vj

Jt

*

&

t

* ■■■ 1

*s-*cf i

1S

■

PI

:

»]

>*

•A

'ii

Aa} i

■' v

rś; 4 «

p I ^

pa

te*

„Vj

'

L*Jfe ^

i

■

suL

h

•>■

s

i

*1

9 t

Afj

■

ft

KF

.•i

•**ri£ąF

r ~

♦*' A

-»

mr

pfr .1

m

> *:

• ^piSSpi*

■

* i"’"

■ t* * A

£ r't

Al*

JE

* ” V ■

¹ t

*

¹

• >

,.v

£. .

'

^ \

▼y*

.

Iftf

1,

Et

•*

L iV

X

A

-¹

IR

*N

»

m ‘ r 1, k*

,*■

1

p

i-M

F."

d

Ł

IS, #.    4.

£3L

A-

w

■ , :

M

m

■ 1 ■ m

/

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231476

1’:

*.

.

•K

/

X'\.

r

r

■■

/

i

/

i

>

■*

i

>Y'v‘

■■ '•

.

.

4»

$

i.

-4

•:

(s >

■ ,

\

\

\

)

i

V

✓

/

\

C

4

l,

MERYKA

"Y

* V,

'■</

-r

■i, •

•v

» III

..4?

<*.

■/ »

STEFAN WłAD. BRYłA

j'

i

I

\

:

✓

/

- . •' ;

■

■

\

•t

.

\; -

AMERYKA

DR. STEFAN WŁADYSŁAW BRYŁA

CZWARTY TYSIĄC

\T

/

•i

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO LWÓW POZNAŃ MCMXXI

r Krak

rl#    liĄ Si

SZELKIE PRAWA PRZERÓBEK I PRZEKŁADU ZASTRZEŻONE.

^EC/^

BIBLIOTEKA

SŁOWY

OKŁADKA WEDLE RYSUNKU IRENY PETZOLDÓWNEJ

KI.ISZK WEDLE FOTOGRAFJI ORAZ WEDLE ORG. AKWATINT J. PENNELLA

ODBITO W DRUKARNI .DZIENNIKA POLSKIEGO. WE LWOWIE, UL. CICHA 5.

TELEFON 283.

Alce. Mr/„-

NA POKŁADZIE TEUTONICA

JCfi

MÓJ PIERWSZY DZIEŃ AMERYKAŃSKI

„NAJPIĘKNIEJSZE MIASTO NA ŚWIECIE".

BOSTON

AMERYKAŃSKIE ATENY

F1LADELFJA

SOUTH BETHLEHEM I LEHIGH YALLEY

CAPE MAY

WASHINGTON

Z HARRISBUROA DO KRAINY ŻELAZA

PITTSBURG

OBRAZKI NOWOYORSKIE

WODOSPADY N1AGARY

CHICAGO

W AMERYKAŃSKIEJ DR0GERJ1

„THE ZENITH CITY OF THE TJNSALTED SEAS“

Z DULUTH DO YELLOWSTOŃSKIEGO PARKU

NARODOWY PARK YELLOWSTOŃSKI

Z YELLOWSTONE DO SALT LAKĘ CITY

MIASTO MORMONÓW

Z SALT LAKĘ CITY DO SAN FRANCISKO

* SAN FRANCISCO

NA OCEANIE SPOKOJNYM

HONOLULU

NA POKŁADZIE TEUTONICA

pół do pierwszej mam)'’ się udać z liverpoołskiego portu na pokład „Teutonica“. Dzień jest ponury, melancholijny, okropny, beznadziejny; deszczu niby niema, ale jest mgła i coś w guście dżdżu.

Parę minut przed oznaczoną godziną przybywam na Prince’s Landing Stage, z którego mamy wsiadać. Posługacz chwyta natychmiast moje pakunki, pytając tylko: „Teutonic, sir?“ i na potwierdzającą odpowiedź, wprowadza mnie do drewnianej budy, zwanej szumnie poczekalnią, przepełnionej już pasażerami i odprowadzającymi odjeżdżających. Wszędzie pakunki, pakunki, pakunki, pomiędzy którymi stoją gromadki, czule się żegnające, wzdychające, kręcą się dzieciaki niesforne, nawoływane wciąż przez rodziców, a od czasu do czasu zjawia się pan, wyglądający na marynarza, albo posługacza okrętowego, zasypywany z wszech stron pytaniami, niecierpliwie wyczekującego tłumu.

Minął bowiem dawno termin oznaczony, nadchodzi pierwsza, a drzwi zamknięte. Z przed Prince’s Landing Stage odjeżdża jeden parowiec, odjeżdża drugi: drzwi zamknięte. Oczekujący zaczynają się niecierpliwić.

Wreszcie w trzy kwadranse mniej więcej po terminie zjawia się mój posługacz, chwyta pakunki, rzuca je na wózek wraz z jakimiś innymi i z uroczystym pośpiechem otwiera drzwi drewnianej budy, witany ze wszech stron okrzykiem ulgi: Nareszcie !

Nareszcie, nareszcie. Aha! Tak! Nareszcie otwarto drzwi, nareszcie widzimy złoty napis : „Teutonic“ ; ale cóż z tego! Czekamy w dalszym ciągu z tą różnicą, że w mokrej mgle, a nie pod dachem poczekalni.

Powoli zjawiają się, oczywiście, policjanci, oddzielając pasażerów od tych, co ich żegnać przybyli; powoli skądeś majtkowie zaciągają mostki i przerzucają z brzegu na statek. — No, nareszcie !

Tym razem naprawdę! Zaczynamy wchodzić na okręt,, poszukiwać kajut. W mojej zastaję już jakiegoś, zdaje się, Niemca; skonstatowawszy to, wychodzę znowu na pokład.

Widać stąd na brzegu kolosalne mrowie ludzi, raz jeszcze żegnających się, raz jeszcze parę słów znajomym rzucających. Jeszcze przelewają się przez mostki na okręt nowi współtowarzysze kilkudniowi, ale coraz wolniej; coraz ich mniej. Obok długie pasy bez końca, ciągle w ruchu, rzucają na okręt pakunki, niemiłosiernie traktowane przez majtków. Z poza poczekalni Prince’s Landing Stage wyglądają w mgle nowe sylwetki olbrzymiego gmachu li-yerpoolskiego urzędu portowego. To wszystko, co z miasta we mgle dostrzec można.

Wreszcie ściągnięto mostki, odstawiono pasy: „Teu-tonic“ już naładowany. Ryknął przeciągle raz i drugi; dmuchnął silniej dymem z kominów i od brzegu zaczął się odsuwać.

Z obu stron zaczęły powiewać chustki i kapelusze. — Good bye! — Niekiedy.na długo!

Odsuwamy się coraz bardziej. Na tle czarnej masy tłumu, zalewającego brzeg, widać tylko migające wciąż; białe chustki, którym odpowiada cały pokład. Migają już gdzieś daleko, ciągle, wytrwale.

Jakiś inny statek zajmuje miejsce „Teutonica", zasłania tłumy. Już ich nie zobaczymy! Good bye!

Gdzieś po prawej stronie ciągną się długim, milowym szeregem doki liverpoolskie, sylwetkami tylko we mgle

NA POKŁADZIE TEUTON1GA

widne. Gdzieś po drugiej widać siatkowy szkielet wieży w New Brighton, również mgłą zasnuty. Jeszcze chwilę jakiś ciemniejszy pasek na widnokręgu, ląd, Anglja, Europa! Aż wreszcie powoli niespostrzeżenie niknie. Tylko szare, smutne morze i szare, mgliste niebo.

Good bye, stara Europo! Good bye !

Przy wieczornym obiedzie, pierwszym wspólnym, skąpo tylko padają słowa. Jeszcze sztywność**nie prysła. Zorjentowałem się tylko, że obok mnie siedzi jakaś trzy-stufuntowa chyba Amerykanka, dalej jakaś młoda (zdaje się) miss; naprzeciw mnie jakiś Jersey’czyk. Wogóle pasażerów mało.

Damę amerykańską spotkałem nazajutrz na pokładzie ; wynajęła od Stewarta krzesło tuż prawie przy mo-jem. Słońce rozbiło mgłę i odkryło cudny szafir niebios, który w falach morskich zaczął się przeglądać i odbijać. Miejscami tylko wśród fal ukazywały się plamy piany białej.

Ale na falach statek balansował nieco i niewiasta z krzesła po paru kwadransach znikła. Na lunchu i obiedzie nie było jej ; złotowłosa miss nie przyszła też. Pewno miały pilne zajęcie gdzieś w innej części okrętu! No, tak! Morze !

Słońce świeci i dzisiaj. Ale oficjalny raport kapitana, zawieszony za szkłem w klatce schodowej, brzmi: „Rough sea“. Ach, tak! I ja zączynam to też powoli odczuwać! Jakiś Anglik rzuca nagle serwetę i szybko wybiega

z jadalni...

JCfi

Niech przeklęty będzie Krzysztof Kolumb, co ten wa-rjacki plan jazdy do Ameryki wykonał!

Niech przeklęty będzie wynalazca pierwszego okrętu i pierwszego parowca transatlantyckiego!

Niech przeklęte będą amerykańskie drapacze chmur, które jadę oglądać. Po co oni je tam wybudowali, ci amerykańscy' inżynierowie, warjaty!

Nie wiem, ile osób było na śniadaniu i lunchu, (ja nie byłem też), ale wiem, że Baedekery i Mayery kłamią. Czytałem tam, że wikt na okręcie to „Mastkur". Tak! Byłaby prawda, ale...

Ale ja dziś cały dzień nie tknąłem nic! Dopiero na wieczorny „obiadu zjadłem kawałeczek ryb}'’ i wypiłem dwie filiżaneczki herbaty, prawdopodobnie (sam nie czułem) dość kwaśnej; wcisnąłem w nią bowiem pół cytryny. I to jest „Mastkur“ ! Pocieszam się tem, że to nie tylko ja, ale conajmniej połowa sali. Mój biedny Niemczysko rozpoczął jeszcze przedemną. Tylko tak dalej !

Uspokoiło się nieco i nowe siły zaczęły wstępować w rozprószonych współbiesiadników. Ale smutny był powód tego uspokojenia.

Morze było „rough“, jak poprzednio, tylko statek biegu zwolnił. Przed wieczorem zapadła mgła tak gęsta, że niedaleko tylko wzrokiem sięgać było można. Raz wraz odzywała się syrena „Teutonic’a“ dla uniemożliwienia zetknięcia zbyt serdecznego z jakimś innym okrętem, przepływającym może w pobliżu. Długi, przeraźliwy, żałosny ryk rozlegał się w przestrzeni bez echa. Dokoła było mgłę białą tylko i fal trochę tuż obok okrętu widać, już nie rozpychanych potężnie kadłubem statku i szybko niknących

w dali, ale wolno, leniwie przewalających się. Okręt ledwie sunął naprzód.

A równocześnie oziębiło się znacznie. Znaleźli się więc zaraz ludzie, którzy w pobliżu dojrzeli ,.iceberg“, górę lodową. — Teraz ! — Po niedawnej katastrofie „Titanica!"¹)

To na wrażliwszą część pasażerów rzuciło popłoch. W spokojnym zwykle wieczorem „reading-roomie“ zaczęto rozmawiać o mgle, o lodzie, o „TitaniCu¹¹ i trwożyć się,

Morze było wciąż szare i zasnute mgłą w dali. A niekiedy ukazywały się na niem białe masy, płynące niepewnie. Góry lodowe! Więc „niebezpieczeństwo“ jest!

Zapadał wieczór zwolna, a z nim mgła coraz większa, coraz gęstsza. Tuż obok statku jeszcze było fal trochę, coraz bledszych i niedaleko zlewających się z szarą, czerniejącą masą mgły. Wreszcie zapadła noc zupełna. . Tylko gdzieś na maszcie majaczyło blade, czuwające światełko.

Niebezpiecznie było płynąć nawet tak wolno, jak dotychczas. Statek stanął zupełnie i zlekka tylko kołysał się na falach. Słychać było w ciemności lekki plusk fal, a w minutowych odstępach przeciągły, przykry głos okrętowej syreny. Gdzieś w oddali zgadywano góry lodowe.

W kajucie ciasnej i dusznej, było jeszcze nieprzyjem-niej. Przez cienkie ściany statku ten plusk!    1 ta syrena!

Dwa razy obudził mnie popłoch w kajucie sąsiedniej, już zderzenie z icebergiem, już rozbicie statku widzącej.

Nadeszło wreszcie rano, a z niera przeświadczenie, że żyjemy jeszcze i statek cały. Ale mgła zrzedła tylko nieznacznie i tylko bardzo, bardzo wolno poczęliśmy się poruszać naprzód. Syrena ryczała co chwil parę. Kiika ice-bergów spotkaliśmy też; szczęściem dość daleko i szczęściem kapitan nauczony „Titanic’iem“ nie pędził całą siłą pary.

Po dwu dniach mgły i wyczekiwania ogólnego, uczuliśmy dnia trzeciego (już blisko tydzień podróży ! Powinni-byśmy wedle planu być dziś w Quebec ; będziemy chyba za tydzień drugi!) szybkie, silniejsze kołysanie. Ten przykry zwykle ruch statku napełnił wszystkich radością. — Słusznie! — Statek ruszył naprzód.

Było jeszcze ponuro i chmury przewalały się po niebie, siekąc drobnym deszczem fale morskie. Tylko gdzieś na północy wiatry wyrwały w nich szmat i ukazały smutne, wczesną godziną nieco żółtawe niebo.

Statek szedł znowu prędzej, budząc i płosząc szare fale, co w zdumieniu budziły się, pryskały pianą białą i odrzucone gdzieś daleko, łagodniały, uspokajały się zwolna. Poniżej wyrwy w chmurach połyskiwało morze jaśniejszym, chropawym nieco falami blaskiem. Na wschodzie, ' ponad szarem morzem widać było wąską ławicę . mgły, z której wyszliśmy przed chwilą.

Ameryka musi być niedaleko. Wręczono bowiem pasażerom, udającym się do Kanady, „karty imigracyjne".

Widziałem jedną. Zawiera nazwisko i parę dat, dotyczących osoby imigranta. Zaś po stronie drugiej znajduje się objaśnienie w.dwunastojęzykowem tłumaczeniu.*

Polskie tłumaczenie jest też; brzmi ono (cytuję dosłownie bez najmniejszej zmiany:) „Ta kartka musi byc trzymana przez trzy lata. Takowa ma byc oddana urzen-dowym ludziom zazondana przez nich".

To samo zdanie umieszczono i po rusińsku. Ale nie miano odpowiednich czcionek, a przecież nie chiano użyć łacińskiego abecadła. Więc czytamy: „Cro kapmky mpeda mpu poku sobamu. Tllpeda so nokazamu ypragnakam npabumepcnsbehhure, hakoru zasthagotomb moro“.

Po rosyjsku: „Emyro dyrirsmky hysmho cospandeme repezr mpa roga. Ha zanpocr rusevbnukobe gępshabresite, ■cnbgyemb eso amr oingamt“.

Niech kto zrozumie! Ręczę słowem, że.odpisane co

do litery.

Ale i w niemieckiem tłumaczeniu nie najlepiej się przedstawia: „Diese Kartę muss drei Jahre sorgfaltig aufbe-wahrt werden. Wenn immer Regierungsbeamte dieselbe verlangen, muss selbe yorgezeigt werden".

We francuskiem tłumaczeniu błąd jeden tylko. Ale za to po żydowsku podobno bezbłędnie i — żydowskim alfabetem!

Tak wygląda „urzędowa" kanadyjska „karta imi-

gracyjna".

Zwolna pogodniało niebo, deszcz ustawał, wiatr milkł. Poprzez chmury coraz częściej przeglądał niepewny, blady błękit niebios i ożywiał szare fale.

Aż przed wieczorem już nisko, całkiem nisko nad widnokręgiem trysnęło słońce pękiem promieni. Trysnęło raz i drugi, zbudziło w falach skry i płomienie złociste i zwolna, gdzieś w mgłach dalekich zapadać poczęło.

Wieczór upływał. Na zachodzie, jeszcze jasno było i odblaski po falach szły, znacząc je dziwnemi, pysznemi barwami. Ale dalej nieco, w' stronie, skądeśmy przybyli,

mgły coraz niższe, coraz gęstsze coraz bliższe były. Tylko-w pobok okrętu mknęły szybko w tył fale, ginąc, rozpływając się wkrótce w jednym, niebieskawym pomroku, co ogarniać zaczynał niebo, morze, mgły, świat cały.

Przeszedłem na lewą stronę pokładu. Tłum nagromadzony patrzył gdzieś w jednym kierunku, szukał czegoś. Na jaśniejszym nieco zachodzie, jakaś kreska czarniała, zwolna grubiejąc, rosnąc. Na niej jakieś światełko migać poczęło, latarnia morska.

To wyspa jakaś, skała pusta zresztą, nie — ląd, ląd f

Ameryka!

Na drugi dzień od wczesnego ranka towarzj^szył nam po lewej stronie brzeg kanadyjski w milowej może odległości. Poszarpane, puste brzegi; góry błękitne, śniegami białymi często poplamione; skały dzikie, pustką bezludną tchnące. Chwilami pasek jakiś ciemny na widnokręgu i po drugiej stronie widać było. Chwilami jeden i drugi statek ostrymi masztami zarysował się, lub pasmem dymu czarnego wionął.

Przed wieczorem zaś przystanął „Teutonic“ na chwilę. A zdała od brzegu skądeś oderwał się jakiś statek i zbliżać się do nas zaczął. Rył to pilot. Przybywał przeprowadzić nas rzeką św. Wawrzyńca. Pusty, posępny, ogromem ponury ocean skończył się już.

Rano stał już „Teutonic" w Quebec. „Urzendowe ludzie" byli na pokładzie i swoje „urzendowe" sprawy załatwiali z pasażerami, którzy zwolna, jeden po drugim, opuszczali statek.

Przy mostku, na brzeg prowadzącym, stał jakiś starszy człowiek i z każdym zdań parę zamieniał. Zgadywałem w nim też „urzendową" figurę.

Wreszcie i ja znalazłem się przy nim. Zvvrócił się do mnie i zadał dziwne pytanie :

— Do jakiego Kościoła pan należy?

— Rzymsko-katolickiego — odpowiedziałem.

I usłyszałem nieoczekiwane powitanie:

— God bless you in our country!

— (Niech cię Bóg błogosławi w naszym kraju 1)

Tak witała mnie Ameryka.

¹

Na parę tygodni przed wyjazdem moim do Ameryki zatonął na Atlantyku Titanic, wspaniały parowiec, wskutek zderzenia z górą lodową, przyczem przeszło tysiąc osób utonęło.

MÓJ PIERWSZY DZIEŃ AMERYKAŃSKI

T) ierwsze wrażenie: błoto, błoto, błoto. Wąskie, krzywe, JL strome uliczki, brukowane czy nie, wszystkie pełne błota, przez które trzeba brnąć, brodzić, skakać. Pozatem brzydkie, dość liche domy i parę budynków wspaniałych, jakie śmiało w europejskich stolicach umieścićby można; pośrednich, tak typowych dla miast naszych, niema zupełnie.

Czasem uliczki są tak wąskie, „że ich wcale niema'¹. W miejsce bruku czy chodników poumieszczano szerokie, wygodne, żelazne schody, rdzewiejące zresztą zlekka po brzegach, gdzie ludzie nie przechodzą; w środku trzymają się o wiele lepiej. Nauka moralna: Niekiedy dobrze jest być deptanym.

• Nie miałem najmniejszego zamiaru zwiedzać miasta, w k torem właściwie nic do widzenia niema, chyba prócz rzeki św. Wawrzyńca. Jeślim tu wstąpił, to dla powodów innych zupełnie.

Otóż niedaleko Quebec, w Chaudiere, jest obecnie w budowie most żelazny, ogromny, mający już zresztą poza sobą „amerykańską¹¹ historję. Amerykanie muszą mieć mianowicie wszystko największe na świecie; tymczasem w Anglji, w Europie istnieje most na zatoce rzeki Forth o największych rozpiętościach przęseł, które mają po 521 metrów, t. j. przeszło po pół kilometra. A w Ameryce takiego jeszcze nie było.

Gdy więc nadarzyła się sposobność, zaprojektowano na potężnej rzece św. Wawrzyńca, obok Qnebec, most żelazny wspornikowy i lat temu kilka rozpoczęto roboty. Już, już na filarach kładziono żelazne belki, już olbrzymie słupy w stumetrowej wysokości sterczały nad wodą; już w niedługim czasie oczekiwano otwarcia mostu, gdy w tern, pewnego pięknego poranku, chwila trzasku, huku okropnego rzeki. Miljony poszły na dno i miljonów potrzeba było na uprzątnięcie gruzów z rzeki.

i duma inżynierów zapadła się w nurty

Ale — równocześnie z oczyszczeniem łożyska, wypracowano pospiesznie projekt nowy, z uwzględnieniem nauki, danej przez zwalenie mostu pierwszego — i po dokładnem przestudjowaniu go i zbadaniu, przystąpiono do nowej budowy, zaczynając od początku — od dna — od fundamentów. Te właśnie prace jechałem oglądnąć.

Po kilkunastu interpelacjach z różnymi obywatelami ąuebeckimi, z których każda prawie miała wynik inny, zdecydowałem się wreszcie pojechać koleją z Levis *) do • Chaudiere. Ale, że pociąg dopiero koło południa odjeżdżał, pochodziłem jeszcze trochę po ąuebeckiem błocie.

Trudno mi o samem mieście dodać coś ponad to, co wyżej powiedziałem. Pokręciłem się po jego drewnianych miejscami chodnikach, żelaznych schodach i kamiennych brukach, obejrzałem kupę błota, zwaną Marche Champlain obejrzałem katedrę, zamek, kamienne ostre mury cytadeli, broniącej Quebec, „kanadyjskiego Gibraltaru" ; wreszcie wyszedłem na Dufferin Terrace, ulubione, zdaje się, miejsce spacerowe mieszkańców. Jest ono, coprawda, śliczne. Na stokach cytadelnej góry, na potężnie rozkraczonych mitrach z przyporami, szeroka terasa z widokiem na ogromny pas rzeki, na stoki jej prawego brzegu, na morze hen

*.) Levis jest miejscowością leżącą naprzeciw Quebec, po drugiej stronie rzeki św. Wawrzyńca.

w dali. Dalej nieco zwęża się, ale stopniami drewnianymi pnie się wyżej jeszcze pod samą gdzieś cytadelę.

Ale tak daleko nie zaszedłem. Trzeba było zawrócić ku rzece, ku promowi, który miał mnie przewieść na stronę-drugą do Levis.

Stacja tego „miasta", pierwsza amerykańska stacja, jaką ujrzałem, zaimponowała mi stanowczo — spluwaczkami. W poczekalniach przed ławkami niema słołów, jak u nas; za to przed każdą kolosalne, półmetrowe spluwaczki, które Amerykanie co chwil parę biorą za cel i to-bardzo celnie. Zresztą co kraj, to obyczaj! U nas, w cywilizowanej Europie, pluje się z reguły na podłogę. W Ameryce na podłogę nie splunie nikt: splunąć może w spluwaczkę lub w sąsiada; w tym ostatnim razie ktoś komuś-przynajmniej szczękę złamie.

Gdzieś niedaleko bił jakiś dzwon miarowo, dzwony naszych wiejskich kościołów żywo przypominający, przerywając głośną jak zwykle francuską ¹) rozmowę w poczekalni. I dopiero po chwilach paru, gdy bić przestał, spostrzegłem, że pociąg stoi na stacji. Wskoczyłem doń szybko.

Wkrótce ruszył; znowu gdzieś dzwony bić zaczęły, rzecz dziwna — mimo ruchu pociągu nie słabły wcale; ba. na każdej stacji prawie coraz to nowe słyszałem. Co to jest? Święto jakie? Uroczystość?

Ale dopiero wysiadłszy w Chaudiere, zrozumiałem ich znaczenie. Nie kościoły to były, ale lokomotywy amerykańskie. Drogi, torem poprzecinane, nie są zamknięte „rampami" ; podróżni bardzo często używają szlaku w miejsce dróg lichych lub nieistniejących; więc lokomotywy uzbrojone są w dzwon, zaczynający bić, gdy pociąg z miejsca rusza.

Więc byłem w Chaudiere! Gdzieś w pobliżu był most •ąuebecki! Złapałem jakiegoś jegomościa, o drogę pytając: polecił mi pójść w lewo, obiecując most o milę angielską, {mniej nieco, niż nasze dwa kilometry). Poszedłem wzdłuż toru we wskazanym kierunku

Uszedłszy tak metrów kilkaset, spotkałem dwu robotników, którzy na moje, dla pewności, powtórzone pytanie wskazali drogę wręcz przeciwną. — Masz tobie! — Zawróciłem, znów ku stacji się kierując.

Po drodze spotkałem jeszcze dwu gentlemanów, z których jeden radził iść w prawo, a drugi w lewo. Nie rozumiałem nic. Iść w prawo, czy w lewo ? Jest most, czy go niema? Co ci Kanadyjczycy za bzdury plotą?! Przestałem pytać i poszedłem drogą, którą na początku mi wskazano — przed półgodziną.

Wreszcie ujrzałem jar szeroki i rzekę w dole; tor szedł dalej mostem, świeżo widocznie naprawianym.

Wyjaśniła się zagadka! Mieli prawdopodobnie rację wszyscy: były mosty dwa — oba żelazne, oba kolejowe, jeden w budowie, drugi w naprawie. Tylko ja miałem pecha; doszedłem do tego, który mnie nie obchodził wcale lub niewiele. Ale niech tam ! Obejrzałem go i w chwil parę wracałem do „ąuebeckiego" mostu, idąc znowu torem.

Wedle danych wskazówek skręciłem za arugiem „Crossing" linji kolejowej. Używam tego wyrazu, gdyż Francuzi kanadyjscy przejęli bardzo wiele słów wprost z angielskiego, co prowadzi niekiedy do pociesznych kombi-nacyj językowych.

Była to droga polna; innych w Kanadzie — zdaje się — niema. Słynne są nasze drogi „polskie", znane daleko drogi górskie w Karpatach, ale niczem są one chyba w porównaniu z kanadyjskiemi. Są to w czas deszczowy poprostu pasy błota wśród łąk, zalanych wodą. A deszcz kropił wciąż z małymi przestankami. Wyszukując miejsca nieco suchsze, skakałem czas długi. Wszędzie do

koła były łąki i pola, gdzieniegdzie jednak jeden i drugi domek ścianami zabielił się. Poszczególnych zagród nie traci się tam nigdy z oczu, za to rzadko gdzie pokaże się większa ilość obok siebie stojących.

Aż doszedłem drogą, potem polami, do świeżego nasypu kolejowego, gdzie zobaczyłem kilkunastu robotników. Polecili mi iść wzdłuż toru, świeżo kładzionego. Byłem już niedaleko.

Niedaleko ! — Tak, — ale co do odległości tylko. Bo, jeśli nie jest przyjemnie wędrować po błotach dróg kanadyjskich i skakać przez rowy łąk tamtejszych, to stokroć gorzej jest iść po świeżym torze, zwłaszcza, gdy ten tor zalany jest wodą i gdy miejscami tylko szyny ponad tę wodę wystają. Widać pech przyczepił się do mnie. Postanowiłem jednak zwalczyć go po amerykańsku i bez względu na kanadyjską wc/dę, kanadyjskie błoto i kanadyjski świeży tor maszerowałem zawzięcie naprzód.

Aż po dobrej chwili ujrzałem szeroką dolinę rzeki’ św. Wawrzyńca, która kilkadziesiąt metrów niżej toczyła brudne fale, ogromna, potężna. Obok stały kolosalne drewniane rusztowania, stosy kamieni, belek, dźwigarów żelaznych. Gdzieś w dole krzątali się, pracowali ludzie jak mrówki. W rzece widne były w dwu miejscach ogromne skrzynie, z belek i desek pozbijane; widocznie fundamenty zakładano.

bogaty, gdyż wszystkie zęby

Trudno mi szczegółowo opisywać tutaj, co za roboty były w toku. Nawet fachowcy muszą mieć tysunek dla zrozumienia; tu tembardziej kusić się o opis nie będę.— Powiem tylko, że drapałem się po drabinach i schodach, chodziłem po belkach i deskach, oglądałem żórawie, ma-szyny, prace, niezbyt jeszcze zresztą posunięte, na co bardzo chętnie udzielił mi pozwolenie inżynier kierujący, człowiek widocznie bardzo — miał złote. — Biedaczysko !

Oglądnąwszy most, zawróciłem.

Wprawa w chodzeniu po szynach, nabyta poprzednio, przydała mi się i w powrotnej drodze; przydała tem więcej, że chmury, jakby litując się nad zbyt mokrą ziemią, zapłakały raz jeszcze — i to więcej, niż rzęsiście. Bajury pozmieniały się w jeziora błotniste — które znów przebyć musiałem.

Ale nie wracałem tą samą drogą. Inżynier ze złotymi zębami, poradził mi iść inną odnogą toru, a potem „drogą królewską" (,,royal“) do tramwaju elektrycznego, idącego też do Levis. Szlak ten, istniejący już óddawna, miał być wygodniejszy o wiele i już radosna nadzieja wstępowała we mnie, że „pech minął". Jacyś spotkani drwale wskazali w oddali parę domków, a między nimi drogą „królewską", więc prawdopodobnie dobrą; •— wszystko szło jak po maśle.

Ale doszedłszy do „królewskiej drogi"⁻, stanąłem zdumiony. Co ci biedni królowie tej Kanadzie zrobili, że ich tak spostponowała! Kupa kamieni i błota ozdobiona bogato kałużami, ciągnąca się pomiędzy domkami, a potem wśród pól; wzdłuż niej rów zarośnięty, a na nim, na be-leczkach niewielkich, deska podłużnie ułożona jako chodnik też hojnie błotem przystrojona, — może dla tego chodnika drogę „królewską" nazwano ?

Nie chciałem wierzyć oczom i zatrzymałem się, smętnie spoglądając na drogę. — Co robić? — W tej chwili spostrzegłem, że nadjeżdża jakiś wózek służący prawdopodobnie do przewozu towarów. Była na nim jednak tylko jedna paka, a na niej dwu robotników; dwaj inni siedzieli na koźle. — Krzyknąłem im zapytanie, czy to naprawdę droga „królewska" i czy do Levis prowadzi — Odpowiedzieli „tak", zapraszając zarazem na wózek jadący, w tę samą stronę.

na

Oczywiście przyjąłem z wdzięcznością; wdrapałem się wózek, usiadłem jako trzeci na pace. Woźnica zaciął

Pojechaliśmy — nie — popędziliśmy; konie zaczęły iść coraz prędzej, gnane przez woźnicę, chłopca młodego. Zaraz za domkiem zaczęły się pagórki.

konie i pojechaliśmy. Pech stanowczo zaczął się odemnie odczepiać.

Radowałem się przedwcześnie! Kto nie jechał, jak ja _,,drogą .królewską", ten niech wymyśla na polskie drogi. Ja nabrałem dla nich szacunku. Przynajmniej galopować po nich nie można.

A my pędziliśmy jak szaleni. Koń-warjat gnał, galopował, chlapał, bryzgał, rzucał dokoła biotem, wodą, .grudami na wózek, na nas, na najnieszczęśliwszych przechodniów przypadkowych. Rwaliśmy pod górę, leciała paka w tył wozu, cisnąc nas do desek; pędziliśmy na dół, spadała z nami na kozioł; galopowaliśmy po równi, sunęła z kąta w kąt, z jednej strony na drugą. Skakał wózek na kanadyjskich kamieniach, skakała paka na kanadyjskim wózku, skakałem ja na kanadyjskiej pace, skakał mi habig na głowie, a pince-nez na nosie. Gdzieś, zdaje się, mijaliśmy domki, pola, laski; nie wiem napewno. Dwoma palcami lewej ręki wyszukałem jakąś szparę w pace i gwałtownie jej się uchwyciłem ; prawą usiłowałem trzymać krawędź paki. Przybierałem wobec Kanadyjczyków minę możliwie najobojętniejszą i tern bardziej zły byłem tajoną złością, a zarazem śmiać mi się chciało serdecznie. ■Zdaleka mignął mi dym lokomotywy; koń zdało mi się, przyspieszył jeszcze galopu, chcąc jej dorównać.

Nie wiem, nie mam pojęcia, jak długo trwała ta wa-rjacka jazda. Skupiłem właśnie całą uwagę na szparę w pace, gdy nagle wózek stanął. Spoglądałem ździwiony mile. Jakto? Nareszcie? Tak naprawdę nareszcie!'!

Były jakieś domki, była droga pomiędzy nimi, chodnik już brukowany i szyny tramwajowe, a na słupie telegraficznym napis: „Arret des chars". Zaczynało to wyglądać na coś cywilizowanego. Zeskoczyli wszyscy z wózka; zeskoczyłem i ja uszczęśliwiony.

Wkrótce nadjechał tramwaj, inny niż nasze europejskie, długi, znacznie dłuższy niż nasze, wewnątrz nie ławki mający, ale krzesła, dające się obrócić w dowolnym kierunku. — Wsiedliśmy.

Powiadam konduktorowi:

— Levis. — Ile?

— Dziesięć centów.

Wyjmuję dziesięciocentówkę; wręczam mu. Zmienia mi na dwie pięciocentowe sztuki; jedną wkłada do puszki, podobnej do skarbonek żelaznych, drugą mi oddaje. Robię wielkie oczy, patrzę nan, jak na warjata, ale nie chcąc zbytniego okazać zdziwienia, chowam spokojnie pieniądz do kieszeni. I owszem!

Tymczasem tramwaj leciał. Nie mogę bezwarunkowo użyć innego słowa. Jakieś ogromne spadki, jakieś nadzwyczaj ostre łuki, i to w spadkach: sprawiały, że wóz chylił się gwałtownie we wszystkich kierunkach, w przód, w tył, na boki, — ale motorowj' zazdrościł widocznie laurów kanadyjskim woźnicom i pędził, jak szalony. Mając jednak wygodne dość krzesło w miejsce paki, mogłem nieco przyglądać się okolicy i architekturze domów kanadyjskich.

O okolicę mniejsza. Góry, lasy — chwilami potężny strumień rzeki św. Wawrzyńca; chwilami jakiś dopływ mniejszy, zawadjacki, też pędzący szalenie. Natura doskonale odpowiadająca mieszkańcom!

Ale nie mniejsza o kanadyjskie gmachy. Są zaiste przepyszne i Kanadyjczykom zaszczyt przynoszące. Zwykłe drewniane paczki z kilku oknami w dwu rzędach; przed drzwiatni na niebezpiecznie cieniutkich słupkach weranda z ozdobami, mogącemi śmiało konkurować z najbardziej warjackimi ornamentami wszystkich możliwych stylów; dostęp do nich po paru schodkach z ulicy, a raczej z ulicznego błota. A, aby jeszcze piękniejszy efekt uzyskać,

©O

*****

ozdobiono domy kolejno różnemi barwami, troskliwie po-dobieranemi. Widziałem dom zielony obok czerwonego,, żółty obok niebieskiego, brunatny obok białego i podziwiałem artystyczną kulturę budowniczych.

Nagle zbliżył się do mnie konduktor, a, wyczytawszy w oczach moich pytanie, uprzedził je, mówiąc:

— Five cents, please.

Włożyłem pięć centów do puszki, wzruszając lekko ramionami. Nie mógł to odrazu wziąć całej należytości? Dziwni są Kanadyjczycy i dziwne są kanadyjskie przepisy!

I pogrążyłem się znów w podziwianiu Kanady, jej urządzeń i jej mieszkańców.

Gdy z Levis powróciłem do Quebec, miało się już ku zachodowi, ale było jeszcze dość jasno. Wstyd mi było zrazu ukazać się na mieście w mojem niemiłosiernie za-chlapanem ubraniu. Gdzieś u nas nawdt w jakimś Kulikowie, wTzięłyby mnie z pewnością ,organy bezpieczeństwa", za „niepoprawnego włóczęgę" lub za jakie inne indywiduum spokój publiczny zakłócić mogące i zaopiekowałyby się mną troskliwie. — Tu było wszystko all right; nawet nie zwrócono na to uwagi w hotelu. Jakżem był szczęśliwy^ gdym się znalazł w moim numerze!

Taki był mój pierwszy dzień amerykański.

>f

¹

Quebec zachował do dziś dnia francuski charakter.

„NAJPIĘKNIEJSZE MIASTO NA ŚWIECIE".

wagonie jeszcze dowiedziałem się, że „najpiękniejszem miastem na świecie" jest Montreal. Nie tylko najład-niejszem, ale bardzo starożytnem i posiadającem nadzwyczaj cenne zabytki i pamiątki z lat dawnych. A, że pobyt mój w tern mieście był ograniczony, przeto musiałem się spieszyć. Wczesnym rankiem przebiegłem miasto i wydra-pałem się pó dwustu, czy trzystu drewnianych schodach na „Mount Royal“, gdzie znajduje się „najpiękniejszy park na świecie" i przy najładniejszej w świecie pogodzie przespacerowałem się po nim.

U stóp góry leżał Montreal, o wiele stąd piękniejszy niż zbliska; gdzieniegdzie sterczały wieże kościelne, a w środku starego miasta dźwigało się kilka drapaczów chmur. Dalej był port, szeroka wstęga rzeki św. Wawrzyńca, a jeszcze dalej jezioro św. Ludwika. A choć równie pięknych miast naliczyć można dziesiątki, to jednak patrząc przez bynajmniej nie pomniejszające podwójne szkła przesady francuskiej i samochwalstwa amerykańskiego,, powtarzam za Montrealczykami: „Montreal to najładniejsze miasto na świecie".

Ale tylko widziany z tego punktu : z Mount Royal, z daleka. Bo czar pryśnie prędko, gdy zejdzie się w długie, proste ulice, zabudowane przeważnie ściśniętymi, małymi, niezgrabnymi domkami, między którymi widzi się od czasu do czasu równie lub i bardziej jeszcze niezgrabne kamieniczki i kilka ponurych drapaczy. A chluba budowni-

2*

czycłi mońtrealskich, kościół Notre Damę, okazuje się również wcale niegodnym swego paryskiego imiennika, a nawet bliższego architekturą Opactwa Westminsterskiego.

Jedna tylko część miasta, położona bliżej uniwersytetu, wyróżnia się dodatnio ; zabudowana bowiem systemem willowym, tonie poprostu w zieloności, przypominając żywo analogiczne dzielnice miast angielskich. Rzeczywiście mieszkają tu głównie Anglicy, którzy w Kanadzie są warstwą bogatszą, choć, przynajmniej w tej części kolonji, mniej liczną.

Tu stoi uniwersytet i tu na kilka godzin przerwałem bieganie po mieście, zwiedzając najpierw szkołę, labora-torja, a popołudniu port i jego urządzenia, co dopiero przed

wieczorem ukończyłem.

Jednakowoż pozostało mi jeszcze czasu tyle, by wstąpić do jednej z największych chlub miasta, do' Chateau de Ramesay, w którym mieści się obecnie muzeum, założone w r. 1862 przez. The numismatic and antiąuarian Society of Montreal.

Niepozorny to gmach z zewnątrz, parterowy, kilka okien ledwie mający. I tylko jakaś stara armata, stojąca w ogrodzie i kul przy niej kilkadziesiąt świadczy, że nie jest to dom zwykły, że w nim mieszczą się pamiątki dawne, cenne, a nawet bezcenne.

Zaiste są cenne. I dziwię się, że mój przewodnik amerykański nie wyszczególnia wielkiej ich części, a zaznacza tylko sucho, że,„w budynku mieści się muzeum". Postaram się w części tę gorszącą niedbałość usunąć. Może przecież kto z czytelników będzie kiedyś w Montreal. Niech wie, jakie skarby pamiątek w nim się mieszczą!

Są tam więc aż cztery pokoje zwane Council Room, East Hall, Metcalfe Chamber i jeszcze jeden, nieopatrzony. żadnym napisem. Sale niewielkie, mające po dwa, trzy okna najwyżej. W nich mieści się szafek i stołów kilkanaście pełnych^pamiątek. Trudno mi dokładnie opisywać,

gdzie przedmiot który leży; wymieniam je więc w porządku, w jakim je zauważyłem, sądząc,, że chętnie poszuka ich każdy, do kogo suche wyszczególnienie przemówić zdoła. A sądzę, że przemówi. Zaiste jest to jedno z „najcenniejszych muzeów na świecie".

Zaczynam więc. Są tam antyki takie: Afisz teatralny z r. 1842. Zaproszenie na bal z r. 1855. Fotografje z jakiejś wystawy montrealskiej z r. 1860. Na jednym z pierwszych miejsc parę fotógrafij wozu kolejowego, którym jechał książę Walji, na otwarcie mostu królowej Wiktorji, kilkanaście miedziorytów z przed stu lat mniej więcej ; parę kartek ze stuletniego może atlasu. Kawałęjc sztandaru z r. 1772 „Pamiątki (relics) z Louisbergu" z r 1758 (Nie mam pojęcia, coby to za „relics" być mogły; podobno jakaś bitka z Indjanami tam się zdarzyła). Pod napisem tym znajdują się pordzewiałe gwoździe, zamki, klucze i kawałek wachlarza. „Fascimileautographs" gubernatorów kanadyjskich. Wycięte i nalepione na płótnie papierowe podobizny angielskich medali za waleczność. Fotografja angielskiej „Magna Charta" nadanej przez Jana bez Ziemi. Drzewo genealogiczne rodziny de Bonffleurs, ręcznie „ozdobnie" pisane różnobarwnymi atramentami. fmtogrhfje modeli dawnych bram w Quebec. „Pamiątki boerskie" z południowej Afryki; pod tym napisem znajduje się kapelusz jakiegoś (montrealskiego?) ochotnika, który wziął udział w transwaalskiej wojnie, jego rewolwer i t. d. Oczywiście kilkadziesiąt portretów.

Ale największą „starożytnością" jest dzwon z r. 1724, który, ze względu na swój wiek i wypływającą zeń nadzwyczajną wartość,, stoi w osobnej szafce oszklonej, na środku jednej z sal, która przez wzgląd na tak cenny antyk, powinnaby nosić nazwę „sali dzwonowej⁴*.

Nie kuszę się o wypisywanie przedmiotów pomniejszych; wszak i Baedeker we wszystkich muzeach tylko najcenniejsze wymienia. Jest ich jeszcze kilkadziesiąt i sądzę, każdy, ktokolwiek do Montreal zabłądzi, wstąpi do Chateau de Ramesay i zwiedzi je z czcią należną dla tak bezcennych, starodawnych zbiorów, jakim równych niewiele w świecie znaleźć można.

I wdzięcznym mi będzie, żem je zdołał odkryć i ocenić, ukryte za suchą, bezlitośnie suchą wzmianką mego „guide-book“.

BOSTON

ld South Meeting House. Dawny zbór zbudowany w r. 1730 i jako taki jeden z najstarszych budynków w Ameryce. Jest przeto niemniejszą dumą Bostończyków niż Kapitol Rzymian, a Wawel Krakowiaków. Niewielki budynek z wieżą raczej brzydką o śpiczastym dachu, cały owinięty winem. Obecnie mieści się w nim jedno z „najsławniejszych muzeów amerykańskich¹⁴, zawierające wprost bezcenne, jedyne w świecie pamiątki. W dodatku tylko miejscowe, amerykańskie. Europejskich niema w niem z zasady.

Oczywiście pierwszą wolną chwilę w Bostonie poświęciłem na zwiedzenie tego sławnego muzeum. I, ażeby zachęcić każdego, ktokolwiek czytać będzie te wiersze, podaję spis tych przedmiotów, które podczas zwiedzania zdołałem wynotować:

Cegła z południowo-wschodniego naroża (co za dokładność !) więzienia Libby w Richmond. Pudełko drewniane, zrobione z drzewa uzyskanego z rozbiórki starego •domu w Salem w r. 1842 (co za antyk ! Objaśnienie głosi, że to drzewo ma ze dwieście lat. No, no!)

w r.

Trzy stare centy amerykańskie. Kopja (!) paszportu z r. 1795. Stara gazeta z r. 1791. Kamyk, podobno przywieziony z Rzymu. Napis głosi „1900 years old“. Przyznam się, że nie bardzo rozumiem, co ma 1900 lat, czy kamyk? Fotografje lichtarzy angielskich zrobionych 1636. Książka drukowana jeszcze (!) w r. 1653; jeden jedyny tak stary unikat w całem muzeum.

Znowu kawałek drzewa ze starego domu. Tym razem dla odmiany z Worcester i też dla odmiany pudełka zeń zrobić nie zdążono. Znowu pieniążek. Tym razem hiszpański z r. 1729. Jeszcze jeden kawałek starego drzewa, w danym wypadku z mostu zbudowanego w r. 1775. Robótka ręczna z napisem „140 years old“. Three old pa-pers (gazety) 1767, 1776, 1804. Koszulka dziecięca (100 years old). Osobno, za kratą, aby nikt przystępu nie miał, szpinet z r. 1779. Kapelusz żołnierza heskiego z XVIII w. Wieniec dębowy z liści drzewa, które zwaliło się (!) w r. 1856, Torebka ręczna „130 years old“. Pantofelki ślubne żony jakiegoś jenerała. „Antiąue round table* prawdopodobnie również „100 years old“. Znowu kawałki drzewa z fregaty „Constitution" i z jakiegoś chicagowskiego fortu. Garnki, z których niektóre nawet „over 100 years old*. Pomyśleć sobie! Over 100 years old! Znowu kawałek drzewa z Old South Bridge — tym razem zrobiono zeń laskę. Kajdanki z przed 100 lat’.

Przeglądam po kolei wszystkie te bezcenne skarby, świadczące w tern bądź co bądź naprawdę najkulturalniej-szem .mieście amerykańskiem — w każdym razie o... wiel-

kiem zamiłowaniu przeszłości i wielkiej dla niej czci. A razem przypominam sobie rozmaite pół-cyrkowe pseudo-

za-

muzea, jeżdżące u nas od miasteczka trzeciorzędnego do miasteczka czwartorzędnego, i przychodziła mi na myśl owa herbata, którą w r. 1776 wrzucili do morza Bostoń-czycy, co jak wiadomo było bezpośrednim powodem wybuchu amerykańskiej rewolucji. I ryzykując wyrzucenie z czcigodnego przybytku amerykańskiej kultury, podchodzę ku przydługiej nieco miss, inspektorce muzeum amerykańskich osobliwości — i badając wzrokiem stronę, w której drzwi się znajdują, pytam z niewinnie złośliwym uśmiesz-

kiem, czy czasem w muzeum niema tej herbat}/ w r. 1776 wrzuconej do morza. A miss... powstaje i z najpoważniejszą w świecie miną i z również najpoważniejszem w świecie „Yes, sir“ prowadzi mnie w kąt, gdzie wśród starych szczotek i potłuszczonych naczyń (pewnie też „over 100 j/ears oldu) leży mała szklana probówka, a w niej nieco herbaty/ To odrobinka owej bostońskiej, wrzuconej do morza.w r. 1773! Ażeby zaś upewnić niedowiarków, umieszczono obok na wielkim arkuszu całą genealogję, którą tu dosłownie przytaczam gwoli pamięci i gwoli rozradowania serc amerykańską dbałością o tradycję :

Herbata bostońska „presented by Edmund S. Porter 1793, who had it from Mrs. Martha Wild of Dedham, who rec’ d¹) it from Mrs. James Chutt of Jamaica Plain, who had it from Mrs. Dr. Jabez Dow of Dover N. H. nee Hannah Waitt ofMalden, who had it from her mother Rebecca, Daugther of Thaddeus Mason of Charlestown; she mairied (1) William Harris of Boston 1767,    (2) Samuel Waitt ot

Malden 1780“.

Jestem głęboko przekonany, że każdy niedowiarek po przeczytaniu tej genealogji w autentyczność tej heibaty bostońskiej bezwzględnie uwierzy. Tembardziej, że tuż obok widnieje wielki napis : „Te przedmioty zostały wypożyczone lub darowane przez Old South Association na stalą w^s tawę dla ciebie i wielu innych, którzy przyjdą jeszcze po tobie. Żadnego z nich nie możnaby zastąpić, jeżeliby uległ uszkodzeniu. Uprasza się usilnie o nie dotykanie ich !“^

Zaprawdę „żadnego z a przedewszystkiem bostońskiej herbaty.

nich nie możnaby zastąpić¹¹ —

W Bostonie jest jeszcze drugie muzeum, również słynne w Ameryce pamiątkami amerykańskiemi „Old State

House“, stary, jeden z bardzo w Ameryce starych domów, bo pochodzący aż z r. 1748. Byłem tam wkrótce po zwiedzeniu Old South Meeting House. Ale nie przyglądałem się specjalnie ani słupkowi z drewnianej' balustrady domu zburzonego w r. 1363, ani skrzypcom z r. 1861, ani wycinkom ze starych gazet. Przeszedłem też obok fotografji jakiejś oberży, obok zaproszenia na jakiś londyński bankiet odbyty w r. 1903, obok .dokładnej kopji fotelu prezydenta z przed amerykańskiej rewolucji", a nawet obok pozwijanych kołder, też pewnie starych, — i skierowałem . się wprost do zarządcy z zapytaniem, czy i tu jest bostoń-ska herbata z r. 1773,.

I najoczywiściej była. Tym razem obok małej fla-szeczki z herbatą, znalazłem napis :

Bottle containing tea, found by Thomas Mellville in his shoes the morriing after the tea party, December 16, 1773. (Butelka zawierająca herbatę, znaleziona przez Tomasza Melville w trzewikach nazajutrz po „the tea party"²) 16 grudnia 1773).

To mi wystarczyło. Przestałem zwiedzać muzea bo-

stońskie.

¹

rec’d=received (otrzymała).

²

„The tea party“ nazywają w Ameryce owo wrzucenie do morza herbaty w Bostonie.

AMERYKAŃSKIE ATENY

rT''uż obok Bostoąu, a właściwie na przedmieściu Bo-X stonu, zwanem Cambridge, po drugiej stronie Charles

River, wznoszą s‘i| gmachy Harwardskiego Uniwersytetu.

roz-

Jedne

Poznać je można odrazu po zieleni ogrodów, wśród których się znajdują. Już od Felton Hall kończą się przedmiejskie domy, ładne, o wiele ładniejsze niż gdziekolwiek-indziej w Ameryce, aby ustąpić miejsca nieregularnie rzuconym gmachom, przypominającym nieco Oxford czy Cambridge angielski. Gmachy są różnego wieku, nieomal pamiętają najstarsze czasy amerykańskiej kultury Stanów. Wszakże Boston, to miejsce, gdzie najpierwsi emigranci prz3rpadkiem nie byli bandytami, ani zbrodniaizami, ani awanturnikami, szukającymi przygód i złota, ale ludźmi o wysokiej kulturze, ludźmi, którzy opuszczali kraj 10-dzinny li tylko z racji odmiennych przekonań religijnych. Wszakże Boston to miejsce z tradycją przesadnie purytan-

skiego wychowania, gdzie •kwitła kultura, kwitła nauka, może nie na poziomie europejskim, ale nieskończenie wyżej niż równocześnie gdzie-kolwiekbądź w traperskiej Ameryce. Dzisiaj, ze wzrostem miasta, z napływem innych mieszkańców, znikła bezmyślna purytańska surowość. Miasto jest jeszcze wlą spokojniejsze i zamknięte w sobie, więcej mz ir^® amerykańskie; — ale już na ulicach wolno., go mawiać, a pastor purytański nie napiętnuje głośno, jeżeli z kobietą słów parę zamieni. A by-

na

tle surowych obyczajów

na ulicy mężczyzna

wało tak dawniej i kary nieraz spadały surowe. — Bądź co bądź kultura Bostonu jest wysoka, nauki kwitną, a choć § Amerykanie śmieją się, że dwuletni Bostończyk umie na pamięć Homera, a Boston nazywają „Amerykańskiemi Atenami", to przecież tej nazwy i tej reputacji nawet Nowojorczyk Bostonowi zazdrości.

A tembardziej zazdrości mu Harwardskiego ‘Uniwersytetu ; najstarszy w Ameryce, datujący się jeszcze z r.

1638, rozwijał się od tego czasu ciągle. Dobudowywano coraz to nowe hale, mieszczące sale naukowe, bibljoteki, zbiory i laboratorja. Najstarszy z dzisiaj istniejących Massachusetts Hall pochodzi z 1730 r.; a obecnie każdych parę lat przynosi nowy budynek, stawiany przez uniwersytet, przeważnie przez byłych studentów, przez zjazdy starych „klas“. Bo uniwersytet Harwardski, to nie uniwersytet europejski, który uczy i tylko uczy, lecz wzorem Oxfordu szkoła, w której student uczy się, — ale zarazem i wychowuje się i żyje i z którą się zżywa czasem nawet serdecznie. Student przybywający do szkoły najczęściej mieszka w t. zw. dormitories, gromadnie z drugimi, zaprzyjaźniając się z nimi na całe życie. I dlatego po latach przybywa na zjazdy, aby odświeżyć stare koleżeństwo, — po latach, zrobiwszy majątek, buduje własnym sumptem laboratorja, składa dary i fundacje. I dlatego entuzjazmuje się, g6y słyszy w stadjum bojowy footbalowy okrzyk harwardski ; coprawda nieco dziko i nieco egzotycznie brzmiący:

Rah ! Rah! Rah ! Rah! Rah! Rah! Rah! Rah!

Harward !

Gdy drużyna harwardska rusza na drużynę z konku-rencyjnego Yale University, która odpowiada starymi ża_ bierni głosami z Arystofanesa: *

AMERYKAŃSKIE ATENY

Brekekekex! Koax! Koax! Koax!... i gdy base-ball lub foot-ball zaczyna walić ostro, dziko, po barbarzyńsku, a w każdym razie nie po europejsku, rozbijając głowy i nosy grającym, a nieraz — ozęsto — przyprowadzając ich do utraty przytomności i omdlenia.

F1LADELFJA

iasto jedno z bardziej europejskich w Ameryce, podobne do miast Starej Anglji, — i jak one mogące się pochlubić ponad dwóchsetletnią tradycją. W danym wypadku tradycja jest par excellence związana z kwakrami, którzy z Pennem zajęli dawniej indyjskie terytorjum. A że kwakrowie odznaczali się zawsze niezgrabnością i dobro-dusznością, przeto do dziś dnia Filadelfja słynie z niegrab-nych kobiet, a nadto nazywana jest z angielska „city of the brotherly love“. To miasto bratniej miłości odegrało bardzo wybitną rolę podczas wojny o niepodległość, jest powszechnie czczone, szanowane oficjalnie, a nieoficjalnie, pocichu, w kącie wyśmiewane przez amerykańską opinję, która nie może darować, że tramwaje chodzą w niem w najlepszym razie leciutkim truchcikiem i która uporczywie twierdzi, że ze szczytu filadelfijskiego ratusza po ośmiuset schodach chicagowczyk zbiegnie na dół w krótszym znacznie czasie, niż filadelfczyk spadnie, wyskoczywszy przeż okno. O tramwajach przekonałem się naocznie, o spadaniu filadelfczyków przez okno, dotychczas nie, co jednak nie przeszkadza, że w dwu trzecich wierzę amerykańskiej opowieści.

Natomiast z wielką dumą i zarozumiałością spogląda arystokrata filadelfczyk na jakiegoś dorobkiewicza nowojorskiego, albo, broń Boże, chicagowskiego. Przecież porządny

FILADELFJA

R1

filadelfczyk, jak grand hiszpański umie wyliczyć wszystkich swoich antenatów — wstecz aż do chwili przybycia ich da Ameryki. Dalej czasem sięga, ale rzadko. Czasem bowiem jest po co, ale czasem lepiej nie. Jakkolwiek bądź te dwieście czy dwieście dwadzieścia lat, w które mniej więcej sięgnąć potrafi jest dla niego taką samą dumą, jak dla ga-skończyka czas conajmniej Karola Wielkiego. A zarazem odno.si się tak do sąsiada z tradycją tylko stu pięćdziesięcioletnią, jak ów gaskończyk do sąsiada, który drzewem swojem rodowem sięga tylko w wiek Ludwika XIII.

I w tern leży różnica arystokracji filadelfijskiej od plu-tokratycznej arystokracji chicagowskiej, która w hierarchji socjety umieszcza się nie wedle amerykańskich antenatów, ale wedle amerykańskich miljonów.

Jak na takie arystokratyczne miasto przystoi, ma Fi-ladelfja swoje stare, historyczne budynki. Jeżeli w bostoń-skiem muzeum są kawałki drzewa i kawałki cegły z domów „over 100 years old“, to tu w Filadelfji są jeszcze domy „over 100 years oldL Zdołano przecież połączyć kwakierski pietyzm z amerykańską praktycznością! Domy,, a raczej domki, które stały „over 100 years“ na głównych ulicach, domy, których burzyć z pietyzmu nie chciano, a które stały na gruntach o wartości dziś wielomiljonowej,. poprostu przewieziono w całości do ogromnego podmiejskiego Fairmont Park. I tak Filadelfja ma swoje domy „over 100 years oldu.

Są jednak budynki, których tradycja okazała się bezwzględnie silniejszą nad dolary i których filadelfczyk nie przenosił i nie przeniesie! ’

Przedewszystkiem zaś Independence Hall, niewielki jednopiętrowy budynek z wieżą w pośrodku, w którym ogłoszono niepodległość Stanów Zjednoczonych w r. 1776-

i w którym pomiędzy portretami pięcia jenerałów cudzoziemskich najbardziej zasłużonych amerykańskiej sprawie, znajduje się dwu naszych : Kościuszko i Pułaski. A nieco dalej Carpenter’s Hall i dom Betry Ross, która uszyła pierwszy sztandar pasiasto-gwiaździsty.

Ale to wyjątki. Bo dokoła zaczynają cisnąć się drapacze, może nie czterdziestopiętrowe, ale w każdym razie dwunasto i czternasto, takie sobie niziutkie. W takim- Nowym Yorku niktby na nie nie spojrzał nawet. A reszta miasta, to mrowie małych dwupiętrowych jednorodzinnych domków, mrowie ogromne, rozmieszczone rzędami w regularną kratkę, w której nawet rozeznać się trudno.

Zaraz drugiego dnia po przybyciu, szedłem taką długą, długą uliczką w północnej części miasta. Była to jakaś 19 lub 20 Ulica Północna (North 19th Street). — Szedłem wzdłuż szeregu domków dwupiętrowych, niemal jak krople wody do siebie podobnych. Każdy był z czerwonej cegły ; każdy miał białe okna i każdy miał po trzy schodki białe marmurowe od ulicy.

Było późne popołudnie. Na ulicy wyskakiwały dzieciaki i udawały foot-ball, tłukąc się piłką zawzięcie. Na schodkach porozsiadali się filadelfczycy i przyjmowali na nich wizyty sąsiedzkie. Na długiej, jak strzała prostej ulicy, widać było wszędzie to samo i to samo. Proste poprzeczne ulice, podobnież czerwone, rozbrzmiewały także od krzyku bawiących się dzieci. Minąłem tak kilkanaście ulic: wszędzie to samo. Aż doszedłem do znajomego filadelfczyka; przyjął mnie również na schodkach, serdecznie, łatwo i bez ceremonji. Dopiero na kolację weszliśmy przez sień domową. przez pokój, do małego zielonego za domem ogródka, otoczonego z angielska wysokim murem. Dotykały doń inne, sąsiednie, kubek w kubek do niego podobne. Takich nieskończonych szeregów małych rodzinnych domków, takiej ■dobrodusznej monotonji niema chyba nigdzie w Ameryce.

FILADELFJA

33

Wzdłuż rzeki Schuylkill River, przez którą przerzucono, szereg mostów, z których filadelfijczycy są niezmiernie dumni (czasem słusznie) ciągnie się jeden z najładniejszych znanych mi parków: Fairmont Park, ogromny, pełen wzgórz i kotlin, pełen bujnej zieleni drzew. Pozatem mieści w sobie owe stare filadelfijskie domki, częściowo przewiezione tu gwoli pietyzmowi dla tradycji. Jest dom Penna, jest domek Arnolda (oba „over 100 years old“); jest do-mek Granta i jeszcze inne domki („very old“). A przecież to miasto to mrowisko domów do siebie jak dwie krople wody podobnych, to mrowisko o tradycji takiej do-broduszności, o sławie takiej powolności, musi mieć i ma powód tego, że pomimo tylu lat, że pomimo tylu nowo powstałych konkurentów utrzymuje się, rośnie i rozwija. Umiało się do czasów nowych przystosować.

I dopiero nad szeroką Delaware River zrozumieć można dlaczego to miasto taką rolę w Ameryce odgrywa. Jeden obok drugiego wharf; czasem dachem żelaznym, czasem tylko budą drewnianą przykryty. Zajeżdżają w nie jeden po drugim statki, sypią się z nich towary z całego świata na podjeżdżające kolejowe wozy. Gwizdy świstawek, głosy syren, dzwony lokomotyw, plączą się w jedną me-lodję ciągłej, uporczywej, stale i pilnie prowadzonej pracy, która od dwustu z dobrą górą lat idzie w Filadelfji tym samym, może jak na Amerykę trochę wolnyrrj, ale wciąż tym samym krokiem.

SOUTH BETHLEHEM I LEHIGH YALLEY

ethlehem jest miejscowością, oddaloną sto parę kilometrów od Filadelfji, a liczącą około dwudziestu do trzydziestu tysięcy mieszkańców, przeważnie robotników. W jego bowiem południowej dzielnicy, South Bethlehem, znajdują.

największych w Stanie Pensyl-

się huty żelazne, jedne ¹ z wanji, a zarazem w Stanach Zjednoczonych (naprawdę największych).

Wyjechaliśmy¹) około ósmej rano z dworca Reading-Station, leżącego przy Market Street, w samym środku Filadelfji. Osobny pociąg wiózł około dwustu członków i komitetowych. Gwarno było zrazu w wygodnych (na podobne Wycieczki) amerykańskich pullmanowych wozach, — ale już w połowie drogi zaczęły się opróżniać. Coraz większa bowiem ilość jadących zaczęła się przenosić oczywiście w stronę bufetu, urządzonego w wagonie towaro-wym. Nie było w nim wiele: były sandwich’e, było piwo i były świetne amerykańskie soft drink’i (napoje bezalko-holiczne, bardzo tu używane). Piwem zaopiekowali się przedewszystkiem licznie reprezentowani na kongresie Niemcy, soft-drink’ami nieliczna część Europejczyków i Amerykanie (a przecież mają rację te Yankesy!). Naturalnie nie brakło jednego jeszcze napoju, mającego w Ameryce zbyt ogromny, podawanego przed obiadem, w czasie obiadu

po obiedzie, podawanego przy każdej sposobności: wgdy z lodem.

cream’y (lody), soft-drink’i.

Bo woda z lodem, to narodowy trunek amerykański. — Nie whisky, nie piwo — Amerykanin rzadko sięga po * nie. Przy swej bądź co bądź ogromnej pracy niszczącej szybko organizm, nie chce i nie może niszczyć go jeszcze szybciej i jeszcze pewniej alkoholem^ Więc nie używa go, natomiast systematycznie niszczy żołądek przy pomocy ice-water (wody z lodem), której pochłania kolosalne ilości. Ice-water jest wszędzie: w wagonach kolejowych, w poczekalniach hotelowych, w drug-store’ach, w biurach, wszędzie. Pozatem ogromnym popytem cieszą się ice-„ice-cream-soda“ i wszelakiego rodzaju

wpy

Ale Niemcy pochłaniali piwo. A pochłaniali tak zapamiętale, że nie wypłoszył ich z buletu nawet dym,

chający się tam przez ogromne, których nie można było zbyt szybko przymknąć w czasie jazdy dość’długim tunelem pod Landis Hills. I dopiero, gdy pociąg stanął w South Bethlehem, tuż obok huty że laznej, zdobyli się na poświęcenie „dla nauki i powoli, powoli zaczęli opuszczać wagon z piwem, pozostawiając __ nie wątpię, że troskliwej — dwu czy trzech

otwarte drzwi wagonu,

je opiece

murzyńskich posługaczy.

Na gruntach huty czekano już na nas. Było z trzydziestu przewodników i komitetowych, którzy zajęli się

gośćmi, oprowadzając ich po zakładzie. Czasu było stosunkowo niewiele; zaczęto Więc zwiedzanie natychmiast, a i tak nie wszystko zdołaliśmy zobaczyć

Nie będę pisał tu o piecach i gruszkach, o u > robie płyt pancernych i walcowniach. Kto się tem jj) j .; znajdzie wyjaśnienie w fachowych lub popularny h podręcznikachdla tych zaś, co rzecz znają, opis jest ternbar dziej zbyteczny*. Ograniczę się tylko do POdama pam cyfr Zakład założony przez J. Fititza, a wysoko juz sto ,

jący za jego następcy Whartona, zawdzięcza swój rozwój dzisiejszy głównie M. Schwabowi, kierownikowi od lat dziesięciu. Położony tuż obok South Bethlehem między rzeką Lehigh, a linją kolejową „Philadelphia and Reading Railway Company“ rozciąga się na gruncie półmilowej przeszło długości a kilkusetmetrowej szerokości. Mieszczą się tam piece o produkcji, dochodzącej stu tysięcy ton miesięcznie, walcownie szyn i belek żelaznych o najrozmaitszych przekrojach, których wyrabiano dziennie (24 godzin) do trzech tysięc3>- ton. Ciężaty tych beleczek dochodzą nieraz do trzystu prawie funtów na stopę długości, tj. około czterystu kilogramów na metr. Na składzie jest stale około dwudziestu tysięcy ton żelaza, gotowego do natychmiastowej wysyłki.    •    .

Najciekawszą jest jednak ogromna kuźnia z prasami o sile czternastu tysięcy kilogramów, służącemi głównie do wyrobu płyt pancernych dla okrętów wojennych tak amerykańskich jak i europejskich. Tu roczna produkcja wynosi około dwunastu tysięcy ton.

Potem znów inne części zakładu; więc budynek, gdzie w jednej części wyrabia się armaty o średnicy, dochodzącej do czternastu cali (około 37 cm.); było ich w robocie podobno około stu dla Stanów Zjednoczonych i jakichś innych państw amerykańskich. W drugim końcu tegoż budynku robiono najrozmaitsze maszyny ; przewodnicy uwagę zwracali głównie na cztery turbiny o sile 5.500 koni parowych, oraz turbinę przeznaczoną dla Canadian Niagara Power Company o sile 12.500 koni parowych.

ma bowiem około 500 m. długości, a 60 m.

Budynek ten jest podobno „największym tego rodzaju na świecie",

szerokości. W ostatnim roku dobudowana doń część nowa ma 400 m. długości a 20 m. szerokości.

Potem znów odlewarnie stali i żelaza, potem znów inne działy, które można było oglądać, a których już opisywać, ani cyfr podawać nie będę. Kręciliśmy się wciąż

„ w gorącu, buchającem z pieców, z żelaza płynnego czy czerwonego, w hałasie i stukocie młotów, w turkocie maszyn najrozmaitszych. — Co chwilę jakiś starszy delegat pozostawał w tyle, łącząc się z tą częścią wycieczki, która na lunch zapowiedziany udała się o wiele prędzej, niż to w programie zapowiedziano i w ostatnim ze zwiedzanych budynków, było nas z pewnością o połowę mniej, niż; w pierwszym.

Aż wreszcie i nas pozostałych zaprowadzono do wielkiego, czerwonego budynku, w którym czekały zastawione stoły, a za Yiimi ogromna część wycieczkowców, zajadających już oddawna w najlepsze. Ale i dla nas miejsc nie zabrakło; na każdem była woda z lodem, był jakiś buljon (piszę „jakiś“, są tu bowiem najrozmaitsze rodzaje z najrozmaitszemu nazwami), leżały szynki i straszna amerykańska kwaśno-gorzko-słona sałata z jakichś niemożliwych korzonków. Na zakończenie — oczywiście— znowu ogromna porcja lodów i dolewanie wciąż nowej ice-water.

Po lunchu pojechaliśmy dalej.

Jechaliśmy doliną rzeki Lehigh, „amerykańską Szwaj-carją“. Tutaj każdy prawie stan ma okolicę, ochrzczoną tern mianem i każdy uważa swoją za najpierwszą i naj-^ piękniejszą. Co do mnie — jakkolwiek jestem z pełnem uznaniem dla piękności przyrody w Lehigh Valley — nie nazwałbym jej Szwajcarją amerykańską, ani nawet amerykańskimi Beskidami. Jest sobie rzeka Lehigh River i pły-    <•

nie sobie w dolinie Lehigh Valley, w dość wąskim miejscami wąwozie; dokoła są góry i lasy, miejscami jakieś .biota. Bardzo pięknie, ale takich „Szwajcarji“ jest na święcie z kilka lub kilkanaście tysięcy.

Natomiast ta Szwajcarja ma coś, czego nie można zobaczyć w innych Szwajcarjach, a przynajmniej nie we wszystkich.

Ma więc kanał spławny, zbudowany już przed dziesiątkami lat w celu ułatwienia transportu węgla, a posiadający na swej całej długości (200 km.) od Mauch Chunk do rzeki Delaware obok miasta Bristolu 75 śluz.

Ma ta Szwajcarja liczne fabryki cementu, wyrabiające rocznie około dwudziestu sześciu miljonów beczek.

Ma najrozmaitsze zakłady przemysłowe, wyrabiające.. , a raczej „czego nie wyrabiające", możnaby się zapytać. W jednem, niewielkiem zresztą, mieście Allentown jest 274 zakładów fabrycznych.

Ma wreszcie najrozmaitsze kopalnie, vf pierwszym rzędzie kopalnie węgla. Do jednej z nich w Nesąuehoning wstąpiliśmy — nie na długo zresztą, a i to głównie nie do kopalni, lecz do „Coal Breaker".

ma bo

Węgiel tu wydobywany ma oczywiście sławę „najlepszego węgla na świecie". — Pominąwszy amerykańską przesadę, przyznać trzeba, że jest bardzo dobry; wiem ok. 87 proc. czystego Węgla, a pozostawia ok. 12 proc. popiołu ; wedle broszurek, które wręczono uczestnikom wycieczki, ma jeszcze, ogromną liczby zalet, których nawet nie kuszę się wymieniać.

rna po-

The Lehigh Coal and Navigation Company dobno około pięciuset miljonów ton węgla w swych złożach, z czego rocznie, pracą dziesięciu tysięcy robotników, wydobywa około czterech miljonów, a wywozi je na własnych linjach kolejowych, których łączna długość wynosi przeszło czterysta kilometrów.

No — dość cyfr.

Z Nesąuehoning wyjechaliśmy z godzinnem opóźnieniem. Nie tylko nasze pociągi to potrafią! — w Ameryce też nie jest to nadzwyczajną rzadkością. — Jechaliśmy już doliną rzeki Schuylkill przez T amaąuę i Reading prosto do Filadelfji, gdzie stanęliśmy już późnym wieczorem.

Nie mogę się pod żadnym względem uskarżać na powrót; Amerykanie zabawiali nas przez całą-drogę i udzie-

i,

GO

r-

Nd

Ci

CO

lali licznych inforraacyj; murzyńskie chłopaki roznosiły sgfcnd-wich’e, kawę, lody, soft-drink i inne; czas płynął bardzo mile. Ale żal mi było kilkudziesięciu Niemców, którzy wzięli udział w wycieczce. Mimo kolosalnej ilości flaszek z piwem, zabrakło tego trunku! Prawdopodobnie zbyt wiele

wypili jadąc do Bethlehem.

Bo przecież murzynkowie czarni cały zapas otoczyli troskliwą opieką podczas postoju w Bethlehem i Nesąue-honing.

¹

Wycieczki do South Bethlehem, do Cape May, do Wa-shingtonu i Pittsburga robiłem jako uczestnik XII kongresu żeglugi.

CAPE MAY

/^"\ Cape May powiada Baedeker: v_y „Cape May City (78V₂ mil angielsk miasteczko z 3006 mieszk. (w r. 1909), miejsce kąpielowe, do którego przyjeżdżają mieszkańcy Filadelfji, a po części „Southerners“ i „Westerners" • (t j. mieszkańcy stanów południowych i zachodnich). Jego pięciomilowy „strandw jest twardy i gładki i tern samem dozwalający na bardzo przyjemną jazdę automobilami. W ostatnich czasach poczyniono znaczne prace około pogłębienia portu. Nad morzem jest ładny bulwar i chodnik, sięgający do Sewell’ś Point. W miejscu tern znajduje się Golf Club i Yacht Club.. Wycieczki do Cape May Point i t. d“. Na tern koniec.

.•

od Filadelfji)

Zaś papier, wtykany w Cape May w rękę uczestnikom kongresu głosi:

„Cape May.

Najpiękniejsze miejsce kąpielowe na wybrzeżu wscho- * dniem".

(Tu następują szczegóły, których nie wymieniam, przechodząc do charakterystyczniejszego zakończenia.)

„Niema w całym kraju miejsca, w któremby mieć można tyle rozrywek w lecie, co w. Cape May, co czyni je wszędzie niezmiernie popularnem.

„Jego port o głębokości 30 stóp, o powierzchni 500

akrów jest niezrównanym, dla jachtów najpierwszym portem na południe od Nowego Yorku.

„Jego zdrowe, słone powietrze sprawia, że od dawna polecają je lekarze o wiele więcej, niż którekolwiek inne miejsce kąpielowe na wybrzeżu wschodniem.

„Jego życie towarzyskie znane jest powszechnie ze swej świetności. Tańce i zabawy w hotelach gromadzą tłumy gości i mieszkańców.

„Jego „beach" jest powszechnie uznany za najlepszy

w świecie.

„Cape May jest Mekką dla automobilistów, którzy znajdują tu najlepszą, najpiękniejszą, wymarzoną drogę.

„Wyścigi łodzi motorowych ściągają mnóstwo widzów z miasta i okolicy".

Są jeszcze jakieś wzmianki o „ślicznych jeziorach", „pierwszorzędnych hotelach" i innych wspaniałościach, ale sądzę, że przytoczonych zdań parę wystarczy najzupełniej, aby wyrobić sobie zdanie o tern, co Cape May’czycy o swojem mieście potrafią opowiedzieć i w jaki sposób.

• ■*

A teraz co ja znalazłem w Cape May:

Przybyliśmy na stację w Cape May po dziesiątej rano. Czekały tam już osobne tramwaje, które zawiozły nas do Yacht Club’u. Było w nich miejsca aż nadto; ogromna bowiem część uczestników kongresu wybrała się na ciekawszą dla turysty, mniej ciekawą dla inżyniera, wycieczkę , do Atlantic City, amerykańskiej Ostendy. I to wszystko, pomimo tylu nadzwyczajności, jakie posiada Cape May!

Ze dwa kilometry jechaliśmy prostą, dość szeroką ulicą, pełną drzew i zieleni. Po obu jej stronach widać było gęste zrazu, potem rzadsze domki, a raczej wille niewielkie, również tonące w zieleni ogrodów. W południowy gorący czas pusto było na ulicy; miejscami tylko dostrze-

głem kilka osób w ogrodach lub, zwyczajem amerykańskim, na schodkach domu leniwie siedzących. Wszak na schodkach nieźle wizyty się przyjmuje. Mieszkają tu niektórzy filadelfijscy bogacze, czy nawet miijonerzy, używając wywczasów letnich. Goście sezonowi stają zwykle w hotelach lub boarding-house’ach, wznoszących się.głównie w ulicach innych, położonych bliżej brzegu morskiego. Od czasu do czasu ulicę przecinały inne, węższe nieco, również pełne ogrodów i domków. Miejscami pokazywały się szare lub # czerwonawe mury kaplic i kościółków. Zwolna rzedniały dom ki-, aż znikły zupełnie, odsłaniając w kilkukilometrowej dali jasny pas morza.

Jechaliśmy dalej jeszcze; — aż po lewej stronie wyjrzał jakiś niewielki drewniany domek, ozdobiony sztandarami Stanów Zjednoczonych. Był to kres jazdy tramwajowej, Yacht Club.

Nie powiem, żeby był piękny; przysadkowaty, przygnieciony nawet swym płaskim dachem, mieści kilka pokoików na wysokim parterze, oraz dwa czy trzy na poddaszu. Dach spływ^a niżej, opierając się na kilkunastu cienkich słupkach i tworząc tern samem szeroką ocienioną werandę, która przedstawiała dla nas sympatyczny widok. Stały bowiem na niej stoły, pełne szklanek i talerzów (zwłaszcza szklanek — w taki upał!) i kręcili się przy nich murzynkowie w białych ubraniach. Odrazu szturmem zdobyto bufet, phvo, soft-drinki i... wodę z lodem i zaczęto szturmować konkretniejsze sandwich’e, które na gwałt murzynkowie mnożyli, kładąc swymi czarniawymi paluszkami szynkę na bułki. — Czemu nie? — W Ameryce często się z tern spotkać można. — Byle prędzej! — W Ameryce, w wagonie czy poczekalni czy hotelu nie wypłucze nikt prawie szklanki pijąc wodę z lodem. — Murzyn nie murzyn, biały nie biały, biedak czy miljoner — wszystko jedno. Chyba ktoś przybył}’ świeżo z Europy pozwoli sobie na takie marnotrawienie czasu. — Inna historja, że

ten pośpiech nie zawsze istnieje — a w tramwajach filadelfijskich napewno nie!

we-

A gdy po chwilach kilku zapalczywość szturmu nieco się zmniejszyła, zaczęto zwolna opuszczać gościnną randę i udawać się na łodzie*, które stały przy brzegu, oddalonym o kilkadziesiąt kroków od klubu. Mieliśmy bowiem objechać port i roboty, przed rokiem czy dwu laty w celu ulepszenia go rozpoczęte.

obecnie

Koszta'robót obliczają na miljony dolarów, z których już niejeden poszedł. — Dotychczas bowiem port miał głębokość niewielką, (cokolwiek prospekty opowiadały), a tern samem uniemożliwiał dostęp większym statkom; pogłębiają go do głębokości 40 stóp *tj. około 13 metrów.

na

w mule

powierzchni około 200 hektarów. W kilku miejscach widać było bagrownice, dźwigające łańcuchy czerpaków, -częścią tylko ponad wodę wzniesione; odpoczywały w dzień wycieczki, w niedzielę, po tygodniowej pracy

morskim.

Opodal były ślady pracy innej. Cape May miało jedną ogromną wadę, jedną plagę, która nie dozwalała wznieść się miejscowości na poziom Atlantic City, czy choćby Ocean City: plagą tą były komary, mające swe siedlisko w sąsiednich łąkach bagnistych. Walka z nimi nie wydawała skutków pożądanych; postanowiono więc osuszyć i zasypać bagna. Znaczną część już zasypano ; praca postępuje w dalszym ciągu — i dzisiaj już zaczyna się opłacać, co zresztą jest celem każdej pracy w Ameryce więcej niż gdziekolwiekindziej, bo poszły w górę ceny gruntów, a do tego zyskuje się z bagnisk coraz to nowe parcele.

Z łódek widać było zdała na brzegu rzędy budynków wyższych, hoteli dla sezonowych gości; między njjni wyróżniał się jeden swemi dziewięciu piętrami, niezgrabnym kształtem i- olbrzymią flagą ameiykańską na maszcie. „Mi-» Ijon dolarów", móUfił mi mój towarzysz, ^wspaniały widok, jeden z najpierwszych hoteli w Ameryce . „Tak, tak,

najpierwszy hotel w Ameryce", odpowiadałem i kiwałem głową w podziwie bezmiernym. (Nie dziwiłem się oczywiście ani hotelowi, ani dolarom, ale dziwiłem się, dlaczego nie nazwano go „najpierwszym na świecie".) A Amerykanin był uszczęśliwiony, że mógł czemś znowu imponować

przybyszowi ze wschodu, z Europy.

*

* *

. Objechawszy port, obejrzawszy roboty, powróciliśmy do Yacht Club, nie zatrzymując się jednak *zbyt długo; trzeba było spieszyć na statek i na lunch. Więc ruszyły „trolley-car’y“, jak w Ameryce nazywają tramwaje, wioząc nas znów przez miasto do stacji, a potem drugą odnogą toru ponad brzegiem.aż do miejsca, gdzie stał statek. Mogliśmy oglądać po raz drugi wille w ogrodach i hotele, z których kilka odznaczało się swą nadzwyczajną, zaiste „jedyną w świecie" amerykańską architekturą: dach wystawał kilkometrowym okapem poza linję muru i wspierał się na osobnych cztero czy pięciopiętrowych dosc cienkicb słupach, nie dźwigających pozatem żadnych balkonów, żadnych belek — nic zgoła.

Z Cape May skręciliśmy rzeką Delaware ku miastu „bratniej miłości". Upał niemiłosierny, jaki mieliśmy na lądzie, sfolgował nieco na pokładzie, łagodzony lekkim wiatrem i zwolna zbliżającym się wieczorem. Qd czasu do czasu widać było jakieś bagrownice wypoczywające; niekiedy z fal wyjrzała latarnia morska; chwilami boye na nich tańczyły, wskazując drogę statkowi.

Aż ściemniło się zupełnie. Tylko na brzegach widać było gromady świateł, wskazujących miasta i miasteczka, leżące pod Filadelfją, — coraz gęstsze, coraz większe, coraz silniejsze, — aż znikły nagle poza drewnianymi budynkami, stojącymi nad brzegiem rzeki Delaware w porcie miejskim. Parę rozkazów kapitańskich, głos syreny okrętowej, — i statek stanął przy brzegu..

Byliśmy w Filadelfji.

WASHINGTON

darzyło się tak, że do Waszyngtonu przyjechałem wieczorem. Było już zupełnie ciemno. Nie znając miasta, pojechałem do hotelu autem prowadzonem przez murzyna, który murzyńsko-amerykańskim zwyczajem miał wszystkie zęby złote. Spokojną, zaciszną ulicą, wysadzoną drzewami dojechaliśmy na miejsce. Z hotelu wybiegł jeden kędzierzawy murzyn w białem ubraniu z wielkim fontaziem czerwonym na szyi i roztworzył paszczekę w uprzejmym uśmiechu, pokazując też rząd złotych zębów. Potem przybiegło jeszcze dwu, też murzynów, też w białych ubraniach, też z wielkimi fontaziami w białe kropki; jeden miał zęby złote, drugi białe. Nie miałem zamiaru stawać w murzyńskim hotelu i przyznam się, że wszedłem z pewną niechęcią. W przedsionku wyskoczyło jeszcze trzech murzynów, szczerząc także w uśmiechu swoje zęby (dwu miało zęby własne, jeden złote). Wszyscy byli w białych, płóciennych ubraniach, wszyscy mieli fontazie, jeden czerwony, drugi niebieski, trzeci nić wiem już jaki i zaczęli zapewniać, że Boss będzie miał wygodne mieszkanie i wszyscy uśmiechali się do. mnie zresztą otwartym, dobrodusznym uśmiechem. W tem z głębi wyskoczył jeszcze jeden czarny murzynek. Zrobiło mi się trochę dziwnie. Czy ja śnię? Gdzie ja właściwie jestem ? — W Waszyngtonie ? Czy na Wybrzeżu Kości Słoniowej albo w Kongo? — Pomimo pewnej odrazy nadrobiłem miną i postąpiłem do elevatora. Lift-boy był też murzynkiem; zębów złotych jeszcze nie miał. Na mojem piętrze spotkałem jeszcze dwu murzynów.

W tem murzynkiem otoczeniu było mi trochę nieprzyjemnie. Widziałem poprzednio niejednego w Bostonie czy Filadelfji i ze dwa razy wycierałem odruchowo serwetą talerz podany mi przez murzyna, nim przywykłem do tego, że i czarne palce mogą być najzupełniej czyste, ale w tak dobranem otoczeniu jeszcze nie byłem nigdy. Zamknąłem się solidnie w moim numerze. W nocy śnili mi się sami murzyni i uśmiechnięte szeroko usta ze złotymi zębami.

Na drugi dzień rano zobaczyłem w hotelu parę białych twarzy, a wyszedłszy na ulicę jeszcze więcej. Hoteł nie był murzyński, a ja byłem w całkiem autentycznie amerykańskim Waszyngtonie. A tylko służba waszyngtońska jest tak zamurzyniona.

Jeszcze w Bostonie zapytał mnie ktoś (zresztą na-pewno Bostończyk), czy byłem już w Waszyngtonie i czy widziałem już Kapitol. Wymówił przytem „Kapitol" całkiem przyzwoicie, nie przekręcając z amerykańska. Odpowiedziałem, że „not yet“.

Wtedy spojrzał na mnie ze sporą dozą politowania, jak gdyby na nieuka, i wyrzekł z pewnością, obok której żaden protest zmieścićby się nie mógł: „W takim razie nie widział pan najpiękniejszego budynku na świecie". O mało me dodał „w takim razie nie masz pan pojęcia o tem, co piękne".

W parę dni potem w Filadelfji, a potefti jeszcze gdzieś, dobrze nie wiem gdzie, powiedziano mi mniej więcej to samo. Był to jedyny wyjątek, jaki patrjotycznie myślący Amerykanin robił w stosunku do „najpiękniejszych na święcie" hoteli, pałaców i szkół swoich mf&st rodzinnych. Toteż z niecierpliwością wielką oczekiwałem chwili, w której ujrzę ten cud świata, spychający wszystkie poprzednie do zupełnie drugorzędnej roli.

Że Kapitol jest wielki, nawet bardzo wielki — all right. Jestto potężny gmach, stawiany na parę zawodów, z dwoma skrzydłami, z których każde gmachem osobnym byćby mogło. Trzy potężne korynckie portyki prowadzą doń. W środku zaś, przygniatając nieco zbyt płaski korpus, wznosi się kopuła „największa w świecie", zresztą bardzo skrupulatnie wypracowana kopja londyńskiego św. Pawła — w zwiększonej podziałce. Na szczycie jej czuwa zaś troskliwie — oczywiście posąg amerykańskiej wolności. Trudno zaprzeczyć: jest ogromna, potężna i złota. Gmach sam imponuje wymiarami, ale do „najpiękniejszego bez zastrzeżeń" gmachu na świecie dość mu daleko. I ani ja, ani towarzysze moi nie zdradzamy zachwytu w tym stopniu, w jakimbyśmy wedle amerykańskiego ceremonjału powinni. Widząc to przewodnik pragnie go nasztukować zapewnieniem, że... koszt budowy wyniósł szesnaście miljo-nów dolarów. (Powinno to nasz zachwyt zwiększyć conaj-mniej o sto procent). Ponieważ jednak okazujemy się zbyt oporni na takie argumenty, przeto wprowadza nas do wnętrza.

A wprowadza przez bramę bronzową, której wartość w oczach naszych znów podnosi kwotą trzydziestu tysięcy dolarów.

Wchodzimy do środka, do ogromnego przedsionka, nad którym króluje kopuła. Stąd dopiero można ocenić jej wielkość. Ale przewodnik wiele czasu nie daje. Pokazuje on ośm wielkich obrazów i znów sypie nam w oczy cyfrę siedmdziesiąt tysięcy dolarów. A potem portret Washingtona — i znów dolary — i odtąd co parę chwil: tyle tysięcy i znów tyle tysięcy i znów tyle dolarów.

Te ośm obrazów przedstawiają wybitne momenty z historji U. S. A. jest na nich sto dziewięćdziesiąt pięć sportretowanych osób, historycznych znakomitości amerykańskich, o których zresztą przeważnie sami Amerykanie wiedzą raczej dość mało, albo jeszcze mniej. Sam prze-

wodnik wyraża powątpiewanie, czy wszystkie portrety są wogóle podobne. Oczywiście nie zmniejsza to zupełnie ani zasług stu dziewięćdziesięciu pięciu znakomitości amerykańskich, ani też wartości owych siedmdziesięciu tysięcy dolarów.

Zresztą to tylko początek legjonu znakomitości. Bo w Kapitolu w każdej sali są ich kohorty. Nie mówię o Washingtonach, rzeźbionych, malowanych, każdą możliwą manjerą, w każdej sali, w hali posągów, w rotundzie. Bez tego Kapitol nie byłby Kapitolem, a Amerykanie Amerykanami. Ale obok niego są wszyscy prezydenci, wszyscy ministrowie, wyżsi urzędnicy, sędziowie, congressmani, senatorzy, jenerałowie, oficerowier bo ja wiem wreszcie kto, każdy stan, a bodaj czy nie każdy powiat i każda mieścina przysyłały tu posągi i portrety swoich znakomitych synów i niemniej znakomitych córek i przysyłają w dalszym ciągu, przekazując je kapitolińskiej nieśmiertelności. Maluczko, a amerykańskim znakomitościom w Kapitolu będzie bardzo, bardzo ciasno, a może i wogóle miejsca zabraknie. Ale tymczasem, ponieważ każdy Amerykanin znaleźć się tutaj ma szanse, przeto nic dziwnego, że patrjo-tyzm narodowy okazuje się tu silniejszy od patrjotyzmu lokalnego, i Bostończyk uzna Kapitol za piękniejszy od gmachów bostońskich, ,a Nowojorczyk nawet od nowojorskich.

Pozatem w bocznych skrzydłach mieści się w Kapitolu izba posłów i senat, obie urządzone z wielkim przepychem, z niejakim gustem i z bardzo wielkim komfortem. Congress-man ma tu wszystko: restaurację, łazienki, czytelnie, telefony, telegraf, pocztę—jednem słowem wszystko, czego zapragnąć może. Nawet ja, sceptyczny Europejczyk przyznam, że to najwygodniejszy i najbardziej komfortowy parlament pod słońcem.

—*r—.........

■•Sag

mmms

-jt?

4.-^. r-y-^-j.

/—-it r . ».    >

.....y»pr

1k»&£Lht A

. . - r/_

«bsm»hs

1$S

~JT

ULICA NOWOYORSKA

r

m

•;

■

A kosztował szesnaście miljonów dolarów.

Zaś tuż obok wznosi się Congressional Library, potężny renesansowy gmach, bodaj czy nie piękniejszy od niezaprzeczenie najpiękniejszego na świecie Kapitolu. Wspaniałe marmury, bronzy, rzeźby, malowidła, znacznie bardziej wartościowe od kapitolińskich. Ale mniejsza o. sam gmach, którego kilometrowych korytarzy i sal, zgłębić nie miałem zamiaru, ochoty, ani wytrwałości. Mniejsza o środkową halę — salę czytelnianą, okrągłą, ogromną, wysoką, tern wyższą, że pod wieczór oświecono kopułę tysiącem lamp elektrycznych. Nawet mniejsza o jej cztery miljony tomów, o masę pism i dzienników.

Na co innego zwróciłem uwagę. Żądane przezemnie dzieło, pomiędzy tymi czterema miljonami tomów, znaleziono i przyniesiono mi w dwie minuty i może parę sekund. Mówił mi towarzyszący Amerykanin: „W Niemczech trzeba czekać dwa dni, w Anglji dwie godziny; u nas dwie minuty“. I nie bardzo mogłem przeczyć; zastanowiłem się tylko, coby o nas powiedział. Pod względem -organizacji, pod względem wyzyskania czasu wogóle amerykańskie pretensje do „pierwszeństwa na świecie“ są najzupełniej usprawiedliwione.

Ale nienajzupełniej, o ile chodzi o sztukę — nawet

, w Kapitolu.

Parę słów o White House. Jest to wcale niewielki, wcale skromny budynek dwupiętrowy, zdobny jonskim portykiem, stojący wśród ładnych i dużych ogrodów. Prawie ze wszystkich stron ukryty jest w drzewach i tylko z przodu dojrzeć go można zdała. Co jeszcze charakterystyczniejsze, „główne“ wejście jest z boku od ulicy; wchodzi się przez niskie białe drzwi, idzie się dość długim’ korytarzem, aby

następnie po kilkunastu schodach wejść do sali przyjęć, również niezbyt imponującej; zdobi ją tylko kilka portretów byłych prezydentów i byłych prezydentowych.

Jak na prez3>,denta najbogatszej i najpotężniejszej rze-czypospolitej pałac niezbyt wspaniały. Jeżeli jest siedzibą jego do dziś, to rolę gra tradycja, która — bądź co bądź — w Ameryce niemniejszą rolę gra, niż w Starej Europie. Intenzywniej, gdyż amerykańska tradycja z przed lat stu, to tak, jakgdyby u nas tradycja chyba z bardzo wczesnego średniowiecza. A jednak Amerykanin, ten businessman, ten groszorób tę tradycję stuletnią, dla nas tak młodą, dla nas jeszcze niemal nie tradycję, — ma, ceni i kocha — i jest jej posłuszny.

Dziwne wrażenie robi Washington po Nowym Yorku, a nawet po Filadelfji. Wzdłuż prostych, w gwiazdy krzyżujących się ulic, stoją domy stosunkowo niewysokie, jak w zupełnie nie businessowych dzielnicach innych miast amerykańskich. A wszystkie toną, wszystkie nikną w zieleni ogrodów i drzew, któremi wysadzane są niemal wszystkie ulice.

Na skrzyżowaniach głównych Avenues, z których każda obowiązkowo nosi nazwę któregoś ze Stanów,, skwer. Najczęściej jest okrągły i wtedy nazywa się Circle. Zazwyczaj nosi nazwę jakiegoś jenerała, czy jakiejś innej znakomitości i posiada pomnik tejże znakomitości. Postument z reguły przykryty amerykańską gwiaździsto-pasiastą flagą, i to zazwyczaj tak fortunnie, że zasłania zupełnie nazwisko. Mam wrażenie, że jest tu więcej pomników, niż we wszystkich miastach U. S. A. razem wziętych. Pomiędzy pomnikami są dwa drogie sercu polskiemu: Kościuszko i Pułaski.

Pomnik Kościuszki wznosi się na pełnym drzew La-fayette Square, w rogu od Vermont Avenue. Na postumencie granitowym stoi w mundurze amerykańskiego generała; poniżej z przodu półkula ziemska z Ameryką, na niej orzeł do lotu się zrywający i napis „Saratoga"; po drugiej stronie półkula nasza, ściśnięta przez węża, co rozwalił się od Krakowa po Kamczatkę, a orzeł wpadł nań i zdusić go usiłuje. Napróżno usiłował! I napis „Racławice". Po bokach stoi kosynier nasz z jednej, a amerykański żołnierz z drugiej strony. Pomnik niestety dość ukryty i specjalnie szukać go trzeba.

Większe wrażenie robi pomnik Pułaskiego. Niema tam ozdób na postumencie, przykrytym tylko sztandarem; ale na nim, na naszym polskim koniu dziarska postać przywódcy Konfederatów, co od Baru do Savannah zeń nie zsiadł. A przedewszystkierń dlatego wpada więcej w oczy od pomnika Kościuszki, bo stoi na skwerze otwartym i przy ulicy pierwszorzędnej Pennsylvanja Ayenue, tuż obok wspaniałego gmachu poczty.

wo

Na ulicach ruch mały, jak na Amerykę, nawet bardzo mały. Po wspaniałym rozmachu nowojorskiej ulicy, w której gra nerw, po businessowym rozpędzie, po żywiołowym hałasie, szumie i stukocie wozów, automobilów, nadziemnych kolei, po szalonym ruchu w nowojorskich drapaczach, spokojnie tu i cicho. Niema pospiechu; — tempo życia, tempo ruchu nieomal europejskie, a może nawet fniejsze. Niema hałasu i stukotu; — wytworne automo-' bile nie rwą z zawrotną szybkością. Niema nerwowego napięcia; — niema businessu, ale też to stolica polityczna i tylko polityczna, nie handlowa, nie przemysłowa, a mieszkańcy to nie żyjący chwilą handlarze i businessmani, ale politycy, ale wysocy urzędnicy, ludzie, których celem nie wyłącznie dolar, ale ludzie z kulturą, a przynajmniej z uzasadnioną pretensją do kultury.

4“

Z HARRISBUROA DO KRAINY ŻELAZA

TT arrisburg leży nad Susąuehanną. Rzekę tę znałem JTjL z nazwy od małego dziecka — i od małego dziecka wiedziałem o piękności jej doliny.

Linja kolejowa przekracza Susąuehannę tuż za Harris-burgiem ogromnym, czterotorowym rpostem kamiennym. Most ma przeszło kilometr długości, składa się nań czterdzieści ośm przęseł łukowych, na które użyto dwieście tysięcy ton kamienia. Widok zeń jest wprost śliczny. Sus-ąuehanna rozlewa się szeroko, ujęta w pagórkowate, lasami zdobne brzegi. Te lasy stały już, gdy przybyli tu pierwsi koloniści. Tylko, że ich już mniej, znacznie mniej — tylko, że często miasta, miasteczka i osady się wznoszą — tylko, że Sokole Oko i Duch Puszczy żyją jeno w powieściach Coopera i Mayne-Reid’a. Gdzieś jako dziesięcioletni chłopiec jeszcze czytałem „Pionierów nad brzegarpi Susque-hanny“, podziwiając jej dzikie brzegi; teraz nie są ju2? tak dzikie. Spokojnie, bezpiecznie przejechać i przejść je mogą-dzisiaj Blade Twarze! Nie grozi im z za drzewa tomahawk, ni zatruta strzała. Czasy się zmieniły, zmieniły ogromnie.

Obok miasta Duncannon opuściliśmy dolinę Susque-hanny, skręcając w dolinę rzeki Juniata.

Jeśli ładną jest Susąuehanna, to o wiele piękniejsze są brzegi Juniaty. Dolina zwęża się coraz bardziej, góry rosną, lasy coraz gęstsze, coraz dziksze; rzeka wije się wciąż w ostrych skrętach, tak ostrych, że kolej im już nadążyć nie może i raz po raz mostami ją przekracza. Rzedną ślady ludzkie coraz bardziej, na przestrzeni stu kilkudziesięciu kilometrów parę razy widać tylko kominy fabryczne, dachów kilka; poza tern lasy, bory, puszcza dzika. Aż dojeżdżamy do Lewistown Narrows, gdzie rzeka ciasnym wąwozem między górami ledwie się przeciska. Już i mosty ciągłe nie pomogą, już tunelami coraz częstszymi •pędzi pociąg, wznosząc się coraz wyżej, sapiąc ciężko. Trzy maszyny go tu ciągną! naszych kilka ledwie wozów.

Aż dojeżdżamy do miejsca, gdzie dolina się znów rozszerza ; ukazuje się jeden, drugi zbiornik ogromny ; ta Kittaning Point i zaraz za nim, najciekawsza dla inżyniera, a niemniej ciekawa dla laika „Horseshoe Curve“, „Krzywa podkowiasta".

Jest to miejsce, w którem linja kolejowa nagle się skręca w podkowę łukiem nadzwyczaj ostrym i drugim stokiem doliny zaczyna biec w przeciwległym kierunku. Z okna drugiego wagonu doskonale widać lokomotywy po jednej, wozy tylne po drugiej stronie. Wokoło ponad nami lasy; gdzieś poniżej tafla zbiornika lśni się w przedwieczornych promieniach słońca. A Amerykanin zagaduje: *„A co? A co? Prawda, że to najpiękniejsza linja kolejowa na świecie" i uśmiecha się w poczuciu, w przedświadcze-niu jeszcze jednej wyższości Ameryki nad Starym Światem.

Potem znów tunele, znów mosty, znów dziksze jeszcze góry, aż obok miejscowości Gallitzin, kolej osiąga swój punkt najwyższy i zwolna zniżać się zaczyna. Gdzieś znów w jakiejś dolinie, w którą zwolna skręcamy, potok niewielki huczy głęboko. Ten potok, to Conemaugh.

Niewielki się nam ukazał i niewielki jest zwykle w rzeczywistości. Ale lat temu dwadzieścia parę pokazał, że i on, nie byle co. Wezbrał tak znacznie, że porwał w fale i uniósł miasto całe, Johnstown; przyczem przeszło dwa tysiące ludzi życie utraciło, dziesięć miljonów dolarów szkody wyniosły. To jeszcze jeden rekord amerykański!

Ale zaraz po wylewie powrócili mieszkańcy pozostali przy życiu. Dziś znów wre i kipi praca, bucha dym i walą młoty. Mieści się bowiem tu różnych fabryk kilkadziesiąt i jedna z największych amerykańskich hut żelaznych, Cambria Steel Works.

Zwolna zaczynamy zbliżać się do Pittsburga. Jeszcze od czasu do czasu przeciska się w dole strumień wąskiem gardłem, jak w Packsaddle Naurows przez odnogę gór • Allegheńskich, zwany Chestnut Rangę; jeszcze od czasu do czasu wspaniały górski widok ukaże się naszym oczom — ale coraz rzadziej, coraz słabiej występując.

Wkraczamy bowiem w inne państwo, w państwo węgla i żelaza, ognia i dymu, w państwo pracy Hefajstosa : w Black Country. Coraz to nowe miejscowości: La-trobe, Greensburg, Braddock z Edgar Thomson Steel Works, produkującymi rocznie przeszło miljon ton żelaza, Wilkins-burg. W powietrzu snuć się zaczynają coraz gęstsze dymy; dalszych okolic niepodobna już rozpoznać, wszędzie szara, smutna zasłona, pokrywająca miasta, góry, kraj cały; wszędzie kominy sterczące; jakiś daleki, smutny, huczący, jednostajny odgłos pracy.

Widziałem Essen i nadreńskie huty; zwiedzałem Le% Creusot i północno-francuskie zagłębie; znam Sheffield i byłem w angielskich kuźnicach. Ale tu jest Essen i Le Creusot, Sheffield chyba razem. Wszędzie kominy, kominy; gdzieś ukazują się przymglone sylwetki jakichś drapaczów chmur; pociąg zwalnia biegu i staje.

To „gród żelaza" Nowego Świata, „the smoky city",

Pittsburg.

PITTSBURG

T) az dla odmiany nie opiszę miasta szczegółowiej. Nato--TV miast przytoczę opis, jaki podaje „pamphlet" wydany staraniem The Pittsburg Industrial Development Commission. Jestto mała kilkunastostronicowa broszurka pod tytułem „Where business centers". Ażeby zaś każdemu odrazu rzucić w oczy, gdzie „business centers", widzimy na pierwszej stronie wahadło „business" w ruchu, odbywające drogę Chicago, Indianopolis, Detroit, Cle^eland — w środku Pittsburg (tu wielka czerwona gwiazda i tłusty druk,) — dalej Baltimore, Filadelfja, Nowy York. Na tylnej okładce to samo wahadło „business" stanęło: Oczywiście w środku drogi, w Pittsburgu — i wielki napis: „Gdy wahadłowy ruch business’u stanie w Pittsburg, stanie wszędzie" (tak brzmi napis i tak wnioskuje się oczywiście z rysunku, z praw siły ciężkości. Jeżeli bowiem wahadło zostało powieszone w Pittsburgu, to nic dziwnego, że w Pittsburgu stanie).

Już sama okładka działa zachęcająco. Ale otwórzmy pamflet: — Z góry uspakajam: nie mam zamiaru cytować cyfr, ani też tłumaczyć książeczki: wyjmuję tylko charakterystyczne ustępy:

Zaczynam:

„Nie siła fizyczna, ale potęga handlowa utwierdza

pozycję narodu.    ■'

Narodowa potęga handlowa zależy od siły handlowej gmin stanowiących państwo.

Na siłę handlową każdej gminy składają się: stan finansowy, rozwój przemysłu, gęstość zaludnienia, łatwość komunikacji. The Pittsburg Industrial Development Com-mission zbadała już stan finansowy Pittsburga. Okazało się, że Pittsburg jest:

Najpierwszem miastem bankowem w Ameryce pod względem kapitału i nieobciążonych aktywów do depozytów — trzeciem miastem pod względem depozytów. Jakaż jest pozycja Pittsburga w stosunku do: Rozwoju przemysłu? Gęstości zaludnienia? Łatwości komunikacji?

Po tygodniach troskliwych, autorytatywnych badań oznajmia the Industrial Development Commission, że Pittsburg jest:

Pierwszem co do przemysłu, pierwszem co do łatwości komunikacji, piątem co do ludności.

Pittsburg pierwszy co do przemysłu, — piąty co do ludności. Zaś połowa ludności (Stanów Zjednoczonych) mieści] się w kole zakreślonem wokoło Pittsburga promieniem 450 mil (angielskich). Gdy zaczęliśmy zbierać statystykę, byliśmy pełni entuzjazmu, ale nikt z nas nie wiedział, jaki nadzwyczajny będzie wynik. Pittsburg — cały dystrykt Pittsburski — obdarzony jest przez naturę rogiem ofitości.

Mało który Pittsburczyk potrafi określić granice

miasta.

Około trzydziestu gmin łączy się tak ściśle z sobą i z Pittsburgiem, że chyba tylko urzędnicy miejscy portafią określić granice.

Jadąc kwadrans tramwajem, można być w dwunastu gminach.

Niema pomiędzy niemi niezabudowanego terytorium.

I wciąż powstają nowe gminy.

Niedawno temu jedna z fabryk zbudowała tuż obok Pittsburga nowe miasto, mogące pomieścić 25000 mieszkańców — dla swoich pracowników.

Wielki przemysł buduje osady w pobliżu Pittsburg.

Miasto rozrasta się do nich.

I powstaje niezmiernie wielkie miasto.

Miasto przeszło miljonowe.

Piąte miasto!

Oto są fakty:

Stolica Nowy York — pierwsze miasto; stolica Chi-, cago — drugie miasto; stolica Filadelfja — trzecie miasto: stolica Boston — czwarte miasto; stolica Pittsburg — piąte miasto".

(Oczywiście po Pittsburgu już niema stolic; są tylko

„ miasta").

Następuje wyliczanie różnych miejscowości pod pitts-burskich, a w dalszym ciągu:

„Każdy Pittsburczyk wie, że całonocną jazdą kolejową zajechać może do większej ilości wielkich miast, niż może to uczynić mieszkaniec innego miasta.

Do ilu konsumentów może dotrzeć przemysłowiec Pittsburski „w promieniu jednonocnej jazdy" (450 mil angielskich).

Do ilu konsumentów może dotrzeć w takim samym promieniu od innych wielkich miast?

Chcieliśmy wiedzieć. Każdy przemysłowiec powinien wiedzieć. Wzięliśmy się do pracy. Praca była wielka. Ale skutek wart był pracy.

Po najdokładniejszej analizie wszystkich wielkich centrów amerykańskich okazało się, że Pittsburg jest nai-większem centrem komunikacyjnem na ziemi".

Po takim wstępie zaczynają się dowody. Każda z następnych pięciu stronic, poświęcona jest jednej z owych

pięciu stolic. U góry znajduje się mała mapka części Stanów, obejmująca koło o promieniu 450 mil angielskich zatoczone z danej „stolicy". 450 mil ang. wybrano oczywiście dlatego, ażeby Pittsburgowi zapewnić pierwszeństwo. Napewno dla 400 albo dla 500 mil okazałoby się coś innego.

Ale dla 450 mil okazuje się z Pittsburskiej statystyki, że w kole Pittsburskiem mieszka 42,000 000 ludzi, w No-wojorskiem tylko 31,500.000 (nic dziwnego, gdyż morze ^zajmuje połowę koła), a jeszcze mniej w kołach filadelfijskie m chicagowskiem i bostońskiem. Jest wprawdzie maleńka uwaga, że Cleveland i Buffalo miałyby koło podobne do Pittsburskiego (a prawdopodobnie silniejsze), ale uwaga zaspokajająca sumienie autora, jest tak drobniuchna, że nic łatwiejszego, jak ją przepuścić.

A na następnych stronach nagłówek:

— Najpierwszy pod względem przemysłu Pittsburg. „ Dalej szeregi cyfr, mające uzasadnić to twierdzenie. Oczywiście nie będę ich przytaczał z poprzednich wierszy łatwo wywnioskować, jak ten ustęp brzmi.

Przytoczę tylko jeden jeszcze ustęp, w którym udowadnia się, znowu reklamiarskim sposobem, zdolnym przekonać nawet najoporniejszego o wielkości Pittsburga i niezwykłości tego wszystkiego, co w samem mieście, i jego okolicach się znajduje.

Największa fabryka rur na świecie. Największa walcownia na świecie. Największa huta szklana na świecie. Największa wytwórnia mostów i budynków żelaznych na świecie. Największa wytwórnia maszyn do walcowni na świecie.

Największe centrum handlowe węgla w Stanach Zjednoczonych (— oho! dlaczego nie na świecie? —).

Największe zakłady aluminjowe na świecie.

Największe wytwórnie maszyn elektrycznych na świecie, zatrudniające 13.000 ludzi. Jego huty i piece zatrudniają 75.000 ludzi.

Kroczy na czele świata pod względem produkcji żelaza, stali, szkła, maszyn elektrycznych, wozów żelaznych, alu-minjum, terakoty itd.

Największy dom towarowy na świecie znajduje się w Pittsburg.

Ma 509 mil brukowanych ulic.

Ma 22 parków o powierzchni 1387 akrów o wartości 7,000.000 dolarów’, na których utrzymanie wydaje rocznie przeszło 300.000 dolarów.

Pittsburg jest ośrodkiem największej sieci telegraficznej i telefonicznej w Ameryce.

Wszystkie drogi prowadzą do Pittsburga.

Wszystkie drogi wychodzą z Pittsburga.

Mało, bardzo mało amerykańskich znaczniejszych miejscowości może porozumieć się ze sobą nie przez Pittsburg.

Nie jest to rzeczą wyboru. Prawa natury wymagają tego. To bezwzględna konieczność.

A stąd wniosek, który rozwleczony na całej stronie streścić się da w słowach :

Pittsburg to miasto największe, najpoważniejsze, największą przyszłość mające Sprowadzajcie się do Pittsburga !

Odrzućmy na bok tę część pamfletu, która przypada na amerykańską przesadę, uwzględniając zwykły procent blagi i przesady, to jednak pozostaną fakty, fakty bezsprzecznie świadczące o niezwykłym, o niezwykłym nawet W Ameryce rozwoju przemysłu specjalnie metalowego. Pozostanie ogromna ilość pieców, hut, ogromna ilość fabryk, której cyfrowo wyrażać nie mam ochoty.

Niezmierny rozwój miasta i okolicy.

Ogromny wzrost kapitałów, a nadewszystko podziwu godna energja i śmiałość, z jaką podąża naprzód całć miasto i cały dystrykt pittsburski.

Po tak zachęcającym pamflecie trudno mi wiele o Pittsburgu napisać. Zaznaczę tylko, że powracając rzeką Ohio do Pittsburga, mogłem doskonale ocenić jego wielkość, przereklamowaną w pamflecie, ale bezwarunkowo nie najmniejszą. Jechaliśmy kilka godzin. I wciąż towarzyszyły nam huty, kuźnice, stalownie rozmaite, które poznikały dopiero, gdy zbliżyliśmy się do środka miasta, do miejsca, gdzie Monongahela łączy się z Alleg-heny River.

Poznikały, ustępując miejsca widokowi innemu. Po ©bu brzegach mnóstwo szarych, niemalowniczych domków i domów jedno- dwu- pięcio- i dwudziestopiętrowych, stojących obok siebie, nie harmonizujących z sobą najzupełniej. Miejscami rwą tramwaje, dzwoniąc ustawicznie; na ulicach pusto zresztą, jeszcze do wieczora godzin parę, jeszcze wszędzie po fabrykach praca kipi. Bliżej, tuż nad brzegami świeże, wysokie nasypy, sypane dla ochronienia miasta od powodzi, nawiedzających je corocznie i corocznie podobno większych, z powodu trzebienia lasów. Gdzieniegdzie budy drewniane; gdzieniegdzie barki węglem naładowane, stojące przy nich; a co metrów paręset most żelazny, ogromny, wysoko ponad brudnemi, żółtemi fa-

lami, — ba, ponad domami sterczący. Filary jego, wysokości dziesięciopiętrowych gmachów, są równe; na po- . moście tramwaje, wozy i wagony przejeżdżają ponad dachami kamienic. A domy, mosty, miasto całe tonie w mgle dymów, dymów płynących z tysiąca kominów niedalekich.

Pochylone, utworzyły oba •

Zaczęły się bowiem znowu tuż za piątym z kolei mostem, po przepłynięciu jednej ze śluz. Kominy widać było tuż przy brzegu, widać poza nimi dalsze, a odgadywać można było inne i jeszcze inne. Odzywała się raz po raz syrena statku; odpowiadały jej fabryczne, w towarzystwie ciągłego turkotu maszyn i walenia młotów ; a ta muzyka doszła szczytu, gdy przepływając popod szóstym mostem, niższym o wiele od poprzednich, trzeba było usunąć kominy zbyt wysokie i przeto do pochylenia w połowie wysokości przysposobione.

dwie ogromne świstawki, które przeraźliwe swe głosy dodały do wycia syren, turkotu fabrycznego i dzwonienia tramwajowych dzwonów. Ze wszech stron dochodził hałas ogłuszający, uniemożliwiający rozmowy, uniemożliwiający wymianę nawet słów paru.

Tak dojechaliśmy do słynnych kuźnic Carnegiego.

Do hotelu wracaliśmy drogą inną, inną stroną miasta. Powrót ten jednak był prawdziwą niespodzianką. Fabryki? kominy? Drapacze chmur? Nic podobnego! Jechaliśmy pysznymi, zielonymi parkami, jechaliśmy dzielnicami ogrodowemi, ulicami długiemi, gdzie wille tylko widać było. Było już przed wieczorem; na schodkach każdej prawie siedziało po kilka osób po pracy dziennej; miejscami dzieciaki jakieś uganiały i foot-ball czy baseball udawały. A potem znów trawniki nowe. wzgórza, doliny, mosty jeden po drugim.

To Schenley Park, darowany miastu niedawno temu przez panią Schenley, wspaniały, ogromny. W parę chwil potem gmach Bibljoteki ufundowanej przez Carnegiego, mającej trzysta tysięcy tomów ; obok dwie wieże katolickiej katedry, a nieco dalej hotel Schenley.

OBRAZKI NOWOYORSKIE

NOWY YORK ZE STATKU

yło nieco po szóstej rano, gdy wyszedłem na pokładł. Jechaliśmy z Providence do Nowego Yorku statkiem niewielkim i nie idącym nadzwyczajnie szybko. Droga prowadziła pomiędzy stałym lądem Ameryki, a wyspą, zwaną Long Island; cieśniną stosunkowo wąską, — tak wąską, że brzegi nie znikały z oczu zupełnie, a niekiedy zbliżały się znacznie. Od czasu do czasu spostrzegałem świeże, majowe łąki, czy lasy, — niekiedy jakieś pojedyncze domki, czy miasteczka niewielkie,

czasem po drodze drobne wysepki z kilkunastu domami, — gdzieś po chwili, po obu stronach forty dwa: Fort Schuyler na końcu długiego cyplu zwanego Throg:s Neck po prawej i Fort Totten na Little Neck po lewej stronie. Potem znów domki i pola, i lasy, i wysepki niewielkie.

Ale zwolna zaczął zmieniać się widok. Domków i domów zaczynało być więcej, nie sympatycznych siedzib półwiejskich, ale przedmieściowych, wielkomiejskich składów i kamienic odrapanych, brudnych. U brzegu rzeki coraz więcej było drewnianych pomostów, coraz więcej bud portowych, coraz więcej łódek i bark towarami wypełnionych. A gdzieś dalej przed nami na szarem tle mgieł porannych zaczęły zwolna rysować się kontury wież jakichś, budynków ogromnych.

Był to Nowy York.

Zwolna występowały z masy szczegóły. A przede-wszystkiem wystąpiła jedna z wież, najbliższa, ogromna, białością cudnie w mgłach szarych jaśniejąca, kształtem

zbliżona do powiększonej ogromnie kampanili weneckiej. Ściany jej u góry zdobne galerją potężną z arkadami, powyżej ostry, jaśniej jeszcze w‘słońcu bielący się szczyt — i znów mała galeryjka, a ponad nią, ponad dachem, ponad wieżą, ponad miastem świecąca, paląca się wproąt w słońcu złota kopuła.

Z bezmiernej masy dachów wieża ta wybijała się, w szarych mgłach biała, unosić się nieledwie zdawała, królowała nad wszystkiem, ponad wszystko wyższa, potężniejsza. To najwyższy — do niedawna — nowojorski budynek, Metropolitan Life Insurance Building.

A gdzieś dalej na lewo blade jeszcze występować poczęły inne, coraz gęściej, coraz silniej, rysując na tle nieba niespokojną skaczącą linję. Jakieś wieże, jakieś bastjony z wyraźniejszymi zwolna rzędami i kolumnami małych, jednostajnych otworów okiennych, jaśniejące coraz pyszniej w słońcu porannem. Ale nad brzegiem, bliżej, wciąż brudne budy drewniane były i niewielkie obszarpane, kilkopięt-rowe kamienice. Gdzieniegdzie między niemi reklamowe napisy piętrowej wysokości. Gdzieniegdzie dymy białe wykwitały. A po stronie drugiej Rzeki Wschodniej (East River) domy też, choć mniejsze i mniej liczne, latarnie morskie, potem domy dla emigrantów na BlackwelFs Island.

A w chwil kilka potem tuż przed nami z szeregów domów przybrzeżnych, z wyspy i gdzieś z poza wyspy wyłoniła się siatka mostu potężnego mostu, niedawno ukończonego, łączącego wyspę Manhattan z wyspą Long Island, miasto Nowy York z przedmieściami, przed kilku laty doń przy-łączonemi. Półtrzecia kilometra długość jego wynosi; prawie czterystametrowe ma rozpięcie przęseł. Z dołu, z dala punkty tylko widać było czarne, tramwaje, wozy przesuwające się po nim, niknące w jego siatce żelaznej. Wszystkie szczegół}'' poznikały dla oka w wysokości ogromnej, nawet w chwili, gdyśmy tuż pod nim się przesuwali.

[TT

ii " ’*

p- • ■ r;§K •    ; ' '•

Ł-t.--

."■m

'v;~    • <*    »

\..Ł :^hfv: i *

s*?;.

?y • ■*,'

raa

g 'źlff« rrJ^

Pili

MSW-

,: ■■ipeps

- A    **¥*

«V

;Cs

* -

aBa&»ealBS

mSjMw^ś|

yr<

(ULICE NOWOYORSKIE — DRAPACZE CHMUR

>

$

- . ' 4'

Sfe

Ni*

i

•*'.

h

- r

Ki\

■Mi

’,:^c

yjr*

ir

mi

4’;J>    *

% y

- »vrq

*3 *»:

9®8

> i *

; v *

>x

śfitt ■

'

f

.

♦

- • ;

r

'

;

'

‘

A za nim wystąpił most drugi, wiszący, równie potężny. nawet większy, rozpiętością półkilometrową między stumetrowemi przeszło wieżami żelaznemi. W wysokości pięćdziesięciometrowej nad wodą dźwiga sześć torów kolejowych i tramwajowych, dwie drogi jezdne, dwa chodniki, dwie dróżki dla cyklistów.

Z poza niego wyglądające zaczęły zwolna zbliżać się i olbrzymieć drapacze. Brzegami wciąż tylko budy przy-portowe były i kamienice odrapane, a przy nich łodzie i statki niewielkie. Nasz skręcił nieco w prawo, idąc za skrętem odnogi rzecznej.

Wyjrzał most trzeci i czwarty jeszcze. Trzeci to Manhattan Bridge, ukończony świeżo, też wiszący, a choć rozpiętością mniejszy nieco, długością całkowitą swoją (półmilową prawie) najpierwsze miejsce zajmuje między mostami nowoyorskimi. A wreszcie czwarty, najstarszy, słynny Brooklyn Bridge, największa chluba amerykańskich inżynierów, bo swego czasu był największym i najśmielszym mostem na świecie; bo do dziś dnia pozostał wzorem, doskonale pięknej a jednak czysto inżynierskiej, czysto celowej, praktycznej budowy; bo do dziś dnia ruch na nim większy jest, niż na którymkolwiek innym. Przekracza po nim rzekę rocznie około stu dwudziestu miljonów ludzi. Znów kolosalne filary kamienne, znów potężne liny między nimi wiszące, znów szereg torów i dróg.

Tymczasem drapacze rosły wciąż. Wystąpił potężny Singer Building, wystąpił City Investing Building, wystąpił Standard Oil Building, wystąpił czwarty i piąty i dwudziesty.

Jechaliśmy bowiem cieśniną od północy, stare zaś miasto, najruchliwsze, najbardziej businessowa w dzień część Nowego Yorku mieści się na południowym końcu Manhattanu (Manhattan jest wyspą, na której leży właściwy Nowy York) i tam też znajduje się przeważna ilość drapaczów chmur.

Ale ponad wszystkie drapacze wznosił się jakiś szkielet żelazny, jeszcze nie wykończony widocznie, wieża, co najpierwszą będzie w tem mieście wież — na lat parę — Woolworth Building. Przestawały zwolna świecić w słońcu,, w miarę zbliżania się do nich, ciemniały lekko, tworząc na niebie nierówną, poszarpaną, skaczącą linję. Sądzić można było zdaleka, że miasto na szeregu pagórków i wzgórz się wznosi. Ale nie. To ludzie tak wysokie siedziby sobie-powznosili. Rysowały się ostre kontury wież, gmachów najrozmaitszych szczyty potężne, mury kolosalne. Zdała, stąd jeszcze, nie miasto XX wieku tam widziałem, ale śmiałe, dumne, twarde kształty jakiejś potężnej fortecy, jakiejś twierdzy, jakiegoś legendowego zamku olbrzymów,, skarbów zaczarowanych pilnie strzegących, jakieś wieże, forty, bastjony ogromne, bajecznych stolic królewskich broniące.

I twierdza to była rzeczywiście, forteca dzisiejsza: to' stolica, stolica finansowa, stolica ekonomiczna — stolica dzisiejszej potęgi i stolica pracy — Nowy York.

NAJRUCHLIWSZE MIEJSCE NA ŚWIECIE.

Było to po godzinie piątej po południu, gdym dnia jednego z Broadway wszedł w ulicę Park Row.

W pierwszej chwili zdawało mi się, że stał się wypadek jakiś: ze wszystkich stron spieszył, biegł niemal tłum ludzi ku wylotowi brooklyńskiego mostu. A że miałem wracać do domu drogą nieokreśloną zupełnie, więc wmieszałem się w biegnące gromady.

Przez most ten przechodzi parę linij tramwajowych, wychodzących w poziomie ulicy Park Row, oraz linja kolei nadziemnej i drogi dla pieszych, do których idzie sięr po schodach, umieszczonych na końcu dojazdu mostowego-

Tramwaje, przybywające z Brooklyn, zataczają pod górnem piętrem dojazdu niewielki łuk, powracając do tego przedmieścia po przyjęciu nowych pasażerów.

Zaś w luku tym jest pięć czy sześć torów, pomiędzy którymi znajdują się słupy, podpierające budowlę końcową, stację końcową mostu. Zwykle panuje tu mrok, rozjaśniany lampami elektrycznemu.

Ku dojazdowi temu biegł tłum ludzi, a z nim i ja. Dostawszy się jednak na miejsce, poznałem swój błąd. Nie żaden to wypadek się zdarzył pod brooklyńskim mostem, nie nieszczęście jakieś. Ten tłum, te masy, spieszyły do domów po dziennej pracy w skyscraperach.'

Ze wszystkich stron, ze wszystkich ulic i uliczek, ze wszystkich mnogopiętrowych gmachów sypały się i sypały wciąż tłumy i tłumy bez końca. Aż czarno było przy samym dojeździe.

Nie gadali, nie rozprawiali głośno. Zwykle każdy szedł, gonił pojedynczo, zanurzywszy się całkiem w ogromnej płachcie nowoyorskiej gazety, wetkniętej mu przez jednego ze stojących pilnie i wj/trwale na stanowisku chłop-ców-kolporterów. Czasem tylko ktoś z kimś jakieś dwa, czy tt«y słowa zamienił; czasem tylko rozległ się na chwilkę śmiech paru „girls", spieszących z biur, wstępujących czasem na cukierki, „candies". Tylko kolporterzy gazet ustawicznie wykrzykiwali tytuły najrozmaitsze, natarczywie narzucając się z kupnem. Jeden i drugi z przechodniów, uczuwszy w ręku papier wetkniętej gazety, wydobywał z kieszeni, nie patrząc wcale, miedziaka i również nie patrząc wcale, podawał go chłopakowi; potem zagłębiał się w jakiejś rozwodowej ’ czy sportowej nadzwyczajności i gonił dalej, obojętny na wszystko dokoła, potrącany przez jednych i potrącając drugich. Nikt uwagi nawet na to nie zwracał. — Może przepraszać? — Czas darmo tracić ! — Nie! — Po co ?

Aż dobiegał do tramwaju, a raczej do tramwajów.

5*

A zajeżdżały jeden za drugim, jeden obok drugiego, po cztery, sześć, dzwoniąc ustawicznie na zbyt niecierpliwych pasażerów, skrzypiąc przeraźliwie w ostrych skrętach szyn w ciemności podjazdu mostowego, nie bardzo rozjaśnionej kilkunastu lampami i słabym szarym odblaskiem dnia, dochodzącym zdała, z szarych ulic nowoyorskich.

Jeszcze wóz nie stanął, jeszcze poruszał się, — a już rzucała się nań gromada cała, nie zważając na nic, pchając się, tłocząc, cisnąc całą siłą mięśni. — Kobieta? Mężczyzna? — Wszystko jedno. — Kobiety, pracując, konkurując w pracy z mężczyzną, uzyskawszy „równe" prawa, utraciły niejeden przywilej. Zresztą, uważają to za rzecz naturalną i nie skarżą się ; pchać potrafią się też. A że

słabsze, zepchnięte raz i drugi i trzeci, wdzierają się znów całą siłą na wóz czwarty

to jestto naturalna kolej

rzecz\r.

W tramwajach amerykańskich jedynem ograniczeniem ilości osób jest brak miejsca. To też — oczywiście — zapełniają się w okamgnieniu nietyiko siedzenia, nietylko stojące między niemi ^niejsca; ale stając na stopniach tramwajów otwartych, uczepiają się pasażerowie linewek i tak, z trudem, ze zgrabnością linoskoczków, utrzymując równowagę, odjeżdżają zadowoleni, że jednak jakieś miejsce zdobyć im się udało.

A pomiędzy torami, obok torów, na torach — wszędzie kolosalne, ogromne tłumy, pomiędzy którymi z trudem tylko kilkunastu policjantów utrzymuje porządek, — policjantów, poprz}/bieranych w granatowe mundury, z gwiaździstą numerowaną blachą na piersi, w szare letnie kaski i zawsze w białych, świecących swą białością, rękawiczkach.

Z góry dudnią i hałasują strasznie na żelaznych belkach wozy kolei nadziemnej; — z boku turkocą niemożliwie na kamiennym bruku koła ciężkich, towarowych wozów, wewnątrz dzwonienie, skrzypienie przeraźliwe tramwajów; krzyki kolporterów, znoszących coraz większe kupy gazet, urządzających wprost magazyny całe pod słupami, i ciągła, ciągła walka o miejsca tysięcznych rzesz ludzkich, pchających się, biegnących ze wszystkich stron nieustannie, nieprzerwanie...

ta sama walka

To trwa codziennie godzinę całą ; od piątej do szóstej ; zaś w sobotę, gdy praca wszędzie kończy się wcześniej, około południa, — to samo gonienie, — to sama gorączkowe zdobywanie tramwajów, o miejsca, dla nieprzywykłego do takich widoków Europejczyka, granicząca z brutalnością poprostu.

Taka sama walka o miejsca w tramwaju, jak walka o miejsca w życiu, tu, — w Ameryce, — twarda, bezwzględna.

Mówił mi potem Nowoyorczyk jeden: „Prawda, że jest to najruchliwsze miejsce na świecie?"

Tym razem nie była to zwykła, amerykańska „naj-większość“; tym razem przyznałem m-u rację szczerze, bez wahania.

UPPER BROADWAY WIECZOREM

Główną arterją życia nowoyorskiego jest Broadway, ulica, przecinająca Manhattan w całej jego długości. W dzień ożywiona jest głównie część południowa Broadway, „dolna", zacieniona olbrzymimi drapaczami chmur. Suną tramwaje, samochody, wozy jeden za drugim; na chodnikach tłumy, spieszące we wszystkich kierunkach; ruch ogromny. Ale około godziny szóstej pustoszeje ta

strona miasta; tam tylko business odchodzi; — po pracy skończonej każdy opuszcza ją jak najprędzej.

Ale nie pustoszeje „górna" część Broadway, „Upper Broadway", część, sięgająca od Madison Sąuare. do t. zw. Circle, a biorąc ściślej — do Times Sąuare. Ruchliwa jest ta część i w dzień, ale ruch jej niknie wobec ruchu w City, wieczorem dopiero zaczyna się życie inne. Co nadaje mu pewnej szczególnej cechy, to bajeczne, ogromne świetlne reklamy.

Znaleźć je można wszędzie w większych miastach ; ale daleko im, londyńskim czy paryskim, do nowoyorskiej świetności i pomysłowości. Jest ich mnóstwo, mieszczą się na każdej ścianie, na każdym dachu. Gdzie tylko można było, poustawiano na domach żelazne rusztowania, dźwigające setki barwnych lampek elektrycznych, zapalających się i gasnących co chwila, tworzących różne ruchome obrazy. Mieszkałem przy ulicy trzydziestej szóstej i, codziennie wieczorem wracając do domu, miałem to widowisko. Nie będę mówił o tych światłach, które, gasnąc, zmieniają swe barwy, widzieć je można w europejskich stolicach : w Nowym Yorku nie robią już one wrażenia. To miasto już zepsute swemi nadzwyczajnościami; potrzeba mu czegoś więcej.

Dlatego na ogromnym, brzydkim w dzień, szkielecie żelaznym ukazuje się wieczorem dziesięciometrowej wielkości świecąca twarz kobieca; przymyka jedno oko, potem drugie, potem dokoła niej ukazuje się jakiś napis; wreszcie cała twarz, cały rysunek świetlany znika, ustępując miejsca jakiejś reklamie mydła, czy innych przyborów toaletowych.

W miejscu drugiem, o parę domów' dalej, stoi świecący kontur dziewczyny trzymaiącej rękę na również święcącej literze J. Nagle ręka się przesuwra, pisząc litery nowe, zajmuje pozycję drugą, trzecią, aż kończy słowm JAPALAC (jakiś środek do czyszczenia ubrań), zatrzymu-

jąc rękę na literze ostatniej. Po chwilach kilku napis znika, ręka wraca na pozycję pierwszą, na literę J i „pisa-nieu rozpoczyna się na nowo.

Gdzieś w innem miejscu czytamy, że coś tam jest znów najlepszym (oczywiście!) artykułem swego rodzaju na świecie, że „bije“ konkurencyjne najzupełniej, a w dowód tego ukazuje się nam mąż, zbrojny młotem wielkim i mordujący jakiegoś nieszczęśliwca, który po chwili ciemności ukazuje się (o szelma!) znów. aby znów niegodziwie zamordowanym zostać. (Miał też po co zmartwych-wstawać !)

Gdzieindziej znów — o ile sobie dobrze przypominam, na rogu ulicy trzydziestej siódmej — jest rusztowanie na dachu domu, pewnie ośmiopiętrowego, o wysokości conajmniej pięter pięciu, czy sześciu. Na niem obrazek taki — w dzień najmniejszej uwagi nie zwracający : jakieś wyścigi na arenie rzymskiego amfiteatru: tuż przed nami wóz, zaprzężony w cztery siwe konie; gdzieś z tyłu inne wozy; po bokach na dwu kolumnach korynckich płomień wydobywa się z czar. Wieczór spostrzegamy przedewszyst-kiem owe płomienie, migocące lampkami elektrycznemu Nagle na ciemnem polu między nimi zjawiają się wozy pędzące; konie poruszają szybko nogami, niestety na miejscu stojąc, reklama po dachach biegać jeszcze nie może, a tuż nad zwycięzcą ukazuje się ogromny napis: „Geaders ot the world“ i reklama jakiejś firmy.

Potem znów jakieś dziecko, skaczące przez obręcz; potem jakieś najrozmaitsze figury piszące, tańczące, poruszające się szeregiem różnobarwnych lampek; potem transparenty ogromne, oświetlone od tyłu; a wszędzie ogromne napisy, poumieszczane pionowo, poziomo, silące się na jak najszumniejsze czy najdowcipniejsze koncepty, byle zwrócić, byle przykuć uwagę przechodnia, a uzyskamy obraz wspaniały, choć może niekiedy rażący nas, Europejczyków, mniej przywykłych do amerykańskiej przesady.

A poniżej część sklepów zamknięta, wprawdzie ; ale nie brak jednak i pootwieranych w późną noc, a przynajmniej oświetlonych jasno, jak najjaśniej, aby jak najlepiej przedstawić wystawione towary oczom przyglądających się. Miejscami kręcą się pionowe czerwono-biało-niebieskie słupki, wskazujące sklepy fryzjerskie, miejscami po parę foteli do czyszczenia obuwia, przy których stoją murzyn-kowie, pokrzykując od czasu do czasu swoje „Shine!“; miejscami gromady ludzi, przystające dla obserwowania ogłoszeń gazet o wynikach ostatniej partji base-ball’u; czasem jakieś kupki, gromadzące się około wykpigrosza ulicznego ; jakiś śpiewak przygodny niekiedy; mnóstwo spacerujących par, mnóstwo przechodniów; oświetlone pełne-restauracje; środkiem ulicy mkną dzwoniące tramwaje i porykujące samochody, dyrygowane przez policjantów, wystrojonych zawsze w śnieżnej białości rękawiczki; obok z Sixth Avenue straszny hałas, turkot gwałtownie pędzących wiaduktem żelaznym wozów elektrycznej kolei nadziemnej ; — a dostaniemy obraz, jakiemu równego trudno szukać gdzieindziej, obraz nocny Upper Broadway.

BOWERY

Jeśli w drapaczach chmur w City mieszczą się mi-ljony i miljardy, to tuż obok nich znajduje się najuboższa dzielnica nowoyorska.

W tej dzielnicy najcharakterystyczniejszą, najciekawszą dla turysty, najbarwniejszą dla oka jest Bowery.

Bowery sięga na północ aż do miejsca, gdzie schodzą się Third i Fourth Avenues, na południe zaś aż do Park Row; ale przedłużeniem swojem, t. zw. New Bowery, dochodzi do brooklyńskiego mostu. Obrazek jednak, jaki podaję, dotyczy także w największej części i ulic sąsiednich

z nieznacznemi zmianami. Bowery posiada tylko niemożliwie hałasującą nadziemną kolej elektryczną, która wzmaga ogromnie fiałas, panujący na ulicy; inne ulice w tej części miasta nie mają tej wątpliwej ozdoby. Mówię „wątpliwej"; nowoyorska „elevated“ bowiem stoi znacznie niżej od swoich europejskich koleżanek.

W kilkupiętrowych, szarych, brudnych domach mieszczą się sklepy, jeden obok drugiego ; pomiędzy nimi ogromna ilość szynków, „barów" czy „saloonów"; nieodzownie zaś mieszczą się one na każdym rogu ulicy. Jak wszystkie amerykańskie nie mają drzwi, ale tylko zastępują je skrzydła zwykle ze zwierciadłami, sięgające mniej więcej od pasa do głowy, tak, że pchnąć je trzeba, aby zajrzeć do środka, gdzie wskutek tego niema tak strasznej atmosfery, jak w naszych szynkach.

Niczego nie brakuje 1 wszystko „tanio", „najtaniej" kupić można. Jest tam więc

Obok sklepy — i jakie !

sklep z taniemi ubraniami, a obok sklep z naczyniami ku-chennemi; sklep ze starzyzną i szewc obok, który „natychmiast" naprawki wszelkie uskutecznia; sklep z owocami i nieodzowny amerykański „barber-shop“, ogłaszający swe tanie dziesięciocentowe golenie, a widny zdała swymi kręcącymi się barwnymi słupkami z kulą na górze; jest nieodzowny amerykański fotel ulicznego czyściciela butów i są nieodzowne amerykańskie, pięciocentowe „mo-ving pictures" (kinematograf), zmieniające „codziennie" swoje przedstawienie... Byłbym zapomniał, oczywiście składy apteczne, te amerykańskie składy apteczne, w których kupuje się wszystko, a lekarstwa najrzadziej, których właściciel roztwiera oczy szeroko, gdy kto doń z receptą

przyjdzie.

Na ulicach przekupnie też najrozmaitsi: wózki z ba

nanami, wiśniami, brzoskwiniami, ananasami, najrozmaitszymi wreszcie owocami; przekupnie lodów tanich, lemo-njad różnych; i różni, różni inni, przenoszący się z miejsca na miejsce tułacze — jak business im każe.

Szyldy, napisy! — Ileż narodów wysłało tu swych przedstawicieli! Restauracja włoska obok jakiegoś żydowskiego napisu, polskie, słowiańskie nazwisk^ obok germańskich i angielskich ; czasem zaplącze się jakiś Francuz, czasem kuchnia węgierska się ogłasza. Wieża Babel istna! Ale oni wszyscy prędzej czy później po angielsku mówić będą. I nasi też!...

Po nierównym, kamiennym, zabłoconym bruku stukocą wciąż koła wozów ciężkich, turkocą jakieś inne, prędko unoszone, hałasują małe, ręczne, nierówno ciągnięte przez chłopaków spieszących, zgonionych niemiłosiernie, świszczą, zgrzytają na szynach i dzwonią tramwaje. Z góry zagrzmi, czasem zahuczy w pędzie kolej nadziemna. W sklepach, przed sklepąmi gwar, zgiełk; gdzieś obok wyskakują i wrzeszczą dzieciaki niesforne, rzucając jakieś papiery, śmiecąc jeszcze bardziej.

Z barów dochodzi dźwięk kieliszków, napełnianych manhattan-cocktail'em, czy martini-cocktail’em, high balfem (amerykańskie wódki) czy innym jakimś alkoholem; arcy-przyjemny zapach ryb różnych miesza się z wonią ananasów i pomarańcz złocistych.

Skręcam w jakąś ulicę sąsiednią. Węższa nieco ; tramwaju, kolei nadziemnej w niej niema; ale gwałt, krzyk niewiele mniejszy. Dzieci jeszcze więcej; cały dzień, zdaje się, spędzają na brudnej nowoyorskiej ulicy. Jakiś jegomość zakupił pięć jabłek czy bananów i wręcza je kupce chłopaków. Jest ich ze dwudziestu. Wrzask, krzyk, wzmaga się, zaczyna się bójka coraz energiczniejsza, jabłka, banany toczą się po ziemi, zgniecione, zbłocone. A jego-mość-dobroczyńca dzieci stoi z boku i uśmiecha się słodko, przypatrując się walce. Chłopców nie uspokaja nikt. Niech się tłuką!

Obok placyk mały, zakurzony, zaśmiecony. Pewnie czasem, rano może, przekupnie tu w^ysiadują. Teraz pusty jest, tylko na środku gromadka chłopaków urządza

zabawę, podrzucając piłkę, kijami niekiedy. A jeśli się kto nawinie, to jego własna wina.

W uliczkach zabawy inne znowu. Dzieci zajmują całe chodniki, znaczną część ulicy, goniąc się, tłocząc, popychając, szarpiąc, tańcząc niby, gry różne improwizując. Wolno im wszystko. A zresztą, zresztą, gdzież mają się bawić ? W mieszkaniach, w tych norach zatęchłych i śmierdzących i ciemnych? W podwórkach, których prawie niema? Te biedne, biedne dzieciaki!

Gdzieś w którejś ulicy poprzewieszano przez całą jej szerokość sznury z chorągiewkami barwnemi, za szmatami różnemi zwieszającemi się; obok słupy z resztkami ozdób z przed dni paru. Z jakiegoś kiermaszu, jakiejś zabawy ludowej szczątki zapewne. Tu hałas jeszcze większy, wrzask prawie się rozlegał; a błotnistemu dość ulicami przecisnąć się ledwie można było.

Wieczór powoli zapadał; w ulicach i uliczkach dniem mniej jasnych, niż inne, szerokie nowoyorskie avenues, zrobiło się ciemno, zbyt ciemno na niejeden business. Powoli więc zaczęły zamykać się sklepy, i tylko bary, „ąuick-lunch“ i droguerje świeciły wciąż. Na chodniki powyno-szono krzesła, paki, paczki różne, — co kto miał — i zaczęły się wieczorne pogawędki kumoszek, rozmowy o businessie mężczyzn, którzy amerykańską modą marynarki i kamizelki pozrzucali w gorący, zbyt gorący czerwcowy wieczór.

Dzieciaki wciąż wyskakiwały na ulicach.

Przez Bow’ery przechodziłem raz jeszcze przypadkiem, nie wiem już dobrze, z jakiej okazji. Było strasznie gorąco, strasznie parno; zdała zrywały się przygłuszone grzmoty. Spieszyłem więc do pierwszej stacji kolei nadziemnej jaknajprędzej.

Nagle lunął deszcz; a lunął tak nagle i tak potężnie, że nie było czasu, nie było możności dobiec do niej. Za przykładem innych wpadłem do jakiegoś baru, który nadzwyczajnie szybko się zapełnił.

Wziąłem coś tam i zacząłem powoli popijać. Nagle mój sąsiad, zdaje się, robotnik jakiś, zwrócił się do mnie po niemiecku. Nie mając zbytniego zaufania do jego fizjo-gnomji, zacząłem mu tłumaczyć po angielsku, że absolutnie nie rozumiem, a . na jego- łamaną angielszczyzną postawione pytanie przyznałem się do narodowości francuskiej. Może teraz „Freundemu przestanie mnie nazywać !

Gdzie tam! — „My tu wszyscy przyjaciele!" — Zaczął „stawiać" całemu stołowi; zaprzyjaźnili się wszyscy prędko. Chcąc nie chcąc, musiałem pójść za przykładem. Byłaby obraza, awantura, gdybym nie przyjął przynajmniej jakiego softdrink'u (napój bezalkoholiczny). Tutaj „obcego" nawet nieznajomego częstuje się obowiązkowo, o ile przypadkiem przy jednym stole się znajdzie.

O ile zdołałem

Jakichż języków nie słyszałem! Niemiecki, „italjań-ski", francuski, któryś z północno-germańskich, a wszystko przeplatane gęsto mniej czy więcej niegramatyczną, świeżo widocznie wyuczoną angielszczyzną, z rozmow}' kilkunastominutowej zrozumieć, wszyscy prawie poprzybywali z Europy, — z Europy, od Grecji da Skandynawji. Różnie im się wiodło, • ale wszyscy już się zamerykanizowali, albo byli w trakcie amerykanizacji. O „starym" kraju mówiono przeważnie prawie lekceważąco. Mój „F'reund“ pomstował na swoje Niemcy, mimo, że spodziewanych dolarów nie znalazł tu tyle, ile sobie projektował gdzieś w starej Europie pod Berlinem.

Takich to mieszkańców ma Bowery, tak szybko asy-miluje Ameryka europejskich przybyszów.

CHINATOWN

Dwa „bloki1, na zachód od Bowery, równolegle do niej ciągnie się Mott Street.

Nie jest to ulica zbyt różna od Bowery. Ta sama różnorodność typów, ten sam charakter krzykliwego i ruchliwego życia ulicznego. Może tylko tego krzyku, tego wrzasku przeraźliwego jest mniej jeno. Ulica jest bowiem węższa, niema na niej tramwajów i niema najhałaśliwszej „Elevated“ (kolei nadziemnej). Ale jest równie często uczęszczana przez turystów, jak Bowery. Tu bowiem, zwłaszcza w południowej części ulicy i w paru uliczkach sąsiednich, zagnieździli się przybysze z dalekiego Zachodu (dla Ameryki' oczywiście) — Chińczycy.

Niema ich tu tysiącami; nie we wszystkich domach mieszkają; znaczną mniejszość nawet w tej ulicy stanowią. A jednak już samą swą obecnością w tej niewielkiej nawet liczbie stanowią taką osobliwość, taką charakterystyczną cechę ulicy nadają, że codziennie wieczorem przybywają tu wycieczki turystów, obwożone i oprowadzane przez specjalnych przewodników.

Koło godziny 10 wieczór, od Bleecker Street wchodziłem w Mott Street. Ta jej część północna, ciemna już była i dość pusta. Miejscami tylko oświetlały la- • tarnie uliczne nieco zbyt błotniste, jak na Nowy York bruki; miejscami tylko mignął jakiś przechodzień spóźniony: tu i ówdzie jeszcze z poza ruchomych skrzydeł drzwiowych baru jakiegoś światło biło i dochodził gwar głosów kilkunastu i dźwięk szklanek, napełnianych cocktailem, gin-fizz'em. czy ordynarnem piwem.

Kilka „bloków" dalej dopiero światła i gwaru coraz więcej i więcej spotykałem. Byli już i handlarze owoców i handlarze wodą sodową w swych budach; już jąkieś barber-shop’y i nieodstępne „shine"; już obok barów spostrzec można było pootwierane sklepy inne, z „pamiątkami" chociażby; aż wreszcie gdzieś mignęła mi w oczach jakaś kolorowa chińska latarnia. Wchodziłem w Chinatown.

Sklep był z „osobliwościami*, oczywiście chińskiemi. W oknie było wszystko, co do tej kategorji osobliwości zaliczamy: były czajniki, wazy, porcelany najrozmaitsze, były szkła jakieś, miecze ze starych monet, amulety, ma-terje o pysznie lśniących barwach z dziwacznymi deseniami. ptakami, potworami najdzikszymi, chińskie parasolki, chińskie obrazy. Ponad inne rzeczy górował jednak obraz, wielbiący rewolucję najświeższą, już z pięciobarw-nym republikańskim sztandarem pasiastym w miejsce dawnego żółtego. Na schodkach stał żółtoskórzec, czekając na kupujących.

Nie chodzą tu oni w tych uroczystych barwnych strojach, jakie znamy z malowideł czy porcelan ; nie noszą niewolniczych warkoczy. Skromna, lśniąca czarna kurtka, wisząca wprost na ich płaskich tułowiach, lśniące czarne szarawary na ledwie zginających się nogach, na głowie czarna mycka, z pod której wyglądają na płaskiej, często potwornie brzydkiej twarzy, skośne, wąskie oczka. Bez najmniejszego wdzięku, bez najmniejszej elegancji, manekiny drewniane nieledwie. Czasem we dwu zejdą się, na stopniach sklepu odwiedzą i dźwięki jakieś dziwne wydają nieruchomo prawie, bez jednego gestu:

Odtąd było ich coraz więcej, tych czarno przyodzianych manekinów, tych sklepów z chińszczyzną, tych latarń barwnych. Miejscami na murach nabryzgane pionowe rzędy kunsztownych plam, chińskich ogłoszeń prawdopodobnie, podobne do szeregów jakichś ogromnych pająków, dziwacznie powykrzywianych. Miejscami pomiędzy domami ciemnymi jeden bił światłami z okien wszystkich. To chińska restauracja, czy chiński teatr, czy wreszcie jakaś chińska palarnia opjum. Zresztą, z tern wszystkiem, ze

wszystkimi chińskimi i — liczniejszymi sklepami, ulica była dość ciemna.

niechińskimi

elektrycz-

Nagle gdzieś z którejś z bocznych uliczek na lewo buchnęło światło. Tam była część najświetniejsza, centrum Chińskiego Miasta. W niedługiej, dość wąskiej uliczce jedna, druga, trzecia restauracja oświetlona, zresztą nie po chińsku wcale, po amerykańsku chyba nenii lampkami, tworzącemi kolorową świetlną reklamę. Sklepy jeden obok drugiego w dwu lub trzypiętrowych domach o wąskich kilkumetrowych frontach. Z ulicj' prowadzą do nich czasem schody w dół w jakiś podejrzanej czystości i jakości bar chiński, w którym dostać można „chińskie" potrawy.

Gońcie sobie

W tej uliczce spotkałem właśnie wycieczkę. Opuściła widocznie wóz chwilowo i biegła szybko za przewodnikiem, objaśniającym, że gdzie jest w oknie wystawa z chiń-szczyzną, tam można zakupić pamiątki i że tam jest chińska restauracja, skąd brzęk talerzy i szklanek dochodzi. — Ali right! — Ja też tyle wiedziałem! zdrowi!

Zresztą rojno było dość i bez tego goniącego towarzystwa: czy to, jak ja, błądzących samopas dla zwiedzenia, czy to znikających po chińskich restauracjach, czy policjantów, stojących w dość znacznej ilości — zbytecznie zresztą. Chińczyków najmniej. Jeden z moich znajomych Nowoyorczyków mówił mi potem: „Jest ich akurat tylu, aby ściągać turystów. Większej ich ilości przybyć nie pozwolimy. To jest też business⁻. Miał słuszność: jest ich „tylu, aby ściągnąć turystów".

Powróciłem w Mott Street, idąc nią dalej jeszcze ku południowi. Znów ta sama ciemność, co poprzednio; miejscami tylko latarnie i sklepy, miejscami Chińczykowie w czarnych ubraniach. Ale — często i arjowie czy se-mici, całemi gromadami wysiadujący na kizesłach i beczkach czy paczkach, zalegających niekiedy chodniki całe,

ruchliwi, krzykliwi, do kłótni skorzy widocznie, ach jakże różni od tych manekinowo-cierpliwych żółtoskórców!

Parę bloków dalej i znów świateł mniej jeszcze i ludzi mniej. A ci, co jeszcze się włóczą samotni, nieco podejrzanie wyglądają.

Chcę Mott Street dojść do końca, do Chatham Sąuare, do Park Row. Jeszcze kilka poprzeczek ciemnych zupełnie, jeszcze na Mott Street gdzieś latarnia, jeszcze jakieś światło, ale coraz mniej, coraz mniej, tylko cicha, ciemna, brudna, błotnista ulica.

W jej cieniach jakieś podejrzane, rzezimieszkowate figury, ale wszystko all right: na rogu stoi gruba, potężna, wygolona sumiennie postać w kasku na głowie, z numerowaną t gwiazdą na piersiach i drewnianą pałką w ręku.

Gdzieś dalej nieco przebiega w wysokości drugiego prawie piętra jakiś szereg świateł, hałasując przeraźliwie ; — to „elevated“ — Chatham Sąuare.

Chinatown skończone !

NOWOYORSKA NIEDZIELA

W niedzielę milknie nowoyorska ulica. Nie otwarto sklepów i magazynów; zamknięte biura w sky-scraperach. Nie spotkasz rozpędzonego sznura porykujących samochodów, ani karawan turkocących na bruku ciężarowych wozów. Nie ujrzysz spieszącego tłumu, tłumu, któremu business cały dzień' wypełnia od ósmej rano do szóstej wieczór. Dziś ten tłum zapomniał o businessie, zapomniał o intenzywmej, w pospiesznem tempie prowadzonej pracy. Odpoczywa.

I dopiero około jedenastej godziny zaczyna się na Fifth Avenue większy ruch, zwłaszcza w okolicy Pięćdziesiątej Ulicy.

T-TTTtl

sfa

#i

: m $

■**

ii ;.■• •■'«: i■

iSu&kł-hi -4

aii iipil iy i i:■■& iPwfiMilS'-':

-j, £itfl

f ;«

\l

J*'

THE SINGER BUILDING ANI) TOWER

'

V

$

\

—■ - .

V. •

d

%

*

V

N

■%

Jeden z bloków zajmuje tam katolicka St. Patrick’s Cathedral. Kościół gotycki, z którego Nowoyorczycy niezmiernie dumni są wszyscy, bez względu na wyznanie; zresztą naprawdę ładny. A ponieważ Nowy York liczy bardzo znaczny procent katolików, przeto katedra, jak zresztą i pozostałe kościoły katolickie są zapełnione od wczesnego ranka.

Ale w miarę jak słońce wchodzi na Fifth Avenue, ruch ten wzrasta, dosięgając około jedenastej, dwunastej punktu kulminacyjnego. Msza odprawiająca się o tej porze jest najbardziej „fashionable".

Znikła, powróciła już do domów publiczność uboższa, z wcześniejszych mszy. Na chodnikach ukazuje się . coraz to więcej elegantek, wystrojonych bogato, wedle najświeższych żurnali paryskich. Przybywa młodzież, której próżnobyś szukał gdziekolwiek indziej i kiedyindziej, wy-elegantowana, lub pozująca na elegancję. Wszystko ubrane na modę europejską, wszystko przesiąknięte europejskimi zwyczajami. Jedna, druga randka. Mały flircik...

O jedenastej tłum rzednie i maleje. Wszystko udaje się do kościoła. Nabożeństwo, potem kazanie. Zostają na niem wogóle wszyscy. Amerykanin zatopiony przez cały tydzień w pracy, zaprzątnięty wyłącznie myślą o businessie, przybywa tu chętnie w niedzielę, by oderwać się od pracy codziennej, by zaczerpnąć siły moralnej. Wogóle jest wierzący, wierzący może raczej rozumowo, ale niemniej silnie do wiary przywiązany, obowiązki religijne wypełnia, na cele religijne nie żałuje. Chce oddać Bogu, co jest boskiego, a dolarowi co materjalne. Niemniej centa z dolara oddaje kościołowi. Toteż nie można się dziwić, że kościoły są tak liczne i tak uposażone zwłaszcza katolickie.

Po kazaniu katedra pustoszeje i tłum wysypuje się znów na ulicę. Zbierają się grupki złotej, wyelegantowa-nej młodzieży, obserwując wychodzące elegantki. Rozpoczyna się przechadzka, przeplatana uśmiechem, zalotnem

spojrzeniem, flirtem, przechadzka i chodnikami i środkiem ulicy, którą nie krążą automobile, a zrzadka tylko pojazd się pokaże. Bo w niedzielę odpoczywa wszystko.

Popołudniu Nowy York jedzie na Coney Island.

CONEY ISLAND

Kto zobaczyć pragnie, jak się bawią Amerykanie,, a szczególnie Nowoyorczycy, ten powinien pojechać na Coney Island. Jestto część wyspy Long Island, na' jej południowo-zachodnim cyplu, w odległości mniej więcej dwu-milowej od nowoyorskiej City Hall. Można dostać się tam lokalną kolejką lub tramwajem tak z Brooklynu, jak i z samego Manhattan Borough, tj. właściwego Nowego Yorku..

Coney Island dzieli się na cztery części o zupełnie różnym charakterze: Manhattan Beach, Brighton Beach, West Brighton i West End. Dawna „Coney Island" stanowi właściwie dzisiejsze West End. Obecnie jednak znajdują się tam tylko liczne letnie rezydencje amerykańskich miljonerów oraz siedziba Atlantic Yacht Club’u. Brighton Beach, to liczne „bathinghouse’y“, jakiś teatr, czy teatrzyk, kilkanaście will i kilka restauracyj. Manhattan Beach zaś to najbardziej „fashionable" część Coney Island. Liczne pierwszorzędne hotele, wygodne kąpiele morskie, orkiestry, wieczorami letnimi iluminacja i różne „przyjemności".

!•

Ale najciekawszą, najcharakterystyczniejszą częścią wyspy jest West Brighton. „Luna Park“, „Dreamland", masa zabaw ludowych najrozmaitszego gatunku ściągają tu codziennie tłumy z Nowego Yorku i okolicy. 1 dlatego szczególnie tu widzieć można, jak Amerykanin się bawL Najbardziej ożywione i najciekawsze jest oczywiście po południe niedzielne.

To też wybrałem się do Coney Island w niedzielę. Tramwaj, idący od brooklyńskiego mostu, zapełniał się coraz bardziej i już w połowie drogi siedzących miejsc zabrakło. Ale, że amerykańskie wozy nie znają ograniczeń co do ilości osób, więc było coraz ciaśniej, coraz gorzej, niemożliwie ciasno wreszcie. A jazda trwała dobrą godzinę. Jechaliśmy zrazu ulicami Brooklynu, potem wzdłuż wspaniałego Prospect Park’u, wreszcie ulica przeszła w szeroką drogę, po obu stronach której widniały od czasu do czasu domki i dworki niewielkie. Słońce piekło niemiłosiernie, na ulicach nie było prawie żywej duszy, prócz, wyczekujących na coney-islandzki tramwaj.

Wreszcie wzdłuż jakiegoś niskiego, pobielonego muru skręcił wóz na prawo, a po kilku jeszcze chwilach ukazała się „alpejska kolejka". Dokoła zobaczyłem jakieś budy, w nich jakieś światła, tłumy ludzi, usłyszałem gwar, okrzyki; dzwonki, dźwięki różne. Tramwaj skręcił małym łukiem w lewo i stanął, a wszyscy opuszczać #go zaczęli. Wysiadłem i ja.

Byliśmy w Coney Island.

Znalazłem się w jakimś wielkim przechodnim pawilonie. Po jednej stronie była owa kolejka alpejska, a właściwie alpejski „automobil", krążący po torze pokrzywionym niemiłosiernie, po drugiej ogromny stół z „ice-crem-soda“, oraz cukierkami, a w przejściu stali różni przekupnie, zalecając najrozmaitsze zabawki, pajace skaczące na sznurku, baloniki i szereg innych różności.

Przecisnąłem się z pawilonu w ulicę, przecinającą Coney Island w kierunku jej długości.

Po obu jej stronach mnóstwo mniejszych czy większych „pałaców", zakładów z atrakcjami przeróżnemi poubie-ranemi w najsenzacyjniejsze nazwy. Nietylko angielskie. Niemcy widocznie zaglądają tu bardzo chętnie, spostrzegłem bowiem co krok jakiś Kaisergarten, jakąś Deutsche Kuchę, jakąś Yienna Restaurant, co krok napisy oznajmiające

„pilznera" czy „monachijskie", co krok „frankfurckie" czy „hamburskie" kiełbaski.

Ale nie brakowało i przysmaków typowo amerykańskich. W co drugim, czy trzecim z domków, stojących po obu rzędach ulicy, były „ice-cremy*) była „ice-cream-soda“ ananasowa, brzoskwiniowa, malinowa, poziomkowa, jednem słowem „all flavours“, były małe studzienki z „ice-cold soda-water“ (zimną jak lód wodą sodową), polecaną ogromnie, jako „one cent drink" (szklanka kosztowała centa); były wreszcie gdzieniegdzie napisy „ice-water free“ (woda z lo.dem bezpłatnie) — bezpłatnie, ale „z własnego kubka" — każdy bowiem wody tej spragniony musiał za centa zakupić papierowy kubek, jakich obok całe kolumn}' stały. Nie będę opowiadał o restauracjach, pełnych rozbawionych gości, wszędzie bowiem są takie same, ale o jednej osobliwości jeszcze wspomnę.

Czyście państwo kiedy.jedli „hot-ice-cream ?“ — „Gorące lody?" — Absurd w samej nazwie, — a jednak, jednak w Ameryce i tego dostać można! Zwłaszcza tu, w Coney Island!

Gdzieniegdzie pomiędzy domami na kilku metrach wolnego miejsca stoi coś podobnego <do samochodu; tylko w miejscu motoru jest jakiś instrument kuchenny, podobny nieco do organów, na poziomym pręcie szereg krótkich prostopadłych doń piszczałek, tylko w miejscu amerykańskiego palacza stoi gentleman, przybrany w białe kucharskie szaty. Przed wozem stół z nakryciem szklanem pod którem widąć brunatnawe rolki, przypominające barwą ciastka; obok stojąca niewiasta zgarnia je po sześć w papierowe torebki, wykrzykując ustawicznie; „Świeże, gorące lody! Pół tuzina — pięć centów!" Rzeczywiście świeże są; widzimy całą ich fabrykację. Bo jegomość biało przyodziany (często murzyn) zanurza instrument w naczyniu przed nim stojącem, a wyjmując je natychmiast potem

*) Lody śmietankowe.

oznajmia (co wszyscy zresztą widzą), że na piszczałkach jest coś białego. To owe „lody gorące'¹. Poczem znów piszczałki zanurza w naczyniu drugiem i wj^jmuje zabarwione i ciepłe. „Hot ice-cream“ już jest gotów. Kupiłem torebkę jedną. Te lody to coś podobnego do lichego ciastka. . śmietankowego.

Szedłem ulicą dość długo, a widok się nie wiele zmieniał; kolejki alpejskie, strzelnice, kinematografy, wróżki,. Sklepy z pamiątkami, z cygarami, „Hofbrauw, „Pilsener'% „Cabaret Dance“ (jeden jedyny — niemiecki, ochrzczony „Kaisergartenem“), murzynkowie do czyszczenia trzewików gotowi przy swych fotelach, potem „Luna Park“, potem „Steeple chase", potem „Okręt tonący", potem, po drugiej, stronie ulicy, pawilony kąpielowe z kilku „bathing be-aclramr, z których każdy był „the best in the worldJ, jakieś wieże, kręcące się koła widokowe, mieszanina najdzikszych barw, kształtów nazw dziwacznych... A wszędzie włóczą się wolno po chodnikach tłumy, zachodzące to w jedno, to w drugie miejsce, czasem zwiedzające cały ich szereg kolejno.

Aż gdzieś po prawej stronie spostrzegłem ogródek, a w nim domek, Eirleen Yillą nazwany. Za nią coraz częściej zaczęły ukazywać się domki prywatne, potem niekiedy bogatsze rezydencje letnie To kończyła się Coney Island, zabawowa część West Brighton, a zaczynał się West End. Doszedłem aż do jakiegoś ogrodu, zamykającego ulicę, i zawróciłem drugą stroną, wzdłuż pawilonów kąpielowych, pomiędzy którymi szły niekiedy poprzeczki; prowadzące do brzegu morskiego. Strojów kąpielowych było mnóstwo — i nietylko w morzu — i nietylko na piaskach wybrzeża. Gdzietam! Spacerowali po tych poprzecznych ulicach, grali na nich w piłkę bez najmniejszej żenady. A o parę kroków dalej spacerowały tłumy i wszystko było r all right * ! W jednem tylko miejscu spostrzegłem napis, wzbraniający dostępu kąpielowym kostjumom.

Za pawilonem zaś, nie wiem już dobrze, którym z rzędu, poprzeczka skręcała w Coney Islandzkie „Bo-wery“. Jeśli już idąc ową długą ulicę podziwiałem, to niczem ona była wobec tego zakątka. Nietylko na cho-• dnikach są tłumy; cała ulica zapchana, zapełniona szczelnie, przecisnąć się poprostu nie można. Krzyczą, śmieją się, cieszą, bawią. Ze sklepów, z bud widowiskowych dolatują wołania, zachęcanie, wrzaski, miejscami muzyka jakaś; z „Red Devil Rider“ wylatują jakieś czerwone, rogate djabły, ciągnąc do środka, na kolejkę górską, obok jakiś grubas karzeł i chudeusz-olbrzym 'wrzeszczą w-ucho, że „Steeple-chase is the most funny place“ („Steeple-chase jest najbardziej^ uciesznem miejscem"); gdzieindziej pchają w ręce ogłoszenia jakiegoś profesora „Calro", autentycznego z Egiptu wróżbity; dalej dwa rozwrzeszczane chłopy wyją przez megafony jak obłąkańce, by spróbować jeszcze jakiejś innej zabawy. Obok słychać w strzelnicach wystrzały, dalej jakieś japońskie rzucanie kul pomiędzy pręty sterczące na stole, sklepy z osobliwościami, pocztówkami, „moving pictures", „photo-studio", „ice-cream“, „beer“, „centadrink" (owa centowa woda sodowa), „clam powder", „lunch", „dinner", „dentist" nawet.

Nazwiska! Jak przeróżne! Togo-Tamp-Ya obok Mullera, Tamacorogashi obok jakiegoś Francuza. Potem Anglicy, Włosi, Skandynawczycy!

w dni powszednie płaci się połowę

Wstąpiłem do kilku „parków", które reklamowały się najwięcej. Przedewsz3^stkiem do „The Coney Island funny place", do Steeple-chase. gdzie za pięćdziesiąt centów (w niedzielę, tylkoJ obiecywano dwadzieścia pięć różnych „przyjemności".

Przedewszystkiem na przyjemność pierwszą, kazano * mi przejść jakieś koło, kręcące się ustawicznie i walące przechodzącego z nóg swym ruchem obrotowym. Udało

■się. Potem wcisnąłem się w jakieś wąskie przejście, gdzie ą napis wskazywał, że tędy iść należy.

Dziko uróżowiony gentleman, „wuj Sam", wita przychodniów, jak najlepszych znajomych; wtem ze strony drugiej wiatr skądciś strąca ci kapelusz z głowy.* Chwytasz go, nagle podłoga pod nogami ruszać się zaczyna. Zachwiejesz się na niej, po tej niespodziance, przylatuje inny „wuj Sam" i wali cię jakąś packą. Zwracasz się ku niemu, znów jakiś słoń gumowy dmucha ci w twarz, kiwa trąbą pod nosem. Przed tobą krzyczą jedni, pchają się z tyłu inni goście; aż sam nie wiesz, kiedy i jak znajdziesz się na miejścu bezpiecznem, gdzie zdrada nie czyha. Teraz ty się będziesz śmiał z nowych przybyszów. .

Ale idźmy dalej. Jakieś dwa potwory gumowe, nadmuchiwane nierówno, „Michelin Twins“, wykręcają się, chwieją, kiwają w najdziwaczniejsze pozycje.

Dalej schodki ruchome, po których masz się wydra-pać na górę, choć każdy stopień inaczej się porusza, a jeśli się wydrapiesz mimo wiatru, buchającego co chwila, to wolno ci zjechać w jakiejś rurze do dołu z którego znów będziesz się usiłował wydostać przy pomocy sznura łub w jakikolwiek inny sposób, o ile jesteś bardzo zgrabnym gimnastykiem.

Obok „Humań Rulette" kręcące się coraz szybciej koło, wyrzucające ludzi siłą odśrodkową, z różnemi obok dziurami w podłodze, w które możesz wlecieć i znaleźć się kilka metrów pod podłogą: obok karuzel bicyklowy, który sami goście sobie pędzą; obok spore kiwające się koło, na które siąść chce odrazu osób dwieście, gdy miejsca jest na sto tylko; więc walka o siedzenia, krzyki i wrzaski przeraźliwe,, gdy koło ruchem fal morskich wahać się, a zarazem kręcić zacznie.

Dalej „labirynt", obok „wyścigi konne" na mechanicznie pędzonych koniach, tam „wyścigi cyklistów", dalej basen kąpielowy, cukiernie i nowe koła djabelskie.

9 A gdy wyjdziesz do ogrodu, wolno ci przejechać się znowu na dwu czy trzech karuzelach; wolno ci z wysokości kilkunastometrowej widokowego koła podziwiać Co-ney Island; wolno ci... ach, czego ci nie wolno! Potem jakaś „muzyka“, dzikie wrzaski, krzyki, hałasy! Bo Amerykanin lubi bawić się, jak dziecko, hałaśliwie, głośno.

Obok „Steeple-chase“ są „Morskie fale“. Pod dość długim, w półkole zaokrąglonym torem z blach żelaznych, poruszają się potężne walce, wprawiając go tern samem w ruch falisty... Po blachach tych można się przejechać wózkami, kierowanymi przez jadącego. Czasem wózek nieumiejętnie kierowany, stanie, często uderzy w ścianę,, w ogrodzenie, często zderzy się z drugim i dopiero posługacz w pomoc przybiegnie.

Ale byłem i w miejscach, których osobliwości okazały się humbugiem, na wyzysk obliczonym. Ów „tonący okręt“ przedewszystkiem, przed którym kilku, muzykantów hałasowało hymn, grany przy zgonie „Titanic'a“. Wpakowano kilkadziesiąt osób do „kabinyu, kazano usiąść, obróciły się raz i drugi ściany, i sufit około nieruchomej podłogi... i koniec; przeszliśmy tylko kurytarzem, w którego kącie świeciła się czerwona lampka, dmuchnął nam raz i drugi wiatr w oczy, poruszyła się podłoga... i 'wyszliśmy. To miał być „tonący okrętu !!

Wieczorem ruch nie zmalał; raczej przeciwnie, wzrósł jeszcze. Automobile, trąbiąc, pędziły bez ustanku główną ulicą, chodnikami przecisnąć się trudno było; gwar, hałas, zgiełk rozbawionej rzeszy rozlegał się dokoła; zapełniły się restauracje i cukiernie. Na pawilonach jaśnieć zaczęły świetlane reklamowe napisy tysiącami barwnych lampek elektrycznych. Zabawa dochodziła punktu kulminacyjnego.

Wreszcie zdobywszy miejsce w tramwaju, odjeżdżałem, a łuna długo jeszcze świeciła nad Coney Island. Takiego miejsca, gdzie się tak śmieją, tak bawią wszyscy, nie widziałem nigdzie w Europie.

PODZIEMNY NOWY YORK

Złożyło się przypadkiem tak, że następnego dnia, po bytności w Coney Island, zwiedziałem roboty podziemne około nowych. wodociągów nowoyorskich. Nie będę, oczywiście, opisywał ich tu ze stanowiska inżyniera, broń Boże ! Ale te prace pozostają w takim kontraście z obrazkiem poprzednim, że choćby dlatego, pragnę o nich parę słów powiedzieć. Tutaj cicha, ukryta praca, o której nie wie nikt, choć korzysta każdy bez wyjątku.

Zwiedzałem je z Mr. Walterem E. Spearem, inżynierem biura wodociągowego. Podnieść tu muszę nadzwyczajną uprzejmość, z jaką mi poświęcił całe dwa dni, odrywając się od swej pracy, obwożąc, pokazując wszystko, cokolwiek interesować mnie mogło.

samem

Roboty, które oglądałem, mają na celu zaopatrzenie Nowego Yorku w pięćset miljonów galionów wody dziennie, z miejscowości odległych częściowo od miasta o dwieście kilometrów. Koszty tych prac wyniosą prawdopodobnie około stu sześćdziesięciu miljonów dolarów. Kilka grobli i zbiorników, jak w Ashokan, Kensico i t. d., już wykonano ; obecnie budują jeszcze kilka innych, oraz prowadzą roboty podziemne koło tunelu wodociągowego w mieście. Tę właśnie pracę pragnę oddać w paru słowach, naszkicować krótko.

Byłem w kilku szybach, dochodzących do głębokości stumetrowej niekiedy. U samego dołu wychodzą od nich galerje poziome, na końcach których wre praca ustawiczna, dniem i nocą.

Spuściliśmy się na windzie, złożonej z kilku zbitych desek, a służącej jako jedyny środek komunikacyjny ze światem do przewozu ludzi, taczek, ziemi i skały wykruszonej. Pierwszy krok z windy: błoto, woda, kałuże ogromne, sięgające przez całą szerokość i na znacznej długości. Po bokach i u góry wilgotne ściany, ciągnące się gdzieś daleko w obie strony. Właściwie widać tylko skałę na odległość kilkunastu metrów i długi rząd lampek elektrycznych. Na dnie, w błocie, w wodzie, szyny, po których przesuwa się od czasu do czasu mała elektryczna lokomo-tywka, pchająca wózek z materjałem wydobytym.

Idziemy ku końcowi chodnika, skąd dochodzi trzask, turkot. Po drodze coraz częściej kupy kamieni, raczej głazów świeżo odwalonych, ledwie przejść można. Przy samym końcu stoi kilku robotników ; turkocą, . trzaskają wiertarki w ich ręku, żłobiąc dziury w skale, przygotowując jej zniszczenie i otwarcie drogi naprzód ; obok stoją inni, odrzucając skałę w taczki. Praca idzie w milczeniu, ponuro, bez przerwy. Po godzinach ośmiu przychodzą na ich miejsce inni, dzień czy w noc.

Byłem jeszcze w kilku innych szybach; między innymi w jednym, w Central Park’u. Gdzieś pomiędzy drzewami ukryty mały drewniany domek i niewielki placyk . ogrodowy, pełen belek drewnianych, taczek, ziemi wydobytej. Nawet nic dostrzec z parku nie można.

Zjechaliśmy windą do tunelu, Obok widać krąg jakiegoś światełka — i na tern koniec. Mgła, dym taki, iż nawet ściany o metr odległej dojrzeć nie można. Idziemy tylko po omacku. Któryś z idących wpadłszy, mimo świeczki trzymanej w ręku, na wózek stojący na szynach, przestrzega nas, i tak wciąż. Widać tylko kręgi bru-natnawo-czerwonych światełek i grubą, nieprzejrzystą zasłonę mgły; tuż przedemną, o krok, posuwa się jakaś ciemna postać, jakiś ciemny słup; to mój towarzysz.'

O kilka kroków dalej jakieś głosy zupełnie niewidocznych

osób. Gdzieś dalej trzask, tlirkot. Obok słyszę jakiś rozkaz, po którym coś zaczyna piszczeć, ćwierkać niemal, jak ptak jakiś bajeczny, ptak-widmo, — maszyna jakaś. Jestem jak-gdyby w jakiejś zaczarowanej krainie z bajek. Ale tu, w tern bajkowem miejscu, wre praca ustawiczna, jeszcze twardsza, jeszcze cięższa, niż w szybach, które poprzednio zwiedzałem.

Tam, w blasku cudnego, letniego słońca, spacerują leniwie po parku wystrojone missy i mistress'y. Dokoła zieleń wspaniała, drzewa bujnie rozwinięte, kwiaty pyszne.

Ani przez myśl im nie przejdzie, że gdzieś, sto metrów niżej, w skale, jest taka dziwna, bajeczna kraina, Dreamland prawdziwy.

Ale o ileż inny, niż ten z Coney Island!

ELLIS ISLAND

Obrazek nieco smutniejszy.

Wiadomo, że Stany Zjednoczone coraz nieprzychylniej patrzą na imigrantów z Europy, Jeszcze wprawdzie nowy bill imigracyjny nie przeszedł, jeszcze nowych utrudnień nie porobiono, ale i tak już od szeregu, lat nie przyjmuje się uboższych przybyszów z Europy ze zbyt otwar-temi rękoma. Muszą się wykazywać różnymi papierami, muszą okazać trzydziestodolarową kwotę lub bilet na miejsce przeznaczenia, muszą się poddać lekarskim oględzinom. I dopiero, gdy ten egzamin wypadnie dodatnio, wolno im wolną stopą dotknąć amerykańskiej „wolnej ziemi“.

Miejscem tego smutnego, tragicznego nieraz egzaminu jest Ellis Island.

Jest to mała wysepka, oddalona o mniej więcej dwa kilometry od południowego cyplu Manhattan’u (wyspa na której wznosi się właściwy Nowy York). Co godzina kursuje między obu prom, bezpłatny zupełnie; trzeba jednak wykazać się odpowiedniem pozwoleniem na przejazd.

O tym warunku nie wiedziałem nic; i gdy raz w sobotę popołudniu na chwil parę przed odjazdem chciałem przejść przez budę poczekalni na prom, zatrzymano mnie. „Pozwolenie?"

Musiałem się tłómaczyć. legitymować. I dopiero, gdy poznano, że jadę tylko jako „visitor“ (tych dopuszcza się chętnie), pozwolono mi wejść na prom.

Odrazu poznać, że nie dla spacerów prom ten służy. O ile inne nowoyorskie są wobec europejskich salonami, o tyle ten stoi, wyglądem swym, niżej wszelkiej krytyki. Brudny, zaśmiecony; na ławkach usiąść poprostu nie można. Na pokładzie, prócz kilkunastu zwiedzających, są jeszcze liczni krewni czy znajomi imigrantów, po nich przybywający. •

Zwolna drapacze nowoyorskie oddalają się, ukazując swe wspaniałe kontury; przed nami na prawo nieco Liberty Island z ogromną statuą Wolności; z boku ukazują się czerwone mury budynków na Ellis Island. Wreszcie dobijamy do niej.

Nam, zwiedzającym, nie wolno wszędzie się kręcić. Dostaliśmy świstek z dokładnem wyszczególnieniem, gdzie^ którędy i w jakiem następstwie iść mamy. Zresztą i to zbyteczne, gdyż nad jednem wejściem jest napis „Yisitors’ Entrance".

Skręcamy tam. „Elevator“ wiezie nas na drugie piętro, na galerję wielkiej inspekcyjnej sali. •

Środek ten zajmują ławki drewniane. Na nich widzimy dziesiątki, setki świeżo przybyłych z okrętu. Czekają tu na badanie, na wyrok. Obok każdego kufry, paczki, tłomoki najrozmaitsze, powiązane sznurami, cały ich ńiajątek. Mało kto siedzi spokojnie: kręcą się, powstają nerwowo co chwila, upewniają się wzajemnie, czy niepokoją wzajemnie. Małe dzieci płaczą, krzyczą, drą się przeraźliwie. Co chwila jeden i drugi usłyszy swe nazwisko, .wołane przez „urzendowych“ ludzi, chwyta swe paczki, przeciska się między szeregami ławek i idzie do stołu składać swoje zeznania.

W jednym końcu sali pod ogromnym amerykańskim sztandarem za ‘stołem siędzą ci, od których zależy los imigranta. Jak biedaczysko drży, przystępując do nich! Jak bojaźliwie się tłumaczy! Jak z woreczka, gdzieś na piersi noszonego, wyciąga zatłuszczone, podarte, stare papie-rzyska, pokazując bilety, pieniądze! A gdy egzamin szczęśliwie wypadnie, jak cieszy się, już wolny na wolnej ame- * rykańskiej ziemi.

Ale nie zawsze wypada szczęśliwie. Niech mu brakuje paru dolarów do kwoty potrzebnej, niech po niema-jących pieniędzy nikt się nie zgłosi, niech lekarze jakąś chorobę znajdą, niech urzędnicy jakieś podejrzenie powezmą, a badany imigrant udać się musi drogą inną, pozostać na wyspie aż do rozstrzygnięcia, nadejścia pieniędzy, powrócić niekiedy do tej swej starej ziemi, którą chciał opuścić. Jeśli zostaje na Ellis Island, utrzymywać go musi okrętowa kompanja, która go prz ywioźła jeśli mu powrócić każą, musi go odwieźć też bezpłatnie.

Liczne sale i pokoje ellis-islandzkiego gmachu poprzedzielane są kratami z drutów żelaznych. Za niemi za kratami temi, mieszczą się ci, którzy wybawienia, uwolnienia wyczekują. Jakże długo niekiedy! Niech list pisany nie dojdzie, niech się cokolwiek w drodze mężowi, czy ojcu, czy bratu stanie i nie przybędzie lub pieniędzy nie przyśle, a już zamknięcie, więzienie poprostu bez tej nazwy dniami* tygodniami, • więzienie tern straszniejsze, że tu, gdzie oczekiwało się wolności, pracy, zarobku. Słyszy się tyle języków, widzi się tyle twarzy, tyle typów najróżniejszych,

— ach! i naszych, naszych niestety nie braknie! Wszyscy wyczekują znudzeni, pomęczeni śmiertelnie na tej małej przedamerykańskiej czyściowej wysepce. Zwiedzającemu mówić do nich niewolno. Wszędzie na drzwiach umieszczono odpowiednie drukowane karty: „Information for Yisitors".

Widziałem i sypialnie; mieszczą się tuż przy wielkiej sali, na piętrze. .Żelazne rusztowania prawie; na nich po trzy łóżka jedno nad drugiem; razem w -pokoju niewielkim „łóżek" ze trzydzieści, czterdzieści. A z okien widok na ziemię obiecaną, na Nowy York.

Przechodzę do sal jadalnych. Tysiąc dwieście osób jadać tu może. Już po obiedzie; jeszcze tylko przy jednym stole osób kilka spóźnionych zajada, świeżo widocznie przybyłych. Wszystko jest przepisane: czas obiadowania, wikt nawet codzienny, koszty, jakie kompanja okrętowa za utrzymanie imigrantów ma ponosić.

Słyszę, zarządca mówi do usługujących po polsku ; zbliżam się; zaczynamy rozmawiać. Jest to młody, wesoły, dobrze wyglądający człowiek, p. O.; ma za sobą amerykańską iście historję. Był we Lwowie na pierwszym, czy nawet drugim roku politechniki, potem przybył do Ameryki. Nie wiodło mu się ; po różnych tarapatach dostał się tu do posług.; aż wreszcie spostrzeżono się, że to nie prosty robotnik, i oddano mu zarząd kuchni. Powoli, powoli podobierał sobie na posługaczy samych Polaków,, często po angielsku prawie nie mówiących. Czyż nie all right?

W tym samym budynku na dole „Railroad Rooms", „pokoje kolejowe".

Ci, co uzyskali pozwolenie na wylądowanie, co już tylko bilety kupić mają i Ellis Island opuścić, ci tylko mają tu wstęp. Obok poczekalni jest tu „ticket-office“ i bufet, taki zwykły kolejowy bufet. Niejeden dwa i trzy dni i dłużej jeszcze jechać musi bez przerwy; więc tu za swoje świeżo wymienione dolary zakupuje owoce, chleb, . zakupuje swój posiłek, może kilkudniowy! — kto wie?

A kraty aż tu zachodzą; za niemi jeszcze jakieś pokurczone, czekające postacie!

Jeszcze jedno miejsce do zwiedzenia.

Rząd Stanów Zjednoczonych, dbający dość o odpowiednie moralne kwalifikacje imigrantów, rzadko stosunkowo i dopiero po długich badaniach, pozwala kobietom bez towarzystwa męża, ojca, czy brata opuścić zamknięcie w Ellis Island. To też najczęściej oni przybywają tutaj po nie.

Nietylko po kobiety zresztą, czasem po dzieci, po braci młodszych, nie znających angielskiego języka, nie wiedzących często, gdzie, w którą stronę się zwrócić.

Spotkanie odbywa się w osobnem przeznaczonem na

to miejscu.

Przechodziłem właśnie przez nie. Nagle rozległ się płacz, bek, ryk jakiś poprostu. Jakiś człowiek przybył zdaje się po żonę, zdawna go wyczekującą. Nie będę tej sceny opisywał; one codziennie tu po kilka, po kilkanaście razy się zdarzają.

A teraz, ‘ jeśli kto ma ochotę, może pójść na dach ellis-islandzkiego gmachu, oglądać piękne kontury nowo-yorskich skyscraperów lub statuę Wolności, złotej, amerykańskiej wolności...

DRAPACZE CHMUR

Pojęcie „Nowy York“ łączy się w umyśle Europejczyka w pierwszym rzędzie ze „skyscraperami" „drapaczami nieba*. Do pewnego stopnia słusznie.

„Do pewnego stopnia'*; skyscrapery mieszczą się bowiem w jednej tylko, stosunkowo niewielkiej części miasta, „gown town". Tu jednak powstają wszystkie najśmielsze plany i przedsięwzięcia; tu wre najintensywniejsza praca; tu kują się ogromne, niezmierzone nowoyor-skie bogactwa.

Opisywać skyscrapery! — Który? —Jest ich tyle! — Największy? najświetniejszy? — „Największy" jest jeszcze w budowie; miano „najświetniejszego" każdy sobie przywłaszcza. Więc to, co powiem, dotyczyć będzie przeciętnego, typowego „drapacza".

Skąd powstały? — Nagromadzenie się tylu interesów najrozmaitszych, podniesienie się ogromne cen gruntu spowodowało, że nie opłacały się budynki cztero, pięcio, dzie-sięcio nawet piętrowe. A że w Nowym Yorku (i prawie we wszystkich miastach amerykańskich) niema żad,nych przepisów pod względem wysokości budowli, przeto inżynierowie, stosując coraz to nowe, coraz lepsze systemy fundowania i budowania, szli coraz śmielej, coraz wyżej. I dopiero piętnasto, dwudziesto piętrowe gmachy w dzisiejszych warunkach przynoszą odpowiedni procent. Niższych się nie stawia, idzie się wyżej o wiele. Z wykończonych już najwyższy, „Metropolitan Life Building", stojący na Madison Sąuare, w wieży swej ma pięter pięćdziesiąt; wysokość jego wynosi dwieście dwadzieścia pięć metrów. Już dziś jednak przewyższa go szkieletem swym żelaznym „Woolworth Building", w budowie jeszcze. Ten mieć będzie po wykończeniu dwieście czterdzieści metrów przy pięćdziesięciu pięciu piętrach. A istnieją projekty, plany gotowe jeszcze wyższych drapaczów.

t-m

■ja

■ . fe⁵

t?

...

ifeyS

tr-wi-i ;;■«!'

fe

\m

mą

fv£j

,i$f»

i!|fr WErSjIm*¹

|^a;|DSb»S|s|§

f ‘inte ® Si*fij!fUlny" Is i«)tttmm£S S|p|!Lffl4|Ł

tewi4i

fi Jl

iii

p|

? fr.

||teif

1*1 ?t»ir

** : |« »fłf h ff li!.'

•>.

tfifg&n *r

mm 2

KS

1*fo:

: I!

s Wg

if l]

Li

( t. c ■—*

-*ct.

CITY INYESTING COMPANY’S BUIL1MNG

*

r

■'

■

Ą

. ~ ■

Wchodzimy przez wspaniały często portal do korytarza, oświetlonego lampami elektrycznemi. W nim rząd sklepów; zwykle jakiś drug-store, dalej sklep z cygarami, dalej z maszynami do pisania, książkami itd. W środku, na widocznem miejscu, spis „lokatorów", oraz numery ich pokoików. Zaznaczę tu, że każde piętro zaczyna się nową setką, tak, że nr. 1534 znajduje się na piętrze piętnastem. .Nieco dalej rząd „elevatorów¹' bo Amerykanin nie powie nigdy „lift". Ilość ich jest, zależna od wielkości budynku. Czasem cztery, czasem dwadzieścia cztery; w Woolworth iBuilding ma ich być około czterdziestu.

Taki drapacz żyje właściwie tylko od rana do piątej, •szóstej godziny popołudniu; potem pustoszeje zupełnie, • jak całe „down town". Nikt tu nie mieszka; tu pracuje się tylko.

Nie zatrzymują się na każdem piętrze. Niema czasu ! Parę z nich jeździ tylko jako „local", a i te zwykle poza dziesiąte, dwunaste piętro nie idą. Kto chce udać się wyżej, bierze „express“ na siedemnaste, dwudzieste ósme. A gdy nad wejściem ukaże się światełko zwiastujące zbliżanie się „elevatora“ niech wskakuje odrazu, gdy otworzą się kraty drzwiczek; czekać nikt nań nie będzie. Niekiedy tylko w hali wind stoi chłopiec, krzyczący, dokąd winda idzie: „going down", „going up“, „express“, „fif-teen“ rozlega się wciąż. Niekiedy nawet winda nielokalna nie zatrzyma się, o ile dzwonkiem się jej nie uwiadomi, że chce się jechać „up“ (w górę), czy „down" •(w dół).

Koło szeregu wind prowadzi na każdem piętrze korytarz, często wąski, gnący się raz i drugi, by miejsce jak najlepiej wykorzystać; wzdłuż niego pokoiki ze szkla-nemi drzwiami, z numerami na nich i nazwami firm. Ze wszystkich rozlega się terkotanie maszyn do pisania, pospieszne, gorączkowe.

Drzwi czasem otwarte, czasem nie. Ale w żad-

nym razie nie pukaj. Otwierasz sobie sam, oświadczasz-piszącej pannie z kim się chcesz zobaczyć. Jeśli zostaniesz przypuszczony, przechodzisz przez przedpokój i wchodzisz.* do biura, ciągle w kapeluszu. Tu dopiero, przy przedstawieniu, zdejmujesz go. Jeśli Amerykanin jest nadzwyczaj, wyjątkowo grzeczny, jeśli masz nadzwyczajne, wyjątkowe polecenia, wstanie witając się ale najczęściej wskaże ci tylko krzesło obok. Siedzi w koszuli, z rękawami często zawiniętymi (tylko kołnierzyka i krawatki zdjąć nie wolno — to byłoby shocking), na wygodnem, obracalnern krześle; na biurku ma telefon, czasem jeszcze i drugi, którego używa, gdy powstanie z krzesła na chwilę. Wszystko obliczone na to, by czasu nie tracić. A przystępuj do swego interesu bez żadnych wstępów i, załatwiwszy sprawę,, odchodź natychmiast, aby czasu nie tracić! W takim razie możesz z reguły spodziewać się dobrego przyjęcia.

Biurko, półki zawalone stosami papierów; co chwila wbiega chłopiec, oczywiście w czapce, czy w kapeluszu, i składa nowe. Tu się nie chodzi, tu się biega wciąż. Obok szafka na kapelusz i marynarkę; wreszcie butla z wodą, z lodem i parę szklanek przy niej. Na ścianach parę businessowych fotografij. To wszystko.

Zresztą więcej być nie może; pokoje są niewielkie. Mało która firma może sobie pozwolić na luksus wynajmowania kilku czy kilkunastu. Bo roczny czynsz za metr kwadratowy wynosi często trzydzieści, pięćdziesiąt, sto dolarów, nawet pięćset. Jeśli kto potrzebuje jakich ubikacyj większych, łatwo i to uczynić. Ścianki działowe powstawiane są bowiem w ten sposób, że wyjęcie ich uskutecznia się bardzo szybko.

W takich to klatkach wre praca pospieszna, szalona, o jakiej u nas prawie niema się pojęcia. Słychać tylko urywane trzaski maszyn do pisania, szum wind, przygłuszone dzwonki telefoniczne, czasem przez korytarz przemknie ktoś szybko, pospiesznie, zaświeci się i zgaśnie białe

lub czerwone światło nad drzwiami elevatora, a za niem mignie i sam elevator, przystając na krótką chwilkę tylko, * a i to nie każdy. Praca wre, pospieszna, szalona, robią się miljony, miljardy.

Pozwolę sobie podać parę cyfr, świadczących o ogromie takiego gmachu. Cyfry te dotyczą aajwyższego (nie największego) na razie drapacza. Jest nim, jak wyżej wspomniałem, Metropolitan Life Building.

Budynek sam „drapaczem “ jeszcze nie jest, ma bowiem tylko jedenaście pięter, przy 54 metrach wysokości. Drapaczem jest dopiero wieża, sięgająca 225 metrów, której rzut poziomy ma 24 m. od Madison Avenue, a 28 m. od dwudziestej czwartej ulicy. Ciężar całego budynku (ważny ze względu na fundamenty) wynosi 85.000 ton, ciężar samej wieży 43.600 ton; ciężar użytego żelaza 15.500 ton. Słupy narożne dźwigają wskutek tego po 3.750 ton, do czego dodać należy jeszcze 1.450 ton wskutek parcia wiatru, co czyni razem 5.200 ton. Do wypełnienia szkieletu żelaznego użyto około trzydziestu pięciu miljonów cegieł i około osiemnastu tysięcy metrów sześciennych białego marmuru. W budynku znajduje się 38 „elevatorów“ osobowych, a dziesięć towarowych, na szczyt wieży prowadzą jednak i schody o łącznej ilości 1.053 stopni. (Niech kto próbuje). Całkowita długość korytarzy wynosi prawie siedm kilometrów; łączna długość torów wind dwa kilometry ; łączna długość kabli wind czterdzieści sześć kilometrów, a windy wszystkie razem wykonują roczną drogę około dwustu tysięcy kilometrów. Ilość lamp elektrycznych 30.000, długość drutów potrzebnych dla nich 350 kim., długość drutów telefonicznych 4.500 kim.

Dodam jeszcze, że na wieży, ponad piętrem dwudzie-stem piatem, znajduje się ogromny zegar, o prawie dzie-sięcio-metrowej średnicy, którego wskazówka minutowa ma

sześć metrów długości, a waży 500 kg. Zegar ten wygrywa co kwadrans parę taktów ze starego hymnu z Cambridge. Wieczorem tarcza jego jest oświetlona setkami lampek elektrycznych, a prócz tego każdy kwadrans i każdą godzinę sygnalizuje się daleko sięgającymi świetlnymi błyskami w odpowiedniej ilości, czerwonymi na kwadranse, białymi na godziny.

Daty, powyżej podane, mógłbym ciągnąć jeszcze długo, nie będę tego jednakowoż czynił, sądzę bowiem, że wystarczą one najzupełniej do dania pewnego wyobrażenia o wielkości, o ogromie „drapaczów chmur".

Dzięki uprzejmości firmy American Bridge Company, uzyskałem możność zwiedzenia budującego się wówczas gmachu Woolworth Building, o którym wyżej wspominałem, który przewyższa już dzisiaj swym żelaznym szkieletem wszystkie inne drapacze, a jeszcze wzrośnie o dwa czy trzy piętra Budynek ten wznosi się w najruchliwszej części miasta przy Broadway oraz Park-Street.

Dół, cały szczelnie ogrodzony ścianą z desek, zawalony był belkami drewnianemi. żelaznemi, kamieniami najrozmaitszymi, pozostawiającymi stosunkowo niewiele miejsca na ustawiczny ruch. transport materjałów budowlanych. Tymczasową drewnianą windą, służącą do przewozu ludzi i taczek, wjechaliśmy na trzydzieste któreś piętro, z którego budowę oglądnąłem. Widać tu było tylko potężne wzmocnione u podstawy i w głowicy słupy żelazne; pomiędzy nimi przerzucone belki, również żelazne, oraz stropy z cegieł formowanych, wykańczane natychmiast po ustawieniu konstrukcji żelaznej. Ścian jeszcze nie było; dokoła leżaio tylko mnóstwo terakot, któremi z kolei ściany się wypełniać będzie

Dalej winda nie szła. Przynajmniej kilka pięter jeszcze schodami zrobić można było; aż i tych zabrakło i towa-

rzysz oświadczył mi, że aby dojść na szczyt, jeszcze kilka pięter po drabinie trzebaby przejść.

Hm ! Po drabinie ! W wysokości przeszło dwustu metrów, w wysokości, z której gdzieś w dole, bardzo nisko w dole widać dymy innych drapaczów, w wysokości, której z gotowych już skyscraperów żaden prawie nie doszedł!

Ale wyboru nie było; wdrapaliśmy się na sam szczyt. Tu jeszcze nie założono cegieł stropowych, trzeba było skakać po belkach żelaznych z miłą perspektywą, że jeden krok chybiony, jedno małe potknięcie się, a... tarach, tarach! i człowiek leży gdzieś piętnaście, czy dwadzieścia pięter niżej w niezbyt wygodnej i przyjemnej pozycji.

Tu szła właśnie najciekawsza robota. Coraz to pochylał się żuraw ponad przepaść głęboką, coraz to podnosząc się oddawał robotnikom jakiś słup, jakąś belkę. Dalej na deskach kilku stało paru ich, łączących przynoszone belki w szkielet żelazny wieży. Obok rozpalano nity, dostarczone szybko kilku warkoczących ustawicznie nitar-kom. Robota szła szybko, gorączkowo niemal.

Spojrzałem na dół. Tylko dachy, dachy, dachy! A jednak były pomiędzy nimi budynki, wieżom naszym równe, od wież wyższe, ogromnie gmachy o dwudziestu, trzydziestu i większej jeszcze ilości pięter, gdzieś tam, w dole. Na Broadway wozy się jakieś przesuwały;

' w City Hall Parku maluśkie, czarne punkciki drgały, to ludzie; ulicznego, ogromnego hałasu ani słychu.

A jednak w tej wysokości, na którą mi trochę niesamowicie wstępować było, tu codziennie ludzie pracują dzień cały, by nazajutrz powrócić i dalej snuć swą pracę, tylko wyżej jeszcze jedno, dwa, trzy piętra wyżej.

Zaczęliśmy schodzić. By dokładniej cały postęp, cały ciąg robót obejrzeć, schodziliśmy pieszo. Ten czterdzięsto-piętrowy spacer trwał prawie dwie godziny. Wyższe piętra tylko żelazny szkielet słupów swych ukazywały, niżej już cegły między nie kładziono; niżej jeszcze i ta robota była

skończona ł tylko ścianki działowe stawiano. I tak kolejno idąc i oglądając, doszliśmy do piętra czwartego i trzeciego, które znów tylko nagie, żelazne słupy ukazywały. Bo ściany miały tu być zdobne kamieniem, około którego praca trwa dłużej o wiele i który dopiero przygotowywano. Zresztą o co chodzi? Przecież i tak tylko żelazne słupy ten gmach cały dźwigają, a czy między nimi mur jest, czy niema, to jestto najzupełniej obojętne.

Potem jeszcze trzy piętra piwnic pełne obetonowanych dźwigarów żelaznych, zawalone również najrozmaitszemu narzędziami, belkami, sznurami i po dość długiej przechadzce opuściliśmy Woolworth Building.

Czy drapacze chmur są ładne? Czy mogą być ładne? To kwestja, którą porusza się u nas, nawet dość często, najczęściej, przez osoby znające je tylko z widokówek lub z opowiadań. Sąd oczywiście wypada przecząco

. A jednak, aby na pytanie to odpowiedzieć, należy przybyć tu, do Nowego Yorku.

Dokoła drapaczów mnóstwo. Są między nimi zwykłe, prostackie, czworograniaste paczki, naszpikowane tysiącem regularnych otworów-okien; są inne, urozmaicone nieco, ale w całości swej niezgrabne; są jeszcze inne, w szczegółach śliczne wprost, w całości przesadzone może trochę; ale ileż z nich jest harmonijnie, szlachetnie pięknych, w miarę ozdobnych, i to przy najzupełniejszem zachowaniu swej kardynalnej zasady architektury, celowości budowy.!

Ale, sądzę, nie jest to zupełne, racjonalne rozwiązanie sprawy. Jak nie ogląda się z osobna przybulwa-rowych kamienic paryskich, jak nie ogląda się z osobna prostych, gładkich, czworograniastych baszt i wież zamków średniowiecznych, tak i drapaczy pojedynczo sądzić, rozpatrywać nie należy. Aby o nich mówić, trzeba opuścić wyspę Manhattan, udać się czy do Brook-

ślyn, czy do New Jersey, czy, najlepiej, na Liberty Island i stąd spojrzeć na nowoyorskie City.

Wtedy można ocenić estetyczną wartość drapaczów, wtedy można wydać o niej sąd słuszny. Nie przedstawiają one równej, eleganckiej, kulturą wieków wygładzonej linji bulwarów paryskich, nie przedstawiają szlachetnych lini. starogreckich arcydzieł. Podobniejsze są, choć mniej natchnione, do dumnych, strzelistych linij górnego gotyku Stamtąd, zdała patrzącemu ukażą się one jako jedna ogromna, wspaniała forteca o olbrzymich wieżach, o ogromnych basztach, jako forteca, rysująca na niebie konturami swych drapaczów nierówną, skaczącą, nerwową linję, o ileż •wspanialszą, o ileż piękniejszą swą nieco brutalną potęgą, niż przypuszczać może człowiek, nie znający ich zupełnie.

Nierówną jak nierówna jest kultura amerykańska; skaczącą jak skaczący jest rozwój Ameryki; nerwową — jak nerwowem jeśt życie Amerykanina.

I dlatego linja drapaczów chmur tak doskonale charakteryzuje Amerykę, tak doskonałem jest jej godłem.

WODOSPADY N1AGARY

Z NOWEGO YORKU DO NIAGARY

Nowego Yorku prowadzi do Niagary kilka linij kolejowych, mniej więcej równie długich i pod każdym prawie względem równowartych. Ale jest jedna, dająca podróżnikowi więcej, niż inne, linja przechodząca nad Hudsonem do Albany, a następnie zwracająca się ku zachodowi. Jest ona droższa i dłuższa od pozostałych; ale dłuższa tylko co do przestrzeni, kursuje bowiem po niej codziennie błyskawiczny pociąg „Empire State Express“, wychodzący z New York Central Station o wpół do 9 rano, a przybywający nieco po 5 do Buffalo. Tu trzeba się przesiąść na kolej lokalną, która po półgodzinnej jeździe przybywa do Niagara Falls, a w parę minut potem do drugiej nadniagarskiej stacji „Suspension Bridge“ (Mostu wiszącego). Pociąg do Buffalo ma prócz wozu jadalnego także specjalności amerykańskie „parlour car“ i „observation car“. Zatrzymuje się zaś po drodze coś cztery razy i to na parę minut tylko.

Główną zaletą tej drogi są jednak wspaniałe widoki, zwłaszcza w pierwszej jej części, z Nowego Yorku do Albany.

Opuszczamy New York Central Station, będącą właśnie w przebudowie. Pociąg idzie półtunelami, do których przedostaje się co metrów kilkanaście światło przez otwory górne. Wszędzie widać ślady szybkiej pracy amerykańskiego inżyniera; wszędzie rusztowania, deski nieuprzątnięte jeszcze; cement, beton, z którego świeżo zdjęto opierzenie

drewniane; miejscami słupy, belki żelazne jeszcze nie po-nitowane, czerwone, świeżo malowane widocznie; gdzieniegdzie grupki robotników, kończących swą robotę gdzieś-w kącie. Pozatem ta część stacji jest już prawie gotowa;, obecnie praca wre głównie około ogromnego budynku stacyjnego i innej części dojazdu

Pociąg staje na chwilę raz jeszcze w mieście na 125-Street Station, potem przebiega most na Harlem River, potem dzielnicę Bronx, niedawno przyłączoną do Nowego-Yorku i oto opuściliśmy to zbiorowisko miljonów ludzi i miljardów dolarów.

Po lewej stronie ogromny, majestatyczny strumień Hudsonu, chwilami zbliżający się tuż, tuż do toru kolejowego. Nie widać na nim wiele statków; tu i ówdzie tylko jakaś barka, jakiś parowiec niewielki się ukaże; tu i ówdzie tylko na brzegu jakąś buda dla lądowania stoi. Liczne zrazu domy i wille inikają powoli i po drugiej stronie w kilkukilometrowem oddaleniu widać tylko zieleń pagórków, wzrastających powoli.

Aż po chwili ukazuje się na ich tle jakiś szarawy pas, jakaś ściana pionowa, coraz wyższa coraz potężniejsza. To „Palisady“, jeden z najwspanialszych widoków po drodze. Bazaltowe skały, słupy prawie regularne, przerwały tu łagodne stoki nadhudsońskich pagórków, wznosząc się • wałem ogromnym, olbrzymim. Wysokość jego stumetrowa, zwiększa się niebawem dwukrotnie; wzdłuż rzeki ciągnie się on nieprzerwanie na czteromilowej niemal długo-gości¹). Wieńczy go u góry pas zielonych drzew i traw-; u stóp jego również pyszny zielony dywan ; bliżej jeszcze-rozlewa się dwukilometrowy Hudson. Twardo, potężnie-występują na tem tle te szare, ogromne „palisady" olbrzymów.

Około Piermont, a raczej Tappan, Hudson rozlewa się jeszcze szerzej, dosięgając milowej szerokości. To Tap-

pan Zee. Palisady maleją gdzieś po drugiej stronie i gubią się wreszcie w zieleni. Znowu niewielkie wzgórza, pagórki tylko nam towarzyszą.

Mijamy Ossining, mijamy szybko Peekskill, zatrzymując się chwilkę tylko w Poughkeepsie (czyt. Pokipsi), która to nazw>a, jak i wielu miejscowości w okolicy powstała z zepsutej nazwy indyjskiej Apo-kip-sink (bezpieczna przystań); dojeżdżamy wreszcie do Albany. Tu pociąg opuszcza dolinę rzeki Hudson, zwracając się na lewo.

Ukazuje się widok inny; spokojna, sielankowa dolina, jaśnieje w blasku gorącego, czerwcowego słońca całem bogactwem swych przepysznych drzew, swej wspaniałej zieloności; miejscami wyglądają wesołe, uśmiechające się domki. To dolina, zwana „Valley of the Mohawk", „Dolina Mohawków". Zńów ślady dawnych panów tej zieleni, Indjan, dz;ś ledwo wegetujących, spokojnych farmerów, tych Indjan, co. woleli ginąć setkami i tysiącami, a do bladych twarzy w służbę, w niewolę iść nie chcieli, ślady w nazwach tylko prawie. Bo. tych Mohawków żyje dziś tylko parę tysięcy, tych Mohawków, którzy dawniej najpotężniejsi byli z sześciu szczepów, sześciu plemion, tworzących „ligę sześciu narodów⁴⁴. Dziś Indjan w tej lidze jest ledwie dziesięć, czy dwanaście tysięcy!

Ale to są ostatnie ślady indyjskie po drodze w nazwach miejscowości. Zaczyna się teraz kraina inna

Przejeżdżałem swego czasu, jeszcze w pierwszych tygodniach amerykańskich, obok jeziora o pięknej nazwie Chargoggagogg-Manchauggagoggagungamaugg, w miejscowości Chaubunagungamaugg i spodziewałem się podobnych nazw i tutaj. Ale spotkałem nazwy Ilion, Utica, Rzym, Syrakuzy, Palmira, Wodospady Seneki, gdzieś obok Troja, Jordan, Memfis, Pompei, Niniwa dalej Wergil, Ulisses, Homer, Aurelius, Marcellus!

Cała historja starożytna. Czegóż brakuje jeszcze? Rzym, Grecja, Egipt, Babilonja! Mógłbym jeszcze cytować

nazwy wciąż podobne, wciąż tracące myszką wieków kilkudziesięciu.

I to jeszcze jakie grody! Są w nich „fabryki sera“, jednego z głównych produktów tych okolic; są warzelnie soli, są huty żelazne, są amerykańscy przemysłowcy i farmerzy, i są dolary!

Wprawdzie ten „Rzym" ma wszystkiego około dwudziestu tysięcy mieszkańców, a Ilion i Niniwa po parę zaledwie, ale Syrakuzy szczycą się stu kilkudziesięciu tysiącami, a Troja i Utica też prawie setki dochodzą

Oryginalnie dość wygląda takie stutysięczne miasto. Ukazują się zrazu ciemno-szare, drewniane małe domki w powodzi drzew zielonych. Każdy dla jednej rodziny; około każdego mały ogródek, małe podwórko. Wszystkie uszykowane jednostajnie wśród prostych, równoległych, nużących swą jednostajnością ulic, przecinających się w równych odstępach pod kątem prostym z drugim systemem ulic równoległych. Pociąg wjeżdża sobie bezceremonjalnie w sam środek ulicy, zwalniając tylko biegu i dzwoniąc uscawicznie. Rogatek, „ramp" nie ma prawie nigdzie. Niech każdy sam na siebie uważa!

Zdaje się zrazu siedzącemu w wagonie, że będzie jakieś miasteczko. Ale te domki szare w ogrodach, te proste ulice nie nikną; jedziemy kilometr, dwa, cztery, wciąż to samo. Widz zaczyna się nudzić tą jednostajnością.

Aż gdzieś w pośród domków drewnianych ukazuje się kamienica dwu czy czteropiętrowa; a za nią druga i trzecia i dziesiąta; ta ma już piętr ośm czy dziesięć. Wjeżdżamy widocznie w sam środek miasta.

Tu sterczy kilkanaście skyscraperów, pomiędzy którymi cisną się niekiedy skromne małe czteropiętrówki; w nich sklepy z wystawami nieraz wspaniałemi, a zawsze reklamowanemi po amerykańsku. Ulice często znacznie szersze od poprzednio spotkanych, ciągnących się pomiędzy domkami drewnianymi; na nich linje tramwajowe,

których szyny przecinają się bezpośrednio z kolejowemi; na szerokich chodnikach betonowych tłum ludzi, przeważnie postrojonych na biało kobiet, oglądających wystawy, zatrzymujących się obojętnie, gdy pociąg w poprzek ich drogi przejeżdża, dzwoniąc uporczywie.

Aż wreszcie ilość torów kolejowych rośnie i pociąg wjeżdża do brudnego ciemnego budynku, do hali stacyjnej, gdzie zatrzymuje się (mówię o Empire State Express) , parę chwil tylko. Ale z tych chwil korzystają chłopacy bufetowi, by wpaść do wagonów i wtykać w ręce niemożliwie drogie „ice-cream-conesu, „candies" i gazety. Po chwili rozlega się dość głośny, ale niemożliwie niewyraźny okrzyk konduktora zdaje się, odpowiadający naszemu „Wsiadać". Chłopcy z „ice-cream-cones“ wyskakują pospiesznie, lokomotywa zaczyna dzwonić i ruszamy.

Znów ukazuje się parę skj^scraperów, potem parę kamienic coraz mniejszych, potem znów domki i drzewa, domki i drzewa, domki i drzewa długimi, strasznie długimi, strasznie nudnymi szeregami ugrupowane.

Tak wyglądają Syrakuzy, tak wygląda Rochester, tak wyglądają i inne miasta amerykańskie, równej mniej więcej wielkóści. (Nie mówię o Nowym Yorku i podobnych wiefkich miastach, do których tego obrazu bez bardzo powabnych zmian zastosować nie można).

Parę takich stacyj, kilkadziesiąt mniejszych miejscowości, miniętych bez zatrzymania się, liczne farmy, pola, łąki, lasy i pociąg przybywa do Buffalo.

Tylko kilkanaście minut przystanku ; jedna „ice-cream-soda" i zmiana pociągu na lokalny, idący strasznie wolno i zatrzymujący się co chwila. Szczęściem niedługo! Po półgodzinnej jeździe znów szereg małych, niskich dom-ków i mała, niska stacyjka. Pasażerowie ruszyli się prawie wszyscy i wysiadać poczęli. To cel i kres dzisiejszej podróży, Niagara!

NAD NIAGARĄ

Rzeczą jest jasną, że porzuciwszy rzeczy w pierwszym spotkanym hotelu, ruszyłem do wodospadu, który, jak mi wskazywała mapa, znajdował się w kilkuminutowej odległości. Domki ciągnęły się rzeczywiście niezbyt długo i ukazał się niewielki Prospect Park. Tuż za nim był wodospad. Ale jeszcze idąc ulicą, słyszałem daleki, ustawiczny huk, grzmot potężny. Przeszedłem park możliwie najkrótszą ścieżką, dostałem się na szeroki deptak przybrzeżny i.... ujrzałem Niagarę!

Trudno'jest pisać o Niagarze, opisywać ją. Pisało już o niej przecie tylu! Tyle razy! Na tyle najrozmaitszych sposobów! Tak, że nic nowego podać nie można. Przerzucając jednak, przed wyjazdem, jedną i drugą książkę o Ameryce, unikałem troskliwie wszelkich opisów przyrody, by otrzymać pierwsze wrażenie, niefałszowane, nie przepuszczone przez pryzmat cudzych sądów’. Opowiadano mi tylko gdzieś w Ameryce, że prawdopopobnie, pierwsze wrażenie nie będzie imponujące, że, aby ogrom Niagary zobaczyć, przybyć trzeba po raz drugi i trzeci. Po raz pierwszy chyba zdarzyło mi się, żeby Amerykanin czegoś nie nazwał odrazu „największem na świecie" ; więc wcale nie spodziewałem się ujrzeć widoku imponującego.

Może i dobrze! Bo to, co ujrzałem przewyższyło ogromnie moje oczekiwanie pod każdym względem.

Doszedłem do barjery, oddzielającej deptak od ośm-dziesięciometrowej przepaści. Nieco na lewo był wodospad amerykański, dalej niewielka wyspa, zwana Goat Island, a za nią wodospad kanadyjski.

Goat Island dzieli całą półtorakilometrową szerokość wodospadu na dwie nierówne części, wschodnią, należącą do Stanów Zjednoczonych, o szerokości metrów trzysta, wysokości pięćdziesięciu i zachodnią, kanadyjską, zwaną dla swego podkowiastego kształtu, Horseshoe Fali, niższą

o dwa metry, ale rozciągającą się wzdłuż dziewięćsetme-trowej krzywej linji. Dodam jeszcze, że w jednej minucie przepływa przez wodospad przeszło czterysta tysięcy metrów sześciennych wody. Zmywa ona skałę tak szybko, że wodospad (kanadyjski) cofa się rocznie o mniej więcej metr. Obliczono, że za trzydzieści tysięcy lat cofnie się do jeziora Erie. Czekajmy!

Jeszcze kroków kilkadziesiąt na lewo i znalazłem się tuż przy wodospadzie amerykańskim.

Tuż obok mnie waliła się w dół, w przepaść potężną, ogromna ilość wody, pieniąc się, bielejąc w spadzie, tworząc jedną kolosalną ścianę, ciągle ustawicznie ruchomą,, a przecież tę samą, znikając w szalonym pędzie gdzieś poniżej, zamieniając się w parę, w pył wodny.

Z dołu wznosiła się ponad rozhukane wody, ponad wodospad, chmura, obłok dymu, pyłu wodnego poprostu, kłębiąc się nad przepaścią, buchając, lecąc ponad skały, ponad wyspę, ponad brzegi najwyższe. Przysłaniała w dole wszystko. Nie było po za nią widać nic. Niewiadomo było, czy gdzieś w dole ta wodospadowa ściana kończy się, czy spada coraz dalej, coraz niżej, ustawicznie. Dochodził stamtąd tylko huk, grzmot, ogromny. Skąd niewiadomo? Gdzieś z dołu.

Tylko widziałem coraz to nowe, coraz nowe masy wody spadającej.

Gdzieś dalej nieco, w kilkuset metrowej odległości, za Goat Island, widniał podkowiasty wodospad kanadyjski, odsłaniając jedną swoją stronę, kryjąc drugą poza wyspą. I przed nim unosiły się obłoki, kłęby dymu, robiąc wrażenie jakiegoś ogromnego, bezpłomiennego pożaru.

A poniżej wodospadu w jarze stał mały jakiś statek, lilipucia zabawka niemal, stąd z góry obok ogromu tych wód! A statek ten, to przecież „Maid of the Mist“, obwożący codziennie po kilka razy turystów po pod wodospadami.

Nie wiem dobrze, jak długo stałem nad tym huczącym wałem wód, wpatrując się weń, podziwiając go. Dość długo w każdym razie. I byłbym z pewnością został dłużej, ale jeszcze przed zachodem słońca chciałem obejść i oglądnąć Goat Island a właściwie Niagarę z Goat Island.

Pomiędzy wyspą tą a brzegiem amerykańskim jest kilka mniejszych wysepek, raczej skał. Droga z Prospect Park’u przechodzi po moście kamiennym na jedną z nich, Green Island, a z tej na Goat Island. Tu rozgałęzia się w drogę jezdną i w kilka deptaków i ścieżek'. Wybrałem jedną z nich, najwęższą, najdzikszą, prowadzącą w prawo od mostu, tuż ponad rzeką.

Poprzez gałęzie drzew, poprzez krzaki gęste, poprzez jakieś zwalone czy połamane pnie widziałem fale pieniące się, łamiące na skałach, bryzgające we wściekłej złości białą pianą na nie i pędzące hukiem, ku przepaści. Jakaś jedna i druga skała sterczała między niemi pusta i niedostępna; parę krzaków na niej tylko i trawy trochę było. Wodospad amerykański był coraz bliżej, hukiem coraz sil-‘ niejszym znaczny.

Aż doszedłem doń. Tuż przy Goat Island jest tylko wąska smuga, wąska, kilkumetrowa odnoga. Większa, znacznie większa część znajduje się po za rafą, zwaną Luna Island, corocznie zmniejszająca się, znikająca, zmywana uporczywie przez fale. Na ■ niej tylko drzewek kilka i jedna czy dwie ławki.

Nie zatrzymywałem się długo na niej. Widok nie jest stąd bynajmniej wspanialszy, niż z Prospect Park’u'; tylko kanadyjski wodospad bliższy jest tutaj i większy; miałem jednak dojść doń jeszcze bliżej.

Zresztą był inny jeszcze powód. Na ławce siedziała jakaś czuła amerykańska para, której obecność moja była widocznie nie nadzwyczajnie pożądana. Wypadało być dyskretnym.

Nie straciłem jednak nic. Poszedłem dalej ścieżką

wzdłuż brzegu wyspy, mijając domek jakiś opodal. Aż w jednem miejscu odgałęziała się od mojej nowa ścieżka, skierowując się ku rzece, wprost ku kanadyjskiemu wodospadowi, raczej wprost w kanadyjski wodospad

Niedługo bowiem szła po gruncie wyspy ta ścieżka; zastąpiła ją wkrótce długa kładka, ustawiona na kamieniach, rafach, części wodospadu podkowiastego, dochodząca do miejsca, zwanego Terrapin Rock. Stąd miałem bliski widok na tę część wodospadu.

Wspaniały był! Zielonawa ogromna wstęga rzeki łu-kiem załamywała się nagle, spadając w przepaść z szumem, z hukiem, z grzmotem. Z głębin, z dołu buchały też kłęby dymu, pyłu wodnego, wznosząc się wysoko ponad brzegi jaru, przysłaniając częściowo nawet wodospad. Bliżej środka podkowy widać go jednak było doskonale, te pasy wody, zielonawe tutaj, odmienne od białych tylko pian wodospadu amerykańskiego. Pasy przechodziły miejscami od żywo i cudnie zielonych do białych prawie, pędząc wciąż w dół, w nieustającym od wieków ciągu ogromne, potężne...

Słońce zniżało się coraz bardziej Zawróciłem i znów poszedłem pierwszą ścieżką w prawo, wzdłuż drogi kanadyjskiej. Ścieżka była dziksza jeszcze, niż przez Luna Island i rzadziej uczęszczana widocznie. Miejscami leżał przez nią pień jakiś zwalony; miejscami gałęzie drzew niższych przeszkadzały mi w chodzie. Na tle szumu fal brzęczały z cicha komary nadwodne i człowieka poczuwszy, krążyć dokoła poczynały.

Aż ścieżka wyszła na drogę szerszą jezdną a tuż obok z poza gałęzi wyjrzał znów mostek niewielki jeden i drugi i parę wysepek opodal, drzewem zarośniętych. Trzy z. nich, to Three Sister Islands a tuż koło trzeciej sterczy jeszcze jedna, ale skała, rafa raczej niż wysepka; to Little Brother.

Skręciłem na nie chcąc je obejść i do wodospadu

I:

is;

V< ■

,:3 ;

i

Me »Ilf

;•

Wlili

§><

»-

KI®

i-

1,:^

® v®S

Jhhb&I

. 1 ^iuii

■

HilH

ł 1 v p&

.-v :;

.. *

?:

H*--

>js

i

OGOLNY WIDOK WODOSPADÓW NIAGARY

w.

t>-

sSu

>v

.

i

*

w , •'

v’«’.

?- • ••

i

,: V

/.

¹

# ■

i

4>r *»

i

N

> ’

:

O

- -f

SM

* ,

i

jeszcze przed zachodem zawrócić. Ale spoglądnąwszy w lewo, w górę rzeki, zatrzymałem się.

Były tam Canadian Rapids, czyli inaczej White Horse

Rapids.

Zdawało się, że gdzieś tam, powyżej, z wód ziele-nawo-szarych jakaś grzywa biała, ogromna wyrasta. Pię

trzyły się fale jedna nad drugą rzędami długimi, smugami, kępami, biły, tryskały pianą szumiącą; waliły o kamienie, rafy, nad wodą prawie miejscami sterczące; odbijane,' rzucały się wściekle dalej, biły w furji o inne — i znów odbite, pędziły pędem szalonym dalej jeszcze, ku wysepkom, ku mostom, ku wodospadowi, pieniąc się wciąż, ciskając, grzmiąc, rycząc, aż gdzieś, poniżej, ginęły w przepaści*.

Był niegdyś człowiek, co się w tych falach zakochał, Anglik ekscentryczny, Abbott. Tu na tych wysepkach, jako pustelnik zamieszkał, tylko w fale się wpatrywał, tylko je rozumiał, z niemi tylko obcował. Aż raz, te fale ukochane porwały go, uniosły z sobą. Zginął. Tylko „Hermits Cask“ stoi tu teraz.

Gdzieś W dali ozwała się syrena fabryczna. Wieczór zbliżał się szybkim krokiem. Zawróciłem więc na Goat łsland, obchodząc ją teraz drugą, górną stroną.

Wciąż po drodze widziałem fale szumiące, ryczące szalenie, rozpętane, biegnące, lecące, walące z bukiem, tryskające, .wstrząsające się pianami białemi na długiej, długiej przestrzeni w górze, w „Parting of the Waters“, w „American Rapids“, wszędzie. Aż doszedłem do Green Island i przeszedłszy szybko Prospect Park, stanąłem w miejscu zwanem Hennepin’s View, na cześć pierwszego odkrywcy, w miejscu, z którego, po stronie amerykańskiej, można obydwa wodospady ogarnąć okiem najlepiej.

Przedwieczorne, bo zapadające słońce biło jeszcze swemi czerwonawymi promieniami w wody, w piany, nadając im tuż przy spadzie lekko różowawy połysk. Gdzieś

powyżej były zielonawe, niebieskawe, a w dole, w jarze, gdzie cień już zalegał, szarzały; a z dołu rozbite w pył, białawym, mokrym obłokiem aż wysoko ponademnie się wznosiły. Gdzieś na tle pian, słońce ostatnim blaskiem tęczę półkolistą formowało.

A dokoła rozlegał się huk, grzmot niemilknący ..

Raz jeszcze dnia tego zaszedłem na Hennepin’s View.

Było koło dziewiątej. W Prospect Parku świeciły szeregi latarń; po drugiej stronie, kanadyjskiej, w ogrodzie, zwanym Queen Yictoria Niagara Falls Park, również świa

tła pozapalano.

Ale pozatem było ciemno, prawie czarno. Księżyc zawiódł; gwiazd tylko, punkcików trochę migotało. Na ciem-tle nieba .i skał jaru, szarzały nieco huczące piany

nem

wód, walących w dół pędem przerażającym. Żadnych szczegółów, nic! tylko szara, hucząca ściana wód, tern potężniejsza, tern bardziej tajemnicza, wołająca, porywająca...

I nie dziwię się wcale, że Indjanie wierzyli w potrzebę składania ofiar Niagarze, że corocznie poświęcali bóstwu jej najpiękniejszą z dziewic plemienia, puszczając ją w stroj-nem, odświętnem, białem kanoe na rozhukane wody, aż łódka w pędzie fal dostała się w wodospad, aż bóstwo objatę swą wzięło.

Teraz objat tych bóstwo nie dostaje. Więc mści się^ i samo sobie ofiary- porywa. Kto wie, czy nie więcej niż dawniej dostawało.

W JASKINI WICHRÓW

Powiedział mi wszechwiedzący amerykański, nadnia-garski policjant, że „wszystko zaczyna się o ósmej „Wszystko" miało oznaczać jazdę parowcem „Maid of the

Mist“, zwiedzanie „Cave of the Winds", i jazdę tramwajem wzdłuż Niagary i jej wirów.

Ale zeszedłszy po nieco wielkiej ilości schodów do miejsca, z którego „Maid of the Mist“ miał odjeżdżać, zastałem na dole jednego tylko gentlemana, który oświadczył, że statek, dla braku większej ilości pasażerów, poje-dzie dopiero o dziesiątej.

Nie zwlekając, ruszyłem przeto na zwiedzenie „Cave of theWinds“, „Jaskini wichrów*. Tak zwie się owo słynne miejsce pod wodospadem amerykańskim, a właściwie między wodospadem a skałą. Zejście do niej jest z Goat Island, nieco poza Luna Island. Obok stoi niewielki drewniany domek, służący za roz- i ubieralnię.

Już w drzwiach pochwycił mnie jegomość jakiś, wskazując celkę, gdzie miałem się do zejścia-przygotować i uiścić dolarową kontrybucję za nieprzemakalne ubranie. Natychmiast oddał mnie drugiemu, który oznajmił mi monotonnym, znudzonyfn głosem, że „należy wszystko" a więc , i koszulę zdjąć, przywdziać „underwear", jakie jest w celi, następnie zapukać do drzwi, a wtedy dostanę pęcherzowe ubranie. Wszystkie kosztowności należy zamknąć w pudełku, za którego bezpieczeństwo ktoś tam ręczy, a kluczyk zawiesić na szyi, idąc na dół.

Oczywiście polecenie wykonałem jak najsumienniej; na dany sygnał otworzył mi drzwi trzeci młodzieniec, nakładając żółte pęcherze i wiążąc nieco przydługie i wogóle zbyt wielkie pantofle. Poczem ruszyłem.

A w drzwiach złapał mnie czwarty pan, przewodnik, przyodziany podobnie, jak ja i zaczął prowadzić mnie ku furtce, a potem na dół po schodach drewnianych, niezbyt wygodnych (w tych pantoflach!). Potem jakaś mała drewniana wieżyczka; w niej znów tylko kręcone schodki, jakaś krótka, kamienista ścieżka, jakieś deski, mostki imitujące i znalazłem się obok wodospadu.

Jeszcze go dobffee nie widziałem; cały przysłonięty

8*

był* częścią zwałami skał, kamieni, częścią obłokiem wodnym. Ale już w powietrzu unosił się wilgotny, mokry pył wodny, coraz gęstszy, coraz większy, a od czasu do czasu bryzgał z wodospadu jakiś większy strumień wody, oblewając twarz, oczy, mnie całego. Cały mostek mokry był stale i zalany wodą ; obrastał go wszędzie mech zielony, pomost, belki, poręcze. Idąc nim, brodziłem po prostu w wodzie, w pantoflach pełno już było wody.

A przecież jeszcze*nie byłem pod wodospadem ; zbliżałem się doń dopiero.

Tymczasem huk był coraz straszniejszy,' coraz bardziej ogłuszający; tymczasem pył wodny stał się dżdżem, deszczem kolejno. Raz wraz bluzgał we mnie jakiś wodny strumień, mocząc mnie całego; chwilami nie widziałem nic, nic zupełnie, tylko trzymałem się machinalnie poręczy drewnianej i szedłem zwolna za przewodnikiem.

Mostek przeszedł w drewniane, wąskie schodki. Szedłem już prawie poomacku; chwilamj przewodnik za rękę mnie chwytał. Aż znów na jakimś wyższym pomoście sta- m nęliśmy. Przewodnik coś mówić zdaje się zaczął. Nie słyszałem nic prawie.

Byliśmy pod wodospadem. Na prawo widziałem, odczuwałem raczej masę wód; na lewo skałę jakąś ogromną. Siekł, walił we mnie deszcz ulewny, potężny; czasem wprost strumień wody zlewał mnie, mocząc zupełnie, doszczętnie. Dokoła rzucał się, wił, rwał wiatr, w jedną, w drugą stronę zwracając strugi wodne. Oślepiał mnie, ubezwładniał ten szalony taniec żywiołów, ten chaos wściekły, ten wir zawrotny wód, wiatrów, ten straszny, potężny, ogłuszający grzmot. Nie widziałem chwilę nic, nie wiedziałem chwilę zupełnie, co ze mną się dzieje ; gdzie jestem, skąd się tu znalazłem. Tylko rozkosznie czekałem wciąż nowych uderzeń strug wodnych, słuchałem grzmotu fal, nurzałem się całą moją istotą W wodospadzie.

Coś przewodnik znów mi mówi zaczął. Po co? Czy

mu za długo było tego stania w oślepiających wodach ? Ale pociągnął mnie dalej i wyprowadził z najgęstszych strug. Pociągnął, by pokazać, gdzie staliśmy przed chwilą.

Staliżeśmy tam? Naprawdę? Stąd widać tylko było znów ścianę wodną, grzmiącą, a w niej jakiś drewniany mostek, jakąś poręcz drewnianą. Przecież to, zdaje się, w samej fali, w samej strudze wodospadowej !

A jednak tamtędy przeszliśmy pomiędzy wodospadem a skałą. Myśmy przeszli po mostku dość wygodnie, dość bezpiecznie. Ale ten mostek niszczy woda corocznie i corocznie nowy tam ustawiają. Jak? Mówił mi przewodnik, że „oni są już do tego przyzwyczajeni¹⁴.

Spieszyło mu się widocznie, po gości nowych, bo ciągnął mnie coraz dalej, ku wyjściu. Gdyśmy opuszczali mostek, schodząc na ścieżkę, raz jeszcze, odwróciłem się i spojrzałem na wodospad. Znów krył go tuman, obłok pyłu wodnego ogrc«mny; znów szumiała struga szumem grzmotu odwiecznego, potężna, przygniatająca swą potęgą,

swym ogromem.

Dochodziliśmy do owej drewnianej wieżyczki, do schodów owych. Przewodnik tu pożegnał mnie, żegnając tylko czule słowami: „Don't for,get the guide!⁴⁴ Proszę n^e zapomnieć o przewodniku!

Ale nie! Nie! Nie zapomnę cię! Za tę choćby chwilę krótką odurzenia bajecznego, poprostu; ale... ale ja tu nie mam pieniędzy, ponieważ wszystko zamknąłem w swej szkatułce, a wertheimowski kluczyk mam na szyi!

Szelma przewodnik oczywiście doskonale to rozumiał i najsolenniej zapewniać zaczął, że na górze będzie, gtly celę moją opuszczać będę. „Number two⁴⁴, „Numer drugi⁴⁴, dodał w obawie, bym się czasem nie pomylił. „Ali right! Ali right!⁴⁴

Wydrapałem się po schodach na górę i przebrałem. Ale Amerykanie są strasznie serdeczne i sympatyczne chłopy. Chcieli mnie pożegnać, odchodzącego, wszyscy!

Stał przy drzwiach chłopak, co mi pęcherze nakładał; obok stał drugi„ co mi drzwi celi otwierał; stał przewodnik wreszcie, „Number two“. Sznurkiem stali, niby przypadkowo razem rozmawiając. Trzeba ich było odpowiednio pożegnać.

A gdy ich pożegnałem odpowiednio, podali mi do podpisu księgę pamiątkpwą, wypełnioną nazwiskami i adresami z różnych krajów.

Do widzenia ci, Niagaro! Jesteś potężna, wspaniała. Tu dopiero najbardziej najsilniej, czuje się twą potęgę, w tym szalonym chaosie wichrów, wiatrów, wód huczących. Jakże żałuję tych, którzy przyjeżdżając oglądnąć wodospad, obawiają się zejść tu na chwilę, do tej jedynej na świecie jaskini!

THE NIAGARA BELT LINĘ

Jeszcze gdzieś w Filadelfji, czy w Nowym Yorku opakowano mi w rękę prospekt kolejki nadniagarskiej „The Niagara Belt Line“.

Nietylko bowiem sam wodospad, nietylko Canadian czy American Rapids godne są widzenia. Rzeka po niagar-skiej przepaści nie może się odrazu uspokoić, wyrównać — i na kilkukilometrowej jeszcze długości poniżej rwie, boryka się ze skałami, które próżny, choć wytrwały opór jej stawiają.

To też po obu stronach rzeki, od wodospadów aż do miejscowości Lewiston, zbudowano tory, po których w kil-kunastominutowych odstępach krążą otwarte tramwaje. Można jednak nabyć bilety okrężne, umożliwiające, jazdę od Niagary do Lewiston linją kanadyjską, a powrót stamtąd amerykańską Niagara Gorge Railroad, czy też na odwrót. Ta okrężna droga znana jest jako The Niagara Belt •Linę. Dozwolone jest przytem wysiadanie na każdej stacji i dowolnie długi na niej pobyt, ba, nietylko „dozwolone¹*, „pożądane¹¹, bo przy tem kują się jeszcze inne business’y, choćby tylko widokówki i „souvenirs“.

Pojechałem tą drogą i ja. Tramwaj szedł od Prospect Parku przez most zwany Upper Steel Arch Bridge (Górny żelazny most łukowy, są jeszcze inne poniżej). Szedł strasznie żółwim krokiem; podobno, by umożliwić z mostu z dala widok kanadyjskiego wodospadu. Myśmy tymczasem pragnęli z bliska go oglądać!

Ale dojechał nareszcie; wysiadłem niedaleko miejsca zwanego lnspiration Point i Table Rock. Ten ostatni punkt ma tradycję przy wiązaną do nazwy; zwieszała się stąd bowiem ponad stromy brzeg skała, poziomo prawie, w kształt stołu („table¹'); przed pół wiekiem spadła podmyta falami.

Widok wodospadu kanadyjskiego jest stąd najwspanialszy. Stąd dopiero zobaczyć, pojąć, ocenić można całą wielkość jego półkolistej linji załomu, stąd dopiero widzi się cały ogrom, całą masę przelewających się wód. Woda jest tu dzięki swej głębokości zielonawa, o ile nie pianami wściekłemi pokryta; dziewięć dziesiątych całej rzeki bowiem przepływa tą odnogą.

Wody spadają z półkolistego łuku z tym grzmotem, który rozlega się tak daleko, który nocą w hotelu słyszałem, który dał wodospadowi swą nazwę („Niagara" po in-dyjsku znaczy „grzmot wód“). Z tą samą wściekłością, z tą samą potęgą, z tą samą mocą biją tu strugi w dół, rwąc skałę, wciąż, bez ustanku; taki sam obłok pyłu wód niagarskich unosi się z tego piekielnego półkotła, przysłaniając głębinę kryjąc jej dno gdzieś w tajemniczej oddali.

Poprzez rozświetlone słońcem do śnieżnej białości wody, zlekka tylko w samym spadzie zieleniła się głębokość strug. A jasny, biały obłok, unosząc się przed nim, zasłaniając go niekiedy całkiem prawie nierówną, wciąż

chwytaną wiatrem, wciąż drgającą zasłoną, zdawał się oddalać go, odsuwać, zdawał się przenosić nas w bajkowe* jakieś światy i przestrzenie. Tylko pył wodny rosił nam twarze niekiedy.

Nieco powyżej wodospadu po stronie kanadyjskiej stoją zakłady wodne Ontario Power Company Electricał Development Co (Company) i Canadian Niagara Power Co (po stronie amerykańskiej jest zakład Niagara Falls Power Company i Niagara Hydraulic Power Co). Jasną bowiem jest rzeczą, że te kolosalne .masy wód, spadające z takiej wysokości, niosą ogromną ilość energji, którą wyzyskać, przetworzyć, w usługi swoje ‘spętać człowiek potrafL

Zwłaszcza tu, w Ameryce. Więc oba rządy Stanów Zjednoczonych i kanadyjski pozwoliły na odebranie rzece tej ilości wody, jaka celom przemysłowym dać może siedemset pięćdziesiąt tysięcy koni parowych. Na większą ilość pozwolenia nie dano, by piękności wodospadu nie szkodzić.

Część tej energji zużytkowano już. A jak zużytkowano niech świadczy fakt, że przeniesiono ją nawet do-Syrakuz oddalonych o sto sześćdziesiąt mil angielskich od wodospadu, a z dozwolonej ilości pobierają dziś wyżej wymienione, zakład}' czterysta pięćdziesiąt tysięcy koni parowych.

Z zakładów tych zwiedziłem jeden Canadian Niagara Power Co. Zaznaczę tu, że zwiedzają je bardzo często nie-tylko fachowcy, ale i turyści, tak, że do oprowadzania i objaśniania wyznaczeni są specjalni przewodnicy-murzyni, pobierający stałą taksę 25 centów od osoby.

Nie mam zamiaru robić z tej książeczki popularnego-podręcznika nauk inżynierskich, to też łaskawi Czytelnicy wybaczą, że powrócę do opisu Niagara Belt Linę. Jeżeli zrobiłem w opowiadaniu tę małą dygresję, to powodem, tego było zwrócenie uwagi na ekonomiczną stronę, na.

ekonomiczne korzyści, jakie uzyskuje się z niagarskiego wodospadu, bez ujmy dla jego wspaniałości. U nas też nie zaszkodziłoby zająć się nieeksploatowanemi, marnieją-cemi siłami naszych wód górskich.

Po zwiedzeniu zakładu wodnego powróciłem do kanadyjskiej stacji* tramwajowej, stojącej obok wodospadu podkowiastego. Okazało się tu, do czego służą bezpłatne-przystanki. Jakichś dwu umundurowanych gentlemanów zaczęło mnie naciągać, bym spuścił się do tunelu, z którego wygodnie i bezpiecznie można oglądać wodospad od tyłu.

Aha! „Wygodnie i bezpiecznie*', a w dodatku tylko za połowę tej kwoty, jaką uiściłem wchodząc do Cave of the Winds! Choćby i dziesięć razy taniej! już ja wolę mniej wygodną i mniej bezpieczną Jaskinię“, gdzie czuję ten wodospad, gdzie woda mi siecze twarz, gdzie zlewają, mnie strugi i moczy pył wodny! Więc słuchając flegmatycznie lch namów, wsiadłem do pierwszego tramwaju.

Stroną kanadyjską idzie tramwaj w wysokości brzegów niagarskiego jaru. Niekiedy widok jest z góry na rzekę i jej wiry; niekiedy kryją go krzaki, drzewa, domki pojedyncze. Mijamy Upper Steel Arch Bridge, mijamy Cantile-ver Bridge (most wspornikowy) i Lower Steel Arch Bridge (dolny most łukowy). Wysiadam na chwilę, oglądając je. Oba śmiało, energicznie rzucone nad siedmdziesięciome-trową przepaścią, nad trzystumetrową szerokością jaru.

Następnym tramwajem jadę dalej. Kilkaset kroków poniżej, nowa stacyjka „Whirlpool Rapids". Wszystkie przewodniki opatrują ich widok dwiema gwiazdkami; chcia-łpby się je zobaczyć. Cóż! kiedy poprzez krzaki rosnące gęsto nad urwiskiem ledwo coś nie coś w dole widać!

Jedziemy więc dalej. Szczęściem krzaki chwilami nikną zupełnie i znów chwiiami mamy widok na rzekę.

W kilka minut potem tramwaj zwalnia, dojeżdżamy do niagarskich wirów, do „Whirlpool**.

Rzeka napotkała skałę zbyt twardą w swym biegu

napróżno wali w nią, napróżno bije od tysięcy lat; zwrócić się musiała w stronę inną i odgiąć kolanem ostro zgię-tem w prawo, gdzie skała słabszą się okazała, gdzie mniejszy był opór. Ale choć powstrzj^mana w biegu, nie ustaje w swej zaciekłej zawziętości, bije, rzuca się, miota się strasznie na wszystkie strony. Jakieś belki się tam dostał}”, pnie ogromne, kto wie kiedy, kręcą się w miejscu, tańczą, wirują, wyjść z tego zaklętego koła wirów nie mogąc. Piana ciska się w górę na falach, opada, zżyma się, pryska znów, kipi w złości bezsilnej w tym kotle od wieków wybijanym.

Wreszcie, nic nie zdziaławszy, rezygnuje z walki próżnej, i odpływa gnąc się w prawo.

Jedziemy dalej wzdłuż tego ramienia odgiętego. Znów pokazują się krzaki, drzewa, znów zasłaniają widok rzeki i jaru, znów stacyjki, na których zachęcają nas do kupowania pocztówek z „kanadyjskiemi" markami, „póki czas“. Za chwil parę przekroczymy bowiem most i Staniemy na gruncie U. S. A. (Stanów Zjednoczonych) ; dwa chłopaki wskakują na stopnie tramwaju z koszykami wisien; jeden rudy grubasek, drugi jasnowłosy malutki cherubinek, ledwie trzymający kosz wielki w ręku. Ale pcha się dzielnie od jednego pasażera do drugiego, usiłując go przekonać o nadzwyczajnej dobroci owoców.

— Wiązka pięć centów — koszyczek dziesięć! Wiązka pięć, koszyczek dziesięć ! Wiedzieli, gdzie nas przychwycić w to gorąco, spryciarze! Bo na następnej stacji inne chłopaki z wiśniami się cisną lecz napróżno ! Już każdy z nas zajada !

Z za rosłych drzew, z zieleni wychyla się jakaś kolumna wysoka, jakiś pomnik.

To pamiątka walk z przed lat stu; walk młodej rzeczypospolitej amerykańskiej z brytyjskiem królestwem. Tu w r. 1812 padł angielski generał, Sir Isaak Broocks. Tramwaj staje znów; jakiś Anglik szpakowaty, w towarzystwie złotowłosej miss idą tam z pielgrzymką, by uczcić pamięć rodaka. Obskakują nas znów chłopaki z wiśniami; wóz rusza, odjeżdża. Chwytają się drążków, jadą z nami. „Pięć centów wiązka, dziesięć koszyczek!“ brzęczą nam w uszy nieustannie. Ależ już, już dosyć!

Przejeżdżamy Suspension Bridge (most wiszący), po-• wracając na ziemię Stanów Zjednoczonych, ziemię amerykańską. Kilkaset metrów dalej staje tramwaj znów. Tuż obok widnieje gospoda; jakiś jegomość przypada i namawiać na lunch zaczyna; obiecuje, że ten sam tramwaj, którym jedziemy, za minut kilkanaście znów tu powróci, że musi zatoczyć koło, by zjechać niżej, nad samą rzekę, ze przez ten czas śmiało półdolarowy obiad, znakomity, doskonały, zjeść można czasu wcale nie tracąc; powołuje się na motorowego, na konduktora, którzy mu przytwierdzają solennie. A gdy nikt się nie łakomi, nie obraża się, nie obrzuca nas, skąpców, górnem, pogardliwem spojrzeniem. O nie ! Przytomności nie traci, i porywa natychmiast jakieś paczki, zalecając kupno „tanich widokówek¹', potem „tanich albumów", potem „tanich pamiątek", potem cukierków, czekoladek, papierosów. Czegóż on niema, ten tłusty, ogolony właściciel gospody!

Po chwili zjeżdżamy w dół jaru, nad samą rzekę. Spokojniejsza tu już, równem i wygładzonem płynie korytem. Po lewej stronie mamy tuż ścianę pionową, ogromną, potrzaskaną w głazy u dołu ; niekiedy i po drugiej, między tramwajem, a rzeką sterczy skała jakaś, pozostawiona umyślnie, by uczynić jazdę „niezrównaną i najpierwszą na świecie ze względu na krajobrazy, ze względu na scenerję" (oczywiście cytuję amerykański prospekt).

Mniejsza o prospekty. Droga ta stroma jest śliczna rzeczywiście od początku, od Lewistonu, od' mostu wiszącego. Co ważniejsze, piękność ta wciąż się wzmaga, wciąż rośnie. Fale zrazu spokojne, potem rosną coraz większe, coraz niespokojniejsze, burzą się, skaczą, pienią coraz silniej; aż przed nami ukazują się wiry. Whirlpool, które przedtem oglądaliśmy z góry. Tu nie spoglądamy z góry w kocioł, gdzie kipią i wrą; tu jesteśmy nieco tylko ponad nie wzniesieni.

Widzimy je doskonale, ich miotanie się, ich kłębienie, ich bałwanienie wściekłe, ciskanie pianą, szum, ryk ich złości. Na nich te same trawy, te same pnie drzewne, kręcące się, owijające, wyjść nie mogące z zaklętego koliska. Widzimy wysokość brzegu tego kotła, brunatną skalistą ścianę, uwieńczoną u góry pasem zieloności. Tam brzegiem tym, jechaliśmy poprzednio; tam ciągnął nas jeden ze stacyjnych gentlemanów, byśmy zjechali w dół windą. I po co? Tu z tej strony, wiry też „z dołu“ oglądamy.

Odtąd rzeka się nie uspokaja; ciągle bałwany zapienione, ciągłe wiry, aż przy Whirlpool Rapids przystajemy znów na chwilę. Tu szał wodny szczytu dosięga.

Rzeka przeciskać się musi wąskim, stumetrowym ledwie jarem, kanionem. Miejsca jej brak, miejsca brak tym rozhukanym od wodospadów falom ; w pędzie całym walą więc tu, cisnąc się wzajemnie, przeskakują przez siebie, tworząc poszarpaną, nierówną, wypukłą powierzchnię. Ci-śnione z boków jarem, garną się, walą, tłoczą ku środkowi, gdzie tworzy się góra wody, rozbałwaniona falami, pianami białemi spieniona, grzbietem rzucającym się ponad przybrzeżne strugi wzniesiona, rozhukana, rozszalała, rozwścieczona.

Angielki manewrują kodakami; ktoś z tyłu wzdycha; ktoś jeszcze wydaje jakieś nieartykułowane natchnione jęki podziwu. „Splendid, splendidP Ci ludzie nie rozumieją, że takie głośne podziwy są z reguły co najmniej komiczne i że tym, co mają nieszczęście znajdować się w tak roz-czulającem się na głos towarzystwie, pierzcha, psuje się całe wrażenie. Przynajmniej mnie.

Tramwaj rusza. Kodaki uspakajają się, Angielki powracają do wyjadania resztek wisien, z kupionych po dro-

dze koszyków; zachwyty milkną. Oglądam się raz jeszcze. Widzę tylko w dali biel rozhukanej grzywy fal, coraz dalej, dalej, niknącą wreszcie za jakimś zakrętem. Zaczynają się ciemne, brudne mury fabryk jakichś, potem domki jeden za drugim, niskie, małe, drewniane, przekraczamy jakiś tor kolejowy, jeden, drugi; wreszcie tramwaj staje.

Szeregi domów większych, hoteli, sklepów z wystawami, to Falls Street.

¹

Mówię tu o milach naszych, a nie angielskich.

CHICAGO

awet Nowy York nie ma hałaśliwszej ulicy, a sądzę Pekin brudniejszej. Nie szeroka, tem węższa, że wciśnięta pomiędzy dwa rzędy drapaczów. brzydkie, brudne, brunatno-szare. Kamienne, nierówne, czasem wyboi pełne bruki, nie wiem, kiedy naprawiane; nibyto szerokie chodniki, nie wiem, czy i kiedy czyszczone. Wiatr niesie nimi pył; śmiecie, szczątki papierów walają się na ziemi. Ale w drapaczach, z których żaden napewno i trzydziestu lat jeszcze nie ma, świetne reklamy i ozdoby; marmurowe, brudne już portyki i bramy wejściowe. Ale w „storę’ach* i „shop’ach“ wystawy pyszne, jakie znajdziemy chyba w Paryżu. I

W ulicy sąsiedniej Elevated. Wiadukt żelazny, brzydki, też przeraźliwie brudny, zaciemnia całą ulicę, a gdy górą przewali się pociąg, to przenika mię na wskroś zgrzyt i skowyt żelaza, jakby cały wiadukt w gruzy się sypał.

Czasem znów w ulicę wejdzie boczna uliczka, węższa od głównej. Ale stoją przy niej drapacze sięgające w trzydzieści i czterdzieści pięterj; jeden obok drugiego. Toteż w najniższych dziesięciu piętrach w najjaśniejszy dzień jest jak w piwnicy, a gdy w uliczce staniesz, to pomiędzy dwiema czarnemi ścianami nawprost siebie, nad sobą, wąską tylko linijkę światła zobaczysz, jakgdybyś na dnie głębokiej a ciasnej szczeliny skalnej o ścianach prostopadłych,.

się znajdował.

Nie wiem, czy w chicagowską ulicę nadchodzi w ciągu dnia całego, choćby jedna krótka chwila spokoju, choćby względnej ciszy, chyba nie !

Przybyłem do Chicago, około trzeciej rano. Jeszcze było całkiem ciemno. Jeszcze nie zajrzało słońce nawet w najwyższe okna chicagowskich drapaczów; jeszcze wmieście całem panowała szara, powoli, zwolna, jaśniejąca przedświtowa godzina. Ale w gardziel międzydrapaczowej ulicy wsuwał się już ponury, miarowy, turkot kół, a w bruk biły już twardo ciężko podkute końskie kopyta, trzęsły brukiem i porykiwały ciężkie towarowe samochody i hukały pierwsze grube, twarde głosy podmiejskich woźniców, co do Chicago podmiejskie jarzyny przywożą.

Trafiłem na jakiś hotel przy głównej ulicy, ale zasnąć jakoś nie mogłem. Może byłem przemęczony, może nie pozwoliła ulica. Ułożyłem się w fotelu i podpatrywałem ją. Ruch wzmagał się, turkot rósł, hałas zwiększał się. Ulica wypełniała się wozami, samochodami różnych kalibrów,, rozmaitej jakości. O którejś wczesnej godzinie poczęły gęściej iść tramwaje, zgrzytając przeraźliwie na zbyt ostrych łukach, dzwoniąc nerwowo. Zwolna, wsłuchany, zdrzemnąłem się, nie na długo jednak.

W godzinę, czy dwie później zbudziłem się. Było już dobrze po ósmej. Ulicą szły wciąż wozy, samochody, tramwaje bez końca. Dźwięk tramwajowych dzwonków, głosy samochodów, urywane, krótkie, turkot kół na kamiennym bruku zlewały się już w jeden ton, w jeden rytm. W ten sam ostry barbarzyński ton, w ten sam brutalny, pospieszny, nerwowy rytm, jaki słyszałem potem codzień w Chicago, w rytm chicagowskiej ulicy.

A chodnikami, w ten sam takt pospieszny, w ten sam nerwowy rytm biegnie tłum przechodniów. Nie przechodniów, interesentów, z których każdy biegnie w swoją stronę, nie zważając na sąsiada, na nikogq, na nic, rozpychając się brutalnie, bez słowa. Próżnobyś szukał mężczy-

znę, któryby spacerkiem, wolno, ulicę przechodził, albo przed wystawą sklepową przystawał. Próżnobyś szukał człowieka, co niesharmonizowany z tempem ulicy na marnotrawienie czasu by sobie pozwolił. A jeżelibyś nawet znalazł, to chyba będzie to cudzoziemiec, który nie zgrał, który nie zżył się jeszcze z tern miastem pracy, z tem miastem niepokoju, z tem miastem nerwowego, aż do wyczerpania życia. A jeżelibyś nawet znalazł, to będzie to chyba bogata, miljonowa, wykwintna, wystrojona Chicagowianka, na którą mąż dzień cały, całe życie pracuje. Zajedzie przed storę o wspaniałych wystawach, eleganckiem autem, wejdzie do sklepu; czasem coś kupi, czasem nic, ale sklep cały przewróci napewno. Cóż ona, miljonerka ma do roboty innego?

Do zenitu dochodzi ruch chicagowskiej ulicy, gdy, o szóstej wieczorem, zamykają się shop’y i stor’y, gdy pracować przestają office’y i pustoszeją skyscrapery. Sypią się z nich wtedy tłumy i tłumy, długim pospiesznym szeregiem, jakgdyby kto kijem olbrzymie rńrowisko rozrzucił. Biegnie każdy do ele^ated lub tram-caru, uczepi się, gdzie może, słupka czy linewki, wciśnie pomiędzy ławki, i „his business done“ jedzie do domu, na przedmieście.

Czasem ulicą przesunie się obdarta, rzezimieszkowata postać. Miej się na baczności: w dzień na życie twoje dybać nie będzie, ale za to na twój portfel napewno.

Raz, zaraz drugiego dnia po przyjeździe do Chicago, na którejś z mniej ludnych poprzeczek State Street zwrócił się do mnie jeden taki jegomość, nawet wcale porządnie ubrany. W ręku trzymał banknot. Wskazał na kogoś idącego przedemną, który rzekomo miał ten banknot zgubić ; poczem bez wyszukanego wstępu zaproponował mi podział tej nitjy znalezionej sumy. Wyminąłem go bez słowa. Po kilkunastu chwilach dogonił mnie znów i zaczął

T

i

¹

.

J188i||s

m

>y

;': \

tej

r#-

i

Jśf

&*■

m.

i

i

I ■ •: .- '

■ ■ -■

'

*

.

vj

gj

,p:

■ Ł

~

r:

»&

.

V-

i.j-j

•#

proponować jakąś inną transakcję. Aż amerykańskim żargonem burknąłem ostro „Fade away!u Wtedy spojrzał z pod złego oka i zgryzł jakieś nieprzyjemne słowa. Ale skręcił i poszedł szukać innej ofiary.

Raz drugi spotkałem wjakiemś chicagowskiem towarzystwie jeszcze wykwintniej ubranego, jak z mowy okazało się, Niemca. Coprawda dowiedziawszy się, żem Polak, z miejsca zrobił się Holendrem 'zamieszkałym w Nashville.

Bez długiego wstępu opowiedział mi, jak go doszczętnie przed godziną okradziono w niemiłosierny sposób i w trakcie nie trwającej nawet pięciu minut rozmowy prosił mnie o pożyczkę, z której on, bardzo porządny gentleman, uiści się natychmiast. Nawet w dowód swej prawdomówności juz, już szedł na pocztę, żeby do Nashville o pieniądze zatelegrafować (przyszłyby pojutrze wprost pod moim adresem; oczywiście ja miałem opłacić telegram). Niestety znajomość okazała się nieco bezowocna: Zrobiłem się naiwnym i zaproponowałem mu, aby w pierwszym lepszym banczku zastawił piękną spinkę, której mu z krawatki „nie ukradli", albo ażeby się zwrócił o pożyczkę do swoich chicagowskich „friend’ów", których miał tylu. Zaś on obraził się o moje niedowiarstwo i poszedł do innego cudzoziemca. Ale w parę dni potem spotkałem go raz jeszcze w pierwszorzędnym chicagowskim barze, którego podłoga była wymozaikowana srebrnymi dolarami. Zapijał się cock-tail’em z jakimś drugim Niemczurą, który, znać było, że świeżo przybył ze Starej Europy, albowiem miał jeszcze na głowie melonik, teraz w czerwcu! (Trzeba zaś wiedzieć, że ocf maja do września każdy przyzwoity Amerykanin, a tern bardziej amerykanizujący Europejczyk, kładzie tylko kapelusz słomkowy). Za moją widocznie radą nie poszedł: miał tę samą spinkę w krawatce. Może mu przyszły telegraficznie pieniądze z Nashville!

Ale nie ze wszystkiem pustoszeje chicagowska ulica. Niema chwili w nocy, gdzieby zamknęły się liczne bary i gdzieby zgasły światła szynków i szyneczków, gdzieby dzwonić i pędzić tramwaje przestały.

Ale też wiem, że, gdym raz o północy wyjeżdżając-do Milwaukee, miał przejść parę bocznych uliczek do La. Salle Station, to mój towarzysz, goszczący mnie pan Sie..., Chicagowianom nie zbyt widać ufając, usilnie chciał mi towarzyszyć. i dopiero na zapewnienie, że mam browning, nabity, zdecydował się mnie puścić samego. Jednak sumienie mu się nie uspokoiło — i na drugi dzień telefonował do mnie do Milwaukee, nie czy zajechałem na miejsce, ale czy wogóle zaszedłem na chicagowski dworzec. Niemniej chcąc dać świadectwo prawdzie stwierdzam, że atentatu na mnie nikt nie miał zamiaru urządzić i że do La Salle Station zaszedłem bez żadnego wydarzena

Przecież najruchliwsze są dzielnice wzdłuż Chicago River. Setki i tysiące torów podjazdowych wciskają się tu pomiędzy czarne od brudu, kurzu i dymu skyscrapery, w zęby wharfów portu kanałowego. Skrzypienie, zgrzyty i urywane dzwonki tramwajów, gwizdy lokomotyw, trąby automobilów, urywane głosy syren statkowych plączą się w jeden pospieszny, nerwowy, bezlitosny rytm chicagowskiej pracy. Co krok, to inny żuraw przechyla się nad nowym wagonem, nad nowym transportem, nad nowym pociągiem. Raz po raz obraca swe żelazne spracowane ramiona nad statek tuż obok, we wharfie stojący, w brudnej, zaśmieconej wodzie Chicagowskiej Rzeki i składa weń setki i setki ton, schodzących się z całego świata i na cały świat idących. To znów dźwig inny przesuwa się po torze i znów inny chwyta węgiel w żelazne kleszcze i sypie: w wagony. Długim na setki sztuk szeregiem sterczą i pracują ich żelazne szkielety.

Po dziesiątkach mostów, nisko nad wodami, snują się chmarami setki wozów, trolley car’y, samochody. Ale nadpływające z wharfów statki grupują się przed mostem, wtedy na głos dzwonu, zapala się czerwona latarnia i zapuszcza na poprzek ulicy silna drutowa barjera. Staje przed nią tłum wozów, łudzi i koni. A most ustępuje gromadzie statków. Czasem podnosi się cały w górę na kilkupiętrową wysokość, wielka t^dziestometrowa żelazna belka mostowa ; czasem jako zwodzony most około jednego przyczółka się obróci i drugi koniec na wysokość sąsiednich drapaczów w górę podniesie; czasem cały most w bok, na brzeg przejedzie, robiąc miejsce statków gromadzie. Przepływają szybko, pospiesznie, żegnając się syrenami, gdy tymczasem rośnie tłum ludzi, wozów i koni przed barjerą czekając. Gdy przepłyną wtedy most zniża się znów, zamyka rzekę, otwiera ulicę, Podnoszą się barjery, poczynają znów pędzić i dzwonić tramwaje i porykiwać automobile i znów sypie się tłum, tłum bez końca. A u mostu tymczasem statki nowe się gromadzą.

powolnym Europejczykiem. Ale wkrótce

Nawet po nowoyorsk.im treningu czułem się w Chicago tylko

wsłuchałem się, wżyłem w to szalone, wytężone tętno chicagowskiej ulicy; wziął, zwyciężył, uniósł mnie ten rozpędzony takt, ta żelazna moc, ta bezwzględna brutalna ener-gja i barbarzyńska siła.

Cokolwiekbądź Europejczykowi wyrosłemu w atmosferze życia o unormowanym trybie imponuje pomimo wszelkich, wielkich zastrzeżeń, to ta bezwzględna walka o byt, o życie, ta brutalna, dzika walka o dolara. Kulturalnemu, wychowanemu w tradycji wieków imponuje bądź co bądź to młode, dumne, świadome swej siły miasto, które zajęło już jedno z pierwszych miejsc na świecie, to miasto bohaterów pracy i łotrów, to miasto nędzarzy i dorobkiewiczów, fabrykantów i rzeźników, miasto, które na swoim herbie wypisało dumną, świadomą swej mocy dewizę: „I will", „Ja chcę“.

W AMERYKAŃSKIEJ DR0GERJ1

ędąc jeszcze w Filadelfji, miałem codziennie wielokrotnie sposobność czytania jednej, nie zrozumiałej niepojętej dla mnie reklamy. Widziałem ją wszędzie: w dziennikach, na dachach, na domach, na tramwajach, jednem słowem wszędzie, gdziekolwiek padł mój wzrok. Były to tylko trzy słowa, ale słowa, powtarzające się uporczywie, narzucające się wszędzie. Słowa te były: „Get it at Evans’s". Przetłumaczyłbym je na: „Kupuj u Evansa“.

Ale co kupować u tego Evansa i kto jest ten Evans? Dlaczego nie wymienia towarów, jakże mam kupować? Czy jest to może „big storę", „bazar" w rodzaju paryskiego Bon Marche lub Louvre, berlińskiego Wertheima, lub „Ka De We" (Kaufhaus des Westens)?

Aż pewnego dnia przechodząc ulicą Market Street, znalazłem rozwiązanie zagadki. Myliłem się. Nie było to „big storę", była to największa filadelfijska apteka, a raczej drogerja, skład apteczny.

Ale jaka drogerja!

Nie będę opisywał specjalnie tej evansowskiej dro-gerji. Od innych przeciętnych amerykańskich różni się ona tylko większą elegancją, a może i wielkością. Przechodzi bowiem przez cały „blok", tworząc coś w guście pasażu, łączącego z sobą dwie rozległe ulice. Poza tern jednak znaleźć można w każdym „drug storę", to samo, co u Evansa. Zwłaszcza w Nowym Yorku!

Otóż przedewszystkiem taki „drug-store" otwarty jest

z reguły cały dzień i całą noc i widny z dala wielkim, poprzecznie do ulicy umieszczonym napisem: „Druggist" łub „Druggs". Niekiedy, dość rzadko, posiada jeszcze jakieś godło np. w Chicago, w bardzo wielu miejscach widzi się moździerz kuchenny z tkwiącym w nim tłuczkiem.

Już jednak sama wystawa sklepowa jest niespodzianką. Widzisz w oknie rzeczy, towary najrozmaitsze; ale rzucają się w oczy przedewszystkiem nazwy najrozmaitszych ice-cream’ów (lodów), soft-drinków (napojów bez-alkoholicznych) i najrozmaitszych innych letnich, zimnych napojów, w jakie Ameryka obfituje więcej, niż którykolwiek kraj w Europie. Najczęściej podane są ceny, pięć lub dziesięć centów za lody „ałl flavours“, tj. wszystkich gatunków, za „ice-cream-soda“ (lody z wodą sodową), za najrozmaitsze „sundaes" (lody z sokami owocowymi), za „banana splitczy za „gingarela", „egg-drinksu, „coce cola" lub „rootbeer“. Napisy te ponalepiane są na szybach tak szczelnie, że przedmioty wystawione niemal giną dla oka. Zresztą mniejsza o nie; zobaczymy je wewnątrz.

Wchodzimy. Przedewszystkiem wzdłuż ściany lada sklepowa i na niej różne naczynia, z których wytryska „ice-cold-water“ (woda zimna jak lód), „soda-water“, niekiedy zimne mleko, „gingerale" i może jeszcze jaki inny „sóft-drink“. Obok szeregi szklanek; poniżej, lub z tyłu w ścianie szeregi rur, z których można uzyskać pożądany „flavour“. Przed ladą zydelki o trzech nogach, na których pół siedząc, pół'stojąc, chłodzą się goście. Ale zwykle nie płaci się odrazu; dostaje się tylko znaczek, który odchodząc, należy złożyć z pieniądzmi przy kasie. Czasem, na-odwrót, trzeba najpierw w kasie nabyć kwitek na ice-cream czy root-beer.

Tu w lecie pełno ; dźwięczą szklanki wciąż, „nikle" idą do kasy jeden za drugim, bo Amerykanin z reguły nie chłodzi się alkoholem. On dobrze rozumie, co jest all right, zwłaszcza przy takiej pracy.

Ale to dopiero jedna strona interesu. Obok znajduje się to, co i u naszego drogerzysty znaleźć można; mydełka. szczotki, proszki, pudry, najrozmaitsze przybory toaletowe. O tern szerzej rozwodzić się nie będę.

Ale obok dalej klisze, aparaty, przybory fotograficzne, oraz ogłoszenie o .,nadzwyczaj“ szybkiem wywoływaniu klisz i ewentualnem wykonywaniu odbitek. Robienie lekarstw to chemja i fotografja też chemja. Wszystko więc w idealnej zgodzie.

Tu znów są papiery, a zwłaszcza papiery listowe. Co papiery mają wspólnego z drogerją! ? A jednak są i to często w bardzo ładnym wyborze. Jasną rzeczą jest, że obok papierów znajdują się widokówki najrozmaitsze, i również jasną rzeczą jest, że obok widokówek znajdują się marki pocztowe, czasem automaty z markami. Obok oczywiście są wszelkie inne przybory do pisania: atramenty, ołówki, pióra, „fountain pens“ w ogromnym wyborze od kilkudziesięciu centów do kilku dolarów; niekiedy ogłoszenia, że „tu napełnia się fountain pens zupełnie bezpłatnie", z czego Amerykanie korzystają dość chętnie.

Dalej „pamiątki". A jako pamiątki amerykańskie służą najczęściej składane kubki do picia, (o ile kto nie chce pić wody np. na stacji ze wspólnej szklanki, co zresztą rzadko kogo razi), także podstawki, przyciski, obrazki najrozmaitsze. To się rozumie samo przez się.

Obok noże, widelce, zastawy całe, scyzoryki, noże do papieru, książki, jakieś wyroby skórzane, dalej cukierki, dalej... Trudno mi wyliczać wszystko, bo tam tyle rzeczy najprzeróżniejszych.

Ale przynajmniej nie ma u Evansa restauracji ? Tak, u Evansa nie ma, ale...

Ale są w innych drug-store’ach. Na niejednym widnieje napis „C)uick lunch“„ I przychodzi tu w południe mnóstwo ludzi zjeść, przegryść coś pośpiesznie przy dźwiękach. fonografu, nawet zjeść obiad (zresztą niezbyt drogi

i o niezbyt wielkim wyborze potraw). I to wszystko nazywa się „drug-store“, drogerja lub „pharmacy", apteka!

Są i inne nieco, tzw. „pięcio" lub „dziesięciocentowe sklepy¹', też będące ezemś w guście drogerji i mające nawet poniżej swego centowego tytułu napis „druggist". Np. na Sixth Avenue.

Tu dostać można tych samych towarów, co w zwykłej drogerji, może tylko w nieco większym zakresie, a w gorszej jakości. Tu często jakiś gentleman staje i zachęcając do kupna czegoś tam, „trzyma mowę“, po której sypią się nikle, czy dziesięciocentówki, a mówca w zamian wydaje jakieś paczki. Tu za pięć centów kupisz dwa ice-cream-cones. Tu możesz słuchać fonografu i pójść sobie potem, oglądnąwszy towary i nie kupiwszy nic. To też „drug storę’'.

Raz jeszcze w Montreal zaszedłem do drug-store’u po marki pocztowe. Zażądałem dziesięciu po cencie i wręczyłem dziesięciocentówkę sprzedającemu. Ten wziął ją, włożył do kasy i... wręczył mi dziesięć centowych miedziaków. Wypatrzyłem się nań jak na warjata, nie rozumiejąc nic.

Wtedy wskazał mi automat. Musiałem dziesięć miedziaków wrzucać w otwór kolejno, by otrzymać dziesięć marek. Inaczej dostać ich nie mogłem!

Podziwiałem kanadyjską praktyczność. A gdyby kto potrzebował marek centowych za dolara? Niech szuka gdzieindziej! Zastrzegam się, że spotkałem to raz jeden tylko i to nie w Stanach Zjednoczonych, ale w Montreal. Niemniej fakt jest faktem.

Natomiast w Nowym Yorku udało mi się zobaczyć coś innego. Byłem w jednym „drug-store" na ice-cream-soda. Nagle stała się rzecz nadzwyczajna.

Wszedł ktoś i przyniósł receptę lekarską. Spojrzał na niego w ździwieniu właściciel, spojrzeli zdziwieni chłopcy usługujący, spojrzeli goście... Receptę ?! A tu zwykle przy-

chodzi się po wszystko, tylko nie po lekarstwo. A właściciel zachował się jak nasz aptekarz, zupełnie aleright. Wziął poważnie receptę, mruknął, „za pół godziny", wydał jakiś kwitek. Słowem zrobił wszystko, co solidny aptekarz zrobić powinien, on, właściciel tak wszechstronnie zaopatrzonego „drug-store’u“.

A gdy gość wyszedł, aby za pół godziny powrócić, odłożył receptę na bok, jak solidny aptekarz też uczynić powinien i zabrał się znów do sprzedawania soft-drinków.

Takie to są amerykańskie drogerje!

„THE ZENITH CITY OF THE TJNSALTED SEAS“

uluth, to miejscowość bardzo ciekawa i bardzo charakterystyczna dla Ameryki Północnej. Takich „charakterystycznychu miejsc można wprawdzie doszukiwać się wszędzie. Jeśli więc piszę specjalnie o Duluth, to czynię to raz dlatego, że tu cechy, o które mi chodzi, występują wybitniej może, niż gdzieindziej z różnych powodów, powtóre dlatego, że... tu jestem. A będzie to bodaj jedyne miasto amerykańskie tej wielkości, jakie będę miał sposobność zwiedzić obecnie

Otóż Duluth leży nad najwyższem z pięciu „Wielkich Jezior* amerykańskich, jeziorem Superior, w jednym z najbardziej na północ wysuniętych Stanów, Minnesota.

Ciekawy jest nadzwyczajnie szybki rozwój miasta, nazwanego obecnie szumnie przez mieszkańców „the Ze-nith City of the Unsalted Seas".

Przed laty pięćdziesięciu kilku osiedliły się tu pierwsze „blade twarze", zwabione doskonałem położeniem przy ujściu rzeki St. Louis do jeziora Superior. W roku 1860 było ich ośmdziesiąt; w ćwierć wieku później, w roku 1885 jeszcze tylko półczwarta tysiąca, w r. 1905 już prawie sześćdziesiąt pięć, obecnie ośmdziesiąt tysięcy, pomiędzy którymi trzy do czterech tysięcy Polaków, posiadających tu dwa kościoły katolickie i znaczna ilość przedstawicieli najróżniejszych narodów europejskich.

Przyczyn tak szybkiego rozwoju miasta było kilka. Prócz świetnego położenia portowego doskonałe połączenia

kolejowe z całym stanem, bogatym w płody rolne i w kopalnie i bliskość tycfr' kopalń, a wreszcie możność zużytkowania wielkich sił wodnych.

Pociąg idący z Chicago miał wedle rozkładu przybyć ■do Duluth o jedenastej rano ; przyszedł prawie dwie godzin później. Dlaczego?

Nie pytaj się dlaczego? Spóźnił się; w Ameryce to nie rzadkość i do tego trzeba się przyzwyczaić, zwłaszcza podróżując w głębi kraju. Ba, pociągi spaźniają się czasem o godzin pięć i sześć, a co najdziwniejsze, ten nerwowy, spieszący się wiecznie Amerykanin przyjmuje takie spóźnienie o wiele obojętniej, niż obywatel Europy spóźnienie jednogodzinne. He ja się nasłuchałem opowiadań o tutejszych kolejach!

Z miasta. Superior przechodzi kolej po długim moście żelaznym i jesteśmy w Duluth.. Wciąż towarzyszy nam pięć, ośm, dziesięć torów, wciąż wzdłuż nich domy i domki, rosnące coraz bardziej, przyczepione do wzgórza, rozrzucone zdała, aż stajemy przed niewielką drewnianą chału-pinką, mającą coś w guście krytej drewnianej gałerji z jakimś napisem. To jest stacja.

Jesteśmy w środku miasta; tuż obok widzę dwa hotele, do których usiłuję się dostać. Na razie napróżno; ze stacji prowadzi droga do nich przez szyny, na które najbezczelniej zajechał sobie pociąg towarowy, straszący wciąż ruszaniem naprzód o metrów pięć, a w tył o dziesięć, hałasujący. A rezultatem całego gwałtu, jaki czyni, jest zatrzymywanie ludzi i wozów przed rampami i męczące stanie w miejscu. Wreszcie przykrzy mi się ta pociągowa ciuciubabka i przechodzę pod samym nosem lokomotywy.

Rozumie się samo przez się, że idę. Przedewszystkiem hotele są blisko zupełnie, co najważniejsze jednak, poje-

chać nawet nie mógłbym niczem. Na tej oazie wśród torów, jaką stanowi stacyjka, stoi tylko wózek, na który posługacze zrzucają z wagonu pakunki, niezbyt delikatnie z nimi się obchodząc, oiaz kilka bachorów, z których każdy wciska mi w rękę jakąś duluthską gazetę. A zresztą każdy tu sam swój kuferek nosi, pań nie wyłączając.

Przemycam się tedy przez zamkniętą rampę mimo wszelkich gróźb lokomotywy. Stoją trzy automobile, kilka wozów, kilkudziesięciu ludzi, z których coraz to któryś ośmiela się przejść, pociąg wciąż rusza i rusza, dzwoni i dzwoni i to tu, przed rampą.

Tuż za rampą spostrzegłem budynek inny, stację drugą, większą, oddaloną od tamtej o dwieście kroków może. Dwa towarzystwa prowadzą swe linje kolejowe na stacji równolegle, łączą je poprostu; a budynki stacyjne są osobno! I to jeden z nich tak wygodnie położony w samym środku torów ! Och, Ameryko!

Byłem więc w Duluth, Minn. (Minn-Minnesota; po nazwie miasta z reguły dodaje się tu ogólnie przejęte skrócenia nazw stanów, ze względu na to, że w całem państwie bywa nieraz po kilka lub i kilkanaście miast o tej samej nazwie). Wypadało rozpocząć „inżynierską" wycieczkę, póki słońce pozwala. Za radą znajomego mi Polaka duluthskiego udałem się do „ore docks% w których prze-ładowywuje się rudę żelazną z wagonów na statki.

Z okien tramwaju...

Ach zaraz! Najpierw sam tramwaj : żółty, długi wóz, jak przeciętny, cywilizowany tramwaj; ma jednak pewną specjalną cechę odróżniającą go od innych. Przedewszyst-kiem jest cały zakratowany: drzwi stanowią kraty druciane, otwierane tylko na przystanku, a zamykające się z chwilą, gdy tramwaj rusza. Musieli widocznie przezacni obywatele duluthskiego grodu zbytnio skakać w czasie ruchu ; nie przybito na wozie ogłoszenia wzbraniającego

{i takby się nie przydało); postąpiono radykalniej, okrato-wano drzwi: niech skacze, kto ma ochotę!

Ale obywateLe byli zdaje się też zbyt ciekawi i zbyt wyglądali przez okna. Nie wiem, czy szkodziło to cokolwiek ruchowi, ale wiem, że okna są też okratowane drutem. Jedzie się jak w klatce.

Miałem dojechać do trzydziestej trzeciej ulicy z piątej; jest ich tu około siedmdziesięciu „wschodnich" i siedmdzie-sięciu „zachodnich- ; miasto ciągnie się bowiem długim pasem wzdłuż brzegu. Jak powiada lokalna gadka: „Duluth ma dwadzieścia pięć mil (angielskich) długości, milę szerokości i milę wysokości". Oczywiście do tej wysokości należy przyłożyć miarę amerykańskiego humbugu i zredukować ją ośmiokrotnie.

Nie można jednak zaprzeczyć, iż położony jest arcy-malowniczo. Na wzgórzach czepiają się wśród zieleni łąk i drzew porozrzucane domki; gdzieniegdzie występują skały; poniżej jezioro, ciągnące się w dal szarą. A obywatele, chcąc uczcić naturę, dostosowali się do jej malowniczości i równie, malowniczo pomalowali swoje gmachy.

Już w mieście można tę uznania godną dążność wyczytać. Wprost piątej avenue widać biały, renesansowy gmach sądu z zielonemi oknami. Tuż za nim stoją dwie drewniane wille, które prawdopodobnie dla artystycznego kontrastu są zielone przy białych ramach okien. Poniżej nieco gmach poczty, w którym zarazem mieszczą się jakieś dwa inne urzędy, nie pomnę już, jakie. Aby zaś zaznaczyć gotowość do obrony skarbów w nim złożonych, dano jakąś kamienną, średniowieczną, forteczną architekturę. Kamienie są oczywiście poczerniałe „ze starości"; gmach ma bowiem już z pięć, czy może nawet więcej lat. A poniżej gmachu pocztowego, poniżej zielonego skweru, stoją dwa hotele w Duluth najpierwsze, z których jeden jest żółty, zaś drugi czerwony.

A podobnie artystyczny dobór barw znaleźć można

wszędzie. Ba, nawet szarzyzna skał była tu zbyt monotonna i dlatego lśnią one teraz tęczowemi barwami reklam i świecą pełnią barw, rozjaśnionych słońcem, uśmiechają-cem się słodko do przybyszów. Zresztą miałem doświadczyć, że ta „malowniczość" znajduje oddźwięk swój wszędzie, w naturze, w sztuce, w przemyśle nawet. A i ja, będąc tu przez trzy dni, codziennie inną barwą oddycha-i żyłem. Zacząłem od czerwonej.

Przybyliśmy do „Ore docks“. Ponad drogą przechodził częścią drewniany, częścią żelazny wiadukt, wymalowany również cały na czerwono, ba nawet kamieni fundamentowych nie oszczędził artysta. Drapiąc się po różnych schodkach, przebywając ^drewniane galerje, okrążając kolczaste płoty, kołując, dostałem się wreszcie do „office’u“, gdzie „pass“ na zwiedzanie dano mi natychmiast.

Zacząłem błądzić po rusztowaniach ; sięgają one w jezioro czterema długiemi ramionami, w których mieści się-po kilkaset komór, napełnianych rudą żelazną. Zajeżdża po szynach dzwoniąca ustawicznie lokomotywa, i ciągnie kilkaset wózków; otwierają się u góry komory, otwierają się u dołu wózki; ruda sypie się, powstaje dokoła dym, obłok, chmura ruda, czerwono przeświecająca w słonecznych promieniach. Dokoła wszędzie pył czerwony, deski czerwone, ludzie czerwoni, wszystko żyje, oddycha na czerwono.

Zresztą i ja po dość długotrwałej wizycie w tym czerwonym pyle, przemieniłem się w czerwoncskórca nieledwie !

Komory, c których mówiłem, mają u dołu drzwi, opatrzone wielkiemi, długiemi rynnami, podniesionemi zwykle do góry. Gdy jednak zajeżdża statek po rudę, opuszcza się odrazu kilkadziesiąt tych rur, drzwi się oiwierają i ruda leci z komór, wypełniając magazyn statkowy w bardzo krótkim czasie. Ciągle widać tu nadjeżdżające szeregi wozów, ciągle zajeżdżające statki, wysypywanie, ładowanie i wciąż wszędzie czerwona ruda, czerwony pył, czerwona barwa, wciąż wszędzie...

Było około dziewiątej rano, gdym, włócząc się trochę-po mieście, zaszedł na ulicę Trzecią czy Czwartą. Prócz kilku bowiem noszących nazwy jak u nas, wszystkie prawie są ponumerowane, co znacznie ułatwia orjentację, tern więcej, że tabliczek niema prawie zupełnie. Czasem tylko-znajdzie się napis wyciśnięty na betonowej płycie chodnika. „Czasem", to znaczy, o ile istnieje betonowy chodnik, często bowiem na wyższych ulicach zastępują go pozbijane deski, nie znajdujące się z reguły w zbyt idealnym stanie Aby zaś gentleman jakowyś łub, co gorsza, lady jakaś nie pośliznęła się na zbyt stromej ich spa-dzistości, poprzybijano małe listewki, łapiące obcasy w nadzwyczaj sympatyczny sposób i w ten sposób powstrzymujące zbyt gwałtowne zamachy siły ciężkości na całość przechodnia. Niekiedy nie wystarczają i listewki; wtedy buduje się wprost drewniane schody poprzedzielane krót-kiemi poziomemi galeryjkami; zaś miejsce drogi jezdnej zajmuje coś w guście rowu o kilkumetrowej szerokości,, zarośniętego zbyt obficie zielskiem najróżniejszego gatunku.

Rzecz jasna, że i architektura duluthskich budowli dostosowała się do terenu. Jak wszędzie w Ameryce przeważają głównie jednorodzinne, zwykle drewniane domki lub wille, stojące w ogródkach. Podobną rzecz widzi się i w Anglji, lecz z jedną charakterystyczną różnicą. Anglik otacza zwykle swój niewielki, ciasny ogródek ogromnym,, kamiennym, nieprzeniknionym murem, albowiem „myhome is my castle". Amerykanin przeciwnie, ogrodzenie stawia niewielkie, czasem nawet wcale go nie stawia, pozostawiając na granicy dwa lub trzy krzaczki. Różnica wartości ziemi; i różnica charakterów narodowych.

W Duluth są domki grupujące się przy „avenues“, pnących się stromo pod górę, od dolnego końca piętrowe, -od górnego parterowe. Prowadzą do nich zwykłe drewniane schodki przez werandę z arcyrozmaitymi ornamentami słupów i wycinań. Domy leżące przy „streets" natomiast mają często różnicę w ilości pięter od frontu i od tyłu. „Streets", „ulice“ w ilości coś ośmiu bowiem biegną mniejwięcej równolegle do brzegów jeziora, zaś „avenues“ prostopadle do nich, tych jest przeszło sto; oczywiście są dość krótkie. W ten sposób plan miasta przedstawia wyciągniętą, długą linję, podzieloną mniej więcej w równej wielkości prostokąty, zwane w Ameryce „blokami". W podobną szachownicę a z pewnemi nieregularnościami może, zabudowane są wszystkie miasta amerykańskie świeższej daty.

Każdy prawie domek drewniany na kamiennem tylko podmurowaniu; nawet wille bogatsze i architekturą swą wśród innych górujące; tembardziej domki proste. Tych oczywiście najwięcej.

Wszystkie prawie barwami różnemi poprzyozdobione z jaśniejszymi wyłogami ram okiennych i drzwiowych, a gdzieniegdzie gwoli większemu zaspokojeniu potrzeb artystycznych mieszkańców i kamienie lśnią świeżym karminem. Wszystkie w ogródkach niewielkich, czasem nawet tak skąpych, że tylko parę stóp poza podmurowanie domu wystają. Miejscami wzniesie się ponad nie wieża jednego z dość licznych kościołów duluthskich; miejscami jakiś gmach inny. Gdzieś w dole, przy Superior Street widać domy wyższe, „drapacze", z których jeden liczy sobie piętnaście pięter.

Szedłem właśnie jedną z avenues, gdy zauważyłem gdzieś w dole ruch jakiś nadzwyczajny, a wkrótce i jakieś dźwięki muzyczne doszły mnie. Jakaś uroczystość lub święto jakieś widocznie.

Nagle obok mnie mignął jakiś chłopiec rozpędzony

w dół, ku tej muzyce. „Cyrk, cyrk!“ tylko wrzasnął i da

lej pogonił.

Cyrk? Amerykański cyrk? Trzeba go zobaczyć. Poszedłem w ślady chłopaka. I u nas przybycie cyrku

jest uroczystością dla chłopców wałęsających się po ulicach i u nas widzów ma dosyć. Ale w Ameryce, zwłaszcza na zachód od jakiegoś Chicago, jest jego przybycie świętem dla całej ludności. Zobaczyłem to tutaj, w Duluth.

Na chodnikach, na ulicach tłumy, tak, że przez kilka rzędów przeciskać się trzeba energicznie, by cokolwiek lepiej cały pochód zobaczyć. Ze sklepów właściciele i su-bjekci pbwybiegali, z warsztatów majstrowie i czeladnicy, z fabryk, zakładów różnych robotników i robotnic masa przerwała pracę i wybiegła na ulice. Obok automobile pełne niewiast postrojonych, przypatrujących się pochodowi. Całe Duluth!

Cyrk taki bowiem przybywający na dzień jeden, zwykle ogłasza się ogromnymi afiszami, przedstawiającymi w znacznie powiększonej skali wszystkie swoje „features“, afiszami, rzucającymi się w oczy wszędzie, na każdym kroku, wdrażającymi się swą wszechmiastową obecnością w umysły tak dalece, że każdy liczy wprost dni i godziny dzielące go od owej chwili, gdy zagrzmią trąby muzyk i pochód wspaniały miasto przebiegać zacznie. A uważać musi na dzień ten tembardziej, że cyrk nie czeka długo. ■Gdy tylko pochód się skończy, wznosi się arenę, w dwie godziny potem daje się przedstawienie popołudniowe, w parę godzin po niem wieczorne, poczem budowę natychmiast się rozbiera, pakuje na wozy i rusza dalej w drogę.

Ale przedewszystkiem pochód; wyprowadza on bowiem z pracowitej równowagi całe miasto. Do cyrku idzie, -kto bilet zakupi, tu biletów nie potrzeba.

Mógłbym opisać pochód ów od początku; początek ten bowiem mi opowiedziano. Niechcę jednak stroić się

10

w cudze piórka i nie chcę nic zmyślać, albo coś niewidzianego opowiadać, więc otwarcie przyznaję się że nieco się spóźniłem. Owa pierwsza kapela, która pochód cały podobno otwierała, minęła kilka minut temu przecznicę, którą szedłem. Teraz jechały już wozy bliższą mi stroną ulicy w prawo, drugą stroną w lewo. Pochód szedł bowiem z dworca w Superior Street aż do którejś tam avenuep poczem skręcił na miejscu, udając się na miejsce, gdzie cyrkowe igrzyska odbyć się miały.

A jakie to wozy były! Pudła zdobne w „renesansowe" przeważnie ornamenty, suto złocone i przyozdobione olimpijskiemi i arkadyjskiemu scenami; mieściły się w nich prawdopodobnie wszystkie potrzebne do budowli i przedstawień belki i przyrządy. A na szczycie były siedzenia również zdobne, również złocone sowicie, siedzenia zajęte na różnych wozach przez różne „narodowości". Oczywiście najpierw Ameryka, przedstawiona przez kilkunastu uróżowionych gentlemanów, przybranych w kostjumy „wuja. Sama“, siedzących pod olbrzymim pasiasto-gwiaździstym nie-biesko-biało-czerwonym sztandarem amerykańskim; potem Anglja (jako iż jest „bratnim narodem"), reprezentowana przez niewiasty, poprzybierane we fraczki i cylindry; potem Niemcy jako pruska kapela (druga-z rzędu), rznące jakieś germańskie marsze ; potem Hiszpanja z gitarami, Francja, Włochy, Arabja wreszcie z jakąś „królową" czy „królewną", ciągnącą tytuniowe dymy, chronioną od duluth-skiego upału powiewem strusiego wachlarza, którym pracowicie machał murzyn-niewolnik.

A za wozami cały poczet cow-boyów amerykańskich na niesfornych koniach, nąstępnie niewiasty na koniach, potem znów kapela, dla odmiany chińska, przybrana w żółte stroje.

Barwna kapela chińska otwierała dział inny. • Bo znów okazały się wozy, ale już okratowane, ale już mieszczące wewnątrz drapieżcę, biegające w kółko tygrysy

i lamparty, pogardliwie leżące w poczuciu swej niemocy lwy, potem niedźwiedzie, dalej jakieś „największe żyjące" nosorożce, których wielkości ocenić jednak nie mogłem: mieściły się bowiem w pakach szczelnie pozamykanych, niewiadomo dlaczego. Oczywiście, jestem święcie przekonany, że nie dlatego je zamknięto, by ich rzesze nie widziały i wielkości ocenić 'nie mogły, ale z jakichś tam innych powodów, które znał chyba tylko jegomość pan „pułkownik" cyrku.

psy,

Potem znów wóz zaprzężony w wielbłądy: Egipt; potem drugi zaprzężony w zebry, nie mam pojęcia, kogo reprezentujący ; wiózł bowiem kilkunastu klownów, witających się czule z tłumem i zapraszających na przedstawienie; potem trzeci przez kuce białe ciągniony; potem szły potem znów jacyś jeźdźcy amerykańscy fl aż wreszcie ukazały się wielkie szare cielska dwudziestu kilku słoni, z których każdy trzymał się trąbą, ogona swego poprze- * dnika, tworząc w ten sposób dziwny, długi, ogromny, szary łańcuch, kierowany przez kilku tylko konaków.

Jakiś „kapitan^ przypędził; pochodu pewnie pilnował długiego; przypędził spojrzeć na tylną straż, na słonie i znów pognał gdzieś naprzód galopem.

Wtem ozwały się nagle dziwaczne dźwięki. Organów? piszczałek? A w ślad za nimi przyciągnął wóz dziwny ; organy parowe i piszczałki ogromne zarazem, wygrywające jakąś dziwną melodję, jakieś dziwne tony; piszczałki, które amerykańskich pochodów cyrkowych nieodłączną są ozdobą i zakończeniem.

Pochód kończył się bowiem. Jeszcze ciągnęły poza-trzymywane tramwaje; jeszcze tylko automobile podziwiające go, ruszać powoli, trąbić i porykiwać dziwacznie, po 'amerykańsku zaczęły; jeszcze tylko na chodnikach ruch się zrobił i widzę do pracy, do roboty powracać jęli. Zda-leka raz i drugi przyniósł wiatr tony piszczałki i dźwięki muzyki i ulice przybrały zwyczajny, normalny wygląd.

10*

Popołudniu zaś i wieczorem ciągnęły sznurem tramwaje w zachodnią część miasta, gdzie arena w półtorej godziny powstała.

A na dzień drugi cyrku nie było już. Ale zato spostrzegłem afisze nowe, głoszące, że za miesiąc przybędzie do Duluth wielki, słynny w całym świecie pułkownik Buffalo Bill

Więc miasto znów zawrzało i o nowym cyrku i jego świetnościach myśleć zaczęło. Dwa cyrki w tak krótkim czasie! Duluth wielkiem, znanem miastem się staje!

Dnia tego, owego wielkiego dla Duluth, miałem sposobność zwiedzić inne zakłady przemysłowe i budowle inżynierskie, Mędzy innemi most, o którym „pamphlet“ du-luthski rozdawany w amerykańskich agencjach podróży powiada, że jest „the only one of its kind in the world" („jedyny swego rodzaju na świecie").

Nie mam zamiaru patrzeć na Amerykę wyłącznie z punktu widzenia inżyniera, toteż nie będę opowiadał, jak sypała się rozpalona do okropnej czerwoności masa i łamała spadając na ruchome platformy; nie będę opowiadał, jak ryk przeraźliwy powstawał, gdy na tę masę pryśnięto strugami wody, jak para buchać dokoła i zraszać wszystko poczęła; nie będę też pisać, jak która maszyna jest skonstruowana i o jakich ilościach koni parowych, o czem prawił nam przewodnik, przybrany w czapkę wielobarwną z reklamami jakiejś drogerji duluthskiej. Ale nadmienię coś innego, coś charakterystycznego dla Ameryki; wszędzie, do wszystkich z tych fabryk weszliśmy nie prosząc poprzednio nikogo o żadne pozwolenie, a wszędzie objaśniano nas bardzo życzliwie. W jednem tylko miejscu zażądano pozwolenia, ale gdyśmy w biurze nie zastali odpowiedniego pana od pozwoleń, oprowadzono nas bez pozwolenia, i wszystko było all right!

Oczywiście nie jest to bynajmniej reguła. Zakłady, mające swe tajemnice, równie troskliwie ich strzegą jak europejskie; wogóle jednak dostęp jest tu o wiele łatwiejszy. Słyszałem w jednepn miejscu, że powodem tego jest... business. Raz, człowiek przyjęty i oprowadzany chętnie, o wiele prędzej stać się może odbiorcą, niż nieprzyjęty; powtóre, nawet laik czasem powie parę słów. zwróci uwagę swym „chłopskim rozumem“ na jakąś drobnostkę, Podda przypadkiem myśl jakąś, która zastosowana przez fabrykanta, opłacić może sowicie trud oprowadzania zwiedzających po fabryce, a wreszcie taki sposób reklamy też coś znaczy.

Po pierwszej koksowej „czarnej“ przyszła druga fabryka karbitu, „biała¹* ; po, tej znowu jakaś inna; potem wreszcie ów tartak, ogromny, z zastosowaniem wszelkich najnowszych metod, a tern samem umożliwiający nadzwyczaj szybką robotę, tartak żółty cały od trocin, padających wszędzie, sypiących się na wszystko. Jasną rzeczą jest. że i ja losowi temu uległem, przechodząc cały bardzo szybko z jednej barwy w drugą. I dziwić się tu, że Duluthczycy przesiąknęli tak nawskróś różnobarwnością swych fabryk, zapragnęli uwidocznić ją wszędzie: na deskach ścian swych domów, na dachach, na móstach, na skałach martwych nawet!

Jeszcze parę słów o porcie.

Od lat czterdziestu wydawano wciąż miljony dolarów na jego ulepszenie i obecnie długość jego brzegów wynosi około ośmdziesięciu kilometrów, wybagrowana powierzchnia około dwustu pięćdziesięciu akrów. Na brzegach widać wszędzie długie szyje żurawi żelaznych, przerzucających wciąż ze statków na brzeg węgle, z brzegu zaś na statki rudę żelazną, drzewo i zboże; widać ogromne betonowe rury spichrzów', doki, rusztowania; widać kominy fabryk najrozmaitszych; w porcie suną wciąż statki mniejsze i większe, które rocznie przewożą do trzydziestu pięciu

miljonów ton. To może dać pewne pojęcie o bogactwie tego kraju, w któtym Duluth nie należy zresztą wcale do większych miast!

Ale tam nie obawia się nikt rzucać swych kapitałów w przedsięwzięcie, nawet dość ryzykowne, wiedząc, że w dziewięćdziesięciu wypadkach na sto, pieniądz hojnie się opłaci. Tak było i w Duluth. Tam nie czekał nikt, aż wielki port będzie konieczny, aż gdzieindziej znajdą się bardziej przedsiębiorczy sąsiedzi. Zbudowano koleje, pogłębiono port, wzniesiono potrzebne urządzenia, zmuszono po-prostu handel i przemysł całego stanu Minnesoty do przepływania przez miasto. Nie przeczę, że warunki potemu dała'natura, ale ludzie dali sposobność, ludzie warunki wyzyskać potrafili. I miasto rośnie,, rośnie szybko i równie szybko się bogaci.

A gdy miasto do bogactwa doszło, gdy silne podwaliny zostały stworzone, wtedy pomyślano o tern, co dobru mieszkańców służąc, wznosi się ponad troskę o chleb codzienny. Powstały szkoły, czytelnie, bibljoteki; powstały parki; powstały miejsca, gdzie kształcić się i zabawić można. To też ten sam porządek rozwoju, jaki się widzi w Ameryce na każdym kroku. Dawniejszy brak wykształcenia zaczyna znikać coraz bardziej, choć pod tym względem daleko jeszcze do poziomu, na którym stoi Europa. Mężczyźni zwłaszcza jeszcze ciągle rozpoczynają business już w czasie, gdy u nas jeszcze trwają studja, gdy u nas jeszcze dość ksiąg przewertować trzeba, by dojść do wymaganego poziomu wykształcenia. Szkoły, czytelnie, zaczynają jednak mnożyć się ogromnie.

I Duluth w tyle nie pozostało. Ma swą wspaniałą Central High School (High School oznacza w Ameryce raczej naszą szkołę średnią), ma State Normal School, ma wiele innych. A oprócz szkół ma swoją czytelnię publiczną,

z pięćdziesięciu tysiącami tomów, założoną jak tyle innych przez Carnegiego. A wszystkie te gmachy, to w stosunku do przeciętnych domów duluthskich, pałace popro-stu. Oczywiście jednak szkoły europejskie stoją wyżej , o wiele pod względem systemu uczenia.

Natomiast nie mogę powiedzieć tego o europejskich parkach... Miałem przecie sposobność słyszeć niedawno temu, że projektowano budowę pałacu sztuki na jednym z placów w śródmieściu, miałem sposobność czytać, że ścinano stare drzewa, by mieć miejsce na złożenie rrta-terjałów w czasie budowy czteropiętrowego „drapacza'⁴; miałem sposobność oglądać, jak kaleczono śliczne aleje po kiego licha! Czego ja u nas na tern polu nie oglądałem !

Amerykańska kultura nie wzniosła się jeszcze do ta- -kiego europejskiego wysubtelnieńia. Widocznie kraj to dziki jeszcze zupełnie i' o stosunku człowieka do przyrody, ma jakieś strasznie barbarzyńskie pojęcia.

Bo tu jakoś inaczej. Tu nawet na odległych ulicach, gdzie tylko niskie, bardzo niskie domki się mieszczą, prowadzi się ulice szerokie, jasne ; tu ogromne szmaty ziemi pozostawia się niezabudowane, wolne, dzikie prawie i oddaje się je mieszkańcom jako parki „for the benefit and enjoyment of the people'. Ot, marnotrawcy! Nie lepiej to zabudować i zrobić n& tern business doskonały!

Ale ci Amerykanie, ci businessowcy w każdym calu inaczej zapatrują się na znaczenie tych parków niż my.

A i to miasto, o którem piszę, wyjątku od ogólnej reguły nie czyni. Parków jest w niem jedenaście o łątznej powierzchni trzystu czterdziestu akrów (około stu trzydziestu hektarów). Część z nich założyło miasto, część ufundowały osoby prywatne, oddając miastu na wieczne czasy. Słyszycie ?!

Nie będę opisywał tych Lester-, Chester-, Cascade-, Fairmont-Parków. Nie będę, gdyż nie byłem w nich, w tych „najświetniejszych", jak powiada duluth’ski „folder"; byłem

w jednym tylko, o którym nawet wzmianki żadnej w ^folderze" niema, a więc w jednym z mniej znacznych. Jakżeż tamte muszą wyglądać.

Jechaliśmy dość długo przedwieczorną już godziną ulicą East Superior Street. Ta część miasta zamieszkała jest widocznie przez bogatych mieszkańców. Wciąż stały bowiem przy drodze wille drewniane czy murowane, śliczne nieraz; wszędzie widne były ogrody i drzewa, ogrody i drzewa; wszystko tonęło w zieloności wczesnego lata.

Aż gdzieś obok jakiegoś mostu wysiedliśmy, udając się ściężką w lewo, w jar potoku dzikiego.

A dziki był istotnie. Zostawiono go, jak był dawniej nim ktokolwiek siię tu osiedlił. Huczał, rwał po kamieniach, spadał wodospadami ze skał czerwonych, czerwieńszych teraz jeszcze w słonecznych blaskach zachodu. Gdzienie- ' gdzie czepiały się na nich sosny i świerki; miejscami gęste krzaki rosły; wszystko, jak było niegdyś. Nawet mostków na ścieżkach nie było przez potok, ale tylko ogromne płaskie kamienie wstawione w łożysko, po których zresztą zupełnie wygodnie przejść można było.

Ścieżkami wzdłuż potoku szliśmy długo ciągle w parku, ciągle wśród niestrzyżonych drzew, ciągle wśród przyrody bujno, niemal dziko pozostawionej, aż napotkaliśmy wyżej aleję drugą z tramwajowym torem, aleję idącą prawie szczytem duluthskich pagórków, z której był wspaniały widok na jezioro, na miasto, na port, na całą oko-icę. To miejski „boulevard“, o którym, rzecz oczywista, „światowi podróżnicy twierdzą, że jest jedynym, najpierw-szym na świecie", ale który jest w ’istocie bardzo ładny. Znów ogrody, znów rezydencje tych, co w Duluth zdobyli setki tysięcy, czy miljony dolarów i wciąż pyszny, wspaniały widok. A bulwar ten ciągnie się na siedm mil angielskich; a zbudowano go w kilka lat. Słyszałem, że przed paru dziesiątkami lat bulwar okrężny zaprojektowano, również w jednej z naszych stolic i, że gdzieś go nawet zaczęto

i wykonano na długości paruset kroków. Przez parę dziesiątków lat!

Dużoby porównań snuć można. Ale co tam! Lepiej trochę pośmiać się, z czerwono-niebiesko-żółto-biało-czar-nego grodu duluthskiego; lepiej trochę się pośmiać z cyrku amerykańskiego i z amerykańskich śmiesznostek.

A o amerykańską „inżynierjęu mniejsza! Prawda?

Z DULUTH DO YELLOWSTOŃSKIEGO PARKU

ulu tli opuściłem na noc, Ponieważ zaś. całkiem solidnie piszę tylko to, co widziałem a nic ponadto, przeto przyznaję się z góry, że aż do rana spałem wcale przyzwoicie i z okolicy nie widziałem nic zupełnie.

Dopiero rano wyjrzałem przez okno. Pogoda była wcale znośna; słońce przesłaniały od czasu do czasu chmury i łagodziły gorąco.

Dokoła rozciągały się w dal, po horyzont, pola i pola, łąki i łąki, pysznie zielone. Nie było w nich żadnej rozmaitości : zrzadka przyplątało się drzewo; niekiedy,- w długich odstępach parę zagród, farma ; niekiedy domków kilkanaście i miasteczko parotysięczne. Domki małe niskie, bez ozdób żadnych, o kilku oknach, o jednem piąterku najwyżej, porozrzucane dość bezładnie. Czasem na jednym,' większym nieco, napis: „Hotel“, a na drugim „Drug-storeń Stacje niewielkie, dwie budki koło siebie stojące; gdyby nie okien parę, nie możnaby odróżnić budynku stacyjnego ■ od szopy na towary. Zresztą są tu stacje, na których pociąg zatrzymuje się tylko na dany sygnał. Są inne, zarezerwowane dla pewnych osób poprośtu.

Jeden z farmerów tutejszych odstąpił przedsiębiorstwu kolejowemu najzupełniej bezpłatnie potrzebny pas ziemi pod warunkiem, by pociąg na żądanie zawsze przy jego farmie stanął i by przejazd zawsze miał bezpłatny. Podobnie i Indjanie na tak zw. terytorjach indyjskich mają prawo jazdy bez biletu.

Miast większych niema w tych stronach zupełnie, zwłaszcza w Stanie North Dakota. Stolica tego Stanu, Bismarck (ładnie się nazywa, co?) ma całe cztery tysiące mieszkańców, a odpowiednio liczne są inne niestołeczne1 „miastą“. Za to Stan ten słynie ze swego gospodarstwa rolnego i znany jest jako „Cereal StateSą tu farmy mające po siedmdziesiąt (angielskich) mil kwadratowych, tj. około stu ośmdziesięciu kilometrów kwadratowych ! A że ziemie są dobre, a gospodarstwo prowadzone jest racjonalnie, więc Stan ten produkuje rocznie do pięćdziesięciu miljonów cetnarów pszenicy.

Nieco dalej pola tracą swą gładką jednostajność; zaczynają pojawiać się na nich niewielkie, stożkowate wzgórki, coraz większe, coraz nieregularniejsze, coraz przykrzejsze.

Zwą. je tutaj buttes. Zrazu pokryte jeszcze zielonością, poczynają ją zwolna tracić, poczynają świecić swymi łysymi, żółtawymi szczytami, nieurodzajnymi, martwymi. Miejscami skaczą pomiędzy nimi zwierzątka jakieś brunatne, których zresztą z okien wagonu mknącego dojrzeć dokładnie, a tembardziej poznać nie mogę. Podobno są to psy łączne (prairie-dogs). Podobno; twierdzić stanowczo nie chcę.

Oczywiście w takich warunkach na stacjach nic kupić nie można. I dopiero około południa zaczynają na nich pojawiać się chłopaki z papierowemi pudełkami, mieszczącemu „box-lunch’e“ z pomarańczą, z sandwich’ami, lub ciastami.

Ale cały pociąg rozradował się, gdyśmy na jednej ze stacji usłyszeli dzwonienie wielkie. U drzwi budy stacyjnej stała rosła niewiasta i waliła w tam-tam, naprędce z rondla sfabrykowane. Ku drzwiom tym sypać się i znikać w nich zaczęli podróżni pociągiem jadący.

Była to eating-station. Około południa pociąg, nawet jeżeli ma dining-car, zatrzymuje się na jednej ze stacyj czas dłuższy, dwadzieścia do trzydziestu minut, czas,

w którym można spokojnie lunch spożyć. Oczywiście szturm jest gwałtowny ; w okamgnieniu dźwięczeć zaczynają noże i widelce. Zaś na „peronie*, właściwie na miejscu, które peron powinien zajmować, błądzą wciąż chłopaki z box-luncheon, z ice-cream-cones, z pocztówkami. Alkoholicznych napojów niema zupełnie ; North Dakota należy do tych stanów, które urzędowo wprowadziły zakaz sprzedaży alkoholu.

Wreszcie słychać chrapliwy ryk lokomotywy; wagony zapełniają się znów. Ruszamy.

Po drodze znowu pagórki, coraz nieurodzajniejsze; glina, i ił świeci martwo żółtaw.emi, brunatnawemi barwami. Miejscami barwa przechodzi w czerwoną.

Łagodne poprzednio stoki spadają teraz w nierównych, poszarpanych linjach, czerniąc się szczelinami zacie-nionemi, rysując ostre kontury ich brzegów. Dokoła porwane skały, sterczące jak wieże, obok inne, formujące jakieś wały, jakieś fortece ogromne, poszarpane w kształty najdziwaczniejsze, jakieś szczyty, tak potrzaskane, że trudno znaleźć słowo na określenie ich kształtu. Dalej ogromne pęknięcia w żółtawych glinach, szczeliny długie, siatkę czarną zdała tworzące. Jakby kto w dzikim szale poroz-trącał, potrzaskał te wzgórza. Ogień, który spalił roślinność, i woda podały sobie ręce i wspólnie wyrzeźbiły tak dziki krajobraz.

Strony te zowią „bad lands* tj. tłumacząc dosłownie „złemi ziemiami*, dla trudnych, złych dróg między niemi, lub też „pyramid park* dla kształtu wzgórz poszarpanych w piramidy nierówne.

Ale przed samym wieczorem zaczynają się znów pre-rje, równe, płaskie, ciągnące się w nużącą dal bez rozmaitości najmniejszej, godzinę, dwie, milami i milami.

Nawet drzew, nawet zagród żadnych nie "widać prawie zupełnie; żadnej rzeki nie mijamy. Wciąż gładkie, monotonne, zielone równie i równie bezkreśne.

Aż gdy już zmrok nadchodził, wystąpiły wzgórza niewielkie; a dalej ledwie widny ciemnym wieczorem pas rzeki wijącej się w zakrętach: Yellowstone River.

Około czwartej czy piątej rano byliśmy w Livingston Mont (Montana). W podróży nastąpiła krótka przerwa; dopiero o ósmej odchodził pociąg w krótką podróż do Gardiner.

Dokoła były bliskie góry; chłód wyżyn powiewał.

NARODOWY PARK YELLOWSTOŃSKI

\ T arodowy Park Yellowstoński, to jedna z największych, * ^ bodaj czy nie największa osobliwość przyrody Stanów Zjednoczonych. Przestrzeń o długości 100 km. szerokości 86 km., na której nagromadziły się dziwy, jakich mało na ziemi, a w takiej ilości i w takiej różnorodności, jak tu, niema ich nigdzie. W niedawnej jeszcze epoce geologicznej, pękała ziemska skorupa i wylewały się tu lawy. Dziś resztki tej czynności pozostały w swej najrzadszej formie. Obok obsydjanowych skał mnóstwo gejzerów od bijących na wysokość 70 m. do małych, metrowych, bijących co minutę; obok źródło gorące i stawy o barwach przedziwnych. Jeziora, rzeki, wodospady, terasy wapienne osadzone wodami i bodaj czy nie nadewszystko piękny wyrzeźbiony przez wody, przecudny kenion yellowstoński ze swym stumetrowym wodospadem.

Amerykanie uszanowali piękno Bożą ręką stworzone. Cały ten szmat ziemi uznali za dobro narodowe „for'the benefit and the enjoyment of the people“. Nie strzela tam nikt bobrów, budujących swoje groble i domki, ani bawołów i jeleni, ani danieli spacerujących na łąkach, ani niedźwiedzi, które bezpiecznie do człowieka podchodzą. Nie wolno stawiać, prócz koszar dla załogi i kilku hoteli, budynków mieszkalnych. Nawet turyści często, jak ja, mieszkają pod namiotami. Tylko dróg kilka i mosty niezbędne wybudowano.

MAMMOTH HOT SPRINGS

Ściana o rozmaitości barw wszelakich, terasami w dół spadająca. Poustawiały się rzędami poziomymi, jedna nad drugą, nakształt chrzcielnic, Bożą ręką wzniesionych, ugrupowanych obok siebie, ogromnych. Wznoszą się jedne nad drugiemi, jedne obok drugich. Ściekające ze szczytu wody, przelewając się poprzez brzegi, formują ściany ich coraz wyżej coraz szerzej, wciąż nowe i nowe wolne osady osadzając, niekiedy w kształty stalaktytowe, na których znać jak wody spływały i jak je tworzyły. Niekiedy w łuki baniaste, powysuwały się,, gromadząc się zwarto, niekiedy, w pościnane niskie kondygnacje, niskie kaskady, w gmatwaninę stopni pobudowane. Gdzieindziej zaś zestrzelone w jedną jaskinię, jeden dziwny wgłębiony otwór. Miejscami znowu przerwa w kaskadach: zbocze, barwne, jasne, gładkie, tern jaśniejsze że pełne słońca.

A wszystkie w barwy najprzedniejsze ustrojone. Czerwone, brunatne, żółte przechodzą w błękit i zielenie białe przetykają się z odcieniami tęczy. Gdzieindziej szmat pomarańczowy odbija od szarości osadów sąsiednich lub srebrzy się długa' biała smuga.

Przechodzę szeregi terasów, a więc Hymen Terrace, w kształt mnóstwa niewysokich stopni łukowatych w poziomym zarysie, brunatnych, ale w jednem miejscu jakoby białym kobiercem pod szczyt przykrytych.

Dalej Pulpit Terrace o stalaktytowych kształtach zdobnych w barwy tęczowe nieomal, poza którymi kryją się stawki szafirowe.

Następnie Cleopatra Terrace rozłożona na tle głębokiej zieleni lasów przylegających.

I najwspanialsza bodaj ze wszystkich, w potężnych łtikach zbudowana, jakgdyby ogromny zastygły wodospad, Jupiter Terrace, lśniąca barwami jasnemi, żółtą, pomarańczową, czerwoną, we wszystkich odcieniach, poprzetykana miejscami białemi pręgami, jakgdyby śniegiem przypru-szona.

I inne pomniejsze, mniej świetne dzisiaj, a wciąż same przez się potężniejsze.

A poprzez wszystkie wgłębienia i terasy przeciekają wody przedziwne, czyściuchne, o głębokim szafirowym tonie. Częściowo spływają z góry, gdzie formują się stawy, jakoby kadzie olbrzymie, o brzegach podmytych, cienką warstwą podchodzących, niebezpiecznych. Środkiem, jak nerwem, sięgają w głąb niewidną, jak ogromne szafirowe oczy. Ale biją i na zboczach ze stu nieomal źródeł. Wszystkie gorące, do 75°, wszystkie czyściuchne, a przecież osadów mnóstwo z sobą niosące.

Formowały je wieki i formuje dzień dzisiejszy. Formuje i zmienia szybciej nawet niż przypuszczamy. Ro je- #-szcze tu i ówdzie widać drzewo uschnięte sterczące, bezlistne, bez gałęzi, dokoła otoczone asedami skamieniałymi, już*martwe, czekające chwili, gdy padnie i zniszczeje. Bo .widać jeszcze w niektórych miejscach, jak woda nowe ujście otworzywszy, nowe terasy budować sobie zaczyna; jeszcze gęsto sterczą tu drzewa, niektóre jeszcze rozwinięte, inne bezlistne, inne już powalone, połamane leżą.

A wszędzie, poprzez kamienie, skały i drzewa przeciskają się wody szafirowe, lśniące, niosąc z sobą osady, sole na budowę nowych teras, nowych wspaniałych, potężnych kaskad gorących.

I tak w naszych oczach niemal dokonywa się nieustannie niszcząca a jednocześnie tworząca praca przyrody.

• • - • • j

Kk:    •    ;

m

i

<

niltUffllM

.

.

Ę0&

m.

SB ma

UPPER GEYSER BASIN

m

f -Mm

; ; '- ', "• • :

I ' *

r ■

i:

‘ j

■

:

ffi

• :

'

\

%

;

*

- /Vf.

i

\

i

(

{

i

’

T

y, ■

Zarówno jej akty twórcze jak i niszczycielskie posiadają jakąś nieznaną i nieubłaganą logikę, jakąś zaciekłość czynu i wysiłku...

UPPER GEYSER BASIN

Tylko Grotto Geyser bił kaskadami wód gorących i dyszał kłębami par, gdy przybyłem do Upper Geyser Basin. Dokoła snuły i kłębiły się dymy mniejszych gejzerów, ale większe odpoczywały wszystkie.

Podszedłem do Grotto Geyser. Z rozwalonego krateru formowanego wiekami przez wody biła fontanna gorącym, potężnym strumieniem. Otaczały ją kłęby par białych. Przewijały się w coraz to inne kształty, buchając raz wysoko w górę, raz rozchodząc się w rozłożysty, szeroko rozwinięty bukiet, zawijający aż w miejsce, w którem stałem. Wtedy ciepła wilgoć rosiła mi twarz, zwilżała ubranie, a chmura par przesłaniała gejzer, przesłaniała świat cały. A z poza niej i z niej dochodził szum i syk wód wyrzucanych raz wraz w górę.

Czasem, zdawało się, słabł wybuch. Wtedy fontanna malała, mniej obfita, mniej wysoka; wtedy cichł nieco szum i świst wód, a pary cofały się, kurczyły. Tylko po stożku kraterowym woda wciąż ściekała.

Ale był to tylko maty odpoczynek. Bo oto przychodził paroksyzm nowy, i znów fontanna biła w górę i znów waliły wody i tryskały szerzej jeszcze; znów szły pary i buchały dalej jeszcze. Przedwieczorne czerwone już słońce zaczęło kłaść na nie swe promienie i różowić je i złocić i niecić żywe iskry strug wodnych. A gejzer wciąż grał i bił i szumiał kaskadami wód i syczał iskrami kropel.

Przeszedłem dalej. Na tle zasnuwających się już w mgłę i coraz bardziej ciemniejących wzgórz bielał wkrąg

11

wieniec dymów i par ruchomych coraz to zwijających się w kłęby. Niekiedy strzelał w górę słup wód, to znowu dymy w nowem miejscu wypełzały.

Ciemniało. Powrócili już liczni dzienni turyści.

Nie zagłębiłem się i ja w basen pełen jam i kraterów, pełen niespodzianych strug wodnych i stawów. Pomiędzy ucichłym Grotto, a jakimś małym gejzerkiem, który w międzyczasie wytrysnął, powróciłem na terasę wzgórz. Gdy przeszedłem te kilkadziesiąt kroków, pociemniało już zupełnie. Białe dymy ściemniały i tylko jakby półmgłą żywą rozciągały się po basenie.

Ale w którymś kącie, na prawo, poróżowiał obłok par i dymów. Przy jednym z małych, a buńczucznych gej-zerków, nadymającym się wciąż parami, raz wraz parskającym syczącą strugą wód. narzucono chrustu i ognisko zaświecono. Zebrali się Amerykanie dokoła i dalej gawędzić. Przyszedłem do nich, jedyny dziś w tern towarzystwie człowiek ze Starego Świata, powitany chóralnem „How do you do?“ i wciągnięty w koło. Musiałem odpowiadać naturalnie, czy w Europie są gejzery, czy pierwszy raz jestem,, w Ameryce, czy mi się tu podoba; a potem skąd jestem, gdzie leży Polska i (oczywiście!) jeszcze raz, czy w Polsce są gejzery. Gdy przestałem być już yellowstońską osobliwością, zaczęto opowiadać yellowstońskie dowcipy, grać na przygodnych instrumentach i, rzecz jasna, tańczyć. Żołnierze z załogi yellowstońskiej (służbę policyjną pełnią tu żołnierze), woźnica obwożący po parku, przewodnicy pomieszali się z turystami i panienkami usługującemi do stołu; przeważnie są to studentki uniwersytetów, które na wakacjach w ten sposób zarabiają. Zaczęły się wspólne tańce.

Późno w noc płonęło ognisko. Coraz to ino}>’ gejze-rek w sąsiedztwie szumiał i tryskał; niekiedy rosiły nas pary od nich idące. Nie doczekawszy się końca, wsunąłem się w swój namiot.

Koło dziesiątej rano ruszyliśmy wspólnie na obejrzenie gejzerów górnego basenu,

a raczej

szarawa, przebłyskuje gdzieniegdzie barwą jaśniejszą, żywszą, żółtawą smugą, zaróżowi się pasmem odmiennem.

Basen ciągnie się daleko. Cała jego przestrzeń wysłana jest osadami, nanoszonymi w ciągu tylu lat i wieków przez gejzery, przez źródła gorące. Siwa,

Nierówna, chropawa, przetykana jest razwraz kraterami, niewielkimi zwykle stożkami, w których wnętrzu otwór sięga Bóg wie, jak głęboko.

we

sze-

Niekiedy basen wydmie się płaską długą falą wzgórze niewielkie. Czasem wciśnie smugę wgłębioną. Wtedy płynie nią struga wód, zazwyczaj płytka, choć roko rozlana.

Zresztą wody nie braknie i suchą nogą człowiek basenu nie przejdzie. Raz tu, raz tam przecieka, zależnie od tego, w której stronie uderzy gejzer i skąd ją rzuci. Cza- * sem rozewrze się woda szerzej i rozleje w jeziorko kraterowe, o głębokości nieznanej, głęboką, długą gardzielą gdzieś z wnętrza ziemi zasilane; czasem utworzy stawisko płytko rozlane. Na osadach brak miejsca dla roślin: ledwie tu i ówdzie nieco mchu uczepić się zdołało i rozpaczliwie

się trzyma.

Gejzery rozmieściły się w Parku głównie grupami w trzech miejscach ..basenach", zwanych Norris Geyse Ba-sin, Lower Geyser Basin i największy Upper Geyser Basin. Dwa ostatnie ciągną się wzdłuż Firehole River.

Biją gejzery różnie. Są jedne, których wybuch określić można z dokładnością niemal na minuty: do takich należy Old Faithful, (Stary Sługa), który z zaiste niespotykaną u ludzi stałością bije mniej więcej co 70 minut przez cztery minuty, albo Riverside, jeden jedyny ukośnie bijący, którego wybuch trwający 15-20 minut przychodzi w sie-dmiogodzinnych okresach. Są inne, które potrafią się spó

źnić czasem o parę godzin i jeszcze inne, jak kobieta

11*

kapryśna, na które czekać można nawet kilka dni i nie doczekawszy się odjechać. Te ostatnie są to przeważnie gejzery żeńskiego rodzaju, jak Giantess (Olbrzymka), bijąca na wysokość 50 m., ale umiejąca spóźnić się nawet o dziewięć dni. Takie niesolidne sąsiedztwo wpłynęło już na bliskiego Giant’a (Olbrzyma), bijącego na 80 m., który przecież, stalszy od swej małżonki, tylko o pięć dni zawieść potrafi.

Ile gejzerów jest, nie wiem dobrze. Liczą je w Parku na setkę z górą. Ja wiem tylko napewno, że jest ich mnóstwo, niesforna gromada, każdy inaczej bijący. Są nawet takie, które specjalnie się nie lubią, a przecież uzupełniają, jak mały Indicator, który gra prawie stale, ale na parę chwil przed wybuchem Gianta strajkuje i znika, albo jak Economic, komiczny mały gejzerek, pryskający co parę minut krótkim spazmatycznym parosekundowym wytry-* skiem, dochodzącym do 20 m., ale nigdy równocześnie z Grand Geyseńem.

Na całej długości basenu pokładły się dymy. Kłębi się para w coraz to inne kształty. Jakgdyby ognisk setki rozpalono i wilgotną gałęzią przysypano. Raz wraz, to tu, to tam, bucha para w górę, a pomiędzy nią przeciśnie się świecąca smuga wód.

Przeszliśmy obok Grotto, który widać, po świeżym rannym wybuchu, pary swoje ku ziemi głuszył. Z krateru ściekały jeszcze wody do Firehole River, już ostygłe, chłodne.

Tuż obok krater Gianta i koło niego Indicator. Krater Gianta kilkumetrowy, z różowych pokładów, a raczej jego szczątki. Widać, że był inny, większy, aż jakiś jeden gwałtowniejszy niż zwykle wybuch zwiał go przed laty i tylko szczątki niekształtne zostawił. Czerwonawe smugi osadów zmierzają do Firehole River, w której spostrzegam kilka pni potężnych zniesionych gdzieś z góry aż dotąd i tu zatrzymanych na mieliźnie.

Właśnie wytrysnął cienki strumień Indicatora zamigotał w słońcu i buchnął parami. Niema co czekać na Gianta!

Obok krateru Oblonga przechodzimy na drugą stronę rzeki, w basen właściwy.

Nie bił w tej chwili żaden z wielkich gejzerów. Tylko na chropawej przestrzeni basenu, na rozrzuconych stożkach kraterów włóczyły się pary i przesłaniały sosny lasów sąsiedzkich.

Podchodzę do jednego ze śpiących gejzerów. Uformował sobie przez lata i wieki krater barwny i regularny w zarysie, ale najeżony mnóstwem występów, chropawy, jak gąbka w ogromnej wielkości. To Sponge Geyser.

W dnie w dół sięga długa czarna gardziel. Gdzieś we wnętrzu bulgocze woda, ale poza mrokiem i cieniem nie widać nic. Czarna, bez końca, głęboka gardziel.

Nie bije żaden z większych gejzerów, ale mniejsze w pracy nie ustają. Staję nad jakąś sączącą się strugą. Kilkanaście kroków dalej z niewielkiego stożka, z barwnych osadów, tryska z szumem półmetrowa fontanna, rozlewająca wokół wody gorące, otoczona dymami pary. Bukiet wód rozpryskuje się na wszystkie strony. Ale nagle słabnie siła wód, zmniejszają się kłęby par i fontanna niknie. Nie widać nic: otwór, nie wiadomo, jak głęboko prowadzi, a tylko pary dokoła się snują.

Nagle z boku nieco, zaczyna grać inny, rzucając strugi wód, jak w paroksyzmach gniewu, otacza się parą i syczy przeraźliwie.

Gdzieś dalej zawijają dymy innych, tryskają fontanny z szumem, z sykiem i świstem. Spowijają nas dookoła parą gorącą. Tak, że młoda, dość sucha miss z South Omaha zdobywa się tylko na jeden okrzyk, jedno określenie: „Per-fectly wonderful, just like a foundry".

Pomiędzy martwe wapienie idziemy dalej. Raz po raz na drodze bruzda wypełniona płytkierni wodami, wyrzeźbiona odpływami któregoś z gejzerów. Raz po raz mijamy nierówny wybrzuszony stożek. Jeden regularny, nieomal obtoczony, o koronkowem wycięciu krateru, szarawy, jak cały basen, a dokoła niego rowek wyrzeźbiony przez odpływające wody. Drugi tuż obok wyskoczył w górę, smukły, o ścianach jakby kaskadą spływających, stromych, w barwy przeróżne zdobnych. Inny nakształt ula, a jeszcze inny stożka kraterowego prawie nie posiada, a nawet spokojne jeziorko o wygładzonych w okrągłe kształty kamieniach niczem nie świadczy, że czasem wzburzą się w niem wody i w fontannę wysoką wystrzelą.

Bliżej rzeki zaś gorące źródła, dymiące, spokojne.

Ktoś krzyczy „Old Faithful plays!w Bije Stary Sługa! Istotnie przed nami w odległości kilkuset kroków, za rzeczką tryska fontanna wśród dymów i par białych Patrzę na zegarek. Za godzinę, trzeba być przy nim; nie zawiedzie napewno.

Skończył bić stary Faithful. Idziemy dalej wzdłuż rzeki. Błądzimy znów pomiędzy kratery, pomiędzy źródła, urwiskami niespodzianemu zapadające, pomiędzy grupy gejzerów. Mijamy Lwa (Lion) bijącego codziennie, i kapryśną Lwicę, której wybuchu nikt przewidzieć nie zdoła, nawet Joe, stary przewodnik, który najlepiej wszystkie gejzery zna i najlepiej z nimi rozmawiać potrafi. Mijamy Giantess o nierównym stożku. Stajemy przy Devils Eye, posępnej ciemnej w głąb ziemi długim ciasnym szybem sięgającej dziurze ; nie biją z niej nawet gejzery. Szara kamykami osadów, dymiąca wciąż ponuro, porosła mchami.

Przechodzimy koło Bee Hive o stożku niewielkim nakształt ula, sterczącym z kraterowej sadzawki. Mijamy But-terfly, oryginalne źródło o zarysie skrzydeł motylich, o gąbczastych, rudawo-złotych brzegach i srebrzysto-szarym środku, kipi i gotuje się w nim woda, nie mogąc jeszcze w górę wytrysnąć. To tylko gorące źródło, ale Joe zapewnia, że wkrótce, może za rok, nowy gejzer z niego się urodzi.

Patrzę na zegarek. Za kilkanaście minut Old Faithful grać będzie. Przechodzimy na drugą stronę rzeki obok koszar wojskowych; parku bowiem pilnują amerykańscy żołnierze. Jeden z nich idzie wciąż z nami; pewnie pilnuje, czy kto z nas nie ma zamiaru wskoczyć do gejzerowego krateru lub odłupać kawałek stożka na pamiątkę.

Nieco dalej, tuż obok Old Faithful, hotel wielki, oryginalny „Old Faithful Inn O Podobnego dotąd chyba nie spotkałem. Podmurowanie z kamieni, nieobrobionych, jak je w parku znaleziono. Na niem ściany z bali drewnianych. Filary dźwigające galerję frontową z takichże belek. Zastrzały, podpory z pni, z konarów pogiętych, nierównych. Nie prostował ich nikt, nie nadawał im człowiek kształtów. Formowały je wiatry od prerji płynące, śniegi zimowe i górskie yellowstońskie słońce. Każda wygięta inaczej. Nad galerją stromy pięciopiętrowy chyba dach z okna mi, z daszkami, z galeryjkami.

Wchodzę do środka. Wielka drewniana kilkopiętrowa nawa z galerjami dookoła. Znowu każda część, każdy kawał drzewa inny. Z boku potężny komin sięgający przez całą ogromną wysokość hali, znów z kamienia nierównego, naturalnego. Nic z banalnej monotonności szaletów szwajcarskich; brak nawet ornamentyki naszego zakopiańskiego górala. Potężna, dzika, pierwotna, budowa na ■oko, z całym komfortem we wszystkich urządzeniach.

Towarzysz mój, starszy, dość solidnie ^wygolony ka-lifornijczyk zwraca uwagę, że „czas na Old Faithful“. Jeszcze tylko parę minut do wybuchu. Wychodzimy, lecz Old Faithful jeszcze śpi.    *

Ale po paru krótkich minutach słychać szmer. Żołnierz stojący przy kraterze cofa nas od otworu. Słusznie, gdyż oto wznosi się woda już chlupnęła poza brzegi i parą zlekka zadymiła. W tej chwili przyszła fala druga i wytrysła nieco w górę. Natychmiast trzecia i trysnęła jeszcze wyżej i para szeroko buchnęła. A potem uderzył słup wody w górę, jeden i drugi; wystrzelił na niedalekiem tle wiecznie kłębiących się dymów i lśni białością wód i obłokami par lotnych. Iskrzy się brylantami kropel; grają iskrami blaski. W bujną ruchomą koronę rozbiły się pary. Buchają coraz nowe ich tumany. Rozwiewają się, a poza nimi znów lśni słup wód bijących z szumem i świstem, rozpryskują się u góry w krople i kropelki, pędzone wiatrem aż do nas. Znów pary zakryły go tumanem i tylko dołem widać jak gorące wody spadając, biją w krater i bruzdą od niego ku rzece spływają po nanosach wapniowych. Fałduje wiatr obłoki w coraz to inne kształty, wydymając je w pękatą, puszystą chmurę. Tuż obok bije jakiś mały gejzerek, towarzysz Old Faithfula, tryska cienkim strumieniem w górę i coś nie coś dymi niekiedy. Znów zasłoniły go dymy par, rozdmuchane szeroko. Znów wiatry obłok rozwiały.

Zmniejszać zdaje się wybuch, zniżać zdaje się słup wody. Ale nie, bo wytrysnął wyżej jeszcze i przysłonił się obłokiem i prysnął ku nam parami, zraszając twarze. Wszystko przesłoniły białe pary. Tylko szum i świst i syk przesłoniętych wód za niemi.

Gdy odsłonił się, osłabł już wybuch. Zmniejsza się kłąb par, zniża coraz bardziej.' Jeszcze jeden i drugi silniejszy snop wód; jeszcze raz i drugi buchną pary. Poza niemi jeszcze słychać szum wód, ale słabnie już. Ustał

jeszcze, tylko kłębią się pary, wilgocią ciepłą nas otulając, coraz słabsze, coraz niższe, coraz mniejsze. Gdy rozwiały się, krater już był spokojny, a tylko wewnątrz szmery świadczyły, że żył przed chwilą i bił i tryskał.

Idziemy dalej. Mijamy po drodze Three Sisters (Trzy siostry), trzy głębokie choć niewielkie stawy obok siebie leżące, ciemno błękitne, i przez Iron Spring Greek, małym mostkiem skręcamy ku Emerald Pool, stawowi świecącemu wśród szarawo - brunatno - żółtawych nanosów nieopisaną niejasną zielenią swych wód. Płaskie brzegi i płyciutkie przy brzegu dno w parometrowej odległości wgłębia się nagle ku środkowi na niewiadomą oku głębokość. Widać tylko w szmaragdzie wód mroczny cień lejkowatej głębi. Wody gorące. Nad niemi unoszą się opary.

Przechodzimy koło Sunset Lakę o barwach wód lśniących całą gamą, od czerwonych . i purpurowych poprzez żółte do błękitnych.

Skręcamy koło Rainbow Pool, trzeciego stawku, przy którym odbywa się komiczna operacja.

Za przykładem przewodnika wszyscy, co kto ma przy sobie nieco brudnego, a nadającego się tu do prania, chustki, rękawiczki, wkładamy na parę chwil do wody i suszymy na słońcu. Zdaje się, że naprawdę są czyste.

Jeszcze wśród skał jeden, drugi i trzeci stawek, znów innymi kolorami lśniący i skręcamy z powrotem przez mostek. Tu tylko wygasłe stożki, choć miejscami dymy się snują. Od czasu do czasu pnie drzew skamieniałych, zwłaszcza obok szeroko a płytko rozlanego Specimen Lakę. Dalej jeszcze Black Sand Basin, stawek otoczony czarnymi piaskami, dziś dość brudny po deszczu, który podobno w nocy upadł i skręcamy do naszych namiotów do Wy-lie Camp. Co.

Jednego popołudnia przeszedłem nieco poniżej, na drugi brzeg rzeki Firehole River po lichej z pni złożonej kładce.

Cały brzeg pokryły tu osady wapniowe, podobnie jak w „basenie", nierówne, chropawe. Co krok jakaś szczelina, wypełniona wodą; co krok źródła gorące, przeświecają szmaragdem, turkusem, czy szafirem. Miejscami wzgó-reczki wykruszone z gąbczastych skał.

Przechodziłem pomiędzy strugi wodne, pomiędzy zaczajone zasadzki stawków i studzien niespodzianych, pomiędzy pnie drzew, niewiadomo skąd tu leżące.

Doszedłem do Jewel Pool, niewielkiego jak drogocenna kolja lśniącego stawu, i do Saphir Pool rozlanego rzeroko a płytko po brzegach, zagłębiającego się ku środkowi w głąb niewiadomą, o której świadczjr tylko przedziwny, ciemno-szafirowy kolor wód. Płaskie jego brzegi sięgają po lasy szpilkowe a -otoczone są jakgdyby wia-neczkami kamykowatych osadów, jakgdyby fcto miljony kamiennych biszkoptów w szeregi rzędów obok siebie złożył. Pomiędzy nimi grzęźnie noga w białych piaskowych osadach.

coraz to

I dalej stawy i stawki inne i wody rozlane wszędzie. Niektóre bulgocą, inne oddychaj^ kłębami par. inne a zawsze odmienne od siebie

PRZEZ DZIAŁ WÓD OCEANOWY

Znowu pakujemy się na wóz, obwożący nas po Parku, i znowu w innem towarzystwie. Część dawnego wyjechała poprzednio, część pozostaje jeszcze przy gejzerach. Dostaję miejsce na tylnem siedzeniu. Przedemną trzy miss'y w bardzo różnych latach, ale wszystkie z wielkimi paczkami lunch'owemi, trajkocące pomiędzy sobą. a w parę

chwil potem ze wszystkimi towarzyszami. Przy pierwszym moście, całkiem zwykłym żelaznym mostku na niewielkiej rzeczce, pyta mnie jedna, czy rzeka nie ładna; na co z namaszczeniem oświadczam, że bardzo ładna, aczkolwiek podobnie „bardzo ładnych" rzek widziałem w życiu, jeżeli nie tysiące, to w każdym razie setki. Zaś druga, pragnąc w tyle nie pozostać, wskazuje na most i zapytuje, czy the bridge, isn’t it ingenious, czemu z równem przeświadczeniem przytakuję.

Za Old Faithfulem basen przechodzi w dolinę, a ta wkrótce zwęża się w gardło o stromych zboczach, o ścianach gwałtownie spadających w dół, a zawsze gęsto lasem sosnowym obrosłych. Dnem wije się Firehole River,

ma tu charakter

gruntu,

zapuścić. W mroku wąwozowego dna widać jego jasną

. która nie doszedłszy jeszcze do zaklętego basenu gejzerów, obłoków par i stawów gorących szerokiego górskiego strumienia i wali po kamieniach, po gruzach potrzaskanych skał, w dół, gwałtownie. Skały zbliżają się wreszcie tak, że mimo cudnego słonecznego dnia, mimo rozjaśnionych słońcem wierzchołków, jedzitpiy chłodnym cieniem. A strumień wcina, wciska się coraz głębiej, coraz ostrzej w skalne dno. Przemyka się pomiędzy kamienie, pomiędzy sosny, które gdzie mogą, czepiają się jak mogą, starają się korzenie choćby słabo

wstęgę poprzez pnie drzew, poprzez krzaki i kamienie, widać, jak pieni się i rzuca gwałtownie. Aż raz, w jednem miejscu, napotkawszy słabszy opór, miększą skałę, zwala się w dół wodospadem. To KeppleFs Cascades.

Po krótkim przystanku ruszamy dalej wzdłuż rzeki. Na szarych skalnych jej brzegach czepiają się wciąż sosny i świerki. Przekraczamy ją wreszcie mostkiem drewnianym, starym, o którym już żadna miss nie twierdzi, że jest „ingenious". Raz i drugi mijamy wozy letników, wielkie, przykryte meprzemakalnem płótnem, pełne zapasów i sprzętów potrzebnych do camping w Parku. Jednemu i drugiemu z nich, brodatym traperom w wielkim kapeluszu rzuca środkowa miss słodkie how do you' do. Kiwa jej ręką zdała uśmiechnięty.

Pomimo lipca, pomimo słońca od rana, jest chłód. Boż to już nieomal dział wód oceanowy między Atlantykiem, a Oceanem Spokojnym, boć to wysokość prawie 3000 metrów. Dokoła nas zaczynają jednak krążyć mo-skity.

Droga pnie się zboczem górskiem, na którem wciąż czepiają się sosny i krzewy pomniejsze. Dochodzi do nas kurz od jakiegoś wozu przed nami jadącego. Missy odwracają się. Jedna z nich spostrzega za nami towarzyszącego nam na koniu żołnierza i zaczyna się charakterystyczna rozmowa z woźnicą, który na jej zapytanie, po co żołnierz jedzie za nami, demokratycznie odpowiada bez

ceremonji:

„To see, how many pretty girls there are“.

A zapłoniona miss prowokuje woźnicę:

„I think he was disapointed this time“.

Lecz woźnica nie w ciemię bity wie, jaki komplement powiedzieć.

„By Jove ! I don’t think he was! Oh, no!“

Wznosimy się coraz wyżej. Dokładnie widać, że wysokość zboczy jaru względem nas zmniejsza się. Strumień już gdzieś się zgubił. Zwolna giną i zbocza i jedziemy nie? omal szczytem góry wciąż pomiędzy sosnami i sosnami. Poza niemi przeglądają od czasu do czasu sąsiednie góry. Przejeżdżamy jeszcze wyschnięte łożysko jakiegoś strumienia i stajemy. Obok niewielki stawek wśród skał; pływają po nim żółte lilje wodne. Nic szczególnego. Ale ten stawek, to o tyle unikat w.świecie, że ma dwa odpływy i to do dwu oceanów. Jeden Spring Creek należy do zlewiska Atlantyku, drugi De Lacy Creek do Oceanu Spokojnego. Jesteśmy „na granicy dwu oceanów". Na chwilę wjadę po raz pierwszy w terytorjum Pacyfiku.

Wysiadamy, choć właściwie niema po co. Widzę tylko na polance jakieś małe stworzonko, podobne do myszy, prążkowane. Skacze bezczelnie tuż koło mnie, nic a nic nie bojąc się ludzi.

Po chwili ruszamy w dół, jadąc drogą wyjątkowo cichą. Pomęczone missy przestały trajkotać. Natomiast jedna jedyna staruszka w naszem gronie nabywa, nie wiadomo skąd, animuszu i zaczyna nieco zachrypniętym głosikiem śpiewać piosenkę, z której dowiaduję się, że „the bear walked over the mouse, because he couldn’t go thin“... Bardzo słusznie uczynił.

Zniżamy się nieco. Droga wiedzie jarem. Raz rozwierają się jego zbocza, i spostrzegamy w dali jezioro Shos-hone Lakę a poza niem góry śniegiem pokryte. Dalej je-dziemy jarem i jarem, lasem i lasem. Znów moskity w zwiększonych chmarach.

Wogóle podczas tej jazdy nabrałem zupełnie innego przekonania o „dzikich" zwierzętach. Zawsze byłem przekonany, że należą do nich np. niedźwiedzie. Tymczasem w Yellowstońskim Parku podchodziły •• do nas po każdym posiłku żyjące w lasach niedźwiedzie, na dystans paru kroków, a my nieomal z ręki karmiliśmy je. Również jelenie spacerowały sobie najspokojniej po łąkach, a bobry budowały swoje tamy, choć myśmy tuż obok przejeżdżali. Natomiast tu, podczas krótkiej jazdy na terenie Oceanu Spokojnego przekonałem się dobitniej niż kiedykolwiek, że najbardziej krwiożerczem stworzeniem na świecie są moskity, których tysiące i miljony opadły nas po drodze. Specjalnie polubiły, zdaje się, moją europejską krew, rzadki przysmak i pastwiły się nademną w straszny sposób tern bardziej, że ja jeden nie miałem z sobą siatki moskitowej. Próżno ćmiłem papierosy, jak nigdy w życiu; próżno mordowałem ich setki na twarzy, na czole, na szyi, na rękach. Na ich miejsce przylatywały nowe i nowe, aż któryś z litościwych sąsiadów wydobył z kieszeni zapasową siatkę i na głowę mi zarzucił.

Wtedy odetchnąłem swobodniej i znów coś nie coś zdołałem zauważyć. A przedewszystkiem zobaczyłem drewniany słupek, który prozaiczniej niż poprzednio stawek z liljami żółtemi świadczył o powtórnem przekroczeniu Continental Divide o powrocie do Atlantyku.

Czuć. że zniżamy się i to prędko. Woźnica hamuje wóz tak silnie, że tylne koła ryczą przeraźliwie. Poprzez drzewa prześwieca coraz częściej tafla jeziora. To Yellowstone Lakę.

Jeszcze obok drogi jedno i drugie błotniste jeziorko, (Duck Lakę), jedna i druga w lesie polanka i stajemy w Thumb Lunch Station.

Po lunchu krótki odpoczynek. Niedźwiedzie podchodzą pod namioty; karmimy je resztkami. Zaczyna się też zwykłe fotografowanie, rozpoczęte od mojej europejskiej osoby.

Potem zacnodzimy do Paint Pots. Kilkunastometrowy szmat gorącego błota przeróżnej barwy o przeważnie czerwonawym odcieniu. Jakgdyby kto z ogromnej palety nabrał farb wilgotnych i zmieszał je ze sobą. Raz po raz podnoszą się z niego kulki błotne, wyrzucane przez gazy, na dwudziesto, czterdziesto centymetrową wysokość i bulgocąc rozpryskują się z pluskiem. Jakgdyby te farby zmieszane, ta masa błotnista gotowała się na tej ogromnej palecie.

Potem zachodzimy jeszcze do Fishing Cone. Tuż u brzegu jeziora, ale jeszcze wśród wód, podniósł się stożek z gorącem źródłem, którego temperatura dochodzi nie-

omal do wrzenia. Stanąwszy tu na stożku, można złowić w jeziorze na wędkę pstrąga i natychmiast potem zanurzyć wędkę w Fishing Pot i tam go ugotować. Sam coprawda niepróbowałem tego, choćby z powodu, że nie jestem amatorem cierpliwych sportów. Zresztą tłumaczyłem wszystkim .missom, ku oburzeniu amerykańskiemu, że dla przyprawy można użyć z doskonałym skutkiem owego kipiącego błotka z Paint Pots.

Wyjazd w dalszą drogę. Pokąsana twarz i ręce całe w guzach pieką mnie znakomicie. Siatkę oczywiście mam na sobie. Miną nadrabiam.

Skręcamy brzegiem jeziora Yellowstońskiego, które hen daleko ciągnie się po prawej stronie zachodząc pomiędzy zalesione góry. W paru miejscach na brzegach widać dymy letników : widocznie nie wszędzie Fishing Cones się znajdują.

Zresztą wzdłuż drogi towarzyszą nam wciąż lasy, niekiedy przesłaniające jezioro. Na pysznym lipcowym błękicie nieba odrzynają się w jednem miejscu ogromne jakieś drzewa ponad las wyższe wachlarzami swych wierzchołków

Niekiedy przy drodze źródło gorące rozlane w stawek o przejasnych, błękitnych barwach. Czasem polanka piaskowa. W jednem miejscu jeziorko sitowiem zarosłe, łączy się Yellowstone Lakę niewielkim przesmykiem, przypominając Gopło koło Kruszwicy, nie więcej u nas znane, niż Yellowstońskie jezioro. Potem skręcamy na długą groblę. Wiatr gna ku niej cudne szafirowe fale, mieniące się błyszczące w popołudniowem słońcu.' Miss z Minnesota w zachwycie powtarza raz wraz: „Oh, beauty! Oh, beauty!"; wtórują jej cnórem obie sąsiadki z Nebraska i z Utah: ,,Oh ! beauty! beauty!"

Ale zaraz za groblą znika jezioro; jeszcze czasem błyśnie pomiędzy drzewami cudny szafir wód; jeszcze odbije się w niem słońce roziskrzoną pręgą. Lecz drzewa wkrótce przesłaniają je zupełnie.

Jedziemy lasem, z obu stron drzewa i drzewa. Droga staje się jednostajna i monotonna, powoli zaczyna być nudna.

Zaczynamy już nawet troskliwie czytać napisy na przydrożnych słupkach milowych. Urozmaiceniem jest już nawet lichy drewniany mostek, przed którymby właściwie należało postawić barjerę z czerwoną latarką i napisem : „przejazd niebezpieczny* lub „wzbroniony". Choć zresztą w Ameryce taki moetek to nie osobliwość. W „kraju wolności" wolno zbudować lichy most. Widzisz, jaki jest, czasem nawet tablica „danger* lub „dangerous passing“ objaśni cię; a potem rób, co chcesz: możesz przejechać, na własną odpowiedzialność.

W jednem miejscu z boku, dostrzegamy skały na-kształt naturalnego mostu, łączące się górą ze sobą wysoko; pomiędzy niemi przepływa strumień; To Natural Bridge. Potem znów drzewa, drzewa i melancholijna, straszna monotonność drogi. Powoli ściemnia się. Upływa godzina, dwie. Moskity tańczą wokoło nas.

Wreszcie pomiędzy drzewami zaczyna przeświecać coś błękitnego. Nareszcie! Znów zbliżamy się do jeziora Yellow-stońskiego. tym razem do jego zatoki Bridge Bay, wcinają cej się tu głęboko w ląd. W parę chwil jesteśmy nad brzegiem. Poruszamy się żywiej.

Przed nami ukazuje się wielki drewniany kilkupiętrowy budynek, nieszczęśliwie żółty i przeraźliwie brzydki Lakę Hotel. Chcę przerwać milczenie i coś a conto jego brzydoty powiedzieć, gdy sąsiadka z Nebraska, uprzedzając mnie, odzywa się z zachwytem: „Oh, a very pretty hotel! Isn’t it?!“

. mM^mmmm^gkŚrn ‘Wm

\ '

'tfi M-m

WBkm

p®:.    P^lllliiltil

Ęm

lp

'skigl

•'

Sb* mmgmM

?!4

sis

PULPIT TERRACE

*r

;>«1

'>£

ip

sss

^    i,?;

r-ZrrT^n-tS,

■ **

"ŚMHgi

K&W?

BHHfe: -SfesaSjąi

SSE,-

"bj

,r

W^:MĄ

I 4-

i*

Kia

te

■*'-

BBŁ^« -/ jow

6fe

Łm

*??p5s§j

^ •>. »]

V.

3

\

i

-

i

r

\

■

g»'v ..

%

-■$Mh •*

'

».\ yr

„Very“ odpowiedziała z namaszczeniem sąsiadka z Minnesota.

Przeczyć z grzeczności nie chciałem, skłamać nie miałem odwagi. Podziwiając brzydotę hotelu i tupet chwalących go amerykanek, nie rzekłem ani słowa.

WIELKI KENION YELLOWSTOŃSKI

Równy, jednostajny szpilkowy las, dołem nie podszyty. Idę drożynką, równą, bez spadków, bez wzgórków żadnych. Korony sosen nie dopuszczają słońca, wspaniałego lipcowego słońca. Miejscami nawołują się ptaki i świerszcz gdzieniegdzie zacyka. Zresztą cicho i spokojnie.

W jednem miejscu poprzez sosny zaczyna przeświecać słońce coraz bardziej i ślizgać się po prostych pniach. Widocznie koniec lasu. Pomiędzy pniami spostrzegam w oddali ciemną smugę lasów, będzie tam, zdaje się wielka polana.

Zbliżam się. Ten daleki pas lasów przedzielony jest odemnie nie polanką, ale żółtą pręgą, jakoby szmatem piasków żółtawych.

Podchodzę na sam brzeg lasu, żółta pręga wcina się w równinę. To nie piaski, to kenion, wielki kenion yellow-stoński.

Kolosalna szczelina sięgająca w dół z zawrotnym spadkiem. Spada na przeszło trzystumetrową głębokość stromemi, żółtemi ścianami. Miejscami są gładkie, zesuwa-jące się, wyszlifowane pracą wiekową deszczów, wód i powietrza; tylko czasem zarysuje się bruzda, fałd jakiś, od-rzynający się długim pasem cienia. Miejscami zato ustawiają

12

się gęsto iglice nieściętych dotąd resztek skalnych, gęsto, jedna obok drugiej, jakoby setki kamiennych sosen z lawy wietrzejącej. Przetykają się, cisną wzajemnie, sięgając jeszcze ku niebu, wzywając próżno pomocy przeciw cichej,, cierpliwej i skrytej pracy wód, które rok rocznie coraz to jedną, to drugą podmyją i zwalą w dół, szczerbiąc jar tern większy, tern szerszy, tern głębszy. Miejscami brunatną smugą odegnie się ściana mniej stroma, mniej niebezpieczna ; zaczepi się na niej parę sosen, ratując zbocze na kilka może na kilkanaście lat; potem runą razem ze skałą w dół, pod myte, jeszcze gdzieniegdzie leżą ich szczątki. Miejscami zesunęła się ściana w rumowisko, sięgające zboczem posamedno.

Żółta przeważnie ściana przechodzi często w najróżniejsze barwy i odcienie; z żółtego w szarawy, z szarego-w błękitny, z błękitnego w szkarłatny i znów w żółty,, w brunatny i w czerwony z przemykającą się dalej-smugą fioletową. A górą ciemna korona lasów.

Zda się, niemasz jednego odcienia, któregoby tam nie było. Długiemi, spadającemi smugami, wielkimi płatami i kleksami plączą się z sobą barwy, tworząc mozajkę-przedziwną, jedyną, grę barw świateł i cieni, grę kształtów i płaszczyzn, grę coraz to w inny akord nastrojoną.

Przecudne lipcowe słońce rzucało w jar oszałamiającą potęgę blasków, wydobywając zeń całe gamy barw w przedziwnej jasności. Zdało się j kobym był w jakiem z bajki-wyjętem, ze snów stworzonem miejscu Zdało się, że ta jasność, że ta bezmierna pogoda natury przelewa się we mnie. Zdało się. że dusza w harmonji odpowiada naturze. Chciało się krzyczeć, że jest jasno, że jest cudnie i wesoło, i że się jest nieomal szczęśliwym. W ciszy niazamąconej tylko orły, krążąc gdzieś w górze, niekiedy kwiliły.

A w dole w dnie jaru, wąska, turkusowa smuga Yellow-stońskiej rzeki, wijąca się za zakrętami jaru, miejscami szmatami białej piany wzburzona. Stąd, z tej wysokości, na taką, głębię jaru, trudno poznać, trudno ocenić jej szerokość.

W spadających ścianach, w chaosie barw, traci oko perspektywę. Stąd, z wyniosłości brzegu jaru, zda się wąską smugą przewijać. A przecież niedawno u góry widziałem ją, rzekę pokaźną, szeroką, tłumiącą się ostro o kamienie, o zbocze, rwącą potężnie.

Przeszedłem ku wystającemu cyplowi na zboczu jaru. Rozwarła się dolina, odsłaniając nowe zbocza i wież, iglice.skalne. Ciemne zielenie lasów rozpostarły się na jej brzegach hen daleko, aż po góry na widnokręgu widne. A z drugiej strony, gdzie jar się kończył, błysnęła pionową pręgą turkusowa smuga yellowstońskiego wodospadu, jednym jedynym szalonym stumetrowym skokiem waląca w dół, by potem zniknąć w jarze, za zakrętem znów się ukazać i raz po raz przewijając się i znikając, snuć się dnem głębokiem.

W tern jeden z czarów i dziwów tej doliny, że ta rzeka nie płynie tu w górach, że przeciwnie dokoła nieomal płaszczyzna. I tylko tu ta rozpadlina jaru wyżłobiona, głęboka, ostra, i ten jeden szalony turkusowy skok wód.

Zawróciłem w stronę wodospadu ścieżką wśród drzew. Przesunęło się zwolna słońce i poszło dalej świecić w żółtą szczelinę jaru. Tu, za zakrętem, już zwolna cienie kłaść się zaczynały a gdzieś świerszcz jakiś zbłąkany żacy kał.

Zwolna zbliżał się i zwiększał huk wodospadowy. Raz i drugi pomiędzy drzewami przewinęła jego smuga. Wreszcie doszedłem na miejsce.

Stanąć samemu tutaj nie sposób. Odrazu spotkałem dwie miss’y z Salt Lakę City jedną i z Nebraska drugą. Szły po raz wraz zawijających się stopniach do wodo-

12*

spadu, gdyż niema tu innego dostępu w tej ciasnej, zwartej stromo przy wodospadzie gardzieli jaru.

Z miss’ami zeszedłem w dół, w cień i mrok. Już w pół drogi zaczął wiać w naszą stronę drobny pył wodny, rozbity w mgłę ruchomą, wznoszącą się od dna. Im niżej, tern gęstszy. Poza nim walą w dół kolumny wód z zawrotną szybkością, z piorunowym hukiem. Nie widać u góry, gdzie zaczyna się wodospad; można tylko zgadywać po obramieniu brzegów, po sosnach przybrzeżnych. Nie widać u dołu, dokąd spada; stamtąd wznosi się tylko pył wodny, przesłaniając wody, przesłaniając dno jaru, przesłaniając wszystko i zrasza nas, zrasza brzeg, zrasza schody, zrasza wszystko. Tylko w grzmocie i huku, tylko w roztrzaskanej na pył wodzie odczuwam olbrzymią, przemożną potęgę.

„Perfectly wonderful“, jak twierdzi miss z Nebraska.

Z YELLOWSTONE DO SALT LAKĘ CITY

iałem papier, wydany w biurze nowoyorskiem Thos. Cook and Son, na który, wedle wypisanych na nim nazw i wedle najświętszych zapewnień, miałem otrzymać na stacji w Yellowstone bilet do San Francisco przez Salt Lakę City, stolicę mormonów, na którą zresztą przeznaczałem sobie parę godzin tylko. Ale zaraz na stacji spotkał mnie zawód. Urzędnik nie mógł mi wydać takiego biletu, mimo dowodu zapłaty. Ta linja kolejowa bowiem dochodzi tylko do Ogden i tam odgina się ku zachodowi. Tam też mogłem zrobić „stop over“ i stamtąd mogłem pojechać do Salt Lakę City, oczywiście na nowy zupełnie bilet. Wogóle biuro Cooka zestawiło mi bilet z taką karygodną niedbałością, że pozwolę sobie na Amerykę stanowczo polecić każde inne, ewentualnie dobrze skontrolować wszelkie nabyte w niem papiery podróżne.

Ale tym razem przepadło. Musiałem zrobić tak, jak mi urzędnik poradził, tembardziej, że czasu wiele nie było. Wkrótce bowiem miał pociąg odjechać, jedyny na dwadzieścia cztery godzin w Yellowstone.

Zapadał wieczór. Widzę tylko, że jedziemy wśród gór i lasów, że z jednej strony doliny przejeżdżamy na drugą, widzę tylko, jak czarne koronki sosen i świerków na grzbietach górskich rysują się na czerwonem, zwolna w fiolet przechodzącem tle zachodu. W chwil kilka potem ciemnieje zupełnie; zapada ciemna, czarna noc.

Na drugi dzień rano okolica inna nieco. Niema

już tych lasów, świerków, sosen; góry też zmalały i odsunęły się. Miejscami dostrzec można szeregi pni świeżo pościnanych; na role uprawne pewnie pójdą dawne lasy; miejscami już teraz pola zbóż pełne, może od lat kilku lub i kilkunastu.

Czasem spotykamy stacje. Dziwne są te stacje na zachodzie Ameryki: małe, drewniane budki, chwiejące się za każdym powiewem wiatru; obok wbity w ziemię słupek z nazwą i koniec. Zresztą jest tu osad stosunkowo niewiele i większe budynki byłyby najzupełniej zbyteczne A każda pojedyncza osoba cieszy się większymi względami, niż u nas wszyscy pasażerowie razem wzięci. Widziałem dnia tego naprzykład, jak pociąg stał o czas jakiś dłużej na stacji, gdyż, gdyż z daleka ujrzano jakiegoś spóźnionego pasażera, biegnącego ku niej.

A i bilety kolejowe są nadzwyczajne. Ów urzędnik na Yellowstońskiej stacji uszczęśliwił mnie półłokciowym papierem, upstrzonym rzędami i kolumnami nazw. dat i cyfr najrozmaitszych, ozdobionym kilkunastu punktami przepisów kolejowych, które kończyły się stereotypowym zwrotem : Ja, nabywca, niniejszem przyjmuję i stosować się będę du warunków niniejszego kontraktu. Papier ten musiałem na miejscu podpisać (atramentem, nie wolno inaczej). Musiał na nim przybić pieczątkę ze swym podpisem świadek, którym był gentleman, sprzedający bilety; musiał wreszcie ten sam pan wybić kolejno: rok. miesiąc, dzień, skąd, którędy, którą klasą (w Ameryce istnieje w zasadzie tylko pierwsza klasa; w niektórych jednak Stanach zaprowadzono i drugą, którą mogą i muszą jeździć wyłącznie murzyni) mam jechać i musiał jeszcze w innem miejscu na tej papierowej płachcie wypisać to samo, co poprzednio podziurkował. Manipulacja trwała oczywiście dobrą chwilę. Nie są to Amerykanie praktyczni? I to jak praktyczni niekiedy!

W Ogden kupuję bilet do Salt Lakę City i siadam do tego samego wagonu. Spać mi się dosyć chce i niezbyt przypatruję się okolicy. W jednem miejscu tylko dostrzegam coś, czego w Ameryce dotychczas nie spotkałem, coś, co przypomniało mi jeden z naszych kochanych krajobrazów.

Na tle szarego błękitu gór odległych, pośród mgieł-porannych, ujrzałem długą, długą aleję topolową. Obok w blaskach wczesnego słońca błyszczały dachy domków i zagród, tchnieniem nocy nieco zwilżone i zieleniły się pola rozległe i mgły białawe ziemią płynęły.

Taki nasz kochany wiejski krajobraz.

Powoli słońce spędzało mgły. Zdaleka wystąpiły wyraźniej grzbiety gór, odrzynająć się pasem różowym od czystego błękitu nieba i od łąk zielonych, A z pomiędzy nich wyjrzała gdzieś na prawro, po zachodniej stronie, jasna, świetlana smuga wód, słynne Słone Jezioro amerykańskie, Salt Lakę.

Zaczęły się szeregi domków i domów; zaczęły się się mnożyć tory, wjeżdżaliśmy na jakąś większą stację.

Był to kres podróży na razie, stolica mormonów Salt Lakę City.

MIASTO MORMONÓW

ajwiększą osobliwością Salt Lakę City są Mormoni; zaś osobliwością Mormonów jest ich zgoła muzułmańskie, jak fama głosi, wielożeństwo. Wprawdzie kongres waszyngtoński wielożeństwa zakazał jeszcze przed laty trzydziestu; wprawdzie mormoni uporczywie świadczą, że lojalnie się do tego zakazu dostosowali. Niemniej faktem to jest, że pytając mormona o jego religję, każdy amery-kanin tradycyjnie zapyta: „How many wifes has a mormon?", na co zresztą tenże, równie tradycyjnie odpowie, że „stosownie do ustaw amerykańskich", jedną jedyną. I również faktem jest, że zapewnieniu mormona nikt nie uwierzy.

Natomiast wszyscy, trochę uśmiechając się, przypominają dawne czasy, gdy prawowierny mormon mógł mieć dziesięć żon i to w formie znacznie doskonalszej niż tureckie i znacznie kosztowniejszej, albowiem każda z tych żon dom osobny prowadziła. I dlatego zapewnieniom mormona nikt nie wierzy; jak naprawdę jest, nikt nie wie, chyba sami mormoni.

I oprócz mormonów, nikt nie ma wstępu do ich

świątyni.

„The great Tempie" jest wysokim budynkiem, paro-piętrowym, nie tyle gotyckim, ile na gotycko przystrojonym z wieżyczkami, galeryjkami i pseudo-pinaklami. Zresztą i całość i szczegóły wykombinował sobie w snach,

założyciel sekty Józef Smith, który bynajmniej architektem nie był i na stylach rozumiał się nienadzwyczajnie. Nic dziwnego, że Tempie jest bardziej pracowicie wykończony niż architektonicznie piękny. Podobno są wewnątrz jakieś oryginalności, chrzcielnica na karkach dwunastu wołów wsparta, marmury i bronzy; niestety ja, nie będąc mormonem, wstępu do nich nie miałem Zdołałem obejść tylko gmach dokoła i skonstatować, że dzisiejsi mormoni (przynajmniej w wielkiej części) robią z mormonizmu dobry interes, który popłaca, jak wszystko oryginalne w Ameryce. W budynkach bowiem i budyneczkach w parku przyświą-tynnym sprzedaje się wszędzie broszury i broszurki mor-mońskie, a ogłoszenia i reklamy społeczeństwa of the Let-terday Saints spotkać można nieomal w każdym mormoń-skitn sklepie i mormońskim dzienniku.

Obok Templu przypadł ku ziemi „Tabernacle“, ogromna przytłoczona do ziemi skorupa, niegdyś jeden z mormoń-skich cudów świata, jest to bowiem hala przykryta jedną ogromną owalną kopułą drewnianą bez pośrednich podpór, której długość mierzy metrów ośmdziesiąt, szerokość pięćdziesiąt, wysokość dwadzieścia parę. Ma organy, które są (nawet tu, w Salt Lakę City!) the finest instrument in America if not in the world. Nad nimi przypięto pięciorar mienną gwiazdę.

Wedle oficjalnych i nieoficjalnych zapewnień i oświadczeń odbywać się tu mają nabożeństwa i religijne koncerty. Bardzo lojalnie zapewnieniom wierzę, ale oto program koncertu w dniu, w którym byłem w Ta-bernacle’u:

Wagner Ole Olesen Shelley West Kimball

Erb

1.    Selections from „Lohengrin"

2.    (a) Berceuse (b) Ave Maria

3.    (a) A Melody for the Organ (b) Old Melody

4.    Triumphal March Op. 3

Koniec. Śmiem powątpiewać, czy program powyższy nazwać można religijnym. Mormoni stanowczo się odmor-monizowali

Zresztą bynajmniej nikt nie odmawia mormonom kolosalnej pracy i wytrwałości, z jaką ongi przemienili niegościnną, dziką, słoną pustynię w uprawne pola, w plantacje i ogrody. Bo Salt Lakę City to dziś kwitnące miasto, pełne zieloności, gdy tuż za niem zaczynają się piaski i tylko piaski.

Ale myliłby się, ktoby sądził, że całe Utah, jak dawniej. z mormonów się składa. Dziś osiedlili się tam już i „niewierni" i przytłoczyli liczbę mormonów. Dziś wielu jest przedewszystkiem katolików, których liczba wzmaga się zresztą stale w całej Ameryce. Dziś mormon, jeżeli uprzywilejowany jest co do ilości żon, to tylko skrycie i „głośno" o tern nikt nie wie. Dziś mormon, jeżeli różni się oficjalnie czemkolwiek od innego sekciarza amerykańskiego, to chyba tem, że go czasem, w świątyni, traktuje jako „niewiernego“ i wstępu do świątyni nie dozwala. Ale to i wszystko.

Minęło wspomnienie prześladowań i mormonizm co-rok ustępuje i maleje.

SALTA1R

Droga prowadziła długim drewnianym mostem, wznoszącym się kilka metrów nad powierzchnią jeziora. Pomost niedawno kładziony połyskał jeszcze świeżością drzewa ściętego.

Co kilkadziesiąt kroków stały pożarnicze beczki, dziś, w taki czas spiekoty ledwie do połowy wypełnione wodą, w której zbierały się białawe łuski osadających się soli Takie same łuski połyskiwały na ścianach beczek, na przyległych balach, na dylach

Ostry blask piekącego słońca przepalał cały świat. Powietrze było blade. Szczęściem wody wydechiwały słoną wilgoć, która odświeżając powietrze, dawała ułudę morza.

Na jeziorze, obramionem w dali błękitnemi, zdaje się, bezleśnemi górami, nie było widać nic, żadnego statku, żadnej łódki Tylko nieco dalej, przedemną, obok Saltair Pavillon’u kilkanaście osób kąpało się w jeziorze.

Podszedłem w tamtą stronę: Saltair Pavillon, wielki, drewniany budynek, jakoby w mauretańskim st\lu utrzymany, pusty dziś. Po kątach stoją instrumenty muzyczne, stoją rożne przyrządy, pamiętne mi jeszcze z Coney Island. Znać, że wieczorami czy w dni świąteczne zabawa idzie tu nie gorzej; że zaświecają się liczne lampy i lampiony i pawilon gra i bawi się w wyiskrzone pogodne utahskie noce. Ja przybyłem zawcześnie.

Chętnie poszedłem w bok do kąpielowej budy, zasmakować słonej, bezporównania słońszej niż morska, kąpieli.

Dopóki schodziłem, szło wszystko dobrze, ale gdym chciał stanąć w jeziorze, odrazu poszły mi nogi do góry. Jezioro bowiem jest tak gęste z powodu wielkich ilości soli, że ciało ludzkie idzie w niem w górę. Niby to „uto-• nąć nie można".

Tak. Ciało idzie w górę ale głowa idzie w dół i niejednego łamańca zrobić trzeba, aby pod wodę nie nurk-nąć i nieco zbyt słonej wody się nie napić. A także nurk-nięcie nie jest groźne, ale w skutkach zbawienne też nie jest, gdyż zapalenie oczu łatwo spaść może.

Niemniej wyciągając jak żuraw szyję na wodę, można się w niej położyć. Gęsta słona woda podnosi, unosi i podtrzymuje.

STEFAN WŁ. BRYŁA: AMERYKA

188

Było koło mnie w wodzie kilku amerykanów, dwudziesto, dwudziestoparoletnich chłopaków. Widząc moje pierwsze, niezawsze zgrabne łamańce, zbliżyli się- odrazu i nuż mnie uczyć i wskazówki dawać. W parę chwil pływałem z nimi, lekko jak nigdy i nigdzie, leżąc w wodzie, w cieniu Saltair Pavillonu. Dokoła słońce kładło swe piekące promienie na powietrze, na wody, na sąsiednie pustynie i góry.

Z SALT LAKĘ CITY DO SAN FRANCISKO

o zwiedzeniu Salt Lakę City, wsiadłem znów na pociąg do Ogden.

Patrzyłem na to samo jezioro, na te same góry. Niedaleko były wcale, była południowa pora, a jednak przysłaniały je mgły lekkie, błękitnawe, przez które miejscami tylko przeglądały różowe bezleśne skały.

Dopiero po dobrej chwili, po dość długiej jeździe urywają się góry, skały znikają, ukazuje się dość długa, szeroka płaszczyzna, rzadko zrazu zarosła; traw tylko na niej widać trochę i krzewów. Ale zwolna gęścieją haszcze, pojawiają się i zbliżają coraz bardziej drzewka i drzewa na tle coraz dalszej, coraz bledszej, ledwie odrzynającej się na nieboskłonie błękitnawej sylwetki gór. Na lewo zaś przegląda gdzieś chwilami srebrzysta tafla jeziora.

Nagle zaczyna chrapać i wstrząsać się • lokomotywa, zaczynają uderzać o siebie wstrzymane gwałtownie, po amerykańsku, wagony; zaczynają, po amerykańsku, spadać z siedzeń pasażerowie.

To Ogden Tu mam się przesiąść na pociąg do San Francisco. Mam pół godziny czasu.

Na miejscu będziemy dopiero nazajutrz po dziesiątej wieczór; chcę więc wziąć sleeping-car.

STEFAN WŁ. BRYŁA: AMERYKA

190

Ale okazuje się, że są tylko do dyspozycji upper berths (górne miejsca). Miałem niewysłowione szczęście raz już w Ameryce je zajmować, miałem sposobność wypróbowania ich doskonałości. Nie! Za nic w świecie! Choćbym nie miał zmrużyć oka, choćby nie wiem tam co, nie spróbuję po raz drugi tej średniowiecznej tortury. Klnę po amerykańsku urzędnika, klnę amerykańskie koleje, klnę San Francisco, i siadam do zwykłego poczciwego pulmana. Ułożę sobie odpowiednio fotele, ułożę na nich nogi nie tyle wygodnie, ile po amerykańsku i będę usiłował zapomnieć o europejskich systemach siedzenia. Wszak amerykańskie oparcie można wedle woli nachylić, wedle woli odwracać. Ale upper berth nie wezmę i być nowoczesnym amerykańskim wynalazkom ofiarą nie mam najmniejszego powołania.

Ruszamy. Jest prawie piąta.

Pociąg skręca na zachód ku brzegowi Oceanu Spokojnego. Góry, które na czas jakiś poodsuwały się nieco, ukazują się znów bliżej, ścieśniając się w wąską stosunkowo dolinę, wysuwając się odgałęzieniami aż w pobliże toru. Ale tyiko miejscami.

Bo pomiędzy niemi zaczynają się pojawiać płaty białego, słonego piasku, coraz większe i coraz częściej. Chwilami tylko między niemi zazieleni się jakaś oaza , chwilami tylko pomiędzy niemi parę kępek drzew, parę krzaków odważy się korzenie zapuścić. Im dalej, tern pustyni więcej, życia mniej; im dalej, tern bardziej odsuwają się wzgórza, tern zuchwałej panoszą się piaski; aż wreszcie miejsce płatów, zasp, zajmuje jedno ogromne morze pustynne, sięgające gdzieś daleko, gdzieś aż do odsuniętych znów w dal górskich podnóży. Czuć tchnienie śmierci, czuć sąsiedztwo najbardziej człowiekowi wrogiego miejsca w Ame-

Aż gdzieś na prawo, gdzie urywa się ze skał jedna, ukazuje się zdała wąski, świecący, biały pasek, Jezioro Słone, Salt Lakę poprzednio już opisane.

ryce, sąsiedztwo Słonego Jeziora, sąsiedztwo wielkiej, pustyni.

Nazwę swą zawdzięcza ono ogromnej zawartości (25 proc.) soli, zawartości, stawiającej je obok Morza Martwego, zawartości, sprawiającej, że utonąć w niem nie można, że człowieka kąpiącego się unosi woda na samej powierzchni. Jestprzytem wcale nie najmniejsze; długość jego wynosi bowiem około stu pięćdziesięciu kilometrów; szerokość dochodzi prawie sześćdziesięciu. Dawniej obchodziła je linja kolejowa; dziś dla jej skrócenia usypano częścią długi nasyp kamienny, częścią zbudowano most drewniany, i pociąg wali samym środkiem jeziora na długości około czterdziestu kilometrów. Most ten skrócił drogę do San Francisko o siedem godzin ! A kosztował (to w Ameryce jest najważniejszym probierzem wartości) prawie dwadzieścia trzy miljony franków! Zwą go powszechnie „Salt-Lake Cut-off“. Tor, poprzednio używany, długości sześciuset kilometrów, porzucono zupełnie. Takiemi to drogami spaceruje amerykańska inżynierja.

Chciałbym nieco przyjrzeć się jezioru. Ale oto oczywiście w tej samej chwili pcha się do wagonu konduktor, za nim drugi, za nim trzeci jeszcze umundurowany gentleman kilkunastoletni, który jest amerykańskich kolei nieodłączną ozdobą i plagą. Jest to taki pan, co na gwałt chce zrobić majątek. To też posiada cały sklepik, cały magazyn z najrozmaitszymi towarami i wciska je gwałtownie w ręce wszystkim pasażerom. Kupować? O, kupować „nie potrzebujesz*. Wszak jeśli przyniesie (na początek) jakąś-serję kartek widokowych, jakieś albumy, jakieś „souvenirs“,.

STEFAN WŁ. BRYŁA: AMERYKA

192

to tylko, byś się przypatrzył: „Look at them, look at them“, zabrzęczy ci w nos, wetknie w rękę parę i pobiegnie dalej. Za parę minut wróci z cukierkami, czy papierosami czy amerykańską specjalnością, gumą do żucia „chewing-gum“, czy z pomarańczami, czy z czem innem jeszcze i znów ci wszystko podaje, znów nudzi niemiłosiernie. Aż wreszcie zmęczony, zniecierpliwiony wetkniesz mu w rękę jakieś centy i wzbogacisz się o pamiątki, których nigdy nie miałeś zamiaru kupować. Ale zato z tych chłopców będą miljonerzy! Zdzierać bowiem umieją nadzwyczajnie !

Brzęczał mi tak nad uszami długo. Aż wreszcie zakupiłem tuzin przydrogich nieco widokówek, „których gdzieindziej absolutnie nab\'ć nie mogłem“ z widokiem jeziora, mostu i jeszcze tam czegoś, i wyjrzałem przez okno.

Jedziemy długim, wąskim, kamiennym nasypem ; po obu stronach rozciąga się jezioro słone, ukazując swą cudną zieloną, szmaragdową wprost barwę, która po stronie lewej, przeciwnej słońcu, przechodzi w ciemno błękitną, szafirową, przybierając tylko miejscami odcień zielonawy. A wprost prawie pociągu, na zachodzie, lśni, błyszczy, świeci w wodach jeziora, pomarszczonych zlekka drob-nemi, drobniutkiemi falami cudny jasny, srebrny słup odbitego słońca. Na widnokręgu malują się rozbłękitnione oparami wieczornymi, szarawe odległością góry, rysujące na niebie swą trochę niespokojną, nieco poszarpaną linję, zbliżające się niekiedy tuż, tuż, sięgające niekiedy długim językiem w jezioro, tak, że chwil parę jedziemy po lądzie stałym, naturalnym, cofające się potem znów gdzieś daleko w milowe odległości.

Spokojnie jest i cicho. Tylko miejscami ponad wodą przelatuje stadko jakichś ptaków, napełniając krzykiem

. ? d

*    -■ ■• *j . w -

s

Hig

w

. ■

H

t    ,.

spl

- ;

£

■ -

?

■■

E£

M8Ł

jr

W> ;fv

pg®

5

-

i

r

a

>YpS

mM

gy %.⁴'|

m

li

'

mm ..-

Jp

5n«

•

i

'

'.. i

H

.

■

i

»^5f ' i...

Al:

I

:

i

«&

sv.«

■ .

IŁ;

'

r

V

■

v

• ' ■

«

7

%

i.

w

;

y

-

V

/

i piskiem powietrze. Nieco dalej od brzegu znikają i one; w gładkiej, jednostajnej, spokojnej tafli wód nie spostrzegam nic innego, jak tylko drewniane słupy telegraficzne, powbijane w płytszych miejscach w dno, słupy, około których pływają na powierzchni białe płatki osadu solnego. Miejscami płatków tych jest tak wiele, że, zda się, podarł . ktoś setki papierowych arkuszy na drobne kawałeczki i przed chwilą w wodę powrzucał.

Jedziemy wciąż nasypem. Woda zaczyna tuż przy nim w płytszych, ka.mienistszych miejscach przeświecać czerwienią dna; góry bliższe znów⁷, zielonaw^e zrazu, pewnie mchami" czy trawkami ubogiemi, zmieniają zwmlna ' swą zieleń i świecić zaczynają wpierw przyćmionym, potem . coraz jaśniejszym, coraz jaskrawszym złotawym odcieniem.

Wtem nasyp się urywka; pociąg wchodzi na most drewniany, długi, bez końca, zdawałoby się; wlecze się okropnie, ustawicznie porykując lokomotywy. Wjeżdżamy widocznie w sam środek jeziora. Gdyż oto góry usuwmją się znów w dal, znikają prawie: jezioro coraz ciemniejsze rozciąga się daleko, daleko po obu stronach, coraz dalej ukazując wyraźnie zieloną głębię swych wród, zasianych wciąż na powierzchni miljonami drobnych, białych solnych płatków. Powietrze przesycone jest solą coraz silniej, coraz nieprzyjemniej; w ustach mam smak soli także; chwilami zalatuje mnie lekka woń siarki.

Nagle pociąg wstrząsa się gwałtownie i staje. Wśród wód rozlanych, wód strasznych swym śmiertelnym oddechem, stoi tu domek, budka strażnicza prawdopodobnie. Niezbyt przyjemne życie mieć tu musi człowiek a jednak, jednak trwa.

Po chwili ruszamy. Znów otacza nas tafla jeziora; znów pojawńają się zdała góry, chwijami tylko zbliżające się, chwilami tylko występujące silniej z wód. Słońce zniżą się coraz bardziej; na ziemię upada wieczorny chłód.

Aż gdzieś, w pewnem miejscu, po dwugodzinnej pra-

STEFAN WŁ. BRYŁA: AMERYKA

194

wie jeździe wśród wód, wcina się w jezioro długim językiem zielonawy półwysep, a w chwil kilka potem błyszcząca powierzchnia zaczyna zmniejszać się, maleć, ukazywać się i zbliżać zaczyna się brzeg, piaski, piaski rozsiane daleko, po obu stronach piaski, kończące się ledwie gdzieś, daleko na widnokręgu wąską szarawą wstęgą gór oddalonych. Czasem tylko ukaże się mała, strasznie uboga kępka, zielona; czasem błotne, słone kałuże się zabielą; czasem błyśnie woddali wąziuchny pasek i liczne zatoki oddalającego ^ się jeziora. Potem już niema i kępek przygodnych i kałuż i jeziora; wszędzie piaski, piaski i piaski niegościnne, ziejące pustką, śmiercią; gdzieś parę mil dalej, w głębi, suche szare sylwetki gór, zdaje się, równie pustych, dzikich, niedostępnych.

Jakaś rozmaitość: piaski przechodzą w szeregi, grupy niezliczone małych, zresztą piasczystych też, niewielkich wzgórków, na wierzchołkach których tuli się parę traw jakichś, strasznie ubogich, strasznie nędznych. Ale na chwilę tylko.

I znów zaczynają się piaski, piaski, piaski bez końca Żółte, nieco czerwonawe na zachodzie niebo zaczyna szarzeć coraz bardziej;. piaski ciemnieją zwolna też, przyjmując w zapadającym zmroku fioletowawy, potem niebies-kawo-szary wygląd; złotawe obłoki tracą zwolna swój blask wieczorny i przechodzą w barwę błękitnawą gór i piasków, potem w ciemniejszą jeszcze, czarną niemal. • Miga mi w oczach gdzieś struga wody, jakaś, zdaje się,, grobla; potem znów piaski i piaski i piaski... Jesteśmy W samym środku wielkiej, martwej amerykańskiej pustyni.

Zapada czarna, dość chłodna noc.

Jakoś poszło. Wyspałem się w fotelu dostatecznie,, a w każdym razie o wiele lepiej niżbym mógł, torturując się w upper berth amerykańskiego sleeping-car’u.‘

Dzień wstał jasny, pogodny; mgieł niema wcale mimo wczesnej dość godziny; parę tylko żółtawych obłoków snuje się nisko nad piaskami.

A towarzyszą nam wciąż; dokoła szara, martwa bezwodna pustynia; żadnego śladu człowieka, żadnego śladu życia. Chwilami tylko ukaże się kilkanaście krzaczków suchych, trawek parę; wszystko przypruszone strasznym szarym pyłem piaskowym. Oko zaczyna tęsknić do jakiegokolwiek, choćby najmniejszego, śladu życia.

Po długiej, długiej jeździe spostrzegam wreszcie jakąś wąską drożynkę, ledwie widną wśród piasków: pierwszy ślad człowieka; gdzieś w pobliżu musi być oaza, wody trochę, zieloności. Po chwilach paru ukazuje się ' rzeczywiście coś zielonego ; pociąg zwalnia biegu i staje na chwilę.

Osada, o ile tego słowa użyć tu można, składa się . z, dwu czy trzech drewnianyth domków, umalowanych na „piękny", cytrynowy kolor. Jest trochę uprawnej, zielonej ziemi, jest drzew, topól kilkanaście, i na tern koniec. Potem znów piaski. Słońce wznosi się coraz wyżej, zaczyna grzać; zapowiada się gorący, duszny dzień.

Dopiero dużo, dużo później wjeżdżamy w większą, urodzajniejszą dolinę, przez którą przepływa w zakrętach niewielka rzeczka.’ Nareszcie; nareszcie po tej ogromnej martwej przestrzeni trochę zieloności, życia; nareszcie oko zmęczone martwą białością piasków odpocząć może na zieleni pól, na sadach, na lasku niewielkim. A paręset kroków dalej ukazuje się z tyłu kilkanaście niewielkich, po amerykańsku brzydkich domków, ukazuje się drewniana, na czerwono przyozdobiona wieża wodna, ukazuje się niewielka też drewniana stacyjna budka i jakieś szopy cytrynowe znowu (och, Ameryko!) z dachem z blachy falistej. Czytam na murawie ogrodowej wypisaną olbrzymiemi białemi, kamiennemi literami nazwę „Lovelock“.

co

196

TT

STEFAN WŁ. BRYŁA: AMERYKA

Na stacji jest wszystkiego parę. osob ; farmerów, jak z wyglądu sądzić mogę; niektórzy nawet brodaci, co w Ameryce jest nadzwyczajną rzadkością. Wsiada ledwo jeden czy dwu; inni przyszli tylko spojrzeć na pociąg, zobaczyć podróżnych; inaczej sobie me mogę wyobrazić powodu ich obecności tutaj. Zresztą żaden nie jest „fascrna-ting“, żaden zbytnią elegancją nie grzeszy.

Wkrótce za stacją zaczynają się znów piaski; pustynia przybiera jednak kształty, jakie zauważyłem już wczoraj wieczór, z samego początku. Może to też granica zachodnia ? Obyż tak było. Gdyż widzę te same niezliczone szeregi piaskowych wzgórków, te same trawki na ich szczytach, przypruszone popielatym pyłem, nędzne, ledwie wegetujące.

Zdaje się, koniec pustyni jest to rzeczywiście. Wprawdzie pojawiają się jeszcze piaskowe płaszczyzny monotonne, nużące oko śmiertelfiie; wprawdzie widać znów . ogromne niekiedy płaty ziemi suchej, popękanej od upałów, od słońca palącego; ale góry, których łańcuchy poznikały od wczoraj zupełnie na horyzoncie, pojawiają^się znów. Prawda, są również spieczone słońcem różowawe, złotawe niekiedy ich stoki są kamieniste, niegościnne ale przecież może przynajmniej w ich dolinach pokaże się trochę zieloności, trochę życia.

Zbliżają się coraz bardziej, ściskają się coraz gęściej; wjeżdżamy nakoniec w dolinę.

Nareszcie! Wije się nią rzeka, nie wielka wprawdzie, ale hojnie sypiąca dokoła życie. To Humboldt River.

Piaski stają się rzadsze, znikają wreszcie ; wśród pól, łąk widać już od czasu do czasu dachy jakieś, farm}', miasteczka, fabryki nawet.

Za Hazen krajobraz zmienia się jeszcze bardziej. Wjeżdżamy w dolinę zarośniętą dość gęsto drzewami, krzakami, haszczami; góry ograniczające ją są strome, dość dzikie, silnie też na stokach zarośnięte i jest ich coraz więcej. -Ale okolica jest widoczne dobra, urodzajna, gdyż nad rzeką wijącą się wciąż licznymi zakrętami, widać dość osad ludzkich; widać często pojedyncze zagrody pomiędzy niemi; widać młyny, tartaki...

Już południe. Jesteśmy prawdopodobnie dość wysoko i wspinamy się coraz wyżej ku łańcuchowi gór Sierra Ne-vada; ale słońce piecze nielitościwie ; mimo poroztwiera-nych na przestrzał wszystkich okien, mimc* przeciągów' •dusi nas omdlewające znużenie parnego, upalnego gorąca; ruszyć się niema gdzie, a zresztą nie chce się nawet.

Szczęściem około pierwszej ukazuje się jakieś większe miasteczko; widać już słońcem rozjaśnione szeregi dom-ków, widać ogrody. Pewnie będzie eating-station; pewnie będzie z pół godziny czasu na obiad, na wyprostowanie nóg.

Nadzieje się spełniają. Jest to Reno, jedna z większych miejscowości w tych stronach; ma bowiem całe pięć tysięcy mieszkańców'. Pociąg staje.

Wpadamy do restauracji; z długiego stołu, wygiętego w podkowę wyciągamy wysuwalne zydelki; wybieram, nie pamiętam już jaką, potrawę o francuskiej nazwie i mówię chłopcu; nie rozumie mnie zupełnie ; wskazują mu na spisie ; uśmiecha się pod wygolonym doszczętnie w'ąsem i poprawna mnie, czytając francuską nazwę najidealniej, po an-gielsku. Ach! dobrze, dobrze, „niech ci będzie"; już mi tak wszystko ‘jedno!

Jeszcze tylko parę chwil pozostaje mi na „oglądnięcie-miasta". Wystarczy jednak najzupełniej, gdyż oczywiście do oglądania niema nic. Domki, których już tyle widziałem, drewniane, nędzne szopy, budy? Drug-stor’y ? Jeden

tylko dom, tuż koło stacji zwraca moją uwagę: jakiś inny, lżejszy, zgrabniejszy, otoczony dokoła lekką werandą, zdradzający już wpływy połudłnia, wpływy hiszpańskie. Bo przecież zbliżamy się już do dawnych kolonji hiszpańskich, bo przecież za minut kilkanaście wjedzie pociąg w granice Kalifornji, w „El Dorado State".

Pociąg drapie się coraz wyżej ;* lokomotywa porykuje z fantazją od czasu do czasu, budząc w skałach czasem bardzo ładne zresztą, kilkakrotne echo. Doliny i stoki , gór, coraz wyższych, kryją się w pysznym, ciemnym, zielonym płaszczu szpilkowych lasów; wyżej widać nagie skaliste grzbiety i szczyty.

Do wagonu przychodzi posługacz-mulat i zapala lampy. Czyż będą tunele? Zobaczyło się trochę zieloności po długiej pustyni; ukazują się cudne okolice, pyszne widoki, mieliżbyśmy się zamknąć w tunelach ! Mielibyśmy się w to parne gorąco pozamykać w wagonach 1

Tunele? Niby nie, niby tak! Coś po części nawet gorszego od tuneli. Wjeżdżamy bowiem w drewnianą, pozbijaną z desek szopę, ciągnącą się milami wzdłuż toru. Na palach, stojących dość gęsto obok szyn ułożono belki i ten szkielet pokryto szczelnie deskami, pozostawiając tylko od strony doliny wąskie otwory, prawdopodobnie, „aby módz przypatrywać się okęlicy".

Te długie korytarze, te straszne dla turysty tunelowe rury konieczne tu są jednak ze względu na ogromne zimowe śniegi, któreby próżno odgarniać pługami było.

Ale jakaż to męka, to „przypatrywanie się“. Widzi się niby pbza ścianą, poza deskami pyszne doliny, góry, wieńczone koronkami drzew sosnowych, widzi się dalej nieco nagie, dzikie, rozpalone słońcem skalne szczyty; widzi się gdzieś w dole migające, lśniące wody jeziora, czy rzeki i patrzeć nie można. Bo nawet w owym otworze, po-

wstałym przez opuszczenie całej jednej deski w ścianie, migają ustawicznie pale dźwigające szkielet tunelu, męcząc oko, uniemożliwiając parominutowe nawet patrzenie. A jeśli szczęśliwie zdarzy się pociągowi przejechać na drugą stronę doliny, to po parometrowej przerwie ścian, zaczyna• się długa gorsza jeszcze bo nawet bez otworu. Tylko przez szpary między deskami miga jakaś, zdaje się, pyszna zieloność, ‘rozjaśniona wspaniale południowem słońcem i patrząc na nią, widzieć jej nie można !

W zamknięciu ścian tunelowych tłucze się dym lokomotywy i zasypuje wagony pyłem węglowym przez półotwarte okna; upał się nie zmniejsza; owszem coraz parniej, coraz duszniej.

Ogarnia mnie jakieś zobojętnienie, takie straszne zle-niwienie, że nawet nie chce się wyglądnąć, gdy na chwil parę pociąg wybiegnie z tej czarnej nory, że nie chce się nawet okna przymknąć, czy choćby zasłony zniżyć, aby ochronić się w wagonie od węglowego pyłu, że nie chce się nawet ruszyć z miejsca, ręki podnieść. Byle nadszedł prędzej wieczór, byleby ustała spieka słońca, byleby skończyły się owe okropne śniegowe tunele!

Ale nie kończą się rychło; następuje jeden po drugim ; mieszczą się w nich stacje, mnożą się miejscami tory; wszygtko w tym mroku, półciemności,- choć przez szpaty słońce upalne przegląda. Trwa to godzinę, dwie, półtrzeciej.

Aż wreszcie następuje jakaś przerwa: stacyjka niewielka. Ale już przestaję prawie wierzyć, aby się, te śniegowe dachy kiedykolwiek skończyły; już święcie przekonany jestem, że to przerwa tylko chwilowa, gdy wtem w wagonie pojawia się znów mulat-posługacz i światła gasić zaczyna.    .    •

Więc już tych wstrętnych, czarnych desek nie będzie! Więc będę mógł nareszcie cokolwiek z okolicy zobaczyć!

Taka bagatelka, to proste pogaszenie świateł budzi

STEFAN WŁ. BRYŁA: AMERYKA

200

mnie poprostu, daje nowe życie. Ruszam się z miejsca,, wstaję, wychodzę nawet z wagonu na chwilę.

Jesteśmy wciąż wśród¹ gór, porosłych pysznymi, bujnymi lasami; ale pewnie już znacznie niżej,, gdyż widać dość drzew liściastych tuż obok toru. Dolina, którą je-dziemy, rozgałęzia się tutaj w boczne odnogi, również zarośnięte gęsto. Na stokach czepiają się niewielkie, wcale zgrabne domki. wszystkie z obszernemi cienistemi werandami; ba, wprost stacji widać nawet-jednopiętrowy hotel o trzech czy czterech oknach! Stoki są.tak strome, że od domków położonych tuż przy torze prowadzą doń schodki i to niezbyt wygodne.

Stoimy na stacji dość długo; linja kolejowa rozgałęzia się w tor boczny. Skorzystać można więc z restauracji, która jest jeszcze inna niż wszystkie dotychczasowe : stały stół z zydelkami stoi bowiem zewnątrz ścian,, na wolnem powietrzu; dokoła cisną się gromady pasażerów.

Ale mniejsza o stół, mniejsza o restaurację! Tunel, straszny śniegowy niby-tunel skończył się już!

Pociąg ź kolei wjeżdża w okolicę, ach ! jak różną od martwej dzikiej pustyni, którą oglądaliśmy dziś rano. Po obu stronach toru, na stokach gór, w dolinach, wszędzie lasy, krzaki, trawy, zioła najrozmaitsze, ogromna, bujna, wspaniała gęstwina; wiążą, cisną się drzewa najrozmaitsze, gmatwają haszcze różne, plączą się gałęzie, mieszają liście, tworząc jeden ogromny, przepyszny żywy dach zielony. Zielony, a jednak jakiż urozmaicony; jakże mieniający się setkami odcieni przedziwnych od jasnych do najciemniejszych, jakże zdobny rozmaitością kształtów! Przeplatają się drzewa okrągłe jak kule z rozłożystemu to znowu zinnemi, strzelającemi dumnie w górę ; obok jednych o długich, puszystych, lśniących szpilkach są drugie o liściu twardym, matowym, okrągławym. A wszystko podszyte równie bujnym, równie rozmaitym gęstym kobiercem traw i krzaków dro-

bniejszych, ścielącym się wszędzie, podchodzącym miejscami aż do toru kolejowego. A wszystko bije, oddycha? bucha pełnią bujnego, świeżego radosnego życia ; wszystko lśni, błyszczy, cieszy się w upalnych promieniach cudnego, letniego słońca.

Rzecz dziwna w tym przepysznym dywanie, w tym kobiercu traw, w tej gęstwinie przebogatych kształtów, niema wcale kwiatów; zieloność w swych wszystkich odcieniach, w swych wszystkich połyskach. Ledwie chwilami pokaże się jakiś liść, jakiś krźal uwiędły żółty; ledwie chwilami odkryje się w wykopie skała twarda, żółtawa, rażąca oczy swym nieprzyjemnym blaskiem. Pozatem wszędzie zielone, zielone gęstwiny.

Czasem wśród tych lasów, wśród tych gęstwin pojawi się domek ledwie widny wśród gałęzi; czasem błyśnie gdzieś w dole srebrna, lśniąca struga . fontanny. Pociąg staje co minut parę, choć nie widać żadnych miast, ba, żadnych stacji nawet. Naprzykład jest jakaś niby »sta-cja Casa Loma. Widać tylko na stoku, w wykopie schodki schodzące aż do toru, a na ich szczycie jakaś niby brama drewniana z napisem „Casa Loma“, zdobna dwiema amerykańskiemi chorągiewkami. Żadnego budynku, żadnego urzędnika, żadnego zwrotniczego; na schodkach stoi tylko mała dziewczynka i porzuciwszy na chwilę zabawę z lalką, przypatruje się pociągowi.

Gdzieś w miejscu innem w dolinie, z poza sosenek niewielkich, ciekawie wysuwających swe czupurne wierzchołki, widać parę dachów, świadczących, iż blisko już jesteśmy całkiem kulturalnych, całkiem cywilizowanych, solidnych krain, co mnie napawa niepomierną radością. A najlepszym dowodem, że tak jest 'w istocie, są... ogromne, pstre reklamy widne na dachach, na ścianach, na płotach farmy, wszędzie. Niestety znikają prędko i znów tylko widać góry i lasy, pola i domki, niewielkie niekiedy.

Nie dla nich jeszcze miejsce to było; nie powiewały w Kietrze wachlarzami swych liści. Z pnia stożkowato zwężającego się ku górze ledwie parę długich, słabych, pół-zwiędłych płatków zwieszało się ku ziemi. Za daleko zaszły, w zbyt niegościnne okolice przeszczepiono je, biedne palmy, mieszkanki południa!

Zwolna upał się zmniejsza; chwilami chłodzi nas świeży powiew wiatrów, płynących już od Wielkiego Oceanu. Słońce zniża się i zaczyna już kłaść swe przedwieczorne promienie na czerwone plusze wagonowych ławek po stronie przeciwnej.

Zjeżdżamy coraz niżej i opuszczać zaczynamy zwolna górskie łańcuchy. Grzbiety łagodnieją coraz bardziej, szczyty się zniżają, doliny są już szersze, rozłożystsze. Zwolna rzednąć też zaczynają zielone leśne gęstwiny, a coraz częściej połyskiwać dojrzewające łany i uśmiechnięte pola i bogate kalifornijskie sady i rozkoszne winnice. Coraz jaśniejsza, coraz weselsza, coraz łagodniejsza okolica, coraz większe bogactwo natury, zbierane przez człowieka.

Aż gdzieś, koło Auburn, w maleńkim, skromniutkim, ogródku stacyjnym ujrzałem pierwsze dwie amerykańskie palmy.

Ale zwolna było ich więcej i lepiej rozwiniętych, pełniejszych, piękniejszych, wspanialszych, gdzieniegdzie i cyprysy się pojawiły. Miejscami było ich w ogródkach tyle, była taka gęstwina, że poza nią kryły się budynki stacyjne, że nazw miejscowości wprost odczytać nie było można. A mimo dość wczesnej lipcowej pory, dokoła ciągnęły się już uprzątnięte pola i świeciły ścierniskami świeżemi, nad któremi tu i ‘ówdzie dumały drzewa cieniste, rozrośnięte. Jak u nas, jak nasze grusze polne.

Byliśmy już w błogosławionej, od' natury hojnie obdarzonej krainie, w „ogrodzie Ameryki‘\

W wagonie zaczyna być corąz gwarniej; przeminęła już stęąszna spieka południa; umysły się rozjaśniają, oży-

wiają; słychać gwar rozmów coraz głośniejszych; z sąsiedniego wagonu dolatuje śpiew miłosny, do jakiejś „sweet Mary“ czy „sweet Betty“ zwrócony, a po nim oklaski słuchaczy. c

Wzdłuż toru spostrzegam rzeczkę wijącą się bystro wśród pól. Stoją nad nią farmy piękne, gdyż upstrzone pięknemi, barwnemi reklamami.' Na prawo i na lewo odgałęziają się liczne tory, widać szeregi wagonów, lokomotywy zwolna krążące, dzwoniące ustawicznie, szopy i magazyny kolejowe; dojeżdżamy widocznie do jakiegoś większego miasta, do jakiejś stacji ważniejszej. Pociąg wreszcie wpada w drewnianą, żółtą halę stacyjną i staje. To Sacra-mento, stare Sacramento, stolica stanu Kalifornji.

Jakoś mieszkańcy są mniej przedsiębiorczy tutaj. Może bogata natura nie zmusza ich do wysiłku, do amerykań-. skiego handlowania, do businessu od lat najmłodszych; Gdyż ani tu, ani na innych przystankach nie widzę chłopców z koszykami pomarańcz i bananów, z ice-cream-co-nes, od których roi się w stanach wschodnich i środkowych. Szkoda! A stoimy przecie dość długo i niejeden mógłby business zrobić!

Miasta nie widać stąd zupełnie; zasłonięte jest budynkiem stacyjnym. Dopiero po opuszczeniu stacji, po przekroczeniu żelaznego mostu ruchomego,w mogę na nie spojrzeć. Trochę za krótko ! Widzę tylko szeregi liczne dachów lśniących w przedwieczornem słońcu; widzę parę wież i parę kopuł kościelnych, jedna wieża przypomina najzupełniej naszą smukłą jasnogórską, jedna kopuła, wyższa ponad inne, kopułę kościoła św. Piotra w Ęzymie i całe miasto kryją mi znów drzewa podmiejskich ogrodów, kryją ^ niewielkie, zgrabne, podmiejskie wille stojące tuż obok kolejowego toru.

Za miastem zaczynają się pola, a właściwie bagna jakieś ogromne, sięgające aż po granice horyzontu, bagna

zarosłe gęstwiną wielkich, zielonych trzcin, szuwarów falujących wciąż w podmuchach wiatrów zachodnich, od oceanu. Niekiedy tylko jednostajność ich przerwie mała stacyjka, jakiś ogródek pełen palm, drzew o kształtach najrozmaitszych, najbujniejszych. Ale tuż dalej zaczynają się znów niezihierzone gęstwy wielkich, zielonych trzcin. Zwą je tutaj podobno „tule“.

W stronie, gdzie słońce zaczyna zniżać się coraz bardziej, spostrzegam błękitnawe sylwetki gór. Powoli zbliżają się coraz bardziej, dochodzą do toru, kończąc wreszcie trzcinowe gęstwiny.

Wiatr od nich zaczyna mieść w oczy drobny pył wykopów; oziębia się znacznie; słońce powoli chowa się, już poza wierzchołkami, rzucając jeszcze na niebo złotą zwolna ciemniejącą zorzę, na której tle rysują się wyraźnie ostre fioletowe grzbiety górskie. Tuż przy torze pojawiają się liczne domki.

Nagle pociąg staje, widzę tuż obok jasno szarą wstęgę szeroko rozlanych wód, jakieś zielonawe, zdaje się, wysepki.

Czyżby już mbrze? San Francisco Bay? Tak wcześnie? Przecież dopiero około dziesiątej mieliśmy być na miejscu !    .    _

Zdaje się jednak, że tak. Wtem nagle pociąg rusza i wolno wjeżdża na jakiś pomost, na żelazny, stalowo-

szary prom. #

Parę uderzeń dzwonu lokomotywy, urywany ryk syreny i ruszamy. Słychać tylko jednostajny, mrukliwy głos maszyn.

Wychodzę z wagonu na pokłaS promu. Jest już prawie zupełnie ciemno. Zdaleka odbijają się tylko od zatoki czarne pasy brzegów’, a na promie lśnią czerwone, zielone,

barwne światełka w" izdebce maszynisty.- Zwolna zbliża się brzeg przeciwległy; wracam na moje miejsce w wagonie Powoli drapie się pociąg na pomost i na brzeg; lokomotywa zaczyna dzwonić, ruszamy. Zdaje się, mylfłem srę, sądząc, że już San Francisco. Gdyż oto po paru nadbrzeżnych domkach, po paru światełkach w oknach dostajemy się znów na pola jakieś, cży łąki. Pytam konduktora, gdzie jesteśmy.    .    •

Myliłem się rzeczywiście: przejechaliśmy tylko szerokie ujście rzeki Sacramento River, cieśninę morską nieled-wie, zwaną Straits of Carąuinez. Do San Francisco jeszcze dość daleko.

*

Zaczynam się nudzić, potem niecierpliwić. Okolicy już nie widać zupełnie; w wagonie nie jest nadzwyczajnie jasno i czytać nie można. San Francisco jeszcze niema i niewiadomo, kiedy będzie; choć wedle rozkładu jazdy mógłbym już być najwygodniej w hotelu. Konduktor też niebardzo wie. Mijamy jakieś miasta, jakieś stacje, których nazw zresztą nawet szukać mi się nie chce.

Aż wreszcie pociąg staje; po wagonach przebiega konduktor, krzycząc, aby wszyscy wysiadali i szli na prom.

To Oakland. Po drugiej stronie jest San Francisco Union Ferry Depot. Nareszcie!

Z promu widać setki, tysiące świateł na brzegu przeciwległym. Gdzieś migają latarnie morskie...

To San Francisko Bay, to już Wielki Spokojny

Ocean !

* SAN FRANCISCO

MISSION DOLORES

»

o całej Kalifornji fozsiane są stare kościółki i klasztory.

Nazywają je misjami. Niektóre to bogato założone,, strojne budowle, z ogromnymi dziedzińcami, z portykami, ze sklepionymi podcieniami na rzędach filarów. Rozsiadły się szeroko białemi kolumnadami, płaskimi, czerwonymi, dachówką krytymi dachami. Wznoszą się ku niebu krętą, po kilkakroć gnącą się linją swych ścian szczytowyęh. A wokół nich zielenią się soczyste winnice; wokół uśmiechają 'się w łagodnem, cudnem kalifornijskiem powietrzu . sady, ogrody i łąki. Niektóre zaś to niewielkie, skromne domki, małe kościółki o niewyszukanych malowidłach, o naiwnych ozdobach. Ot, jak kto umiał budować i jakie miał środki potemu. Ale wszystkie mają pogodną, radosną architekturę „misyjną¹', jaką tu wprowadzili ci starzy, hiszpańscy zakonnicy.

Minęły hiszpańskie czasy w Kalifornji bezpowrotnie.'

* Miejsce dumnego a leniwego, gwałtownego a szlachetnego Latyna zajął kupiecki, wyrachowany anglo-sas. Nie powstają dziś nowe misje w Kalifornji: zwolna zajmują ich miejsce skyscrapery. Nie słychać już szlachetnej, poważnej mowy grandów kastylskich; zastąpiły ją gardłowe, urywane, nerwowo kupieckie anglo-saskie dźwięki. Zabrakło pod kastylskiem słońcem wykwitłej poezji; nieubłagany przyszedł kupiec i plantator.

Ale po dziś dzień po całej Kalifornji pozostały te dawne, na tym głuncie [wspomnień pełne ślady. Dawne,.

wszak sto lat w tych stronach, to tak, jak u nas tysiąc! Pozostały białe mury misyjne.

Na jednym z tylu pagórków, na których stanęło San‘ Francisco rozciągnęła się szeregiem domów świeżych, znać niezbyt dawno postawionych i pod rząd stojących, ulica Dolores, Dolores Street. Już przyszedł w nią wiek dwudziesty*; nawet w bruk uliczny betonowy tor dla samochodów wstawiono.

Ale tuż za bid Mission Dolores Market bieleją szaro-żółtawe ściany, płaskim południowym dachem przykryre. Obok drzwi wysokich, półokrągłych górą okien kilka; na piąterku tylko małe, malutkie otwory okienek się czernią i obok mur ogrodowy. Jakgdyby żywcem skądś z Apeninów dom przeniesiony. A obok niewielki, skromny, z małymi wykuszami szczyt „misyjny" gięty linją nierówną, tu i tam, jak gną się grzbiety tej starej ulicy w San Francisco.

...Mały,“ skromny kościółek. Znać, to niekształcony majster go budował. Niewielki drewniany, naiwnie.złocony ołtarz; dużo barw różnych, dziś, z czasem, wyblakłych, spłowiałych; po staroświecku malowane obrazy... Przypru-szony wspomnieniami staremi. Jakieś tablice i napisy z przed stu, z przed kilkudziesięciu lat.

Bocżnemi drzwiami wchodzę w niewielki cmentarzyk, drewnianymi sztachetami okolony. Cały -w trawach bujnych zielony; cienią go brzozy i innych drzew parę. Kilkanaście płyt cmentarnych. Na największym kamieniu napis :

Don Louis Antonio Arguello 1784—1830

To grobowiec pierwszego meksykańskiego, gubernatora.

Niby niedawno! U nas byłoby niedawno, a jednak tu, jak to dawno, jak dawno! Jeszcze przechadzali się tu

hiszpańscy padres i dobrotliwie uśmiechali do współpracujących miedzianych Indjan. Jeszcze tylko język hiszpański panował. Jeszcze ani śnił kto, że jakiś Yankes przyjdzie i zacznie budować drapacze i zwolna, zwolna znikną poważne. uroczyste dźwięki hiszpańskie i przyjdzie nerwowy, suchy język Yankesów.

Ale gdy trzęsienie ziemi waliło skyscrapery, a pożar najwspanialsze gmachy pożerał, to ten mały kościółek powstrzymał płomienie i u stóp swoich zniszczenie zatrzymał.

I przeto dziś czczony jest. Jeszcze więcej niż za dawnych czasów meksykańskich. Ten mały, skromny kościółek, to skromna Misja Dolores.

CHINATOWN

Kto. był w San Francisco, a nie widział Chinatown, chińskiego miasta, ten nie widział bodaj czy nie' najciekawszej dzielnicy. Minęły wprawdzie lata z przed trzęsienia ziemi, gdy żółtoskórcy zabudowywali się tu, jak w jan-ce-kiańskich okolicach, gdy w wąskie, brudne uliczki niebezpiecznie prawie było zapuszczać się wieczorami, gdy palarnie opium i wszelkiego rodzaju podłe dziury kwitły i rozwijały się w najlepsze. Dziś Chinatown ma ulice proste, szerokie, jakich niejedno z miast naszych pozazdro-ścićby mogło; dziś wznoszą się tam domy, z których niejeden na pierwszorzędnych, europejskich ulicach mógłby stanąć ; dziś są tam sklepy, są bazary, są wystawy lśniące od przepysznych wyrobów wschodnich (y. tu właściwie zachodnich), od jedwabiów złotem szytych, od porcelan wspaniałych, od, bronzów, od wyrobów z kości słoniowej. I miejscami tylljo w jakiejś bocznej uliczce, w jakimś skle-

pię, w jakimś zakątku znajdą się ślady tych dawnych chwil, -

niechlubnych wcale.

¹ •

Ale i w tem odbudowanem mieście, w tych nowych.

murach jest mnóstwo rzeczy ciekawych, o wiele, wiele więcej, niż w Chinatown nowoyorskiem, chicagowskiem, czy któremkolwiek innem w Ameryce. To też, o ile w Nowym Yorku sam się włóczyłem po dzielnicy skośnookich żółtoskórców, o tyle tu udałem się tam w całem towarzystwie, oprowadzanem przez „fachowego" przewodnika, z wyprawą, urządzaną codziennie wieczorem w San Francisco przez Sdn Francisco Sight Seeing Co (Farę one \ 4oll#r).

■ Skusiło mnie zwłaszcza to, że, jak prospekty głosiły, mieliśmy włóczyć się półtrzeciej godziny po świątyniach, domach prywatnych, dawnych palarniach opjum, warsztatach chińskich; mieliśmy oglądać Chińczyków przy pracy, przy zabawie, słyszeć ich śpiewy, ich muzykantów, mieliśmy, bo ja wiem wreszcie co! Prospekty głosiły tyle! Do tego wykład „fachowca" znającego Chińczyków, język chiński i wszelkiego rodzaju chińszczyzny równie dobrze, jak Chińczycy sami!    *

Pomylcie sobie ! 1 to wszystko za jednego, jedynego dolar'a! Czyż nie za bezcen, za śmiesznie drobną sumę w poróvvnaniu do tego, co- uzyskać, mieliśmy ?

•Byłem już wprawdzie w Chinatown dwa dni temu w niedzielę popołudniu, oglądałem pokręcone, pagodowe dachy domów, oglądałem parę wystaw, oglądałem potwornie brzydkie facjaty Azjatów, ich skośne, biegające oczka, ich tułowie powpakowywane w czarne, ubrania, ich suwany chód w pantoflach; piłem herbatę w japońskiem „tee par-. lor“; ale to wszystko było popołudniu, nie miało tego matowego i ciemnego, a jednak pożądanego przy zwiedzaniu tonu, jaki noc dopiero daje.

Więc przed godziną ósmą wieczór, w czasie prospektami ogłoszonym, znalazłem się na pierwszorzędnej ulicy

14

STEFAN WŁ. BRYŁA: AMERYKA

210

0

_ miasta, na Market Street, obok domu zwanego Cali Bu-ilding.

Widocznie ciekawych jest dość, i to codziennie, gdyż stały pod budynkiem trzy wielkie samochody, z których każdy mógł pomieścić po trzydzieści conajmniej osób i dość ludzi już na nich było. Ale dwaj gentlemani w mundurowych czapkach z firmą przezacnej l^an Francisco Sight Seeing Company, wykrzykiwali wciąż w uszy przechodniom, że jest to jedyna okazja zwiedzenia takiej osobli-. . , wości, okazja, której pominąć absolutnie nie należy, wciskali w ręce prospekty każdemu kto chciał i kto‘nie chciał,

. ciągnęli, gwałt czynili. I wciąż ktoś nowy drapał sif na nieco za wysokie stopnie samochodu.

Aż zaczęto się niecierpliwić. Gentlemamw czapce wskoczył więc na wóz, palacz za njm i ruszyliśmy. A „najlep*-szy na świecie" znawca chińszczyzny zaczął przez megafon tłumaczyć, jakie to dobrodziejstwo nam kompanja. wyrządza, wioząc za bezcen do Chinatown, ba, pod jego, jego znakomitem przewodnictwem. Od czasu do czasu przerywał tylko swoje chińskie gadanie, zwracając -uwagę na' jakiś drapacz chmur, czy jakiś inny budynek.

Zresztą nie jechaliśmy długo. Parę dość w^kićh ulic;

(jak na San Francisco, u nas byłyby z nich najpierwszej niemal szerokości) oświetlonych coraz mniej, parę skrętów . i stanęliśmy przed jakimś sklepikiem. Wyskoczył przewodnik i zaczął stukać w szyby; wyskoczyliśmy za jego przykładem paczką sporą, oczekując otwarcia" podwoi.

Zapomniałem dodać wyżej, że znakomity mąż opowiedział nam już poprzednio pokrótce historję tej chińskiej rodziny, do której w gościnę udawaliśmy się. Właściwie tylko pół-chińskiej, gdyż...

...Gdyż była swego czasu jakaś miss Lilian Harding, czy Betty Smith, białoskóra panna, która wzgardziła białoskórą młodzieżą płci męskiej, a upodobawszy sobie przybysza z żółtego zachodu, pana Wan-Tan-San, ochrzcić -mu.

się poleciła i serce i rękę mu oddała. A teraz wraz z mężem handel chińskich osobliwości prowadzą i gościom, zwiedzającym Chinatown, łaskawie się ukazują.

Ale mówiąc szczerze, nie wiem czy lepszy interes robi zacna ,komp*anja na tej czcigodnej parze, czy czcigodna para na zacnej kompanji. Zdaje się, że ręka rękę... Bo oto poco mąż, w chińszczyźnie biegły, wprowadził

nas tutaj ?

Po stukaniach i pukaniach otwarto nam drzwi i siąść proszono. W sklepiku, składającym się z dwu niewielkich izdebek, stały (fokoła małe zydeJki, na których miejsca czcigodna gospodyni nam wskazała. Zaiste czcigodna, tuszą przedewszystkiem. Przebrała się na wieczór, na przyjęcie gQŚci, w jakiś paradny chiński strój, w jakąś białą

bluzę i białe szarawary i ledwo' poruszać się mogła w swych chińskich pantofeleczkach, które zresztą wcale nie-chińskiej mikroskopijności były.

*•

Siedliśmy rzędem. Obok niewiasty, z tyłu, w kącie (oczywiście) stał szanowny pan małżonek, którego żółto- * skorej figurze,, niemniej dobrze wyglądającej o wiele bardziej do twarzy było w stroju państwa niebieskiego, niż jego białej małżonce, a który był tak szpetnie brzydki, jak prawdziwy Chińczyk być powinien. Obok dreptała czternastoletnia może dziewczynka białawo-żółtawm, oczywiście na przyjęcie wieczorne również wr szarawary chińskje przybrana ; a wreszcie na jakimś małym stołeczku, prawdopodobnie również chińskim, choć całkiem po amerykańsku wyglądającym, siedział chiński dwuletni bęben, wytreso-• wany widocznie do bawienia się grzecznie i ładnie chińskiemu zabawkami podczas codziennej kilkunastuminuto-wej wieczornej wizyty, urządzanej przez przezacne towarzystwo San Francisco Sight Seeing Co. (Farę one dollar.

14*

Go with us and see it all. We pay all tips you will have to pay if you don’t travel with us), tj.: (Opłata jeden dolar. Chodź z nami, a zobaczysz wszystko. My płacimy • * •

wszystkie napiwki, jakie musiałbyś zapłacić? nie udając się

z nami).

A wizyta trwać miała minut kilkanaście,' oczywi

ście, aby lepiej zapoznać się z... nie wiem dobrze z czem. Chyba z zawartością sklepu chińskiego, pozostającego w traktacie handlowym z San Francisco Sight Seeing Co (Farę one dollar. etc).

Zaczem siedząc na stołkach oglądaliśmy sklep. Jedna osobliwość w nim była. Na słupkach misternie powykrawanych w ząbki centowym ppwnie kozikiem, rozpięte było płótno jakiegoś namiotu. Poęatem..-. pozatem to, co w podobnym sklepie znajdować się może: . papiery z chińskiemi ozdobami (i angielskimi napisami), zabawki chińskie (prawdopodobnie „madę in Germany"), materje chińskie, (nie znam się na materjach,' więc nie chcę świadczyć o nieskalanie chińskiem pochodzeniu) i jeszcze przeróżne chińszczy-. «zny. Ach, zapomniałem ! Było jeszcze kilkanaście jakichś flaszek, (pustych ! pustych! bez żadnych złych myśli, prze-zacni czytelnicy!), ozdobionych nader hojnie-jakąś brudną ziemią, mieszczącą srę w sztdannej masie, i powyginane w kształty, nawet dziwaczniejsze, gorsze nawet od najautentyczniej chińskich.

Przewodnik/mąż w chińszczyźnie biegły, zabrał głos: wykład o chińszczyźnię. rozpoczął, o chińskich rodzinach, o chińskiem życiu, o zwyczajach chińskich. Z uważnem przejęciem słuchaliśmy słów jego. Powiedział zatem pć> "raz wtóry mąż czcigodny, iż dzisiejsza pani Wan-Tan-San, którą mamy dziś zaszczyt oglądać, gruba niewiasta w szarawarach zrobiła dyg wdzięczny, słodko się uśmiechając, * zwała się, zwała się... jakoś zupełnie po amerykańsku, dobrze już nie pamiętam, że upodobała sobie żółtoskórego kawalera pana Wan-Tan-San i oddała mu rękę i serce, że teraz mają dwoje najmilszych dzieci i... zajmują się sprzedażą chińskich osobliwości. My zaś u,tej dobranej pary, zasługującej na rzetelne poparcie ze strony P. T. publiczno-

, Mówiła, że żyli szczęśliwie i błogo, gdy nagle przyszło trzęsienie ziemi, gdy całe „chińskie t miasto" poszło w gruzy, gdy szklane flaszki i szklanki, które ktoś tam .właśnie odlewał, zostały pogniecione, poniszczone... właśnie parę ostatnich ' z tych flaszek jest na sprzedaż w sklepie, parę ostatnich pamiątek z dni-strasznych więc może kto kupi; ona sprzeda tanio, bardzo tanio, gdy oni zamieszkać musieli w namiocie, który właśnie w sklepie oglądać możemy (który... o nie!...'którego nabyć nie można, gdyż on pozostanie na zawsze, chyba, że... kto zań dużo, dużo da). A na zakończenie $wej przemowy wręczyła każdemu po trzy fotogpafje na pocztówkach: swoją przed ślubem w „cywilizowanym" stroju, swoją po ślubie w chińskich szarawarach i wspólną w sklepie, z własnoręcznymi- podpisami w dodatku! Może kto kupi, tanio, po dwadzieścia centów tylko!    ,

ści możemy coś na pamiątkę zakupić. Kończy swój wykład • i daje nam" piętnaście minut czasu na zakupno.

A na uzupełnienie tego wykładu znakomitego uczonego, w chińszczyźnie, o chińskiem życiu domowem, chiń-. skich zwyczajach i obyczajach, dodała parę słów matrona czcigodna.

A potem, aby nas prawdopodobnie zapoznać z wyro- . bami chińskimi, zaczęła pchąć każdemu w ręce zabawki, papiery, chińszczyzny najrozmaitsze, zachwalać, imponować dobrocią i taniością towarów.

Dopomagał jej w tern dzielnie szanowny pan żółto-skóry małżonek WanrTan-San, wyciągając z półek nowe pudełka; ‘dopomagała miss Wan-Tan-San, drepcąc dokoła nas z pamiątkami; dopomagał bachor dwuletni, bawiąc się coraz to inną zabawką i gościom pokazując w wyciągniętej ręce; dopomagał nasz przewodnik uczony, spoglądając wciąż.ku miejscu, gdzie tkwił napis ogromny: „Tu zapoznajecie się z chińskiem życiem domowem najzupełniej bez-

płatnie; w zamian za to ‘każdy z was kupić coś pę-winien!“

A my siedzieliśmy z chińską zaiste cierpliwością całe dwadzieścia minut, przypatrując się „chińskiemu życiu domowemu i studjując chińskie zwyczaje i obyczaje*¹. . Wreszcie i handel się urwał i przewodnik dał hasło do dalszego .zwiedzania.

Przeszliśmy, na drugi róg ulicy. W dość ciemną noc słabo tylko rysowały się na niebie powykrzywiane pago-,dowe dachy, cienkie słupki, ozdoby dziwaczne. Dopiero dalej gdzieś ujrzeliśmy dwie, czy trzy ogromne latarnie, barwne, pstre swojemi barw*ami, pstre swoim deseniem m smokowatym, a obok zajaśniały ogromne wystawy z chiń-szcżyznami. Mąż biegły w chińszczyźnie nie wygłaskał tu ⁻jednak tak długiego i tak cennego wykładu, jak w sklepiku pierwszym’; powiedział tylko wprost: „Oglądnijcie so1 bie bazar chiński firmy Sin-Fat Co*Inc. i zakupcie, co chcecie. Daję wam znów dwadzieścia minut czasu. ^Jedyna okazja!"

Oczywiście nie wątpię, że wspaniałomyślność ta była-najzupełniej bezinteresowna. Chodziło przezacnemu prze-* ‘wodnikowi z San Francisco Sight Seeing* Co (Farę one dollar etc.) o to, by goście zapoznać się mogli najdokładniej z chińskimi wyrobami i by parę* ich próbek wywieźli" z San Francisco do swych domostw, by wykłady bezcenne w niepamięć nie poszły.

Ten bazar to był*bardzo solidny bazar. Mieścił się na trzech piętrach, wypełnionych szczelnie chińskipń jedwabiami, haftami, bronzami, porcelaną; dalej zabawkami, chińskiemi mydełkami, także meblami, obrazami, dzwonkami, bo ja wiem,.ćzem wreszcie; cały chaos, cała orgja przedmiotów, ■ kształtów, barw najrozmaitszych, natłoczonych w tak niemożliwy sposób, że co krok uważać trzeba, by nie wpaść na szklanki, lub nie potłuc porcelan. Ale Chińczykowie wszędzie krążyli w pół chińskich, pół euro-

SAIST FRANCISCO

215

pejskich ubraniach, oczywiście, by kto nie stłukł przypadkiem jakiejś wazy. W uczciwość zwiedzających bowiem nie wątpią najzupełniej. A wszystkie Chińczyki mają już zupełnie ucywilizowane głowy, bez warkoczów, od czasu udałej rewolucji, którą jeszcze czczą i wielbią mnóstwem powywieszanych obrazów i obrazków z chwil- walki, obrazków, które w konkursie z naszymi jarmarkowymi mogłyby śmiało odnieść nagrodę... drugą (o ile byłoby tylko dwu spółzawodników).    •

Wyszedłem ze sklepu nieco prędzej, niż reszta towa-. rzystwa i przystanąłem na rogu, przypatrując się wystawie. Wtem gentleman jakiś podszedł do mnie, ofiarowując sw⁷e usługi jako przewodnik po Chinatown, przyskoczył ja-. kiś drugi, zbliżać się zaczął trzeci, a każdy z nich, jak się dowiedziałem, był najlepszym znawcą chińszczyzny i ofia-₉ rovvywał się oprowadzić mnie i wszystko objaśnić lepiej od innych. A gdym oświadczył, że ja mam już także znakomitego* męża, który mnie z całem towarzystwem oprowadza, skłonił się lekko każdy z napotkanych uczonych i wyrzekł:

* „Thank you“. .

Jednak grzeczni i sympatyczni są ci amerykańscy uczeni w chińszczyźnie biegli! Prawda ? — tylko — za co oni mi dziękowali ?

A tymczaserft ze sklepu wyszła i reszta towarzystwa, żegnana przez Chińczyków, obładowana paczkami,, obdarowywana jeszcze przy wyjściu pocztówkami z firmą Sin-Fat Co Inc. „największego wschodniego bazaru w Ameryce", na miłe wspomnienie pozostawionych Chińczykom • groszy. P-rzecież adres jeszcze przydać się może!

Przewodnik zaś, uczony największy, oświadczył nam, że już chińskie wyroby poznaliśmy wystarczająco i że do sklepów nas już prowadzić nie będzie. Teraz pójdziemy gdzieindziej, pójdziemy ta‘m, gdzie przez lat szeregi opjum * palorfb. Zakazano obecnie tego szlachetnego środka oszo-

łamiania się w Stanach Zjednoczonych; tern ciekawsze jest to miejsce.

Słusznie!... Idziemy.

Po drodze mamy sposobność poznać jeszcze lepiej, jaką to nieocenioną siłę naukową dała nam do pomocy San Francisco Sight Seeing Co (Farę one dollar etc.).

*•’    Oto przystajemy na chwilę przed oświetlonem oknem,

poza którem widać na ścianach lustra w białych ramach, a przed lustrami białe powykrzywiane krzesła, a na krzesłach postacie siedzące, strzyżone przez chłopców żółto-skórych. A przewodnik objaśnia nas, że to golarnia chińska.

O! On wszystko wie.

Znów przystajemy na chwilę przed oświetlonym lokalem, w którym za ladą stoi nieruchomo jakiś przeraźliwie brzydki gentleman żółtoskóry, a na stołkach siedzą też nieruchomo pięknością mu równi inni gentlemani w czarnych świecących ubraniach, szczelnie pozapinanych na guzy wielkie i pykają fajeczki; przed nimi stoją szklanki* jako-weś. A przewodnik objaśnia nas, że to bar. szynk chiński.

O! On wie wszystko ten nasz przewodnik! Szczęście, żeśmy • ha takiego trafili!

Przechodzi jakiś chiński piętnastoletni móże chłopak. |jCrzyczy mu nasz przewodnik: „How do you do?“#i poufale klepie go po ramieniu. O! jak on znh doskonale Chińczyków !f Osobiście! Ten nasz nieoceniony przewodnik!

Przechodzimy obok jakiegoś domu, gdzie całe piętro jest oświetlone. Mówi nam, że tam mieszka jeden z jego przyjaciół Ha-Kun-Sun. z którym to znakomitym Chińczykiem łączy go przyjaźń serdeczna od lat szeregu.. 0! Jak on doskonała zna Chińczyków, ten nasz nieoceniony prze-. wodnik — starych, młodych, możnych, biednych — wszystkich, wszystkich!

Ale oto znów rozpoczyna wykład. Słuchajmy ! Bo oto już niedaleko owe wspomnienie ponure, pełne duchów, •„ ' mar, stara palarnia opjum.

Stoi w tej stronie Chinatown, która po części pozostała jak była dawniej, przed trzęsieniem ziemi; ściśnięta, dziwna, tajemnicza, pełna jakichś krytych, wąskich, długich korytarzy, .przejść nieznanych obcemu, przejść, w których labiryncie zgubić się mógł i zgubić się musiał intruz każdy. A właścicielem tej palarni jest biedny, bardzo biedny Chiń-• czyk, który nam sam objaśniać będzie wszystko;

Skręcamy raz i drugi. Ulice wciąż proste, szerokie, nawet skwer - jakiś otwarty po drodze. Gdzież to stare miasto chińskie?

Ale przecież jesteśmy chyba na miejscu. Bo oto sucha postać przewodnika wciska się nagle w drzwi wąskie. Idziemy za nim.    ^

Nareszcie! Jesteśmy na miejscu rzeczywiście. Bo oto wchodzimy w jakiś ciasny drewniany korytarz, ciemny, ponury. Gdzieś tylko jedna i druga świeczka zamigoce swem żółtem światełkiem; gdzieś tylko widzę tuż przed sobą na czarnem tle nieco czarniejszą sylwetkę przewodnika, który w tajemnicy tego miejsca milknie, swój cenny wykład kończy niestety.

Idziemy chwil parę w milczeniu zupełnem, w ciemności. Słychać tylko głuchy odgłos stąpań po deskach podłogi drewnianego korytarza.

• Wtem stajemy; tuż przed nami rozlega się urywane,, głucho brzmiące stukanie.

Na znak ten roztwierają się drzwi, a raczej parę desek zbitych, zamykających koniec korytarza drewnianego. Pada j^rzez nie światła przyćmio.nego trochę, od małego kaganka zapewne; poza tern z poza przewodnika widzę tylko ciemność jednostajną, jaśniejszą ledwie trochę od czarnej ciemności, w jakiej dotąd byliśmy. Słyszę parę zdań. zamienionych jakimiś dziwacznymi, niezrozumiałymi dla mnie dźwiękami. Bo nasz przewodnik mówi przecie po Chińsku, jak po angielsku! Nieoceniony, nieoceniony człowiek !

Wreszcie cień usuwa się na bok; przewodnik wcho- *

• dzi do środka; ciśniemy się za nim. Widać niewiele; przy jednej ścianie tylko stoi mały drewniany stoliczek bez żadnych ozdób ; ńad nim w ścianie jakiś kamień, dalej kawałek marmufu w średnicy pół metra może mający, ■ w ramy drewniane oprawiony; przy nim stoi świeczek parę, a na stoliku trochę szpilek chińskich, parę kłódek nadzwyczaj- * nych i innych pamiątek dla turystów.

Rozglądam się po komorze: Ściany poozdabiane papierowymi smokami, gryfami, djabłami, zwierzętami powykrzywianemu w prawdziwie chińskie sposoby, mordującemi się wzajemnie, tańczącemi, wyprawiającemu najprzeraźliwsze łamańce. Oczy zwolna przyzwyczajają się do mroku. Dzikie potwory występują coraz wyraźniej; zwracam się znów w stronę kamienia i spostrzegam nad nim pełen błędów angielski napis:

„Byłem dawniej bogaty. Obecnie w U. S. A. (Stanach Zjednoczonych Ameryki) palenie opjum jest zakazane. Zubożałem zupełnie. Nam żebrać nie wolno, ale może'kto kupi u mnie pamiątki".

Spoglądam na tego „dawniej bogatego" człowieka. •

W tern dziwnem, ciekawem otoczeniu on jest najciekawszy. Starszy już, zdaje się; lat dokładnie wyczytać nie można; skośne czarne oczka biegają, skaczą ustawicznie nerwowo, na tle podsiniałych oczodołów; wszystkie muskuły twarzy drgają też bez ustanku; krzywiąc usta w ciągłym słodkim, cierpliwym, ach strasznie cierpliwym uśmiechu starego Chińczyka. Taki uśmiech przetrwać może na twarzy* chyba i w chwilach radości i w chwilach żalu, smutku, rozpaczy; kryć potrafi każde- uczucie ludzkie; drgające gdzieś wewnątrz, nie przedostające się po« ża wał nieprzenikniony • tego słodkiego, wiecznie słodkiego grymasu twarzy. ,

Zbliża się do kamienia oświetlonego, przewodnik, mąż biegły w chińszczyźnie, i oświadcza, że odstępuje mu głos/ .zwłaszcza, że chodzi o wytłumaczenie kamienia marmu-

■rowego, który przed wiekami praojcowie właściciela dzisiejszego od któregóś z bogów uzyskali i który przeto większy jest i droższy ponad wszystko, c.okolwiekbyśmy zań dawali, droższy tem bardziej, że wybite są na nim w zygzakach żył marmurowych twarze i postacie ludzkie i zwierzęce.

Chińczyk zaczyna mówić z tym swoim słodkim, wiecznie słodkim uśmiechem.na ustach. Pokazuje jakiś punkt kamienia i mówiąc „to jest stary człowiek", obwodzi palcem po jednej z plam marmuru,'w której staram się doj- . rzec coś podobnego do kształtów ludzkich. Niech mu będzie ! Nie chcę psuć mu złudzenia; bo oto zwraca się do nas z dziecinną wiarą w to, co mówi, uśmiechem swym słodkim z błyskami dziecinnej radości w oczkach, biegających po naszych twarzach, jakby mówił: „Widzicie tego starego człowieka, nieprawdaż? Widzicie go dokładnie?" Dobrze, dobrze staruszku poczciwy! Widzimy go, widzimy!

A Chińczyk stary widzi to nasze potakiwanie i wskazuje inną plamę i mówi: „To jest pies!", a potem jeszcze inną i. mówi: „To jest twarz dziecka!" i powoli przestaje zwracać uwagę na nas słuchających i cieszy się, jak dziecko, co znalazło drogą sobie zabawkę, cieszy się, znajdując w żyłach kamienia coraz to nowe twarze, coraz to '■•inne zwierzęta. A z nim zaczynamy szukać i my i ożywia się stary, wytarty kamień. Są, są! Widzimy! Są bohaterowie i dzieci małe i potwory najrozmaitsze. A stary Chińczyk milknie nagle, kończy swoje opowiadanie i z triumfem uśmiecha się tkliwiej jeszcze do swych widzeń, które w mgłach opjumowych odurzeń sobie wykołysał; skośne czarne oczka biegają mu żywiej jeszcze... Stoimy chwilę cicho...

Czas odejść; czas pójść dalej w Chinatown, w inne zakątki*. Mąż uczony daje hasło do odwrotu; jeszcze tylko osób kij^a rzuca staremu parę sztyk monety w zamian za pamiątki, za szpilki, za ozdoby drobne, które na stole leżą.

STEFAN WŁ. BRYŁA: AMERYKA

220

Pewnie po odejściu wszystkich, zliczy pieniążki i samy w swej ciemnej norze pogrąży się w widzenia wschodnie w mgłach opjumowych...

Opuszczamy dawną palarnię, , przechodzimy znów przez długi, drewniany korytarz, głucho odbijający nasze , stąpanie, wychodzimy na ulicę. Ogarnia nas inne powietrze, chłodzi nieco po dusznej, parnfej palarni opjum. Ale parę kroków dalej skręcamy w boczną uliczkę, a przewodnik wskazuje nam chińską restaurację.

Zaglądamy przez niewielkie okna i tu też widocznie 'zawarto handlowe traktaty. Okna są bowiem niby zalepione papierem jakimś, ale do takiej wysokości, że ponad papierową zasłonę najwygodniej spojrzeć można i wszystko zobaczyć, o ile wogóle jest co do widzenia. Są bowiem stoły nakryte białymi obrusami, .jak w każdej cywilizowanej restauracji; za nimi zajadają Chińczyki, poprzybierane w swe czarne stroje i kręci się gospodarz- czy kelner, i koniec. Żadnych malowideł, nic szczególnego, nic zgoła.

To też po krótkim bardzo przystanku idziemy dalej.. Ale kroków kilkanaście tylko; gdyż oto mąż, w chińszczy-źnie biegły, skręca znów w wąskiej uliczce w drzwi jakieś. Idziemy w jego ślady.

Korytarz krótki; odrazu prawie drapać się zaczynamy stromymi schodkami pod górę. Ale już tu, na schodach,, znać, że nie byle gdzie idziehny; do jakiejś świątyni zapewne. Bo ściany korytarzyka schodowego wylepione są papierami, papierami zdobnymi w smoki pokręcone, w tygrys}?⁻krwiożercze, w byki wściekłe^ walczące z bohaterami w strasznych potwornych maskach na twarzy, tryskającymi rozhukanem życiem swych postaci i dziką grą barw najrozmaitszych.    *

Wchodzimy do jakiegoś pokoiku, oświetlonego paru lampami chińskiemi, na których czerwonem tle przebiegają wciąż ciemniejsze figury ludzi, koni, wozów, ba, automobil nawet się tu znalazł! Także biega w kółko na lampie.

Ściany znów ozdobione mnóstwem postaci dziwacznych, potwofnych niekiedy*; mnóstwem branżowych, czy pobron-zowanych przedmiotów, halabard, dzid, mieczów, sztyletów; mnóstwem pionowych szeregów liter, a jakichś zygzaków z kresek splątanych dziwacznie.

A obok w pokoiku drugim niszą do większego przytkniętym, widać dwa ołtarze ; jeden w tyle, tuż przy ścianie, drugi bliżej na środku. Na obu stoją świece, na obu w naczyniach banany i' pomarańcze, na obu w miseczkach stosy papierów drobnych. A w głębi tylnego, ołtarza, w ściennem wgłębieniu wśród złoceń siedzi złota też zgarbiona postać Buddy, wytrzeszczającego oczy w bezrńyśl-nem spojrzeniu na świątynię.

Musi być trochę nieswojo tutaj, staremu bogu! Mam bovyiem głębokie podejrzenie, że i świątjmię i ołtarz i prze-zacnych kapłanów (o ile są,i o ile o swego boga się troszczą), utrzymuje jakieś towarzystwo amerykańskie, kto wie, może San Francisco Sight Seeing Co (Farę one dol-.lar etc.); mam głębokie podejrzenie, że jedynymi gośćmi w tym pokoiku są turyści białoskórzy, oprowadzani przez znakomitego uczonego.

Zresztą nie chcę oczerniać kalifornijskich Chińczy-• ków. Kto tam ich wie! Może i oni tu czasem zaglądają, djabły żółtoskóre?!

Jest krzesełek wiele, z pewnością nie dla Chińczyków. Siadamy na nich w kapeluszach na głowie; uczony przewodnik bowiem, mąż w chińszczyźnie biegły, oświadcza • paru gentlemanom, odkrywającym z szacunkiem głowy przed Buddą, że w świątyniach chińskich kapeluszy się nie zdejmuje. Jak on wszystko wie, -nasz przewodnik nieoceniony !

• A potem staje przed ołtarzem i rozpoczyna* wykład; wskazuje na pięcfopasową czerwono-żółto-biało-niebiesko-. czarną chorągiewkę i oświadcza, że kilka lat temu była • w Chinach rewolucja, która w miejsce dawnego, żółtego,

ten pasiasty sztandar wprowadziła;' a potem nie traci już czasu na próżne gadanie o zwyczajach i wierzeniach chińskich. Poco ? wszak zwyczaje jużeśmy poznali w sklepach ! Poco ? Wszak jesteśmy teraz w świątyni ! Czegóż, jeszcze zachciewałoby się zwiedzającym ? Dłuższego wykładu ! Wszak jego obecność, jego przewodnictwo za szereg wykładów starczyć nam powinno. Oświadcza więc odrazu, że nas nauczy chińskiej modlitwy.

Owszem, prosimy, prosimy!.

Więc mąż szanowny bierze w • ręce dwa. kawałki drzewa wygładzone nieco i zaczyna uderzać jednym o drtigi, stukając o ile możności jak najgłośniej, przyczem oświadcza,, że stuka (jak on wszystko .wie doskonale) i że ' stuka po to, by usłyszał go staruszek Budda, siedzący na tronie wśród złotych smoków i potworów. Następnie po chwilach paru, po skończonej .modlitwie, upuszcza oba kawałki drzewa na ziemię. Modlitwa nie wysłuchana, bo oto oba kawałki odwróciły się, spadając. Przemyślny naród, te Chińczyki! Drewna upadną odpowiednio, oni już wiedzą, że prośbie ich stało się zadość i mogą spokojnie pójść zajadać swoje szczury z ryżem, swoje kilkunastomiesięczne jaja z ryżem, swoje inne delikatesy z ryżem i popijać herbatą z filiżanek porcelanowych. A gdy nie upadną odpowiednio, wtedy... wtedy także już wszystko w porządku. Wie, że napróżnoby się kłopotał, napróżno starał, więc także spokojnie może swemi pałeczkami 'ryż z miski wybierać.

Ale mąż w chińszczyźnie biegły spieszy się widocznie-.. Oto bowiem kończy swą modlitwę, a zarazem swój wykład, dodaje jeszcze słów parę tylko o jakiejś ozdobie świątyni,, o bananach i ryżu, jakie widzimy .na ołtarzu i sprowadza nas na dół napowrót. Zatrzymuję się jeszcze chwilkę po wyjściu wszystkich i raz jeszcze spoglądam w przymróżonę ślepie złoconemu staruszkowi Buddzie i patrzę na smoki i rycerzy walczących mężnie na papierach obicia ściennego.

Dwie wielkie latarnie rzucają dość . światła na pokój, ale w przedsionku jest trochę ciemno. Poprzez poręcze widzę tylko w dole jaszcze cienie ostatnich gości, goniących da-lej. za przewodnikiem. Trzeba się -złączyć z nimi! Zbiegam więc na dół.

Dobrze, że zbiegam. Bo‘ oto całe towarzystwo zawraca, spiesząc do chińskiego domu, do prawdziwego chińskiego domu. Zobaczymy tam rodziców,- oboje Chińczyków,; zobaczymy małe chińskie dzieciaki; usłyszymy chińskie śpiewy. I to wszystko dzięki nieocenionej kom-panji San Francisco Sight ‘Seeing Co (Farę one dollar etc.), dzięki nieocenionemu naszemu przewodnikowi!

Z wąskiej uliczki, przy której mieści się chińska świątynia, wychodzimy znów na szerszą, skręcamy w drugą też, zdaje się, pierwszorzędną. I tu dokoła widać dość ‘liczne sklepy chińskie, jeszcze niepozamykane mimo spóźnionej pory, widać trochę barwnych latarń, choć zresztą dość pusto. Parę tylko cieni czarnych przesuwa się chodnikami.

Przed jednym z oświetlonych miejsc stajemy.

/*

W dół po schodkach schodzi nasz przewodnik, a za nim całe towarzystwo do jakiejś niewielkiej, ciasnej sionki. Zaglądam przez uchylone drzwi na lewjD do po- • koiku.

•    Jakby to pięknie było, jakiby to był nadzwyczajny naród te Chińczyki, jeśliby zawsze i wszędzie tak wyglądali, jak w tych miejscach, do których my wchodzimy.-Gdyż oto znów widzę żółtą tym razem matronę w białym,

• lśniącym .ubiorze; gdyż oto źhów patrzę na małe czyste, wystrojone chińskie-bobo, wybałuszające w komiczny sposób na mnie obcego swoje biegające oczka; gdyż oto spo-

wy-

•    strzegam niby ułożonego już do snu na sofie kilkuletniego-bachorka, pod lśniącą jedwabną kołderką, wszystko myte, wystrojone, w swych wieczornych, domowych niby strojach, wszystko czyste, czyściuchne.- A żebyśmy wie-

dzieli, że przecież tak¹ jest zawsze, że przecież ta rodzina zawsze w tym samym schludniutkim pokoiku mieszka, że przecież tak może wszystkie chińskie mi^śzkania wyglądają, stoi obok szaika z flaszkami,,' ingredjencjami kuchennegii (zresztą, zdaje się, amerykańskiemi) a na szaragach stos sukien wisi, lśniących,' jedwabnych, ślicznych.

Ale nie wchodzimy tu. Przez drzwi inne, nawprost •wejścia, dostajemy się do jakiegoś większego pokoju.

Bogata musi być ta rodzina* chińska, skoro sebie na • luksus takiego pokoju pozwala! Bo pocóż on jej? Mebli żadnych w nim .niema tylko* krzeseł drewnianych kilkadziesiąt i ławek drew'nianjrch wokoło ścian i jakiś stolik , przed niemi. A wątpię, aby powszechnie zńane San Fran-, cisco Sight Seeing Co (Farę one dollar, No tips etc.) miało cokolwiek z tym pokojem wspólnego. Przecież ono prowadzi turystów w wyłącznie czysto chińskie miejsca;

, pokazuje wyłącznie czysto chińskie osobliwości.

Siadamy na krzesłach. Nasz nieoceniony przewodnik . stawia małe sześcioletnie chińskie bobo na stole i prezentuje nam. Bobo ubrane jest w jakąś różową kurteczkę ’ i długie, szerokre różowe majteczki; aby nas przekonać, że to jest chińczątko prawdziwe, zdejmuje mu przewodnik ■jeden partfofelek, pokazując nam, że obcas jest... po chińsku, na środku stopy, a nie pod piętą. Jak on wsżystko wie, ten nasz przewodnik !    • '

Potem znów zwraca się do drugiego boba, mniejszego jeszcze i znów pokazuje go nam i przedstawia;, a potem namawja, by'nam co zaśpiewał. Alp bobo nie chce, opiera się. Słyszę tylko, jak przewodnik, mówi: „Fajdi, fajdi", jak on doskonale umie po chińsku; wprawdzie nie mam najmniejszego pojęcia, co „fajdi“ oznacza, ale będzie to albo    ’

„nie bój się“, albo „£piewaj“, albo coś podobnego; on wie z pewnością. Ale bobo zdaje się nie słyszeć go, czy nie rozumieć i zaczyna płakać, zanosić się od płaczu.

Ale tymczasem starsze obchodzi gości po kolei i każ-

demu swą żółtą rączkę podaje. Grzeczne bobo ! Ale pomija mojego towarzysza i mnie, przechodząc do obok mnie siedzącej Amerykanki jakiejś, w leciech podeszłej. Czyżbyśmy mu się nie podobali? Ale nie! Po chwili wraca i z nami się wita też; ono tylko z paniami najpierw przywitać się chciało. Grzeczne, strasznie grzeczne, strasznie dobrze wychowane bobo!

Tymczasem przewodnik wygrzebuje skądś jeszcze dwa siedmio, może ośmioletnie chińskie bachorki, starsze więc i śmielsze. Nie opierają się jego „fajdi, fajdi* i zaczynają śpiewać.

Oczywiście z ich śpiewu nie rozumię nic. Nieznane dźwięki, jakieś nieznane sylaby odbijają mi się o uszy. -Melodja ? Przypomina nieco nasze wiejskie śpiewki z tycn smętnych, żałościwych. Pozatem dość monotonna, dość nużąca po chwilach kilkunastu, gdy wciąż te same tony się powtarzają.

Bobo kończy; obowiązkowo klaskamy, co tak je raduje że uszczęśliwia nas śpiewką drugą, równie nudną równie długą i zaczyna zabierać się do trzeciej. Ale przewodnik (o nieoceniony!) chce widzę dać hasło do powstania. Więc bachorek przemyślny nie czeka; chwyta w rączkę znowu żółtą jedwabną torebkę i zaczyna obchodzić nas dokoła. „No tips“, ale małemu bachorkowi, komicznemu chińskiemu małpiątku, nie odmówi nikt przecie! To już ekstra dodatek, bez wiedzy przecie kompanji.

Jeszcze mamy wstąpić do muzykanta, prawdziwego chińskiego muzykanta, który nam zagra prawdziwie chińskie melodje na prawdziwych chińskich instrumentach. Po drodze jednak pokazuje nam przewodnik ceglasto-czerwone długie pionowe papiery, nalepione na domu, na rogu ulicy ozdobione pionowymi szeregami wielkich liter chińskich. To chińska gazeta, którą czytać przychodzą tu mieszkańcy Chinatown, nie znający jeszcze amerykańskich liter. Jak

15

on wie wszystko, jak on biegły jest w chińszczyźnie wszelakiej, nasz nieoceniony przewodnik!

Nagle staje znów. Z poza drzwi przymkniętych, z poza szyb oświetlonych dochodzi nas dźwięk jakiś: chiński muzykant pewnie.

Ale czemuż nie wchodzimy ? Czemuż stoimy? Dźwięki głuszone drzwiami wciąż słychać. My czekamy i czekamy.

Wreszcie drzwi się otwierają. Z głębi, po schodkach zaczynają drapać się pod górę jacyś turyści, inna gromadka,, która wyprzedziła nas tutaj. Wielu, wielu zwiedzających ma widocznie Chinatown!

Zajmujemy ich miejsca. Za stołem siedzi stary, wyschnięty, przygarbiony nieco chińczyk, wystrojony w dawny strój, w długą żółtawą, zdaje się, suknię; przed sobą ma kilka instrumentów muzycznych.

Zaczyna swoje chińskie produkcje. A więc najpierw wyciąga jakąś niby gitarę o dwu strunach i rzępolić zaczyna. Chińską melodję? O tak!... „Yankee Doodle!“

Amerykanie się radują; ktoś brzęczy pod nosem tę „narodową¹¹ śpiewkę; ktoś drugi poświstywać zaczyna;, ktoś trzeci wytupuje nogą takt, nieco za głośno; cały pokoik się entuzjazmuje. A gdy skończył, sypią się oklaski, słychać tupania, stukania laskami, świsty. (To też amerykańskie objawy zadowolenia, amerykańskie brawa !).

Następuje coś chińskiego. Monotonne dźwięki, smutna, powolna melodja, chwilami tylko nieco się ożywiająca. Nie mam najmniejszych kwalifikacyj na muzycznego recenzenta, to też wolę jej nie krytykować najzupełniej. Czuję tylko, że przecież nie Europejczyk ją stworzył, że jakoś ostro, może trochę dziwacznie dla ucha mojego dźwięczy, że obija się o nie tylko, otrąca. Hm ! Chińska melodja!

A potem stary Chińczyk bierze drewnianą piszczałkę, stożkowato rozszerzającą się od ust i gra znów, jakąś inną, równie chińską melodję, o której mógłbym tylko to

samo powiedzieć, co o pierwszej, jakkolwiek nie jest ta sama. Excuse me ! Powtarzam, iż nie jestem muzycznym recenzentem!

Ale przewodnik mówi nam (jako, że on wszystko, wszystko doskonale wie), że profesor (chińczyk jest oczywiście profesorem muzyki) gra na wszystkich możliwych instrumentach, w dowód czego zagra nam jeszcze na jednym. A instrument to, jak mówi mąż w chińszczyźnie (i w muzycznym kunszcie zapewne) biegły, to coś podobnego do fortepianu, tylko, że tony wydobywa się wprost, a nie zapomocą klawiszów.

I z triumfalnym uśmiechem pokazuje nam cymbały, które widocznie tu są tak obce, jak chińskie, melancholijne śpiewki i tak uczonego objaśnienia potrzebują.

Chińczyk zaczyna grać rzecz dziwna melodję jakąś inną, jakąś żywą, skoczną nawet. Ożywiają się jego wąskie oczka, rozjaśnia się brzydka twarz, migają ręce po cymbałach, skacze drobna, chuda figurka; życie w nią wstępuje.

Ale to też melodja ostatnia. Więcej instrumentów staruszek nie ma tutaj pod ręką ; a szkoda, wielka szkoda, bo on przecie na wszystkich gra, na wszystkich jest mistrzem. Przewodnik nam to powiedział, przewodnik nasz nieoceniony.

Stary Chińczyk wstaje i uśmiecha się, uśmiecha się tym samym niezamącenie słodkim uśmieszkiem, jak ów drugi, w dawnej palarni opjum, ściągając, sznurując usta, krzywiąc swą twarz brzydką w strasznie brzydki, a jednak tak słodki, tak wprost nieprzyjemnie słodki grymas, a potem skłania się w radosnej podzięce za oklaski, za brawa, za amerykańskie stukania i świsty. Stoi, i kłania się wciąż, nie prosi o pieniążki, nie sprzedaje pamiątek żadnych; tylko wciąż kłania się, kłania się, aż ostatni z nas upuści jego podziemny pokoik.

15*

Jest już w pół do jedenastej. Noc ciemna dość, chło-dnawa ; na ulicach pusto prawie. Siadamy na automobil i opuszczamy w chwil parę miasto chińskie, miasto tracące swój charakter, swój wygląd, a jeśli jeszcze nie banalnie zamerykanizowane, to tylko dzięki businessowi, dzięki zacnej, nieocenionej kompanji San Francisco Sight Seeing. Co. (Farę one dollar Go with us and see it all. YVe pay all tips you will have to pay if you don't travel with us).

NA OCEANIE SPOKOJNYM

statni dzień w San Francisco był ładny. Słońce ukryte poza szaremi chmurami tydzień cały, przebiło rano mgły ciężkie i ukazało całą piękność miasta „stu pagór-ków“. Wszędzie, na wszystkie strony widać było setki i tysiące domów, czepiających się po błękitnawych odległością stokach.

Ale nie czas było teraz miasto oglądać. O pierwszej „Szinjo Maru“ (Wiosna morza) miał odpłynąć; od dziewiątej można było już udać się na statek.

Przybyłem nieco po dwunastej. Już większość, ogromna większość pasażerów, trawionych okrętową gorączką, znajdowała się od dawna na pokładzie wraz z odprowadzającymi. Klasą pierwszą jadą prawie wyłącznie biali, oczywiście przeważnie Amerykanie; klasą drugą żółci, Japończycy i Chińczycy. Ale tylko jedno jedyne wejście prowadzi na statek po zbyt wąskich schodach i wszyscy jeszcze są pomieszani. W pewnym miejscu, ku tyłowi statku, stoi obok poczekalni żółtoskóra grupka. Ktoś z pomiędzy niej trzyma koniec fioletowej, wąskiej wstążeczki, której koniec drugi jest W' ręku przyjaciela zapewne, czy brata na pokładzie. Ten ma i bukiet z barwnych, pięknych, ślicznie rozkwitłych, żółtych i czerwonych kwiatów, wręczony mu na pożegnanie. Jeszcze wyjmuje jeden i drugi z pęku i rzuca na brzeg wszystkim po kolei znajomym, aż i wszystkich obdarował i jeszcze tylko pożegnania i polecenia pewnie wymienia.

U drugiego końca statku żóraw wciąż schyla się i chwyta sieć potężną, kuframi i pakami naładowaną i podnosząc się, obraca i na statek je składa. A na dole kręci się jeszcze Japończyk mały, na chłopca kilkunastoletniego ledwie wyglądający i papiery na ostatnich pakunkach przylepia. Wreszcie i pakunków zabrakło i żuraw się uspokoił i mały Japończyk na pokładzie się znalazł.

Zaczął po statku biegać chłopiec mały, oczywiście też Japończyk, i walić w gong przeraźliwie, w gong zdobny w dziwne złocone japońskie napisy i zygzaki. Było trzy kwadranse na pierwszą; czas opuścić statek odprowadzającym.

W chwil kilka potem ruszyliśmy. Wciąż jeszcze obustronne pożegnania, powiewanie ostatnie chustkami. Widzę, Japończyk na brzegu trzyma w ręku przerwaną widocznie wstążkę i tylko różami i chryzantemami z daleka już żegna odjeżdżających; widzę jeszcze jak biegnie ktoś na inną stronę poczekalnianej budy, skąd lepiej okręt zobaczyć można.

Odsuwamy się coraz bardziej; widać szeregi wcięć portowych, widać za niemi dachy miasta, widać mgłami obłękitnione pagórki, widać kolejno stację promów Union Ferry Depot i kilkanaście drapaczów chmur.

Wpływamy w zatokę, Złotą Bramę, Golden Gate. Po obu stronach występują dość strome góry, zbliżające się tutaj na parokilometrową tylko odległość. Poza niemi już Wielki, Spokojny Ocean. Jeszcze tylko na chwilę widać skał parę z dala; potem na lewo biały, lśniący punkcik latarni morskiej... i oto Ameryka znika z oczu, pozostaje gdzieś za nami.

Stoję na pokładzie obok towarzysza z kajuty, całkiem młodego, sympatycznego Amerykanina. Opowiada, że świeżo ukończył szkoły i płynie gdzieś do Japonji za dwuletnim kontraktem na nauczyciela. Jest bardzo wątły, bar-

dzo delikatny, a przytem tak nadzwyczaj grzeczny, jak gdyby nie był Amerykaninem. Nigdy dotychczas nie wyjechał za granice Stanów Zjednoczonych, świeżo oderwał się od rodziny i widzę, że mu strasznie przykry jest ten odjazd.

Jest śliczne, jasne, bezchmurne niebo, ale wieją wiatry i morze jest dość niespokojne.

Obchodzę statek. „Szinjo Maru“ należy do japońskiego okrętowego towarzystwa Tojo Kiszen Kajsza (Wschodnie Towarzystwo Okrętowe) i odbywa dopiero swą szóstą podróż.

Statek jest bardzo ładny ; ma przedewszystkiem kabiny o wiele, wiele większe, niż na innych linjach i ma japońską usługę, co znaczy, że na każdym kroku spotkać można małego, żółtego, sympatycznego, wiecznie uśmiechniętego człowieka, gotowego biedź natychmiast na twe polecenie, o ile zrozumie angielskie życzenie, a zwykle rozumie je doskonale. Różni się ona ogromnie, zwłaszcza dla Europejczyka, od niezbyt sympatycznej służby amerykańskiej, co zresztą da się doskonale wytłomaczyć zupełnie innymi warunkami społecznymi. Wszyscy ci ludkowie mają żałobną przepaskę na ramieniu z racji śmierci mikada.

Och! Oceanie Spokojny, Oceanie Wielki! Zaprawdę jesteś wielki! Z Atlantjddem borykałem się dni dwa, czy trzy; tyś zmógł mnie zaraz driia pierwszego!

Nie tylko zresztą mnie, ale prawie całe towarzystwo.

Jednak zaprawdę jesteś wielki, gdyż jesteś zarazem i wspaniałomyślny, przynajmniej dla mnie. Przeleżałem się parę godzin na sofie w mojej kabinie i na drugi dzień, ba* tego samego dnia wieczór byłem już all right.

O wspaniałomyślny, wielki Oceanie Spokojny!

Na dzień drugi uspokoiły się wiatry, złagodniały wody morskie. Na trzeci dzień złagodniały nawet do tego stopnia, że poprostu fal żadnych widać nie było. Statek pruł gładką, wspaniale mieniącą się powierzchnię, o takiej cudnej szafirowej głębi, jakiej nigdy nie widziałem ani na Atlantyku, ani na żadnem innem ze znanych mi mórz. Pierś statku budziła w gładkich wodach jedną jedyną,, długą falę, która odginała się miękkim, łagodnym łukiem i zwolna kładła się, usypiała znów w dali, zdobna koronkami białej, ruchomej piany. Gdzieś tylko już prawie na widnokręgu snuły się długie jaśniejsze pasy wód, ale też bez fali najmniejszej.

Zaczęły się długie, jednostajne dni. Na morzu raz tylko jeden pojawił się daleko statek jakiś. Pozatem dokoła, aż po widnokrąg były tylko wody, wody i wody, czasem spokojniejsze, czasem nieco posiane falami, które po przejściach z dnia pierwszego nie miały już zresztą żadnego wpływu na mój fizyczny ustrój.

Amerykanie, jak Amerykanie. Są wiecznie tak samo otwarci, tak samo weseli po twain’owsku, tak samo rubaszni i szorscy czasem, tak samo „proud“ i tak samo „sans gene“. Więcej o nich pisać niema co. Jed3my wyjątek stanowi mój młody towarzysz, który jest nadzwyczaj grzeczny, nie pali i nie pluje co pięć sekund, gdzie się tylko da.

Ale lubię schodzić między żółtoskórych.

Japończycy nie mieszają się z reguły z Chińczykami-i na każdym kroku zaznaczają swą odrębność i swą. wyższość.

Przedewszystkiem nie grają i nie szulerują, w czem celują synowie państwa niebieskiego. Gdzie tylko paru Chińczyków się zejdzie, tam pojawiają się natychmiast kostki, czy guziki i przesypują srebrne pieniążki, zarobione w Ameryce nieraz długą, ciężką, kilkuletnią pracą.

Ilekroć w przechadzkach po statku stanę obok otworu w pokładzie, pozwalającego oddychać i coś niecoś widzieć mieszkańcom „steerage% tyle razy dochodzi mnie stamtąd ustawiczne kołatanie i stukotanie kostek, brzęk pieniędzy tyle razy widzę pochylone nad wielkim drewnianyrrl stołem postacie chińskich robotników i ciągłe, namiętne przerzucanie kupek srebra. Gra ich jest cicha, w milczeniu, bez. kłótni, bez sprzeczek, ale od wczesnego rana do wieczora przez cały dzień;

Niekiedy z tyłu, na pokładzie drugiej klasy, rozścieli-paru z nich maty i w trzech, czterech dokoła przykucnie.. Pojawiają się kostki, podobne do dominowych, lecz z dwo-jakiemi, czarnemi i czerwonemi oczkami, i zaczyna się gra, raczej nasze gry w karty, niż domino przypominająca.. Ale, to już nie „steerage", że to druga klasa, że to nie prości robotnicy, ale majstrowie, ale często ludzie mający nawet jakieś pokończone szkoły, więc gra trwa krócej, nie jest tak zapalenie zapamiętała i sypią się większe jeszcze pieniądze.

Czasem pojawi się zawodowy gracz, zawodowy wykpigrosz. Zwykle jest ich dwu w spółce. Zaszedłem raz w moich wędrówkach po całym statku aż na sam tył, poza budkę, stojącą na pokładzie i zobaczyłem tłum żółtoskórych, cisnących się w^ kupie, uważnych, skupionych, milczących.

Tuż przy ścianie stał stół, na nim kilkadziesiąt bia~

łych guzików, jakaś okrągła mosiężna przykrywa, kasa, w której z pewnością było z dwieście dolarów, wreszcie niewielkie czarne pudełko i porozstawiane dokoła niego kupki pieniędzy. Kasy pilnował gruby, wygolony doszczętnie Chińczyk; na drugim końcu stołu stał drugi z lekko zakrzywioną laseczką w ręku. Gdy już poszczególne miejsca obstawiono i zakłady więcej nie szły, podnosił pokrywę i niewymownie spokojnym, zimnym, bezlitosnym ruchem zgarniał z niej guziki po cztery za każdym razem. Ilość pozostałych decydowała, które miejce przysporzyło grosza grającemu, a które czcigodnej spółce żółto-skórej. Poczem znów z kupki guzików brał na ślepo garść, znów przykrywał i gra szła na nowo.

Stawiało z dziesięciu ; asystowało im z trzydziestu •chyba , a jednak nie było żadnych krzyków, żadnych kłótni, żadnych wymyślań. Kto mnożył swe dolary, milczał i uśmiechał się "słodko, kto tracił, a tych bj^ło oczywi-'ście o wiele więcej, milczał i też słodko się uśmiechał. A ileż dolarów przepływało przez ich spracowane, żółte ręce!

Aż skusił się i Amerykanin jeden; czemu zresztą dziwili się wszyscy, a Japończycy najwięcej. Ten chciał widocznie, zaimponować złotem, gdyż same pięciodolarówki z kieszeni wyciągał. Głupi! Zaraz obok usadowił się jakiś Chińczyk, który też zaczął stawiać złoto... i wkrótce Amerykanin odszedł do swej kabiny po nowe pieniądze. Po chwilach paru zjawił się znów, zaczął znów stawiać, aż zaklął i powrócił na górę. A zaraz potem zniknął i ’ Chińczyk z pięciodolarówkami i gra toczyła się jak poprzednio.

Dziwiłem się, że tak bezkarnie tył okrętu przeistacza się na dom gry, że Japończycy pozwalają na to, uznając całą tego niestosowność, wyśmiewając się wciąż z chińskich „gamblers". Lecz trudna rada na to, powiedział mi kapitan, gdybyśmy im zakazali, nie wsiedliby na nasze statki, ale na amerykańskie, gdzieby na to pozwolono. Oni dnia nie wytrzymają bez gry !“ A nie tylko Amerykanie czczą dolary!

Jest paru Azjatów w strojach ludowych. Czasem prze-■drepce Japończyk w długiej szacie, odkrytej na piersiach : czasem ukaże się niebieskawo-szare kimono Japonki.

Ale w większej, ogromnie większej części mają już „cywilizowane* ubrania, przynajmniej częściowo ; choć zachowali zamiłowanie do strojów barwnych, nawet z amerykańskich sukien pobrali często najjaskrawsze, Jak wygląda taki robotnik, łatwo sobie wyobrazić; zresztą nie u niego szuka się japońskiej, obrazkowej gracji.

Jeśli chodzi o nią, większa szkoda Japonek. Jest tu między niemi jedna młoda mężatka, wracająca z mężem i dzieckiem, może półtorarocznem do Jokohamy, przebrana już w europejskie suknie. Jak one wyglądają biedne stworzonka! W tern Wysokiem japońskiem uczesaniu, z tymi guzami japońskich szpilek we włosach, z tymi japońskimi, tak czysto japońskimi ruchami w modnej, europejskiej sukni! Gdy uśmiechają się swemi skośnemi nieco oczkami, i po pokładzie dreptać zaczynają, chce się po-prostu powied ieć, krzyknąć: Pocoś zrzuciła twe barwne kimono, poco swą grację w paryskich wzorach chcesz prezentować ! Zrzuć, zrzuć je jak najprędzej!

Niektóre jeszcze się widocznie nie „ucywilizowały", jeszcze tylko w kimonach drepcą i w sandałkach; jeszcze tylko japońskie dźwięki wydają. Ale niewiele ich jest, niestety !

Nie chcę napastować paryskich mód; nie chcę powtarzać narzekań na banalność sukien pań naszych, narzekań, które same są równie banalne, jak często nieuzasadnione; uznaję sukien tych szyk, nawet artyzm, ale również uznaję, że, aby je nosić, należy mieć także pań naszych paryską grację (o panie nasze, to uznanie od antypodów Wam płynie, od honolulskich stron !), grację, której tradycje sięgają czasów rococo, ba, czasów, gdy precieuse’y sztukami pięknemi bawić się zaczynały. A te japońskie istotki od pokoleń ruszające się tak inaczej, a przecież też tak wdzięcznie, ruchami znanymi nam tak dobrze z obrazków, chcą się gwałtem, odrazu wtłoczyć w nasze stroje. Nic dziwnego, że niebardzo im to idzie.

Ładne Japonki nie są; starsze nawet przeraźliwie brzydkie, pomarszczone, ciemne, ale zawsze z tym grzecz-niuchnym ujmującym uśmiechem na ustach, uśmiechem,, który tak przyjemnie, tak mile zdobi ich twarze.

Czaśem są wyjątki. Jest jedno, młode dziewczę, która małem dzieckiem jeszcze do Kalifornji przybyła i teraz dO' Tokio powraca. Ma dziwnie białą, śliczną cerę, a jednak przytem czysto japońską twarz, z trochę szelmowskimi błyskami w uśmiechniętych skośnych oczkach i czysto japońskie ruchy; przeżywszy lat tyle w Ameryce, mówi świetnie po angielsku i pochlebia jej to, że biali jej asystują. Jakaż szkoda, że właszcza ona dawno kimono zarzuciła! Dziewczę śliczne!

Morze nie zawsze jest tak spokojne, jak dnia drugiego. Niekiedy skądeś zaczynają wiać wiatry i szarpać nieco zwierciadło wód. Pojawiają się fale, nabrzmiewające wolnym, jednostajnym ruchem, rosnące w ogromnie wydłużone szafirowe zęby; pieniące się niekiedy jakimś wyciągniętym białym płatem i zapadające, znówr łagodniejące, niknące. Na ich miejsce przychodzą inne i chwdeją i kołyszą statek w wolnym, jednostajnym ruchu. Ale ruch jest tak wolny, tak łagodny, że raczej usypiający, niż przykry.

A przecież jest osób dość twierdzących coś wrręcz przeciwnego. Od pierwszego dnia pochowmły się w kajutach i nie ukazują się często. A jeśli przypadkiem wyjdą

na pokład, to po to tylko, by czas jakiś w leżakach przepędzić. Biedaki! Ten wielki ocean nie dla każdego jest zbyt wspaniałomyślny !

Poza tern wciąż niezmierzony, bezgraniczny, głęboki szafir wód. Tylko miejscami błyskają białe piany.

Gorąco coraz większe, coraz silniejsze. Wreszcie po dniach kilku wjeżdżamy w okolice podzwrotnikowe.

Wreszcie dnia pewnego rozchodzi się wieść: jutru rano staniemy w Honolulu.

Honolulu ! Nie wiem czemu nazwa grodu wielkiego króla Kamehameha i równie wielkiej a nieszczęśliwej królowej Liliukalani budzi w nas uśmieszek. Co w tern jest właściwie humorystycznego ?

A jednak tak jest zupełnie niesłusznie. Ameryka, bojąc się zresztą o ich przejście w ręce japońskie i to w bliskim czasie, ceni Honolulu wielce, szanuje honolul-skich mieszkańców, honolulskim grodem opiekuje się troskliwie i hawajskie wyspy traktuje najzupełniej poważnie.

Tylko my uśmiechamy... się i dlaczego?

Wyszedłem nazajutrz na pokład bardzo wcześnie. W kilkumilowej odległości sterczały już z morza góry wysp hawajskich. A wśród nich kryło się Honolulu.

HONOLULU

I T onolulskie góry zaczęły się wreszcie zbliżać. Zwolna i 1 z szaro-ńiebieskawej mgły kryjącej je występowały

świecące w słońcu dachy długiego szeregu domów, potem ciemniejsze ogrody, następnie i budy, żurawie, rusztowania honulskiego portu, widocznie naprawianego, czy rozszerzanego. Aż zwolna przepłynęliśmy wąską stosunkowo bramę,, obok długiej koralowej rafy i znaleźliśmy się w porcie, podsuwając się coraz bliżej ku jednemu wcięciu w ląd, ku jednej z szop.

Zaczerniło się na pokładzie, pomieszały się klasy wszystkie, zaczęto się na gwałt cisnąć ku miejscu, naprzeciw którego widać było w szopie w wysokości pokładu otwór, a w nim parę białych mundurów i mnóstwo Hono-lulczyków, którzy już zdała wymachiwali kapeluszami,, kwiatami, rękoma, wołając, krzycząc, witając. Oczywiście znajomych. Mnie, nie wiem skąd, przychodzi na myśl Europa, Polska, a zarazem przypominam sobie, że tam u nas teraz właśnie noc, ludziska pozamykali się w chałupach i śpią (przynajmniej powinni); a jeśli znajdzie się kto na ulicy, to jako u Antypodów moich, stanowczo chodzi opacznie, do góry nogami. Jest to jednak zabawne wrażenie poczuć się na przeciwległym końcu świata!

Tyrńczasem białe mundury wysuwają z szopy mostek. Zatrzepotał w powietrzu żuraw okrętowy, drgnął, zarzucił nań sznury, szarpnął i przerzucił na pokład. Jeszcze jeden i drugi rozkaz, jeszcze jedno przesunięcie mostka i hurmą zaczynamy się wysypywać na honolulski ląd.

Wpadamy na galerję wielkiej, ciemnej, drewnianej budy. Słyszę dokoła jakieś powitania, hałasy, krzyki angielskie i japońskie, widzę nagromadzone tłumy. Szybko przeciskam się przez nie z Anglikiem i po schodkach zbiegamy na dół, na honolulską ulicę.

Otacza nas tłum inny. Zewsząd, z każdego kąta wyskakując, otacza nas tłum niewiast wieku podeszłego,, wdzięków beznadziejnych, tuszy niepośledniej, cery przyciemnionej. Wszystkie dzierżą w ręku sznury, naszyjniki z nanizanymi kwiatami, lub kolorowymi papierkami małymi. Migają wr oczach barwy najrozmaitsze i najjaskrawsze,, płomieni się czerwień, szkarłaty i karminy, błyskają kwiaty żółte i pomarańczowe, lśnią białe, przewijają się niebieskie dzwonki i zielone, turkusowe niemal, fryzowane papierki. Tubylcze niewiasty poprzebierały się już w europejskie suknie, ale swych pierwotnych ruchów i manier jeszcze się nie pozbyły. Dokoła robi się zgiełk, hałas, gwałt. Pchają nam w ręce, wciskają owe sznury kwieciste.

Ale cóżbyśmy mieli z tymi wieńcami począć! Wydobywamy się więc z trudem z opresji, spiesząc dalej; w śródmieście.

Po drodze bucha skądeś, z jakiegoś targu, przedziwna woń ananasów, bananów, mangów, gruszek „aligatoro-wych“, ryb świeżych, suszonych, trunków przeróżnych^ Ice-cream’y są zdaje się też; ale Yankesi nawet dla ice-crearrfów nie chcą się zatrzymać. Woń jest zaiste zbyt przedziwna i zbyt prawdziwe są tu zapewne ice-cream’y.

A potem zmieniają się gmachy przyuliczne i zmieniają się ich mieszkańcy; wjeżdżamy w dzielnicę żółto-skórych.

Jest ich tu o wiele więcej, niż białych i niż tubylców ; stanowią prawne dwie trzecie ludności wysp hawajskich. Choć nie brak i synów niebieskiego państwa, przeważają Japończycy; przygotowują zwolna podbój Honolulu.

Widać więc dokoła niskie, przeważnie jednopiętrowe-

•domki, cisnące się gęsto obok siebie w szerokiej zresztą ulicy. Na nich napisy w dzikich kleksach chińskiego alfabetu. Wciąż spotyka się jeszcze japońskie, niebieskie kimona; jeszcze wciąż spotkać można człowieczka, drepta-jącego w swych drewnianych, klekocących sandałkach. Ale przecież ogromna część przystrojona jest już po europejsku, przjmajmniej częściowo.

Miejscami jednak znachodzą się i tubylcy, mężowie

i niewiasty.

Są one już zupełnie comme iL faut. Słyszałem tylko, że od czasu do czasu budzi się w nich zgłuszona cywilizacją miłość przyrody i na parę tygodni znikają z miejskich domów, zaszywają się w haszcze, mieszkają w lepiankach, czy szałasach, zajadają tylko „poi“, swą odwieczną narodową potrawę, jednem słowem, żyją, jak żyły ich praprababki za rządów wielkiego króla Kamehameby Pierwszego. Nb. o tyle odstąpiły od tradycji, że pozostają w swej postępowej odzieży (bez gorsetów). Nie ręczę. Tak mi mówiono. A w Honolulu byłem zbyt krótko, by skontrolować honolulskie opowiadania. Co najwyżej, na stwierdzenie wiarogodności mego informatora dodać mogę, że •widziałem w honolulskich sklepach fotografje takich wycieczek. Ba, nawet widziałem podobizny jej hawajskiej eks-królewskiej mości, królowej Liliukalani w otoczeniu jej hawajskiego dworu na takiej szałasowej wyprawie. Nie wiem tylko, co tym czasem robią szczęśliwi mężowie; w wycieczkach bowiem podobno udziału nie biorą. Panie piękne poza-tem nie są. Nie zwracając przeto na nie zbytniej uwagi, rskręcamy w prawo.

Na ulicach niema cienia prawie zupełnie; po obu stronach małe niskie parterowe budy i domki; tylko po prawej stronie mijamy ogród, otoczony niskim, bujnym żywopłotem, na którego pysznej, zielonej poduszce błyszczą .gęsto wielkie, rozkvyitłe, czerwone kwiaty (Hibiscus). W ogrodzie drzew dość, ale cienia nie ma prawie zupełnie; prawie wyłącznie palmy w nim rosną, palmy, gdzieś dopiero wysoko w górze rozchwiane zlekka niewielkim wachlarzem swych liści, raczej bawiącym się z gorącymi promieniami, niż chroniącym od nich.

Jeszcze dwa bloki domów; po drodze „drug-store“, sklep z owocami i „bar-room“, które mijamy dość prędko, skręcając w prawo, gdzie wznosi się pałac eks-królewski, obecnie kapitol amerykańskiego terytorjum hawajskiego.

Pałac! Oczywiście pałacem nazwać go wypada, choćby ze względu, że mieszkali w nim swojego czasu jego królewska mość, król Kalakaua i jej królewska mość, królowa Liliukalani. W rzeczywistości jest to wcale ładny, niemal okazały, jednopiętrowy dom bez — a raczej wielo-stylowy, z wcale sympatycznemi galerjami od frontu. Stoi w dość obszernym ogrodzie, nieco za słonecznym, jak na podwzrotnikowe okolice, w którym palm ledwie kilkanaście kołysze smętnie swe rozczapierzone wierzchołki, dumając nad losem hawajskiego eks-królestwa, tworząc gwardję przyboczną wielkiego króla Kamehamehy.

Bo król ten, założyciel wielkiego państwa hawajskiego, wielki zdobywca, „Napoleon hawajski", stoi tutaj. Właściwie, jeśli chodzi o dokładność, po drugiej stronie ulicy, również w ogrodzie, otaczającym jakiś inny rządowy budynek ; oba jednakże ogrody przedziela tylko ulica. Nie wiem, kto Kamehamehę Wielkiego zapragnął uczcić pomnikiem; wiem jednakże, że uczcił go przedziwnie. Wpakował go bowiem w grecki hełm, w grecką zbroję, odział greckim płaszczem i dał gest, nie pamiętam już dobrze, którego z bogów, czy półbogów greckich. Oczywiście jestem z pełnem uznaniem dla honolulskiego artysty; dlaczego bowiem król Kamehameha Wielki miałby być gorszy od tylu, tylu europejskich monarchów, z których również strój, jaki nosili, zdarto i w klasyczne szaty poprzystrojono? Sam postument świadczy dobitnie, że twórca pomnika, aczkolwiek wykształcony na europejskim renesansie, po-

trafił jednak pójść własnemi drogami i dał światu styl nowy, styl, który... nawet honolulskim obawiałbym się nazwać, nie chcąc urazić i skrzywdzić boleśnie obywateli najmłodszego terytorjum Stanów Zjednoczonych.

A palmy smętnie kiwają zielonemi czuprynami...

Oddawszy pokłon i hołd wielkiemu królowi, wsiadamy do elektrycznego tramwaju, udając się za miasto, ku słynnemu akwarjum honolulskiemu, ku wybrzeżu Wajkiki. Po drodze łączy się z nami cała rzesza Ameryki ze statku.

Wóz biegnie długą, prostą, śliczną ulicą. Po obu stronach widać wciąż szeregi domków, will, ukrytych w przepysznych ogrodach, pełnych wspaniałej, podwzrotnikowej roślinności. Dokoła widać gęstwiny palm najrozmaitszych ; są między niemi wysokie kokosowe, obwieszone u góry pękiem brunatnych ogromnych orzechów; są inne, niższe, o szerokich, nieco poszarpanych wstęgach liści; są jeszcze inne o zielonym, jakby świeżo obdartym pniu; znowu

i

inne o liściu pierzastym — tyle, tyle różnych gatunków, o najrozmaitszych wspaniałych kształtach, o najróżniejszych lśniących barwach i odcieniach. A pomiędzy niemi tłoczą się miejscami drzewa liściaste, rozkładające swe konary w prawie płaskie wachlarze, barwne kiściami jaskrawo czerwonych kwiatów (Ponciana) i jeszcze inne o ciemnym lśniącym liściu. Gdzieniegdzie błyskają ogromne bukiety kwiatów żółtych, ówdzie znów zwieszają się pęki niebieskawe, fioletowe. A wszystko podszyte miejscami dywanem gęstych, rozrośniętych traw, miejscami jasną, przystrzyżoną murawą, odgrodzone od drogi żywopłotami hi-biskowymi, też w kwiaty czerwone strojnymi.

Domki, wille przeważnie wcale ładne, niepretensjo-nalne, a przez to bardzo miłe; wszystkie mają ocienioną werandę i wszystkie toną, gubią się poprostu w gęstwinie ogrodów. Niektóre z nich odznaczają się wprost swą zgrabną, lekką architekturą.

Miejscami rząd ogrodów przerwie boczna ulica, otwierająca na lewo widok na bliskie, bardzo bliskie, dość strome i dość dzikie góry, na prawo odsłaniająca chwilami w oddali morze i nadbrzeżne ogrody, czy palm kilkadziesiąt. Fotem znów zaczyna się szereg dachów i gęstwiny zielone wzdłuż prostej ulicy.

Czasem odgałęzi się od ulicy jakaś prosta aleja, z palm samych złożona. W równych odstępach sterczą proste, nagie pnie, urwane nagle, zastąpione mniej, czy więcej strzępiastym wachlarzem, powiewającym zlekka ponad drogą, jakby upał łagodzić pragnęły.

Tu i ówdzie pomiędzy wille, między palmowe ogrody wciśnie się dom jakiś większy, szkoła może. Ale też w drzewach, w zieloności dokoła.

Aż nagle tor tramwajowy skręca w prawo. Jeszcze tylko parę will, parę ogrodów' i oto jesteśmy poza miastem, wśród pól.

Dziwne są te pola dla mnie; jakieś najzupełniej inne niż nasze. Żadnych zbóż, żadnych łanów, choć to lato. Dokoła wszędzie zieleń, zieleń, ciągnąca się aż po podnóża gór bliskich.

Oto pola ryżowe, kwadraciki traw z wody sterczących, w obramieniu jakichś roślin bujniejszych, co granice ryżu stanowią, falujące w lekkim powiewie wiatru zrywającego się i usypiającego co chwila.

Obok znowu ananasowe plantacje. Ponad szeregami czerwonawych owoców pęki długich, szablowatych, zielonych liści, niewysoko, przy ziemi prawie.

Dalej gęstwy trzciny cukrowej, zielone, nieprzejrzane morze łodyg, liści, szumiące, błyskające niekiedy w wietrze kolorem srebrnawym.

A dalej, tuż przy drodze, jakieś rozlane wody, nie-głębokie, powycinane w zęby brzegów zielonych trawami niskiemi. Na nich, ponad niemi, ptaków roje. To hodowla kaczek, jaj kaczych, jednego z głównych produktów wysp Hawajskich.

Wśród tych pól niekiedy tylko ukażą się dachy domostw, zagród jakichś, niekiedy tylko kępka palm zakołysze się w wietrze, który szczęśliwie wstał i chłodzić począł rozpalone pola i ożywiać.

Ale zwolna zaczęły się znów drzewa, znów palmy przydrożne, znów gaiki i gęstwy. Zbliżaliśmy się do celu wycieczki; wjeżdżaliśmy w park Wajkiki. Zabielił się jeden i drugi domek, potem hotel jakiś, jeszcze ujrzałem gdzieś, oczywiście! drug-store z ice-creamami i oto z pośród szeregów palm wyjrzał niewielki, ciemny, okrągły budynek, zdobny ogromnym napisem : Aąuarium.

Zeskoczyliśmy z wozu gromadą.

Wstęp, zdaje się, dość drogi w stosunku do tego co w akwarjum oczekujemy; jest jednak któryś dzień bezpłatny. Rzecz jasna, że pojawia się projekt pozostania w Honolulu aż do tego dnia w celu skorzystania z tego dobrodziejstwa, projekt z ogólnem uznaniem przyjęty.

Ale pomimo uznania dla autora, pomimo jednogłośnego przyjęcia, z dziką zaiste niekonsekwencją sypiemy kasjerowi srebro. Aż mu się dusza raduje, poczciwcowi!

Poczem wchodzimy i zagłębiamy się wr boczne korytarzyki ze szklanemi ścianami.

A przecież akwarjum warte jest srebrników’. Studjo-wałem ja lat temu sporo najrozmaitsze ryby i inne morskie potwory i dziwiłem się przedziwnym dziwactwom natury. Ale nie przypuszczałem na chwńlę, by tych dziwactw było tyle i takich, jakie tu zobaczyłem.

Czegóż bo tu nie było! Ryby duże, małe, ryby grube, płaskie, ryby o barwach najrozmaitszych, kształtach dziw-nych. Były jedne, mające tylko, zda się, u ogromnej głowy uczepiony ogonek maleńki, i inne o ogonie wielkim, ale bez głowy prawie; były drugie o wężowych długich kształtach, były inne, którym od głowy szedł dziwny, w dwoje roszczepiony, mały tułów, i inne o jakichś potwcrnych, jak z bajki wziętych, złowrogich pyskach; i jeszcze inne, jeszcze inne o różności kształtów bez liku!

Ale przedewszystkiem barwy. Przez okna dochodziły gdzieniegdzie promienie słoneczne i ryby zawadzały o nie niekiedy w swem ciągiem krążeniu wkoło po swych więziennych „pokoikach". A wtedy zaczynały lśnić wszystkiemi najżywszemi barwami tęczy: czerwonemi, żółtemi, niebie-skiemi, zielonemi, ze srebrzystym, lub złocistym podkładem drobnych łusek; zaczynały lśnić, błyszczeć żywiej, niż kwiaty, migotliwiej, niż kolibry.

A miejscami pomiędzy niemi krążyły ciemne, niezgrabne cielskaj żółwi, tłukących się z nudą więzienną po szklanych celkach.

Park dochodzi do nadbrzeżnych piasków swymi puszystymi trawnikami, swemi kępami palm, swemi gęstwami krzaków. Zaś tuż obok stoi drewniany pawilon z „curios", z cukrami, przekąskami, (i z ice cream'ami oczywiście).

Doskonały zeń widok na Spokojny Ocean. Doskonale ocenić można stąd ogrom fal potężnych, sunących ławą ku piaskom brzegowym, toczących się po ślicznym, czystym jasnym błękicie wód bezmiernych, i nagle przewalających się na całej swej długości białemi grzywami swych pian. Idzie od nich powiew świeży, odżywczy.

Na piaskach, na falach przewalają się setki dzieciaków, pluskających się, skaczących, rozbawionych. Są i ciemne, tubylcze, hawajskie malce. Z dziwną zręcznością nurkują, wyszukując rzucone w wodę drobne pieniążki.

Z wybrzeża Wajkiki jedziemy jeszcze za miasto, za którem zaraz zaczynają się wzgórza.

Wszak wyspy Hawajskie, to jedno gniazdo wulkanów, częściowo wygasłych, częściowo jeszcze czynnych, jak Ki-lauea. Tuż obok Honolulu, a właściwie w mieście jeszcze wznosi się stożek niewielkiego wulkanu, zwany Punch Bowl, bardzo regularny, otulony płaszczem roślin podzwrotnikowych.

A dalej dzikie góry, skały, urwiska, po części gęstwinami leśnemi zarosłe. Miejscami wznoszą się wysokim, stromym wałem, gładkim, na którym ledwie gdzieniegdzie czepia się traw trochę. Miejscami przepaść przepełniona po brzegi lasem, krzewem i haszczami.

Miejscami odkryje się nagle równina, polanka niewielka. Czasem kaktusowy las stanie na drodze, dziki, niegościnny, nieprzystępny, kolcami kłujący, kurzem przykryty. Dalej znów trzcina cukrowa i ananasy, i znów dzikie urwiska.

Było po trzeciej po południu, gdy wracaliśmy autem na statek drugą stroną miasta.

Wzdłuż willowych koszar amerykańskiej załogi hono-lulskiej dostaliśmy się znów w dzielnicę japońską i w śródmieście, gdzie wysiedliśmy, zagłębiając się na chwil parę w plac środkowy i w boczne uliczki.

Przy placu stoją dwa pięcio, czy sześciopiętrowe hotele ze sklepami i parę skromnych jednopiętrówek. Tuż obok w ogrodzie palmowym katedra katolicka.

A stąd na Szinjo Maru. Jeszcze tylko po drodze w szczęśliwie spotkanym drug-store jedna porcja pineapple ice-cream-soda (jakżeżby można taką okazję pominąć, ostatnią na amerykańskim gruncie!) i na czas przybiegamy do portu.

Tu znów tłumy. Wdzięczne Honolulki migają nam w oczy kwiatami, krzyczą, do kupna namawiają. Obok inne sprzedają specjalność tutejszą, wyroby z nasion jakichś drobnych, brunatnych, paciorki, naszyjniki, torebki. Bokiem krąży Chińczyk z owocami.

Wchodzimy na pokład. Już są prawie wszyscy. Niektórzy postroili się w owe barwne kwietne wieńce, które dość dostojnie i komicznie ozdabiają męskie piersi. Obok sprowadzono jakąś przygodną kapelę z czterech gentlema-' nów złożoną, która za chwil parę na pożegnanie wybuchnie. W oknach piętra drewnianej budy, w wysokości pokładu, też wcale pokaźne zgromadzenie, szumiące gwarą pożegnań.

Godzina czwarta dochodzi. Na statku rozlega się gong. Żuraw chwyta mostek i odsuwa go w otwór budy portowej. W pobok statku zaczyna woda pienić i szumieć.

A czterech jegomościów zaczyna grzmieć; ktoś im śpiewem wtóruje. Słychać honolulską pożegnalną pieśń:

Aloha oe! Aloha oe! Until we meet again i...

(Myślę o tobie! Myślę o tobie! Aż znowu się spotkamy!...)

Wieją chustki, migają kapelusze, pożegnania płyną obustronne. Odsuwamy się coraz bardziej i coraz słabiej brzmią tony muzyki, grającej wciąż honolulską pieśń: „Aloha oe! Aloha oe! Until we meet again!"

„Aż znowu się spotkamy!"

Hm ! Nie prędko

A szkoda! Bo przecież ładny jesteś, honolulski grodzie

, *

\

\

s

4

\

!p    • *

*

\

I

V

/»

i:

.

SPIS ILUSTRACYJ:

ULICA NOWOYORSKA

ULICE NOWOYORSKIE

DRAPACZE CHMUR

THE SINGER BUILDING AND TOWER

CITY INVESTING COMPANY.’S BUILDING

OGÓLNY WIDOK WODOSPADÓW NIAGARY

TASKINIA WICHRÓW

UPPER GEYSER BASIN

OLD FAITHFUL

PULPIT TERRACE

ANGEL TERRACE

THE GIANT GEYSER

SPIS ROZDZIAŁÓW :

NA POKŁADZIE TEUTONICA......

MÓJ PIERWSZY DZIEŃ AMERYKAŃSKI . NAJPIĘKNIEJSZE MIASTO NA ŚM IECIE .

⁽ BOSTON ........ .

AMERYKAŃSKIE ATENY......

FILADELFJA.........

SOUTH BETHLEHEM I LEHIGH YALLEY .

CAPE MAY ..........

WASHINGTON.........

Z HARRISBURGA 1)0 KRAINY ŻELAZA .

PITTSBURC..........

OBRAZKI NOWOYORSKIE

NOWY YORK ZE STATKU.....

NAJRUCHLIWSZE MIEJSCE NA ŚWIECIE . UPPER BROADWAY WIECZOREM

BOWERY........

CHINATOWN........

NO W O Y ORSKA NIEDZIELA .

CONEY ISLANI).......

PODZIEMNY NOWY YORK .

ELLIS ISI.AND.......

DRAPACZE CHMUR......

WODOSPADY NIAGARY

Z NOWEGO YORKU DO NIAGARY .

NAD NIAGARĄ.......

W JASKINI WICHRÓW......

THE NIAGARA BELT LINĘ    .

10>

19

23

27'

30

34

+0

45

52

55

10+

109

114

11S

CHICAGO.........

W AMERYKAŃSKIEJ DROGERJI .... THE ZENITH CITY OF THE UNSALTET SEAS .    .

Z DlILUTH DO YELLOWSTOŃSKIEGO PARKU

126

133

138-

154

NARODOWY PARK YELLOWSTOŃSKI MAMMOTH HOT SPRINGS UPPER GEYSER BASIN .

PRZEZ DZIAŁ WÓD OCEANOWY . W IELKI KEN10N YELLOWSTOŃSKI Z YELLOWSTONE DO SALT LAKĘ CITY .

MIASTO MORMONÓW.....

SALTAIR........

Z SALT LAKĘ CITY DO SAN FRANCISCO SAN FRANCISCO

SPIS ROZDZIAŁÓW......

159

161

170

177

181

184

186

189

206

208

229

238

24'"

25

\Tt>'

• .■

v/y

BmUOYEK.

6ŁÓW#

iń

TEGOŻ AUTORA

DALEKI WSCHÓD (CH1NY-JAPONJA) ILLUSTR, W PRZYGOTOWANIU

■

\

, !

\

c

łf,

\ ••

/

■

‘

t

/

*

i

X

■r

\

\

■

<v

r

i

■

':v

■

\ ' '

*

t,¹

/

/

'

i-*    i*

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

I]37688

Kdn. Zam. 480/55 20.000

imKKXi0‘

»we Lwowie ♦

s

%

%

I

*

*

i

*

*

'

\

\

t

/

t

■ **

-

#: •

%

■

i

V'

I

y

------------------ ; ;

i

z

.1

'V

f

/

. .

*

M.J

<w.

't

,1

PT j

jaiHM

% b9

Uf

- IjŁJgn

ifc I—    -

Ul

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

PK 349/83 - 100 000 egx.

:l

V’

w*

r\

ni

. ,i

ę>

.V

I \

13 fi/ __

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

li

ii

100000231476