:y:y

ШЯШ

:

ISi

шимм

ШШШ

тЛ1Шалшж

щ

щ

щшат

Шшш

mж

ЩШШШЛ

ШЁЛЁЁЯЁЁШШ

|8

шшш

MMMMMM

мир

вшйммм

Dr. Inż. ADAM RÓŻAŃSKI.

PROFESOR UNIWERSYTETU

JAGIELLOŃSKIEGO W KRAKOWIE.

MELJORACJE ROLNICZE W CZECHACH.

MELJORACJE ROLNICZE W CZECHACH.

JâmPredmêficâchnLâb/e

F. Stawy rybne.

MELJORACJE ROLNICZE W CZECHACH.

SPRAWOZDANIE Z PODRÓŻY.

ODBITKA Z »CZASOPISMA TECHNICZNEGO« 1926 R.

We Lwowie 1926. — Nakładem autora.

Odbito czcionkami Pierwszej Drukarni Związkowej we Lwowie, ul. Lindego 1. 4.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297922

Dr. Inż. ADAM RÓŻAŃSKI,

PROFESOR UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO W KRAKOWIE.

MELJORACJE ROLNICZE W CZECHACH.

SPRAWOZDANIE Z PODRÓŻY.

ODBITKA Z »CZASOPISMA TECHNICZNEGO« 1926 R.

We Lwowie 1926. — Nakładem autora.

Odbito czcionkami Pierwszej Drukarni Związkowej we Lwowie, ul. Linöego 1. 4,

A:

BIBLIOTEKA POLITECHNICZNA

KRAKÓW

III 330«

Akc. Nr.

2048 fuo

ÔÔbitka z »Czasopisma Technicznego* 1926.

A. Uwagi ogólne.

W wrześniu 1925 r. zwiedziłem roboty meljoracyjne w Czechach i niektóre zakłady naukowe w Czechach i na Morawach. W niniejszem sprawozdaniu przedstawiam stan robót meljoracyjnych w Czechach na podstawie spostrzeżeń własnych, oraz informacji ustnych i sprawozdań drukowanych udzielonych mi bardzo życzliwie.

wiające mi zwiedzenie robót, pp. Profesorowi meijoracji na Politechnice czeskiej w Pradze Drowi inż. Thomie oraz Kierownikowi oddziału pedologicznego wspomnianego wyżej biura Doc. Drowi inż. Janocie i St. Radcy Maśinowi za szczegółowe wyjaśnienia i publikacje, a pp. Starszym Radcom tego biura inż. Racekowi, Kierownikowi Oddziału wodociągowego Drowi inż. Ćernemu, inż. Orltowi, inż. Bârcie Kierownikowi Ekspozytury melioracyjnej

Счг

(Situ

й.

ч -Ч.

С/

1J00.

.оу

Л?:

/**л

о cT.

s rC

,c*':

Ж-Х--'

У f⁴* i—;

.S

•C'A«*

Л*>

:c*

_Ç-

odo t IC*

ч-l

У>5Л/Л* V

J/frorntrx

⁴%

СГ5/Л no*

• оо*>ъА

d* '¥ by<t***

'*4

-,

Ça

'P räha

Zp»l7o

■C«Æ^

llb ret.il*

i..

Pc Л

РачАтЬ”*'

Л'

V'

•ч,

*?

♦*м»

</

-.-'-Г

s' <*Z*

Ч'^

SKâlâ

w - X___

4tç

'Cïiî

f Io/ShĄ

1Л/* *i

■~jyzi

ш^л—;—в.

^_____ff-----у

ire** /-

Л'

ц.

■v

<?

Til

4МЙг4гП| \]/ Jt

-хУ

Г'«Х-

ÄM#. J.

Niechaj mi tu wolno będzie podziękować wszystkim Panom, którzy umożliwili mi nabycie tych, niezmiernie interesujących wiadomości. W szczególności dziękuję serdecznie Naczelnikowi Biura Technicznego Rady Rolniczej dla Czech p. Szefowi sekcji inż. Brdićko, oraz Dyrekcji państw, dóbr i lasów w Treboniu i Zarządowi majątku Vojkovice za wyjaśnienia i zarządzenia umożliw Hradcu Kralové i inż. Kućerze Kierownikowi takiej Ekspozytury w Pardubicach (a zarazem Redaktorowi czasop. Vëstnik pro vodnî hospodârstvi), St. Radcy inż. Fiali, Kierownikowi kanalizacji Łaby w Smificach, pp. Cyw. Inżynierom Dvofakowi z Pardubic i TomeSovi z Turnova, p. Inż. Śuscie, Referentowi rybactwa Dyrekcji państw, dóbr i lasów w Tfeboniu i p. Stanislavowi Zarządcy folwarku Vojkovice 2a ich wielką uprzejmość, z jaką udzielali mi wyjaśnień i ponosili trudy towarzyszenia mi w podróży.

Meljoracjami rolniczemi w Czechach (kraju) zajmuje się wspomniane już Biuro Techniczne Rady Rolniczej dla Czech (Technickâ kancelńł Rady Zemëdëlské pro Ćechy) podległe Wydziałowi krajowemu¹).

Do zakresu działania Biura należą następujące sprawy ²) : osuszenia i nawodnienia gruntów, regulacja rzek niespławnych, uprawa torfowisk, uprawa pastwisk, marglowanie gruntów piaszczystych, rekultywacja gruntów zniszczonych przez górnictwo, kultywacja nieużytków, wstrzymanie usuwisk, stawy rybne, budowa wodociągów i kanalizacja osiedli, wreszcie badania pedo-logiczne. Biuru podlega 12 ekspozytur, a nadto raz na miesiąc wyjeżdżają inżynierowie do niektórych miejscowości, celem zetknięcia się z ludnością. Sprawy wodociągów, kanalizacji, uprawy pastwisk, wstrzymania usuwisk i badania pedologiczne są załatwiane wprost z centrali.

Ustawa z r. 1920 o podziale państwa na żupy nie weszła dotąd faktycznie w Czechach, oprócz uwidocznienia żup na tablicach orjentacyjnych gmin. Wobec braku sejmów krajowych w miejsce ustaw krajowych, są zawierane umowy między Ministerstwem Rolnictwa, Wydziałem krajowym i spółką wodną.

Celem uproszczenia, a temsamem przyspieszenia załatwienia spraw jest zamierzone upaństwowienie administracji meljoracji i wtedy 12 ekspozytur zostanie zmienionych na 5.

Biuro Technicznej Rady Roln. liczy obecnie 130 urzędników, w tern 65 inżynierów, 20 urzędników technicznych o śred-niem wykształceniu i 35 majstrów meljoracyjnych. — Majstrów meljoracyjnych kształcą dwie szkoły: czeska (w Vysoké Myto) i niemiecka (Wiesenbauschule w Chebie). Nie mogę powstrzymać się od zauważenia wysokiego poziomu naukowego i gorliwości w pracy owianej duchem gorącego patrjotyzmu pracowników tego biura.

Tabela 1.

Roboty meljoracyjne w r. 1924.

I. Meljoracje bez wodociągów.

Dział

Ilość Regu- Rowów Odwód- Nawod- Całkowitej przed-    lacji    odpływ,    nienia    nienia    meljoracji

się w zięć    km km ha ha    ha

Wydano w к, ë.

na

regulację

na

Razem

meljorację

A.    MeJjoracje .

B.    Regulacje .    .    .    .

C.    Uprawa torfowisk.

D.    Meljoracje pastwisk .

E.    Marglowauie gruntów

piaszczystych .

F.    Rekultywacje gruntów

kopalnianych .

O. Kultywacja nieużytków H. Wstrzymanie usuwisk

I.    Stawy rybne .

J.    Deszczownie

K.    Kanalizacje

L.    Przebudowy

Ł. Różne.....

OJ

to co

ИОИЮООООФО> to ^ И O' CO

29-8

24-7

0-85

31-6

CO

OJ 05 ifl

3639-3 333 9    3879-9    2,963.479    14,660.434 17,628.913

4,605.826

006

104-6

13-4

119

4,505.826 13.500    13.500

6.573    290.950    297 523

159.261    159.261

19-32

15-25    141.307

7-0

46.585 56-904 273-857 191.525 125.000 8.000 705,905    203.568

130.000

46.585

56.904

415.164

191.525

125.000

8.000

909.473

130.000

Razem

326    86-9    43-1    3639-3 333 9    4051-4    8,323.090    16,159.584 24,482.674

II. Wodociągi.

a)    Prace przygotowawcze i ujęcia źródeł dla 18 wodociągów (13 gra w. i 8 tłocz.) .

b)    Budowa 27 wodociągów (17 graw. i 10 tłocz.)..........

1,664.000

12,672.492 14,316.492

Ogółem wydano w r. 1924 na 371 przedsięwięć .

38,799.166

30 — 60%. Zdjęcia

razem

Kanalizacją rzek zajmuje się dyrekcja budowy dróg wodnych w Pradze, regulacją zaś rzek spławnych, oraz budową zbiorników wodnych oddział techniczny dla regulacji rzek przy Krajowym Urzędzie Politycznym (b. Namiestnictwo) i oddział techniczny dla budownictwa wodnego przy Wydziale krajowym — według dyspozycji kraj. Komisji dla regulacji rzek podległej Ministerstwu Robót Publicznych, a zabudowania górskich potoków prowadzi ekspozytura leśno - techniczna podległa Ministerstwu Rolnictwa.

Komasacji nie przeprowadza się w Czechach, gdyż dotąd nie ma tam ustawy komasacyjnej³).

ł) Na Morawach i na Śląsku wykonują roboty meljoracyjne urzędy budowlane przy Wydziałach krajowych, a w Słowacji Rząd.

*) Ćtyricet let trvâni Technické kan cel are Rady Zemëdëlské pro Cechy y Praze. Praga 1924. Zprâva o cinnosti Technické kancelâre Rady Zemëdëlské pro Cechy v r. 1924. Praga 1926. lnż. Jos. Brdiëko. Zmëny a stay zëmëdelsko-techn. podnikâoi po prëyratu v Cechach — w czasop. Vëstnik pro vodm hospod. 1924. Inż. Jan Racek. Rentabilita podnikû meljoraënich — Praga 1928. Inż. O. Hem-skÿ. О meljoracich a soustavné upravè vodstva s hledisek zemëdëlskë pryoyyrohy. Praga 1924. Tensam. O ukolech ovlàdnuti vüestranného yyuźiti vodstya y Cechach. Praga 1922.

*) Ustawa komasacyjna istnieje na Morawach, na Śląsku

Roboty meljoracyjne są subwencjonowane następująco : na regulację rzek daje państwo około 40%, kraj około 30°/₀, razem 70 — 80%, na osuszenia i nawodnienia państwo 25—30%, kraj 15—25°/₀, razem około 50%, na wodociągi i kanalizacje osiedli państwo (Ministerstwo Rolnictwa około 15 °/₀, Ministerstwo Zdrowia 10—30%), kraj 10%, i projekty robót wykonują obecnie przeważnie inżynierowie cywilni — z zaliczek udzielanych na poczet subwencji. Roboty prowadzi się jużto w własnym zarządzie, juźto w większej części przez przedsiębiorców, któremi są inżynierowie cywilni. Roboty oddaje się do wykonania w drodze przetargu, a spółka wodna może wybrać jedną z 3 ofert zaleconych przez Biuro, jeżeli różnica cen między najwyższą i najniższą ofertą nie przenosi 5%, zresztą ma oddać roboty najmniej oferującemu. Jeżeli kosztorys nie przekracza 1 miljona kć przyjęcie oferty zatwierdza Wydział krajowy i o zatwierdzeniu zawiadamia Ministerstwo Rolnictwa — na wniosek Biura. Przy wyższych kwotach zatwierdzają oferty Wydział Krajowy i Ministerstwo Rolnictwa.

W r. 1924 upłynęło właśnie 40 lat od powstania Biura.

i w Słowacji; jest przygotowany projekt ustawy komasacyjnej dla całego państwa.

48.034.001

n Г)

Obszar całkowity w km²

Obszar wymagający meljor. w ha

Kraj

ha

meljo- regula-racji cji rzek

km

Km

58

27

30-6

16 6

37

36

oj

0¹7

3 studnie

1-8

Ludność w miljo-nach

Obszar całkowity w km²

Obszar wyma-jący meljoracji

w % ca¹‘ w km% kowitego obszaru

16

2951

7600

Czechosłowacja Polska ....

W warstwach leżących pod horyzontem iluwialnym nie można na ogół przy mniejszej zawartości delikatnych cząstek i większej porowatości rozpoznać zasad zmiany ziemi w przekroju między drenami.

Dorobek 40-letniej pracy jego przedstawia się następująco : Od r. 1884 do r. 1918 zmeljorowano 77207¹3 ha gruntów i uregulowano 655¹3 km rzek łącznym kosztem 67,037.700 k. au. oraz wybudowano 556 wodociągów kosztem 41,465.908 „ „ Od r. 1919 do r. 1923 zmeljorowano 10232¹8 ha gruntów i uregulowano 261.5 km rzek łącznym kosztem 59,929.836 k. cz. oraz wybudowano 63 wodociągów kosztem .

W r. 1924 wykonano pod kierunkiem Biura roboty meljoracyj-ne w rozmiarach wykazanych w tabeli 1 kosztem 38,799.166 k. cz.

W powyźszem zestawieniu nie są uwzględnione budowa zbiorników wodnych i zabudowania górskich potoków, gdyż roboty te, jak już wspomniałem nie należą do zakresu działania Biura.

Wspomnieć tu należy o licznych publikacjach naukowych i informacyjnych, oraz propagandowych wydanych przez Biuro i jego pracowników.

W całej Republice Czeskosłowackiej wykonano w r. 1924 roboty meljoracyjne w rozmiarze podanym w tabeli 2 ¹).

Tabela 2.

Wykonano w r. 1924

zabudowa- zabudowania górskich nia wodo-potoków ciągów (ilość)

Czechy ....    32062 771400 4061

Morawy . . . 22304 229100 4447¹6 Śląsk wraz z Hlu-

3 studnie

Na powyższe roboty wypłaciło państwo tytułem subwencji kwotę 30,382.746 kć.

Porównanie stosunków czeskosłowackich z polskiemi co do meljoracji przedstawiam w okrągłych cyfrach ²) w tabelce 3.

Tabela 3.

Obszar zmeliorowany

w % obsz. w km² wymag. __meljor.

13-6 140384 20000    14

27-2 388328 180000    46

Z powyższego zestawienia widzimy, że gdy Czechosłowacja ma gruntów pośledniejszej jakości, dających się przez meliorację poprawić około 14°/₀, my mamy ich aż 46°/₀ i gdy w Czechosłowacji ulepszono już około 15 °/₀ tych gruntów, u nas zaledwie 4°/₀.

Zanim przejdziemy do opisu poszczególnych robót meljo-racyjnych i przedstawienia badań pedologicznych Biura Technicznego Rady Rolniczej, chcę zwrócić uwagę na stosunki klimatyczne Czech (kraju).

Jak z dołączonej (rys. 1) mapy Czech jest widoczne, średni opad roczny wynosi tam 600—800mm ; tylko w 2 miejscach w środkowych i zachodnich Czechach o obszarach 150 i 550 km2 opad roczny nie dochodzi 500 mm, a w pobliżu granicy wzrasta wzwyż 2000 mm w miarę wzniesienia nad poziom morza, jest to bowiem kotlina otoczona górami, której dno schodzi poniżej 200 m n. p. m. Roczny opad rozdziela się w ten sposób, że 25°/₀ przypada na wiosnę, 40°/₀ na lato, 20°/₀ na jesień, a 15°/0 na zimę. Średnia ciepłota wynosi: Praga +9¹7° C. Litomë-rice 8'9°C, Kolin 9¹2°, Mlada Boleslav 9¹1, Ćeske Budëjovice 8¹7°, Pzeń (Pilzno) 8-8°x). Widzimy zatem, że stosunki klimatyczne Czech są odmienne od naszych i przy stosowaniu u nas zasad czeskich należy wzgląd ten mieć pilnie na uwadze.

B. Badania pedologiczne.

Oddział pedologiczny Biura Techn. Rady Rolniczej prowadzi Doc. Dr. inż. Rudolf Janota (następca prof. Kopecky’ego), mając do pomocy 1 inżyniera, 1 chemika i 1 laboranta. — Oddział zajmuje się wykonywaniem analiz gleb (w r. 1923 :1333, w r. 1924:2308) dla projektów meljoracyjnych i specjalnych studjów pedologicznych, studjami nad działaniem robót meljoracyjnych, sprawami marglowania gruntów piaszczystych, kar-tografją gleboznawczą. Wysoka wartość pracy naukowej oddziału jest zasługą jego kierowników poprzedniego i obecnego.

Analizy mechaniczne dla projektów meljoracyjnych wykonuje oddział aparatami (12) prof. Kopeckÿego — ściśle według jego przepisu — wodą wodociągową, bez domieszek elektrolitów, przy użyciu sit o oczkach 2 mm. Zawartość wapna oznacza się metodą Mohra - Geisslera. Taksa za analizę mechaniczną, wraz z oznaczeniem wapna wynosi 15 kc. Dla specjalnych studjów wykonuje się analizy chemiczną i fizyczną. Kierownik oddziału Doc. Dr. Janota zajmuje się bardzo sprawą głębokości drenowania i odstępu drenów ²).

Wiatach 1920—1924 przeprowadzono niezmiernie ciekawe badania skutków drenowania gruntów w północno-wschodnich Czechach. Stosunki pedologiczne tej części Czech przedstawiamy dokładniej poniżej przy opisie robót osuszających, tu zauważamy tylko, że badane grunty są to słabo podzołowane⁸) tj. wyługowane z węglanu wapniowego, ziemie brunatne i częściowo zmienione ciężkie rędziny ⁴) i gliny utworu kredowego na podłożu marglowem. Wpływ drenowania na przemianę tych ziem przedstawia się następująco:

W warstwach górnych (eluwialnych) zawartość delikatnych cząstek spławialnych wzrasta od drenu ku środkowi odstępu drenów, a zarazem zmniejsza się objętość porów w miarę oddalenia od drenu, z czego można wnioskować, że warstwy eluwialne przy drenie są jak najbardziej wyługowane, przyczem wykazują najlepszą strukturę.

W warstwie zaś iluwialnej jest znów zawartość delikatnych cząstek spławialnych i węglanów przy drenie największa, przy równocześnie najmniejszej objętości porów, a ku środkowi odstępu drenów maleje zawartość cząstek delikatnych i węglanów, a wzrasta porowatość. Horyzont iluwialny posiada przy drenie najgorszą strukturę i jest najbardziej nieprzepuszczalny.

Przez drenowanie ulegają fizyczne własności ziem szybszym zmianom, szczególnie w górnych warstwach ze zmniejszającą się tendencją w miarę głębokości tak, iż w horyzoncie iluwialnym zmiany te szczególnie w ciężkich ziemiach prawie znikają.

*) Warszawa +7¹3° C, Kraków +7¹8%, Poznań -f-8¹l°/₀, Lwów + 6¹9° C, Wilno +6¹6°.

²)    Dr. Janota: Prispëvek k melioraënimu vÿzkumnictvi, w czasop. Zprâvy verejne służby technické 1921. O rëpnÿch pudâch v Će-châch, Praga 1923. Nové poznatky v meliorovâm pûdy. Praga 1924. Pudoznaleckÿ podkład melioraënich uprav, w czasop. Yëstnik pro vodni hospodârstvx 1924. O uëinku drenśże na fisikâlni stay a me-chanickou stavbu pûdy. — Praga 1926. — Dr. V. Novâk : Vztahy mezi podnebim a pudou se zretelem k pudâm Cech. Praga 1922.

³)    Przejęty przez pedologów czeskich i innych od rosyjskich termin : „podzołowanie“ na wyługowanie związków wapnia i żelaza odpowiada choć nie całkiem ściśle naszemu „zbielicowanie“. Patrz St. Miklaszewskiego: Gleby Ziem Polskich. Warszawa 1912.

⁴)    Pedologowie czescy i inni przyjęli od nas ten termin.

zarazem dostateczne przewietrzenie, utlenienie

fi

W ziemiach gliniastych drenowanie ma na celu obok usunięcia nadmiaru wody, zapobieżenie procesowi degradowania, aby przerwać zubożenie górnych warstw co do środków spożywczych i delikatnych części składowych ziemi, a ponieważ w tych ziemiach horyzont iluwialny jest dość przepuszczalny, można zastosować drenowanie głębsze (do 1²40 m, max. 1’50 m).

W ziemiach ciężkich powodem stanu niekorzystnego jest woda opadowa przy małej przewiewności i wielkiej pojemności wodnej, wskutek nadmiaru materji koloidalnych. Poprawa struktury ziem ciężkich da się osiągnąć przez ścięcie cząstek koloidalnych zapomocą szybkiego usunięcia wilgoci lub intenzy-wnego wysuszenia. Do tego celu nadaje się w tych ziemiach najlepiej drenowanie płytkie (około 1 m głęb.), a dreny położone na warstwie iluwialnej są w bezpośredniem połączeniu z warstwami eluwialnemi, z których szybciej odprowadzają wodę. Przez to ułatwia się wypłukanie cząstek koloidalnych z górnych warstw, oraz zmniejsza się zwięzłość i nadmierną pojemność wodną tych warstw. Horyzont iluwialny przedstawia naturalną głębokość drenowania ciężkich ziem, gdyż odgranicza prawie zupełnie warstwy eluwialne od głębszych. Przy zastosowaniu głębokiego drenowania okazuje ziemia przy drenie w warstwie iluwialnej najgorszą strukturę z najmniejszą przepuszczalnością, przez co głębokie drenowanie z czasem nie działa wystarczająco.

Przy dostatecznym spadzie drenów nie należy się obawiać, w płytkiem drenowaniu, zatkania rurek. W lecie, kiedy korzenie głębiej wnikają, płytkie drenowanie nie prowadzi wody, przez co odpada przyczyna zarośnięcia rurek. Wpływ zaś mrozów nie sięga w Czechach do głębokości płytkiego drenowania, a nadto rurki nie prowadzą wody w zimie pełnym przekrojem tak, iż nie mogą doznać uszkodzenia przez zamarznięcie.

Osiągnięcie struktury gruzełkowatej w ciężkich ziemiach jest znacznie trudniejsze, niż w ziemiach gliniastych. Po wykonaniu drenowania zaleca się wapniowanie, celem uzyskania grubszej struktury¹). Do tego celu można użyć z korzyścią marglu wydobytego z głębszych warstw, przez co zwróci się częściowo węglan wapniowy górnym warstwom. Przy zasypywaniu drenów w ciężkich ziemiach lepiej jest dać na dreny ziemię z górnych eluwialnych warstw, w których zawartość delikatnych cząstek spławialnych jest mniejsza, przez co są bardziej przepuszczalne.

Badania mają być rozszerzone także na ziemie bardziej zbielicowane, o większych opadach atmosferycznych, a nadto mają być podjęte doświadczenia na polach doświadczalnych pod względem chemicznym i biologicznym, jak również z uwzględ nieniem wielkości i jakości zbiorów.

Pozwalam sobie jeszcze podać zapatrywania na sprawę głębokości drenowania i odstępu drenów Czeskosłowackie j Sekcji międzynarodowej Podkomisji do stosowania pedologji w technice kultury:

Głębokość drenowania²). Odmiennie od stosowanych dotąd normalnych głębokości drenowania dla wszelkich gleb i stosunków klimatycznych, Czeskosłowacka Sekcja przyjęła głębokości od 0²80 do 1²50 m, przyczem uważa głębokość O80 do 1²00 m za płytką, 1-00—1²20 m za średnią, a 1’20 —1²40 m (max. 1²50 m) za wielką. Stosowanie tych głębokości zależy nietylko od stosunków pedologicznych, ale także od względów gospodarczych i wpływów klimatycznych.

Od stosunków gospodarczych zależy głębokość drenów o tyle, że dla roślin o głębokich korzeniach należy przyjąć głębokość dó 1²50 m, a dla roślin o płytkich korzeniach można zmniejszyć odpowiednio głębokość.

Go do stosunków klimatycznych należy mieć na uwadze ilość opadów atmosferycznych w stosunku do parowania. W krajach o małym opadzie (w Czechosłowacji w okolicach poniżej ca 600 mm w roku normalnie wilgotnym) zaleca się drenowanie głębsze, aby rośliny miały do dyspozycji przyrodzoną wilgoć zatrzymaną kapilarnie w większym przekroju ziemi. W krajach o większych opadach (w Czechosłowacji w okolicach ponad 600 mm) zaleca się drenowanie płytsze, celem szybszego odprowadzenia wody opadowej przesycającej ziemię.

Głębokość drenowania jest zależna także od wzniesienia nad poziom morza z uwagi na temperaturę. Na terenach niższych (w Czechosłowacji poniżej 450 m n. p. m.) z dłuższym okresem wegetacyjnym, z mniejszemi opadami atmosferycznemu i silniejszem parowaniem wody z ziemi jest celem odwodnienia nie tylko odprowadzenie wczesną wiosną nadmiernej wody z ziemi, ale także zachowanie na miesiące letnie wilgoci zimowej — do czego jest odpowiedniejsze drenowanie głębsze (do 1²50 m). Przeciwnie, w gruntach wyżej położonych (ponad 450 m n. p. m.) — zwłaszcza wobec uprawy roślin o płytkich korzeniach — jest odpowiedniejsze drenowanie płytsze, gdyż chodzi tu o możliwie spieszne odprowadzenie wody opadowej na wiosnę, celem przedłużenia okresu wegetacyjnego i osuszenia gleby w czasie wielkich opadów letnich. — Wpływ mrozów nie sięga w Czechosłowacji do tej głębokości, a nadto rurki nie prowadzą wody w czasie mrozów pełnym przekrojem, nie mogą więc doznać uszkodzenia przy płytkiem drenowaniu.

Główny wpływ na wybór głębokości drenów mają stosunki pedologiczne:

a)    W urodzajnych, pulchnych glebach, gdzie chodzi także o pogłębienie warstwy uprawnej i zatrzymanie wilgoci w większym przekroju więc w niższych położeniach o doskonałych gospodarczych stosunkach (uprawa buraków), należy stosować drenowanie głębokie.

b)    W gruntach o podłożu ubogiem w pokarmy roślinne, nieurodzajnem, w których przeto nie zależy na pogłębieniu warstwy uprawnej jest odpowiedniejsze drenowanie średnie. W tym wypadku przeważa zadanie odwodnienia i przewietrzenia.

c)    W terenach bardzo ciężkich ziem lepiej jest stosować drenowanie płytkie. Zadaniem drenowania takich ziem jest doprowadzić strukturę gleby do zgruźlenia przez szybkie odprowadzenie nadmiernej wody z wierzchnich warstw i przez zwiększenie przewiewności gleby — Akcję tę przyspieszyć można przez nawożenie wapnem na zimę. Nieprzepuszczalność spodnich warstw iłowych przeszkadza głębszemu wnikaniu korzonków, a przez to niebezpieczeństwu zarastania rurek.

d)    Płytkie drenowanie należy stosować także na gruntach o płytkiem, skalistem podłożu, zwłaszcza w terenach wyżej położonych, spadzistych, gdzie chodzi zawsze o spieszne odprowadzenie wody powierzchniowej obfitych opadów, celem przedłużenia okresu wegetacji. Uprawa roślin o płytkich korzeniach na takich wyższych terenach zmniejsza znacznie niebezpieczeństwo zarastania rurek.

Odstęp drenów sących dla żądanej głębokości drenowania należy przyjąć taki, aby przez drenowanie osiągnęło się odprowadzenie z ziemi zbytecznej wody spiesznie, wczas i równomiernie,

i spulchnienie głębszych warstw ziemi.

Odstęp drenów zależy od wielu czynników, z których jedne wpływają na większy odstęp drenów, zatem rzadsze drenowanie — nazwiemy je czynnikami pozytywnemi, inne zaś na zmniejszenie odstępu drenów, więc na zgęszczenie drenowania — nazwiemy je czynnikami negatywnemi.

1.    Wymagana głębokość drenowania wpływa na odstęp drenów w tej mierze, że mniejszej głębokości drenowania odpowiada mniejszy odstęp drenowi i odwrotnie.

2.    Stosunki pedologiczne: a) Ziemie pierwotne są z reguły więcej zbite i mniej przepuszczalne, niż ziemie napływowe. Należy mieć na uwadze pochodzenie ziemi także w głębszych warstwach, gdyż warstwy głębsze są wzbogacone cząstkami delikatnemi, wypłukanemi z warstw wierzchnich, przez co są znacznie gęstsze i mniej przepuszczalne (w Czechosło-

znacznej

zawartości cząstek koloidalnych winno drenowanie obniżyć radykalnie zawartość wody, aby nie mogły łatwo pęcznieć

wacji warstwa ta wzbogacona, mniej przepuszczalna znajduje się z reguły w głębokości 0 70—1*00 m).

b)    Należy mieć na uwadze uwarstwienie ziemi w całym wegetacyjnie czynnym przekroju.

c)    Dla decyzji co do odstępu drenów jest ważny rozbiór mechaniczny z głębokości od 0-4 do 1*00 m, gdy materjał jest

Najważniejsza jest zawartość ziarn I. kategorji, które są miarą zwięzłości ziemi, a większa zawartość tych cząstek czyni ziemię z reguły mniej przepuszczalną i wymagającą gęściejszego drenowania. W ciężkich ziemiach o

Чо

WN

*•?

S?

*r

vAso

Л/açra тп шyfędve/przept/szrzdfvoids róz 77ych rôc/zajôzrz/e mz Hoch a/e z/e mi :

кг o

^5

•*

;%

4,

: /9

.Vго

Vv

——— zwyc z o/тг e _—.S/777/e zela/isîe

___zza/va T F oscar »ар ne

.....si/ TJipbomt/soMfe

_7osorea/e

N/;

s>

- Si

■SJ/»

P:

"ù

SL .

^    fû

zo

dû " hü so do

70

*°    C2 fSC г spîtrraln*

4S

.. •-

k/3

4I

'a

h.«

fer-

•■V) Zi

~K

v;

K-.p

Лчпр Rudolfdovota G Tàf/ffoT? do ÛZ 77 âCZ 7? 77 7Z7

'wdslepu dre тюшл/dprzp rà -*»ż л ej o-feio/fo s c i c/renô#

:\

*>•

/ÔÛ

R-Pff-JJA- ô-ûiïm

as

P. .•

\л

/S0 p₌ . 765 f/ł

f?~ płff a /1oiè dre vu *>тп /■so •*

:•

/20

Кб

4-

X'

_\ _ -J

—1-

/00

°PrZÿ rosip rzy dro VOIP9 77/и pop rzeezvem

■'Щ1

0-90

osa

4-2(h-J)X

■Q

O'/s?

Щ/W.

Wy

y>*JcLZL-

ob prprp

JXspdd lerenuCproslopâdfe nâff/erune/f c/renu)

“s

i tW fc w

/О 20

so’

iS

so :

АГ

i*

pi

Odslęp dre г? о кап/аpop г z ре z -

§=$Ё2 *c2fïс г ip7a naine

7?еро.

П'В^тп

X⁴

5?

dz

Przyros? odsł ęp

Чч

-4.

СЛ rx

^rzy ros f fff rzyspedz/е Jff Xio różrwjęłęboKoscudre г/t/    ^

.....

Prz// rosî <?

Ч⁴ —' VA    Ki J

х-Л

*FT

?"

Rys. 2.

ozna-

jednostajnie ułożony i jednolity, w przeciwnym razie z poszczególnych warstw od 04m do głębokości drenów; próbki z dna przyszłego rowu drenowego nie wchodzą w rachubę przy czeniu odstępu drenów. Gdy gleba jest ciężka i zlana, a podglebie nieprzepuszczalne, należy wziąć próbki także z wierzchniej warstwy.

i aby pokarmy były bardziej skoncentrowane. Przez to łatwiej nasycają się koloidy, które ścinają się w kłaczki, a ziemia przechodzi w strukturę mniej zbitą; można to osiągnąć drenowaniem płytkiem i odpowiednio gęstem. Grunty wilgotne o większych opadach atmosferycznych, gdzie opady przewyższają ilość wody parującej z ziemi (obszary humidne) wyka-

przepuszczalności

żują przy nadmiernej wilgotności koloidy w stanie niekorzystnym, gleba ma strukturę w wielkiej części jednoziarnistą i podłoże jest znacznie nieprzepuszczalne; przy niższej temperaturze i słabszem parowaniu wymagają takie ziemie intenzy-wniejszego odwodnienia, niż podobne ziemie w okolicach suchszych, gdzie parowanie przewyższa opady (obszary aridne).

Cząstki II. kat. są oznaką pulchności, większej porowatości i lepszej przepuszczalności ziemi; w odpowiedniej ilości wpływają w kierunku pozytywnym na odstęp drenów. Czem większa jest różnica zawartości cząstek I—II, tern mniej przepuszczalna jest ziemia³).

Cząstki kat. III. i IV. działają z reguły pozytywnie; jednak w ziemiach ilasto - piaszczystych i piaszczysto - ilastych (łącznie z iłem fizycznym przy małej zawartości cząstek II. kat.) powodują niekorzystne własności fizyczne tych ziem.

Cząstki grubsze (o średnicy większej, niż 2 mm) działają pozytywnie w ziemiach gruboziarnistych, a raczej negatywnie w gliniastych i ilastych.

Zawartość wapna jest czynnikiem pozytywnym, zawartość żelaza czynnikiem negatywnym, próchnica słodka jest czynnikiem pozytywnym, kwaśna — negatywnym.

poziome (drenowanie podłużne). Odstęp drenów można odczytać z wykresu krzywych dla różnych głębokości drenowania od h = 0*80 do 1’80 m według °/₀ zawartości delikatnych części spławialnych. Odnośne krzywe wykreślono z równania:

R = 2 (h—ó)Jc,

gdzie R = odstęp drenów, h — głębokość drenowania, <5 = grubość warstwy gleby przyjęta w wykresie 025 m, a & = spółczynnik 18-3-j-n

---, gdzie p — objętość porów niewło-

skowatych, których wielkość można odczytać z krzywej wykreślonej na diagramie dla odstępu drenów.

Dla ziem silnie    wapiennych (margle),    silnie źelazistych,

i    silnie    próchniczych    należy przeprowadzić    zamianę przepusz

czalności tych ziem na odpowiednią wartość ziem normalnych przy pomocy dodatkowego wykresu, np. ziemia silnie źelazista o    55°/₀    części I. kat.    jest równoważną tutaj    z ziemią normalną

o    67°/₀    tych części a    margle o 7O°/₀ części    I. kat. są równo

ważne z ziemiami normalnemi o 55 °/₀ części I. kat.

W piaskach (mniej, niż 25°/₀ części spławialnych) zaleca autor przyjmowanie większych odstępów drenów dla systematycznego drenowania niż wypada z grafikonu.

Jśf

#7 l

fc;.

—f-

i'³

b-*r    --

VO

КЗ

Rye. 3.

gdzie spad i°/₀ mierzony prostopadle do kierunku drenów cych, a reszta oznaczeń jak w równaniu dla R.

Oddział pedologiczny ogłosił szczegółowe pou

3.    Spad terenu wpływa na zwiększenie odstępu drenowania zależnie od jakości i składu ziemi, w ziemiach ciężkich w mniejszym stopniu, w ziemiach lżejszych w większym stopniu.

4.    Wysoki stan wody gruntowej wymaga inten-zywniejszego odwodnienia gęściejszem drenowaniem. Po uchwyceniu drenami obwodowemi wody gruntowej dostającej się z obcych gruntów, można wydrenować grunt rzadziej. Teren inundacyjny, gdzie spodziewamy się czasowych zalewów rzeki wymaga gęściejszego drenowania.

Doc. Dr. Janota skonstruował grafikon dla oznaczenia odstępu drenów, (rys. 2). Grafikon podaje odstęp drenów dla gruntów zwyczajnych „normalnych“, w których zawartość wapna, żelaza i próchnicy nie wyróżnia się specjalnie i które sąprawie

Dla gruntów pochyłych — przy drenowaniu poprzecznem, zwiększamy odstęp drenów o dodatek ę, według krzywych dla odnośnych spadów, wykreślonych pod osią x. Krzywe te są wykreślone z równania:

Jc² P 1 -k²P

sącz e-

n i e po czesku i niemiecku, jak należy brać próbki ziemi do rozbioru mechanicznego, chemicznego i fizycznego, z podaniem adresów urzędów zajmujących się przeprowadzeniem rozbiorów i cen za rozbiory j).

O Letàk stâtniho vÿzkumuého ustavu agropedologického V Praze: Jak odebrati na poli vzorek pro mechanickÿ a chemickÿ rozbor pudy.

pod miastem Krâluv Mëstec (żupa Mladâ Boleslav) i Öernilova (żupa Hradec Kralové).

m,

[ii

Iwrit»

Sprawę marglowania gruntów piaszczystych, którą zajmuje się ten oddział przedstawiam w ustępie opisującym ten rodzaj meljoracji.

Opracowaniem map pedologicznych Czech zajmuje się wspomniany oddział pedologiczny, a także zakład naukowy prof. Kopeckyego. Interesujących się tem zagadnieniem odsyłam — dla braku miejsca — do odnośnej literatury ⁴).

C. Osuszenia.

Żupy Praga, Mladâ Boleslav, Hradec Kralové i Pardubice należą do żup najwięcej pod względem meljoracyjnym zagospodarowanych. Jako przykład mogą służyć cyfry z żup Mladâ Boleslav i Hradec Kralové, które mam do dyspozycji ²).

Żupa Mlada Boleslav: pól ornych 260930 ha i łąk 41907 ha — razem 302837 ha — 170 spółek wodnych obejmujących łącznie powierzchnię zmeljor. : 15,654 ha, zatem około 5 °/₀ (niektóre powiaty mają znacznie większy °/₀ pow. zmeljor. jak np. Kralûv Mëstec 27 °/₀, Mladâ Boleslav 17°/₀).

Żupa Hradec Kralové³) pól ornych 190289 Aa, łąk 42307 ha, razem 232596 ha — 271 spółek wodnych o łącznej pow. zmelj. 28874 ha a zatem zwyż 10 °/₀, przyczem niektóre powiaty , mają znacznie większy °/₀ j. Chlumec n. Oidl. 50°/₀, Hofice 23 °/₀, Bydźov Novÿ 22°/₀.

Drenowania zwiedziłem w okolicy Kolina (żupa Praga),

w okolicy

Ziemia jest tam przeważnie urodzajna. Nad Łabą są namuły aluwialne, nadające się na bardzo dobre łąki — naniesione przez wielkie wody Łaby z ziem formacji permskiej (Rotliegen-des), zajmujących dorzecze jej w górnym biegu. Dalej są dy-z 8 sąsiedniemi gminami 2900 ha (1907—1925 r.), 2. Dobśice 110 ha, 3. Żehun 232 ha. Odstępy drenów przeważnie 8—12 m głębokość drenowania (liczona do dna rowów) 1⁴40—1⁴60 Ceny płacone obecnie w okolicy Kolina przedstawiają się na-

©u<§>/

Г-

т@1

\ШШГ

Rys. 5.

stępująco : 1 mb wykopu rowu drenowego 1-30—1⁴50 kć., 1 mb zasypania 0-30 kć., 1 mb ułożenia rurek 0⁴10 kć., 1 m³ wykopu rowu osuszającego 3-50—4 kć., rozplantowanie 1 m³ ziemi 1⁴50 kć. Koszt zakupna 1000 rurek loco cegielnia wynosi: o średnicy 5 cm 270 kć., б¹^ cm 365 kć., 8 cm 500 kć., 10 cm 670 kć., 13 cm 975 kć., 15 cm 1275 кб., 17 cm 1650 kć.

Spółka wodna Ćernilowska obejmuje 3500 ha w 23 gminach; roboty zaczęto w r. 1908, skończą 1926 r. Odstępy drenów w najcięższych iłach 8 m przy głębokości 1-20 m, zresztą 10 m

ci

042

ii i

-i

\ovo\

111

11

Wt.

0/0

/33-

Rys. 4.

luwialne, żółto-brunatne gliny ceglarskie (nazwane lokalnie ćer-vinkami) — podobne do lossów, lecz w spodzie źelaziste z powodu wyługowania związków żelaza z wierzchnich warstw. Znaczne obszary zajmują utwory kredowe, głównie młodsze poziomy, jak opoka wapienna (Pläner) i margiel, na których powstały wskutek zwietrzenia, przy nadmiernej wilgoci rędziny (czarne, zbite ziemie, silnie próchnicze, bez wapna, które zostało wyługowane do podłoża — zwane lokalnie smolivką), oraz gliny szare, jasno - brunatne, żółtawe i t. d., zasobne w wapno także w glebie.

Drenowaniem objęto grunty orne, łąk nie drenowano. W okolicy Kolina są 3 wielkie spółki wodne: 1. Ovćary wraz

ii

Rys 6. Wyloty drenowe z płyt betonowych.

przy głębokości 1⁴30 m. Koszt 1 ha drenowania (bez odpływów) wypada na 4100 kc., 1 mb wykopu i zasypania rowu drenowego 1⁴70 kć., 1 mb ułożenia rurek 0-08 kć. (sączki) i 0⁴10 kć. (zbieracze).

Wszędzie drenowanie z zasady poprzeczne. Ilość wody przyjmuje się 0 65 ls/ha, a na gruntach więcej przepuszczalnych 080 ls/ha, chyżośó wody w drenach liczą wzorem Giese-lera¹) fl=20ydl, odstęp drenów według Kopeckyego. Sączki mają średnicę 5 cm (a nie 4 cm), a nawet wyjątkowo 6 cm;

,¹) Używany także w Austrji i Szwajcarji; instrukcja pruskiej Śląskiej Komi-ji Generalnej i instrukcja francuska zalecają wzór Vincenta, w Bawarjt i Wirtembergji używają uproszczonego wzoru Kuttera, wzór zaś inżynierów amerykańskich Yarnella i Woodwarda ustalony na podstawie licznych doświadczeń przeprowadzonych w latach 1916 i 1917 opiewa w miarach metrycznych; t>⁴=62 б Д⁴/. Л», zbieracze o średnicy do 20 cm, wyjątkowo 16 — 30 cm (rury betonowe). Rurki układa się tam obecnie tylko ręcznie i ten sposób układania jest uważany za lepszy, niż przy pomocy haka. Układacz stoi bokiem w bardzo wąskim rowie (szer. 15 cm dołem, a 30 cm górą) i kładzie rurki bardzo wprawnie prawą lub lewą ręką.

zały się za słabe, zamówiono na próbę kilka podobnych łopat w St. Zjedn. Ameryki półn. Podjęto również próby z maszynami do kopania rowków drenowych¹). Mianowicie użyto kopaczki firmy Ferrovia, Praga - Radotin w r. 1922 (rys. 3) do prób na gruncie fabrycznym tej firmy, w r. 1923 do robót drenarskich na gruntach spółki wodnej w Mnichowem Hradiś-

Ух

Æm

...i.

■>.........

>r- ■ ■ ■ îè • >■⁵ -- ⁵ b 72 • •

if

■400

<-3

.A.

-a'

Stopień 20 cm.

%\v

•\i

. . tir, Ц9 . ⁵•

<5

■s

a.

t.

•4

">■

.1

W.. 20 • •• ⁵

r⁵-

4⁵. -

-» ... — Л⁵----

•J

b-

-e - r 16

g?r § JT

И......P

r-é

i-........

Bye. 7. Wyloty drenowe г rur betonowych.

Roboty trwają od końca sierpnia przez całą zimę do po-    czu i w r. 1924    w BFistvie (pow. Ćesky Bród).    W r. 1921 rolowy maja. Wykonuje się je już to przez przedsiębiorców, któ-    biono próby z kopaczką firmy M. Śpidly w Buëovicach    na M. o-

mi są cywilni inżynierowie, już też w własnym zarządzie; prze-    rawach (rys. 4),    a na wystawie rolniczej w r.    1921    robiono

waźa pierwszy sposób.    doświadczenia z    modelem (⁵/б) kopaczki inż.    Jana    Tomka

z Hradca Krâlové (rys. 5).

Próę zpłył betonowych

2.

A_

u-oao-J

U-OA-O-J

оз-гоо

Dotąd jednak pogłębiarki mechaniczne nie weszły w Czechach w życie i zdaniem szefa sekcji inż, Brdićko ręczne kopanie rowków wypada tam obecnie jeszcze taniej, niż maszynami. Wobec tego odsyłam interesujących się tą sprawą do wskazanej literatury.

Bardzo używane są wyloty betonowe zestawiane z gotowych płyt betonowych lub z rur betonowych ; typy takich wylotów używanych w ekspozyturach Kralûv Mëstec i Cernilov podają rys. 6 i 7. W ekspozyturze Kral. Mëstec są stosowane na rowach progi betonowe pochyłe, składane z gotowych części, jak na rys. 8.

D. Nawadniania.

Bys. 8.

Wykop rowków drenowych odbywa się ręcznie łopatami drenarskiemi. Robiono w r. 1923 próby zastosowania łopat z podłużnemi szparami¹). Ponieważ wykonane na miejscu oka-

Nawadniania zwiedziłem w północno-wschodnich Czechach oraz deszczownie w majątku Vojkovice położonym trzydzieści kilka km na północ od Pragi.

*) Inż Jan Racek — Prace rucni i strojovâ.... i Tensam: Zavedeni prâce strojni pri podvicich zemëdëlsko - technickÿch — w czasop. Yëstnik pro vodni hosp. 1924. Powołane już : Ćtyricet let trvani... i Zprâva o ginnosti.....

li

ä) Nawadniania W północnó-Wśchodnich Czechach.

Ponieważ nawadniania te są związane ściśle z ogólną gospodarką wodną, przeto muszę wpierw przedstawić bodaj w krótkości stosunki wodne tej okolicy ¹). Jest to dorzecze górnej i średniej Łaby. Powyżej Jaromëfa Łaba nazywa się górną (dorzecze 711 km²), od Jaromëfa do ujścia Wełtawy pod Mëlnikiem nazywa się średnią (około 13.450 km² od źródeł)

Z większych dopływów przyjmuje Łaba pod Jaromëfem IJpę (526 km²), pod Josefovem Metuję (640 km²), pod Hradcem Kralové Orlicę (2057 km²) powstałą ze zlania się Divokej (Dzikiej) Orlicy z Tichą (Cichą) Orlicą, powyżej Pardubic Łoućnę, w Pardubicach Chrudimkę (863 km²), a niżej Doubrayę, Cidli-nę, Mrlinę, Vyrovkę i Jizerę (około 2250 km²), o której wspominam niżej przy opisie wodociągów. Rzeki te mają przeważnie górski charakter, a przed uregulowaniem ich urodzajne i gęsto zaludnione doliny cierpiały bardzo z powodu wylewów i zrywania brzegów.

Robotami wodnemi zajmują cię tu następujące urzędy : regulacją górnej Łaby, Üpy, Metuji i Chrudimki oddział techniczny przy kraj. Urzędzie Politycznym (b. Namiestnictwo), regulacją Orlicy oddział techniczny dla budownictwa wodnego Wydziału Krajowego, regulacją średniej Łaby dyrekcja budowy dróg wodnych, a meljoracją doliny Biuro Techniczne Rady Rolniczej.

ma stanowić bocznicę głównej drogi i jej budowa jako drogi wodnej mogła być odłożona aż do czasu, gdy zostanie wybudowana przestrzeń Mëlnik - Pardubice. Ponieważ jednak przez uregulowanie górnej Łaby i dopływów Üpy i Metuji przyspieszono spływ wielkiej wody do niedostatecznego łożyska Łaby średniej i ponieważ znaczny spad rzeki i wysoka kultura doliny wymagają rychłego i racjonalnego wyzyskania siły wodnej, zdecydowano się podjąć zaraz roboty na tej przestrzeni bez wyczekiwania, aż roboty kanalizacyjne dojdą z dołu do Pardubic.

Przekrój Ł dbypowyżej P redm ë r/c

; wcofce    ’P⁰)¹ OĄa

-p'Cj*pomrze/ cof/Ti

i-i—123332

Żb-oo-

ГГ -4

V

s?

Rys. 9.

car

«TŁ

Ck

Górna Łaba ma spady od 30 do 0-5°/

a dopływ jej

Mała Łaba od 24 do 6°/₀₀. W górnej części ubezpieczono brukiem skarpy obu brzegów, a dno łożyska miejscami ustalono, niżej ubezpieczono tylko brzegi wklęsłe, a w dole tylko w miejscach zagrożonych.

Wybudowano 2 przegrody, jedną u Krausovych Bud, drugą nad Dworem Kralové w Lese Krâlostvi.

Przegrodę u Krausovych Bud wybudowano w latach 1910 —1916. Dorzecze Łaby mierzy w tern miejscu 58 km², objętość zbiornika 3*5 milj. w³ wody, spiętrzenie największe sięga 31 m nad dno łożyska rzeki, korona przegrody 6‘20 m szeroka wznosi się 1*80 m ponad to spiętrzenie; przegroda 150 m długa w koronie jest poprowadzona w łuku o prom. 175 m

1    wykonana z gnejsu i granitu. Spad użytkowy dla siły wodnej wynosi 17 m, a siła (1*5—2*0 milj. kWg.) będzie wyzyskana dopiero łącznie z siłą w projektowanej centrali hydro - elektrycznej w Herlikovicach (spad 80 m, siła 8 milj. к Wg.).

Przegroda nad Dvorem Kralové zbudowana została w latach 1910—1919. Dorzecze mierzy 517 km², najw. objętość zbiornika 9*09 milj. w³ wody, najw. spiętrzenie sięga 30 m nad dno łożyska rzeki, a korona jest o 2*49 m wyżej wzniesiona. Długość przegrody w koronie wynosi 224 m, szerokość korony 7*2 m. Przegroda wykonana z piaskowca miejscowego. Dla hydrocentrali przeznaczono 2 milj. m³ wody w warstwie sięgającej od 21*40 do 13 40 m niżej korony przegrody. Zakład elektryczny składa się z 2 turbin Francisa o spadzie użytecznym 16 7 m i max. przełyku wody 6 m³lsek dających max.

2    X 1040 HP.

00 )

Średnia Łaba mierzy 200 km, co przez regulację zostanie skrócone do 170 km. Jazów (stałych) jest obecnie 20, po kanalizacji będzie ich (ruchomych) 32, gdyż w wielu miejscach spad nie jest jeszcze wyzyskany. Przestrzeń od Pardubic do Opatovic 22 km długa ma spad O*4⁰/₀₀ i niema stałych jazów. W pierwotnym projekcie przewidziano na tej przestrzeni 5 stopni, obecnie projekt ten jest przerabiany tak, aby były tylko 2 stopnie. Przestrzeń zaś od Opatovic do Jaromëfa, a właściwie do pobliskiego Josefova 39 few długa ma spad 0*7°/₀₀ i wiele jazów stałych bardzo uciążliwych dla doliny o wysokiej kulturze, bardzo zaludnionej i przemysłowej. Przewidziane są 4 stopnie, a mianowicie Hradec Kr. 3-30 m wysoki, Pfedmë-fice 9 m, Smifice 9 m — w odległości co 6 km. Roboty podjęto w r. 1907 na przestrzeni od Opatovic w górę i wykonano stopień pierwszy w latach 1907—1911, a stopień drugi w latach następnych do r. 1923.

Przekrój rzeki ma pojemność 350—380 m³/sek, jest szeroki w dnie 24 m a 4 w głęboki. Skarpy o nachyleniu 1 : 2 są ubezpieczone pod wodą narzutem kamiennym, a w cofce jazowej płytami betonowemi 20 cm grubemi. Nad zwierciadłem wody brzeg jest ubezpieczony brukiem celem ochrony przed lodami, a wyżej darniną (rys. 9).

Ponieważ zwierciadło spiętrzonej wody wznosi się ponad brzegi, są one obwałowane ; wały mają koronę 3 m szeroką i wzniesioną 1 m nad zwierciadło wody spiętrzonej. W Hradcu Kr. musiano zabezpieczyć istniejące mury bulwarowe niskiemi murkami, przyczem na prawym brzegu wykonano ścieżkę .holowniczą.

ma

Ilość wielkiej wody Łaby w Krausovych Budach obniża się przez zbiornik górny z 270 ms/sek na 70 ms/sek, powyżej ujścia Małej Łaby wzrasta do 220 m³/sek, a powyżej przegrody nad Dworem Kralové do 330 m³, poniżej tej przegrody spada znów do 90 m³fsek a w Jaromëfu osiąga 130 m³/sek.

Projektowana jest budowa przegrody wyrównującej 2 km poniżej przegrody nad Dworem Kralové o pojemności około 180.000 m³ wody.

.. , ₍Średnia Łaba wchodzi w skład drogi wodnej Łaba-Dunaj. Przestrzeń od Pardubic przez Hradec Kr. do Jaromëfa

ł) Artykuły inżynierów : Fiala, Wedlich, Jirâsek, Plicka, Cti-bor, Radouâ, Bârta, Nâpravnik, Stârek, Hruby i dipl. agr. Skorepy, vr powolanem wyżej wydawnictwie: Technickâ Prâce ve vÿchodnich Cechach. Inż. J. Bârta — Hospodârskÿ vÿznam melioraci na stred-mm Labi — w czasop. Vëstnik pro vodni hosp. 1924. Inż. J. Brdiëko : Smërnice udolnich melioraci ve vÿchodnich Cechâch, — w tem-samem czasop. 1926. Powołane już: Ćtyricet let trvânL... i Zprâva ëinnosti.... Hydrologickâ Zprâva za r. 1920. Povodi Labe — vydal Cs. stâtnf ustav hydrologicky pH Min. ver. prąci. Praga 1925.

W miejsce starego jazu postawiono (1909) w Hradcu Kr. jaz ruchomy o 2 otworach po 18 w. Część ruchoma jazu jest wykonana w formie segmentu o wysokości piętrzenia 2-55 m. Segment jest osadzony ekscentrycznie tak, iż można go przysunąć lub odsunąć od części stałej i jest poruszany za-pomocą prasy hydraulicznej (8 HP) w dół w czasie wielkiej wody, lub do góry, w czasie pochodu — lodów w przeciągu 20 min. a ręcznie w ciągu 3 godz.

Zakład składa się z 3 turbin Francisa pionowych, każda o przełyku 10 m*lsek dających po 300 HP. Normalnie jest w ruchu 1 turbina.

Zakład ten jest własnością gminy Hradec Kralové. Gmina posiada oprócz tego zakładu — 2 zakłady wodne na Orlicy dające każdy po 250 HP. i elektrownię parową *). Zakłady te pracują do spółki z elektrownią parową m. Pardubic, a zby-wającą energję oddają Związkowi elektrycznemu w Hradcu

*) Inż. Ervin Nâpravnik : Elektrické podniky Hradca Kralové. Hradec Kralové.

Kralové. Według informacji udzielonej mi uprzejmie W zarządzie związku, związek ten powstał w r. 1910 dzięki zabiegom Jana Ćernego, posła i wójta gminy Yekoś, a w r. 1924 złączył się z elektrownią w Poricy w akc. spółkę elektryczną wschodnio - czeską , obejmującą 488 gmin (miejskich i wiejskich) i 330 fabryk na obszarze 11.000 km². Do spółki tej należy 11 zakładów wodnych i 5 parowych, długa (244 Am o napięciu 30.000 V, 879 km o nap. 10.000 V i 411 km kabla). Członkami spółki są: państwo (40°/₀ i 3 głosy),

sieć jest 1534 Am

dalszych zbiorników, zwłaszcza dwóch w najbliższej przyszłości. Jeden projektuje się na Małej Upie, dopływie Upy 1 Am poniżej młyna Mohornowego, o pojemności 302 milj. m³ wody, przez co obniży się wielką wodę na Upie z 310 majs 185 m³/s. Drugą wielką przegrodę projektuje się w Ćeskiej Skalicy w dolinie pot. Rozkoś (dopływu Üpy) — między Ópą a Metują, przez co powstanie zbiornik o pow. 980 Aa i o pojemności 82 milj. m³ wody. Do zbiornika tego będzie spływała

katastrofalna woda Üpy zmniejszy

na

woda z dorzecza 515 Am²

гщ

• • > fl

¹

Czechosłowacja — pracą zbiorowa czeskich autorów pod redakcją Dra Bogumiła Vydry — wydana po polsku — Warszawa 1926. — Zprava o zemëdëlsko-technické ëinnosti v republice ëeskoslo-venské v г. 1924 a povSechnÿ program na г. 1926. Artykuł z Min. Roln. w czasop. Yëstnik pro vodm hospod. 1925. — Dr. Inż. Jan No-vâk, Vÿznam pudnim melioraci pro nasi vyzivovaci a hospodarskou sobëstacnost — czasop. Vëstnik pro yodni hospod. 1926. — Inż. Racek Rentabilita podniku melioracnich.

*) Dr. Ignacy Weinfeld, Tablice statystyczne Polski za r. 1924. Stosunki rolnicze Rzeczypospolitej Polskiej, tom I. Wy twórczość-publikacja Min. Roln. i D. P. Warssawa 1926.

²

D. F. K. Terlikowski prof. Uniw. poznańskiego. O wapniowaniu gleb. Poznań 1926.

²) Jako głębokość drenowania uważają Czesi, jak przeważnie się przyjmuje, głębokość dna rowu drenowego, gdy Pruska Gen. Komisja dla Śląska, Krüger i inni głębokość pod terenem wierzchniej» górnej krawędzi rurek. Podkomisja do stosowania gleboznawstwa w technice kultury na IV. międzynar. Konferencji w Rzymie (1924) uchwaliła, że przez głębokość drenów rozumie się odstęp między powierzchnią ziemi, a dnem rowu (względnie spodem rurki po ułożeniu rurek, co prawie na to samo wychodzi).

³

) Zgodnie z tą zasadą Fauser ustalił dla Wirtembergii zwiększenie odstępu drenów w zależności od różnicy zawartości ziarn

Ц ï»

⁴

Prof. Josef Kopeckÿ: Abhandlung über die agronomisch -pedologische Durchforschung eines Teiles des Bezirkes Welwarn. Praga 1909 — Dr. Inż. Rudolf Janota: Agronomicko - pudoznalecké prozkoumâni okresu Velvarského — z mapą (1:25000). Praga 1922. Tensam. — Einige Erfahrungen auf dem Gebiete der Bodenkartierung. Praga 1922. _ Inż. Jar. Spirhanzl: Pudoznalecké prozkou mani katastru obce Stëknë u Strakonic v Cechach. Praga 1925. Tytuły wydawnictw ogłoszonych po czesku i niemiecku podaję w języku, w jakim odnośną pracę posiadam.

*) Inż. Jan Racek — Prëhled melioraéniho rozvoje a ruchu żupy Mladâ Boleslav, w czasop. Zemëdëlské Zprâvy, 1922 i Inż. Josef Bârta. Meliorace severovÿchodnich Ćech — w zbiorowej publikacji: Technickâ Prâce ve vÿchodoich Ćechach. Hradec Kralové, 1924.

s) Miasto tej nazwy (znaczy: Grodziec Królowej) zniekształconej przez Niemców przed wojną na Königrätz.

⁵

Inż. Jan Raëek: Prâce ruëni i strojovâ u podniku zemëdëlsko - technickÿch se zvlâstnim zretelem ku pracim drenâSnim. Praga 1924.

Г !    Ï!Î4| .

JâmPredmêficâchnLâb/e

»'«■l •

y~~

7    "' ija-î--.

ri ;L f f;po ‘tî : i-/r;r »-л

l,

F?:: j: Г: :: •: : i' и:: V ;; : :afxï: • - -

J

aj i;A~t л~ Т; ;; :.r; ±.c^:rrà- ■ :

А    г- V, А-------->■ • - -    .......... Д ,v^~V-J -

ari&W:',-    ' ■

flfûÇ?:: ryy ih^.; V-; ■

~ ^ ; ' ¹ '

а? ^ .

'    л-Ł_._?

гл.-»—»

.7..

■ JSLT

;i": : .

Г.

i№

тТТТТГТТТГГГГ

Âgf

, ■) ■

.„f .

Rys. 10.

Jaz w Pfedmëficach (1915

kraj (2O°/₀ i 6 głosów), oraz odbiorcy (40 °/₀ i 4 głosy). Oprócz centralnego zarządu w Hradcu Kr. jest 5 inspektoratów.

rys. 10) ma 2 otwory po lim światła, próg wzniesiony 1 m nad dno górne, a 4*2 m nad dno dolne, jako część ruchomą zasuwy Stoneya 2*2 m wysokie, poruszane elektromotorem o sile 8 HP. Każda zasuwa ma na górnej krawędzi klapę l'5m wysoką, zapomocą której reguluje się mniejsze ruchy wody. Klapy mogą być podwyższone jeszcze o 50 cm, co umożliwi nawadnianie sąsiednich łąk o pow. 46 Aa. Obok jazu na prawym brzegu właściciel młyna postawił elektrownię, mającą 2 turbiny Francisa, z których każda tworzy właściwie 2 turbiny. Razem mogą turbiny dać 1400 HP., przy max. 25*82 m³/seA wody. Konstrukcja ta była wskazana z tego powodu, ponieważ zakład ma prawo użycia tylko wody zbytecznej do nawodnienia. Skarpa brzegu poniżej jazu jest murowana z kamienia ciosowego na betonie, a tuż poniżej jazu ma przekrój wklęsły, aby łagodzić uderzenia fal.

Jeszcze w roku 1925 miały być podjęte roboty na odcinku Łaby Smifice - Josefov 10 Am długim, gdzie w miejsce 2 jazów stałych będzie wykonany jeden jaz ruchomy o spadzie 9 m — konstrukcji Stoneya o zasuwach spuszczanych w dół, a nie podnoszonych do góry — z klapami. Przewiduje się zakład o 3 turbinach pionowych t. j. 2 o 13 m⁸/s i 1 o 10 m⁸/s przełyku, czyli razem o przełyku 36 m³/s wody, który może być zwiększony do 45 m³/s ; siła 2600 HP. Nie będzie przepławek dla ryb. Przekrój rzeki przedstawiono na rys. 11. Koszty budowy jazu i regulacji 10 Am rzeki obliczono na 42 milj. kć. Dla kontroli zmiany stanów wody gruntowej wskutek kanalizacji założono sondy z rurek drenowych.

Przez te roboty zostaną usunięte wylewy rzeki i umożliwione nawadnianie łąk o obszarze około 10.000 Aa, co niżej przedstawiam.

Znaczną zmianę stosunków wodnych na średniej Łabie powodują opisane wyżej zbiorniki na górnej Łabie, które to stosunki ulegną jeszcze zmianie wskutek projektowanych się z 350 majs na 110 m³/s, czyli o 240 m³/s, a nadto zmniejszy się woda Metuji o 60—80 m³/s. Z ilości 72 milj. m³ wody zostanie zużyte 54 milj. m³ na nawodnienie łąk w dolinie Łaby o pow. 16.600 Aa, a reszta na powiększenie głębokości Łaby przy niskich stanach — celem polepszenia warunków żeglugi. Przegroda ma być ziemna o wysokości 18*5 m, w koronie 6 m, a w dnie 100 m szeroka i 424-5 m długa (w koronie). Zarazem będzie wyzyskana znaczna siła wodna przy spadzie max. 17 m. Również na Metuji są projektowane zbiorniki wodne.

Prze fi rój Ł sbj pod SmtriCQWi

----,----

Rys 11.

Jak widzimy nawodnienie doliny Łaby między Jaromëfem a Mëlnikiem t. zw. „średniołabska meljoracja“ jest związane ściśle z opisanemi wyżej robotami wodnemi i odwrotnie, jest zamierzone użycie łąk objętych nawodnieniem do retencji wielkiej wody Łaby, co niżej wyjaśniam.

Obszary poddane nawodnieniu są podzielone na działy dostosowane do podziału kanalizacyjnego Łaby po 200 do 1200 Aa. Kosztorys ogółowy całego nawodnienia opiewa na 45 milj. kć , a są już gotowe projekty szczegółowe niektórych działów o łącznej powierzchni 4000 Aa.

W r. 1924 rozpoczęto roboty na pierwszym dziale od Hradca Kralové do Opatovic o pow. 333 Aa, chociaż projekt odnośny był gotowy już w r. 1911 *). Tak znaczne opóźnienie

ł) Opisany przez prof. Dra Łopuszańskiego w Czasopiśmie Technicznem z r. 1912.

ale nie

oo >

wykonania było spowodowane trudnościami pogodzenia licznych i bardzo sprzecznych interesów właścicieli gruntów, a zwłaszcza gminy m. Hradec Kralové. Oczywiście ulega on przy wykonaniu znacznym zmianom. Roboty w tym dziale będą ukończone w r. 1927, ale już na wiosnę 1926 r. rozpocznie się nawadnia-

Tjp гор/u Pd/uddnidję)седо

i

,    1 -■ 060-75

betonowe (często razem z mostkami), piętrzące wodę, celem skierowania jej do wypustów (rys. 16 a, 16 6).

Wodę z łąki zbierają rowy osuszające poprowadzone naj-niższemi punktami terenu ze spadami 05—2°/, w większej odległości od rowów nawadniających, niż 200 m. G-łówne rowy mają głębokość 1 w, boczne 60 - 70 cm.

Rowy są ubezpieczone darniną na 1 m wysoko, a wyżej obsiane mieszanką traw. Spad terenu najmniejszy przy tym systemie wynosi 1 —1*5%₀. Na mniejszym spadzie stosuje się nawodnienie zalewowe. Wyjątkowo na niektórych działach na nie dość równym terenie wytwarza się sztucznie grzbiety celem lepszego zalania terenu.

jfxS» /~/rm

Bys. 12.

nie na gotowej części. Subwencje państwa i kraju (razem) wynoszą na główne rowy nawadniające 90% kosztów, na główne rowy odpływowe 70% , na boczne rowy nawadniające i odwadniające 50% . System nawodnienia zastosowany — nazwijmy go czeskim — przedstawia się następująco :

Sieć rowów nawadniających o przekroju przedstawionym na rys. 12 jest poprowadzona ze spadami 0 5—Г5%₀ najwyższemu punktami terenu. Szerokość dna tych rowów jest większa, niż głębokość wody w nich. Po wykonaniu zakłada

Wypust do ndwddmd vie

Typ ś/u z/fi

a-o

Pr z e/frójp o/) rz e cz 77y

-*45-—

.1

Д -SJS—

b-b

i»

s;

/вб

».

------ —— зоб—

ШЖ

i—boo —

-f— 650-

o-

iwm

Pr z e /frójpo dłuż 77J

070

<50

L-l

//

JZ

\U

770

1Ц

Pzul poziomy

.1070

TT

T"~

±iz:

-U

9CC

-i.

r-f

ti

Rys. 13.

się w wałkach w odstępach co 30 m wypusty z rur betonowych o średnicy 30 cm (rys. 13), któremi woda spływa na łąkę. Między te wypusty w połowie odległości zakłada się mniejsze wypusty z rurek drenowych o średnicy 10 cm. z któ-

Sytuacja wypustów nawadniających.

J-L- i§Éit fëïT7__

-tôO

"ZT

Г.ХГПТ, I ,'ТПТГЛ

1,1.1.f Г Г.Г.t.1гт

By s. 15 a.

W r. 1924 przeprowadzono doświadczenie na parceli nawodnionej o pow. 9-5 ha w gm. Slavëtin nad Metują. Na parcelę tę doprowadzono przez 6 godzin 3 min. 12.159 tn³ wody czystej, czyli 59*5 Ijs/ha odwadnianie zaś trwało 12 godzin 2 min., przyczem spłynęło 3983-7 m³ wody. Spółczynnik spływu wy-3983 7

nosił zatem

12159

-5000

тч

I \\

\ТГй' /

«Г

By 8. 14.

rych woda wylewa się do bruzdy równoległej do wału, a z niej na łąkę w miejscu, gdzie woda nie może się dostać z głównych wypustów (rys. 14). Na rozgałęzieniach rowów, a także mniej-więcej co 400 w, zależnie od spadu są urządzone śluzki żelazno*

Miejscami grunty orne o niewielkiej powierzchni położone między łąkami zostają przez właścicieli zamieniane na łąki i włączane do obszaru nawadnianego. Na łąkach nawadnianych będzie wzbronione paszenie bydła.

Wogóle nawadnia się na wiosnę i w jesieni, gdy woda jest mętna w celu użyźnienia łąk — razem 3 do 4 razy, w marcu, kwietniu, październiku i listopadzie ; nawodnienie zwilżające przeprowadza się po sianokosach w lipcu do połowy sierpnia.

0-328, a ziemia zaabsorbowała 8175-3 m3 czyli 860 m³ na 1 ha. Ilość ta wystarcza na 2 tygodnie, zatem

na przeciąg 6 tygodni potrzeba 3 razy większej ilości wody, t. j. okrągło 2700 m² wody na 1 ha.

Jednorazowo doprowadza się 15 l/s przez 24 godzin na 1 ha, albo 10 l/s przez odpowiednio dłuższy czas, z czego odpływa ⁴/₁₀ ; rów główny doprowadzający wodę na wielkie obszary dymensjonuje się na przepływ 10 do 15 l/s i ha, np. główny kanał nawadniający dla działu Hradec Kralové - Opa-towice jest obliczony na przepływ 15 l/s dla 357 ha, t. j. na b‘4:m³/sek — przy spadzie 7=0-25°/₀₀ (przekrój na rys. 16). Wody mętnej doprowadza się na łąki 2 razy tyle, co wody czystej. Jeżeliby stan wody, przy którym woda jest mętna trwał 3 dni, to dla nawodnienia użyźniającego doprowadza się przez 3 dni 10 l/s i ha.

7 yp mostu ze śluz/ię

Ki doK

u JLTJs±rä 4*32

d-a

-i

r~

~рт?

II [... I

№%SHÉII?

•4 r •

45

--V»o-

PrzeKrój c-<~

тж.

SS

it

--i

'50

яашяиаяняяш

li

i/го t

•nr

■5i

PrzeKrój b-h

11

i<s

±z.

Г.

Щ I i щшш гЩрЩ\ Wbl-ф-

m

4--

_d_

чг

Egągggg

fcirj

Lv

"o

!—--tao

Rys. 15b.

Ponieważ wielkie wody na Łabie trafiają się tam wiosnę i w jesieni, a letnie są niższe i mieszczą się w łożysku, przeto — jak wspomniałem wyżej — postanowiono użyć terenów nawadnianych także jako retencyjnych w czasie wezbrań Łaby. W tym celu przewidziano budowę 5 wypustów do Łaby na przestrzeni od Hradca Kral. do Opatovic. Ponieważ na 1 ha można zatrzymać około 3000 m³ wody, przeto na obszarze od Jaromëfa do Mëlnika o pow. 16.600 ha będzie można zatrzymać 49’8 milj. m³ wody.

na

Ptze/f r ój fiarw/i/ęłowne/pcc/onawodn lama /<j/T H та c/ec H raîove — Opał o vice.

Г™-i

Sj.....

T3>p>/*rWi

tamtędy poprowadzony kanał lateralny dla żeglugi, będzie się pobierało z niego wodę do nawodnienia.

Grunty zajęte pod rowy nie są wywłaszczone na własność, lecz tylko obciążone służebnością za odszkodowaniem około 5.000 kć. za 1 ha.

Wykonanie rowów głównych oddano w przedsiębiorstwo, rowy boczne wykonuje się w własnym zarządzie. Za wykop 1 m³ ziemi z rozwozem do 25 m płaci się przedsiębiorcom 5*20 kć., robotnikom 3—4 kć., za wydarniowanie 1 m² skarpy rowu 2'10 kć. Koszt urządzenia nawodnienia 1 ha wynosił przed wojną 1000 k. austr., a obecnie wynosi 10.000 kć. Łąki nie-nawodnione dają 30 q siana, nawadniane 60#, a gdy mają dodatkowe grzbiety 80—100 q.

Rowy nawadniające mają do 8 km długości, mimo to wystarcza czyszczenie ich co 3 lata.

W dolinie Upy jest wykonane nawadnianie grzbietowe na łą* kach w Ratiboricach (pow. Skalice Ćes.) należących do majątku Nâchodskiego (miejscowość Nâchod) będącego własnością ks. Schaumburg - Lippe ; nawodnienie to wykonano w latach 1875 i następnych pod kierunkiem prof. Dünkelberga z Bonn n. R. W ostatnich latach przed wojną spółka wodna „Üpa“ w Do-lanach i Ćeskiej Skalicy wykonała nawodnienie 750 ha łąk, wraz regulacją rzeki Üpy od Rissenburka do ujścia do Łaby (21 km), Do spółki tej należą grunty położone w gminie ftikov, gdzie jest 200 ha nawodnionych systemem grzbietowym.

W latach 1906 -1910 spółka wodna „Metuje“ przeprowadziła nawodnienie (systemem czeskim) 960 ha łąk, (z czego 280 Aa należało przed wojną do książąt Schaumburg - Lippe) w dolinie Metuji między Krćinem a Josefovem, wraz z regulacją tej rzeki na dług. 17 km, kosztem 21 mil. k. a., z czego przypada 0’8 milj. k. na meljorację, a 1*3 milj, k. na regulację. Spółka otrzymała pomoc państwa i kraju w wysokości po 20°/₀ kosztów robót. Został utworzony fundusz konserwacyjny w kwocie 1*08 milj. kć. złożony przez państwo, kraj i spółkę, z którego odsetki w kwocie 60.000 kć. są przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z konserwacją.

b) Deszczownie.

Urządzenia deszczowni zwiedziłem w majątku Vojkovice p. Karola Schustra tem ciekawsze, że zastosowano tam kilka systemów *). Vojkovice leżą na prawym brzegu Wełtawy w odległości trzydziestu kilku km na północ od Pragi. Gospodarstwo obejmuje 300 ha własnych gruntów i 200 ha dzierżawionych od hr. Choteka i Urzędu reformy rolnej. Wzniesienie nad poziom morza 165 m.

Klimat charakteryzuje podana już średnia roczna ciepłota 9#3⁰ C (Praga-Stare Miasto). Ciepłota ponad + 10°C za dnia nastaje w tej okolicy z reguły już z końcem marca i trwa przeciętnie do końca kwietnia ; z początkiem maja prze- • kracza za dnia +15 ⁰ C, a ciepłota przeciętna przekraczająca + 15° C nastaje już końcem maja.

Opad atmosferyczny roczny w przecięciu 10 lat (1912 do 1921) wynosi 488 mm, przeciętne opady miesięczne w okresie wegetacji wynosiły: 1912: 574 mm, 1913: 54 5 mm, 1914 : 48'2 mm, 1915 : 60’1 mm, 1916: 66‘3 mm, 1917 : 44’1 mm, 1918: 54*9 mm, 1919: 49*3 mm, 1920: 47*6 mm, 1921: 35*0 mm. Ale i w latach bogatych w opady atmosferyczne jak n. p. 1922 i 1923 są miesiące o opadzie za małym, np. w r. 1922 miesiące kwiecień, maj i czerwiec, a w r. 1923: kwiecień, sierpień i wrzesień mają opad mniejszy, niż 60 mm.

Pod względem pedologicznym grunty tamtejsze przedstawiają się następująco :

4-tiO

Rys. 16.

Co do wykonania wspomnianego działu dodaję, że początek głównego kanału nawadniającego przesunięte w dół, na żądanie m, Hradec Krdl. o 0 4 hm. Gdy w przyszłości zostanie

J) Inż. V. Topol: Vÿsledek pokusu konaného se zâvlahou po-strikem. Praga 1924. Inż. Ant. Ortl: Zprâva o cestë Nëmeckem a Pol-skÿm Poznanskem konané za ucelem studia umëlého zadëstovânë polnich kultur Technickou kancelâri Zemëdëlské Rady. Praga 1928,

i wspomniane poprzednio: Ćtyricet let trvânx.....i Zprâva o cinno-

sti... oraz Prof. Kopecky: Abhandlung über die agron.-pedolog. Durchforschung eines Teiles des Bez. Welwarn i Dr. Inż. Janota; Agron.-,pudozn. prozkoum. okr. Velvarského.

a) część północna, bliżej Łaby położona — aluwium o typach : 1. ~00

jasnobrunatna miałkopiaszczysta glina

warstwa głębokość

objętość absolutna pojemność w ®/o

porów. %

wodna

powietrzna

"0-40

gleba

0-25

43-84

29-53

14-31

brunatna gliniasta ziemia

-1-50 2. “0-0

podłoże

0-60

44-13

20*67

23-46

jak 1.

“0-40

warstwa

giębokość

w m

C'a 0% P% 0₅%

Próchnica

Adeorbcja azotu mg

piasek

-1-50

gleba

0-20

0-115

0-084

0-233

0-105

1-41

52-0

b) część południowa — dyluwium o typach : 3. “0-0

podłoże

0-45

0 235

0 074

0-269

0-091

1-16

ciemnobrunatna piaszczysta glina

“0-40

ad i):

tożsamo

“0-50-1 00

warstwa

głębokość w tn

I°/o

I4°/o

I V°/₀ CaC0₃%

~ 1-50 4. “0-0

piasek z szutrem

gleba

0-15

23 24

14*20

8-16

54-40

jak 3. “0 3—1-00

podłoże

0-45

23-22

12-54

6-96

57-28

ciemny gliniasty piasek

■■050 —1-00

warstwa

głębokość

w m

Ca 0% P₂ 0₅%

к, 0%

Próchnica

Adsorb cj a azotu mg

-1-50

piasek z szutrem

gleba

0-15

0-286

0 106

0-196

0 107

1-23

49-4

Wyniki rozbiorów przedstawiono w tabeli 4.

ad 1) :

Tabela 4.

podłoże

0*45

0-206

0-084

0-219

0074

0 98

warstwa

głębokość

W 7П

I°/o I 11%

<0*01 wm^-02—0-06 mm

Шо/₀

0’05—0'1 mm

0'1—2⁻0 mm

CaCO^lo

gleba

0-20

16-32

10-14

11*26

62-28

podłoże

0-60

31-36

18-56

10-68

39-40

głębokość

w m

Ca 0% P₂ <V/o КгО\

X°lo

Próchnica Adeorbcja azotu mg

0-20

0-195

0 066

0162

0-091

1 22

4-94

0-60

0-6

0-381

0054

0 155

0094

ad 2):

warstwa

głębokość

w m

lii

IV

Ca CO,

gleka

0-40

33-62

20-56

10-06

29-76

Jak widać są to ziemie aluwialne i dyluwialne wielce piaszczyste o podłożu z gruboziarnistego piasku i żwiru. Na gruntach tych prowadzi się intenzywne gospodarstwo, uprawia się głównie warzywa i jagody, a więc kapustę, brukselkę, ziemniaki, buraki cukrowe, fasolę, groch, esparcetę, szparagi, marchew, pietruszkę, ogórki, paprykę, rumbarbarum, sałatę, rzodkiew, szpinak, jarmuż, truskawki itp. Zboża uprawia się tylko na 30 ha (owsa wcale nie uprawia się). Łagodny klimat pozwala na podwójny zbiór w roku, a to kapusta i groch idą 2 razy na zmianę, po zbożu groch, kukurudza, gorczyca, a po ziemniakach kopanych w lipcu szpinak itp., a kalarepa 3 razy w ciągu roku.

W oborze 100 krów, z których mleka wyrabia się masło i sery. Własna piekarnia mechaniczna wyrabia dziennie 500 bochenków chleba na własną potrzebę i sprzedaż na zewnątrz. Funkcjonarjusze płaceni procentowo od dochodu.

Opisane powyżej warunki przyrodzone i gospodarcze wskazują na potrzebę i rentowność sztucznych deszczowni¹).

Urządzenia te wprowadzono od r. 1920 począwszy, rozszerzając je z roku na rok i stosując systemy: 1. Phönix, 2. Sänger & Lanninger, 3. Zander i 4. Revolt.

W szczególności użyte tam aparaty przedstawiają się na-

stępująco:

podłoże 1-00

19-36

10-30

16-36

53-98

ad 3):

Aparaty systemu Phönix firmy Hydor-Gesell-schaft w Berlinie (rys. 17) składają się z rury o dług. 20 m stanowiącej oś dla 2 sześcioboków o średnicy 1*80 m, a w środku tej rury znajduje się otwór, którym wytryska woda na 6 w daleko ²).

warstwa

głębokość w m

I°/o

И°/о

111%

IV°/₀ СаСОЛ

gleba

0-20

29.90

20-08

7-38

42-64

podłoże

0 45

33 94

20-42

7 30

38-34

*) Według Zunkera sztuczne deszcze są wskazane tam, gdzie na ziemiach lekkich w przeciągu 10 lat w okresie wegetacyjnym jest miesięcy za suchych więcej, niż 26, a na ziemiach ciężkich więcej, niż 30, przyczem uważa się jako za suche miesiące maj do sierpnia, jeżeli opad miesięczny wynosi mniej, niż 60 mm, a kwiecień i wrzesień, jeżeli opad miesięczny wynosi mniej niż 50 mm.

*) Aparaty pomysłu Władysława Szczepkowskiego z Łęgu w Poznańekiem wyrabiane przed wojną przez firmę J. Moegeliu

W Vojkovicach zmieniono ten system o tyle, że zastosowano tu dysze według systemu Sänger-Lanninger, a mianowicie mosiężne z otworkami czworobocznemi. Czworoboczność otworków w tym systemie jest tam uważana za tak potrzebną, że w czasie skrapiania ślusarz poprawia pilnikiem otworki na czworoboczne. Dalekość deszczu 12 m.

L,

stawienia. Różnica obu systemów polega na odmiennej konstrukcji stojaków i motorków. Aparat Zander daje w 1 godz. 18 m³ t. j. przy długości 150 m i szerokości 10 m deszczu daje 10 m/m deszczu w 1 godz., zaś aparat Revolt na długości 250 m i szerokości 14 m daje deszcz 10 do 20 mm w 1 godzinie. Firma Br. Sigmundové wyrabia także aparaty z podporami wózkowemi lub zawieszone na podporach podłużnych.

Zdaniem zarządu dóbr aparaty Phönix (ze zmienionemi dyszami) są wygodniejsze do poruszania, niż aparaty Sänger-Lanninger, gdyż te ostatnie mają zbyt małe koła ; do zraszania warzyw i jagód najodpowiedniejsze są aparaty Revolt i Zander. Do obsługi wymagają aparaty Phönix, Zander i Re-

Stok    гч

—зязди*»-» C*~*Ą!*

......-"i

*Æ-\

см

Ri/8. 17.

Aparaty systemu Sänger-Lanninger firmy Lanninger, Frankfurt n. Menem — Rödelheim (rys. 18) mają rurę 10 m długą o średnicy 65 mm zaopatrzoną w rząd dysz przyśrubowanych, która spoczywa na 2 podwoziach, mających każde parę niskich kół. Na godzinę dają 27 m³ wody t. j. przy długości 110 m i szerokości 10 w deszczu 24f5 mm deszczu.

.Ь, :    .’-тог. ж

Rys. 19.

volt 2 ludzi, Sänger & Lanninger 3. Połączenia rur są używane w Vojkovicach patent „Express“ firmy Br. Sigmundové (rys. 20). Celem rozszerzenia urządzenia i wymiany zużytych rur dokupuje się co roku stare rury z kotłów w ilości około 2000 m po 1Ю5 kć. za 1 kg. Rury te wytrzymują w ziemi 10 lat, na powierzchni 5 lat.

r\.

••

Rys. 20.

Rys. 18.

Aparaty systemu Zander (firmy Hydor) i Revolt firmy B rat fi Sigmundové, Ołomuniec — Lutin (rys. 19), są podobnie zbudowane, a mianowicie na trój nożnych stojakach przenośnych 80—100 cm wysokich w odstępach co 5 m jest oparta rura, która ma rząd dysz w odległości do 40 cm (zależnie od siły motoru). Nadto co 250 m jest zawieszony na stojaku mały motorek, w którym tłok poruszany wodą tłoczoną obraca automatycznie rurę tak, iż rząd dysz obraca się o 90° i deszcz zmienia powoli kierunek na przeciwny i z powrotem w ciągu x/₂ do 1*/₂ min., zależnie od ua-

w Poznaniu składają się z 2 kół osadzonych na rurze 6 m dług. o średn. 10 cm, na końcach której poza kołami osadzone pionowo cieńsze rurki 1 m długie zakończone rozpylaczami; na przodzie krótki dyszel oparty oumałe koło. • * * ygjgÉËS

W Vojkovicach nawadnia się przez kwiecień, maj, czerwiec i lipiec co 14 dni dawką 30—40 mm 3 do 5 razy o grubości deszczu 077 mm na minutęl). Skrapia się wszystko, oprócz szparagów, które mają dość wilgoci, a wyjątkowo chmiel.

Deszczownie są tam urządzone w 3 miejscach, a mianowicie na folwarku Vojkovice w 2 kawałkach (dyluwium) o pow. 70 i 12 Aa i na folwarku Ostrov (aluwium) o pow. 20 ha.

Na folw. Vojkovice obszar o pow. 70 ha dostaje wodę ze studni tam wykopanej 9 m głębokiej (wody 2 5 m) o przekroju kołowym o średnicy 5 m z cembrzyną betonową ; zastosowano pompę centryfugalną o wydajności ,450 llmin, a jako motor —

*) Zdaniem Krügera intenzywne skropienie pól ornych wymaga 100—120 mm, lecz często już udało się przez jednorazowe skropienie dawką 20—30 mm uratować zasiewy w ciężkiej posuszy; według Zunkera wystarcza zależnie od posuchy skropienie 2—4 razy w sumie 40— 60 mm na polach ornych, 60—80 mm na łąkach (przy użyciu spłóczyn kanałowych 100 mm).

lokomobilę o sile jak mi podano — 6 HP¹). Drugi kawałek gruntu o pow. 12 ha niedaleko pierwszego położony dostaje wodę ze stawu (stare łożysko Wełtawy) czerpaną pompą tryfugalną o wydajności 300 Ijmin. poruszaną elektromotorem. Sytuację ułożenia rur, ich średnice i systemy użyte przedstawia rys. 21.

cen-

sprzedano po 60 kc. za 1 q, t. j. za kwotę 12.500 кб. Ziemniaki z działek nieskropionych (o takimsamym gruncie i tak samo znawoźonym) posadzone 5. kwietnia dały 120 q z 1 ha) sprzedano je po 40 kc. czyli za kwotę 4800 kc.

Sÿ/a&c/o deszczowni ydjfSopjcach

S łudnto

Ruroci

pnenosne

’ ' ¹ ' iS/Г r o/i юс ze Jyjfr nu¹ „S&r>ę er -Lannirzyor¹ . fteyo/ł ¹

Wydatki na sztuczny deszcz na 1 ha wynosiły : 8 °/₀ na oprocentowanie i amortyzację kapitału t. j.

od kwoty 5000 кб. na 1 ha.....

4°/₀ od kwoty 5000 kc. na naprawy ....

8 godzin mechanika po 3 кб. godz.....

16 godzin zajęcia 2 robotników po 2 кб. godz. . paliwo: 0 55 kg węgla na 1 godz., zatem przez 8 godz. 4'5 q węgla po 22 кб......

400 кб. 200 „ 24 „ 32 „

smary

76-80 кб. 4 кб.

too

Pod Z /dt'fto

sęo гдо_ 5oo wom

736¹80 kc.

<\

i'-

V

vr

/л-'''¹

Л-'"

,5'r"

i''

•\

Razem .

Wartość ziemniaków skrapianych wynosiła 12.500 mniej 736‘80= 11.763'20 kc. Różnica między zyskiem brutto ziemniaków skrapianych więcej, niż o 154-7°/₀, a koszt 1 m³ wody wypadł na 65 h.

W r. 1924 Ministerstwo Rolnictwa zarządziło dalsze doświadczenia z tym systemem nawodnienia w 12 miejscach, wyniki jeszcze nie zostały ogłoszone.

W Czechach są urządzone deszczownie oprócz w Yojko-vicach jeszcze w kilku ogrodach w pobliżu wielkich miast, zwłaszcza w okolicy Pragi. Jako ciekawy przykład może służyć deszczownia w Sennicach (pow. Ćesky Bród) subwencjonowana z funduszów publicznych, gdzie do nawodnienia 7 ha gruntu piaszczystego użyto wody z wylotów drenowych spółki w Prerovie nad Łabą (o pow. 600 ha).

Biuro Techniczne Rady Rolniczej opracowuje projekty deszczowni dla spółek wodnych i stara się o subwencje państwa i kraju na koszta ich wykonania.

nieskrapianych wyniosła 6963’2 kc., czyli

-r-'-

Rys. 21.

Trzeci wreszcie kawałek gruntu na folwarku Ostrov położony nad brzegiem Wełtawy o pow. 20 ha dostaje wodę czerpaną zapomocą pompy z Wełtawy rurą o średnicy 100 mm. Zastosowano tu aparaty Phönix.

Ogółem Zarząd posiada 17 aparatów Phönix, 22 aparaty Sänger & Lanninger i 360 mb urządzenia Zander i Revolt o aparatach 5 i 10 m szerokich.

Przy skrapianiu potrzeba razem na wszystkich 3 polach 10—11 ludzi.

Koszt urządzenia jest liczony na około 5000 kc. na 1 ha.

W r. 1923 Ministerstwo Rolnictwa przeprowadziło doświadczenia w Vojkovicach co do rentowności deszczowni. Skra-piano ziemniaki zasadzone 3. kwietnia na gruncie dyluwial-nym znawoźonym 5 q soli potasowej i 2 q siarczanu amonowego. Ziemniaki te otrzymały deszcz sztuczny 2-krotnie po 1 godzinie aparatami Sänger • Lanninger, zatem otrzymały oprócz opadu atmosferycznego jeszcze 49 mm deszczu. Ponieważ aparaty mają razem rur o dług. 220 m, przeto w 1 godz. skropiono pow. 2200 m² deszczem o grubości 24-5 mm, zatem skropienie 1 ha trwało 4 godziny, a przy 2 krotnem kropieniu czas skropienia 1 ha wynosił 8 godzin, dano zatem 490 w³ wody. Zbiór odbył się9 — 28. lipca ; z 1 ha zebrano 250 ha, które

E. Uprawa torfowisk.

Obszar torfowisk w Czechach (kraju) wynosi około 25000 ha¹)) brak jednak dokładnych danych w tym względzie. Są trzy największe obszary, a to kotlina Tfebońska, na Szu-mawie i w Rudawach. Torfowiska należały przed wojną przeważnie do wielkiej własności, wskutek reformy rolnej stają się majątkiem państwa lub spółek torfowych. Torfowisko Tfzeboń-skie o obszarze 750 ha leży w dolinie rzeki Lużnice, dopływu Wełtawy. Torf wypełnia tam do wysokości 408—420 n. p. m, znaczną część kotliny utworzonej z trzeciorzędowego szarego iłu zmieszanego z piaskiem. Torf jest tu przeważnie wysoki, w niższych położeniach szczególnie nad potokami są torfy niskie. Przeciętna grubość wynosi 4 m. Skład jego jest dość różnorodny; jest torf brunatny, gąbczasty, bogaty w części roślinne, jest torf ciemny, humusowaty i torf ciemnozielony.

W 1000 gr rodzimego, wilgotnego torfu jest 450-5 gr wody i 549’5 gr ciał stałych, z czego cząstek mineralnych 94-5 gr i cząstek organicznych 455 gr. W 1000 gr torfu wysuszonego przy 110° C jest cząstek mineralnych 172 gr i organicznych 828 gr.

Ludność miejscowa kopie torf na opał sposobem ręcznym ; wartość prawa dobywania go jest ceniona na 60000 Ы za 1 ha (przed wojną 1600 k). W głębokości l⁻5 do 3 w pod pow. znajdują się resztki drzew, jak olcha, brzoza, sosna, leszczyna. Po wydobyciu torfu grunt zostaje zalany wodą, na wierzchu której tworzy się z czasem warstwa ziemi jałowa, bardzo niebezpieczna przy przejściu dla każdego nieznającego miejscowych stosunków.

Biuro Techniczne Rady Rolniczej zainicjowało w r. 1903 utworzenie spółki wodnej do odwodnienia tych bagien, a ażeby pokazać ludności, że jest możliwa ich uprawa, założyło w środku bagien t. j. w gminie Zâlâi stację doświadczalną, którą miałem sposobność zwiedzić.

ł) Prof. Dr. Fr. Sitenskÿ. Über die Torfmoore Böhmens. Praga 1891. Inż. Vojtëch (Jervinka. Pokusné hospodàrstvl raselinné v Zâlsx.

Praga 1922. Ctyficet let trvâni..... i Zprâva o ćinnosti....

W Polsce mamy, według powołanej już publ. Min. Roln.: Stosunki rolnicze Reczypospolitej Polskiej, tom I, około 3 milj. ha torfowisk.

torfu

rodzimego,

wilgotnego

Cząstek

450 50 55-98 1908 12 75

101-89

84*73

23-20

2-18

1-20

1-36

075

2-86

5-21

1*86

1-02

0-28

0*15

0 50

0-91

0*38

0 21

189-13

149-95

92*56

2301

344-20 274 15 167-14 41-88

0-63

0-35

owcza

1 Aa i można jeszcze wy-

zna-

Tabela б.

w 1000 gr

torfu wysuszonego przy 110° C

wody.........

kwasu krzemowego i krzemionki

tlenku żelazowego.....

tlenku glinowego.....

tlenku wapnia ......

tlenku magnezowego.....

kwasu siarkowego.....

kwasu fosforowego.....

chloru ........

kwasu węglowego.....

alkalii (K₂ 0, Na₃ 0)    .    .    .    .

kwasów próchnicowych rozpuszczalnych innych cząstek rozpuszczalnych innych cząstek nierozpuszczalnych .

żywicy i wosku......

kwasów mrówkowego i propionowego

Grunt na ten cel o obszarze 12 Aa (z czego 3 Aa zajmują drogi i rowy) oddała gmina bezpłatnie na przeciąg 20 lat. Obszar przeznaczony pod uprawę rolną zdrenowano rurkami glinianemi, pod pastwisko zaś odwodniono częściowo drenami syst. Butza (skrzynki z desek), częściowo zaś rurkami glinianemi ułożonemi na łatach ; działki przeznaczone na łąki, las i kultury wikliny odwodniono rowami otwartemi.

Następnie bronami amerykańskiemi rozdrobniono warstwę wegetacyjną i w pierwszym roku posiano mieszankę, a w drugim ziemniaki. Potem dopiero podzielono pole doświadczalne według planu na pole orne, łąkę, pastwisko, wikliny, las, ogród

1    staw rybny.

Pole orne zajmuje 1-4 ha w 7 działkach po 2000 w²; uprawiano na niem buraki, ziemniaki, owies, pszenicę, jęczmień, żyto i koniczynę. Buraki pastewne dały najwyżej 586 q przy wiosennem nawożeniu na 1 ha 12 q mieszaniny złożonej z 60°/0 superfosfatu (17°/₀), 30°/₀ soli potasowej (40°/₀) i 10% siarczanu amonjakowego, a nadto w czerwcu w 2 dawkach po 50 kg saletry chilijskiej na 1 ha. Ziemniaki dały najwyżej 250 q na ha przy wiosennem nawożeniu na 1 Aa 10 q mieszaniny z 50% mączki kostnej, 35°/₀ soli potasowej (4O°/₀) i z 15°/₀ siarczanu amonowego. Zboża dały najmniej 30 q ziarna i 55 q słomy z 1 Aa przy nawożeniu 1 ha 89 q mieszaniny 7O°/₀ superfosfatu (17%), 25% soli potasowej (40%) i 5% siarczanu amonjakowego. Co drugi rok nawożono połową dawki i w miejsce superfosfatu i mączki kostnej używano tomasyny.

Przy uprawie zbóż baczono, aby siew nie był zbyt gęsty, gdyż zboża na torfach silnie się krzewią. Siewnik należy nastawiać na odległość rządków 15 cm, albo jeżeli sieje się zwykłym siewnikiem siać co drugi rządek. Doświadczenie odnośne zrobiono w r. 1910 z owsem Golden Fleece. Uprawiano go na

2    równych parcelach, na jednej zwykłym sposobem w rządkach 15 cm, na drugiej sposobem Demczyńskiego, dając co 2 rządki 15 cm — odstępy 30 cm, któremi przechodzi płuźek, celem nakrycia roślinek torfem i to na jednej działce jednokrotnie, na drugiej dwukrotnie. Na parceli uprawianej zwykłym sposobem otrzymano z 1 Aa 24*36 q ziarna i 85-74 q słomy, na parceli uprawianej metodą Demczyńskiego z jednorazowem nakryciem 29*70 q ziarna i 88-24 q słomy z 1 Aa, а na działce o dwurazowem nakryciu 15*56 q ziarna i 127-80 q słomy z 1 Aa.

W r. 1910 przeprowadzono doświadczenie z uprawą buraków, z którego okazało się, że buraki cukrowe nie udają się dobrze na torfowiskach i lepiej tam uprawiać buraki pastewne. Ujemnym wynikiem hodowli buraków cukrowych na torfach jest także wysoka zawartość azotu szkodliwego w korzeniach; Sprawdzono, że na 100 części cukru w burakach wyhodowanych w Zalśi przypada azotu szkodliwego 1"555, gdy w burakach z gleb mineralnych jest go 0*558.

Najlepiej udawały się żyto Petkuskie, pszenica czeska czerwonka przesiewka, owies Golden Freece, jęczmień Nolća Imperial typ C, ziemniaki Uptodate, buraki pastewne Borriesa Orig. Eckendorfskie.

Doświadczenia robione ze szczepieniem bakterji, nitraginy przy uprawie roślin motylkowatych i azotobakteru przy uprawie buraków pastewnych, owsa i ziemniaków dały dobre wyniki.

Przy założeniu łąki na parceli 2-4 ha postąpiono następująco : Po uprawie wstępnej mieszanki i ziemniaków, oraz przy jesiennej orce] znawoźono tomasyną (6 q na 1 ha) i kajni-tem (5j na 1 Aa), а na wiosnę na 3 tygodnie przed zasiewem dano ЪОкд siarczanu amonjakowego. W pierwszych dniach kwietnia posiano żyto jare (60 kg na 1 Aa), które zbronowano i zasiano następujące trawy : rajgras angielski 6-4 kg, rajgras francuski 6 4 kg, kupkówka 6*4 kg, .kostrzewa łąkowa 3-2 kg, kostrzewa trzcinowata 8-0 kg, owsik złocisty 4-0 kg i tomka wonna 0-8 kg, które przewleczono lekkiemi, drewnia-nemi bronami, poczem posiano następujące trawy o cięższem ziarnie: mietlica biaława 3-2 kg, grzebienica 3-2 kg, wyklina zwyczajna 3*2 kg, wyklina łąkowa 3-2 kg, tymotka 3-2 kg, ostro-łódka kosmata (oxytropis pilosa) 1*6 kg, komonica zwyczajna 1*6 kg, koniczyna szwedzka 6’4 kg i koniczyna biała 3-2 kg, które lekko zawleczono. W końcu zwałowano działkę ciężkim walcem. Gdy żyto wyrosło na 30 cm, zsieczono je, aby zeszłe trawy dostały powietrze i słońce.

Już w drugim roku dała łąka 53-6 q z ha siana i otawy. Trzeba ją co drugi rok nawozić, a każdego roku na wiosnę zwałować ciężkim walcem.

Pastwisko założono na powierzchni około 2-4 ha w sposób podobny, jak łąkę, ale obsiano trawami i roślinami motylko-wemi dobrze się rozrastającemi i wytrzymującemi deptanie przez bydło, a to: koniczyna szwedzka 5%, koniczyna biała 5%, ostrołódka bagienna 2-5%, mietlica biaława 12-5%, kostrzewa 10%, rajgras angielski 20%, wyklina zwyczajna 20%, kostrzewa czerwona 15%, owsik złoty 5% i tymotka 5%.

Pastwisko to daje 16 q siana paść 8 sztuk młodego bydła.

Całe pastwisko jest ogrodzone i rozdzielone na 4 działy po 0 6 Aa. Dla każdych 2 działów postawiono szopę ochronną i 1 poidło, do którego dochodzi woda granitacyjnie ze studni wyżej położonej.

Nie sprawdzano przyrostu dobytku, gdyż nie miano ani własnej stajni, ani wagi.

Z drzew leśnych udają się tam najlepiej topola, brzoza biała i dęby, nie udają się zaś wiązy, jesiony, jawory i buki. Zarząd stacji wyjaśnia, że nie hodowano tych drzew z ziarna. Z drzew iglastych udaje się najlepiej sosna pospolita, a świerk byłby się udał, gdyby był za młodu dobrze ochroniony przed zmarznięciem. Obszar lasu wynosi 1 Aa.

Próbowano także kultury wierzby koszykarskiej, a mianowicie wikliny : witwa (salix viminalis), purpurowej, migdałowej i amerykańskiej, z gatunków tych n lepiej udaia sie amerykańska i purpurowa.

Szkółkę przeryto do głębokości 45 cm, znawożono kwasem fosforowym (64 kg na 1 ha) i potasem (48 kg na 1 ha), zawleczono i mocno zwałowano. Sadzonki 30 cm długie zasadzono pionowo w odstępach 40 na 40 cm tak głęboko, aby najwyżej położone oczko nie wystawało nad powierzchnię ziemi. W pierwszym roku czyszczono starannie (i znacznym kosztem) szkółkę z chwąątów, aby nie zagłuszyły wikliny.

Na 1 Aa założono sad, ale pomimo zastosowania drzew karłowatych, których korzenie nie idą tak głęboko, jak drzew wysokopiennych, i bardzo starannej opieki, przecież pó 10 latach drzewa ginęły, głównie z powodu nieodpowiednich stosunków klimatycznych i wielkiej zawartości kwasu siarkowego w głębszych warstwach, gdzie już nie można go zneutralizować alkaljami.    v

Między drzewami uprawiano jagody, warzywa, groch, mak, soczewicę i kwiaty. Jagody uprawiane na zagonach 2 m szer. dawały dobre zbiory przy nawożeniu potasem i mączką kostną. Z krzewów udają się agrest i porzeczka. Warzywa dają komite rezultaty, głównie marchew, pasternak, kapusta, szpa-

i Zprava o ćinnosti

ragi i chrzan ; według udzielonej mi informacji nie udaje się cebula. Mak udaje się dobrze przy nawożeniu wapnem azoto-wem. Doskonale udają się kukurudza, len, konopie, bób, groch, soczewica, wyka, łubin, gorczyca, hreczka, mieszanka, ale groch i soczewica nie nadają się na warzywa, natomiast groch, pe-luszka i wyka zmieszane na karmę zieloną lub nawóz zielony dają bardzo dobre zbiory.

Kwiaty uprawiane w ważniejszych gatunkach udawały się lepiej, niż w każdym innym gruncie, a polewanie ich nawet w najsuchszej porze okazało się zbytecznem.

Również uprawiano w Zalśi rośliny lecznicze z rezultatem zadowalniającym, tak np. mięta pieprzowa dała w 2 zbiorach w ciągu lata 4000 kg suchego ziela. Brak suszarni i urządzenia do produkcji towaru gotowego do sprzedaży uniemożliwiły zebranie szczegółowych danych co do zbiorów.

Dla doświadczeń nad chowem ryb założono stawek o pow. 0’5 ha, do którego wpuszczono kroczki karpia trzebońskiego o wadze 15 kg na 100 sztuk. W latach słonecznych i ciepłych przyrost wynosił 55 dkg na sztuce, w latach zaś chłodnych i małosłonecznych zaledwie 22 dkg.

Postawiono 1 ul i osadzono w nim 2 roje. Roje te chowały się dobrze — jak długo hodowano rośliny lecznicze, hreczkę. W czasie wojny hodowla pszczół upadła, gdyż nie uprawiano wtedy tych roślin i nie można było dostać cukru dla pszczół.

Celem doświadczeń nad zużytkowaniem tamtejszego siana, czeski wydział Rady Rolniczej dostarczył stacji 2 krów rasy czeskiej czerwonej. Krowy te dawały rocznie do 4260 l mleka.

Gospodarstwo doświadczalne w Zalśi zaprojektował i prowadził od początku (1905) aż do 1921 r. starszy radca bud. inź. Wojciech Ćeryinka, kierownik pobliskiej Ekspozytury Biura Techn. Rady Roln. w Sobëslaviu, a następnie starszy radca bud. inż. Träger. W r. 1925 upłynął czas, na który gmina oddała grunt pod stację, wobec czego w następnym roku stacja zostanie wskutek żądania gminy jej zwrócona. Biuro upatrzyło już miejsce pod nową stację w pobliżu Tfebonia i opracowuje projekt jej zagospodarowania.

¹

Według Zunkera studnia powinna dawać tyle ls wody, ile wjnosi l/₃ powierzchni nawadnianej w ha, a motor powinien mieć siłę w ЯР. równą 02 razy ilość ha — zatem w niniejszym wypadku 23 ls i 14 HP.

F. Stawy rybne.

Stacja torfowa w Zalśi znajduje się w pobliżu jednego z największych kompleksów stawów rybnych t. j. stawów należących do dyrekcji państwowych dóbr i lasów w Tfeboniu x). Stawy te zajmują 11500 ha (w Czechach — kraju — jest ogółem 36000 ha stawów ²). Kompleks ten powstał przez upaństwowienie stawów ks. Schwarzenberga, hr. Czernina, hr. Paara, hr. Windisch-grätza i arcyks. Ferdynanda d’Este. Stawy w najbliższej okolicy Tfebonia (Wittingau) należały do ks. Schwarzenberga — zajmują one 5176 ha. Pochodzą z 13 w., a znacznie powiększone zostały w 16 w. pod zarządem Stepanka, od miejsca urodzenia zwanego także Netolickym. On to przeprowadził kanał zwany Złotym Potokiem o dług 45 2 km, który wychodzi z rzeki Luż-nice 10 km powyżej Tfebonia, biegnie z północy na południe obok niej ze spadem 0¹75°/oo¹ zasila większą część stawów i uchodzi znów do Lużnicy pod miejscowością Vessely; przy niskim stanie prowadzi 1¹3 m³/s wody, w pełnym przekroju 3f8 m³/s. W latach 1584—1590 założono pod zarządem Krcina jeden z największych stawów Rożmberk o pow. 490 ha. Powstał on przez zamknięcie Lużnicy wałem w poprzek doliny, a wielką jej wodę (z dorzecza 1100 km²) obrócono do potoku Neżarka (uchodzącego do Lużnicy pod miejscowością Vessely) kanałem tzw. Nowym Potokiem 13’4 km długim. W r. 1916 przebudowano urządzenie. Wał zamykający jest 2¹4 km długi, ll’öm wysoki, 10—13 m szereki w koronie, a 50—55 m w stopie. Staw zawiera normalnie 6 milj. m³ wody, w czasie średniej wielkiej wody 20—25 milj. w³, w czasie zaś najw. wielkiej wody (1890 r.) 50 milj. m³. Zaraz za wałem wybudowano mały zakład wodny na 340 HP. o 2 turbinach, każda o przełyku 8 m³lsek i o spadzie 4-80 m.

Również starożytny jest staw Dvofiśće o pow. 400 ha zamknięty wałem ziemnym 400 m długim ; woda odpływa z niego starym przepustem (z przed 400 lat) wykutym w skale o szerokości 6 m. Staw Horusicky o pow. 439 ha został założony przez Stepanka Netolicky’ego (1516 r.). Oprócz tych stawów zwiedziłem stawy : Opatovickÿ, Jamskÿ, Mala Stavidla, Kanov, Zablackÿ i Bośilecky, oraz kilka mniejszych.

Wielkie stawy spuszcza się na zimę co 3 lata, a nadto co 10 lat na cały rok, z wyjątkiem stawu Rożmberk ze względu na zakład hydroelektryczny. Stawy spuszczane na cały rok. obsiewa się owsem. Na wałach sadzą dęby, gdyż są zdania, że korzenie dębów gniją tak powoli, iż koło nich nie tworzą się kanaliki dla wody. Innych drzew nie sadzi się na wałach. Mnichy przeważnie drewniane, jednościenne (rura pionowa dębowa, pozioma jodłowa). Mnichy betonowe Zinka nie okazały się praktyczne. Wielkie stawy są zamknięte spustami łopatko-wemi, średnie czopowemi.

Zimochowy są urządzone obok zarządu w formie licznych sadzawek, o wymiarach średnio 20x10 m i o głębokości 1¹5 w; woda dopływa rurą z wodociągu i rozpryskuje się na deseczce, aby nabrała powietrza, a odpływa przez żelazne rzeszoto z prętów 1 cm grubych w odstępach co 2 cm.

Ponieważ stawy są bardzo wielkie i spuszczane co 3 lata, system gospodarstwa rybnego jest tam odmienny od systemu Tomasza Dubisza (turnus hodowlany 2—3-letni), mianowicie jest to metoda staroczeska o turnusie 4—5-letnim. Stosunek różnych rodzajów stawów jest następujący : tarliskal °/₀, zimochowy 5°/₀, wyrostowe 27°/₀ i stawy główne 67 °/₀ ; nie ma przesadzek. Gospodarstwo zużywa 490 tarlaków po 2 ikrzaki i 3 mleczaki. Obok karpi są w stawach liny (w mniejszej ilości).

Waga 100 sztuk karpi rocznych wynosi 2 — 3 kg, 2 roczn. 30—40 kg, 3 roczn. około 100 kg, 4 roczn. około 200 kg, 5 roczn. 200—250 kg.

Trafiłem właśnie na połów ryb z dołów rybnych spuszczonych stawów. Przy połowie jest zajętych 12 stałych strażników rybackich t. zw. Baśtyfe, 1 nadzorca, kilka wozów z beczkami, przetaki z łyka, kilkanaście cebrzyków i waga. Cebrzyki mają średnicę 1¹20—1¹00 m, a wysokości 0'55 w i są tak dobrane, że 4 wchodzą jeden w drugiego, co ułatwia ich przewóz. Zaraz na miejscu przeprowadza się kontrolę wagi ryb. Około 80°/₀ ryb sprzedaje się do Bożego Narodzenia, resztę do Wielkiej Nocy. Cena 100 kg karpia loco wóz kolejowy na stacji naładowczej wynosi 970 kć.

Zakładanie stawów rybnych zaczęto popierać w Czechach z funduszów państwowego i krajowego od r. 1907. Po wojnie stawy rybne obszarów dworskich przeszły na własność powiatów, gmin i związków rybackich, albo niektóre, jak stawy tfebońskie wzięło państwo lub pozostały przy resztach sparce-lowanych obszarów dworskich ; z reguły nie dozwala się na zniesienie stawów i parcelację odnośnych gruntów.

G. Meljoracja pastwisk.

W Czechach jest około 256 300 ha pastwisk gminnych, w większej części nieużytecznych¹). W r. 1906 zaczęto tam popierać meljorację pastwisk, celem stworzenia odpowiednich wielkich pastwisk spółkowych, gminnych, tudzież wzorowych pastwisk w gospodarstwach Rady Rolniczej, wreszcie mniejszych pastwisk gminnych i prywatnych.

Część techniczna tej meljoracji, którą zajmuje się Biuro Techniczne Rady Rolniczej (stroną rolniczą zajmują się inspektoraty chowu bydła tej Rady) obejmuje :

Odwodnienie i o ile to jest możliwe nawodnienie zbyt suchych pastwisk, budowę poideł i schronisk, ogrodzenie pastwiska i inne czynności techniczne, wreszcie dozór przy wykonaniu ulepszeń gospodarczych, jak uprawa ziemi, nawożenie, zasiew.

l) Dr. Friedrich Krivanec: Weidewirtschaft und Anlage von Kunstweiden. Praga 1911. Ćtyricet let trvâni... i Zprava o cinno-sti... i odnoszące się wprawdzie do Moraw: Dr. Vâclav Mâcha: ' Upravovâni pastvin v severovÿchodni Moravë. Praga 1922.

Przed wojną zmeljorowano 3 pastwiska, należące do ludności czeskiej, o obszarze 22 ha i 34 niemieckie o obszarze 580 ha. Po wojnie wskutek inicjatywy czeskiego wydziału Rady Rolniczej zmeljorowano w latach 1920—1922 przy pomocy funduszów państwowego i krajowego 6 wielkich pastwisk spół-kowych o wym. 520 ha i 2 pastwiska w gospodarstwach Rady Rolniczej o wym. 200 ha, w toku dochodzeń administracyjnych jest 40 objektów o pow. łączn. 300 ha. Wydział niemiecki Rady Rolniczej zajął się przedewszystkiem rekonstrukcją pastwisk zmeljorowanych przed wojną a zaniedbanych w czasie wojny ; nadto założono 4 pastwiska o łączn. obszarze 25 ha.

W następnych latach akcja ta znacznie osłabła i ograniczyła się do meljoracyj małych pastwisk gminnych.

Wogóle akcja pastwiskowa w Czechach idzie w 2 kierunkach, a to zakładania pastwisk dla chowu zwierząt domowych i meljoracji gruntów dla produkcji paszy.

Zarazem z zakładaniem pastwisk pierwszego rodzaju popiera się chów ptactwa domowego, świń, fabryki melasy i krochmalu, mleczarnie spółkowe, stawy rybne, zwłaszcza pstrągarnie. Do drugiego typu meljoracji pastwisk należy meljoracja nieużytecznych gruntów, torfowisk i bagien.

H. Marglowanie gruntów piaszczystych.

Może się wydawać dziwnem, że do meljoracyj rolnych zalicza się w Czechach marglowanie gruntów piaszczystych. Czesi uzasadniają to następująco : Meljoracje rolne mają na celu doprowadzenie do odpowiedniego stosunku zawartości wody i powietrza w gruntach uprawnych. I tak drenowanie zmniejsza część swoich gruntów. Józef Tużil (ur. w Albrechticach 1854, zm. 1923) człowiek bardzo światły i zażywający powszechnego poważania w całej okolicy był bez przerwy wójtem w swej wsi, a później także przewodniczącym wydziału powiatowego, członkiem Rady Rolniczej dla Czech, członkiem wielu stowarzyszeń rolniczych i ekonomicznych i jednym z założycieli stronnictwa agrarnego. Miałem sposobność pomówienia z jego synem, którego zastałem przy pracy na roli ; ukończył on wyższą szkołę rolniczą, odziedziczył 36 ha gruntów i jest po ojcu wójtem w Albrechticach.

Roboty odnośne podjęto jednakże dopiero po wojnie w północnych i północno - wschodnich Czechach, gdzie są znaczne obszary tak marglu, jakoteź miękiej, silnie wapiennej opoki. Obecnie prowadzi się marglowanie przy pomocy finansowej państwa i kraju w Albrechticach—Nowej Vsi, (od r. 1922) i w Wielkiej Ćermie - Ćicowej (powiat Kostelec nad Orlicą).

Pomoc ta państwa i kraju wynosi po 25°/₀ kosztów w formie premji za każdy m³ marglu lub opoki dowieziony i rozpostarty, której wysokość jest dostosowana do dalekości przewozu.

Zdaniem Doc. Dr. Janoty nadają się najbardziej do marglowania grunty o glebie lekkiej, silnie piaszczystej i o podłożu piaszczystem lub piaszczysto - źwirowem. Są to piaski dyluwialne, produkty zwietrzenia piaskowców, rdzawe piaski permskie, wreszcie piaszczyste i często gruboziarniste zwietrzenia utworów krystalicznych (gnejsów, granitów, porfirów itp.).

Wyniki rozbiorów mechanicznych takich gruntów przedstawiono w tabeli 6.

Tabela 6.

Miejsce

Warstwa

I°/o

П°/о

П1°/о

<0'lm/m 0-01—0-05 m/m 0 05—0²1 w/m 0²1 — 2²0 m/m

Ca C0₃

o/

/ o

Uwagi

Pardubice . Korunka-Nova Ves Vëlka Cenna . Hostin

Vrané .... Ćeska Rybnâ .

r>    n •    •

Tafovice .

gleba

ff

podłoże

gleba

тН

i—¹

otóóbA-jcbAcb

oocoos^oooto^

OOCÛtOCDlOMO

oooobstoœojto

0-54

1-26

1-66

4-08

25-20

8-54

3-48

13-78

98-30

91-76

88-28

70-62

62-44

65-10

89-66

61-48

piaski dyluwialne

zwiętrzenia piaskowca żel. piasek permski zwietrzenia gnejsu

w czasie deszczów gwałtownych

zawartość wody, a zwiększa zasób powietrza w ziemiach ciężkich, nawodnieniem zaś zwiększamy w ziemi zasób wody kosztem zawartości powierza. Przez pokrycie znów gruntów lekkich, piaszczystych ciężkiemi ziemiami, zawierającemi niektóre ważne pokarmy roślinne np. marglem zawierającym wapno powodujemy zgęszczenie lekkich piasków, przez co zwiększamy w nich możność utrzymania wody, a zmniejszamy nadmierną przewiewność , zarazem zmniejsza się znacznie przepuszczalność gleby, a poprawia chłonność cząstek nawozowych, a temsamem ułatwia się większe i racjonalniejsze używanie sztucznych nawozów¹). Jest to zatem akcja meljoracyjna, podobna do innych rodzajów meljoracji.

W myśl powyższej zasady zainterpretowano postanowienia ustawy wodnej o spółkach wodnych w ten sposób, że dla marglowania gruntów piaszczystych mogą być tworzone spółki wodne.

Już przed 30 laty zaczęto stosować marglowanie piasków permskich, początek popierania tej akcji przez państwo i kraj datuje się od r. 1906, a pierwsza spółka wodna do tego celu powstała przed wojną w Albrechticach nad Orlicą i w przyległej Nowej Vsi (powiat Holice), dzięki staraniom tamtejszego rolnika śp. Józefa Tuźila, który już przed laty zmarglował

Jak widzimy, ziemie te mają mało cząstek I i II kat., a bardzo dużo grubego piasku, przez co są sypkie, niewiążące się, ale są łatwe do obrobienia, mają pojemność wodną bardzo małą, a zbyt wielką przewiewność w porównaniu z gruntami ilastemi. Dobre gliniaste ziemie mają stosunek wody do powietrza, jak 3:2 (poj. wodna 30 — 35°/₀ obj. poj. powietrzna 20 — 15°/₀ obj.) czyli gliny w stanie rodzimym zatrzymują w 1 ms 3 hl wody i 2 AZ powietrza. Natomiast piaski bardzo sypkie mają stosunek wody do powietrza jak 1:3, a więcej gliniaste jak 1:2. To też piaski takie silnie parują i schną, mają szybszy przebieg chemicznych procesów i szybkie zużycie pokarmów roślinnych, są te pokarmy spłókiwane do głębszych warstw, a przez to poza obszar korzeni ; piaski zawierają mało pokarmów roślinnych, jak to widać z tabeli rozbioru chemicznego (tab. 7).

Wskutek braku wapna nie udają się pasze (koniczyna, lucerna), co powoduje niski stan bydła, a przez to niedostatek nawozu naturalnego. Użycie zaś nawozów sztucznych na tych gruntach jest ryzykowne, gdyż wskutek wielkiej przepuszczalności tych ziem są te cenne pokarmy wymywane do niższych warstw — ze stratą dla roślin. Udają się na tych gruntach tylko żyto, owies i ziemniaki, dając małe zbiory, a w takich warunkach cała okolica jest bardzo słabo zagospodarowana.

Do nakrycia piasków nadają się wszelkie ciężkie ziemie iłowe, byle nie ziemie mało przewiewne, nieutlenione i mało czynne, jak np. iły silnie żelaziste. Najodpowiedniejsze są margle, iły wapienne i miękkie opoki.

Miejsce

Warstwa

Ca O %

^*2 ^5°/o

Próchnica

Adsorbcja azotu

mg

Pardubice.

Hostin

Ćeska Rybna . Tafovice .

gleba

0 370 0137 0-103 0-353

0-015

0-073

0090

0-114

0-037

0-132

0*128

0-980

0027

0105

0-242

0-128

0-11

1-27

41*6

3-20

1 85

650

Tabela 8.

Miejsce

Warstwa

I°/o

H%

HI%

I V%

Ca C0₃ Obj. porów

o/

/ o

o/

/ o

Absolutna pojemność w °/₀

Uwagi

wodna

pow.

Kozomin .    . podłoże

Zloucice Leśany .

Jestfabi - Lhota Dfinov .

Zlonice .

Cernilov Komarov

Г)

22-44

34-04

51-24

54- 42

55- 18 72-58

86- 48

87- 50

5-74

11-54

27- 72 18*52

28- 52 21 40 10-12 11-46

26-64 17-52 18 86

45-18

36-90

2-18

4 08

22-92

14-40

5-08

1-84

0-68

1 90

0-94

1-56

0-36

(O^OIWIOCOOJW

aódił-^oióóobA

42-40 48-07 53 57

44- 58 46-01

45- 49 42-78 43 95

27-20

34-95

37- 42

38- 42 39 53 37-66

41- 38

42- 67

hh»joioio:o!)oi ob A ob (A cb OOOWOOOJCfitiC

tó

Jakość margli i iłów wapiennych w Czechach jest podana w tabelce 8.

Chemiczne rozbiory margli nie wykazują oprócz wapna znaczniejszej zawartości innych pokarmów, tylko u niektórych gatunków jest większa zawartość tlenku potasowego.

Na podstawie licznych rozbiorów i doświadczeń uważa się w Czechach, że piaski gliniaste i gleby piaszczysto - ilaste o zawartości 25—30°/₀ delikatnych części spławialnych są bardzo urodzajne przy odpowiedniej uprawie i dostatecznem nawożeniu. To też zadawalają się uzyskaniem przez zmarglo-wanie w piaskach bardzo lekkich (mających do 10 °/₀ części spławialnych) 25°/₀ ziarn I kat., a w piaskach lepszych (ponad 10°/₀ ziarn I kat.) 30 °/₀ tej kat.

Przyjąwszy ä — 16 cm i 7=25 do 30°/₀, oraz znając Ip i ln, możemy z ostatniego równania oznaczyć grubość warstwy marglu, jaką powinno się nawieść.

Zrówn. 1. można oznaczyć także zawartość cząstek II do Hlp , IVp Za Ip a lim, 11-lm ) 1 Irm

do IV kat. wstawiając : II za lm, przyczem I + II-j-III-pIV = 100.

Z równania tego można oznaczyć także zawartość węglanu wapniowego w mieszaninie, kładąc w miejsce Ip zawartość wapna w glebie pierwotnej 1^ = 0, a w miejsce Im zawartość wapna w marglu vm, otrzymujemy zawartość wapna (CaC0₃) w marglu w mieszaninie w % : .

3.

Sposób obliczenia potrzebnej ilości marglu przyjęto na-

stępujący :

Jeżeli nazwiemy przez hp głębokość gleby gruntu piaszczystego, jej ciężar właściwy przez yp kg/m³, przez IP % ilość ziarn I kat. w pierwotnej glebie piaszczystej, to ciężar 1 w² gleby równa się hp yp (kg), a ciężar części spławialnych

wynosi hp yp —(kg).

Z równ. 2. jest widoczne, że tem mniej potrzeba dać marglu, czem mniejszą zawartość części I chcemy uzyskać w mieszaninie i czem lm jest większe, tj. czem margiel jest tęższy.

Jeżeli nazwiemy grubość warstwy marglu hm (w), cięźar

właściwy marglu yn ^ i zawartość ziarn I kat. ln (%), to

ciężar warstwy marglu na 1 w² powierzchni wynosi: hmym(kg), a ciężar ziarn I kat. w warstwie marglu na 1 m² powierzchni

Ут~Ш {kg^

Po zmieszaniu gleby piaszczystej z marglem otrzymamy zawartość ziarn I kat. I(%) z równania:

_ hp Ур Ip ~b hm ym Im

100    100 (hpyp + hmym)'

Ponieważ w praktyce można przyjąć yp*=ym= 1500 kg/m³, przeto ostatnie równanie przejdzie w równanie :

j_hp Ip -j- hn lm

hp -p hm

Wstawiwszy hp + hm — h, otrzymujemy ;

I-Ip Im Ip

Przykład. Piaski w Vëlkiej Ćermie o mechanicznym 1:7-90%,    11:2-16%, III : 1 66%, IV: 88-28%

i Ca C0₃ = 0 mają być nakryte marglem o mechanicznym składzie : Ï: 86-48%,    11:10-12%,    111:1-84%,    IV:43-5<7₀,

i CaC0₃ : 43-5% tak, aby uzyskać 7 = 30%, dla ń=16 cm.

Z równ. 2. wypada :

składzie :

hn= 16 X

30—7-90

86-43 — 7-90

= 4-5 cm,

czyli potrzeba dowieść 450 m³ marglu na 1 ha.

h,

1.

2.

hm = h.

Zawartość części II — IV wynosi z równ. 1., gdzie

11-5 X 2-16 + 4-5 X 1012

hp =16—4-5 = 11-5 cm, kat. II:

= 4-4% i podobnie 111:1-7%, IV : 63-9%, zawartość wapna V (Ca C0₃) =

4‘5 X 43 5

ie -12'25»/₀.

16

Gdybyśmy chcieli zmniejszyć w nowej glebie zawartość wapna, to możemy to zrobić przez zmniejszenie zawartości cząstek I kat. np. do 25%, a wtedy:

25—7-90

86-48—7-90

3*5 cm,

czyli 350 m⁸ marglu na 1 ha, a

Poniżej podajemy djagramy Doc. Dra Janoty, z których można oznaczyć grubość warstwy marglu dla różnych gleb piaszczystych i różnych marglów, celem uzyskania 25°/o lub 30 °/₀ cząstek I kat. dla głębokości gleby 16 cm (rys. 22 i 23).

Zwózkę marglu wykonuje się w jesieni po zbiorach przy pomocy kolejek polowych z pobliskiego łomu. Grubość warstwy marglu rozdzielonej t. j. 500 m⁸

kawałki marglu należy porozbijać, a margiel bardziej zwięzły należy nadto zawlec lub przewałować przed zimą. Na wiosnę, gdy margiel należycie oschnie, należy grubsze kawałki rozdzielić, grunt przeorać i zawlec.

na polu wynosi najwyżej 5 cm na 1 ha (piaski o 8°/₀ ziarn I kat.). Większe

I. Wstrzymanie usuwisk.

Akcja na tern polu nie jest dość dość intenzywna, głównie z tego powodu, że właściciele gruntów przyległych nie są w stanie pokryć przypadającej na nich części kosztów ; mimo to w r. 1924 prowadzono roboty w 8 miejscach kosztem 415. L64 kć. i opracowano 4 projekty.

Biuro Techniczne Rady Rolniczej zestawia kataster usuwisk i dąży do uzyskania funduszu pogotowia, z którego pokrywałoby nagłe wydatki na zabudowanie usuwisk oraz stara się, o wywołanie takich zarządzeń administracyjnych, któreby zmusiły właścicieli lasów do zalesienia korczowisk i do wykonania na stokach robót, mających na celu nieszkodliwe odprowadzenie wód ¹).

с/оогпесгета i/o ici m а

—.П(3дгап7 —

с mtedrstiryrozrzi/coneęorndrgtc/

о м. ^ о. ^ СК ч. pp

N1

г.

Ш.

Гч

*

>•

г.

о».

$•

ч,

m * norrzoco ne до та.

J. Rekultywacja gruntów zniszczonych przez górnictwo.

Esy. 22.

Doświadczenia przeprowadzone przez kierownika oddziału pedologicznego Biura Techn. Bady Roln. wykazało różnicę temperatury w polu marglowanym i niemarglowanym w czerwcu w ciepłym dniu o 3-|°C. Na polach marglowanych zbiera się obecnie z 1 ha 16 q żyta, gdy przedtem zbierano 5*5 q, ziem* niaków 180 q zamiast HO q, koniczyny i lucerny 20 q siana, gdy dawniej nic się nie udawało. Bardzo dobrze udają się groch, proso, mniej buraki cukrowe. Natomiast ziemniaki dostają w 3-cim roku parchów ziemniaczanych (actinomyces scabies), co wpływa ujemnie na ich wartość, jako jadalnych, lecz jest bez znaczenia dla celów przemysłowych i nasiennych. Po szeregu lat stan ten się poprawia.

Największe dewastacje w Czechach sprawiają kopalnie węgla brunatnego w zagłębiu Duchcowskiem (Dux) ciągnącem się od TJsti n. Ł. (Aussig) do Chomutova (Komotau) na obszarze 62 km długim a 1 do 10 km szerokim ²).

Węgiel brunatny osiąga tu grubość 34 m, wychodzi w wielu miejscach na wierzch, a zresztą jest nakryty szutrem i iłem. Dobywanie węgla zaczęło się około r. 1740, a gwałtowny rozwój eksploatacji nastąpił dopiero od r. 1888 (z chwilą budowy kolei żelaznych) tak, iż np. w r. 1909 wydobyto 17’9 milj. tonn, co stanowiło 68 °/₀ węgla brunatnego wydobytego w całej Austrji.

Drugiem z rzędu co do wielkości w Czechach jest zagłębie Falknowskie, którego produkcja wynosiła przed wojną 14°/0 produkcji węgla brunatnego Austrji.

Węgiel wydobywa się w tych zagłębiach już to sposobem dziennym, przyczem zabiera się cały węgiel, już też sposobem podziemnym przez zabranie węgla z komór o wymiarze 10 do 20 m w kwadrat przedzielonych słupami i doprowadzenie ich następnie do zawalenia się, gdyż tylko pod ważniejszemu objektami wypełnia się te komory ziemią. Ten drugi sposób nie wyklucza wydobywania później sposobem dziennym pozostawionego węgla w filarach.

— Di garom -—

Jpoz пас zen/а i/o i c t rn arg/oprzy z rn /ewanwnaMXdeUFätnycf) Ufi£UpJ.L»JSÎngçL. przy glfbo/foscüyTeby /бет

•Г

I

'ЮОО g

fe

SS

too

fr

700 ’Ъ 600 ^

=ł=>

'qI

Гз

btt

300

Dobywanie węgla powoduje bardzo smutne skutki dla rolnictwa w tych okolicach. Urodzajne dawniej grunta zostają spustoszone, powstają usuwiska, oraz liczne zagłębienia i bagna, hałdy zajmują wiele powierzchni, a złoża palącego się materjału zagrażają gospodarstwu, dym, sadze i gazy są dokuczliwe dla ludności; gminy są zmuszone sprowadzać wodę potrzebną do picia i gospodarstwa w sposób bardzo kosztowny z dalekich stron, a jakkolwiek górnictwo umożliwiło budowę wodociągów przez swe wysokie podatki, to jednak utrzymanie ich będzie bardzo wielkim ciężarem dla gmin, gdy ustanie eksploatacja węgla.

1

•uv с;

_ ⁰⁰ ^ & ______1____ 1 . V    II__I I I I I М X к

^ ⁰ "    з    /о    #    jo    ^ у/. ^

^    * de/iAat пдсЬ czçàcisp/ae /а/пусЬ wg/eb/eрioszczysiey

К*

"Г

зоо

Riß. 23.

Kopalnie w zagłębiu Duchcowskiem zajęły obszar 150 gmin, teren spustoszony mierzy 3000 ha, a uszkodzony przez łomy i hałdy do 10.000 ha. W zagłębiu Falknowskiem jest spustoszony obszar 700 ha, a uszkodzony 3000 ha.

Właściciele kopalń są to jednostki, często obce — państwo ma udział do 5°/₀ — wynagradzają za zajęte grunta albo pie-niądzmi, albo przez wymianę gruntu, albo płacą odszkodowanie za szkody jednorazowo lub perjodycznie, a o ile ugoda nie dojdzie do skutku następuje rozstrzygnięcie sądowe.

Zdaniem prof, chemji rolniczej na Uniw. Jag. Dra Vor-brodta marglowanie lekkich piasków może w pewnych razach pociągnąć za sobą niektóre skutki ujemne. Jeżeli bowiem wskutek marglowania wytworzy się w glebie odczyn zasadowy, to może się to odbić na rozwoju niektórych roślin gospodarskich. Tak więc łubin, którego uprawa na zielony nawóz ma doniosłe znaczenie dla podniesienia wartości lekkich gleb, należy do roślin wrażliwych na zasadowy odczyn gleby. Drugą taką rośliną, w której ujemnie odbija się zasadowy odczyn gleby, są ziemniaki, więc znów roślina lekkich gleb, albowiem odczyn taki sprzyja rozwielmożnieniu się parcha ziemniaczanego. Jak dotąd walkę z parchem tym można prowadzić jedynie przez usunięcie odczynu zasadowego, co po obfitem zmarglowaniu pola byłoby oczywiście niewykonalnem.

Nie da się zaprzeczyć, że górnictwo obudziło żywe życie w tych okolicach, płaci duże podatki i daniny publiczne tak, iż nie leżałoby w interesie społecznym zaniechanie tam eksploatacji węgla.

Otóż usunięcie opisanych wyżej złych skutków górnictwa, staranie się przynajmniej o zmniejszenie ich i o ile to jest możliwe, zapobieżenie im na przyszłość jest zadaniem rekultywacji. Do tej akcji utworzono w r. 1900 ekspozyturę Biura

*) ćtyricet let trvânf... i Zprâva o Öinnosti...

*) Inź. Josef Brdiöko : Über die Aktion zur Rekultivierung der durch den Bergbau in Böhmen zerstörten oder doch geschädigten Grundstücke, w czasop. östen\ Wochenschrift für den öff. Baudienst 1911. Ćtyricet let trvâni... i Zprâva o ëinnosti...

Techn. Rady Roln. w t)uchcowie, którą po wojnie przeniesiono bot, niwelacja terenu przed otwarciem kopalni, konstatowanie do Teplic - Sanova.

stanów wód gruntowych, oraz wydajności źródeł i studni, dostęp do map górniczych itp.

Podstawą całej akcji rekultywacyjnej jest uregulowanie stosunków wodnych na danym terenie, gdzie nigdy nie ma za dużo wody dla potrzeb ludności, do podniesienia niskich stanów wody w rzekach, do zwilżania przesuszonych pól, do zamulania komór kopalnianych lub dołów terenowych. Celowi temu służy w pierwszym rzędzie budowa przegród w górnych biegach rzek płynących terenem zdewastowanym, co w Czechach jest zadaniem komisji dla regulacji rzek, następnie regulacja rzek umożliwiająca osuszenie licznych bagien, przyczem materja-łem wydobytym zasypuje się zapadliny terenu. Właściwa rekultywacja polega — stosownie do miejscowych warunków — na wyrównaniu terenu przez obniżenie gruntów jeszcze nie naruszonych, oraz na zasypaniu dołów materjałem z hałd, dalej na meljoracji (odwodnieniu i nawodnieniu), zalesieniu nieużyt-

Zdaniem Biura Techn. Rady Roln. budowa zbiorników wodnych, regulacja rzek i wszystkie prace maljoracyjne na terenach rekultywowanych zasługują na wydatniejszą pomoc finansową z funduszów publicznych.

K. Kultywacja nieużytków.

budowy wodociągów.

W Czechach jest wiele gruntów, na których są rozrzucone bryły kamienne, co utrudnia racjonalną uprawę roli i użycie maszyn, a nadto koło takich kamieni wyrastają krzaki dające dobre schronisko szkodnikom i chwastom, wreszcie kamienie te przeszkadzają naturalnemu spływowi wody¹). Grunty tego rodzaju znajdują się w kilku powiatach w środkowych Czechach, w niektórych powiatach nadgranicznych, w górach ków, założeniu pastwisk, sadów, stawów rybnych, kultur wi- Szumawskich, a w południowych Czechach kamienie te stano-kliny etc. Ekspozytura zajmuje się także obserwowaniem sta- nowią przedhistoryczne mogiły epoki Halstattskiej ²) (co przy nów wód gruntowych, a jej opinje są miarodajne w sporach kultywacji wymaga nadzwyczajnej ostrożności). Do tej akcji gmin z właścicielami kopalń co do przyczyniania się do kosztów j należy także karczowanie pniaków, wyrównanie dołów i starodawnych płóczkarń złota nad brzegami potoków.

Prof. A A

660 ou

Tbc/ociugig rupowe zoKo/ic Tu move

Penh ś/roy'tf'\

flobelKd

/lâlâSKàld а

Zefezvt, Bród

yd/fÿc

Brryb i s ‘jgT

’ joSe4/i3..r~    T    x . „

■'• V,î/W-РП

tśonM/ra"'.'корж «"by *9/»™    -

°Buhnsbo    oJtrsXo ßoTrrffbЧ(Т o

oPetechov

—o*    Jizero

ichov/!t b oucłUj

А! и ю штп

Prof В В

oflrafiohce ь/Уе-yvr,’ov/Aa offoćnor/C е

M/Jyq/m'ce'

■T*

TT

<«09

i ±Jf

s ПтцрГ/оУе /YrâdrSte

0Kręgi spółę И rodoeięgo/yyc/i od TT

OPO tf a '

J/Zera

TJZ.

ST

ST dla

6/С7П

Ri/s. 24.

nakazana ;

Państwo subwencjonuje rekultywację z małego funduszu meljoracyjnego.

Biuro Techn. Rady Roln. uważa za wskazaną zmianę obowiązującej w Czechach austr. ustawy górniczej w tym kierunku, aby :

1. kopalnie miały wzbronione wyrządzanie zbytecznych

szkód ;

2. tam, gdzie szkody są nieuniknione rekultywacja była

Wprawdzie już od r. 1906 robiono kroki o poparcie finansowe ze strony państwa dla tej meljoracji, ale dopiero po wojnie uzyskano fundusze na ten cel i to z tem ograniczeniem, że pomoc można uzyskać dla gruntu o pow. do 5 ha dla jednego tylko przedsięwzięcia w tej samej gminie, mających na 1 ha więcej, niż 60 m³ kamieni, z wyłączeniem pastwisk nieurodzajnych i trudno dostępnych, a kosztorys nie może przekroczyć 2400 kć. na 1 ha.

Kamienie te usuwa się różnemi sposobami : albo kopie się doły i w nie wrzuca się kamienie po rozbiciu ich klinami lub nabojami wybuchowemi, albo używa się tych kamieni, zależnie od jakości do ubezpieczenia brzegów rzek, na sączki od-

*) Ćtyricet let trvâni... i Zprâva o ëinnosti...

²) Najstarszy okres epoki żelaznej w Europie tak nazwany od wykopalisk grobów w Hallstatt (Górna Austrja).

wadniające, na drogi, do budowy murów, budynków, a nawet kolei żelaznych. Kamienie usuwa się do głębokości potrzebnej dla roślin uprawianych w danej okolicy,

50 cm pod powierzchnią terenu. Najodpowiedniejszą porą na te roboty jest późna jesień i zima.

L. Kanalizacja osiedli.

Kanalizacja osiedli postąpiła w Czechach znacznie od r. 1923, gdy wskutek starań Biura Techn. Rady Roln., Ministerstwa Rolnictwa i Zdrowia, oraz Wydział Krajowy postanowiły popierać finansowo budowę kanałów w gminach uboższych, przyczem Ministerstwo Rolnictwa i Wydział Krajowy uczyniły decyzję zależną od wykazania związku z rolnictwem (gmina ma być wiejska, albo oczyszczenie wód leży w interesie rolnictwa, albo spłóczyny mają być użytkowane na cele rolnicze).

W roku 1924 zrewidowano 6 projektów kanalizacji opracowanych przez cywilnych inżynierów, a w budowie była kanalizacja m. Źamberka, równocześnie z budową wodociągów*).

Ł. Budowa wodociągów.

Bardzo silnie rozwinięto akcję budowy wodociągów dla gmin wiejskich i małych miast przy pomocy finansowej państwa (Ministerstwa Rolnictwa i Zdrowia) oraz kraju, zwłaszcza jest bardzo forsowana budowa wodociągów grupowych ²). Dotąd za-

co najmniej do

Obecnie koszt dostarczenia spotrzebowanej wody wodociągami grawitacyjne mi wynosi 06—1*0 кб., wodociągami tło-czonemi 1*5—2*5 кб., a koszty budowy wynoszą 7 — 8 razy więcej w кб., niż przed wojną w kor. austr., a zatem wzrosły 1*8 razy.

Miałem sposobność przeglądnięcia w oddziale wodociągowym Biura Techn. Rady Roln. kilka z licznych projektów

o>

— 200

A-B

C-D

Ll

08 г

ooz

ф SOcrn^

JBfeSal

■мшящшщ-жттумш

'ЩШЩ ШЙшЩ

355

-в

Filier mer murowi/

jmj 4 g éJ

4\.

4 i

ml- '

ifys. 26.

»•]

'ii i

li

wodociągów sporządzonych przez cywilnych inżynierów, zwiedziłem wodociągi w północno-wschodnich Czechach. Zwiedziłem mianowicie wodociągi w bardzo pięknem dorzeczu Jizery (dopływu Łaby) między Zeleznym Brodem a Mnichovem Hra-diśtem¹), t. j. wodociąg miasta Żelezny Bród (w budowie)

oraz

■ ■)

Г/

V. Wû

к.

ê.

Mi

i.

F-Æ

'У

,V

ft

ST

Rys. 25.

■ifr

wiązywano spółki wodne z poszczególnych odbiorców wody, obecnie rząd domaga się, aby występowały gminy, a nie spółki wodne — zapewne spostrzegł się, że czeska ustawa wodna z przed wojny, podobnie jak dawna galicyjska nie zna właściwie spółek wodnych dla zaopatrzenia ludności w wodę, lecz obowiązek ten nakłada na gminy.

y. mfW*

U Уж

I«®

mm,

mi ш «

i m я

Rys. 27.

*) Ćtiricet let trvâni... i Zprâva o ëinnosti...

²) Ćtiricet let trvâni... i Zprâva о öinnosti... Prof. Inż. J. V. Hrâskÿ: Nëkteré aktuâlni otâzky z vodârenstvi, w czasop. Vëstnik pro vodni hosp. 1926.

i wodociągi następujących spółek wodnych: 1. spółka Tur-novska (6 gmin — 1922—1923), 2. spółka Sobëslavicka (5 gmin — 1922), 8. spółka gminy Vrtky i 3 innych (1921), 4. spółka

l) Mnichove Hradiâëe, zniekształcone przez Niemców na Miln-chengrätz, pamiętne przez zjazd cesarzów Franciszka I. i Mikołaja I. w r. 1833 na zamku hr. Waldsteinów, celem obmyślenia wspólnej akcji przeciw buntującym się Polakom.

gmin Kobyły i 3 innych (1913—1914) i 5. spółka Mohelska (13 gmin) — szkic sytuacyjny tych spółek wodociągowych na rys. 24, — zwiedziłem wreszcie ujęcie wody (w budowie) dla miejscowości Tyniśte n. Orlicą.

Wodociągi Turnovskie. Jizera — wspomniana już na str. 11 — płynie jarem przeszło 60 m głębokim, wymytym w piaskowcu (górna kreda), na piaskowcu spoczywa 2—4 m gruba warstwa iłu, a na niej piaskowiec kwarcowy też górnej kredy, miejscami nakryty warstwami dyluwium i aluwium; tu i ówdzie pionowe żyły bazaltowe, nakryte u góry takąż czapką. (Szkice przekrojów doliny sokości 400 m n. p. m. (Jizera 260 m, szczyt piaskowca 460 m). Ujęcie zapomocą rur kamionkowych dziurkowanych o średnicy 10 cm. Ponieważ woda z tych źródeł jest zbyt miękka (l°tward. niem , gdy woda ze źródeł Ślejfereńskich ma 4° niem.), a zarazem z powodu zbyt wielkiej ilości C 0₂ niszczy rury, zastosowano t. zw. filtry marmurowe, których tlenek węgla wiąże się z węglanem wapnia w dwuwęglan wapnia, przez co woda osiąga twardość wody 4° niem. Szkic takiego urządzenia podał prof. Hrâskÿ w powołanym wyżej artykule w „Vëstniku pro vodni hosp.“ z r. 1925 ,* szkic urządzenia używanego obecnie

t    !*;

Jrtjll

/".Cf 1

mè

..

• л-"

..

шт

Au

Rys.

28.

resztę 48 °/₀ pokryli interesowani za pomocą pożyczki

na rys. 24). W tych górnych piaskowcach znajdujące się żyły wodne ujęto dla wodociągu Turnova. Są to właściwie 2 wodociągi : nowego i starego Turnova, a zaczyna się budowę 3-go wodociągu dla nowego miasta. Śtare miasto (6000 mieszkańców) uzyskało subwencję państwa i kraju w wysokości łącznie 30 °/₀ kosztów budowy, nowe zaś (3000 ludności) subwencję 52o/

50-letniej (б¹/^⁰^). Stary Turnov otrzymuje wodę w ilości 6 Ijs ze źródeł „Ślejfereńskich“ na lewym brzegu Jizery zapomocą sztolni o wym. 1 90/1*90 m poprowadzonej w piaskowcu gór-przez Biuro Techn. Rady Roln., podany mi przez kierownika oddziału wodociągowego Dra Ćernego przedstawia rys. 26.

Prof. Hrâskÿ przyjmuje chyźość wody 40 m na 24 godzin i zużycie do 6 dg marmuru na 1 w³ przefiltrowanej wody. Co kwartał usuwa się warstwę rozłożonego marmuru. Koszt 1 q marmuru o zawartości 90 °/₀ CaC0₃ wynosi około 40 kc.

Średnica głównej rury od źródeł Boreckich mierzy 125 i 150 m/m. Zbiornik o poj. 500 w³ wody. Koszt budowy wodociągu 2*9 milj. kc.

Za 1 w³ wody płacą odbiorcy w Turnovie 1 kc.

Wodociąg w Żeleznym Brodzie (3000 mieszkańców) 9 Ijs. Ujęto źródła położone na lewym stoku Jizery pod górą Kozakov w 2 miejscach zapomocą sztolni 40 m długich wpędzonych w stok góry (szuter dyluwialny lub starszy — nie wiadomo) o wymiarach 1*90x1‘00 m, do których woda dostaje się zapomocą otworów okrągłych, wykonanych w dnie co 6 w (rys. 27). Średnica rury doprowadzającej wodę mierzy 150 m/m.

Ujęcie wody gruntowej dla wodociągu w Tyniśte.

.....

By8. 29.

■“ч

•    - .fi

t    f

if

■

.1;.:

•i

-----—/

■I

гШЩмМЩ (

-j OV5|

Rys. 30.

nym i rozgałęziającej się w 2 strony o łącznej dług. 80 m obudowanej blokami betonowemi łączonemi 2 prętami źelaznemi (rys. 25). Zbiornik wyrównawczy ma poj. 300 m³. Koszt budowy wynosi 1*55 milj. kć. Nowy Turnov pobiera wodę ze źródeł „Boreckich“ znajdujących się na prawym stoku u spodu piaskowca kwarcowego (w tem miejscu nienakrytego) na wy-

Wodociąg spółki Mohelskiej. Wodę bierze się ze źródła u stóp lewego stoku doliny Mohelskiej (dopływ Jizery) i pompuje się na wysokość 100 m, a następnie 70 m zapomocą siły wodnej tej rzeki (0-7 m³ sek wody, spad 3 m, siła 21 HP). Woda Mohelki jest doprowadzona od jazu do turbiny zapomocą kanału żelbetowego o przekroju kwadratowym 700 m długim (rys. 28).

Wodę pompuje się В pompami tłokowemi (1 większa i 2 ! ten otoczono płytami betonowemi — jak na rys. 30 (płyta

mniejsze) do niższego zbiornika (na wysokość 100 m), a gdy ten jest pełny zamyka się dopływ do niego automatycznie i woda płynie do drugiego wyższego (70 m) zbiornika. Źródło o wydajności 8 Z/s ujęto sztolnią 7 m długą, o wym. 2 m wys. 1 m szer. ;    2 rury doprowadzające wodę mają średnicę 80

i 100 m/m; zbiorników wyrównawczych jest 4 o poj. 250, 100, 50 i 30 m⁸ (rys. 29). Sieć rur mierzy 30 km.

spodnia tylko na długości 50 m, nad płytą wierzchnią ułożono ciąg z rurek drenowych o średnicy O¹10 m dla odprowadzenia wody wierzchniej). Spad rurociągu 1—7°/₀₀, spad rurek drenowych 4 °/₀₀. Wodociąg obliczony na 3 Z/s. Są przewidziane 4 szyby rewizyjne co 100 m, o przekroju 1 X 1 м, a na końcu zbiornik wieżowy o wys. 18 m i poj. 200 m³. Popęd ma być elektryczny.

Wodociąg w Tyniśte n. Orlicą — w budowie ujęcie wody gruntowej w lesie tuż obok stacji kolejowej w piaskach ze szutrem. Założono ciąg z rur kamionkowych (co druga dziurkowana) o średnicy 15 i 20 cm, o długości 400 m w głębokości 4 m — poprzecznie do kierunku wody wgłębnej. Ciąg

Z niniejszego sprawozdania jest widoczne, jak usilnie Czesi pracują nad podniesieniem ekonomicznem swego kraju, będącego już przed wojną w wysokiej kulturze i nie zniszczonego — przeciwnie jak nasz — działaniami wojennemi.

Su.

Spis rzeczy.

A.    Uwagi ogólne..........

B.    Badania pedologiczne.........

C.    Osuszenia...........

D.    Nawadniania..........

E.    Uprawa torfowisk.........

F.    Stawy rybne..........

Gr. Meljoracje pastwisk.........

H.    Marglowanie gruntów piaszczystych ....

I.    Wstrzymanie usuwisk........

J.    Rekultywacja gruntów zniszczonych przez górnictwo

K.    Kultywacja nieużytków........

L.    Kanalizacja osiedli .    .....

Ł. Budowa wodociągów........

BIBLIOTEKA POLITECIlliCZlA

KRAKÓW

\Г

Л ’ ” ł' ;

'--Z, ..'- :

-•--iS,

i т

Л > Л";?:

^ - ; " - '

;    , ЛЛЛ --

^    -v' ч"    .    ^ ' ~г —-

^    ^ ^ '~«    ‘^Л',

•s{À.'4_

V Л    Л Л ri

î ШФ7 '

>Л-, Л

■ Л‘ =.'

V⁴

ШВ

У*

х^ча^ЙаЭ^-^.-оак*

-0.-L- - г Sâ    :§ЛЖ1гЩ =-*    •

vr

I, . -.. л ,-*3f    * ^;У'% î г. ifcJ    ^ А ъ - . л-^

.

'    '    Л Ä £ яз^ ' а " г I г Л- ЩЩг- ' ~ ж л - ł

л v    - л >. *л£ < >y fmgb Щш& * - « ЧтЛ - - JJf л - 'b;

■

^ N    kfr' Л ллт -.ri    -Л л V( f «=    —    v - ^    -

^h ~    ' M лЛ    ïX ÿ _    fi 'éÊè    ~ t Л

~ tJ g л # û    и m тщ *к

г Ъ У* ,»>    . V/ - X    ,    л fT t t s * --    -    -    „    <

-

r -' - -№ ‘ чХ ;    - ' 4l-S f ' 4 I Щ \ ■ -⁴> ? W₍ - fi sç-

-

, - fi-\ i -. ; *'. J t л г- X- -~-    •-- 2Г »' - c- "'■- 5 >- t x - -.

(| -N Л J % ï «Я ЛЛр xÆâ*'" ~ч    4ï Л- Л л    -Л' Л *4 Л '--T

-i хг^.х'^хп-'З'; "X    '■'

*

-

.

л

,\ к - ■• Л\ _    ~ Л'- 2s Y V- Г ;. ЛЛ ,, - ja .'- tK>b^ Ä % гл 4-> v\ ^T* b iS-

:

.

.

_______ ______

-    ■ у- ■ L .-    ^Л'

.'-Г :;.

'

-• •*

im

бЛ;

$•:

k'->.

vVX-

•Ш

- /> . х--.;

0*--х

WX

/»«X

Л '* <-

,    л м, . Ч

■

т "

44*ч-

fi ■■ -4.

vV';4

5- У, ⁴ ^ Г , •*- *

б* - ^

у    '•-■*    ¹    -    %-

Л=ж

Лж

A-'.vf

•ЛЛ-Л-“

r:V'..^

г!

-2 I

ь Ш

■ ''' '

•у**

ш~

ï-fi

к ’

:Л'

Sûr.

..-л • >-

уЛ'

l4ą

шн

^ ri Ах

р \ г -, , К&Ж-:

; Vï-fx ч-Л

-Л â^r - Ч\ 2 / , г    Л - .

Л kVt л 5. ч4-

гй

v;4"

ч:Л

£М

шаВШШВш

■

s &шА

AA

Ma-

ŁS^Srr

ч-

аша

'Г: ¹ {*■■•• •.' л.... ’-«sJ^SI

ШШ

K.V-;

А.<А^

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁOWNA

Г A AA’

1.33075

Kdn., Czapskich 4 — 678. 1. XII. 52. 10.000

штт>.

каА;а:-;С ■

Yy , Y ' л‘ - YY г î*a Ч / . ....-V" ' ' ‘

I ЩШ

■V ,'V- v , '&Щ

i ; ,: Y A a ■’ '&

Цр V

щАжААга A. >, Y

.‘ ' r 'ss£ ' ■ y ■    '• A^Tt •-■    ’ i’A.'    :    j£f s : £&{ '

Y '-*■ 4“ Yy '

*i%Y §‘^~

LT ,. A... JK

tY '    \ A ~ â ’

^ _,...... ;'    gL,_.

V ,(. * j ШЛШ

а¥ ,

; ;: -y, Ym

: : • - ; i ■■ : ;

l/Ж*"

■ш

ШЛ

аашша

f ъ]£Шц тАш

A AA

J?

-V

JfM c

&&‘Ai !

т.ч

i®

mm

s щААШ

шш <

;'y

' ; Л --H ^ |, -s:V ' ⁴> ;

■ ' Hi

■'..7

4;

II

аЖг

_ ЩШ Bwffi

-, л 'w, tV > , --K ■ '.-, &0 v *, : :" If /    ₄

чЩ1. -f' II I f J §| % '-;Щ Ö ■ f ‘§ r,

/

Й& ÿUfc 4 ' î2 i;- -

;%'■ ,V"y

тшнт. штшмт^

^ ]■ ЦААУ 'АААА^-ÿA

- J ;ä .......ЙШ1*

AA.

л.

A '<

"S???,

mm

fe'i.

î Ж:

’ ' *f ;"v .

A AA A A-'

[\жащ\7) A A: ;' Aff

Лк AAaÂA{Aa

■■

; J-À AA '-

>my&-

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297922

Z. . ’j -3>£;

*': ъ-№ЛЖ

Щщ;

s • -. -->v ■ - • .>•• ■

t 'i

■a ' YS

I AAA

m.

■

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297922

111-33075

¹

Dr. inż. Jindrich Kuj inek. Historickÿ vÿvoj rybnikârvstvî v éeskÿch zemich — w czasop. Vëstnik pro vodni hosp. 1926. — F. A. Zink. Der Teichbau. Berlin 1914. Doljan-Haempel. Handbuch der modernen Fischereibetriebslehre. Wiedeń i Lipsk 1921. — Ctyri-cet let trvâni

*) Według publ. : Stosunki rolnicze Rzeczypospolitej Polskiej, tom I — mamy 55000 ha stawów rybnych.

²

Inż. Dr. Rudolf Janota: Povâzenx pisćitych pud slinem — w czasop. Zemëdëlské zprâvy. Praga 1922. Ctyricet let trvâni... i Zprâva o ëmnosti... Dr. Wł. Vorbrodt, prof. Uni w. Jag.: Odczyn gleby a roślina. Kraków 1926. Dr. F. K. Terlikowski, prof. Uniw. Pozn. ; O wapniowaniu gleb. Poznań 1926,

³

jeśli to jest niemożliwe — szkody i utrudnienia bezpośrednie i pośrednie były zawsze wynagradzane.

Warunki te obejmują szereg szczegółowych wymagań, jak obowiązek rekultywacji, ułożenie programu eksploatacji, prawne domniemanie, że szkoda wynikła z eksploatacji, udział znawców rolniczo-technicznych w komisjach nawierzchnycli, zachowanie ziemi rodzajnej, oznaczenie terminu ukończenia ro-