, wykształconym w odmianie charakterystycznej dla wielickich pokładów solnych zwanej trzewiowcćm (Gekrösestein), a odtąd woda łyżkowana ze świdrodziury była bardzo nasyconą solanką.

Z okoliczności, że płyn łyżki z ostatnich metrów świdrodziury jest bardzo rzadki i z grubszych odłamków zawiera tylko okruchy soli podobnej do szybikowej, tudzież anhydrytu , wnoszą kierownicy wiercenia, iż obecnie przebija się pokład soli przerosłćj anhydrytem.

.V

v\ '

S! otoas

W każdym razie już przez obecnyr rezultat wiercenia niewątpliwie skonstatowanćm zostało , iż złoże solne Wieliczki przynajmniej aż pod Kossoeice się m^ędkąża, a tern samem dalszy rozwój od wieków sławnej kopa^C^^^^^G^ńi w kierunku zachodnim został zapewnionym. Â

•I*ÀudiwiÆiki. Wieliczka Bochnia.

SWOSZOWICE

T I.

i: 2.88 0

Michał.

CM

W/

W/

Oś

Rudolf.

—M

■Kuczkiewicz.

W-

—    -4-

-V -

ji.

ptpppvvYpp

+:.

Wm

,v

n

gpppp

’Ó

T"'"

gp

läggg

JJgJllf'

;•

ppp

Hm

•:

p_

1»

1Ä

—iiligiiii

■Rudolf.

Hocheder.

Jadwiga.

S.

WM.

August.

Jaii.

LI.

All uyium, Diluvium.

v⁺

WMMM

PSp

-■r.. .-----— -------nT-----

-T---P jjAAmJJRL

UźhF-' tFTTEh'.JLXKI'-MF

Oifs zMaf.gleii

\A

.....

iH»

mmmm

Urgifl iiädlläd owy.

TTfl

•I

IR CHAŁ.

W/,

tPPVP+i

WMgJ,

HT AM F T 'jJiU.

Reimund.

3,

-,

' V.

Jim siarka:mmi. ::

m.

-f=-

i* "-*■ *%■"**r~ +

- Z~-

- WĘRmĄgB.    "JM

P^PpL-:

_■*-

SSSSSï

PN

SSsS

Wé

P y:

: • p'

Npp-

S \v^

\PN

iMitÉ

ppYPm:

• .

.

-■

V

’

€

l£

2P

rC

Ô •%•

&

*ê:

%

&

•s#

»

a#>⁴

S LÙWttt    “

^0\Vë

¹

,

T;

■

* !J

v'-/

IP

;

^OHA'4 ,

'N    O«

O

;v

a

«

a>

*&$ •;

&M KO';

/

J Mtdiwiedzki Wichcdio -Bochnia,

Tir

Pd.

Zèycbzioioicô

fïg:I

Rajsko

Pc.

60.

'Où

^SwoszowicG^ Shrdwcaidw.

j£E=~rr=-_j g

¹— /___i

SZZJZ

Pd.

et. Piaski k. Raiskoo, b. JKartyid/ Swoszowicki; c. J? dolny; d. Poaskowiec Karpacki Jkredowy;t . Wapień Jurajski

Pc.

Siercza

Fig:Z.

Bogucice

Wieliczka

A.

CÙ Q> ^

£?

<£>

~=d~0____

ce JPtuiVicL Wisty; b Piaski Bôyàcickie; c Jt gipsowy, d Formacyco soli niewarstwowouzco, c. Formacja sod warstwowana^ Fiasko* w ce Karpackie niższokredowe.

Pd.

Ledmea

fig: 3.

Pc.

Zabawa

aa-y.

Pd.

’FmpFMëmÂ

cc. Piaski BogucirJcie; b. J2y Przcdieczcaplcie, c Jt solny; d. Warstwy L&dmckio; c Bok tael bryt, f f Piaskowiec karpacki kredowy

Fig: 4

.Zapezgee

mêiiàfi

Pogwizdów

Pc.

77

Bochnia,

w,

Chodowa

Piaskowiec karpacki

ci Jty łupkowe, i piaskowce; 6. Łupież sHenilitowe; c. Jły szrriw.s, £ GpS, w. Jłolupko białawe, Jt tom oazy a solna, g Jty tup ko we f Warstwy Chodenickiz )it Jty i piaski ( Wars tu . ; f Graibowi&ckieJ

Ó/A

Saba

.

/

/

,

J. Niedźwiedź ki : Wieliczka-Bochma.

Tab. IV.

. WIELICZKA

Przekrój przez szyb Franciszka Józef

a.

1 : 2 500.

Szyb

Franc. Józefa.

A—

./

\—

-V

Hor.

f >-/ / 'V

r /

\.

► \**

y;*-

V-

kW' \

\W

\ z.

/V

Cs

Xi)

'Wii

/X.

tîÜWf

Cfl

\/

_a

l.s^v * Â * Fi i

AlAAfer

^ i / /\ y i

fcSX >—

X-

y XIV"

/X

V’

<■

Albréclït

x/

£t

X -V/1C:

TAXA

<X

A4

AJ

CollorecLo⁷

T\

\J

\7

Kioski

rwy yx>\

,-A^ ,»i\i

c4fc>„'/A

k/

a.

As

A7

AVCtC

>C

•-'U/w,

AJ

As WAll

^-FxiA

Ac

/V

X.

AS

-.

AO

AT

X-

XX

-X

fcA

ÜT5

.V

-Sil-

vO/ / ^

rr y>

Jl solny wierzchni.

Maryio! solny brunatny.

Jl. spodni z Anhydrytem.

Piaskowiec solny.

Sol zielona.

Sól spiżowa.

Sól szybikowa.

#

;#

# 4

<y

d    *

ŹfiĄKOt

£

A

1

«

i

x

i

: %

i

«r

->V ‘f y

"*

V

/

;iA;

S''

;A $

i

/ei

'£J7

/OS ,;><=?

>

-,

jSft.

*•% mf

&

IM

V» 5

MU

U

.Æfik*'* ■

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

JM

9

!w

InlJl I?

□fî

r -,

u'Sj

ÉM

••i

iW*ï*

«

l. inw.

4 2 ILI

\

*5|

7*,

S5

uh

r

js

4.AÎ

A®

Kdn. Zam. 480/55 20.000

&%4§ Æ

m]

Mti

RK

4 .

rjg

r j

m

P

* ÏVthS

k~*j

"i

f

taj

"i

Ł:;.

₍ .

k

*<

i

HpP;

• ä

■i

* V/ (

5

&>*■

:fÆÆ

'"1

:

H T,

1

' * I

■ m*i

SriB*

i

■ ■<

PS

t

«

PBu

ąM%

i

•i ■

i

..... ;~v.

pc

'*«»«

f; .;

'    £ftj

i*« **

GfM

*

&

¥ ...

M

j

HI

Œ&

fS.'”'

ÜM

'.a

i 'i*

mg

Üé-H

■;vT§

fr !

Ł1

ii#

msfiß

I' è

[Jfil

ffgöl!

ÿ

i

Sfe.

r

j

IP,\ -i

JgfeH

üft

Łv-

»5? -*g

"<

I *331

i ■' ' ■

rw;

jn

Fi

pstÄ,,,,

BfOjfig

J9

■*1

Ir*

% m. ft

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

E

* «InQ

i'"/-¹

:'iiü

ije

r o ?

- ^1'

”1

3»**ls

•.• 5*5

iSHLi't*