m

JL

r

r

nT $1

r * ^

v

«

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000267706

c

ï

>

mm 5m®

of^Y A. u

biblioteko i ^

JÀ .

.&

ia

4

«

\

,

t

%

-À

&

f

BIBLIOTEKA PODRĘCZNIKÓW SZKOŁY POLITECHNICZNEJ T. V.

PETROGRAFIA

(opisowa nauka o skałach)

w zakresie ograniczonym do niezbędnych potrzeb techników

zestawił

Dr. d. fłlEDŹW*

profesor mineralogii i geologii w c.

Wydanie drugie.

LWÓW 1905.

DfllĘŁflDEM AUTORA.

W komisie księgarni Gubrynowicza i Schmidta.

I. Związkowa drukarnia we Lwowie, ul. Lindego 1. 4.

ce

U

O

ui

v

$

I

s-*|

il 5. BV

o

.

\m

*»

O

« - ^8580

s-

Àke.^'Tr.

/

Przedmowa do wydania pierwszego.

Przedmowa do wydania drugiego.

Skład i zachowanie się chemiczne.

Klasa VI. : krzemianowe masowe (żyłowe).

Klasa IX.: okruchowe.

11-338580

Przedmowa do wydania pierwszego.

Obecna książeczka mieści w sobie moje wykłady z petrografii (geologii I) we lwowskiej Szkole politechnicznej i ma na celu ułatwić słuchaczom naukę. Dodałem tylko małe uzupełnienia co do miejsc występywania skał, które mogą przyszłym inżynierom przydać się po za szkołą.

Objętość nauki w wymienionych wykładach jest małą, tak z powodu skąpej ilości czasu dla niej wyznaczonej programem szkolnym (około 24 godzin wykładu) jak nie mniej z przyczyny nader szczupłego zasobu wiedzy z mineralogii u słuchaczy rozpoczynających naukę. Zresztą w petrografii dla technika ważniejsze są dokładne wiadomości w szczuplejszym zakresie, niż szersze ale tylko ogólnikowe poglądy.

Ze względu na trudność traktowanego przedmiotu daleki jestem od tego, żeby być pewnym, iż moje zestawienie jest zupełnie udałe. Ale spodziewam się, że ocenione ono będzie nie bezwzględnie, lecz tylko w porównaniu z podręcznikami podobnego celu i zakresu, których jest w ogóle bardzo mało. Zresztą wszelkie wskazanie braków przyjmę w interesie nauki szkolnej ze szczerą wdzięcznością. Sam wiem o paru, które pochodzą stąd, że pierwsza część książeczki już w roku 1896 ogłoszoną została.

Lwów we wrześniu 1898.

•'.ViA’h

Przedmowa do wydania drugiego.

Ponieważ wyczerpał się nakład wydania pierwszego tego podręcznika a popyt za nim — także po za Politechniką — nie ustał, przystąpiłem do wydania nowego. Nie-widziałem potrzeby przeprowadzić w nim zasadniczych zmian tak co do zasięgu przedmiotu jako też co do jego rozłożenia, lecz w części postęp wiedzy, zwłaszcza zaś względy dydaktyczne spowodowały wprowadzenie licznych drobnych zmian i dodatków. Spodziewam się, że zwiększą one chociażby tylko o mało użyteczność tej książeczki prze-dewszystkiem do uzupełnienia wykształcenia techników w zakresie petrografii opisowej.

Lwów w październiku 1904.

SPIS RZECZY (liczby oznaczają stronice).

Wstęp : zakres i ważność petrografii 1 : składniki skał (minerały) i ich własności w ogólności 2—4.

Minerały skałotwórcze 5—15.

Rola składników 16 — 17. Złożenie (tekstura) 18—22. Sposób badania petrograficznego 23—25.

Spójność 26 — 29. Ciężar gatunkowy 30 — 32.

Skład i zachowanie się chemiczne 33    36. Magnetyzm 36.

Forma i rozmiary 37 — 38. Wiek 39.

Systematyka 40—41.

Opis poszczególnych gatunków skał, ich występywanie i użycie: Klasa I: Lód. Sól. 42—43. Klasa II; wapieńce 44 — 55. Klasa III: żelazowce 56—60. Klasa IV: krzemowe 60 — 62. Klasa V: krzemianowe łupkowe 62—66 Klasa VI: krzemianowe masowe 66 — 85. Klasa VII: tufy 86-87. Klasa VIII : pyłkowe 88-100. Klasa IX : okruchowe 100 —111. Klasa X: skorupowce 111 — 115. Klasa XI: węglowce 116—126. Dodatkowo: Guano 127.

Dzieła petrograficzne 128.

Indeks 129—132.

»•i

Skrócenia częśeiejsze

(oprócz ogólnie używanych).

C. g.

chem.

cz.

form.

g-

gł-

k.

kryst.

mech.

mian.

nast.

min.

niem.

odm.

przew.

śr.

teks.

tw.

wytrz. mech.

wyst.

zup.

zw.

znaczy : ciężar gatunkowy

chemiczny, chemicznie częścią, formacya góra. głównie, koło.

krystaliczny, miasto, miejscowość, mechaniczny, mianowicie.

następnie, następujący, minerał, mineralogiczny, niemiecki, w języku niemieckim, odmiana, przeważnie, średni, tekstura, twardość.

wytrzymałość przeciw zgnieceniu obrachowana na cm²

występuje, występywanie zupełnie, zwyczajnie.

ii

57

Ul; Tl)W

PRZY A. G. w    . > ł£

Uh. m.

Biblioteka i Czytelnię

Wstęp.

Petrograf i a*) jest opisową nauką o skałach (Gesteine, roches, rocks), do których zaliczają się naukowo wszystkie w większych masach występujące składowe części skorupy ziemskiej bez względu na to, czy są twarde czy nie. Niema atoli ścisłej granicy pomiędzy skałami a nagromadzeniami minerałów o mniejszych rozmiarach („złożami mineralnemi“).

Ważność petrografii jako nauki o części przyrody dla całości (filozoficznej) wiedzy ludzkiej jest wprost jasną. Potrzeba zaś jej znajomości dla technika wynika stąd, że najprzód wielu skał używa się w budownictwie, lub jako surowy materyał do wyrobów chemicznych, a w części także jako materyał narzędziowy dla techniki mechanicznej. Oprócz tego wiele robót inżynierskich wykonywa się pośród skał, a więc potrzebna jest znajomość własności ich w celu odpowiedniego wykonywania tych robót. Nareszcie jeden oddział skał, węglowce, są najważ-niejszem technicznie paliwem.

Skały — z małymi wyjątkami — są to ciała złożone z odrębnych cząstek. Jakość ich więc zależną jest od jakości składników i od sposobu ukształtowania i złączenia tychże.

Składowemi częściami skał są przeważnie minerały. Obok tych także części dawnych roślin i zwierząt, w mniejszym lub

*) z greckiego : petros = skała, grafein = pisać.

Petrografia.

większym stopniu na minerały przeistoczone (zmineralizowane). Przedewszystkiem zatem potrzebny jest dla petrografii pewien zasób wiadomości z mineralogii. Mianowicie pożądany jest naprzód pewien zasób dobrych pojęć o własnościach minerałów w ogólności wraz z metodami badania tychże a pod tym względem na miejscu tu będą następujące uwagi.

Minerały są to ciała naturalne stałe, jednolite, które chemicznie albo są pierwiastkami, albo — co najczęściej — połączeniami prawidłowemi, dającemi się przedstawić zapomocą wzorów.

Szczupłą ilość ciał zbliżonych do minerałów przedewszystkiem przez swą (pozorną) jednolitość, które jednak złożone są z chemicznie różnych drobin (cząsteczek) i są zatem mieszaninami różnych substancyi w stosunkach chwiejnych, należy odróżnić pod osobną nazwą mineraloidów.    ,•

Skład chemicz ny minerałów i mineraloidów objawia się dobitnie przy pewnych próbach, któremi doświadcza się ich zachowanie chemiczne. Prób takich dokonywa się albo wystawiając rzeczone ciała na działanie wielkiego gorąca (przy użyciu dmuchawki lub lampki bunsenowskiej) albo przez traktowanie ich kwasami (najczęściej kwasem solnym) lub innymi odczynnikami. Charakterystyczne cechy zachowania się minerałów przy próbach chemicznych służą nietylko do poznania różnic zachodzących między poszczególnymi gatunkami minerałów, ale dają także wskazówki, jak dane ciała zachowują się w przyrodzie lub przy użyciu praktycznem.

Jednotniki minerałów występują pośród skał rzadko jako kryształy, t.j. w formach o zewnętrzem geometrycznie re-gularnem ograniczeniu. Najzwyklej formy ich są nieregularne, a wówczas nazywamy je krystalitami. U tych możemy rozróżniać 3 rodzaje: a) ziarna, gdy wszystkie trzy wymiary są blisko sobie równe; b) słupki, gdy jeden wymiar przeważa znacznie ponad dwoma innymi, cienkie zaś słupki zowiemy prę-

rozsiane w skale, nazywamy je przymieszkami. Jeżeli te są barwne, mogą spowodować wystąpienie w skale barwy jej niewłaściwej ; wtedy te przymieszki nazywają się nieraz wprost zabarwieniami. Jako takie występują w stanie pyłkowa-tym najczęściej : grafit (barwiący czarno), hematyt (barw. czerwono), limonit (barw. żółtawo-brunatno), cbloryt (barw. zielono), połączenia węglowodorowe i żywiczne (barw. brunatno lub bru-natno-czarno).

Zawartości (obce) występują, oprócz w kształtach zupełnie nieregularnych (np. odłamków), jako kryształy lub krystality, dalej jako skupienia tychże w kształtach mniej lub więcej okrągłych (kule, buły, gruzły, bryłki) lub płytko waty ch, które to ostatnie, mian. gdy nie są proste i rozdzielają się, często w przekroju wyglądają jak żyłki i tak się też nazywają.

Dalej rozróżnia się u składowych części skał co do ich powstania najsamprzód, czy powstały razem z całością skały — turodne — czy też istniały odrębnie przed skałą — i n noro d n e , a dalej czy powstały w skale dopiero następnie w ciągu jej istnienia — noworodne, wtórne, pochodne (secun-där), w przeciwstawieniu do składników pierwotnych (primär).

Petrografia.

Złożenie (tekstura).

Pod złożeniem lub teksturą skał rozumiemy rodzaj ukształtowania i sposób zespolenia składników w skale.

Przedewszystkiem, gdy dostrzegamy (u składników pochodzących. z dawnych organizmów) ukształtowanie wytworzone przez siłę życiową, mówimy o teksturze organicznej, a w braku tejże o teks. mineralnej.

W teks. mineralnej rozróżniamy najsamprzód teks. tu-kształtną (autimorf), gdy forma składników (turodnych) okazuje się jako wytworzona przez wspólność powstawania tychże przy powstawaniu skały, w przeciwieństwie do teks. inno-kształtnej (allotimorf), przy której składniki (innorodne) przedstawiają formy otrzymane zewnątrz skały przed jej powstaniem (np. formy odłamków zaokrąglonych). Pierwotna teks. skały, wytworzona przy powstawaniu tejże, mogła następnie wskutek przeistoczenia być zmienioną na inną teksturę, wtórną (noworodną).

Teks. tukształtną nazywamy jawnie krystaliczną albo wprost tylko krystaliczną, gdy skała składa się z jedno-tników mineralnych — zwykle krystalitów, podrzędnie tylko kryształów — tak wielkich, iż są jeden obok drugiego wprost bez powiększenia dla oka nieuzbrojonego dostrzegalne (makroskopowe) ; sk ryt o k r y st a 1 i cz n ą zaś lub zbitą (niem. dicht), gdy krystalitów z powodu ich małości (mikroskopowe, m i-krolity) nieuzbrojonem okiem odróżnić nie można, a skala pomimo swego złożenia przedstawia się pozornie jednolicie i dopiero przy powiększeniu mikroskopowem można rozróżniać jej części składowe a zatem i jej mikroteksturę.

Krystaliczne tekstury dzielimy według wielkości jednotni-ków na 1) wielko-, 2) grubo-, 3) średnio-, 4) drobno- i 5) miałko-k^staliczne, bez ścisłości w tem odgraniczeniu co do rozmiarów, ale przyjmując w przybliżeniu średnicę dla 1) ponad 10 min, dla 2) około 5 mi, dla 4) około 2 mm a dla 5) niżej 1 mm. Według ogólnego kształtu krystalitów, zatem stosownie do tego, czy są ziarnami (krystalitami nie wydłużonymi i nie spłaszczonymi znacznie), lub słupkami (o jednym kierunku znacznie przeważającym), lub tabliczkami (jednotnikami spłaszczonymi), rozróżniamy teks. ziarniste, słupkowate i tabliczko-wate, a rozważając także wielkość wzgl. grubość jednotników : teks. wielko-, grubo-, średnio-, drobno- i miałko-zi a r niste, wzgl. teks. pręcikowate i włókniste tudzież teks. blaszko wate i łuskowate.

Przy odróżnianiu tekstur według wielkości i formy krystalitów zwykle nie uwzględnia się występować ilościowo podrzędnych. Tak np. tekstura oznaczoną bywa jako ziarnista, chociażby obok ziarn występowały podrzędnie słupki lub tabliczki. Gdy jednak występują różnice wielkości i formy u znaczniejszych części składników, natenczas potrzeba to wyrazić przy oznaczeniu tekstury albo kombinacyą nazw np. teks. pręcikowato-blaszkowata, albo trzeba pozostać przy określeniu ogólniejszem np. teks. nierówno-ziarnista, nierówno-krystaliczna.

Przy teks. tabliczkowatej i słupkowatej widzimy często ułożenie jednotników w całej masie skały w przybliżeniu równoległe do jednego prostego kierunku i wtedy mówimy o teks. łupkowej (niem. schieferig), ze względu na łatwiejsze rozdzielenie skały w tymże kierunku, a wystarcza do tego, żeby chociaż tylko mała część składników skały była ułożona równolegle. Z tejże samej przyczyny także przy teks. zbitej może wystąpić łupkowatość. Często kierunek ułożenia składników nie jest prostym a wtedy powstaje teks. pogięto lub falisto-łup-kowa czyli fladrowa.

W innych razach napotykamy ułożenie promienisto-zbieżne (centryczne) pręcików lub blaszek, zaś całą skałę złożoną z wytworzonych takim sposobem skupień formy mniej lub więcej okrągłej (sferulitów wzgl. oolitów, gdy są drobne). Nazywamy to teks. kuleczkowatą, przyłączając jednak do tego także skupienia kulek skorupowo-włóknistyck lub tylko skurupko-wych, pełnych i pustych.

Gdy skałę tworzy masa rzeczywiście — i pod mikroskopem — jednolita (jakiegoś mineraloidu), mówi się często o teks. bezpostaciowej (amorf), chociaż tu właściwie niema żadnego zespolenia składników. Nieraz ta tekstura zbliża się wyglądem swoim do teks. zbitej, mianowicie wskutek wystąpienia znaczniejszej ilości mikroskopowych jednotników, mikro lito w, i wtedy też, zatem przy mieszaninie ciała bezpostaciowego z je-dnotnikami wolnem okiem niedostrzegalnymi, używa się oznaczenia : teks. zbita.

Teks. porfirowa polega na występowaniu masy zbitej (obu wspomnianych powyżej rodzajów tejże) lub bezpostaciowej i zawartych w tejże odosobnionych, wprost dobrze dostrzegalnych (makroskopowych) jednotników. Masa obejmująca jako taka nosi nazwę masy porfirowej lub zasadowej, objęte zaś przez nią (pierwotne) składniki jednotnikowe nazywają się jednotnikami porfirowymi.

Gdy objęte jednotniki są bardzo liczne a przy tern drobner wskutek czego przepełniona nimi masa porfirowa mniej się uwydatnia, powstaje teks. drobno-porfirowa (jako odmiana typowej teks. porfirowej).

Przy teks. porfirowej zawarte w masie ciastowej jednotniki najczęściej przedstawiają się albo jako kryształy albo przynajmniej w formie do kryształów zbliżonej, zatem jako w ła s n o-kształtne (idiomorficzne). Wytworzeniu się więc tych form, poszczególnym gatunkom minerałów właściwych, nie przeszkadzała otaczająca je masa skalna, z czego wnioskować można, że podczas tworzenia się tamtych, ta masa jeszcze była mniej lub więcej płynna lub ciasto wata. Wobec tamtych rozpoczynających tworzenie się skały (krzepnięcie, twardnienie), przedstawia ona nam jego końcową część. Zresztą przy teksturach krystalicznych, mianowicie przy teks. ziarnistej, formy składników w ogólności nie są własne lecz przytykowe (ksenomor-ficzne), wypadkowo powstałe przez wzajemne ciśnienie na się przy powstawaniu. Pomimo to przy teks. ziarnistej u skał róź-noskładnikowych czasem objawiają się różnice w wykształceniu poszczególnych gatunków składników w tern, że jedne z nich, widocznie powstałe wcześniej, zatem i najmniej ciśnione, przybrały formę do kryształowej zbliżoną , okazują się mniej lub więcej własnokształtne, a inne, które się wytwarzały później, wypełniając przestwory między własnokształtnymi, występują tylko w formach przytykowych. Gdy ten kontrast wybitnie się uwydatnia, mówimy, w razie gdy przytem jednotniki skła-

Przy teks. innokształtnej robi się rozróżnienia według wielkości cząstek składowych, a przy większych składnikach także według ich ogólnego kształtu: teks. okruchowa, otoczaków a, piaskowa (przy ziarnkach zaokrąglonych o średnicy 2—0-1 mm), miałów a, pyłkowa (gdy wielkość cząstek [„pyłków“] leży przeważnie niżej średnicy 003 mm).

dnika własnokształtnego także się znaczniejszą wielkością wyróżniają, o teks. porfiro wat ej (t. j. podobnej do porfirowej), gdy zaś ta różnica w wielkości nie zachodzi, o teks. ofi-tycznej.

Wreszcie bardzo ważną cechę odróżniającą stanowi tu obecność składnika wtórnego, który jako lepiszcze (niem. Bindemittel) spawa ze sobą składniki pierwotne, przedtem luźnie obok siebie nagromadzone. Przy braku lepiszcza mamy wtedy teks. sypką w stanie suchym, zaś ciastowatą w stanie wilgotnym przy pyłkowatości.

Przy pyłkowatych składnikach, spojonych mniej lub więcej w całość na |30zór jednolitą, przedstawia się tekstura jako pył-kowo-zbita lub w ogóle zbita, będąc zatem w tym razie teks. skrytopyłkow ą.

U teks. organicznych można czynić bardziej szczegółowe rozróżnienia według jakości organizmów, po których ukształtowanie pozostało, np. oznaczać teksturę jako koralową, ostrygową, litotamniową, okrzemkową, drzewną i t. p.

Także teks. organiczna może być utajoną t. j. bezpośrednio przedstawiać się jako zbita lub pyłkowa, a dopiero pod mikroskopem, czasem dopiero po odpowiedniem preparowaniu mechaniczno-chemicznem, uwidacznia się jej właściwość. W tedy więc jest teks. skrytoorganiczną.

Przy wszystkich rodzajach tekstur może zachodzić brak pełności, dziurkowałość, mniejsza lub większa. Gldy objętość próżni przewyższa objętość samej masy skalnej, mówimy o teks. gąbczastej. Ważną jest przy dziurkowatości okoliczność, czy próżnie ze sobą są w łączności (komunikują ze sobą), gdyż w takim razie możliwe jest przeciekanie wody przez skałę. Dro-bnodziurkowata teks. przy licznych małych przerwach prowadzi do teks. porowatej, przy której dla małości przestworów ledwie że można dostrzedz, iż składniki niezupełnie się stykają.

Wtedy też wskutek włosko watości woda w skałę wsiąka i zostaje w niej mniej lub więcej silnie zatrzymywaną.

Stosunek dziurkowatości wzgl. porowatości jakiejś skały wyraża się przez podanie procentów objętości powietrza zawartego w niej przy zupełnie suchym stanie.

Wprost porowatemi wypada nazywać skały, które okazują zwyż 10°/₀ porowatości (w powyższem określeniu), a wyróżniać okazujące więcej jak 20°/₀ porowatości jako silnie porowate.

Pojedyncze włoskowate przestwory, umożliwiające wsiąkanie chociażby małej ilości wody do wnętrza skały występują zresztą prawie wszędzie, mianowicie przy złożeniu z cząsteczek większych; może ich brakować przy teksturze bezpostaciowej,.

Gdy próżnie w skale występujące (zazwyczaj w większej liczbie a średnich rozmiarach) mają formę okrągławą, nazywamy tego rodzaju teksturę pęcherzykowatą. Często przy takiej teksturze okrągławe próżnie w następstwie czasu zapełniają się częściowo lub zupełnie nowotworami mineralnymi : wytwarza się takim sposobem teks. migdałowa, która jest przeto teks. wtórną (noworodną).

Wreszcie zauważyć należy, że nie zawsze w jakiejś skale panuje wyłącznie jeden i ten sam rodzaj tekstury. Mamy czasem zespolenie różnych tekstur i wtedy zachodzi potrzeba uwydatnienia tego w opisie. Przytem jednakowoż zwykle nie zważa się na mało różniące się i podrzędnie występujące odmiany.

Sposób badania petrograficznego co do składników i tekstur}'.

Gdy mamy skałę o składnikach tak wielkich, że dadzą się okiem jeden obok drugiego dostrzedz i odróżnić, wtedy możemy rodzaj tekstury wprost rozpoznać. Gdy przytem wielkość każdego ze składników dozwala je ze skały w dostatecznej ilości wydobyć (wyłupać, wykruszyć), wtedy oznaczamy ich gatunek tymi samymi sposobami, które podaje mineralogia, zatem przez oznaczenie własności chemicznych, fizycznych i postaciowych. Przy mniejszych zaś rozmiarach używa się w celu otrzymania pojedynczych składników w dostatecznej ilości najzwykłej sposobu oddzielania (separacyi) zapomocą „ciężkich płynów“. Mianowicie znanych jest parę płynów jak np. jodek potasowo-rtę-ciowy (KJ.H(jJ₂ +aq), i azotan talu i srebra (T1Ac/N₂0₆), które mając w stanie największego zgęszczenia ciężar gatunkowy bardzo wielki, (pierwszy ze wspomnianych blisko 3 2, drugi, stopiony przy 75° C. około 5), dozwalają zniżać go przez powolne rozrzedzanie wodą w małem, nawet w mniej szem niż o 0-1 stopniowaniu. Otóż wsypujemy miał skały złożonej ze składników choćby o mało różnym c. g. do takiego płynu ciężkiego, znajdującego się w lejku zaopatrzonym u dołu kurkiem do wypuszczania płynu. Następnie rozpuszczamy płyn stopniowo. Z całości miału skały, który po wsypaniu unosił się na cięższym płynie, po każdem stopniowem rozcieńczeniu płynu opadnie na dół w lejku ta część, której c. g. właśnie stał się przewyższającym c. g. płynu. Każdą taką część miału można spuścić z osobna zapomocą kurka i po łatwem oczyszczeniu poddać badaniu.

Wielka skuteczność tej metody polega na tern, iż nieporównanie większa część skał, przy których rozsortowanie składników jest potrzebne, składa się przeważnie z minerałów o ciężarach gatunkowych leżących w granicach, które wystęjjują u ciężkich płynów, niektóre zaś cięższe składniki (połączenia żelaza) mogą być wydzielone z łatwością zapomocą zwykłego magnesu lub elektro-magnesu.

Przez zważenie rozsortowanych składników otrzymujemy stosunek ich ilościowego występowania w skale. Ten stosunek bywa w przybliżeniu oznaczany także tym sposobem, że mierzy się na wygładzonej jmwierzchni skały we wąskich paskach wielkość miejsc zajętych przez poszczególne różne składniki.

Gdy wielkość składników skały zbliża się do granicy widzialności nieuzbrojonem okiem, wtedy oglądanie przez zwykłą 2 — 3 razy powiększającą lupę bardzo wiele może pomódz do ich rozpoznania.

Gdy skała przedstawia się dla oka jednolitą, a zatem prze-dewszystkiem przy teksturze zbitej, musi być zastosowane badanie mikroskopem. Ale nieznaczne tylko rezultaty osiągnąć można badając skały spójne w świetle wpadaj ącem, t. j. j)atrząc przez mikroskop wprost na płaszczyznę skały oświetloną z góry. Natomiast wielce skutecznem jest badanie mikroskopowe w świetle przećliodzącem, którego zastosowanie w kilku ostatnich dziesiątkach lat nadzwyczaj posunęło naprzód petrografię. Główne zasady tej metody badania są następujące.

Potrzebny jest mikroskop z przyrządem polaryzacyjnym, zatem z dwoma nikolami. Płytkę skały szlifuje się obustronnie do tej cienkości (około OT mm), iż staje się przeźroczystą. Osiąga się to u wszystkich skał z wyjątkiem paru rodzajów.

Patrzącemu na taką „płytkę m ikr o s k o po w ąu, pomiędzy szkiełkami w balsamie kanadyjskim zachowaną, oświetloną od wewnętrz promieniami przychodzącymi z dołu, według jm-trzeby spolaryzowanymi dolnym nikolem, okazują się przy na-leżytem powiększeniu, gdy nie zachodzi rzeczywista jednolitość (bezpostaciowość) masy skalnej, a) kształt}^, ewentualnie i kąty krystalograficzne składników, jakoteż sjmsób ich ułożenia, zatem i rodzaj „mikro teks tur y“; b) stosunki łupliwości (przez występowanie regularnie skierowanych rys) lub brak tejże : c) zachowanie się optyczne, przedewszystkiem barwa i sposób działania polaryzacyjnego, które jest charakterystycznemu dla poszczę-gólnych gatunków minerałów i może być użyte do odróżniania składników skał zresztą do siebie podobnych.

na

Z mikroskopowem badaniem optycznem może być połączone także badanie mikr ocliemiczne. Mianowicie można poszczególne pod mikroskopem wybrane a w jak najmniejszym rozmiarze (igła) odkryte miejsca szlifu traktować odczynnikami wniesionymi cieniutką rurką szklaną (pipetką) i śledzić skutki tychże odczynników na badany składnik, mianowicie obserwować (mikroskopowe) nowotwory-kryształy, które powstają miejscu działania po wyschnięciu wniesionego rozczynu.

Porowatość skały, która warunkuje także jej działalność napawania się wodą, oznacza się w przybliżeniu najczęściej przez oznaczenie ilości wody, która wsiąka w skałę najprzód zupełnie wysuszoną a następnie włożoną do wody, zostającej pod ciśnieniem trzech atmosfer, po ustąpieniu ze skały powietrza, o ile można zupełnem.

Można też obliczyć dziurkowatość lub ^mrowatość skały jednorodnej, znając jej objętość i ciężar, jeżeli wiadomy jest ciężar gatunkowy jej składnika. Różnica bowiem między iloczynem z ciężaru gatunkowego składnika i objętości skały a jej ciężarem podaje objętość próżni.

Spójność (Festigkeit).

Spójność czyli siła, którą, części skały trzymają się siebie, którą zatem przemóclz potrzeba, aby skałę rozdzielić, zależną jest:

a)    od (wewnętrznej) wzajemnej spójności cząsteczek (mo-lekułów) każdego jednotnika wzgl. cząstek bezpostaciowych składających skałę, którą to spójność oznacza się mineralogicznie stopniami skali twardości ;

b)    od spójności na zewnątrz, którą przyłączają się cząsteczki tworzącego się jednotnika lub bezpostaciowego ciała mineralnego do przylegających ciał stałych.

Od tej spójności cząsteczkowej (molekularnej) różną jest przyczepność, którą słabo łączą się ze sobą ciała stałe kiedyś następnie po swem powstaniu, gdy zostaną pod ciśnieniem do siebie bardzo zbliżone (jak np. dwie płytki do siebie przyciśnięte) a która to łączność zwykle bywa znoszoną już przez włoskowato wsiąkającą wodę. Skały, których cząstki tylko przyczepnością tego rodzaju lub wskutek wzajemnego z wikłania się i tarcia lub w skutek „ciśnień włoskowatych“ trzymają się razem, uważamy petrograficznie jako niespójne.

Jak czasem, mianowicie u tekstur innokształtnych, zupełny jest brak spójności między poszczególnymi składnikami skał, tak znowu przeciwnie często, mianowicie przy teksturach tukształ-tnych, spójność zewnętrzna jednotników, równocześnie w naj-ściślejszem ze sobą zetknięciu powstających, w przybliżeniu dorównywa spójności wewnętrznej. Wtedy spójność skały, gdy ta jest jednorodną, odpowiada twardości mineralogicznej i wtedy można mówić o twardości skały w znaczeniu mineralogicz-nem, a tak samo rzecz się ma u skał o teksturze bezpostacio-

wej. Grdy zaś skała jest różnorodną, możemy to uczynić tylko przy złożeniu z cząsteczek drobniutkich, gdyż wtedy, rysując skałę, rysujemy niejako wszystkie różne składniki razem. Dla oznaczenia twardości w tern pojęciu, można (według metody prof. A. Martens’a) postąpić w ten sposób, iż przeciąga się na wygładzonej płaszczyźnie skały dyament stożkowato zacięty, stopniowo obciążany, i porównywa wielkość szramów otrzymanych przy pewnych obciążeniach.

Natomiast przy teks. grubo-krystalicznej twardość skały w różnych miejscach okazuje różnice tak wielkie, jakie zachodzą w twardości poszczególnych gatunków składników i tylko gdy te różnice są małe można mówić o odpowiedniej średniej twardości skały.

W każdym razie rodzaj tekstury, mianowicie łupkowatośó i dziurkowatośó, modyfikuje, względnie zmniejsza spójność skały.

Najważniejszym objawem spójności skały jest wytrzymałość na zgniecenie pod ciśnieniem np. j akiegoś ciężaru. Doświadczalnie oznacza się ją przez obciążenie kostki ze skały wyrobionej (w maszynach do tego skonstruowanych) aż do roz-padnięcia i wyraża liczebnie częścią ciężaru użytego, przypadającą na kwadratowy centymetr gniecionej powierzchni. U skał używanych jako materyał budowlany wytrzymałości wahają się między 60 a 3000 kg. U najzwyklejszych wytrzymałość leży między 200 a 1000 kg. Można więc ogólnikowo obok takich mniej więcej średnio spójnych oznaczać skały o wytrzymałości znacznie nad 1000 kg jako bardzo spójne, a jako słabo spójne z wytrzymałością niżej 2C0 kg.

Niezawsze skały o składnikach jakościowo i ilościowo równych i o tymże samym rodzaju tekstury okazują jednakową wytrzymałość mechaniczną. Przedewszystkiem, gdy zachodzi przeistoczenie składników, czasem nawet choćby tylko nieznaczne, wywiera ono wielki wpływ w tym względzie ; często także już małe różnice w teksturze, które ledwie dostrzedz się dają, dalej różny stan wilgoci są przyczyną wielkich różnic wytrzymałości. Stąd pochodzi, że czasem nawet różne partye jednej i tejże samej masy skalnej, np. jednej i tejże samej ławicy, okazują różnice wytrzymałości. U niektórych rodzajów skał, jest atoli ta chwiejność — pominąwszy partye przeistoczone — dosyć ograniczoną. U skał o teksturze chociażby tylko mało, lub tylko częściowo łupkowej jest wytrzymałość bardzo różna w kierunkach różnie do łupkowatości położonych.

Wreszcie stwierdzonem zostało, iż wytrzymałość tej samej skały j)o wyschnięciu jest nieraz znacznie większą od pierwotnej w stanie wilgotnym.¹)

Innym sposobem objawia się siła spójności u skały w oporze okazującym się przy oddzielaniu (odkruszaniu) dtobnych cząstek od jej całości, który to opór jest głównym czynnikiem jej wytrzymałości na zużycie w ocieraniu przy użyciu jako bruk, jako kamień młyński i t. p. Zachowanie się skał pod tym względem oznacza się porównawczo z wyników osiągniętych przy równem działaniu odpowiednich mechanicznych przyrządów, np. z długości dziury wyrobionej przez równą pracę jednego i tego samego świdra i z ilości miału przy tern otrzymanego lub z utraty objętościowej skały wskutek poruszania jej pod obciążeniem na równomiernie szmirglowanej płycie stalowej.

Bardzo ważną jest tu należąca Avłaściwość, czy skała łatwo lub trudno, albo prawie wcale nie daje się obrabiać stalowem narzędziem.

Innego znowu rodzaju objawem spójności skały jest jej wytrzymałość na zamarzanie t. j. wytrzymałość na działanie wody w niej marznącej. Znajdująca się bowiem w skale woda przybiera przy każdem zamarznięciu na objętości i potrafi oddzielić mniejsze powierzchowne części, lub też i większe kawały skały od całości. Skuteczność i postęp tego działania, prowadzącego ostatecznie często do rozpadnięcia się skały, zależy, oprócz od jej spójności w ogóle, w znacznej mierze także od jej tekstury, mianowicie od obecności pewnego rodzaju dziurko-watości, a w ślad za tern od sposobu rozmieszczenia wciekającej wody. Ale i oprócz tego, przy doraźnych zmianach temperatury otaczającej powietrzni i stąd pochodzących rozszerzeń i ściągnięć, skały zależnie od stosunków spójności mniej lub więcej łatwo pękają, a powstałe szczeliny dozwalają wpłynąć wodzie, która następnie marznąc, rozsadza skałę.

O wytrzymałości skał pod tym względem można otrzymać najlepsze wskazówki przez wielokrotne wystawianie dostatecznie zwilżonych próbek na marznięcie w komorach sztucznie oziębianych i zbadanie ostatecznego skutku tego zamarzania osobliwie zaszłej utraty ilościowej przez odkruszenia i ewent. zmiejszenia wytrzymałości przeciw zgnieceniu.

Czasem może pouczyć o trwałości skał wystawionych na działanie mrozu obserwacya w naturze mianowicie obejrzenie krawędzi ich, które były wystawione przez długie czasy na działanie mrozów, czy ewent. ile zostały zaokrąglone przez marznięcie.

Ciężar gatunkowy.

Ciężar gatunkowy (c. g.) skał, to znaczy ciężar w porównaniu do objętości, wyraża się albo liczbą oznaczającą wiele gramów waży cmi skały, która to liczba oznacza równocześnie, ilokrotnie ciężar tejże jest większy od ciężaru równej objętości wody (czystej, o temperaturze 4° C.), lub także ciężarem metra sześciennego skały w kilogramach. C. g. skały zależy oprócz od c. g. składników, a jeżeli tych jest więcej niż jeden, od stosunku ilościowego między nimi, w znacznej mierze także od tekstury, mianowicie od dziurkowatości lub porowatości skały. U skał użytych jako materyały budowlane c. g. waha się między 3 a 1-6. Grdy największa część tychże posiada c. g. od 2 2 do 2*7, można te, które posiadają c. g. wyższy od 2'7 nazywać cięż-kiemi a odwrotnie posiadające c. g. niżej 2-2 lekkiemi skałami budowlanemi.

U skał ściśle jednorodnych (bez przymieszek !) o teksturze całkiem pełnej (niedziurkowatej, nie porowatej) c. g. skały równa się c. g. jej składnika. W innych razach c. g. skał oznacza się jednym ze sposobów następujących.

Przedewszystkiem co do skał spójnych, to:

1. najprzód wtedy, gdy nie są one ani dziurkowate ani porowate i w składzie swym zupełnie jednostajne, zatem tylko w bardzo rzadkich przypadkach, można ich c. g. oznaczyć metodami dla ciał jednolitych używanemi, które podaje mineralogia lub fizyka (wagą hydrostatyczną, piknometrem, wagą sprężynową i i.).

2. Szczególnie u skał dziurkowatych wyrabia się dla oznaczenia ich c. g. sposobem ręcznym lub maszjuiowym ze skał}* bryłę o formie regularnej (np. kostkę!, której objętość da się łatwo obliczyć z dostateczną dokładnością, i waży się ją. Ciężar w gramach podzielonj’ przez objętość w cm³ daje c. g.

b) W naczynie u góry szeroko otwarte u dołu zaś ze szyjką, przez którą szczelnie przechodzi rurka obustronnie otwarta i sięgająca górnym końcem blizko brzegu naczynia, wlewa się wody aż do osiągnięcia poziomu górnego końca rurki. Zanurzony w tęże wodę kawałek skały spowoduje wylanie się przez rurkę wody w ilości odpowiadającej jego objętości, a woda ta może być ujętą u dołu przyrządu w podstawione odpowiednie naczynie i zmierzoną, względnie zważoną.

3. U skał nierozpadających się w wodzie i niedziurkowatych można omijając formowanie wykonać oznaczenie tą drogą, iż zważywszy poprzednio próbę skały na zwykłej wadze, oznacza się następnie jej objętość przez zanurzenie w wodzie i zmierzenie objętości wody, którą skała wyparła, co może być uskutecznione m. i. następującymi dwoma sposobami:

a) Wkłada się skałę do szklanego naczynia, zawierającego przedtem wodę do oznaczonej marką (ni) wysokości, zaznacza marką (m‘) wysokość podniesienia się wody wskutek zanurzenia skały i dolewa się następnie, po wyjęciu tejże, do wody z pierwotnym poziomem (ni) z kalibrowanej rury tyle wody ile potrzeba do osiągnięcia poziomu m'. Objętość wody dolanej, odczytana na podziałce rury kalibrowanej, równą jest naturalnie objętości skały.

W każdym razie koniecznem jest przytem usunąć ze skały zanurzonej we wodzie pędzelkiem przylegające zwłaszcza do nierównych jej ścian bańki powietrza, któreby inaczej jej objętość zwiększyły. Dalej zawsze, gdy się ma do czynienia ze skałą porowatą (która wodę wsiąka), potrzeba próbę, której c. g. się oznacza po zważeniu nasycić należycie wodą, aby w czasie zanurzenia jej więcej nie wsiąkała.

Sposób powyższy oznaczania c. g. można zastosować i do skał do pewnego stopnia dziurkowatych, jeżeli się wypełni próżnie na ich powierzchni za pomocą stearyny, co mianowicie przy kawałkach ograniczonych płaszczyznami prostemi łatwo da się uczynić, gdyż nie wiele to zaszkodzi dokładności, jeżeli się po wypełnieniu większych dziur, pokryje całą powierzchnię skały cienką powłoką stearyny.

4. Przybliżone oznaczenie c. g. skał S3^pkich można uskutecznić za pomocą rurki cylindrycznej, wy robionej z blachy niklowej lub szkła (np. 5 cm długiej a 3 cm szerokiej), której ciężar i objętość są oznaczone. Ostrobrzeżną stroną wbija się całą rurkę w skałę odkrytą w płaszczyźnie i odkrawnje się ją za pomocą bocznego odsłonięcia równo z brzegami rurki. Z wagi rurki napełnionej otrzymuje się ciężar skały w znanej objętości.

5. Średni c. g. miału otrzymanego przez roztarcie jakiejś skały może być oznaczony w sposób następujący. Do naczynia z objętością np. 250 cm³ do marki (m) wsypuje się zważoną ilość (100—150 y) miału (suchego lub o znanej wilgoci) ; oznaczywszy przez drugie zważenie naczynia z miałem wagę tegoż, wlewa się do naczynia wody do marki (m), usunąwszy przed całkowitem napełnieniem przez mieszanie i silne ogrzanie powietrze zawarte w błotnistym płynie. Ważąc dalej napełnione naczynie, otrzymuje się ciężar zatem i objętość wody obok miału zawartej, a gdy tę objętość odciągniemy od 250 cm³ otrzymamy (wprzybliżeniu) objętość miału w cm³, potrzebną obok wagi do obli-czenia c. g. tegoż.

¹

Próby wytrzymałości przesłanych okazów skał, najlepiej w formie kostek o boku 10 cm, wykonywa (za pewnem wynagrodzeniem) krajowa Mechaniczna stacya doświadczalna przy Szkole politechnicznej we Lwowie.

Skład i zachowanie się chemiczne.

Skład chemiczny każdej skały w całości j est naturalnie wynikiem składu chemicznego jej składników mineralnych a gdy tych jest więcej niż jeden, także od ilościowego stosunku między nimi. Ponieważ zaś najczęściej dokładniejsze oznaczenie tego stosunku (za pomocą separacyi) jest rzeczą bardzo trudną, czasem prawie niemożliwą, więc nawet wtedy, gdy znamy wszystkie (istotne i dodatkowe) składniki mineralne jakiejś skały co do ich jakości chemicznej, często tylko w niezadowalającem przybliżeniu obliczyć możemy ilość jej chemicznych składowych części, a już wcale nie możemy tego uczynić, gdy skład chemiczny rozpoznanych składników mineralnych w ogólności jest chwiejny a przeprowadzenie osobnej analizy dla każdego z nich jest (np. przy teksturze mikrokrystalicznej) niewykonalne.

Otóż przedewszystkiem wtedy uciekamy się do chemicznej analizy skały t. zw. ryczałtowej, to jest do analizy próby skały w całości, nierozdzielonej[ na składniki a przeciwnie wybranej tak, iżby zawierała o ile możności wszystkie składniki skały w średnim stosunku ilościowym w całej skale panującym, zatem z wyłączeniem wszelkich miejscowych wyjątkowości. Wynik takiej analizy uwidacznia, które i w jakiej procentowej ilości połączenia lub pierwiastki chemiczne znajdują się w skale.

Nie wskazuje on wprost, w których minerałach te chemiczne składniki występują, ale temu, który posiada wiadomości ogólne o składnikach skalnych w ogólności, objaśnia analiza ryczałtowa :

a)    jakie składniki mineralne w skale analizowanej znajdować się mogą, a których obecność jest wykluczoną;

ozna-

b)    potwierdza, uzupełnia lub prostuje wykonane czenia mineralogiczne ;

ona

nam

c)    gdy to oznaczenie gatunkowo jest dokonane, może podać wskazówki co do składu chemicznego obecnych

w skale odmian składników mineralnych ;

Petrografia.

d) wreszcie analiza ryczałtowa daje nam zawsze najlepszą podstawę do mniej lub więcej dokładnego osądzenia ilościowego stosunku składników mineralnych.

Sama zaś analiza ryczałtowa bez zbadania składu mineralogicznego i tekstury dla poznania rodzaju skały daje najczęściej tylko niewystarczające dane, gdyż bardzo różne rodzaje skał, nawet złożone z bardzo różniących się składników mineralnych mogą posiadać nieróżniący się zasadniczo ryczałtowy skład chemiczny.

zastosowywane bywa przedewszystkiem w tych razach,

Zamiast ryczałtowej zupełnej, wykonywa i podaje się często tylko częściowa analiza (Partial-Analyse) całej skały, która jrrzed-stawia oznaczenie w całej skale tylko jednego, rzadko dwu, lub trzech składników chemicznych. Takie częściowe badanie — zwykle nieporównanie łatwiejsze od przeprowadzenia całej analizy

gdy już oznaczenie ilościowe jednego składnika chemicznego daje cechę rozstrzygającą, albo przynajmniej w wysokim stopniu charakterystyczną i uzupełniającą, wobec osiągniętych już innym sposobem wiadomości co do składu mineralogicznego, lub gdy chodzi głównie o jakiś składnik chemiczny ważny jedynie lub w pierwszym rzędzie ze względu na użycie skały.

Zachowanie się jakiejś skały pod względem chemicznym, przedewszystkiem pod względem rozpuszczalności i przeistoczeń nazwanych wietrzeniem, da się w ogólności w pewnej mierze wywnioskować ze znanego zachowania się chemicznego jej składników mineralogicznych i to wszystkich, niepomijając i podrzędnych przymieszek lub wrostków, gdyż czasem właśnie te są przyczyną ważniejszych przeistoczeń. Przy tern wnioskowaniu musimy brać zawsze na uwagę potęgowanie się skutków w naturze z powodu długości trwania działań i wielkich ilości głównego czynnika wody, zawierającej w sobie, chociaż w małej ilości, różne ciała chemicznie czynne.

Prędkość postępu tych procesów (bliżej poucza o nich geologia chemiczna), od której często jedynie ważność skutków zależy, zawisła w bardzo znacznej mierze od tego, czy rozpuszczanie wzgl. przeistaczanie się skały ogranicza się do jej powierzchni, czy też wskutek dziurkowatej i porowatej tekstury może równocześnie wkraczać także w głąb skały.

Ponieważ osądzenie tego wpływu jest bardzo trudne, a dalej ponieważ czasem ma się do czynienia ze skałą, której składniki co do składu chemicznego już są do jakiegoś, bliżej nieznanego stopnia przeistoczone, niejako chemicznie nadwerężone i wskutek tego zachowują się już mniej odpornie jak w stanie pierwotnym, przeto często obok lub zamiast wnioskowań co do przeistaczalności skał zaproponowano wykonywanie prób doświadczalnych w następujący sposób.

Zmierzoną ilość skały traktuje się przez oznaczony czas wodą z przydatkiem pewnej małej ilości kwasu np. solnego; następnie, po odłączeniu części stałych z płynu, odparowuje się go do suchości, a otrzymana ewentualnie i zważona pozostałość przedstawia ubytek skały przez działanie chemiczne przy tern traktowaniu. Z ilości tego ubytku można wnioskować o odporności skały przeciw czynnikom roztwarzającym w ogóle, prze-dewszystkiem zaś przeciw (powolnemu) działaniu wody zawierającej kwas węglowy, zwłaszcza gdy wynik doświadczenia można porównać z analogicznemi próbami przeprowadzonemi na skałach już zbadanych pod tymi względami, o które się tu rozchodzi.

Bardzo pouczające wskazówki o odporności chemicznej jakiejś skały można otrzymać przez uważne obejrzenie w naturze jej mas wysterczających nad powierzchnię, mianowicie z występowania na nich skorupy zwietrzałej, względnie grubości tejże.

Zachowanie się skał w wielkiem gorącu, mianowicie, czy wytrzymują wysoką temperaturę nie topiąc się zupełnie lub tylko nieznacznie na szkliwo, od czego zależy w ogóle ich użycie jako materyału ogniotrwałego do budowy pieców hutniczych i do wyrobu naczyń przydatnych do topienia i prażenia, jest u skał złożonych nie tylko wynikiem zachowania się pod tym względem ich składników mineralnych każdego osobno. Przeciwnie oddziaływanie składników chemicznych obecnych w minerałach, obok siebie występujących a chociażby samych dla siebie nietopliwych względnie trudno-topliwych może sprawić łatwą wspólną topliwość. Przedewszyskiem należy tu zwrócić uwagę, że nietopliwy kwarc stapia się łatwo z minerałami zawierającymi sodowce, żelazo i wapń. Dalej ryczałtowa chemiczna analiza skały może nam podać wskazówki co do jej ogniotrwałości, ale i przy tem trzeba zawsze uwzględnić także jej skład mineralogiczny i teksturę. Przy zresztą równym składzie chemicznym i mineralogicznym może n. p. skała różnie zachować się pod względem topliwości zależnie od tego, czy kwarc znajduje się w niej pyłkowato, czy w ziarnach. Ostatecznie, mianowicie co do stopnia topliwości skał, rozstrzygają porównawcze próby praktyczne, polegające na prażeniu skały wspólnie z próbami o znanym stopniu ogniotrwałości.

Magnetyzm.

Części niektórych rodzajów skał wystające w naturze nad powierzchnię, okazują magnetyzm albo zwykły albo biegunowy, w bardzo różnym stopniu natężenia, zależnym od obecności w skale składników zawierających znaczniejsze ilości żelaza szczególniej magnetytu. Zjawisko to warunkowane niezawodnie magnetyzmem ziemi, musi być uwględniane przedewszystkiem przy oznaczeniach geodezyjnych i pomiarach magnetyzmu ziemskiego, polegających na położeniach i ruchach igiełki magnetycznej, gdyż ukryte w podziemiu skały magnetyczne mogą być przyczyną znacznych nieprawidłowości w zachowaniu się tejże.

Kształt zewnętrzny i rozmiary.

Nietylko ażeby ocenić znaczenie i rolę poszczególnych skał w przyrodzie, ale i dla osądzenia możliwości ich użycia dla jDewnych celów praktycznych tudzież dla odpowiedniego urządzenia ich wydobywania (łomu), potrzeba wiedzieć także, w jakich formach, w jakich rozmiarach i w jakiem ułożeniu występują w przyrodzie.

Formy, w których skały występują w naturze dadzą się podzielić na 3 główne typy: warstwa, żyła i słój.

Warstwy (Schichten) są ograniczone dwiema dosyć rów-nemi i blizko ró»wnoległemi ścianami („łożowemi“), spodnią i wierzchnią, które przy wykańczaniu się skały powoli schodzą się ze sobą. Prostopadła odległość tych ścian daje grubość warstwy, która rzadko dochodzi kilkunastu metrów. Warstwy o grubości wyżej 0-5 m często nazywają ławicami; cieńsze zaś, o grubości kilku do kilkunastu cm, płytami. Rozciągłość warstw wynosi często zwyż 1 bn: bardzo rzadko więcej niż 10 km. Nieraz nie występują one w swej pierwotnej rozciągłości, lecz okazują się mniej lub więcej przerwane, lub pozostały tylko w kawałkach odosobnionych.

Pierwotne i zwyklejsze położenie warstw jest poziome lub mało od poziomego różne, ale nie rzadko warstwy okazują się w różnych kierunkach mniej lub więcej pochylone. Dalej obok prostych występują w naturze warstwy pogięte.

Rzadko tylko napotykamy warstwy w naturze pojedynczo ; najczęściej występują one przytykając jedna do drugiej, zespolone w układy (systemy) warstw, przyczem należą albo do je-, dnego, częściej do różnych rodzajów skał. Także w pierwszym razie grubość wynosi czasem setki metrów, wyjątkowo nawet tysiące metrów.

Skała we formie żyły (Gang) okazuje także ograniczenie dwiema ścianami, ale te są przeważnie nierówne, często schodzą się i rozchodzą doraźnie a całość skały ma wygląd wypełnienia szczeliny powstałej przez pęknięcie. Położenie pierwotne jest przeważnie stromo pochyłe. Grubość rzadko przechodzi 100 m, zwykle jest znacznie mniejszą; rozciągłość pozioma tylko wyjątkowo tak wielka jak u warstw, natomiast rozciągłość w głąb „nieskończona“.

Żyły, oprócz pojedynczo, występują czasem po kilka lub nawet kilkanaście w pobliżu siebie. Nieraz na powierzchni łączą się w pokrywy o bardzo znacznem rozprzestrzenieniu.

Trzeci, najrzadszy typ kształtów skalnych: słój (Stock), nie okazuje w żadnym kierunku rozmiaru wielokrotnie większego lub mniejszego od innych, zbliża się czasem do kształtu okrągłego. Słoje okazują zazwyczaj stosunkowo małe rozmiary; większe mierzą setki, mniejsze tylko dziesiątki metrów. Występują prawie tylko pojedynczo lub znacznie odosobnione.

Prawie nigdy pojedyncze masy skalne nie przedstawiają się wewnątrz swych granic nawskroś jako calizna, lecz widzimy je rozdzielone na kawałki pęknięciami przeważnie w dość prostych płaszczyznach. Od ilości i sposobu przebiegu tych płaszczyzn rozdziału, mianowicie od względnego ich nachylenia lub równoległości zależą rozmiary i kształty tych kawałków. Mianowicie wyróżnia się rozdzielenie: wielościanowe, ciosowe, słupowe i płytowe. Jak we wielu razach pewien rodzaj rozdzielenia skały w naturze ułatwia jej wydobycie i użycie do pewnych celów, tak znowu często uniemożliwia otrzymanie nawet z bardzo wielkiej skały kawałków o potrzebnych większych rozmiarach, monolitów.¹)

Zresztą często zachodzi ten stosunek, że tylko wierzchnia część skały jest silniej rozdzieloną.

Wiek.

W pewnej ograniczonej mierze odbija się także wiek geologiczny i czas powstania skały na jej jakości, mianowicie co do stopnia jej przeistoczenia ze stanu pierwotnego. Dalej często w braku dobitnych petrograficznych cech odróżniających używa się oznaczenia wiekowego jakiejś skały dla odróżnienia jej w nazwie od innych, jakościowo zbliżonych. Wreszcie odnalezienie skał w naturze ułatwione jest często na podstawie kart geologicznych temu, komu wiek skały poszukiwanej jest znany. Stąd też wska-zanem jest i dla potrzeb petrografii mieć w pamięci system wiekowych oddziałów geologicznych przynajmniej według następującego zestawienia formacyi, zaczynając od najstarszych.

Formacye :

arena ■ iczne :

• rH

Ph

mezo z 01 cz n e

neozoiczne

Laurentyjska

Hurońska

Algonkijska

Kambryjska

Sylurska

Dewońska

Węglowa

Permska

Triasowa z oddziałami :

Pstry piaskowiec, Wapień muszlo wy i Kajper

Jurajska z oddziałami :

Lias, Dogger cz. Jura brunatny i Malm cz. Jura biały

Kredowa z oddziałami:

Neokom, Albien (Gault), Cenoman, Turon i Senon

Trzeciorzędna z oddziałami:

Eocen, Oligocen,

Miocen, Pliocen

Czwartorzędna czyli Pleistoceńska, zawierająca Dyluwium i utwory teraźniejszości.

Systematyka.

Systematyka petrografii, t. j. umiejętne uporządkowanie skał poznanych dotąd w skorupie ziemi przedstawia jeszcze więcej niepewności i niezgodności, jak u innych opisowych nauk przyrodniczych. Przedewszystkiem już przy ujęciu równych sobie skał w gatunki jako jednostki systematyczne, zasady przy osądzeniu tej równości wt ogóle nie są jednostajne i nie są równo stosowane. Wymaganą jest czasem równość składników i tekstury, w innych zaś razach tylko zgodność co do składników lub tylko co do rodzaju tekstury. Dalej często okazuje się chwiejność w odgraniczaniu różnych gatunków skał najprzód z powodu przejść między rodzajami tekstur, które mają służyć jako cechy odróżniające. Potem w pewnej mierze dowolne oznaczanie jednych składników jako tylko dodatkowych w porównaniu z innymi istotnymi (o czem była mowa na str. 16) sprowadza niezgodność w odgraniczaniu gatunków. Skała uważana przez jednych na podstawie wystąpienia pewnego składnika za odrębny gatunek, może być przyłączona przez innych, którzy składnik ów oznaczą jako tylko dodatkowy, do gatunku obszerniejszego jako odmiana tegoż. Wreszcie chwiejność w ilościowem występowaniu składników musi spowodować niepewność w odgraniczeniach gatunków, gdyż niemożliwem jest ustalenie jakiejś reguły oznaczającej, przy jak małej ilości składnik ma być jeszcze uważany jako istotnie obecny.

W ogóle odgraniczenie gatunków skał w nauce nie może być ostre, skoro w przyrodzie często nawet znacznie różniące się skały w swej rozciągłości przez powolną zmianę co do składników lub co do tekstury jedne w drugie przechodzą a takim sposobem wytwarzające się przechodowe odmiany zaliczone być mogą równie dobrze do obydwu gatunków skał, które łączą ze sobą.

Ugrupowanie gatunków skał w większe i mniejsze oddziały systematyczne przeprowadza się przeważnie według podobieństwa co do składników lub tekstury. W części wzięte też zostały

przytem jeszcze do pomocy momenta geologiczne, mianowicie forma i sposób powstania skał a nawet ich wiek.

W systemie, zastosowanym w obecnym podręczniku a przedstawionym poniżej w główniejszych działach, starałem się użyć prawie wyłącznie tylko znamion czysto petrograficznych t. j. odnoszących się do rodzaju złożenia (tekstury) i jakości składników.

Skały

A. mineralne

(brak tekstury organicznej u składników właściwych).

I.    tlikształtne (o teksturze tukształtnej, jawnie lub skryto-krystalicznej i bezpostaciowej).

Klasa 1. Lód i sól (rozpływające się).

„    2. Wapień ce (w składnikach panuje pierwiastek

wapń).

„    3. Źelazowce (składniki są połączeniami żelaza).

„    4. Krzemo we (składniki są tlenkami krzemowymi).

Krzemianowe (składniki są przeważnie krzemianami).

„    5. «) łupkowe (przytem warstwowe).

„    6.. bj niełupkowe, „masowe“ (przytem żyłowe).

II.    iimokształtne (o teksturze innokształtnej).

Klasa 7. Tufy (składniki są miałem skał krzemianowych masowych).

„    8. Pyłkowe (składniki pyłkowate, różne od wyst.

w klasie 7).

„    9. Okruchowe (składniki: okruchy drobne lub

grubsze, kańciaste lub zaokrąglone).

B. organiczne

(o teksturze organicznej przynajmniej u znacznej części składników

istotnych).

Klasa 10. Skorupko wce (składnikami są skorupy i szkielety dawnych zwierząt lub roślin).

„    11. Węglowce (składnikami są części dawnych

roślin przeistoczonych w ciała humusowo - żywiczne wzgl. takież ciała przynajmniej ze śladami teks. roślinnej).

Opis główniejszych gatunków skał.

Gatunki 1—27, z wyjątkiem 12, 13 i 16, jakoteż gatunek 47 są skałami „jednorodnymi“; złożone są z jednego tylko istotnego składnika, wskazanego w ich nazwie.

Klasa I.

1.    Śnieg’, lód. Pierwszy jest luźnem nagromadzeniem kryształków lub krystalitów bliźniaczych lodu, drugi zbitem skupieniem tychże, często z różnemi zawartościami, które czasem rozmieszczone są równolegle. C. g. śniegu około 0’9.

Śnieg przykrywa znaczne obszary ziemi czasowo lub trwale („śnieg wieczny“). Lód tworzy albo pokrywy powierzchowne albo pokłady przykryte śniegiem, z pod którego miejscami wypływa w dół jako „lodowiec“.

Użycie lodu : do chłodzenia w celu zachowania w części także do wyrobu różnych wytworów.

Firn (névé) jest luźnem lub słabo spójnem nagromadzeniem ziarn lodu wewnątrz silnie porowatego, śnieżystego. Występuje nad lodowcami górskimi.

2.    Sól (kamienna). Czasem prawie tylko sól sama, do 99’5°/₀. Zresztą wyst. jako przymieszki wzg. wrostki najprzód anhydryt, gips i inne minerały z klasy siarczanów i chlorków przew. jako krystality, dalej różnorodny miał mineralny, w części także pochodzenia organicznego. Jako wrostki znajdują się: anhydryt, gips, ił, zwęglone części roślin.

Teks. wielko—*) miałko-ziarnista. Wytrz. mech. często dochodzi 400 7cg.

*) Kreska w podobnem położeniu zastępuje wyliczenie stopni pośrednich lub oznacza przejście,

Bezbarwna Inb szara podrzędnie także czerwonawa.

Występuje w warstwach, rzadziej w słojach. Pierwsze dochodzą (wyjątkowo) do 20 m grubości i występują albo pojedynczo, albo w układach bardzo potężnych, pośród utworów różnego wieku zacząwszy od kambryjskich, w wielu krajach.

Największe w Europie masy zalegają w głębokiem podziemiu pic. Niemiec na pic. wschód od podnóża Harcu. Tamtejsze układy warstw solnych, należące do form. permskiej mają miejscami grubość do 900 m. Wschodniem ich przedłużeniem są prawdopodobnie pokłady odkryte w podziemiu Inowrocławia w Poznańskiem. Znacznie mniejsze, ale zawsze jeszcze bardzo znaczne masy występują w Anglii środkowej (kaj-prowe), w Hiszpanii (trzeciorzędna wysoka skała k. Cärdony), w form. permskiej w B.osyi płd. wzgl. płd. wsch. : w Bekon-skaja k. Bachmutu (50 m grube), w Ilezkaja Zaszczyta k. Oren-burgu (cała grubość 130 m). Wewnątrz Karpat znajdują się bardzo potężne mioceńskie masy soli w Siedmiogrodzie i płc. wsch. Węgrzech. Tego samego wieku sól wyst. u płc. podnóża Karpat; odbudowuje się w Wieliczce („szybikowa“ prawie zupełnie czysta i zawierająca kilka °/o zanieczyszczeń „spiżowa“), w Bochni i Kaczyce.

Użycie: jako przyprawa do potraw, do konserwacyi, do fabrykacyi sody i innych wyrobów chemicznych, jako nawóz.

Sól iłowa jest to sól przerosła iłem w różnych stosunkach aż do przeważania iłu. Ho tego przyłączają się wrostki anhydrytu, gipsu i inn. Czasem ułożenie równoległe, wtedy więc teks. łupkowa.

Występuje m. i. w wielkich słojach jako t. zw. Haselgebirge pośród utworów średnio-triasowych płc. Alp wapiennych, mianowicie koło Salcburgu. We wsch. Głalicyi wyst. u podnóża Karpat (w przedłużeniu wspomnianych już podkarpackich pokładów soli czystej) prawie nieprzerwany ciąg pokładów iłowo-solnych ; najpotężniejsze przebito w okolicy Stebnika. Solanka wytwarzająca się sposobem naturalnym lub sztucznie przez wyługowanie pokładów iłowo-solnych służy do produkcyi soli warzonki.

Klasa IL: wapieńce.

3. Anhydryt. Obok anhydrytu zawiera czasem przymieszki bitumiczne. Miejscami zrosły z gipsem lub iłem.

Teks. najczęściej miałko-ziarnista lub zbita. Bezbarwny, blado-błękitny, brunatno-szary.

Przez przybranie wody przeistacza się w gips, przyczem przybiera na objętości, j^cznieje.

Wyst. w pokładach, rzadziej w słojach, w niewielu okolicach. Większe masy na płd. od Harcu pośród utworów perm-skich. W mniejszych party ach przy złożach soli. W Wieliczce i Bochni w płytach i soczewkach o szczególnem ukształtowaniu jakoby drobnofałdowy („jelitowiec“), naprzemianlegle z iłem.

Zwłaszcza błękitnawe odmiany służą, do wyrobu ornamentów budowlanych.

4. Grips. Obok gipsu występują jako przymieszki : ił, ciała bitumiczne, limonit, hematyt. Z wrostków najczęstszy : ił w płytkach (żyłkach), lub gniazdach ; przy znaczniejszej ilości tegoż powstaje odm. : gips iłowy. Nierzadkie też są wrostki siarki.

Tekstury: wielkopręcikowa—włóknista, blaszkowata, miał-ko-krystaliczna, zbita.

Wytrz. mech. dochodzi u odm. zbitych do 400 kg.

Bezbarwny, szarawo- lub żółtawo-biały, czasem z jasnemi pręgami, smugami, obłoczkami ; popielato-szary ; brunatny w różnych odcieniach aż do czarności. Czasem prześwieca nawet w grubszej masie. Biały lub tylko bardzo jasno (obłoczkowo) barwny i przeświecający a przy tern miałko-krystaliczny lub zbity tworzy odmianę zwaną alabastrem, do której zaliczają poniekąd wszelkie ładnie zabarwione odmiany.

Skały gipsowe często okazują na sobie skutki rozpuszczenia przez wodę na powierzchni i w podziemiu ; osobliwie przy teks. dziurkowatej rozpuszczanie przez wodę postępuje doraźnie, dochodzi także do wnętrza skały i sprowadza rychłe jej rozpadanie się.

Występuje w warstwach, nie rzadko grubszych niż metr, tudzież w słojach. W Europie (prawie wyłącznie tylko w for-macyach : permskiej, triasowej i trzeciorzędnej) ważniejsze jego występowania są m. i. następujące.

W Alpach wsch. w spodnich ogniwach pasu wapiennego (n. p. k. Grolling w Salcburgu, Schottwien w N. Austryi). W płd. podgórzu Harcu (pas o długości 45 hm wieku perm-skiego). W płd. Sycylii ciągnie się pas skał gipsowych (wyż-szotrzeciorzędnych) na długość 250 hm. W płd. zach. części Król. Polskiego występują w miocenie potężne pokłady gipsu, w części wielkokrystalicznego, k. Buska, Wiślicy, Działoszyc i Słomników.

W mioceńskiej form. Glalicyi naprzód liczne i po części bardzo znaczne pokłady gipsu występują w południowej połaci obszaru podolskiego, i tak m. i. (zaczynając od zachodu) : k. Lwowa (Wulka, przeważnie pręcikowy, bitumiczny), Szczerca, Chodorowa, Bursztyna, Stanisławowa (na Wołczyńcu), Tłumacza, Horodenki i Zaleszczyk.

Dalej w pasie podkarpackim pośród iłów solonośnych często występują iły gipsowe a miejscami czyste słoje gipsu (przeważnie włóknistego) jak : k. Bochni (na Rozborni) i w Ło-puszce W. (koło Kańczugi). Na zachodzie przyłączają się do tych podkarpackich jeszcze pokłady gipsu cz. iłowego w podziemiu Płaszowa i Łagiewnik (k. Podgórza) i w m. Bobrek (k. Chełmku).

Alabaster występuje w słojach (czasem tylko nieznacznej wielkości, więc gniazdach) pośród zwykłego gipsu, w który przechodzi. Najsławniejsze (i może obecnie najobfitsze) złoże alabastru przew. białego znajduje się niedaleko Florencyi (k. Yoltera i Castellina). Piękne także, żółtawo obłoczkowe odmiany pochodzą z Trapani w Sycylii, Alicante w Hiszpanii i z okolicy Kairu w płc. Egipcie, gdzie już w starożytności były wydobywane.

Pośród podolskich gipsów trafiają się w wielu miejscach różne odmiany alabastru, rzadziej białego (np. w Bratyszowie k. Niżniowa), częściej obłoczkowato-, lub żyłkowo-szarego i brunatnego z pręgami. Takie wydobywano dotychczas m. i. w Brzo-zdowcach k. Żydaczowa, w Kołokolinie k. Bukaczowiec, w Za-darowie k. Buczacza, wToutrach i Czarnym Potoku k. Zastawny.

Alabaster jest materyałem rzeźbiarskim, mianowicie dla wyrobu mniejszych statuetek, tudzież ornamentów sprzętowych (osobliwie podstaw i waz) i architektonicznych (n. p. pilastrów, konsoli, balustrad, gzymsów).

Użycie gipsu jako materyału budowlanego na zewnątrz jest (z powodu rozpuszczalności w wodzie) w ogóle unikane. Wielkie masy gipsu użyte są do wyrobu gipsu „palonego“ (służącego do odlewów i jako zaprawa), tudzież jako nawóz rolny.

Następujące gatunki skał: 5—13 są złożone albo wyłącznie albo przeważnie z kalcytu i mogą być objęte pod wspólną nazwą: wapienie.

5. Wapień ziarnisty. Obok kalcytu występują w nim czasem jako składniki dodatkowe: dolomit, miki, talk (łusko-waty). Częstsze przymieszki: grafit, piryt. Wrostki występują miejscami bardzo rozmaite, mianowicie : granat, kwarc, amfi-bol, augit.

Teks. grubo—miałko-ziarnista, czasem, w skutek równoległego ułożenia dodatkowej miki, wytwarza się łupkowatość. Wytrz, mech. 500—1000 hj. C. g. blisko 2-7.

Obok często zdarzającej się barwy białej okazują się czasem barwy szare w różnych odcieniach, często w pasach i smugach. Bardzo rzadki czarny „lukullan“.

Wyst. prawie wyłącznie warstwowe, najczęściej w nie-grubych pokładach, nawet płytowato ; ale przecież miejscami dosięgają pokłady paru a nawet kilku metrów grubości.

Wiek przeważnie archaiczny lub paleozoiczny, rzadziej mezozoiczny.

Z występowań w Europie najważniejsze są następujące: U zach. podnóża płc. Apeninów koło m. Carrara. Znajdują się tu (triasowe) grubsze pokłady wapienia przeważnie drobno ziarnistego, albo zupełnie białego i przytem także chemicznie bardzo czystego (n. p. z 99-24°/₀ węglanu wapniu, O-28°/₀ węglanu magnu, 0-25 °/₀ węglanu żelaza) albo szarego, ze smugami i żyłkami. (Produkcya roczna w tej okolicy wynosi zwyż 2-5 milionów q, blisko 100.000 m³).

W licznych miejscach występuje dalej wapień ziarnisty w całym ciągu Alp centralnych (m. i. w Piemoncie k. Orna-vasso, w Tyrolu k. Laas nad Adygą powyżej Meranu i k. Ster-zing, k. Pörtschach w Karyntyi).

Bardzo ważne w starożytności wyst. w Grecyi: w gór.

Pentelikon (Attyka), Hymetos (Tessalia) i na paru wyspach, tudzież w Natolii mian. k. Synnady w dawn. Frygii.

W Pirenejach francuskich k. St. Beat (Dep. Haute Garonne).

W Sudetach szląskich wielka eksploatacya szarego gruboziarnistego wapienia k. Grosskunzendorf, Saubsdorf i Setzdorf (na pin. od Frywałdowa). W paru miejscach wśród Karpat siedmiogrodzkich.

Bardzo znaczne masy (w cz. różowego) wap. ziarnistego odsłonięto w ostatnich latach w płc. Norwegii.

Użycie: a) Przedewszystkiem czysto biały i drobno ziarnisty wapień, jakiego obecnie w najlepszej jakości dostarcza Carrara (w odm. „statuario“) a także i Laas, stanowi doskonały materyał rzeźbiarski i jako taki nazywa się marmurem*) p o-sągowym (statuowym).

b) przyjmując politurę wapień ziarnisty stanowi ogólnie ceniony materyał budownictwa ozdobnego, jest wtedy marmurem budowlanym. Jako taki użyty został tak w starożytności jakoteż w czasach nowszych do budowy wspaniałych świątyń i pałaców (na cios, słupy, płyty schodowe i okładzinowe i i. cz. bud.). Ogólnie używany jest na kamieniarskie nagrobki. Bardzo rozpowszechnione jest użycie — osobliwie odmian nieczysto białych („biańco“) i ciemno - szarych („bardiglio“) z Carrara — na płyty stołowe.

Cipolin**) stanowi odmianę miałko ziarnistą z przymieszką łuseczek chlorytu i pyłków hematytu rozmieszczonych falisto, skąd na białem tle skały jdowstają smugi i pręgi blado zielona we i czerwonawe. Wapienie tego rodzaju, bardzo cenione jako skromnie barwny marmur budowlany, osobliwie na słupy i okładziny, wydobywają obecnie tylko w m. Saillon w Szwaj-caryi przy górnym Rodanie. W starożytności wydobywano go także na wyspie greckiej Eubea (Negroponte).

(). Wapień zbity, często wprost nazwą „wapień“ oznaczany. Zawiera obok kalcytu często różne przymieszki, mianowicie następuj ące :

Dolomit, we większej ilości (do kilkunastu procentów) w odm. „w. dolomityczny“. Kaolin, w ilości paru procentów

*) z greckiego marmarein, lśnić się.

) z włoskiego: cipolla, cebula.

w odm. „w. marglowaty“. Hematyt. Limonit. Kwarc. Opal. Ciała bitumiczne i żywiczne; gdy te występują w ilościach znaczniejszych (paru procentów) powodują dodatek w nazwie: „bitumiczny“.

Najczęstszymi wrostkami są: żyłki kalcytu jawnie krystalicznego, skorupy kalcytowe, buły krzemienia.

Teks. zbita. Czasem okazuje się pozorne zbliżenie do jawno krystalicznej teks. wapienia ziarnistego przez to, że w masie skały zbitej okazują się mniej lub więcej liczne ale zawsze odosobnione ziarneczka kalcytu wprost dostrzegalne (zatem właściwie należałoby mówić w tym razie o teks. porterowej). Czasem znowu cząstki składające skałę posiadają mniejszą od kalcytu spójność ze sobą i wtedy teks. okazuje się nieco (ale w ogóle w małym stopniu) pyłkowatą. Najczęściej ma to miejsce u odm. marglowatych.

Wtedy naturalnie twardość zniża się poniżej stojmia 3-go ; przeciwnie zaś podnosi się ona znacznie wskutek przymieszki kwarcu i opalu. Wytrz. mech. waha się między 500 a 1400 kg, najczęściej jednakowoż trzyma się około 800 kg. C. g. najczęściej (przy braku dziurowatości) między 2’6 a 2‘7.

Barwy : obok białej często inne różne (wskutek wymienionych różnorodnych, w różnych ilościach występujących przymieszek, wrostków i wpryśnięć). I tak: jasno szare, ciemno szare, czarne, żółtawe, żółte, brunatne, czerwone. Często różnobarwność, pstrość (w plamkach, smugach, obłoczkach, żyłkach i t. p.). Pomimo to nie rzadko zdarzają się wap. zbite chem. bardzo czyste, wyżej 99°/₀ węglanu wapniu zawierające. U innych przymieszki zniżają ilość tegoż mniej lub więcej, czasem nawet o kilkadziesiąt procentów.

Różne odmiany wap. zbitego wyst. jako utwory paleozo-iczne a jeszcze więcej mezozoiczne, rzadko zaś trzeciorzędne, na bardzo licznych i wielkich obszarach i to w warstwach, rzadziej pojedynczych zwykle w układach tychże nieraz zwyż tysiąca metrów grubych. Znaczne pasma gór są przeważnie czasem nawet prawie wyłącznie z wap. zbitych złożone.

W Europie środkowej takimi obszarami są przedewszyst-kiem „Alpy wapnienne“ północne (w Bawaryi, Tyrolu płne., Styryi i W. Ks. Austryi) i południowe (w płn. wsch. Włoszech,

Tyrolu płd. i Istryi) z icłi przedłużeniem w Bośnii, Hercogo-winie i Albanii. W Głalicyi zajmują, wap. zbite przedewszyst-kiem znaczny obszar zachodniej części W. Ks. Krakowskiego, który to obszar wapniowy przedłuża się na płnc. przez Król. Polskie aż do Wielunia. Dalej zajmują one w Tatrach szeroki pas u półn. strony tychże ; tworzą prawie wyłącznie Pioniny i części sąsiednich skałek. Wchodzą w znacznej mierze w skład Podola, najobficiej w okolicy Niżniowa. W Karpatach właściwych prawie tylko na zachodzie, mianowicie w okolicy Żywca, znajdują się nieco znaczniejsze partye.

Użycie: Wapienie zbite o żywych barwach i przyjmujące politurę służą jako „marmury budowlane“. Barwy tych marmurów, przeważnie zresztą, tak jak i politura, nie trwałe przy użyciu zewnętrznem wobec wpływów powietrza i słońca, są bardzo rozmaite, najczęściej czerwone, żółte, szare, czarne w różnych odcieniach i albo jednostajne albo rozmaicie pstre. Niektóre znalazły ogólne wzięcie i stanowią, w części pod szczególnemi nazwami, ważny artykuł światowego handlu, inne chociaż w mniejszym okręgu ich występowania są obficie używane. I tak bardzo rozpowszechnione są m. i. następujące odmiany.

Marmury przeważnie białe z rzadkiemi cienkiemi smugami i żyłkami ciemnemi („paonazzo“) pochodzą z okolicy Carrary i z wyspy greckiej Skyros. Czerwone marmury: „rosso antico“ z płd. Grecyi, alpejskie z m. Ś. Ambrogio k. Werony („rosso di Verona“) i Adnetu k. Salcburga (użyte wielokrotnie także w Polsce), w Węgrzech obszernie używany ciemno-czerwony z Piszke k. Ostrzyhomia i różowy z Siklos k. Mohaczu. Żółtego produkują obecnie skąpo k. Sieny i w Mori k. Trydentu, do starożytnego zaś Rzymu sprowadzano znaczne ilości bardzo pięknego „giallo antico“ z Numidyi (obec. Tunis). Rzadkie jednostajnie czarne („noirfin“) i obfitsze czarne z gru-bemi białemi żyłkami występują w paru miejscowościach płd. Belgii (w~ prow. Namur i Hennegau). Czarny żółto żyłkowany „portor“ pochodzi z m. Porto venere k. Genuy. Okrągło plamiste, n. p. czerwony „griotte“ i zielonawy „campan vert“, wydobywają w Pirenejach francuskich, głównie k. m. Bagne-res de Bigorre.

W W. Ks. Krakowskiem występują na obszarze wsi Dęb-bnika k. Krzeszowic wapienie (wieku dewońskiego), które zostały użyte obficie jako czarny marmur, osobliwie przy dawniejszych budowach świątyń nie tylko w Krakowie (n. p. w katedrze na Wawelu i w kościele maryackim), ale i po za granicami kraju (n. p. we Wrocławiu a nawet i w Wiedniu, a niezawodnie znajdą one i obecnie napowrot szersze użycie. W Król. Polskiem również dobywają marmurów, przeważnie szarych i czerwonych, w pogórzu Kieleckiem.

Zwyczajny, pełny wap. zbity jako cios niechętnie jest używany, tak z przyczyny znaczniejszego ciężaru gatunkowego, jako też z powodu szczelin, które w grubszych pokładach często, nieraz ukrycie, występują i nie tylko obrobienie utrudniają, ale co gorzej i wytrz. mech. niweczą.

Cienko warstwowe nadają się często na schody, czasem nawet na płyty posadzkowe. Wyśmienite takie płyty wydobywają mianowicie z pośród wyższo jurajskiego układu warstw pogórza „Frankoński Jura“ w Bawaryi płnc. głównie k. m. Eichstädt, które to płyty pod nazwą „kehlheimskie“ (od m. Kehlheim), osobliwie w dawniejszych czasach rozchodziły się także daleko na wschód.

Pośród tegoż samego układu warstw, osobliwie w pobliżu m. Solenhofen, niektóre z pośród płyt wapniowych posiadają w znacznym rozmiarze nadzwyczajną jednostajność w swej zup. zbitej teksturze, nieprzerwaną żadnymi wrostkami lub szczelinami, posiadają przytem niejaką wsiąkliwośó dla pewnego rodzaju farb, tak że użyte mogą być do litografii, która też na tym materyale stworzoną została. Aczkolwiek i z innych miejscowości płyty wapniowe do tegoż samego celu użyte zostały, to przecież dotąd solenhofeńskie płyty litograficzne górują jakością, wielkością i wytrzymałością nad wszystkiemi innemi. (Produkcya w r. 1903 wynosiła blizko 100.000 q, wartości zwyż miliona koron). Wobec nich tylko podrzędne znaczenie posiadają wapienie litograficzne wyst. w Prowancyi (koło Aix i Cirin), w Serbii, Natolii i i.

Wapień zbity, dostatecznie czysty już z powodu nieporównanie największego rozpowszechnienia między wapieniami, jest głównym materyałem do wyrobu (wypalania) wapna murarskiego (tłustego). Znacznie marglowaty daje „wapno wodo-trwałe czyli „hydrauliczne“. Czy sty(lub ilościowo jednostajnie marglowaty) stanowi częściowy materyał do wyrobu cementów. Czyste odmiany mają, także zastosowanie w hutnictwie żelaza (jako topnicza przydawka) i w cukrownictwie.

7. Kreda jest wapieniem o teksturze pyłkowatej. Półpył-kowe „wapienie kredowate“ tworzą przejście do wapieni zbitych. Część pyłków stanowią wapniowe zwierzęce skorupki mikroskopowe, względnie miał powstały z nich. Miejscami przymie-szany jest organiczny pyłek opalowy i kaolin. Jako wrostki występują okruchy skorup wapniowych. Nareszcie bardzo często zawarte są w kredzie buły krzemienia dochodzące czasem aż do paru decymetrów w średnicy. Białość zupełna albo szarawa.

Tworzy jeden z utworów wyż. form. kredowej (turonu i senonu). Występuje w kilku w części bardzo znacznych obszarach płc. części Europy środkowej i płd. wschodniej. M. i. na przeciwległych sobie brzegach cieśniny Calais-Dower, w okolicy Paryża, na wyspie Rugii. Bardzo rozpowszechniona na Wołyniu, Pobużu i zachodniej części Podola galic. (n. p. w okolicy Oleska, k. Brzeżan, k. Wertełki na płc. od Tarnopola), w Rosyi płd. (m. i. koło Biłhorodu na płc. od Charkowa).

Używaną jest kreda naprzód jako farba do bielenia lub jako podkład innych farb; dalej daje (po usunięciu grubszych twardych przymieszek za pomocą odpławiania) kredkę do pisania. Zresztą może kreda być użyta w industryi chemicznej tak samo jak inne wapienie.

Kreda łąkowa (stawowa), zawierająca często, obok chwiejnych ilości różnych przymieszek, jako charakterystyczne wrostki skorupki słodkowodnych mięczaków. Rzadko kiedy j est zupełnie pyłkowatą, częściej zbliża się do wap. kredowatych i wtedy też wprost wapieniem łąkowym nazywaną bywa.

Występuje jako jeden z najnowszych utworów, płytko pod darnią lub torfem najczęściej w cienkich i mało rozciągłych warstewkach, w okolicach nizinnych, moczarowych, jak np. pośród przybałtyckiej niziny polsko-niemieckiej.

Z powodu, że jest zwykle kruchą i nieraz zawiera nieco azotu i fosforu, służy miejscami jako nawóz, do „marglowania“ roli.

8. Wapień oolityczny*) wyróżnia się teksturą kuleczko-watą zwykle o drobnych, próżnych kuleczkach, dlatego też c. g. znacznie niżej 2. Wytrz. mech. mała.

Tego rodzaju wapienie występują przede wszy stkiem w Lotaryngii (m. i. k. Savonières-en-Perthois) w grubych pokładach (pośród utworów średnio jurajskich) i cenione są ogólnie jako cios lekki (c. g. około 1-8) i łatwo dający się rzeźbić przy dostatecznej jeszcze w pewnych razach wytrzymałości (ok. 160 leg) \ rozchodzi się ten materyał, przeważnie pod nazwą „Savo-nière“, na wielkie odległości. (N. p. użyty został obficie do ornamentyki architektury nie tylko przy tumie kolońskim, ale także przy ratuszu wiedeńskim). Podobne materyały występują k. Cäen w Normandyi i k. Arco w Tyrolu płd. Nieco odmienne wap. oolityczne występują rozlegle w Rossyi płdn. zach. przy Czarnem morzu, podrzędniej także w przedgórzu karpackiem na Bukowinie.

9.    Martwica wapniowa zawiera często przymieszki limo-nitu i ciał humusowych tudzież wrostki skorup ślimaków lądowych. Teks. przedewszystkiem bardzo silnie dziurowata, gąbczasta. Często dziury swą formą uwydatniają próżnie pozostałe po zawartych przedtem częściach roślinnych (gałązkach, liściach, i t. p.). Wytrz. słaba, rzadziej średnia. Nadzwyczajna lekkość. Barwy : szare, brunatne.

Występuje jako utwór czwartorzędny w formie słojów, wypełniając wklęsłości naziomu lub przyczepiona na stokach, zwykle w rozmiarach nie wielkich, tak że kilkaset metrowe już należą do znaczniejszych. Jest nie rzadką pośród pogórzy lub zboczy wyżyn, w skład których wchodzą skały wapniowe lub wa-pniste. Również w Galicyi na wielu miejscach się znajduje ; w znaczniejszych masach m. i. w dolinach na płne. od Krzeszowic w W. Ks. Krakowskiem, k. Radziechowa w Karpatach zachodnich, k. Trembowli, Buczacza, Zaleszczyk na Podolu.

Użycie : przy wystarczającej wytrzymałości jako cios lekki, zresztą do budowy sztucznych grot i kaskad (rocaille).

10.    Trawertyn**) jakkolwiek w niektórych odmianach

*) z greckiego: oon, jajko; lithos, kamień.

**) z łacińskiego : tiburtinus (lapis), od miasta Tibur (Tivoli).

bardzo zbliżony do martwicy wapniowej (i z nią powstaniem zespolony), przecież ściśle petrograficznie znacznie się różni. Przedewszystkiem jest zwykle czystszym wapieniem. Tekstura więcej miałko ziarnista niż zbita, dziurowatość znacznie mniejsza niż u martwicy wapń. miejscami nawet zupełnie ustępuje, ale próżnie, zwykle w równoległem rozłożeniu i tu najczęściej okazują się jako pozostałe po zawartościach roślinnych. Wytrzymałość mech. znaczniejsza, 200—400 kg. C. g. około 2. Białość. Występowanie w porównaniu do innych skał także tylko ograniczone i kupiaste, ale przecież nieraz więcej niż kilometrowe. Przytem uwydatnia się pośród tych mas wyraźna warstwo wośó. Wiek czwartorzędny.

Najwięcej znane wyst. w Tivoli k. Rzymu. Jako cios lekki i łatwo obrabialny materyał ten (o wytrzym. 300 kg) używany był od dawnych czasów bardzo obficie do budowli w Rzymie (m. i. Colosseum). Podobnie występujący w Almas nad Dunajem k. Ostrzyhomiu stał się jednym z głównych ciosowych ma-teryałów budowlanych Budapesztu. Mniejsze masy trawertynu występują k. Popradu i Drużbaków (Rauschenbach) na Spiżu.

11. Wapień skorupiasty (naciekowy). Zawiera miejscami przymieszki limonitu i różnorodne wrostki. Tekstura włóknisto lub pręcikowato skorupowa; najczęściej liczne cieńsze skorupy płasko faliste, zrosłe ze sobą. Często poszczególne skorupy wykazują różnice w kolorze, wzgl. odcieniu kolorów: białego, czerwonego, zielonego, tudzież w przeświecaniu. Stąd powstaje na przekroju poprzecznym mniej lub wiocej wybitna różnobarwność wstęgowa.

Wyst. rzadko i tylko w stos. małych rozmiarach (tak że raczej do złoży mineralnych niż do skał zaliczyóby należało jego masy) w formach zup. nieregularnych, wypełniających wklęsłości, więc słojowych lub żyłowych.

Ważniejsze wyst. : w Egipcie płc. (k. Beni-Suef i Siut), w paru miejscach Algieryi, w Meksyku (k. Pedrara i N. Pe-drara), w Stan. Zjedn. Am. płc. (Kalifornia i Arizona), w Argentynie (zielonawy). Rznięty i polerowany obszernie użyty pod nazwą „murmuru onyksowego“ jako materyał dla sprzętów ornamentalnych i wstawkowych ozdób architektonicznych.

Biało-różowy materyał użyty obficie pośród mas czarnego marmuru w świątyniach krakowskich pochodzi z żyły pośród pokładów wapieni zbitych w dolinie Czernki na płc. od Krzeszowic.

(Część wapieni skorupiastych złożona jest nie z kalcytu lecz z aragonitu. Przedewszystkiem rzecz się tak ma z wapieniem skorup, wyst. przy cieplicy w Karlsbadzie, który zrosły jest z jajeczkowatym, „grochowcowym“ aragonitem).

12. Wapień marglowy. Nieodgraniczany ściśle od wapienia marglowatego, zawiera znaczniejszą ilość kaolinu, 10°/₀—30°/0 a nawet więcej. Oprócz tego występują czasem prawie wszystkie przymieszki natrafiane u wapieni zbitych. Teks. zbita — półpyłkowa. Wytrz. mech. średnia lub słaba²) C. g. około 2‘5. Barwa zwykle ciemno-szara. Wyst. warstwowe w różnych for-macyach. Rzadko w jednostajnym składzie chemicznym na większą rozległość i w następujących po sobie warstwach tego samego układu.

natenczas wapienie marglowe stanowią (same dla siebie) materyał dla wyrobu cementów. Tego rodzaju skały (wogóle rzadkie) wyst. m. i. koło Kufsteinu (Tyrol), Cieplic (Czechy), Opola (Oppeln, Szląsk pruski) i Noworosyjska na wsch. wybrzeżu morza Czarnego.

(W niektórych miejscowościach występuje wapień mar-glowy w odpowiedniej do wyrobu cementów jakości tylko jako większe buły wrosłe pośród innych skał. Pomimo to w razie, gdy licznie występują, zostają zużytkowane).

Przy mniejszej ilości kaolinu, mniej więcej do 15°/₀, wypala się z niego „wapno hydrauliczne“. Gdy zaś stosunek kaolinu do kalcytu wynosi około 1 : 3 i nie ma znaczniejszych ilości przymieszek — oprócz może do paru c/₀ krzemionki i tlenków żelaza

13. Wapień asfaltowy. Zawiera obok kalcytu, czasem i dolomitu, w znaczniejszej ilości — najzwyklej 8p/₀ — 15°/₀ — przymieszkę bitumiczno-żywiczną, albo jednostajnie rozmieszczoną albo przeważnie w drobnych próżniach zawartą. Teks. drobnoziarnista — zbita. Barwa ciemno-brnnatna — brunatno-czarna. Bitumicznośó uwydatnia się wprost także swą wonią.

Wyst. tylko w niewielu miejscowościach w pokładach znaczniejszych, w Europie mianowicie : w Val Travers w Szwaj-caryi płc. zach., k. Lobsanu i Pechelbrunu w Alzacyi, k. Seys-sel we Erancyi płd. wsch., k. Raguzy w Sycylii (tu produkcya roczna zbliża się do miliona q), k. Splitu w Dalmacyi, k. Gra-gry przy wsch. wybrzeżu morza Czarnego.

Wyst. w Limmer k. Hannoweru z 8-3°/₀ bitumu zawiera 27% węglanu magnezowego.

Używany do wytapiania asfaltu i do brukowania ulic (jako proszek w gorącu ugniatalny, „asphalte comprimé“).

•li. Dolomit. Zawiera obok min. dolomitu przedewszyst-kiem często przymieszkę kalcytu, skąd powstają odmiany przejściowe do wapieni dolomitycznych. Dalej występują w nim miejscowo prawie wszystkie te różne przymieszki, które znajdują się w wapieniach, mianowicie: ił, kwarc, limonit, ciała bitumiczne. I wrostki mniej więcej te same co u wapieni. Tekstura : grubo—drobno-ziarnista, zbita ; przy tein częściej dziurkowata („Rauchwacke“). Wytrz. mech. czasami bardzo znaczna, dosięga 1500 kg. C. g. około 2-9 (naturalnie, gdy niema dziuro-watości). Barwy : biała, szara, osobl. często żółtawo-szara, także ciemne, do czarnej zbliżone.

Wyst. w pokładach zazwyczaj zespolonych z pokładami wapienia ziarnistego lub zbitego, ale także samodzielnie ; wogóle jednak znacznie rzadziej i w mniej potężnych masach. Znaczne masy ziarnistego białego dolomitu wyst. w płc. Norwegii (Nordland), gdzieniegdzie pośród Alp centralnych, na greckiej wyspie Paros. Zbite dolomity są rozpowszechnione (obok wapieni zbitych) w Alpach płd. Tyrolu. Znaczne pokłady w W. Ks. Krakowskiem k. Chrzanowa i w Tatrach wapniowych.

Ziarniste białe służą jako marmur statuo wy (n. p. niektóre sławne posągi starogreckie są wyrobione z paryjskiego dolomitu-marmuru). Zwłaszcza dziurowaty nie rzadko używany jest jako cios. Czysty służy także w hutnictwie jako przy-dawka.

Klasa III.: źelazowce.

15. Syderyt. Zawiera obok syderytu często pierwotne wrostki : kwarcu, pirytu, cbalkopirytu, hematytu, tudzież wtórne przerośnięcia i oskorupienia limonitem.

Teks. wielko—miałko-ziarnista. Obok żółtawo-szarej okazuje się często miejscami barwa brunatna, wskutek częściowego lub przynajmniej rozpoczynającego się przeistoczenia w limonit.

Wyst. w pokładach — przew. paleozoicznych — czasem potężnych i licznych, tworzących na powierzchni znaczne j>a-góry; także w żyłach : Na Węgrzech płc. w obszarze spisko-gemerskim (mian . koło Bind tu i Dobszyny). W Alpach wschodnich mian. w górze Erzberg koło m-. Eisenerz w Styryi (około 150 m gruby system pokładów, zawierający z wyż miliarda q syderytu o średniej zawartości około 86 % ' węglanu żelaza, 5°/₀ węglanu magnezu, 0.5Q/₀ węglanu wapnia, 3% tlenków manganowych i H°/'₀ kwarc ul Koło Müsen w westfalskiej prowincyi Prus (Dewon). We wsch. Zjed. Stanach Ameryki płc.

Bardzo ważna ruda żelaza. Produkcya roczna w Erz-bergu styryjskim wynosi zwyż 8 milionów g; eksport z płc. Węgier (do hut szląskich) zwyż miliona q rocznie.

16. Syderyt iłowy. Zawiera obok syderytu ił najzwyklej w ilości 20°/o—BO °/₀. Częstą przymieszkę stanowi miałki piasek kwarcowy. Zwykłe oskorupienia lub przerośnięcia limonitem ; wrosłe żyłki kalcytu.

Teks. zbita—półpyłkowa. C. g. 3—3-5 Barwy: popielate, żółtawe lub brunatno szare. Występuje w formacyach od węglowej do trzeciorzędnej, zwykle w warstwach cienkich, ale często parę lub kilka blizko siebie jedna nad drugą położonych. Czasem jego warstwy przynajmniej miejscami złożone są z po-dłużnie-okrągłych buł („s ferosydery tu).

Wyst. bogato m. i. w Niemczech zach. przy rzece Saar obok pokładów czarnowęgla, w Niemczech płc. przy pokładach rudowęgla. W Król. Polskiem w gub. piotrkowskiej osobl. w okolicy Częstochowy (Dogger) i wzdłuż płc. wsch. brzegu gór Kieleckich miano w. koło Ostrowca (Kajper). Z pośród prawie całego j>asu Karpat piaskowcowych, osobliwie zachodnich, znane są liczne występowania syderytu iłowego (w okolicy Frysz-

Użycie : jako ruda żelaza, gdy zawartość tegoż nie schodzi niżej 25%.. Użycie karpackich obecnie zaniechane.

tatu, Cieszyna, Żywca, Suchej, Mizunia, Nadworny, Kimpo-lnngu).

W syderytach iłowych, występujących w towarzystwie czarno węgla, osobliwie w Anglii, Westfalii i Szląsku prusk. często okazuje się (w części w zastępstwie iłu) znaczna przymieszka węglowa (do 35»/„), skąd odróżnienie odmiany: sy-derytu węglowego, zawsze czarnego.

17. Żelaziak brunatny. (Limonit). Złożony przeważnie z li-monitu, ale także z innych pokrewnych wodników żelazowych, do których przyłączają się czasem tlenki manganowe. Jako dalsze przymieszki wyst. ił, ziarneczka kwarcu, opal. Częstsze wrostki tworzą: syderyt, kalcyt, kwarc, piryt, hematyt. Wskutek wspólnych przerośnięć wytwarzają się czasem odmiany przejściowe do syderytu wzgl. syderytu iłowego.

Teks. włóknista, drobno-kuleczkowata (oolityczna), najczęściej zbita lub zbito - pyłkowa a przy tern mniej lub więcej dziurowata.

Zupełnie pyłkowy, zwykle silnie zanieczyszczony, tworzy o krę (żółtą).

Barwy ciemno-brunatne — żółto-brunatne.

Formy wyst. bardzo różnorodne: warstwy, słoje i żyły, we wszelkich grupach formacyi. Znaczne masy zespolone ze syde-rytem (z którego niewątpliwie powstały) wyst. m. i. w Alpach karynckich, mian. koło Hüttenberg ; na Węgrzech płc. w ko-mit.- gemerskim (n. p. w górze Żolezftik k. Sirku). Potężna masa limonitu z podrzędnym syderytem (grubości do 190 m) wyst. koło G-yalar w płd. zach. Siedmiogrodzie.

Nadzwyczaj wielką rozciągłość posiadają (średnio-jurajskie) pokłady brunatnego żelaziaku oolitycznego (z 30%—50%, średnio 36% żelaza) w Lotaryngii luksemburskiej, niemieckiej i francuskiej. (Ilość rudy tego, około 1200 hm² wielkiego obszaru, oceniają na zwyż 40 miliardów q). Bardzo znaczne masy wyst. w Uralu środkowym i południowym, dalej pośród gór ajjala-chijskich i w stanie Texas Ameryki płc.

Mniejsze masy wyst. w licznych miejscowościach obszaru szląsko-polskiego (pośród f. śred. triasowej, wapienia muszlo-

w ego) i płd. części Król. Polskiego (przew. we f. śr. jurajskiej).

Na dnie kilku płytkich jezior środkowej Szwecyi i Fin-landyi tudzież w pobliżu tychże wyst. średnio około metra grube pokłady limonitu pyłkowatego.

Zelaziak brunatny jest osobliwie ze względu na swe wielkie rozprzestrzenienie bardzo ważną rudą żelaza. Z samych pokładów w Lotaryngii wydobywa się rocznie około 50 milionów q rudy. Czystsze okry służą jako farba.

Odmiana: Zelaziak darniowy, okazująca często bardzo dużo zawartości iłu i piasku ma teks. grubo-kuleczkowatą, przy tern dziuro watą. Analizy chemiczne wykazują prawie» zawsze obecność kwasu fosforowego, często 5—lO°/₀, tudzież nieco krzemionki, złączonych chemicznie z żelazem.

Występuje bezpośrednio pod darnią (stąd nazwa!) lub torfem w nizinach moczarowych, w płatach bardzo różnych rozmiarów, łączących się w niektórych okolicach w potężne pokłady o grubości kilku metrów.

W ten sposób wyst. przedewszystkiem w polsko-litewskiej nizinie przy Wiśle i Niemnie (n. p. w okręgu Augustowskim), na Polesiu, tudzież w nizinie północno-niemieckiej. W Glalicyi osobliwie w nizinie przylegającej do Wisły i Sanu (n. p. k. Rudnika), dalej w dolinie Dniestru (n. p. koło Zydaczowa) i pośród Pobuża.

Używany obecnie tylko w małej ilości i przeważnie tylko dodatkowo do produkcyi żelaza ; wyjątkowo, w braku innych, jako materyał budowy dróg.

18. Hematyt (Żelaziak czerwony). Zawiera w niektórych odmianach przymieszki kwarcu, magnetytu (obu dużo w odm. itabiryt), dalej iłu i opalu. Kwarc tworzy także większe wrostki. Teks. blaszkowata, włóknista, drobno - kuleczkowata (oolityczna), zbita, półpyłkowa ; często łupkowatość, mian. u odmian blaszkowatych. Barwa : czarna łącznie z połyskiem metalicznym przy teks. krystalicznej, albo szaro-wiśniowa —czerwona przy ustępującym połysku w odmianach skrytokrysta-licznych.

Występuje najczęściej warstwowo i to odmiany krystaliczne przeważnie w archajskich, inne w paleozoicznych, rzadko

w młodszych formacyach. "W Europie wyst. bardzo znaczne masy na Elbie, w płnc. Szwecyi, w Rosyi płd. w gub. Cher-sońskiej koło m. Krzywy Róg. (System pokładów hematytu w towarzystwie magnetytu i limonitu dosięga tu miejscami 100 m grubości, cały zapas dobrej rudy\cenią na 200 milionów q a produkcya roczna wynosi ok. 16 milionów ą). W Czechach na zachód od Pragi występują w form. śylurskiej znaczne pokłady hematytu łupkowato-oolitycznego. Wielkie masy znajdują się koło Bilbao w płnc. Hiszpanii. Nadzwyczaj potężne pokłady wyst. w Ameryce płnc. obok jeziora Górnego (Sn=_ perior L.) głównie w stanach Michigan i Minnesota.

Jest bardzo ważną rudą żelaza.

Itabirytu większe masy wyst. w Brazylii w prowincyi Minas Geraes (m. i. w górze Itabira) i w płnc. Norwegii (głównie w Dunderlandstal).

19. Magnetyt. Zawiera obok magnetytu czasem przymieszki i wrostki kwarcu, granatu, amfibolu, chlorytu, pirytu, apatytu, i i. Teks. ziarnista—zbita. Wyst. w pokładach, zwykle mało rozciągłych ale czasem o znacznej grubości tudzież w słojach, pośród form. archaicznych. Nadzwyczaj wielkie masy znajdują się w Skandynawii, a to, oprócz bardzo znacznych w środkowej Szwecyi k. Dannemora i Grängesberg, olbrzy-miew płnc. Szwecyi :jji) w górze Gellivara (gdzie główna partya magnetytu włącznie z podrzędnym hematytem ma 4-5 Jem długości przy grubości 60—75 m a cały zapas wynosi blizko 10 miliardów q), b) w okręgu Kirunavara, gdzie ilość magnetytu z hematytem wynosi — uwzględniając tylko nawierzchnię i 30 m podziemia — 7 miliardów q. .Znaczne masy występują dalej w Finlandyi (Kuolajarvi), bardzo wielkie w Uralu środkowym (gńry Błagodatj koło Kuszwińska i Wysokaja koło Niż. Tagihi_w ,guh._ Permskiej ) i południowym (góra Magnitnaja w gub. Orenburskiej zawiera około 500 milionów q magnetytu z przyłączanym-hematytem). We wielkich ilościach wyst. także w Chinach tudzież w Ameryce płc. osobliwie w stanie New-York i przyległych obszarach.

Bardzo ważna ruda żelaza, osobliwie ceniona dla swej czystości (wzgl. braku takich przymieszek i wrostków, które

się nie dają z łatwością usunąć). "Wywóz szwedzkiego magnetytu odbywa się aż do hut Szląska i Morawii.

na

Roczna produkcya rud żelaza na całej ziemi wynosiła w r. 1901 około 880 milionów q. Z tej ilości przypada Stany Zjed. Amer. jRc. 300, na Niemcy z Luksemburgiem 168, Anglię 125, Hiszpanię 80, Rossyę 59, Francyę 48, Austryo-Wę-gry 36, Skandynawię 28 milionów q (w liczbach zaokrąglonych). W ostatnim czasie wzmogła się stosunkowo znacznie produkcya Stanów Zjedn. a w krótkim czasie spodziewać się należy bardzo wielkiego wzrostu w Skandynawii, później kiedyś niezawodnie i w Chinach.

Klasa IV.: Krzemowe.

20. Kwarcyt, lupek kwareytowy. Składnikiem istotnym jest kwarc. Obok tego wyst. jako przymieszki lub wrostki: miki (osobl. muskowit), hematyt, grafit, piryt. Teks. grubo— miałko-ziarnista, łupkowa w łupku kwarcytowym wskutek równoległego ułożenia przymieszek, mian. miki.

Wytrz. mech. u kwarcytów (nie popękanych) jest nadzwyczaj wielka. Obok białej i szarawej okazują się barwy czarne i czerwonawe. Wyst. warstwowe, rzadziej żyłowe, w form. archaicznych i paleozoicznych ; m. i. w Czeskim i Bawarskim Lesie, w Saksonii, Alpach centralnych, Uralu, na Bukowinie k. Pożoryty.

Czysty kwarcyt używany bywa do wyrobu szkła : łupek kwareytowy daje płyty hutnicze ; zresztą skała ta jest dobrym materyałem drogowym.

Przy bardzo znacznej przymieszce hematytu blaszkowa-tego powstaje odmiana przejściowa: łupek hematytowo-kwarcowy, bardzo zbliżony do itabirytu.

21 Lupek krzemowy (niem. Kieselschiefer). Złożony jest z kwarcu ; często zawiera różne przymieszki, mian. ił, kalcyt, grafit, ciała bitumiczne, hematyt, limonit, pkoluzyt i inne tlenki manganowe, chloryt, miki : częste są również przerośnięcia mian. żyłkami kwarcu. Tekst, zbita, zwykle do pewnego stopnia łupkowa. Twardość osobl. wskutek przymieszki iłu zniża się czasem znacznie. Barwy ciemno-szare, czarne, czerwonawo- lub żółtawo brunatne, zielonawe.

Wyst. najczęstsze w form. paleozoicznych w cieńszych, zwykle wielokrotnie popękanych pokładach. N. p. w saskiem Erzgebirge, w g. Fichtel i Harc.

Jest doskonałym materyałem do żwirowania dróg. Niektóre rzadkie nadzwyczaj jednostajne odmiany dostarczają twardych kamieni do ostrzenia („novaculit“) i kamieni „probierczych“ (lidyt).

22. Skala rogowcowa. Zawiera czasem pośród rogowca jako wrostki : skorupy ślimaków (słodkowodnych) i ziarna kalcytu. Jest prawie zawsze mniej lub więcej dziuro watą a stąd silnie chropowatą.

Wyst. w słojach o małych rozmiarach lub tylko w gniazdach pośród młodszych formacyi. Na Węgrzech płc. w okolicy Szemnic k. Lutila i w pogórzu Hedzialii mian. k. Sarospatak. W dalszej okolicy Paryża (n. p. w m. La Fertè sous Jouarre) jako odosobnione gniazda pośród margli. W Zdżarach (Tatry płc. wsch.) pośród wapieni. Użycie na kamienie młyńskie.

23. Lupek opalowy, menilitowy. Przy opalu występują często przymieszki bitumiczne (nieraz z wyż 10 % ) tudzież iłowe; czasem okazuje się także przymieszka kwarcu skrytokrysta-licznego, a stąd zbliżanie się do łupku krzemowego. Nie rzadko zawarte są resztki szkieletów i łusek rybich.

Teks. obok bezpostaciowo jednolitej czasem pyłkowo-zbita; zwykle przytem łupkowa, wskutek równoległego rozmieszczenia przymieszek. Barwy najzwyklej jasno- lub ciemno-brunatne a także czarne.

Wyst. w warstwach, zwyczajnie cienkich, przeważnie tylko pośród niższo-trzeciorzędnych utworów Karpat, prawie w całej ich rozciągłości mian. przy ich brzegu północnym, n. p. koło Bystrzyc na Morawii, Kuńczyc na Szląsku, koło Wadowic, Dynowa, Nadworny i Delatyna w Galicyi.

(Geologicznie oznaczają jako łupki lub warstwy menili-towe także pewne układy łupkowych skał karpackich, które zawierają wtrącone warstewki menilitowe).

2Ł Martwica krzemionkowa. Składa się z opalu w teks. zbitej, półpyłkowej a przytem dziurkowatej — gąbczastej. Wyst. przy niektórych gorących źródłach wytryskowych, przede wszy stkiem na Islandyi (Geiser) i przy górn. Yellowstone w Am. płc.

Klasa V.: krzemianowe łupkowe (warstwowe).

25. Łupek amfibolowy, ainfibolit. Obok istotnego składnika amfibolu okazują się jako przymieszki lub częste wrostki: kwarc, skalenie, granat, epidot, piryt i i. Teks. zwykle pręci-kowata — włóknista i przytem wyraźnie łupkowa. W arnfibo-licie jednak, łupkowatośó mniej lub więcej zatraca się. Barwa: zielona — zielonawo-czarna.

Wyst. w pokładach częściej niegrubych i odosobnionych pośród form. archaicznych. W Europie : w licznych miejscowościach pośród Alp centralnych (najznaczniejsze między Jvrea a Como w Piemoncie) ; w Czeskim Lesie ; w Skandynawii.

26. Łupek talkowy. Obok talku wyst. dodatkowo lub jako wrostki : chloryt, miki, kwarc, skalenie, amfibol, magnezyt, magnetyt, piryt. Teks. blaszkowata albo zbita, przytem zwykle wyraźnie łupkowa. Obok bezbarwnych występują odmiany szare i zielonawe.

Wyst. warstwowo, podrzędnie pośród utworów archaicznych, W Europie: w całym ciągu Alp pośród pasu centralnego (n. p. Mt. Blanc, Mte. Bosa, Wyż. Engadin, Zillerthal) ; w gór. Fichtel m. i. koło Wunsiedel ; w Uralu płc. zacząwszy od Ta-gilu ; w Uralu płd. koło Złatousta ; mniejsze partye w okolicy Kirlibaby na Bukowinie. Użycie : jako materyał ogniotrwały a w kształcie proszku jako smarowidło mineralne i do wyrobu „kredki“ bardzo gładkiej.

Garnkowi ec jest odmianą bez teks. łupkowej, zwyczajnie z dodatkowym chlorytem. Wyst. w znaczniejszych masach koło Chiavenna (Alpy włoskie), w Gudbrandsdal i przy Trondhjem w Norwegii, k. Handol w płc. Szwecyi, koło Bostonu w Massachusetts. Wyrabiają z niego naczynia ogniotrwałe ; grubsze jmkłady zostają zużyte do rzeźb budowlanych.

27. Łupek chlorytowy. Zawiera obok chlorytu dodatkowo : miki, talk, kwarc, magnetyt, granat, skalenie, epidot. Jako miejscowe wrostki wyst. osobliwie piryt i chalkopiryt, czasem w ilościach bardzo znacznych. Teks. blaszkowata — zbita, zawsze doskonale łupkowa. Barwa zawsze zielona.

Wyst. w warstwach, prawie wyłącznie pośród utworów archaicznych, m. i. w Alpach centralnych, w Skandynawii, w Uralu, koło Pożoryty na Bukowinie.

U reszty gatunków skał tukształtnych, z wyjątkiem gatunków 38, 48, 49, mamy co najmniej 2 składniki istotne: „sk ał y zło żonę“.

28. Łupek łyszezykowy (Mikołupek). Złożony jest z łysz-czyktf i kwarcu. Łyszczyk jest muskowitem lub biotytem, lub znajdują się oba razem; wyst. jako odosobnione blaszki lub w skupieniach drobniutkich łuseczek. Również kwarc oprócz w pojedynczych ziarnach, często soczewko waty ch, wyst. w skupieniach drobno-ziarnistych w formie cienkich płytek lub gniazdek. Stosunek ilościowy tych składników istotnych bardzo chwiejny, od podrzędnego występowania łyszczyku, w którym to razie okazuje się przejście do łupków kwarcytowych, aż do zupełnego prawie zanikania kwarcu.

Jako składniki dodatkowe, naprzód zastępujące łyszczyk wyst. : chloryt, talk, hematyt (blaszkowaty), grafit. Dalej wyst. dodatkowo: granat, turmalin, amfibol, magnetyt, piryt. Wszystkie powyżej jako dodatkowe składniki wymienione minerały i wiele innych znajdują się miejscami jako wrostki.

Teks. zawsze doskonale łupkowa; przy większych ziarnach kwarcu , gdy łyszczyk je zewsząd „oblepia“, wyst. teks. fladrowo-łupkowa. (Wskutek ułożenia kwarc uwidocznia się często tylko na przełomie poprzecznym do płaszcz3^zny łupko-watości).

Barwy rzadziej białawe, częściej szare, ciemno-brunatne,

zielonawe.

Wyst. warstwowe, w układach nieraz bardzo potężnych i rozległych, j^ośród form. archaicznych, rzadziej paleozoicznych.

Znaczniejsze płaty zajmuje m. i. w Alpach centralnych, w Czeskim Lesie, w Uralu, w Brazylii. Wyst. także na pograniczu Bukowiny, Siedmiogrodu i Galicyi płd. wsch.

„i

29. Filit (Pliyllit).*) Złożony głównie ze zbitej lub miałko-krystalicznej, mniej lub więcej lśniącej masy jasno — ciemnoszarej — czarnej, przy tern zielonawej lub wiśniowej, która to masa przy badaniu mikroskopowem okazała się złożoną skry-tokrystalicznie ze składników łupku łyszczykowego, zatem z łyszczyku, najczęściej w odmianie serycytu, i kwarcu z przymieszką chlorytu, hematytu, grafitu, skalenia, granatu i i. W tej masie lśniącej wyst. jako wprost dostrzegalne (makroskopowe) składniki dodatkowe lub wrostki, obok pojedynczych większych łusek łyszczyku, przedewszystkiem kwarc i kalcyt, w ziarnach pojedynczych lub płytkach ziarnistych. Według tego wyst. rozróżnia się fility na kwarcowe i wapniowe.

Teks. zawsze doskonale łupkowa, często przytem drobno fałdzista. Przy wystąpieniu liczniejszych pojedyńczych łuseczek łyszczyku powstają przejścia do łupku łyszczykowego.

Wyst. warstwowe, czasem bardzo znaczne, przeważnie pośród utworów paleozoicznych, m. i. w Alpach centralnych (n. p. między Insbrukiem a przesmykiem Brenner), w górach Fichtel, w saskiem Erzgebirge, w Ardennach, Pirenejach, Uralu.

Gdzieniegdzie fility dają doskonałe łupki dachówkowe. Tego rodzaju odmiany wiśniowe i zielonawe występują nad Mozą w Ardennach franc, mian. koło m. Fumay i Bimogne (pośród form. kambryjskiej).

Niektóre fility jednostajnie zbite służą jako łupki szlifierskie. Tak n. p. na płc. wsch. zboczu belgijskich Arden-nów wyst. koło m. Vieil Salm pośród filitów wiśniowych warstewka białawego filitu, która przy jednostajnej zbitości posiada (wskutek przymieszki ziarneczek granatów mikroskopowych, przeciętnie o średnicy 0-02 mm) znaczniejszą twardość i dlatego używaną bywa do wyrobu bardzo cenionych „belgijskich“ kamieni szlifierskich.

30. (fnajs (Gneiss)**) Złożony ze skalenia, kwarcu i łysz-

*) Z greckiego: fyllon, liść.

**) Z górniczej saskiej nazwy: gneuss.

czyku. Skaleń, przeważnie ortoklaz (włącznie z mikroklinem) lecz także plagioklaz sodowy, w odm. zwyczajny cli, mętnych, obok białych nie rzadko czerwonawych. Łyszczyk jest musko-witem lub biotytem, lub wyst. oba wspólnie.

Zwykle przeważa skaleń ; kwarc i łyszczyk czasem bardzo zanikają ; wyjątkowo zachodzi to samo co do skalenia — w odmianach przejściowych do łupku łyszczykowego.

Jako składniki dodatkowe wyst. najczęściej : chloryt, talk, amfibol, augit, granat.

Teks. wielko - drobno-krystaliczna, zwykle wyraźnie łu]> kowa, głównie wskutek ułożenia łyszczyku ; czasem przytem fladrowa i porfirowata. Czasem atoli łupkowatość prawie zupełnie się zatraca i tego rodzaju skały nazywają się granito-

gnajsem.

Podczas gdy ta odmiana co do spójności wzgl. wytrzymałości mech. dorównywa granitom (patrz o tych poniżej), zwykłe odmiany okazują tylko w kierunku prostopadłym do płaszczyzny łupkowatości znaczną wytrzymałość.

Barwy pstre, w ogóle białawe, szare, czerwonawe, rzadziej zielonawe.

Średni skład chem. gnajsów*) ; krzemionki 68, glinki 15-5, tlenków żelaza 6, wapnia 2, magnezu 1, potasu 4, sodu 2-5, wody 1 procentów.    /

Wyst. warstwowo w układach potężniejszych i rozciąglej-szych niż u wszystkich innych rodzajów skał, stanowiąc główną część form. archaicznych, osobliwie laurentyjskiej. Zajmuje znaczną część Czeskiego i Bawarskiego Lasu, sasko-czeskiego Erzgebirge, Sudetów, wielkie płaty pośród Alp centralnych, większą część Skandynawii z Finlandyą, Ameryki północnej i Brazylii.

W Rosyi płd. jest główną częścią składową pasu skał krzemianowych, który, aczkolwiek po części na powierzchni przykryty, nieprzerwanie się ciągnie od Owrucza i Starokonstanty-nowa na Wołyniu w kierunku płd. wsch. przeważnie między Bugiem i Dnieprem po za ten aż do morza Azowskiego.

*) Nie uwzględniając tak tutaj jak i następnie cliem. składników rzadkich i drobnostkowych.

Petrografia.

Podrzędniejsze masy występują także w środkowych Tatrach. Znaczna część brył erratycznych rozsianych na niżu niemiecko-polskim należy do gnaj su.

Gfranitognajs znajduje użycie jak granit i pod tegoż nazwą. Glnajs zwyczajny daje dobre płyty chodnikowe i progi, a gdy nie jest bardzo łupkowy, nawet cios budowlany.

31. Granuli!.³) (Leptynit⁴). Złożony ze skalenia i kwarcu. Skaleń jest po części potasowy (ortoklaz i mikroklin), po części plagioklaz sodowy i przeważa nad kwarcem. Dodatkowo wyst. granat, łyszczyk (mianowicie biotyt), turmalin, augit, amfibol i i.

Teks. zwykle drobnoziarnista przytem łupkowa, lecz często niewyraźnie, zwłaszcza, gdy nie zawiera większej ilości łyszczyku. Zbite odmiany noszą nazwę (miejscową szwedzką): hälleflinta, a gdy zawierają wrosłe większe jednotniki skalenia i kwarcu: porfyroid. Twardość u odm. zbitych nieco wyższa od stopnia 6. Barwy jasno-, rzadziej ciemno-szare ; u pierwszych wyst. często czerwone kropki (ziarneczka granatu!). Sr. skład chem. : krzemionki 74’5, glinki 12⁻5, tlenków żelaza 3-5 wapnia 2, magnezu 0³5, potasu 4-5, sodu 2-5 procentów.

Wyst. zwykle w pojedynczych pokładach w form. archaicznych najczęściej przy gnajsie, w który przychodzi przy zwiększonej ilości łyszczyku i grubszem ziarnie składników.

Większe masy występują w Europie w Czeskim Lèsie zwłaszcza zaś w Skandynawii, gdzie zresztą przeważa odm. hälleflinta. Ta podrzędnie znajduje się także w Karpatach wschodnich przy źródłowiskach Czeremoszów.

Pewne odmiany służą w Chinach do wyrobu porcelany.

¹

Największe monolity dotychczas wydobyte, przewiezione i ustawione są to słupy o zwyź 30 m wysokości przy blisko 3 m średnicy u dołu a 8500 q wagi.

²

Wapienie marglowe. które zawierają znaczniejsze ilości przymieszek mian. ziarneczek kwarcu (piasku) i których tekstura zbliża się do pyłkowej, nazywają często wapiennymi m a r g 1 a m i (o których później).

³

Z łacińskiego : granulum, ziarneczko.

⁴

Z greckiego : leptos, drobny.

Klasa VI. : krzemianowe masowe (żyłowe).

Od poprzednich krzemianowych wyróżniają się brakiem tekstury łupkowej, co właśnie oznacza się nazwą: masowe. Z jedynym wyjątkiem występują te skały albo jako żyły, albo w formach z żyłami zespolonych : głowicach lub pokrywach. Według składników dzieli się ta klasa na dwa rzędy o bardzo

nierównej ilości gatunków : a) szkliwowo-skaleniowe i b) bezska-leniowe, magnezowe.

o) Szkliwowo-skaleniowe.

W skałach tego, nieporównanie liczniejszego poddziału występują jako główniejsze składniki, naprzód istotne: skalenie (wszystkie rodzaje i odmiany, aczkolwiek albit znacznie rzadziej i podrzędniej od innych), kwarc, łyszczyki, amfibol, augit, oliwin, nefelin, lencyt, szkliwa; jako dodatkowe: magnetyt, apatyt. Ostatnie dwa występują bardzo często, jakkolwiek przeważnie tylko mikroskopowo i zwyczajnie w ilościach bardzo małych; mianowicie ilość apatytu jest najczęściej znikająca, a przecież posiada znaczenie jako źródło obecności kwasu fosforowego w podglebiu. Co do zespolenia się, wspólnego występowania (assocyacyi), względnie wyłączania się wzajemnego wymienionych składników uwydatniają się często przedewszyst-kiem następujące prawidłowości: a) Kwarc łączy się ze skaleniami silnie krzemowymi (ortoklazem, oligoklazem) i szkliwem silnie krzemowem, natomiast b) plagioklazy silniej wapniowe łączą się z augitem, oliwinem i szkliwem słabo krzemowem przy zwiększonej ilości magnetytu, c) Amfibol najczęściej znajdujemy w towarzystwie ortoklazu lub plagioklazów sodowych przy braku kwarcu, d) Nefelin i leucyt występują przeważnie w zastępstwie skaleni potasowcowych. e) Szkliwa różnego rodzaju zastępują niejako połączenia wszystkich reszty składni ków (minerałów) o odpowiednim ryczałtowym składzie chemicznym.

W następstwie wymienionych powyżej stosunków składu mineralogicznego mamy co do ryczałtowego składu chem. z jednej strony skały „silnie krzemowe“, o ilości krzemionki wyżej 70°/₀, znacznej ilości potasowców mianowicie potasu a małej tylko ilości tlenków wapnia, magnezu i żelaza, a z drugiej strony skały „słabo krzemowe“, o ilości krzemionki około lub niżej 50°/₀, bardzo małej ilości j>otasowców, szczególnie potasu, a stosunkowo bardzo znacznej ilości tlenków żelaza, 'wapnia i magnezu : w pośrodku stoją skały „średnio-krzemowe“ o ilości krzemionki około 60°/₀ przy znaczniejszych ilościach sodu lub potasu.

Główne rodzaje tekstury skał tego poddziału są naslę]3u-jące: 1. ziarnista; 2. porfirowa wzgl. drobno-porfirowa, przechodząca czasem w zbitą wskutek ustąpienia jednotników porfirowych; 3. szkliwowa. W każdym z tych trzech rodzajów tekstur, mianowicie w pierwszym i w drugim, powtarza się-analogiczny co do ryczałtowego składu chem. szereg skał: silnie, średnio i słabo krzemowych.

1. Ziarniste.

32. Granit.¹) Składniki istotne : skaleń (ortoklaz, mikro-klin lub oligoklaz), kwarc i łyszczyk. Skaleniem najczęstszym lub przeważającym jest zwykle ortoklaz lub mikroklin, pod-rzędniej wzgl. rzadziej występuje oligoklaz, bardzo rzadko tenże przeważa. Zazwyczaj okazują się skalenie w odmianach mętnych (nie szklistych), a przytem białych, czerwonawych — czerwonych, rzadko zielonych. Z łyszczyków występują albo mus-kowit i biotyt razem, lub tylko jeden z nich; w odm. granitytu tylko biotyt.

Zwykle przeważa skaleń a łyszczyk stanowi tylko podrzędną część skały. (Apl i t jest odmianą zawierającą bardzo mało łyszczyku i to muskowitu). W zastępstwie łyszczyków występuje czasem talk, chloryt i amfibol; dodatkowo: turmalin i granat..

Teks. ziarnista; wielkoziarnista w odmianie : p egmatyt, w której jednotniki skalenia i muskowitu dochodzą wielkości metra ; rzadko miałkoziarnista. Czasem wytwarza się teks. por-firowata wskutek wystąpienia większych słupków lub tabliczek skalenia w masie ziarnistej. Wytrz. mech. wielka, rzadko zniża się do 1000 kg, często przechodzi 2000 kg. C. g. 2-5 — 2-7. Barwa drobno-pstra, w całości najczęściej szara, rzadziej mniej lub więcej czerwonawa, bardzo rzadko zielonawa.

Na małe partye skały ograniczone barwy, t. zw. plamy, są skutkiem albo miej scowo-nierównomiernego nagromadzenia się wzgl. ustąpienia jednego z barwnych składników istotnych lub dodatkowych, albo obecności w tem miejscu przymieszki pochodnej, powstałej wskutek miejscowego lub w ogóle niejednostajnego przeistoczenia skały. Tak n. p. zwiększenie miejscowe stosunkowej ilości biotytu może utworzyć plamy ciemne,.

jego stosunkowy ubytek plamy jasne; miejscowa zaś przymieszka limonitu, powstałego z rozkładu miejscowego pirytu, może utworzyć plamy brunatne.

Średni rycz. skład chem. : krzemionki 72, glinki 16, tlenku potasu 6’5, tlenku sodu 2-5, tlenków żelaza 1-5, tlenku wapnia L5, tlenku magnezu 05 procentów. Wieśka wytrzymałość chemiczna.

"Występuje w formacyach archaicznych i paleozoicznych, b. wyjątkowo także w młodszych, w kształtach żyłowych, osobliwie głowicach o nadzwyczaj wielkich rozmiarach, ale także w pokładach²). Granity pokładowe są atoli właściwie tylko gnajsami, u których zatraciła się zupełnie teks. łupkowa i noszą dlatego też nazwę granito-gnajsów.

Granit występuje we wszystkich częściach ziemi w licznych po cz. bardzo wielkich masach.

północy

na

Szląsku austr.

W Europie środkowej przedewszystkiem Czechy są ze wszech stron obłożone wielkiemi masami granitu. Tak więc zajmuje on wielki obszar Czeskiego Lasu w płd. zach. części Czech łącznie z sąsiednim obszarem Wyż. i Niż. Austryi na płc. od Dunaju. Wielkie łomy znajdują się m. i w Petersburg-Jechnitz k. Pilzna (Czechy), Gmünd (Niż. Austrya), Mauthausen, Perg i Neuhaus (Wyż. Austrya blisko Dunaju). W tych ostatnich wydobywany materyał okazuje śr. wytrz. mech. 1600 — 1860 kg, c. g. 2-65, porowatość około 1-60%'. Wielkie masy granitu wyst. przy zachód, kącie Czech w płd. zach. czesko-saskich Rudawach (Erzgebirge) i w górach Fichtel, dalej w Łużycach (Lausitz) i w Karkonoszach ; na wschodzie w morawsko czeskiem pogórzu. Małe, ale dla wywozu dogodnie położone partye wyst. we wsch. Sudetach na i prusk. (łomy k. Frywałdowa i Friedebergu).

na

W Alpach centralnych oprócz wielu mniejszych wyst. kilka wielkich eliptycznych płatów granitu; m. i. w Tyrolu płd. od przesmyku Brenner (wydobywany w Grasstein), k. Baveno nad Lago Maggiore (wydobywany przew. blado różowy).

W Skandynawii osobliwie ważnym przemysłowo jest pas granitowy położony w płd. Szwecyi blisko wybrzeża Bałtyku na płc. od. m. Karlskrona , zawierający także dużo czerwonawych odmian (wielkie łomy np. koło m. Oskarshamn). Eksport graniiu z płd. Szwecyi i Norwegii do samych Niemiec wynosił w r. 1895 około 3 milionów q.).

W Szkocyi istnieją olbrzymie łomy granitu k—Aberdeen.

W Rosyi wyst. naprzód olbrzymi płat granitowy w Fin-landyi, eksploatowany osobliwie dla Petersburga k. Wiborgu (odmiana ciemno-czerwonawa porfirowata „ra paki w i“), Ser-clobolu i blisko przylądka Hango. Znaczne masy granitu wyst. w płd. części Uralu.

Pośród płatu gnajsowego płd. Rosyi wyst. w licznych miejscach różne odmiany granitów właściwych i granito-gnaj-sów, mian. : a) szary, średnioziarnisty, obfity w biotyt; b) czer-, wonawy, gruboziarnisty, ubogi w mikę. Wydobywany m. i. koło Radomyśla (gub. wołyńska) i koło Gniwania (gub. podolska).

Granit tworzy trzon środkowy Tatr w całej ich długości, tudzież południowe ramiona tegoż.

Większa część brył erratycznych rozsianych na nizinie przywiślańskiej są granitem w b. różnych odmianach.

Użycie granitu jest bardzo obszerne, osobliwie jako ma-teryał budowlany, który przy wielkiej spójności nie jest jeszcze bardzo trudny do obrabiania (nawet dla grubszej rzeźby), przyjmuje politurę, ma znaczną wytrzymałość chem. i wreszcie występuje w calizno wy ch masach dozwalających wydobycie jak największych monolitów.

W ślad za tern granit szczególniej użyty bywra na większe, zewnątrz stojące pomniki całe, jak obeliski³) i kolumny lub podstawy tychże⁴). Wielokrotnie został użyty przy budowie świątyń, zamków i pałaców na słupy⁵), odrzwia, schody, cokoły. Bardzo ogólnie używają go na silniejsze cokoły i ciosy do mostów, sklepień, różnych murów oporowych, wałów nadbrzeżnych i fortecznych. Daje dobre kostki brukowe (wielka prodnkcya tychże m. i. w Mauthausen dla Wiednia), płyty na chodniki i dla budowli.

Z bardzo wielkokrystalicznego granitu (m. i. w płd. Szwe-cyi i w Czechach koło m. Pisek) wydobywają skaleń (i kwarc) dla przemysłu keramicznego, a w kilku miejscach (Indyi wsch., Ameryki płc., Uralu) wielkie tablice muskowitu zupełnie przeźroczystego (zastępujące zasłony szklane, przedewszystkiem w gorącu).

(W ostatnich czasach stwierdzono, że wielka partya gra-n ulitu występująca w pogórzu płc. saskiem k. Chemnic jest skałą masową).

33. Syenit.*) Składa się z ortoklazu i amfibolu. Pierwszy przeważa lecz jest często zastąpiony przez oligoklaz. Również amfibol bywa zastępowany przez biotyt, w znacznej ilości lub zupełnie w syenicie biotytowym. Częstemi przymieszkami są: tytanit, magnetyt, epidot (wtórnie). Czasem występująca mała przymieszka kwarcu zbliża go do granitu. Teks. grubo-, drobno ziarnista, czasem porfirowata. Wytrzym. mech. wielka, (w przybliżeniu jak u granitu), c. g. 2-7—2’9. Barwa pstro szara, czasem czerwonawa.

Sr. skład chem.: krzemionki 60, 'glinki 17, tlenków żelaza 7*5, wapnia 5, magnezu 3, potasu 4⁻5, 'godu 3 procentów. Wytrzymałość chemiczna wielka (jak u grànitu).

Wyst. pośród utworów archaicznych, rzadziej paleozo-icznych. U. p. k. Berna morawskiego (Blansko) ; k. Grlacu w Sudetach ; w Plauen k. Drezna ; w pogórz. Fichtel ; k. Christianii : w Tyrolu płd. (Predazzo, Monzoni) ; g. Witosz k. Sofii w Bułgaryi ; g. Sinai w Arabii ; wreszcie na Wołyniu, m. i. koło m. Meżyriczka.

Użycie podobne jak granitu: jako materyał pomnikowy, budownictwa dekoracyjnego, ciosowy, na bruk kostkowy (n. p. w Dreźnie).

Syenit nefelinowy zawiera obok zwyczajnych składników syenitu także eleolit. Występuje m. i. w płd. Norwegii, na półwyspie Kola, w Uralu.

*) Od m. Syene (Assuan) w Egipcie, gdzie jednakowoż nie występuje syenit lecz granit.

Syenit augito wy różni się znacznie od syenitu zwyczajnego tem, iż zamiast amfibolu występuje augit, czasem zbliżony do diallagu, a oprócz tego albo ortoklaz jest sodowym albo obok ortoklazn zwykłego wchodzi w skład skały w bardzo cznej ilości plagioklaz sodowy. Skały tego rodzaju wyst. czniej szych masach oprócz w Tyrolu płd. (Monzoni) brzeźu Norwegii przy Skager-Rack między Christianiafjord a Langesundfjord (m. i. k. Laurvik i Frederiksvärn).

zna-

w zna-

płd. wy-

na

na-

W tym obszarze występuje także odmiana, w której augit prawie zupełnie zanika a nieco zielonawo-szary ortoklaz (sodowy) okazuje niebieskie mienienie się. Ta odmiana, którą leżałoby nazywać ortoklazytem, używaną jest pod nazwą „labradorytu szwedzkiego“ bardzo obszernie jako szlachetny" materyał ornamentalno-budowlany mian. pomnikowy.

34. Dioryt.*) Złożony z plagioklazu i amfibolu. Plagioklaz należy przeważnie do odm. oligoklazu i labradoru. Dodatkowo występuje biotyt, czasem — w diorycie biotytowym — nawet zupełnie zastępując amfibol. Wystąpienie kwarcu powoduje odróżnienie odmiany diorytu kwarcowego. "Wreszcie jako pierwotny dodatkowy składnik pojawia się miejscami podrzędnie ortoklaz. Jako wtórna przymieszka występuje czasem chloryt pyłkowaty. Pomiędzy wrostkami najczęstszym jest piryt.

Teks. średnio- lub drobno-ziarnista.

Wytrz. mech. przeważnie bardzo wielka. C. g. około 2*8. Barwa szaro-pstra, niekiedy dosyć ciemna ; czasem wskutek wtórnej przymieszki chlory to wej zielonawa (u „zieleńców“).

Średni skład chem. diorytów właściwych: krzemionki 52, glinki 19, tlenków żelaza 10, wapnia 8, magnezu 6, sodu 4, potasu 1 procentów. "Wytrz. chenfi. wielka.

"Wyst. najczęściej pośród utworów paleozoicznych w żyłach mniejszych rozmiarów, mianowicie w Czeskim Lesie, w pogórzu Fichtel (k. Oppach i Weissenstadt), w płd. wsch. "Węgrzech (Banat), w Alpach, "Wogezach, Pirenejach, w płd. Szwe-cyi, w Uralu.

Używany jako materyał pomnikowy i w ogóle dla budownictwa ozdobnego (ciemne odmiany czasem pod nazwą : „czarny granit“).

*) Z greckiego: diorizein, odróżniać.

V'

Koło Sartene na Korsyce występuje grubo-krystaliczna odm. diorytu „korsyt“, którego skaleń jest anortytem i który miejscami przybiera teks. pręcikowo-promienistą i skorupowo-kulistą. Służy pod imieniem diorytu kulistego jako materyał dekoracyjny.

Przez ustąpienie skalenia dioryt przechodzi w amfibolit.

35. Diabaz.⁶) Złożony z plagioklazu wapniowego i augitu. Pierwszy wykształcony przeważnie tabliczkowo (często własno-kształtnie). Oba często mniej lub więcej przeistoczone. Czasem dodatkowo występuje diallag, biotyt i amfibol. Między pierwot-nemi mikroskopowemi domieszkami (obok magnetytu) bardzo rozpowszechniony jest apatyt, rzadziej ale czasem w bardzo znacznej ilości obecny jest oliwin. Wtórnie występuje pyłko-waty chloryt, czasem nawet zupełnie zastępując augit (wzgl. wypełniając jego formy) i zachodząc także do wnętrza skaleni. Równocześnie okazują się wtórne wrostki kalcytu.

Teks. grubo — miałko ziarnista, (często ofit}'czna). Spójność u świeżych skał bardzo wielka. C. g. 2-9. Barwa : ciemnoszara, często wtórnie zielonawa („zieleńce“). Średni skład chem. : krzemionki 51, glinki 16, tlenków żelaza 12’5, wapnia 10, magnezu 6, sodu 3⁻5, potasu 1 procentów. W znacznie przeistoczonych odmianach znajduje się parę procentów wody. Występuje w żyłach mniejszych rozmiarów przeważnie w formacyach paleozoicznych w dość licznych miejscowościach pośród pogórzy środk. Europy, w płd. Skandynawii, w Anglii, Uralu i Ameryce płc.

Użycie odmian świeżych: jako materyał pomnikowy, n. p. skała nazywana : „czarny granit“ z Christianstad w płd. Szwe-cyi; t. zw. „syenit“ z okolicy Budziszyna (Bautzen) w Łuży-cach, z którego wyrabiają także kostki brukowe.

36. Cieszynit (Teschenit)⁷). Składa się z plagioklazu wapniowego, amtibolu (brunatnoczarnego) i augitu, czasem także z nefelinu. Przytem występują prawie zawsze jako składniki wtórne : analcym (zeolit), kalcyt i chłost.

Teks. grubo — miałko - krystaliczna, czasem porfirowata. Barwy ciemne. C. g. 2’8.

Najczęściej znacznie przeistoczone skały tego rodzaju występują w licznych odosobnionych żyłowych masach wieku kredowego pośród północnego pasu zachodnich Karpat, między Nowym Iiczynem na Morawii a Wadowicami w Galicyi, najliczniej w okolicy położonej na płc. od Cieszyna.

37.    Grabbro*) (Eufotyd).**) Składniki istotne: plagioklaz wapniowy i diallag. Dodatkowo: oliwin, amiibol, biotyt. Pochodne przymieszki i wrostki serpentynu.

Teks. grubo — średnio-ziarnista. Wytrzymałość wielka. C. g. 2*95. Barwy ciemno-pstre, zbliżające się do czarnych, często zielonawe. Skład chem. zbliżony do diabazowego. Występuje w dość licznych i znacznych żyłowych masach wieku w części archaicznego i paleozoicznego, w części kredowego i niźszo-trzeciorzędnego. Do pierwszych należą występowania w płc. Niż. Austryi (m. i. w Nonndorf, z wytrz. mech. zwyż 2000 7cg)y w Sudetach szląskich k. Neurode, w płd. Skandynawii, nareszcie pośród pasu gnajsowego wołyńsko-kijowskiego. Do młodszych gabbro należą występujące w płc. Włoszech k. Genui i Florencyi.

Użycie: dla budownictwa ozdobnego osobliwie na pomniki.

38.    Labrador y t (Anortozyt).***) Złożony z plagioklazu labradoru i to odmiany mieniącej się wskutek zawartych mikroskopowych łuseczek. Dodatkowo występują w podrzędnej ilości magnetyt tytowy i odmiany augitu, mianowicie diallag. Ten ostatni tworzy łączność z gabbro i można nawet uważać poniekąd labradoryt jako miejscową, wskutek ustąpienia dial-lagu wytworzoną, odmianę skały gabbro.

Teks. przeważnie wielko i gruboziarnista. Barwa przeważnie ciemno-szara z płatkami mieniącymi się w świetle niebiesko i zielono.

Wyst. w żyłach pośród gnaj sów, najprzód w kilku potężnych masach w Kanadzie i przyległym stanie New-York, dalej w Norwegii (k. Ekersund, brunatnawy), wreszcie największe

*) Lokalna nazwa w okolicy Florencyi.

**) Z greckiego : eu dobry, fos światło.

***) Anorthose: nazwa proponowana dla plagioklazu

przylegających, do siebie okolń

masy w Rosyi płd. cach gubernii wołyńskiej i kijowskiej (w obszarze między Zy-

mian. w

tomierzem, Owruczem a Kijowem, osobl. w Horodyszczu, Ho-łowinie i Kamień. Brodzie koło Radomyśla tudzież nad Wy-siem k. Jelizabetgrodn.

Użycie : stanowi ozdobny materyał budowlany mian. po

mnikowy.

2. Porfirowe.

Masa zbita wzgl. porfirowa, która jest głównym składnikiem tego szeregu skał, złożona jest w części z jednotników (kryształków i krystalitów) mikroskopowych — mikrolitów — minerałów wchodzących w ogóle w skład skał szkliwowro-ska-leniowych (wymienionych na str. 67.), w części zaś ze szkliwa różnej jakości chem. i to w stosunku ilościowym bardzo chwiejnym, od bardzo znacznej przewagi szkliwa aż do zupełnego braku tegoż. W ostatnim razie masa porfirowa ma zatem teks. czysto skryto - krystaliczną, więc skały tego szeregu są właściwie porfirowymi granitami, syenitami, diorytami, diabazami i t. d. w teks. częóciowo skryto-krystalicznej i w ogóle czasem zbliżają się do odmian miałko-krystalicznych szeregu poprzedniego skał ziarnistych.

Gatunki mikrolitów masy porfirowej wzgl. zbitej są w ogóle różne u różnych gatunków skał. Więc w poszczególnych gatunkach skał pewne rodzaje mikrolitów przeważają, innych jest brak zupełny, i to stanowi nawet gatunkową różnicę skał ; natomiast w obecności innych podrzędnie tylko występujących mikrolitów różnice słabo się tylko uwydatniają i przy charakterystyce skał ignorowane bywają.

Ułożenie mikrolitów jest albo zupełnie nieregularne, albo okazują się one uszykowane mniej lub więcej równolegle w pogiętych pasach, podobnie jakbyto miało miejsce przy wydłużonych ciałkach rozmieszczonych w ciastowatej, nieregularnie poruszającej się masie, dlatego też w takim razie mówi się o teksturze płynięcia (fluidalnej).

Twardość omawianej masy zbitej waha się około stopnia 6. Przy braku dziurkowatości leży jej c. g. przeważnie między 2*6 a 3. Jej barwy są jasno- lub ciemno-szare aż do czarnej,

Chemicznie przedstawiają, masy zbite różnych skał porfirowych prawie wszystkie typy ryczałtowego składu chem. skał szkliwowo-skaleniowych w ogólności.

brunatne, zielonawe, bez połysku albo tylko z bardzo słabym połyskiem.

Drugą częścią składową skał porfirowych są większe (makroskopowe) jednotniki minerałów, tkwiące mniej lub więcej odosobnione w masie zbitej, która na podstawie tego stosunku nazywa się porfirową, jak odwrotnie zawarte jednotniki porfirowymi się zowią.

Ilość tychże jest bardzo różna : od przeważania nad masą porfirową aż do zupełnego prawie ustąpienia, w którym to przypadku krańcowym tekstura skały przechodzi w zbitą.

Jakość jednotników jjorfirowych jest różna według gatunków skał.

39. Porfir kwarcowy, porfir krzemowy. Jego masa zbita, w której między mikrolitami obok ortoklazu, panuje kwarc, posiada w porównaniu z innemi masami porfirowemi zwyczajnie znaczniejszą twardość (czasem zwyż stopnia 6) i jest chemicznie silniej krzemową.

Jako jednotniki porfirowe występują przedewszystkiem : kwarc i ortoklaz (oba często w kryształach), podrzędnie) oligo-klaz i biotyt.

W razie braku kwarcu, zwłaszcza gdy obecność jego w masie zbitej nie jest stwierdzoną, użyć należy nazwy : krzemowy, w znaczeniu silnie-krzemowy.

Jako wrostki nadzwyczajne (pochodne) okazują się miejscami gniazda kwarcu i chalcedonu.

Teks. porfirowa, rzadko zbita; wyjątkowo przytem dziurkowata. Wytrz. mech. bardzo wielka ; często około 3000 leg C. g. (odmian pełnych, niedziurowatych) 2'5 — 2’6. Barwy ciemne: brunatne, szare, pstre przy większych jednotnikach skalenia ; miejscami wielka plamistość.

Skład chem. w całości odpowiada granitowemu. "Wyst. głównie pośród utworów f. permskiej i niższej triasowej. Tak mian. w Europie: w Tyrolu płd. tworzy wielki, miejscami setki metrów gruby płat w obszarze między Bozen a Mera-nem (łomy k. Waidbruck) ; w Niemczech, mian. w Turyngii i w król. Saskiem (koło Meissen i Tharandt) ; w Szwecyi płd. (n. p. koło Elfdalen), w Norwegii płd. (w okolicy Christianii) ; w Anglii, mian. w Kornwalii; Uralu; Ałtaju.

W W. Ks. Krakowskiem wyst. koło Miękini na płc. od Krzeszowic porfir kwarcowy (który zawiera jednak tylko małą ilość porfirowych ziarnek kwarcu i posiada tylko około 67 °/0 krzemionki) barwy czerwonawo-brunatnej, silnie popękany na wielościanowe lub płytowate bryły.

Pomimo twardości porfir kwarcowy użyty jest czasem jako materyał na pomniki (n. p. szarawo-czarny z Waidbruck) i ornamenta (n. p. ze szwedzkiego wyrabiają wazy, kolumny i różne podstawy ornamentalne).

Jest wyśmienitym materyałem drogowym. Gdy popękanie ułatwia obrobienie, wtedy porfir kwarcowy daje doskonały kamień brukowy (kostki i płyty). Tak się rzecz ma m. i. ze skałą występującą w Miękini, z której wyrabia się kostki brukowe, używane w znacznej ilości nie tylko w Krakowie ale także we Lwowie i na Szląsku. (Produkcya przechodzi 300.000 q rocznie).

40. Porfir (ortoklazowy). Złożony a) z masy zbitej średnio krzemowej, w której pośród mikrolitów znacznie przeważa ortoklaz, gdy kwarcu albo brak zupełny, albo występuje on tylko w nieznacznej ilości ; b) z jednotników porfirowych przeważnie ortoklazu, podrzędnie oligoklazu, amfibolu i biotytu. Teks. porfirowa. Wytrz. mech. bardzo wielka (około 2000 kg). C. g. 2‘5—2⁻6. Barwy ciemne, przeważnie czerwonawo-brunatne, ale także szare.

Co do składu chem. odpowiada syenitowi. Wyst. przeważnie tylko pośród utworów młodszych paleozoicznych, nie częste i w masach stosunkowo mniejszych. W Europie mian. w Wo-gezach i w płd. Norwegii.

W W. Ks. Krakowskiem na płd. od Krzeszowic, koło wsi Zalas, Sanka, Frywałd wyst. porfir przew. zielonawo-szary ale także brunatny, który wspólnie z miękińskim porfirem kwarcowym (ale ubogim w kwarc) bywa używany na kostki brukowe.

41. Porfiryt. W masie zbitej tej skały panują mikrolity plagioklazu wapniowo-sodowego i amfibolu. Też same minerały wyst. także przeważnie jako jednotniki porfirowe. Dodatkowo okazują się czasem: biotyt lub kwarc, w odmianach według tych minerałów nazwanych.

Teks. porfirowa, rzadko zbita. Wytrz. mech. bardzo wielka, dochodzi 2.000 kg. C. g. 2-6. Barwy ciemne : brunatne, szare, zielonawo-szare.

W składzie chem. odpowiada diorytowi. Dość często okazuje się znacznie przeistoczonym.

Wyst. przeważnie pośród utworów młodszych paleozoicz-nycli, w wielu okolicach. W Niemczech mian. w Król. Saskiem; w Alpach płd. tyrolskich i włoskich; na Wołyniu koło Owru-cza (odm. „wołynit“); w Uralu. W Egipcie pośród wzgórzy Djebel Dokhan nad Morzem Czerwonem (czerwonawo-brunatnj^ z drobnymi białymi lub różowymi płatkami), jako żyła pośród granitu, dochodząca do 30 m grubości.

Ta żyła dostarczyła Rzymianom i późniejszym Włochom bardzo cenionego materyału „porfido rosso anticou na pomniki i ozdoby architektoniczne. Z tego pozostały, oprócz licznych drobniejszych wyrobów, obeliski, kolumny (do 13 m wysokości) i piękne sarkofagi. I niektóre inne porfiryty nadają się do podobnego użycia.

Koło Lessines i Quenast w Belgii wyst. porfiryt kwarcowy, (o śr. wytrz. mech. około 2.500 kg , z którego w olbrzymich łomach produkują doskonałe kostki brukowe (około 20 milionów rocznie), po części także dla Paryża.

42. Mclafir (włącznie z porfirytem diabazowym). Złożony a) z masy zbitej, w której skład wchodzą (mikroskopowo) głównie : szkliwo słabo-krzemowe, plagioklaz wapniowy, augit, oli-win, w chwiejnym stosunku ilościowym, mian. mikrolitów oli-winu czasem bardzo dużo, czasem zaś — u porfirytu dia-bazowego zup. brak ; b) z jednotników porfirowych : plagio-klazu, przeważnie labradoru (mian. w odm. : „porfir labrador o wy“) i augitu (mian. w odm. „augit o fir“), ale rzadko z obu razem. Czasem zaś brakuje ich obu.

Nie rzadko okazują się wtórne przymieszki i wrostki : chlory tu, kalcytu, opalu, zeoiitów. Miejscami zawarte są bufy agatu. Teks. obok porfirowej i zbitej czasem pęcherzykowa lub migdałowa. U świeżych skał twardość 5—6 : wytrz. mech. wielka. C. g. 2'7-—2'8.

Barwy : ciemno - szare — czarne ;

zielonawe ; brunatne.

Ostatnie dwie wyst. wtórnie wskutek przeistoczenia.

Co do składu chem. odpowiada w ogólności diabazowi. Występuje, często znacznie przeistoczony, osobliwie pośród utworów form. permskiej i triasowej. Znaczniejsze masy: w Tatrach Niżnych koło Popradu, w Karkonoszach, w krajach Saskich, Tyrolu płd. g. Hundsrück, Uralu, przy Lake Superior w Ameryce pic.

W W. Ks. Krakowskiem mniejsze pagóry melafiru wyst. koło Tenczynka i Alwerni.

Niektóre zielonawe porfiry labradorowe służą do architektury ornamentalnej. N. p. skała wyst. w Peloponezie koło Le-vetsova (dawn. Krokea) dostarczyła materyału użytego pod nazwą „porfido verde anticoLL w niektórych świątyniach włoskich i Konstantynopolu.

43. Bazalt. Złożony z j)rzeważającej czarnej masy zbitej, w której skład wchodzą zwykle : szkliwo słabo-krzemowe, pla-gioklaz wapniowy, augit, oliwin, biotyt, magnetyt; rzadziej : nefelin, leucyt. Stosunek ilościowy tych mikroskopowych składników bardzo chwiejny, tak, że przedewszystkiem czasem — u odm. skaleniowej — szkliwo w obec plagioklazu prawie zupełnie ustępuje, a odwrotnie u innych brak tegoż przy pa-nującem szkliwie — u odm. szkliwowej — lub wskutek zastępstwa przez nefelin (odm. nefelinowe) wzgl. leucyt (odm. leucytowe).

Jako porfirowe jednotniki wyst. często oliwin i augit, rzadziej Avzgl. podrzędniej biotyt, amfibol i plagioklaz wapniowy. Wtórnie wyst. czasem zawarcia: kalcytu, zeolitów, kwarcu, chalcedonu i opalu.

Teks. porfirowa — zbita, czasem dziurowata, wtórnie: migdałowa.

Tw. około 6. Wytrz. mech. bardzo wielka, około 2500 Jcg. C. g. (u pełnych) około 3. Barwa czarna lub czarno-szara.

Skład chem. zasadowy, okazaj-ą średnio procentów : krze-

mionki 45, glinki 15, tlenków żelaza 8-5, sodu 4, potasu 1, wpdy 1.

wapnia 11-5, magnezu

Wyst. oprócz w żyłach, i pagórach odosobnionych, czasem w bardzo rozległych pokrywach, często słupowato popękany. Wiek neozoiczny.

są :

Ważniejsze wystąpienia naprzód w Europie śród. w Czechach płc. zach. osobliwie między Karlsbadem a Uściem (Aussig), w Niemczech w liczn. miejscach osobl. w Hessyi i Nassau, we Włoszech, we Francyi połd. głównie w Owernii (Auvergne), w Irlandyi i Szkocyi, wreszcie w ogromnem rozprzestrzenieniu na Islandyi. Po za Europą największe masy wyst. w Indyach wsch. (Dekanie).

na

Użycie: rzadko jako materyał pomnikowy, częściej cios oporowy, bardzo często na bruk kostkowy lub w ogóle jako materyał do budowy i utrzymania dróg, do czego jak również do obudowy brzegów, w celu ochrony przed falami wodnemi, jest wyśmienitym.

Podrzędnie użyty także jako topnik przy hutnictwie żelaza i do wyrobu ciemnego szkła.

Uwaga. Niektóre odmiany melafiru jakościowo tak się zbliżają do bazaltów, iż tylko wiek stanowi motyw odróżnienia. To też mian. Anglicy często łączą oba gatunki skał pod nazwą trapp.

Anamezyt różni się od bazaltów zwyczajnych zbitych tylko teksturą, mian. okazuje miałką krystaliczność. Występuje m. i. w Berestowcu k. Równa na Wołyniu.

cios ; drobno dziurkowate z Mendig koło Koblencyi

na

Lawy bazaltowe, utwór wielu wulkanów czynnych lub wygasłych, wyróżniają się od zwykłych bazaltów teks. dziurkowatą — gąbczastą. Wskutek lekkości chętnie używane bywają

także do wyrobu kamieni młyńskich.

Skały tracliitowe*), których parę najważniejszych gatunków następnie zostanie opisanych, mają wiele wspólnych cech. Naprzód skalenie w nich występujące należą najczęściej do odmian o wyglądzie szklistym. Dalej tekstura jest zwykle drobno-porfirową, jakkolwiek nie rzadko przechodzi w zwykłą porfirową lub też w zbitą, a przy tern występuje często drobna dziuro watośó, która powoduje czasem bardzo znaczne obniżenie c. g. i sprawia wygląd szorstkości zaznaczonej w nazwie. Wresz-

*) z greckiego : trackys. szorstki.

cie różne gatunki tych skał często występują obok siebie a nawet jedne pomiędzy drugiemi, gdyż nieraz są utworami bezpośrednio po sobie powstałymi wieku neozoicznego.

U odmian ze skaleniem nie szklistym i zwyczajną teks. porfirową, zbliżonych zatem do porfirów kwarcowych wzgl. porfirów lub porfirytów, tylko wiek młodszy lub miejscowe zespolenie z typowemi skałami trachitowemi jest powodem przydzielenia do tychże.

Skały trachitowe, oprócz w podziemiu żyłowo, wyst. często w pagórach pojedynczych lub grupach tychże łączących się czasem w obszerne płaty. Kilka takich wielkich mas skał tra-chitowych (przew. andezytów) występuje przedewszystkiem na Węgrzech płc. wzgl. zach. i wsch.płc., mian. w pogórzu Neograd-Szemnickiem aż do Dunaju przy Wyszegradzie, w pogórzu Matra, w pogórzu preszowsko-tokajskiem (Hedzialia) i ungwar-sko-munkaczowskiem, które przedłuża się aż do Marmaroszu, wreszcie w pogórzu Hargitta we wsch. Siedmiogrodzie. Parę małych partyi — niejako odnóg północno węgierskich skał trachitowych — wyst. także pośród Karpat galicyjskich koło Szczawnicy i Czorsztyna. Dalej występują znaczne masy skał trachitowych przy Kenie między Koblencyą a Bonnern, we Włoszech osobliwie środkowych, we Francyi (Owernii), w Bałkanach, dalej w ogromnem rozprzestrzenieniu w Armenii (tak rosyjskiej jak tureckiej), w płc. zach. Stanach Ameryki płc., w Ameryce środkowej osobliwie w Meksyku wreszcie w Andach Ameryki płd.

44. Liparyt⁸). (Trachit kwarcowy). Masa zbita stanowiąca główny składnik skały ma twardość zwykle nieco wyższą od stopnia 6 i jest złożona głównie z silnie krzemowego szkliwa, ortoklazu i kwarcu. Jako jednotniki porfirowe wyst. prawie zawsze sanidyn i nie rzadko także kwarc (a w tym tylko razie nazwa „trachit kwarcowy“ jest używaną). Wtórnie zjawiają się niekiedy wrostki kwarcu, chalcedonu i opalu.

Wytrz. zw. bardzo wielka. Barwy przeważnie popielatoszare, rzadziej czerwonawe.

Skład chem. odpowiada w ogólności granitowemu.

Z niektórycłi dziurkowatych odmian wyrabiają kamienie młyńskie (n. p. w Ujbanya koło Szemnic i k. Tokaju na Węgrzech płc.). Przedstawia także dobry materyał na kostki brukowe.

45. Tracliit. Złożony z masy zbitej, w której skład wchodzą oprócz szkliwa średnio-krzemowego mikrolity : głównie or-toklazu, czasem także plagioklazu, dalej amfibolu i biotytu. Te minerały wyst. również jako jednotniki porfirowe, ale właściwie tylko ortoklazu (sanidynu) prawie nigdy nie brak a bardzo rzadko ustępuje on ilościowo amfibolowi.

Teks. często silnie dziurkowata. Wytrz. mech. najczęściej waha się około 1000 lig. C. g. zwykle między 2-2 a 2-5. Barwy częściej jasno aniżeli ciemno-szare lub brunatne. Skład chem. odpowiada syenitowemu.

Często używany jako cios (m. i. także dla gotyckiego tumu w Kolonii z pogórza Siebengebirge); czasem wyrabiają z niego także kostki brukowe (n. p. k. Wyszegradu n. Dunajem dla Budapesztu).

46. Andezyt⁹). W skład masy zbitej tej skały wchodzi szkliwo średnio-krzemowe i mikrolity plagioklazu (zastąpionego czasem przez ortoklaz), amfibolu i biotytu. Też same minerały w bardzo różnych stosunkach ilościowych wyst. jako jednotniki porfirowe.

Wytrz. mech. i c. g. jak u trachitu. Obok szarych, czasem ciemnych, występują częściej barwy zielonawe (wskutek przymieszki wtórnej amfibolu zielonawego i pyłku chlorytowego). Co do składu chem. odpowiada diorytowi. Stosunkowo często okazuje się przeistoczenie chem. (wietrzenie).

Użycie andezytu zwyczajnego podobne jak trachitu, ale w ogólności, ze względu na słabą wytrzymałość chem. u silniej dziurkowatych odmian, rzadsze.

Da cyt¹⁰) jest andezytem zawierającym jako składnik kwarc. Tworzy on zatem przejście do trachitów kwarcowych z dodatkowym plagioklazem.

W and e życie augitowym amfibol zastąpiony jest angitem. Tak tem jakoteż przez swą ciemną barwę i teksturę więcej zbitą zbliża się czasem do bazaltu. Tego rodzaju odmiany są używane obszernie mian. na Węgrzech (zwłaszcza w Budapeszcie) na bruk kostkowy. Przed niedawnym czasem produkowano go także dla Lwowa ze skały wyst. w m. Pasika na płc. od Munkacza.

Skały trachitowe o teks. gąbczastej występujące przy wulkanach nazywają się lawami trachitowemi. Znajdują użycie jako bardzo lekki cios.

-i7. Fonolit¹¹). Jest skałą zbliżoną tak składem swoim jakoteż wyglądaniem do trachitu, od którego głównie tem się różni, że, niejako w częściowem zastępstwie sanidynu, występuje w niej nefelin. Wskutek tego skała jest łatwiej topliwą i roztwarzalną a w ślad za tem i w przyrodzie częściej przedstawia się przeistoczoną. Wtedy zawiera jako wtórną przymieszkę lub jako nowotwory w formie gniazd i żyłek zeolity i kalcyt.

Teks. zwykle więcej pełna niż u trachitów. Spójność dosyć znaczna. O. g. około 2¹¹5. Barwy w ogóle szare, często zielona wo-szare.

Skały fonolitu należą do formacyi neozoicznych. Wyst. często płytowo popękane, zwykle w odosobnionych stożkowatych pagórkach, mian. w Czechach płc. m. i. koło Osieku i Cieplic, w Łużycach, w Owernii (Mont Dore).

Użycie : czasem do budowli, mianowicie płyty, także do wyrobu szkła (nieczystego).

Dodatkowe wystąpienie leucytu jako składnika powoduje odróżnienie odmiany : fonolitu leucyt owego.

3. SsJclkcowe.

48. Smołowiec. Obsydyan. Obie te, najczęściej jako osobne gatunki uważane skały, chociaż nieznacznie się tylko różnią od siebie, złożone są ze szkliwa (o naocznie znamiennem wyglądaniu), najczęściaj silnie krzemowego. Czasem zawarte są w niem (pominąwszy nieraz dość liczne mikrolity) porfirowe

skały.

W odmianie „perłowiec“ okazują się drobne spółśrod-kowo-kuliste popękania, które powodują kuleczko wate łuszczenie się skały¹²). Obsydyan jest czasem silnie dziurowaty, gąbczasty a nawet pienisty — w odmianie „pumeks“.

jednotniki ortoklazu (przew. sanidynu) i kwarcu, rzadziej innych. min.

Wyst. prawie zawsze tylko w mniejszych rozmiarach ; smołom iec przeważnie w zespoleniu z porfirem kwarcowym (krzemowym), zatem starszego wieku geologicznego, n. p. w Saksonii ; obsydyan zaś wyst. wyłącznie z neogenicznemi skałami trachitowemi, n. p. we Włoszech płd. i płc., na Węgrzech płc.r w Islandyi, Meksyku.

Używany jest obecnie prawie tylko pumeks jako narzędzie do gładzenia drewna i innych przedmiotów. Dobrze do^ tego celu przydatne odmiany pochodzą głównie z wyspy włoskiej Lipari i z wyspy kanaryjskiej Teneriffa.

b) Bezslcaleniowe, magnezowe.

49. Perydotyt¹³) (Oliwinit). Jest skałą, której głównym składnikiem jest oliwin, obok którego w różnych jej odmianach występują min. : diallag, bronzyt, hipersten, amfibol, bio-tyt, magnetyt, granat.

Skały tego rodzaju, często w znacznej mierze przeistoczone w serpentyn, występują w żyłach, w nielicznych miejscach i w mniejszych tylko rozmiarach.

Są one atoli jako pierwotne złoże dyamentu w Kaplan-dzie, platyny w Uralu, niklu w Now. Kaledonii bardzo interesuj ące.

50. Serpentyn. Jedynym istotnym składnikiem tej skały jest ciemnozielonawa odmiana min. serpentynu, podczas gdy inne odmiany tego min. trafiają się w skale tylko jako podrzędne wrostki. Dodatkowo lub jako wrostki wyst. granat (mian. odm. pirop), bronzyt, diallag, talk, magnetyt, chromit, oliwin (prawie

tylko mikroskopowo) ; hematyt, jako wtórna miejscowa przymieszka ; również wtórny kalcyt, rzadziej ale czasem w ilości bardzo znacznej, mian. w odm. ofikalcyt, przerosły w formie żyłek i gniazdek. Czasem w tej odmianie tak dnżo jest kalcytu obok serpentynu, że skałę raczej do wapieni zaliczyćby należało.

Teks. obok zwykłej zbitej czasem porfirowa. Wytrz. mech. średnia, najzwyklej około 1000 leg. C. g. około 2’6. Barwy : -obok panującej jednostajnie ciemno-zielonej nieraz prawie czarnej występuje naprzód plamistość wskutek wrostków, często znacznie przeistoczonych i zlewających się z zawierającą je skałą , dalej wyst. bardzo różna plamistość wskutek nierównego przeistoczenia całej skały, nareszcie u ofikalcytu żyłkowa pstrość zielono-biała lub (wskutek przeistoczenia) czerwonawo-biała.

Wyst. nie rzadko ; w podziemiu w żyłach, na powierzchni przew. w odosobnionych chociaż po części bardzo rozległych pagórach.

W Europie mian. : w Czechach (n. p. Einsiedl koło Marien-badu) ; w Saksonii (koło Zoeblitz) ; w Alpach centralnych (np. koło Kraubath w Styryi, w Zillerthal w Tyrolu, w g. Mte. Bosa w Szwaj caryi, dalej we Włoszech płc. mianowicie w okolicy Florencyi i Genuy tudzież w dolinie Aosta; w francuskich Wo-gezach koło Epinal; w Hiszpanii (tworzy grzbiet Serrania de Bonda na płc. od Malagi, 44 Jem długi a 19 Jem szeroki); w Gre-oyi ; Uralu ; wreszcie także na Bukowinie koło Pożoryty.

Po części już zwykły serpentyn, osobliwie zaś ofikalcyt jest często używany do dekoracyi budowlanej i sprzętowej (n. p. na kolumny, balustrady, wazy, skrzyneczki, podstawki i t. p. Ornamentalny ofikalcyt, użyty pod różnemi nazwami mian. zielonawy jako : verde antico, wyst. osobliwie w okolicy Florencyi (k. Prato) i Genuy (w Polcevera), w Sardynii, w Alpach franc, (k. Barcelonette), w Grecyi (na wyspie Tinos i w Tessalii), wreszcie (plamisto-fioletowy w Pfons k. Matrey na płd. od Insbruku.

Serpentyn służy dalej czasem jako materyał wielko-pie-cowy, a do niedawna był także materyałem do wyrobu siarkami magnezowego.

Klasa VIL: tufy (wulkaniczne).

51. Tufy składają się z miału zgodnego mineralogicznie z materyałem skał skaleniowo-szkliwowych (klasy VI.), prawie wszystkich gatunków, może tylko z wyjątkiem granitu, syenitu i diorytu.

Według jakości tego miału dzieli się tufy na trachitowe, bazaltowe, pumeksowe, porfirowe, melafirowe, diabazowe i t. d. Czasem w znaczniejszych ilościach, przynajmniej zaś tu i ówdzie wrosłe są większe lub mniejsze okruchy skał odpowiednich miałowi, tudzież jednotnikowe składniki tychże skał, jak skalenie, amfibol, augit, leucyt, i t. p., a właśnie te dodatkowe składowe części tufów przedewszystkiem ułatwiają ich rozpoznanie, podczas gdy mareryał ich sam w sobie powierzchownie często jest bardzo podobnym do innych skał miało wy ch i tylko przy mikroskopowem badaniu rozpoznać się daje.

Jako nadzwyczajne pierwotne wrostki okazują się czasem odosobnione odłamki różnych mas mineralnych, niekiedy także resztek organizmów ; jako wtórne zaś miejscowe składniki i wrostki występują : opal, kalcyt, zeolity i i.

Tekstura przeważnie miałowa, w części drobno-okruchowa, zazwyczaj silna porowatość, czasem dziurowatośó.

Barwy najczęściej popielate, ale i białe, czarno-szare, czerwonawe, zielonawe.

Czasem sypkość, najzwyklej słaba spójność, wyjątkowo (n. p. wskutek wtórnego lepiszcza opalowego) nawet wielka twardość. Wytrzymałości oznaczone dla niektórych tufów używanych w budownictwie leżą między 60 a 150 kg.

C. g. zwykle mały, około 1,6. Skład chemiczny odpowiednio do składu mineralogicznego różny w granicach składów chemicznych skał skaleniowo-szkliwowych. Prawie zawsze atoli okazuje się przy tern znaczniejsza ilość wody wskutek zaszłego przeistoczenia chemicznego. Przykłady analiz chem. ryczał, tufów, mianowicie :

a) tufu felzytowego („Thonsteinporphyr“) z Zeisigwald k. Chemnitz w Kr. Saskiem ; b) fufu trachitowego z wyspy San-torin w Grecyi ; c) tufu trachito^ego z Siebengebirge n. Renem; d) tufu trachitowego z okol. Neapolu (puzzolana) ; e) tufu pumeksowego (Trass) z Brohlthal nad Renem.

Stosunkowo łatwa roztwarzalność i szybkie wietrzenie.

remi co

Krzemionki .    .

Glinki .... Tlenków żelaza Tlenku wapnia Tlenku magnezu „ potasu .

„ sodu .....

Wody (i ciał lotnych) .

id co co

T—Ii    ZO

lO oi*' co

l>- T-i

hhg: i

"ós ‘

—3 tO

h io    ^ W W CÛ

^    CS ^ CC^ CO'

id' cd~of oi r-T -Aof co

CO tH

_    to co

P> p U U

^ o co J-⁻- h 'ot 'bo OMOltätOMOlOJ

^ co o o u- co zo

of r-T 'śf t-T I CD <N JO OJ

^ i O U-    r—i 03 Ï8- CO

<5^ GO CC O) co co cr

CM (Jp lO CO (mT lÓ CD r-i LO t—I

Występowanie albo warstwowe albo w ograniczeniu zupełnie nieregularnem, przywiązane do występowali skał, z któ-do jakości materyału są zgodne (zatem przy trachitacłi, bazaltach, porfirach i t. d.).

I tak n. p. większe lub więcej znane masy tufów występują: w środkowych Włoszech koło Neapolu i Rzymu, w Owernii (Auvergne), w g. Eifel i Siebengebirge k. Renu, w Nassau (silnie przeistoczony łupkowo-warstwowy tuf diaba-zowy „Schalstein“), w prow. Saskich (m. i. tuf porfirowy „Thon-steinporphyr") w Islandyi, w Węgrzech płc. zach. (w okolicy Schemnitz) i płc. wsch. w pogórzu Hedzialii (Hegyallya) i między Munkaczem a Marm. Sygietem.

Użycie : a) Niektóre dostatecznie wytrzymałe odmiany, jak np. „peperino“ w okolicy Rzymu, z Weibern k. Brohl nad Renem (o wytrzymałości 130—140 hg a c. g. 1,">), z okolicy Koszyc, znajdują obszerne zastosowanie jako kamienie ciosowe a to przedewszystkiem dla swej lekkości.

b) Odmiany : „pnzzolanau z okolicy Neapolu i Rzymu, z wyspy greckiej Santorin, „Trassu z okolicy Andernach w Nad-reńskiej prowincyi Prus i podobne materyały z Owernii i z Er-döbenye k. Tokaju mają (zw. roztarte i przesiane) ważne użycie jako część składowa (tnfowego) wapna hydraulicznego („dodatek hydrauliczny"). Użycie to ma swą podstawę w tern, iż materyał . tych tufów (przedewszystkiem szkliwo słabo krzemowe) jako wogóle łatwo roztwarzalny i już w toku przeistoczenia będący, wnet z wapnem gryzącem chemicznie się łączy w nowotwory krzemianowe.

Klasa VIII. : pyłkowe.

52. Ił (Ton) złożony jest głównie z pyłków kaolinu (przeważnie wielkości niżej OOl mm) ; do tego przyłączone są pyłki i miał minerałów następujących:

1. Kwarc. Ten występuje często także w formie drobnych zaokrąglonych ziarneczek, jako piasek;' gdy ilość tego jest znaczniejszą, nazywamy ił piaszczystym. 2. Kalcyt. Występuje także w małych okruchach i jako drobne, po cz. mikroskopijne skorupki organiczne: oprócz tego wtórnie jako mikrolity. Gdy ilość kalcytu wynosi kilka ⁽/(l, nazywamy ił: marglowatym, przy większej, do 10°/c dochodzącej ilości: marglowym. 3. Dolomit. 4. Syderyt. 5. Gips (przeważnie pochodnie w mikroli-tach). 6. Hematyt. 7. Limonit. Oba ostatnie przeważnie jako cieniutkie powłoki ziarneczek. Przy znaczniejszych ilościach tlenków żelaza nazywamy ił żelazistym. 8. Skalenie, także w okruszynach. 9. Miki (osobliwie muskowit', także w nieco większych łuseczkach; przy znaczniejszej ilości rozróżniają się iły mikowe. 10. Ciała bitumiczno-żywiczne, humusowe, przyłączone w znaczniejszych ilościach wytwarzają iły bitumiczne, względnie węglowe i humusowe. Rzadziej, ale czasem w ilościach bardzo znacznych występują: 11. siarczki żelaza (piryt i markazyt), tudzież powstałe z rozkładu tychże siarkany; 12. sól, w znaczniejszej ilości w ile solnym.

Wszystkie te wymienione (1—12) przyłączenia występują av ilościach bardzo różnych, tak, że czasem wszystkie razem stanowią tylko nieznaczną część skały, a wtedy ił bardzo zbliża się do kaolinu, albo przeciwnie cała ich ilość jjrzewyższa sam kaolin; a znowu mogą występować one albo wszystkie, jedne przy drugich, w stosunkach znacznych, lub przeciwnie niektóre z nich wobec drugich prawie zupełnie ustępują.

Wreszcie prawie zawsze w ile zawartą jest woda, którą on wskutek włoskowatości wciąga w siebie i zatrzymuje w ilościach bardzo różnych i zmiennych, ale zwyczajnie bardzo znacznych, przechodzących czasem nawet 5O°/₀ całego materyału.

Jako wrostki występują najczęściej : kalcyt (wapień), mianowicie w formie buł i skorup organicznych; gips, w poje dyńczych kryształach, gniazdach i żyłkach; piryt i markazyt, w kryształach pojedyńczych lub zrosłych i w bułach promie-nisto-pręcikowatych ; syderyt iłowy w płaskich bułach ; limo-nit w formie buł i rurek ; sól w ziarnach, gniazdach i żyłkach ; zwęglone części roślin.

W niektórych iłach zawarte są kawałki różnych skał.

Tekstura pyłkowa lub pyłkowo-miałowa. W suchym stanie albo brak zupełny spójności, albo wyst. tylko nadzwyczajnie mała spójność przylegania, a więc okazuje się sypkość już pod bardzo małym naciskiem (między palcami) ; w stanie wilgotnym wyst. bardzo mała spójność włoskowatości a w ślad zatem urabialność, ciastowatość i krajkość we wióry, mianowicie przy braku znaczniejszych ilości piasku. Gdy obecność tegoż sprawia pewną szorstkość, „chudość“, iłu, to przeciwnie, przy braku piasku, ił okazuje w dotknięciu miękkość [ił „tłusty“] i łatwo wygładza się (n. p. już przy pociśnięciu paznokciem daje ślad nieco połyskujący).

Przy zachodzącej — w małym stopniu — spójności (przy trudnem, ale zawsze jeszcze możliwem roztarciu między palcami) prawie zawsze występuje równocześnie łupkowatość, a stąd odmiana : „ił łupkowy“ (Schieferton).

Barwa: rzadko biała, najzwyklej popielato-szara, często z odcieniem sinym lub zielonym ; dalej ciemno-szara aż do czarnej (wskutek przymieszek żywiczno-bitumicznych) ; żółtawa (od przymieszki limonitu), brunatna aż do czerwonej (wskutek przymieszki hematytu ; zielonawa. Czasem plamistość — „pstre iły“.

C. g. chwiejny, między 2-3 — 2-5

Skład chemiczny tern więcej i to w różnych kierunkach oddala się od składu chemicznego kaolinu, im więcej występuje różnych wymienionych powyżej przyłączeń.

Hesskiem ; f) Hillscheid w Nassau;

Przykłady analiz chem. ryczał, różnych iłów, mian. z m. a) Altwasser naS^zląsku pruskim; b) Rudice k. Blanska na Morawii ; c) Mirów kbło Krzeszowic ; d) Stourbridge w Anglii ; e) Grossalmerode w W. Ks. g) Inzersdorf koło Wiednia.

(Z 43,84°/₀ krzemionki iłu z Altwasser a) pochodzi 4‘90°/0 77-03 °/₀ krzemionki iłu z Hülscheid f) pochodzi 56-95 °/0 z kwarcu).

W gorącu iły, wydając przedewszystkiem wodę, ściągają się w różnym stopniu (aż do 2O°/₀ linearnie) i spiekają się na twardą masę ; wskutek ulatniania się związków organicznych bieleją, lub, w razie zawartości znaczniejszych ilości połączeń żelaza, wskutek powstania hematytu (tlenku żelazowego) czerwienieją.

W silniejszem gorącu iły albo łatwo, albo tylko z trudnością i tylko częściowo się stapiają. Niektóre więc okazują się jako mniej lub więcej ogniotrwałe a zachowanie w tym względzie zależy w głównej mierze od obecności wzgl. braku znaczniejszych ilości niektórych składników, przedewszystkiem zawierających potasowce, wapń i żelazo, które przy obecności kwarcu powodują topliwość.

Często iły okazują przy chuchnięciu na nie pewien słaby ale pomimo to bardzo charakterystyczny (piłowy“) zapach, który pochodzi z gazów przez pyłkowaty materyał pochłoniętych.

Występowanie iłów jest bardzo powszechne tak w pokładach pojedyńczych jak w układach warstwowych bardzo potężnych. Pośród najstarszych utworów brakują atoli zupełnie. Pośród paleozoicznych mianowicie zacząwszy od węglowych częściej występują iły łupkowe; w formacyach zaś średnio wiekowych, a jeszcze więcej neozoicznych znacznie przeważają iły zwyczajne.

a)

b) c) d)

e) f)

g)

Tlenku magnezu Tlenków potasu i sodu Wody i ciał lotnych Dwutlenku węgla , Bezwod. kwasu siark.

03

J<J _©JPJO_0_G5_03 ^3 7^.    "h-* "co "Óo

OD i* CO CO OS 0 4^

K a C- N © O ifl O W W ^ -cf IC o

O lO t-h o O O <M lO co

55,90

29,84

2,20

0,80

0,79

i—

10,00

O ^3 (M st CO COs O

r-^    Gi rH H r-H O

icT oh ,-T o" cT c>~ W

CO CM

X    I—¹

CO O    oà >—• CO . Æ

CC ^    -3 ćo GO GO

Oi o

77,03

14,06

50,14

13,18

1,35

7,62

0,35

0,47

3,85

0,50

czasem

r.

W Galicyi wielkie masy iłów występują przecłewszystkiem w podziemiu niżu Powiśla aż do podnóża Karpat ; w przykar-packiej nizinie Dniestru i Prutu ; mianowicie zaś na Pokuciu. Znaczne wystąpienie w zachodniej części W. Ks. Krakowskiego, podrzędniejsze w obszarze podolskim. Liczne ale przeważnie cienkie warstwy iłu łupkowego występują na całym obszarze Karpat.

Użycie bardzo obszerne.

Najprzód odmiany trudno topliwe służą do wyrobu cegieł i naczyń ogniotrwałych. Do szczególnie dobrych tego rodzaju materyałów należą przedewszystkiem niektóre iły łupkowe epoki węglowej : m. i. w Anglii (n. p. w Stourbridge, analiza d), koło Altwasser na Niźsz. Szląsku prusk. (analiza a), w okolicy Pilzna i Kładna w Czechach ; dalej iły trzeciorzędne z Lan-nersdorf koło Bonn, z Grossalmerode w Hessyi (analiza e) i z Saarau na Szląsku prusk.

W kraju mamy doskonałe iły ogniotwałe najprzód w W. Ks. Krakowskiem (oprócz węglowych w Jaworznie i Sierszy) w bardzo rozciągłym pokładzie jurajskim koło Mirowa (analiza c), Grójca i Poręby; dalej w Galicyi wsch. trzeciorzędne: w Glińsku (koło Żółkwi), w Potyliczy i Siedliskach koło Rawy Suskiej tudzież w Olej o wie (koło Zborowa). W Król. Polskiem występują iły (w części łupkowej w pow. Bendzińskiem (np. koło Mierzęcic), tudzież w okolicy Ostrowca (gub. Radomska).

Bardzo liczne złoża iłów służą do różnych wyrobów ke-ramicznych. Główne przytem wymagania są : znaczna urabial-nośó i jednostajnośó, jako podstawa zachowania nadanej formy przy spiekaniu lub częściowem stapianiu się w gorącu.

Znaczne masy różnych iłów keramicznych trzeciorzędny ch występują n. p. przy prawym brzegu Renu koło Koblencyi i w Hessyi („Pfeifenton“). Z iłu białawego w Bunzlau na Szląsku prusk. (Senon) wyrabiają daleko rozwożone naczynia kuchenne kamionkowe. Na wyroby keramiczne używane są też wymienione powyżej krajowe iły ogniotrwałe a obok nich wiele innych jakościowo lub ze względu na niewielkie ich ilości podrzędniej szych.

Plastyczne iły keramiczne służą też do modelowania.

Ił jest głównym mateiyałem do wyrobu cegieł zwykłych i dachówkowych tudzież rur drenowych, do czego jest dobrze przydatny prawie zawsze wtedy, gdy nie zawiera grudek wa-wapienia, gipsu i pirytu, które wskutek chemicznych w nich powstających procesów mogą spowodować rozpadanie się wyrobów. Wiedeń i Budapeszt posiadają w wielkich masach dobry materyał cegłowy w ile noszącym nazwę „Tegel“ (analiza występującego w Inzersdorf koło Wiednia pod g).

Wiele iłów niezawierających grubszych przymieszek i jednostajnych w swym składzie służy jako częściowy materyał do wyrobu cementów.

Dalsze rodzaje użycia iłów zwyczajnych są : jako materyał uszczelniający przed wodą i jako lep przy budowlach le-piankowych.

Iły przeważnie łupkowe, zawierające znaczną przymieszkę siarczków żelaza, z którego powstają siarkany, bywają używane do wyrobu ałunów i dlatego otrzymały nazwę iłów ałunowych. Takie iły występują m. i. w półn. zach. Czechach (koło Pilzna i Falknowa), w Marchii Brandenburskiej i w Ks. Meklenburskiem.

Glina (Lehm) jest odmianą iłu z bardzo znaczną ilością pyłkowatego kwarcu (i opalu) tudzież pyłków limonitu, rzadziej hematytu. Ilość pyłków kwarcu, które tylko bardzo trudno oddzielić można od pyłków kaolinowych, dochodzi do 50% ; ilość limonitu wynosi często około 10%. Czasem iły tylko z powodu zawarcia znaczniejszych ilości limonitu wzgl. hematytu otrzymują nazwę gliny.

Wystąpienie piasku kwarcowego wytwarza gliny piaszczyste. Oprócz tego występują w glinie różne drobne i grubsze okruchy i otoczaki minerałów i skał. Limonit iłowy i wapień zbito-pyłkowy występują jako wrostki (nowotwory) bułowe i rurkowe.

Sypkość, urabialność. Barwa najczęściej żółtawa, rzadziej czerwonawo-brunatna.

Glina należy do najmłodszjmh utworów i tworzy powierzchniowe pokłady, przykrycia stoków i wypełnienia wklęsłości. Jest bardzo rozpowszechnioną.

Służy do wyrobu cegieł i rur drenowych.

Glinę, w której przymieszka tlenku żelaza (zwykle wodnego, limonitu) bardzo jest znaczna, przechodzi 30°/₀, zalicza się już do o kr y (patrz str. 57). Ta występuje tylko w mniejszych. płatach, gniazdach, lub jako wypełnienie szczelin: n. p. jako „Goldocker“ koło Amberg w Bawaryi z 44°/₀ limonitu obok 39 % kaolinu.

Ił sukienniczy (Walkererde). Składa się z pyłków minerału różniącego się chemicznie dość znacznie od kaolinu, przedewszystkiem obecnością paru procentów krzemianu magnezowego. Tekstura pyłkowata. Bez spójności lub tylko bardzo słabo spójny, tak że się w wodzie wnet rozpada. Brak ura-bialności. Wchłania chciwie tłuszcze. C. g. około 2. Barwa : przeważnie zielonawo lub żółtawo-szara. Jako przykład składu chemicznego niech posłuży analiza materyału z Maxton w Anglii : Krzemionki 57-10%, glinki 31*85%, tlenku magnezu 2-62%, wody 7-28% (razem 98-85%).

Trudno lub wcale nie topliwy.

Występuje w podrzędnych warstwach pośród zwykłych iłów w Anglii (Bedfordshire, Nutfield), koło Verviers w Belgii, Rosswein w Saksonii.

Użycie : do odtłuszczania wełny i wyrobów z tejże.

Lateryt, przykrywający znaczne przestrzenie w obszarach zwrotnikowych Afryki, Indyi wschód, i Brazylii, różni się powierzchownie od zwyczajnej ghny przeważnie tylko znaczniejszą przymieszką limonitu, obfitością różnych wrostków i dziurowatością. W istocie rzeczy posiada on jednak często bardzo odmienny skład mineralogiczny, gdyż jego główny pyłkowy składnik (pominąwszy limonit) często nie jest kaolinem lecz bauksytem (wodnikiem glinowym).

53. Hargiel. Mieszanina pyłków iłowych i wapniowych, (rzadziej dolomitowych) w bardzo chwiejnym stosunku ilościowym, tak że iłu znajduje się 20—60%, wapienia (ewent. z dolomitem) 20 — 70°/₀ - Według tego rozróżnia się margle iłowe i wapniste ; pierwsze zbliżają się do iłów, drugie do wapieni marglowych. Część wapienia występuje jako (mikroskopowe) skorupki organiczne, wzgl. okruchy tychże, czasem także jako wtórne mikrolity.

Przymieszki podobnie jak n iłu, mianowicie: ziarneczka zaokrąglone kwarcu, obficie w marglach piaszczystych; gips; hematyt i limonit (obficie w marglach żelazistych) ; ciała bitumiczne (w marglach bitumicznych). Rzadziej ale czasem w większej ilości przymieszane są ziarneczka glaukonitu (margle „glau-konitowe“). Wrostki też takie same jak u iłu : buły i skorupy wapniowe ; gips w jednotnikach lub zrośnięciach tychże, gniazdowych lub płytkowych ; podobnie piryt i markazyt. Oprócz tego czasem obficie buły i skorupy fosforytu.

Teks. pyłkowa, rzadziej zbito - pyłkowa, bez spójności, lub z bardzo słabą spójnością, tak że skała w wodzie prędko się rozpada. (Przy nieco znaczniejszej spójności zalicza się często mieszaniny iłu i wapienia nawet o stosunkowo mniejszej ilości wapienia do wapieni a odwrotnie przy teks. chociażby niezupełnie pyłkowej nawet bogatsze w wapień odmiany do margli).'

C. g. chwiejny, przeważnie między Po a 2'5. Barwy: szare, częściej jasne niż ciemne, dalej żółtawe, czerwonawe, plamiste („pstre“).

Skład i zachowanie chem. wynika ze składu min. Często występuje „zapach iłowy“ podobny jak u iłów i z tejże samej przyczyny.

Występowanie warstwowe przeważnie we formacyacli młodszych, w niektórych obszarach bardzo potężne. Tak n. p. występują blisko 200 m grube margle (wyższo-kredowe) w Czechach płc. a jeszcze znaczniejsze (wyższo - trzeciorzędne) w kilku obszarach Włoch.

W Gralicyi przedewszystkiem w podziemiu okolicy Lwowa leży miejscami zwyż 450 m gruba masa wapnistego marglu (wyższo kredowego), w świeżym stanie nieco spójnego, zwanego opoką. (Próby wzięte z odkrycia tejże koło stawu Pełczyńskiego zawierały blizko h4:'h°l₀ wapienia nieco dolomitycz-nego, 20-5°/₀ kaolinu, 21-5 piasku kwarcowego i 3°/₀ limonitu powstałego niewątpliwie z przymieszanego pierwotnie pirytu).

Margle iłowe przydatne są do wyrobu prostych kafli, garnków i t. p. wyrobów. Niektóre wapniste (jak np. plioceń-ski z Beocsin w pogórzu kroackiem nad Dunajem) użyte są wprost do wyrobu cementu. Sypkie służą za nawóz dla gleb potrzebujących dodatku wapnia. Glaukonitowe są oraz nawozem potasowym.

Margle, w których wapień zastąpiony jest w stosunku znacznym albo nawet zupełnie przez dolomit, bywają odróżniane jako osobne odmiany „dolomitowe“.

54. Löss*) (les) jest mieszaniną pyłków kwarcowych, wapniowych i iłowych. Pierwsze przeważają i wynoszą często 50—70°/o całości. Są one ostrokańczaste, przeważnie o średnicy 0-01—0‘05 mm. Ilość wapienia, czasem dolomitycznego, bardzo chwiejna; wynosi najczęściej około 20%, dochodzi jednak aż ^ do 40% lub przeciwnie zniża się do paru tylko procentów. Wapień występuje także jako powłoka pyłków kwarcowych. Ił zwykle w ilościach podrzędniejszych, najczęściej około 10%.

Jako przymieszki występują: limonit, muskowit i, w (niewłaściwym) lössie piaszczystym, piasek kwarcowy i inne drobne okruchy. Jako zawartości ukazują się bardzo często prze-dewszystkiem drobne skorupki pewnych gatunków ślimaków lądowych , dalej — wtórnie — cieniutkie rurki wapienne tudzież wydłużone buły wapienne i limonitowe.

Tekstura zwykle bardzo jednostajna, pyłkowa a przytem charakterystycznie cienko-rurkowa. Ukazują się bowiem w całej masie skały cienko rurkowe, przeważnie blizko pionowo stojące (więc w kształcie swym do cienkich korzonków roślinnych podobne) próżnie, które czasem posiadają własne wapniowe ścianki. Ta dziurkowatośó sprawia wielką przepuszczalność dla wody.

Pomimo braku właściwej spójności, tak że.następuje roz-sypywanie się pod najsłabszym naciskiem, löss przecież nie usuwa się nawet w wysokich ścianach prostopadłych, a utworzone w nim próżnie (jamy, jaskinie) utrzymują się bez zabezpieczenia. Brak urabialności. Barwa żółtawo-szara. C. g. P5 —1-6. Jako przykład zwykłej szego składu chemicznego może posłużyć analiza lössu z okolicy m. Bonnu (nad Benem) : krzemionki 62'43, glinki 7'51, tlenku żelazowego 5*14, tlenku magnezowego 0’21, tlenków potasu i sodu 1-75, węglanu wapniowego 17⁻63, węglanu magnezowego 3*02, wody wzgl. utraty w gorącu 2-31 procentów.

*) Nazwa niemiecka z okolic nadreńskich.

Występowanie jako utworu czwartorzędnego powierzchniowe, w grubych jednolitych (niewarstwowych) masach, dochodzących często kilkanaście, wyjątkowo nawet paręset metrów.

W Europie rozpowszechniony osobliwie w brzegowiskach Renu, Dunaju, Wisły i Wołgi, u północnych stoków wzgórzy śred. niemieckich i sarmackich, tudzież w nizinie rumuńsko-bułgarskiej. W-Azyi przedewszystkiem w płc. zach. Chinach zajmuje tysiące mil kwadratowych, dosięgając miejscami grubości 300 m. W Ameryce płd. w pampasach Argentyny.

W Galicyi zalega osobliwie u stoku karpackiego w całej jego długości tudzież pośród obszaru podolskiego, skąd przechodzi na Wołyń.

W Chinach miliony ludzi przebywa w osadach wykopanych w lössie. W ogóle wszędzie chętnie w nim wykopują piwnice.

Gleba zwyczajna i czarnoziem.

Glebę tworzy powierzchowna część pokładów iłu, gliny, lössu, marglu, tufów, piasku iłowatego*)? rumowiska drobnego*) i t. p. sypkich materyałów skalnych, w których wytworzyła się z rozkładu zawartych w niej ciał organicznych, przeważnie roślinnych, różnie wielka ilość substancyi humusowych. U czarno z ie mu wynoszą one 8—10°/₀, wyjątkowo 15°/₀ a nawet 2O°/₀. Od jakości materyału mineralnego, z którego wytworzyła się gleba, tudzież od jakości i ilości ciał humusowych zależy głównie jej tekstura w ogólności, przedewszystkiem jej sypkość lub ciasto wata śpójność, wreszcie jej przepuszczalność dla wody.

Czarnoziem dosięga czasem grubości kilku metrów i zajmuje w Europie wielkie przestrzenie na Podolu, tak w Galicy i jak w Rossyi, skąd rozciąga się dalej przez cały step ukraiński na południe aż do Chersonu, a na wschód przez Wołgę aż do południowego Uralu.

Mniejsze płaty występują w kilku okolicach Galicyi środkowej i reszty Europy. Bardzo potężne pokłady czarnoziemu występują dalej w preryach Ameryki płc. i pampasach Ar

gentyny.

*) o których później będzie mowa.

Grleba daje roślinności stanowisko, które dostarcza jej zarazem pożywienia, o ile w składnikach swoich i przymieszkach posiada pierwiastki do wytworzenia ciała roślinnego (obok pochodzących z powietrza) potrzebne i o ile jej tekstura (pulch-ność ułatwia wytwarzanie się połączeń chemicznych wprost do odżywiania przydatnych i umożliwia ich zużycie przez rośliny.

55. Iłołupek (łupek iłowy. Tonschiefer). Składa się z dwojakiego rodzaju składników. Naprzód wyst. innokształtne pyłkowe wzgl miałowe cząsteczki, głównie : kaolinu, kwarcu, mu-skowitu ; dalej skaleni, bitumów, żywic i grafitu. Drugą część składową tworzą tukształtne mikrolity: muskowitu¹⁴), chlorytu, kwarcu, kalcytu, pirytu, hematytu i i.

Te mikrolity jako nowotwory pomiędzy innokształtnemi cząsteczkami powstałe i przy powstaniu do tychże przyrosłe, stanowią niejako sieć spajającą całość. Stosunek ilościowy pomiędzy wymienionymi dwoma rodzajami składników jest u różnych iłołupków bardzo różny. Przy znacznej ilości cząsteczek łusko waty ch następuje zbliżenie się do hlitu. W razie znaczniejszego występowania niektórych przymieszek rozróżnia się analogicznie jak u iłów: iłołupki piaszczyste, żelaziste, bitumiczne, węglowe, chlory to we, i t. p.

Jako wrostki wyst. często kalcyt, kwarc, piryt w kształcie żyłek lub gniazdek, ostatni także w kryształach. Nie rzadko też znajdują się zawarte resztki zwierząt i roślin.

Teks. zbita a przy tern zawsze, często nawet doskonale łupkowa. Tw. przechodzi czasem nawet 3 stopień, w innych razach jest znacznie mniejszą. Przy słabej spójności następuje zbliżanie się do iłów łupkowych, od których odróżnianie jest chwiejne.

Należałoby może w tym względzie trzymać się tego znamienia, że iłołupki wrzucone do wody przynajmniej w krótkim czasie nie rozpadają się. C. g. najzwykłej 2-6—2’7.

Barwy: najzwyklejsze ciemnoszare, dalej czarne, czerwo-nawo-brunatne, zielonawe ; czasem plamistość (głównie wskutek nierównomiernego rozmieszczenia barwiących przymieszek).

Czasem okazuje się na gładkich jJaszczyznach łupko watości bardzo słaby połysk (zbliżenie do filitów !)

Skład chem. iłołupków bardzo różny, w ogóle podobny jak u iłów. N. p. pewien iłołupek z "Walii zawiera : krzemionki 6050, glinki 19 70, tlenków żelaza 7¹⁵83, tlenku wapnia 1¹⁵12, magnezu 2-20, tlenku potasu 3⁻18, tlenku sodu 2-20, wreszcie wody 3¹⁵30 procentów. Jak w tym razie tak i najczęściej ilość wapnia jest nieznaczną i mniejszą od magnezu; ale znajdują się także odmiany nieco wapniste. Ilość potasu prawie zawsze przewyższa ilość sodu.

Co do chemicznego zachowania się, ważne jest ze względów technicznych rozpuszczanie cząsteczek kalcytu przez wodę a jeszcze więcej powstawanie (na powietrzu i wilgoci) z przymieszek siarczków żelaza siarkanów tegoż, które to oba działania prowadzą do stosunkowo prędkiego wietrzenia skały.

Iłołupki wyst. przeważnie av formacyacli paleozoicznych, rzadziej mezozoicznych, wyjątkowo nawet w starszej trzeciorzędnej form. Tworzą po części bardzo potężne układy warstw. W Europie m. i. w pogórzu morawsko-szląskiem między rzekami Oppą i Morawą, w górach Fichtel, w pogórzu turyń-skiem i przyreńskiem „Łupkowem“, w płd. zach. Anglii (Walii). Tworzą bardzo znaczną część Kaukazu.

W Karpatach, zwłaszcza w pobliżu ich brzegu pic. wyst. znaczne układy cienkich iłołupków żywicznych, które stanowią główną część górotworu „łupków menilitowych“.

Użycie. Naprzód niektóre iłołupki, chemicznie wytrzymałe, doskonale łupiące się na większe a równe jałyty¹⁵), zupełnie zbite (nie porowate) i dostatecznie spójne, dostarczają „łupków dachówkowych“. Najważniejsze tego rodzaju iłołupki „dachówkowe“ znajdują się w okolicach następujących. W Walii płc. koło m. Bangor, form. kambryjskiej (najlepszej jakości, barwy ciemno wiśniowej, produkcya roczna blisko 5 milionów ą, eksport wielki z portu Penrhyn do wszystkich krajów); w Bretanii gł. k. Angers ; w Niemczech gł. w 2 okolicach : a) przy Benie środkowym mian. k. Kaub (na płd. od Koblencyi), form. dewońskiej, b) w Turyngii (k. Lehesten), iorm. niż. węglowej ; na Szląsku austr. w okolicy Opawy (Troppau) n. p. k. Meltsch i w sąsiedniej Morawii n. p. k. Waltersdorf, również form. niż. węglowej.

Obok łupków dachówkowych zwykle wyrabiają także płyty grubsze na stoły dla pracowni i fabryk chemicznych, tudzież na posadzki. (Największe dotąd wydobyte mierzyły 9 m długości i szerokości przy tylko 1 cm grubości). Tego rodzaju płyty zastępują też czasem (przy odpowiedniem preparowaniu) czarny marmur w użyciu do tablic napisowych wewnątrz budynków.

Mniej twarde, ale przedewszystkiem jednostajne a przy-tem (wskutek znacznej przymieszki węglowej) dostatecznie czarne, dostarczają tablic i tabliczek do pisania. Nadzwyczajnie silne a równolegle popękane dozwalają łatwą produkcyę rysików do pisania na tabliczkach łupkowych. Tego rodzaju iło-łupki (sylurskie) występują gł. w Lesie Turyńskim.

Zupełnie miękkie a silnie węglowe (odm. ampelit) dają się użyć jako „kredka czarna“.

Niektóre twardsze iłołupki (m. i. z Turyngii i Harcu) znajdują użycie jako kamienie szlifierskie.

Z bitumicznych iłołupków wyst. we Francyi (k. Autun w dep. Saône et Loire i k. Buxières w dep. Allier), w Szko-cyi i No w. Płd. Walii destylują olej skalny. Możnaby do tego użyć także wielu partyi łupków „menilitowych“ karpackich.

Iłołupki zawierające obok znaczniejszych ilości potasu dużo siarczku żelaza (do 10°/₀) dają się użyć do produkcyi ałunu. Takie iłołupki „ałunowe“ wyst. osobliwie pośród form. paleozoicznych, mian. w płd. Skandynawii i w Turyngii.

oprócz tego mi-

56. Łupek marglowy. Stoi w podobnym stosunku do marglu, jak łupek iłowy do iłu. Zawiera zatem przedewszystkiem składniki marglu (patrz str. 93), krolity kalcytu (wyjątkowo: kwarcu, hematytu, limonitu) tworzące jakoby siatkę spajającą.

Również przymieszki te same jak u marglu i odróżnienia według tychże odmian: dolomitycznych, piaszczystych i bitumicznych.

Teks. zwycz. zbito-pyłkowa przy znacznej porowatości, rzadko zbliża się do zup. zbitej. Przytem zwykle łupkowatość mniej lub więcej doskonała, rzadko o równych płaszczyznach

rozdziału. Tw. podnosi się czasem aż do 3 stopnia. C. g. w zbit-szych odmianach dochodzi do 2-6.

Barwy jasno szare, wyjąwszy przy obecności przymieszki bitumicznej, wtedy zaś ciemno-brunatne — czarne.

Wyst. przew. w cienkich pokładach, najczęściej pośród utworów mezozoicznych, lecz także wśród paleozoicznych i starszych trzeciorzędnych. N. p. często w północno-zewnętrz-nym pasie Alp i pośród Apeninów. Nie rzadko także, ale prawie zawsze całkiem podrzędnie w Karpatach piaskowcowych.

Silnie wapniste łupki marglowe są używane do wyrobu, cementów (np. wyst. koło Bonarki-Podgórza i KI. Putny na Bukowinie). Takie odmiany łupków marglowych razem z używanymi do tegoż samego celu wapieniami marglowymi i mar-glami wapnistymi, które to skały i tak petrograficznie trudno odgraniczyć, bywają łączone pod nazwą „margli c e-mentowyc h“.

W łupku marglowym dolomitowym zastąpiony jest wapień w znaczniejszym stopniu albo nawet zupełnie przez dolomit.

¹

Z łacińskiego: granum, ziarno.

²

To jest ten wyjątek, o którym mowa na str. 66. w 3. od dołu.

³

Monolitowe monumenta stareogipskie z granitu dosięgają objętości 500 m³ a wysokości 50 m. Niektóre z nich wykute z czerwonego granitu w łomach koło Assuan (Svene) zachowały się w suchym klimacie wyższego Egiptu dotąd zupełnie w pierwotnym stanie, nawet co do wyrzeźbionych w nich hieroglifów.

⁴

Blado różowy granit pomników Mickiewicza we Lwowie i Warszawie tudzież Gołuchowskiego we Lwowie pochodzi z Baveno.

⁵

N. p. peristyl katedry Izaaka w Petersburgu tworzy 48 kolumn monolitowych z granitu o średnicy 2 m a wysokości 17 m, a dla katedry St. John w New Yorku wydobyto w stanie Maine słupy granitu 205 m długie, 2-6 m szerokie a 2'13 m grube.

⁶

Z greckiego : diabainein, przechodzić.

⁷

Od miasta Cieszyna (Teschen).

⁸

nazwa od wysp Liparyjskich. Petrografia.

⁹

nazwa od gór Andów.

¹⁰

od Dacyi, prowincyi rzymskiej.

¹¹

z greckiego: fone, dźwięk, ze względu na dźwięczność płyt tej

¹²

Wytwarzające się tym sposobem na powierzchni skały kulki, zwłaszcza przy barwie jasno szarej i połysku nieco perłowym, przypominają niekiedy perły ciemne, a stąd nazwa tej odmiany skały.

¹³

Perydot jest drugą nazwą min. oliwinu,

¹⁴

wzgl. łyszczyku zbliżonego do muskowitu.

Petrografia.

¹⁵

do rozmiaru 10 m² px⁻zy grubości 5 mm.

Klasa IX.: okruchowe.

57. Piasek. Składa się ze ziarn kwarcu, różnej wielkości aż do średnicy 3 mm. Nieraz znajdują się obok siebie ziarna bardzo różnych rozmiarów ; częściej atoli są ich wielkości do siebie zbliżone i wtedy według rozmiarów ziarn przeważających rozróżnia się piaski : gruboziarniste przy średnicy ziarn zwyż 1 mm, średnio ziarniste przy średnicy około 05 mm, miałkie przy średnicy około 03 mm i wreszcie pyłkowe przy średnicy ziarneczek poniżej OT mm.

Ziarna są albo zupełnie albo tylko częściowo zaokrąglone,, więc nieco kanciaste, i wtedy piasek nazywa się ostrym.

Rzadko piaski zawierają tylko ziarna kwarcu, są zupełnie „czyste“ (n. p. piasek z m. Nipwelstein w Prusiech nad-reńskich ma zawierać nie mniej niż 99‘h°j₀ kwarcu). Najczęściej obok kwarcu występują w różnych, czasem bardzo znacznych ilościach : ziarna wapienia (wzgl. skorupek wapniowych), skaleni i glaukonitu, łuski muskowitu, pyłki iłu, limonit przew.

jako powłoka części innych, ciała bitumiczne. Przy znaczniejszych ilościach tych przymieszek odróżnia się jako odmiany: piaski iłowate, marglowate, glankonitowe, limonitowe, mikowe, bitumiczne, wzgl. naftowe lub asfaltowe i i. Pierwsze dwie odmiany tworzą przejścia do iłów, wzgl. margli piaszczystych.

Bez spójności. U miałkich iłowatych okazuje się w stanie wilgotnym mały stopień urabialności. Jako średni c. g. można przyjąć dla zwykłego piasku (suchego) 1*5.

Obok zwykłej bezbarwności (białości) występują nie rzadko także barwy : szare, żółtawe — żółte, zielonawe — zielone, czerwonawo-brunatne, ciemno brunatne.

Wyst. przedewszystkiem w rozległych pokładach powierzchniowych jako utwory najmłodsze. Mian. często w nizinach przymorskich i dolinach rzek, tak n. p. w nizinie sięgającej przy Wiśle od Bałtyku aż do podnóża Karpat. Dalej po części bardzo rozlegle w śródlądowych pustyniach piaszczystych (n. p. w Saharze, nizinie Turańskiej, pust. Gobi).

Także w podziemiu pośród utworów kenozoicznych wyst. znaczne pokłady piasków. Znakomity przykład tego rodzaju występywania mamy w potężnych pokładach piasków białych wieku mioceńskiego, które w obszarze Lwowa i okolicach do niego przylegających od północy i południa (wskutek wyżłobień) obszernie wydostają się na powierzchnię.

Piaski zwyczajne (nieiłowate) mają różnorodne użycie. Dostatecznie czyste służą do wyrobu szkła. Do tego celu używane piaski nadzwyczaj czyste wyst. (oprócz wspomnianego już powyżej w Niewelstein) mian. w okolicy Paryża, w Czechach płc., w Galicyi : w Skwarzawie k. Żółkwi i w Onucie k. Zaleszczyk.

Wielkie ilości piasku (grubszego, ostrzejszego) bywają używane jako domieszka do wapna murarskiego. Ostrzejszy piasek używany do szlifowania i czyszczenia mechanicznego. Pewnego rodzaju piaski mian. takie, które przy niejakiej urabialności nie mają przymieszek powodujących stapianie się z le-izną, służą jako piaski „formierskie“ przy odlewach metalów.

Niektóre piaski zawierają jako nadzwyczajną przymieszkę złoto lub inne cenne minerały, które z nich sposobem płuczkowym zostają wydobywane.

58. Piaskowiec. Złożony a) z ziarnek kwarcu mniej lnb więcej zaokrąglonych, b) z minerału, który między temi ziarnami utworzył się w późniejszym czasie i przyczepiwszy się przy swem powstaniu do nich tworzy dla nich spoiwo, „lepiszcze“. Tern ciałem jest najczęściej kalcyt (lepiszcze „wapienne“), nierzadko też kwarc, obficiej u piaskowców nazwanych „kwarcyto-wymi“ z powodu, że zbliżają się do kwarcytów i mian. przy niewyraźnem zaokrągleniu ziarn nieraz tylko z trudnością dają się od nich odróżnić. Rzadziej występują jako lepiszcza: opal, limonit, syderyt i i. Często też mamy lepiszcza mieszane lub z przymieszkami, osobliwie kaolinu (iłu) a wtedy mówi się o lepiszczu marglowem, wzgl. iłowatem.

wa-

W stosunku do ziarn zlepionych lepiszcze wyst. w ilościach bardzo różnych, często jednak tak małych, iż nie jest wprost dostrzegalne. Piaskowce z większą ilością lepiszcza piennego nazywają się „wapnistymi“.

wa-

Jako przymieszka wyst. u piaskowców przedewszystkiem często (jak wspomniano już powyżej przy lepiszczu) kaolin wzgl. ił. Przy większej tegoż ilości a bogatem lepiszczu wa-piennem, powstają piaskowce marglowe, przy skąpem lepiszczu, piaskowce iłowate. Takim sposobem powstają odmiany przejściowe do piaszczystych iłów i margli tudzież do piaszczystych wapieni marglowych. Jako przymieszki wyst. dalej ziarna różnych minerałów, mian. kalcytu (wzgl. skorupek pniowych), skaleni (osobl. potasowych), glaukonitu, łuski miki (prawie wyłącznie muskowitu), limonit i hematyt jako pyłki i powłoki, ciała bitumiczno-żywiczne (także nafta).

Gdy ilość wymienionych przymieszek jest większa, powstają dalsze odmiany piaskowców : mikowe, glaukonitowe, że-laziste, bitumiczne, naftowe, skaleniowe czyli a r k o z a.

Jako wrostki większe trafiają się częściej: żyłki kalcytu (mian. u piaskowców wapnistych) i kwarcu (szczeg. u piaskowców kwarcytowych), skorupy organiczne wapniowe, odłamki różnych skał (m. i. także węgli kamiennych). Wreszcie zawierają gdzieniegdzie piaskowce eliptyczne buły (konkrecye) osobliwie marglowe i limonitowe.

Teks. najprzód według wielkości ziarn kwarcu jest grubo-, średnio-, drobno-, i miałko-ziarnistą, zbliża się też czasem do zbitej lub pyłkowej (mian. u piaskowców iłowatych). Gdy część ziarii bardzo znacznie jest większą od reszty, mamy piaskowce nierównoziarniste. Wskutek ułożenia równoległego przymieszek, mian. łyszczykn, powstaje teks. mniej lub więcej łupkowa. Zwykle znaczna porowatość, często 10—2O°/₀, czasem do 30%, a w ślad za tern bardzo znaczne pochłanianie wody.

Tw. u kwarcytowych zbliża się niekiedy do kwarcowej. Wytrz. mech. waha się między minimalną a maksymalną wogóle u skał spostrzeganych. Gdy piaskowce kwarcytowe zbliżają się w tym względzie do kwarcytów (i dlatego też technicznie nieraz tą nazwą obdarzane bywają), a piaskowce wapienne przy obfitem lepiszczu wapniowem dorównywają wapieniom zbitym lub je nawet przewyższają, to bardzo znaczna (może nawet większa) część piaskowców o skąpem lepiszczu ma wytrzymałości mniejsze, schodzące od 500 kg aż poniżej 100 leg.

C. g. waha się znacznie; najczęściej między 2'0 a 2-6.

Barwa najzwykłej szara i to białawo — ciemno-szara, nieraz z odcieniem zielonawym; żółtawo-szara, brunatno-szara ; czerwonawa — czerwona. Nieraz występuje plamistość, pstrość, mian. wstęgowa.

Skład chem. bardzo różny z powodu różnej jakości i różnej ilości lepiszcza a także i przymieszek. Gdy u niektórych kwarcytowych lub bardzo ubogich w lepiszcze ilość krzemionki wynosi do 99 °/₀, u innych zniża się ona do 50 °/₀.

Wprawdzie przez rozpuszczenie bardzo maleńkiej częstokroć ilości lepiszcza wapiennego, zwłaszcza gdy wskutek porowatości może się to działanie w głąb skały zapuszczać, czasem piaskowce stosunkowo prędko się rozpadają, to przecież, jak poucza doświadczenie, wiele piaskowców, nawet słabo spójnych, wystawionych na działania powietrzni w przeciągu stuleci tylko nieznacznie na swej powierzchni ucierpiało.

Piaskowce należą do skał bardzo rozpowszechnionych ; wyst. one w formacyach wszystkich zacząwszy od paleozo-icznych, w pokładach dosięgających miejscami kilkanaście metrów grubości, a układy ich warstw mierzą miejscami setki metrów i składają przytem, albo same dla siebie albo tylko z podrzędnemi wtrąceniami innych skał, wielkie obszary zwłaszcza pogórzy, ale czasem i znaczniejszych gór.

I tak w Europie zajmuje bardzo znaczne obszary w południowej i środkowej części Niemiec piaskowiec f. tryasowej

czerwonawy — czerwony lnb pstry (osobliwie w pogórzach Wogezów, Schwarzwaldu i Spessartu tudzież na płd. od tego przy Menie i Nekarze.

Na pic. od Harcu osobliwie zaś w Saksonii płd. i przy-jńerających Czechach płc. zacząwszy od Pragi tudzież w zach. płc. części Szląska prusk. wyst. w bardzo potężnych masach jasno-szary piaskowiec wieku wyższo-kredowego, który z powodu, że jego grube ławice są pionowo popękane, otrzymał nazwę „ciosowego“ (Quader-Sandstein),

Z łomów założonych w tym piaskowcu przy brzegu Łaby (głównie między m. Pirna i Schandau) wywożą rocznie około 50.000 mz ciosu o wytrz. mech. 200—400 kej przy c. g. 2*1- 2-2; w razie potrzeby dobywają tu monolitów do 15 m długości a zwyż 2 m grubości.

W północno-pobrzeżnym pasie Alp panują piaskowce cie-mno-szare : wapnisty, cienko-płytowy (kredowy lub eoceński), stanowiący główną część górotwmru zwanego „Flysch“ i iłowaty, często grubo-warstwowy „Molasse“ (średniotrzeciorzę-dny), a podobne piaskowce wchodzą także w skład Apeninów („Macigno“).

Przedewszystkiem zaś przeważna część Karpat złożona jest z jbaskowców różnego rodzaju. Między ich odmianami, które po części według miejsca typowego występowania nazwane zostały, najważniejsze są: 1) wapnisty, bardzo spójny, zwykle płytowy; 2) o skąpem lepiszczu, grubo-ławicowy, albo a) znacznie spójny (tu należą: ciemno-szary „godulski“ z Karpat zachodnich i jasno-szary „jamneński“ z Karpat Gra-licyi wschodniej, albo b) słabiej spójny (m. i. jasno-szary „cięż-kowicki“) ; 3) ciemno-popielaty (na powierzchni wtórnie żółta w o-szary), iłowaty, często ze znaczną przymieszką muskowitu i łupkowy, przeważnie cienko-warstwowy (m. i. „krośnieński“).

Co do wieku to, uwzględniając tylko główne partye, odm. 1) w części 2 a) przynależą do form. kredowej reszta do eocenu i oligocenu.

W podziemiu Podola galicyjskiego, w całym obszarze między Tarnopolem, Zaleszczykami i Niżniowem, leży piaskowiec wieku dewońskiego, drobnoziarnisty, o śr. c. g. 2‘5, przew. płyto waty lub cienko-warstwowy, atoli miejscami gruboławi-co wy, najczęściej czerwonawy, rzadziej szary („trembowelski“, „tarnopolski“, „dyczkowski“).

W Roztoczu i przyległej do niego od południa części Podola, rzadziej w reszcie obszaru tegoż wyst. pośród utworów mioceńskich piaskowiec biały gdzieniegdzie kwarcytowy.

Wiele odmian piaskowca ma bardzo obszerne użycie w budownictwie. Przedewszystkiem otrzymuje się z niego dobry cios, także monolitowy, stosunkowo lekki, łatwo obrabialny i często dobrze przydatny do rzeźby architektonicznej. W tern użyciu stały się niektóre piaskowce głównym kamieniem budowlanym dla niektórych prowincyi. Tak np. tryasowy piaskowiec „czerwony“ lub „pstry“ dla większej części Niemiec środkowych i południowych (zbudowano z niego m. i. liczne wspaniałe tumy i ratusze gotyckie) a podobne znaczenie ma piaskowiec „ciosowy“ dla Czech płc. (Pragi), Saksonii wsch. (Drezna), w części także dla Szląska prusk. (Wrocławia) i Prus północnych. Tu jednak jeszcze więcej cenionym jest niższo-kredowy piaskowiec bardzo jednostajnie miałkoziarnisty (białawy, c. g. 2‘2, o zawartości kwarcu zwyż 96°/n, wytrz. mech. około 700 l-g) z pogórza Wezery, głównie z Obernkirchen. Był on jednym z głównych materyałów budowlanych tumu koloń-skiego i w ciągu wieków okazał nadzwyczajną chemiczną wytrzymałość. Jest bardzo obszernie używany nietylko w Berlinie (także na pomniki, m. i w pomniku „Siegessäule“), ale także w Niderlandach i Danii a nawet bywał sprowadzany do Petersburga.

Z piaskowców karpackich głównie wymieniona przedtem odm. 2) dostarcza wogóle dobrych, odm. 2 a) pod wszelkimi względami doskonałych ciosów (m. i. z łomów w Straconce k. m. Biały¹), k. Andrychowa, Makowa i Dobczyc dla Krakowa, w Bogoniowicach k. Ciężkowic²), w Skolem, w Jaremczu³). Także z dewońskiego piaskowca podolskiego co raz to więcej produkują ciosu (łomy w Dyczkowie k. Tarnopola dostarczyły

go m. i. dla dolnej części fasady gmachu kasy oszczędności we Lwowie).

Dosyć obficie używane są dalej piaskowce także na pomniki nietylko kamieniarskie ale i posągowe, przeważnie ze względu na taniość materyału i łatwość obrobienia, chociaż niektóre jednostajnie miałkoziarniste odm. n. p. (tryasowy) z Szydłowca w gub. radomskiej, wogóle doskonale się do takiego użycia nadają, gdyż nie podpadają wietrzeniu.

Cieńsze pokłady piaskowców są często używane do wyrobu schodów, z płytowatych zaś produkują płyty chodnikowe. Obszernie do obu tych celów używany jest dewoński piaskowiec podolski, mian. od dawna rozpowszechnione są w Galicyi trem-bowelskie płyty chodnikowe (prod. gł. w Trembowli, Dyczko-wie, Mogielnicy i Horodnicy).

Z niektórych twardych piaskowców wyrabiają kostki brukowe, bardzo dobre n. p. z wyst. k. Gommern w prusk. prow. saskiej (wieku węglowego) i z pokładów eoceńskich k. Fontainebleau dla Paryża. Z podobnego ale mniej jednostajnego mioceńskiego piaskowca w Roztoczu (głów. w Suchodole na płd. i Wiszence na płc. zach., bywają wyrabiane kostki tudzież krawężniki dla Lwowa. Dla jego potrzeb urządzono także pro-dukcyę kostek i krawężników z karpackiego piaskowca odm. 1) w Swiętosławiu k. Skolego, gdzie ta odm. wyst. (wyjątkowo) w dostatecznie grubych warstwach. Zresztą tłuczony z niej żwir należy wogóle do doskonałych materyałów dla budowy wzgl. konserwacyi dróg i do tego celu używany jest w wielu miejscach wzdłuż brzegu karpackiego w Galicyi. Takież użycie mają piaskowce zwłaszcza kwarcytowe w wielu okolicach.

Z wielu odmian piaskowców twardszych o jednostajnej teks. miałko- lub drobno - ziarnistej wyrabiają kamienie do ostrzenia i szlifowania bardzo rożnej jakości, tak n. p. osełki i brusy z dewońskiego piaskowca podolskiego (eksportowane daleko w głąb Rosyi). Gruboziarniste lub dziurowate piaskowce o lepiszczu, kwarcowem lub kalcytowem dostatecznie czystem , dostarczają kamieni młyńskich, przew. caliznowych, głów. tylko dla małego przemysłu lub dla ręcznych „żarn“; lecz czasem te wyroby mają większe znaczenie , n. p. wyrabianych k. Wallsee w Wyż. Austryi używają (obok rogowcowych) na Węgrzech.

Forma ziarneczek zwykłej jest kańczastą niż zaokrągloną. Ich wielkość od średnicy 2 mm zniża się do pyłkowej. Nierzadko ziarneczka i pyłki zmieszane razem.

Wreszcie używane bywają niektóre piaskowce, w przybliżeniu czysto kwarcowe, jako ogniotrwały materyał budowlany lub bywają kruszone na materyał do wyrobu szkła.

59. Piaskowiec wapniowy. (Kalksandstein). Złożony jest z ziarneczek wapienia, zlepionych ze sobą powłoką również wapienną, ale prawie nigdy niewyróżniającą się jako osobne lepiszcze.

Bardzo często przymieszane są drobne okrągłe ziarnka kwarcu (piasek), czasem w ilości tak znacznej, że skała zbliża się bardzo do piaskowców (zwyczajnych, kwarcowych).

Jako większe wrostki wyst. osobliwie odłamki wapiennych skorup zwierzęcych lub roślinnych, rzadziej całe tego rodzaju skorupy.

Tekst, zwykle drobno —miałko-ziarnista, rzadziej staje się grubo-ziarnistą lub zbliża się do pyłkowatej, w którym to razie wytwarza się przejście do wapieni kredowatych. Prawie zawsze wyst. silna porowatość (często 20 — 30°/₀), czasem także dziurkowatość.

Wytrzymałość mech. z w. mała, najczęściej 80—200 kg, ale znane są odm. z wytrz. dochodzącą do 400 kg. C. g. mały, zw. 1*6—2. Barwy białawe.

Ze spójnych odmian trupieszeją z biegiem czasu prawie tylko takie, które posiadają znaczniejszą przymieszkę piasku kwarcowego.

Wyst. przew. pośród utworów trzeciorzędnych, po części w pokładach tak co do rozciągłości jak grubości bardzo potężnych. Takie znajdują się mian. rozlegle w okolicy Paryża („calcaire grossier“ cz.), Wiednia i Budapesztu, mają też bardzo znaczny udział w budowie wyżyny podolskiej.

Z piaskowca wapniowego otrzymuje się cios budowlany, często w bardzo wielkich rozmiarach, czasem przydatny także do rzeźby architektonicznej, łatwo obrabialny i lekki. To też wszędzie, gdzie nie jest wymaganą większa wytrzymałość, jest bardzo chętnie używany. Wiele budowli paryskich, także wspaniałych pałaców jak Tuilerye i Louvre, zbudowano z tego ma-teryału. Podobnie obszerne użycie ma w Wiedniu, dokąd bar-

dzo wielkie masy tej skały sprowadzano osobliwie z łomów położonych przy jez. Neusiedel i z pogórza Litawskiego.

Również podolski piaskowiec wapniowy bywa obszernie używany jako cios, przedewszystkiem we Lwowie, n. p. w dawniejszych czasach przy budowie kościoła Bernardyńskiego i Wołoskiej Cerkwi, w nowszych czasach w gmachach Politechniki i Sejmu krajowego (głów. z łomów w Polanie i Demni k. Mikołajowa tudzież Krosienka k. Przemyślan). Niejednokrotnie został on użyty do budowy filarów mostowych, najod-powiedniej może pochodzący z Proniatyna k. Tarnopola o teks. stosunkowo gruboziarnistej.

Pomimo niewielkiej ich trwałości wyrabiają z piaskowców wapniowych także pomniki nawet posągowe.

60. Rumowisko. Jest nagromadzeniem kawałków kańcia-stych różnych skał bez spójności. Najczęściej drobniejszy ma-teryał lub piasek a nawet glina wypełnia przestwory między grubszymi kawałkami, bardzo różnie wielkimi.

Wyst. jako utwór nowoczesny tworzący częściowe przykrycie zboczy gór, najczęściej u ich podnóża , rzadko w rozmiarach wielkich.

Zasługuje na baczne uwzględnienie, przedewszystkiem przy robotach wkopowych, z powodu swej ruchliwości.

61. Żwir. Jest nagromadzeniem kawałków różnych skał mniej lub więcej zaokrąglonych, ogólnej formy walcowato-ku-listej lub płaskiej (okrąglaków, otoczaków). Co do wielkości wahają się one u różnych żwirów między średnicą paru decymetrów w dół aż do paru milimetrowej („żwirek“), a wtedy następuje zbliżenie się do piasku bardzo grubo-ziarnistego. Często wielkość kawałków razem występujących bardzo jest nierówna, osobliwie zdarzają się pojedyncze nadzwyczaj wielkie, przy tern drobniejsze lub piasek wypełniają przestrzenie między większymi.

Gdy otoczaki należą przynajmniej przeważnie do jednego gatunku skały, natenczas według tegoż oznacza się odm. żwiru n. p. wapniowy, granitowy, piaskowcowy, kwarcowy (pochodzącego głównie z kwarcytu lub kwarcu, byłego składnika skał krzemianowych łupkowych). W innym razie żwir oznacza się jako mieszany.

Wyst., często zespolony z piaskiem, jako utwór nowoczesny przew. na powierzchni lub blisko powierzchni, mian. w dolinach rzek, które częściowo wypełnia. Tak wyst. n. p. w stosunkowo bardzo rozciągłych i do kilkunastu metrów grubych pokładach przy wyjściu rzek karpackich na przyległą nizinę.

Używany przew. do budowy i konserwacyi dróg; wybrane z niego większe kawałki służą często do brukowania lub do budowy w zastępstwie kamienia łamanego.

6*2. Okruchowiee (brekcya) i 63. zlepieniec (konglomerat) mają tyle wspólnych cech, że dla uniknięcia wielokrotnego powtarzania się lepiej będzie połączyć je w opisie razem. Oba gatunki składają się po pierwsze z kawałków różnych skał, po drugie z lepiszcza łączącego te kawałki ze sobą. Kawałki są albo kanciaste — u okruchowca — albo zaokrąglone — u zlepieńca. Lecz najprzód zaokrąglenie jest czasem tylko częściowe a potem nieraz znajdują się zmieszane razem kanciaste i zaokrąglone, stąd powstają odmiany przejściowe. Zresztą odpowiedniej jest przydzielić skałę do zlepieńca, gdy chociażby tylko część kawałków okazuje niewątpliwe zaokrąglenie.

Wielkość kawałków bardzo różna, nawet w jednej i tej samej skale.

Mogą one wszystkie lub przynajmniej przeważająco należeć do tegoż samego gatunku skał i wtedy odmiana według tegoż otrzymuje nazwę, albo są różnorodne („polygen“).

Lepiszcze jest w ogólności tak rożnem jak u piaskowca (patrz tenże) a oprócz tego: piaskowcowe t. j. zawiera znaczną przymieszkę piasku i samo dla siebie nie różni się od piaskowca. Częste i ważne są tak okruchowce jak zlepieńce, u których i kawałki zlepione i lepiszcze jest wapienne lub u których oba składniki są kwarcowe, przyczem w obu razach mogą wyst. różne przymieszki.

Zresztą ilość lepiszcza w stosunku do kawałków zlepionych może być bardzo różną (podobnie jak u piaskowców).

Osobliwie u okruchowców nierzadko wyst. dziurowatość.

Spójności różne, od najmniejszej — odmian przejściowych do żwiru wzgl. rumowiska — aż do nadzwyczaj wielkiej, kwar-cytu. W ogólności okruchowqe okazują większą wytrz. mech. jak zlepieńce podobnego składu.

C. g. dochodzi maksymalnie do 2*7 ; naturalnie u dziuro-watych okruchowców znacznie mniejszy. Barwy często pstre, najczęściej z powodu różnicy koloru między lepiszczem a kawałkami zlepionymi, często i tych między sobą.

Oba gatunki skał wyst. we wszystkich formacyach zacząwszy od najstarszej paleozoicznej. Okruchowiec tworzy masy nieznacznych rozmiarów, ograniczone zupełnie nieregularnie. Zlepieniec zaś wyst. zw. w pokładach bardzo różnej grubości, które najczęściej leżą pojedynczo wtrącone pośród innego rodzaju warstw, mian. pośród piaskowców (nieraz bez ostrego od tychże odgraniczenia). Wszelako znane są także samodzielne układy zlepieńców grubości do kilkuset metrów. Tak potężne są n. p. średniotrzeciorzędne zlepieńce (wapniowe, z lepiszczem piaszczysto iłowatem) nazywane : Nagelfluh, wyst. w pic. pasie Abp szwajcarskich, m. i. także w g. Bigi.

Bardzo często trafiają się pojedyncze pokłady zlepbeńców w obszarze Karpat. Najczęstsza odmiana w ich pasie północno-pobrzeżnym nosi nazwę „zlepieniec zielony" z powodu, że obok otoczaków i odłamków wapienia białego zawiera podrzędnie także drobne kawałki pewnego rodzaju łupku zielonego. Bardzo potężne pokłady zlepieńca, złożonego głównie z większych brył białego wapienia, 'wchodzą w skład podkarpackiego grzbietu Słobody rungurskiej.

Dość znaczne masy zlepieńców (wapniowych, słabospój-nych) wyst. także w okolicy na płc. wsch. od Trzebini w W. Ks. Krakowskiem (gł. k. Myślachowic).

Szczególnie okruchowce, rzadziej zlepieńce przy dostatecznej wytrz. mech. chętnie są używane jako cios cokołowy lub dla filarów mostowych.

Odmiany czysto wapniowe, pełne, nadają się często w skutek ich przyjemnej dla oka pstrości do użycia jako marmury budowlane kolorowe (zupełnie jak barwnie wmpienie zbite). Niektóre z tych marmurów „brekcyowych“ należą nawet do ogólnie cenionych i rozchodzą się na dalekie przestrzenie, n. p. następujące. Okruchowdec „grand antique" złożony z -większych okruchów czarnych zlepionych białym kalcytem, dobywany w Pirenejach francuskich (z niego są m. i. słupy- wr klatce schodowej dwór-skiego muzeum sztuki w Wiedniu). Zlepieniec „breche violette“ z okolicy Seravezzy we Włoszech śr. okazujący większe płaty wapienia białego pośród lepiszcza czerwonawego. Żółtawy lub czerwonawy „brocatello“ z drobnych kawałków złożony, pochodzący z Alp wap. włoskich, osobliwie z obszaru na płc. od Werony, i z gór Jura.

Także okruchowce serpentynowe dostarczają ozdobnego materyału budowlanego.

Z drobno-okruchowych okruchowców kwarcowych, silnie spójnych, wyrabiają kamienie młyńskie, przew. miernej jakości. Takie produkują też z karpackich pokładów w kilku miejscach, m. i. k. Myślenic i Kosmacza,

Potężny (paleozoiczny) układ warstw zlepieńca kwarcowego wyst. w okolicy Witwatersrand w angielskiej Afryce południowej, który zawiera (niedostrzegalną wprost) przymieszkę złota, jest może największem na całej ziemi złożem tegoż, gdyż cała w tych zlepieńcach do głębokości 1.500 m zawarta ilość złota wynosi zwyż 60.000 q.

Klasa X.: skorupowce.

6J. Piaskowiec (wapniowo-) skorupkowy (Muschelsandstein). Złożony jest z drobnych skorupek wapiennych zwierzęcych lub roślinnych albo z miału powstałego z większych takich skorupek, w którym przynajmniej przeważnie organiczne ukształtowanie wprost się uwidacznia. Czasem skorupki pewnych organizmów same dla siebie (mniej lub więcej wyłącznie) skałę składają, tak n. p. skorupki otwornic (foraminiferów), mszanek ; nawet czasem jeden rodzaj sam dla siebie występuje w tym sposobie skało twórczo n. p. w wapieniach miliolido-wych, alweolinowych⁴), litotamniowych⁵), i t. p. Często jednak są skorupki różnych organizmów razem zmieszane.

Prawie zawsze przyłączony jest miał wapienny bez kształtów organicznych. Znaczniejsza ilość tegoż zwłaszcza przy mniejszej wyraźności teks. organicznej u reszty cząstek składowych, zbliża tę skałę do piaskowca wapniowego, od którego odróżnienie i odgraniczenie jest tem trudniejsze, iż częstokroć teks. organiczna piaskowców skorupkowych dopiero przy badaniu ściślejszem (pod mikroskopem, po odpowiedniem preparowaniu i t. p.) staje się jawną. (Me wielki zatem popełnia się błąd i bez znaczenia zwłaszcza pod względem technicznym, jeżeli się w danym razie przez niedopatrzenia teks. organicznej oznaczy piaskowiec skorupkowy jako piaskowiec wapniowy).

Jako obce przymieszki występują częściej piasek (kwarcowy) i ił. Często wrosłe są większe skorupy wapienne organizmów lub ich odłamki.

Teks. przew. drobno- lub miałko-skorupkowa wzgl. okruchowa ; przy tem wyst. zwycz. dziurkowatośó lub porowatość (które pochodzą nie tylko od niedostawania cząstek składowych do siebie ale także od ukształtowania organicznego, t. j. skorupki same w sobie są mniej lub więcej dziurkowate).

Spójność słaba. Wytrz. mech. rzadko przechodzi 300 Jcgr częściej jest znacznie niższą. C. g. mały, częściej niżej aniżeli wyżej od 2. Barwy białawe.

Wyst. przew. pośród utworów trzeciorzędnych ale także wyższo-kredowych. Tworzy nie rzadko bardzo grube i rozciągłe ławice, mian. we Francyi na zach. od Paryża, w Belgii zach. płd., Danii, w dalszej okolicy Wiednia i Budapesztu, w kilku obszarach Rosyi płd. (m. i. koło Odessy).

Pośród utworów mioceńskich Podola bardzo jest rozpowszechnioną odm. wapienia litotamniowego, który składa się oprócz z miału czasem także z większych części lub nawet z całych litotamniów.

Co do użycia, nie różni się w niczem od piaskowca wapniowego. Otóż n. p. podolskie litotamniowe piaskowce skorupkowe dostarczają¹ z licznych łomów ciosu bardzo obszernie używanego (także we Lwowie, najczęściej pod nazwą piaskowca wapniowego). Z odmian czysto wapiennych wypalają gdzieniegdzie wapno murarskie (m. i. k. Pustomyt).

Kreda jest w części także miałem skorupkowym, gdyż składa się, czasem nawet przeważnie, ze skorupek foraminife-rów, ale mikroskopowych.

65. Wapień lmiszlowy (Muschelkalkstein). Złożony jest ze skorup lub szkieletów wapniowych zwierząt albo roślin, całych

lub w kawałkach, przerosłych i spojonych wapieniem zbitym, podrzędnie także krystalicznym.

Skorupy są bardzo różnej wielkości i należą do różnych oddziałów zwierząt wzgl. roślin, głównie : otwornic, korali, pro-mieniaków, mięczaków, glonów (głównie rodzajów Diplopora i Lithothamnium). G-dy tylko jeden rodzaj skorup występuje lub przynajmniej znacznie przeważa, natenczas według niego odmiana skały bywa nazywaną , n. p. wapień nummulitowy, koralowy, krynoidowy, serpulowy, muszlowy, ceritiowy, ammo-nitowy, ortoceratytowy, litotamniowy i i.

Ilość wapienia spajającego skorupy jest czasem bardzo nieznaczna, w innych razach bardzo wielka, dorównywa nawet ilości skorup, a wtedy następuje zbliżenie do wapieni zbitych zawierających skorupy jako wrostki. Zwykłejszemi przymieszkami są : ziarna kwarcu, ił, ciała bitumiczne. Czasami kalcyt krystaliczny wyst. w formie żyłek i gniazdek.

Teks. wyraźnie organiczna przynajmniej co do zewnętrznej formy części składników (właśnie skorup lub szkieletów). Czasem okazują one przytem także wewnątrz organicznie regularną dziurkowatość, a w razie występowania tejże przy skorupach drobniejszych i nieznacznej ilości wapienia zbitego, wytwarzają się odmiany przejściowe do piaskowców skorupkowych, od których odłączenie nieraz jest trudne pomimo wielkiej różnicy u odmian typowych (zwłaszcza we własnościach ważnych pod względem technicznym).

Trafia się czasem także dziurowatośó (zwykła, taka jak u wapieni zbitych).

Co do wytrz. mech. jak wogóle co do spójności wapień muszlowy albo zupełnie dorównywa wapieniowi zbitemu albo o niewiele jest słabszym. Zbliża się także do niego co do c. g.

Obok barw jednostajnych : białawej, jasno- lub ciemno-sza-rych — czarnych, wyst. często pstrość bardzo rozmaita (mian. obok białych wyst. płatki szare, czarne lub czerwone) gł. z powodu, że skorupy wyróżniają się w kolorze od zlepiającego wapienia.

Chemicznie zupełna zgodność z wapieniami.

Wyst. nierzadko zwłaszcza pośród układów wapieni zbitych w formacyach paleozoicznych, zacząwszy od sylurskiej, mezozoicznych tudzież starszej części form. trzeciorzędnej. Two-

Petrografia.

Bardzo wiele odmian znanych jest mian. z Alp wapiennych w całej ich rozciągłości włącz, z g. Jura. Mniejszych rozmiarów skały tego rodzaju wyst. także w Galicyi n. p. w Tatrach eoceńskie wapienie nummulitowe, jurajskie ammonitowe w Pieninach, różne odmiany sylurskich w podziemiu Podola.

rzy albo samodzielne pokłady różnej grubości, albo masy nieregularnej formy i nieodgraniczające się wyraźnie od wapieni zbitych.

Użycie w ogólności takie same jak wapienia zbitego. Nie-dziurowaty często używany jest także jako kolorowy marmur budowlany gdyż przy pstrości zwyczajnie przyjmuje politurę.

Do więcej rozpowszechnionych marmurów „muszlo wy ch“ należą następujące: żółtawy „lumachello“ z Alp włoskich i podobne doń z Francyi płd. i gór Jura (jurajskie); blado czerwonawy koralowy z g. Untersberg k. Salzburgu (kredowy) : ciemno szare z płd. Belgii : grubo pstry koralowy „St. Anne“ (dewoński) i drobno pstry krynoidowy „ petit granit“ (niż. węglowy).

Z Istryi wywożą wielkie ilości białawych i szarych wapieni muszlowych jako ciosy i schody na płc. do Wiednia i morzem w dalekie okolice na południe.

W dalszej okolicy Wiednia (mian. k. Mannersdorf, Kai-sersteinbruch i Wollersdorf) wyst. w znacznych masach odmiana wapienia litotamniowego o c. g. blizko 2’6 a wytrz. mech. około 1000 lig*), która należy do bardzo cenionych kamieni ciosowych Wiednia Często został on użyty także do rzeźbionej ornamentyki architektonicznej, na kolumny (po części polerowane) i posągi. (Był on m. i. głównym materyałem budowy opery i kościoła „Votivkirche“ tamże).

Piaskowiec wapniowo-skorupkowy i wapień muszlo wy bywają często łączone pod nazwą: wapienie organiczne. Nieuwzględniając zupełnie różnic tekstury przyłącza się nawet czasem te skały razem z okruchowymi skałami złożonymi z kal-cytu do „wapieni“ (patrz str. 46).

*) Ta wiedeńska odmiana wap. litotamniowych, które przedtem nazywano wap. nulliporowymi, nie może więc według całości jej cech petrograficznych być złączoną z podolskiemi skałami łitotamniowemi, które należą do piaskowca skorupkowego, pomimo wielkiego zbliżenia pod względem genetycznym.

66. Okrzemkowiec. Składa się ze skorupek opalowych wielkości mikroskopijnej, które zatem dla oka nieuzbrojonego przedstawiają się jako pyłki. Te skorupki należą przew. do okrzemków (roślin jednokomórkowych, mian. rodzajów : Melosira i Ba-cillaria, o średnicy niżej 0-01 mm), po części także do wacni-ków (zwierząt pierwotniakowych, Radiolaria) ; w innych razach wyst. igiełkowate składniki szkieletów gąbek krzemowych.

Przymieszane są pyłki mineralne: iłu, wapienia, kwarcu, limonitu, tudzież humusowy miał zbutwiałych roślin. Mian. ta ostatnia przymieszka wyst. czasem w ilości bardzo znacznej, lecz daje się z łatwością usunąć przez wyprażenie w gorącu.

Teks. albo pyłkowa bez wszelkiej spójności — u odm. „ziemia okrzemkowa“ — lub okazuje się bardzo słaba spójność (ale zawsze łatwa rozcieralność) złączona z łupkowa-tością, w odm. „łupek okrzemkowy“. Nadzwyczajna lekkość.

Barwy: białe, szare, żółtawe, brunatne. Wyst. jako utwór trzecio- lub czwartorzędny w warstwach zwykle cienkich, mniej niż półmetrowych, ^ale czasem znacznie grubszych lub nad sobą kilkakrotnie się powtarzających. Rozciągłość pokładów jest niewielka, rzadko przechodzi parę Icm.

Łupek okrzemkowy wyst. w kilku miejscach w Czechach płc. n. p. koło Bilina. Od dawna znano podobny materyał z Syryi k. m. Tripoli i stąd pochodzi nazwa: tripoli, trypel, trypla. Znaczniejsze masy ziemi okrzemkowej występują w Niemczech płc. osobl. w torfiastej nizinie na płd. od Lüneburgu w Hanowerze (znaczna odbudowa k. Uelzen), w Toskanie, na Węgrzech, w Szkocyi, k. Achałcychu w kraju Zakaukazkim, nadzwyczaj potężne w stanach Orego i Wirginia Ameryki płc. W Król. Polskiem znaczny pokład znajduje się k. Otwocka.

Użycie różnorodne. Najprzód do polerowania przedmiotów metalowych („trypla“). Dalej do wyrobu szkła wodnego i niektórych szkliw i polew (z powodu łatwej roztwarzalności w kwasach). Następnie jako podłoże do sporządzania niektórych farb, kitów i dynamitu. Nareszcie jako ogniotrwały i lekki materyał izolacyjny dla ochrony od ognia lub utraty ciepła przy maszynach, rurach parowych, ściankach przedziałowych i t. p.

Klasa XI.: węglowce.

07. Torf. Złożony jest a) z łodyżek, listków i korzeni różnych drobnych roślin w ciała żywiczno-hnmnsowe przeistoczonych, b) z miału żywiczno-hnmusowego, o zawartości około 60°/o węgla (pierwiastku).

Te składniki występują w stosunkach bardzo różnych. Nawet zw. jeden i ten sam pokład torfu okazuje u góry prawie tylko wyraźne części roślinne mało przeistoczone, głębie zaś ustępują one co raz to więcej wobec miału żywiczno-humcisowego, który u spodu występuje prawie wyłącznie.

Najważniejsze rośliny, których pozostałości są głównymi składnikami torfów (rośliny „torfowe“) są następujące: Z mchów rodzaje torfowiec (Sphagnum) i rokieta (Hypnum) ; trawy: sito-wiowe (Scirpus, Eriophorum), ciborowate (Cyperus), turzycowate (Carex), sitowate (Juncus) i trzcinowe (Phragmites) ; borówki Yaccinium oxycoccs i V. uliginosum; wrzosy: Erica tetralix i Calluna vulgaris; drzewa: olsza i niektóre wierzby.

W razie przeważania jednego rodzaju roślin, bywają rozróżniane odmiany, n. p. torfy mchowe, sitowiowe, wrzosowe, liściowe, i t. p. Często jednak torfy są pod tym względem „mieszane“.

Oprócz głównych roślin torfowych inne występują zawsze tylko podrzędnie, dodatkowo ; oprócz trawiastych trafiają się także pojedyncze okazy roślin krzewowych i drzew. Jeszcze podrzędniejsze przymieszki organiczne stanowią resztki zwierząt niższych, mian. owadów i raczków.

Jako przymieszki mineralne występują głównie: ił, piasek, pyłek wapniowy, rzadko razem wziąwszy w ilościach nieznacznych, wynoszą one często około lO°/₀, czasem nawet zwyż 30°/₀. Jako wrostki mineralne, po części w większych gniazdach występujące, trafiają się nie rzadko : siarczki żelaza (piryt i marka-zyt), limonit (żelaziak darniowy), wapień pyłkowaty, wiwianit (fosforan żelaza) i inne.

Zawsze zawierają torfy wodę nasiąkniętą w ilościch różnych, zw. wielkich, aż do 90°/₀. Nawet po wysuszeniu na powietrzu pozostaje jej jeszcze zw. około 20°/₀. Często ta woda zawiera w sobie rozpuszczone różne związki chem. powstałe wskutek przeistoczeń chem. pośród torfu, m. i. zawiera czasem dużo siarkanów żelaza (witryolu żelazowego).

Teks. według składu waha się nawet w jednej i tej samej masie torfu między wyraźnie organiczną, wielko — dro-bno-mierzwiastą lub włóknistą, a pyłkowatą wzgl. ciastowatą w stanie wilgotnym; miejscami trafia się nawet niejakie zbliżenie do teks. zbitej. Bardzo często okazuje się niejednostaj-ność teks. w ten sposób, iż pośród miału występują pojedyncze większe części roślinne.

Brak spójności, tak, że jeżeli się torf sam nie rozsypuje lub rozlewa, to przynajmniej bez natężenia można go rozstrzę-piaó, kruszyć wzgl. ugniatać. C. g. zawisł głównie od ilości zawartej wody ; po wysuszeniu na powietrzu u odmian drobno-mierzwiastycb lub włóknisty cli najczęściej około 03, u więcej zbitych około 06.

Barwa u mierzwiastych czasem jasno-(żółtawo-)brunatna, najczęściej ciemno-brunatna, niekiedy prawie czarna.

Czystsze (używane) torfy zawierają oprócz wody i przymieszek min. średnio około 6O°/₀ węgla, 6n/₀ wodoru, 32°/₀ tlenu i l°/₀ do 3°/₀ azotu. N. p. stosunkowo bardzo czysty torf z okolicy Pilzna w G-alicyi (suszony na powietrzu) okazał: 54*24°/₀ węgla, 5*33°/₀ wodoru, 25*95% tlenu włącznie z azotem, 13*34% wody i l'36°/n popiołu (razem 100*22). Azot pochodzi głównie z przymieszanych resztek zwierzęcych.

Torfy spalają się wydając dużo dymu, często także woń nieprzyjemną Po spaleniu pozostają domieszki mineralne jako popiół (który zatem u torfów a również i u innych węglowców jest czemś innem jak popiół pozostający ze spalonych drzew).

Torfy występują przeważnie tylko w strefach umiarkowanych, zwyczajnie na powierzchni, w „torfowiskach“, jako pokładowy utwór nowoczesny, wyjątkowo także w płytkiem podziemiu przykryte piaskiem lub iłem. Torfowiska powierzchniowe przeważnie dalej rosnące (przyrastające) albo znajdują się w obszarach zajętych lub dosięganych przez stojące wody powierzchniowe i nazywają się wtedy moczarowemi lub nizi-nowemi, a głównymi ich składnikami są wymienione powyżej trawy moczarowe i mchy przew. rokieto*we (rodzaju Hypnum) ; albo torfowiska są położone po nad poziomem wód okolicy, nazywają się wtedy nadwodne, wzniesione lub wyżynne i zło-żonę są głównie z mchów torfowców (rodzaju Sphagnum) a obok tych z wymienionych powyżej wrzosów. Podczas gdy torfy wyżynne pozostawiają po spaleniu niewiele popiołu, ma-teryał torfowisk nizinnych zawiera stosunkowo dużo przymieszek mineralnych, przedewszystkiem wapniowych, a przytem także połączeń azotowych i potasowych.

Grubość pokładów torfowych dochodzi nie rzadko kilku, wyjątkowo nawet kilkunastu metrów. Poszczególne torfowiska zajmują nieraz powierzchnie z wyż tysiąca hn², mniejszych występuje czasem więcej obok siebie.

W Europie przedewszystkiem nizina niemiecko-polska zawiera dużo znacznych torfowisk. Zajmują one mianowicie większą część Polesia i znaczną część Litwy a w Hanowerze obszar zajęty torfowiskami wynosi blisko 7.000 km². Wielkie torfowiska występują w nizinach przylegających do Dunaju i jego przypływów alpejskich i karpackich, osobliwie w Bawary i, Salzburgu i Rumunii. (Torfowisko Bodrogköz przy Cisie koło Tokaju ma około 40 hn długości a 30 km szerokości). Ogromne przestrzenie zajmują dalej torfowiska w Irlandyi (około 11.000 hn², z wyż V₈ kraju przy śr, grubości 3 m), tudzież w Ameryce płc.

W Galicyi znaczniejsze torfowiska znajdują się w nizinie nadwiślańskiej (n. p. Kłaj — Niepołomice), w obszarze podtatrzańskim, w nizinie podkarpackiej przy Dniestrze (n. p. między Hordynią a Terszakowem 10000 ha\ wreszcie na płd. i wsch. brzegu Pobuża. Razem galicyjskie zajmują około 140.000 ha.

Główne użycie torfu (czystszego) jest na paliwo, mianowicie tam, gdzie nie potrzeba bardzo wielkich stopni gorąca i gdzie mniej przeszkadza dym i woń nieprzyjemna tudzież wielka objętość.

Gdy obliczymy, podobnie jak dla innych węglowców, wartość opałową w kaloryach (W) w przybliżeniu ze składu chemicznego za pomocą (nieco zmodyfikowanego) wzoru Dulonga : 8.100 c+ 29.000 (h — ^ o) + 2.500s — 6(Xhc 100 ’ w którym litery c, h, o, s, w, oznaczają procentowe ilości węgla, wodoru, tlenu, siarki i wody, to u torfów (użytych jako paliwo) waha się ona między 3.000 a 5.000. Dla przytoczonego powyżej torfu z Pilzna W— 4.730.

Zresztą wytwarza się z torfu także gaz opałowy a czyste bywają przerabiane na na opałowy „węgiel torfowy“.

Mierzwiasty torf służy na podściółkę w stajniach, jako pakuł, osobliwie dla izolacyi, a gdy włókna są silniejsze, możliwe jest użycie do wyrobu grubych tkanin. Miał torfowy wchodzi w użycie jako środek odkażający (desinfekcyjny).

Torfy miałowe z bardzo wielką przymieszką iłu i piasku tworzą przejście do ziemi rodzajnej silnie humusowej.

68. Rudo węgiel (Węgiel brunatny. Braunkohle). Złożony jest czasem z wyraźnych części roślin mian. drzew (pni, konarów, gałązek, liści) przeistoczonych w ciała humusowe i żywiczne, częściej z ciał żywiczno-humusowych ściśle z sobą zmieszanych, które albo tylko pesiadają ukrytą teks. organiczną albo są zupełnie jednolite (bezpostaciowe). Ta mieszanina posiada średnio około 65°/₀ węgla.

Zawsze znajdują się znaczniejsze ilości wody pochłoniętej, która pozostaje i w suchem powietrzu , jako mineralne zaś pyłkowate przymieszki wyst. : ił, piryt, markazyt, wapień, kwarc, i inne. Piryt i markazyt trafiają się czasem także jako wrostki.

drzewna

Teks. czasem w całości wyraźnie roślinna u odm. lignit*) —czasem zupełnie zbita, czasem półpyłkowa, w wielu razach pośrednia. N. p. w przeważającej zbitej masie odsłania się tu i ówdzie teks. drzewna lub okazuje się miejscami pyłkowatość. Przy badaniu mikroskopowem nie trudno i w zbitej masie odnaleźć teks. roślinno-tkankową.

Często występuje także łupkowatość, czasem nawet dość doskonała (rudowęgiel „listkowaty“).

U odmian zbitych twardość podnosi się do stopnia 2-5. Nierzadko jednakowoż i takie przy wysychaniu na powietrzu rozpadają się na drobne kawałki i miał. C. g. 1—1*5. Barwa u lignitów i półpyłkowych odm. zawsze brunatna, u zbitych albo brunatna albo czarna, lecz i wtedy okazuje się na proszku brunatnawośó, przynajmniej w śladach. Czarne okazują czasem połysk (rudowęgiel „połyskujący“).

Analizy chem. różnych rudo węgli okazują bardzo wielkie różnice składu, przedewszystkiem już ze względu na bardzo

*) z łać. lignum— drewno.

różne ilości zawartej wody i przymieszek. Najczęściej waha się ilość węgla między 50 a 65, wodoru między 3 a 5, tlenu między 12 a 30 procentów. Dalej wyst. azot, najzwyklej w ilościach około 0'5%. Ilość wody zawartej (po wysuszeniu na powietrzu) waha się najczęściej między 10°/₀ a 3O°/₀, ilość popiołu t. j. przymieszek pozostających po spaleniu wynosi najczęściej 4°/₀—12°/₀, l©cz nie rzadko znacznie mniej lub więcej. Wreszcie okazują analizy nieco siarki, najczęściej O'5°/₀—2°/₀, która nie cała pochodzi z przymieszanych siarczków żelaza, lecz w części także jest pochodzenia organicznego.

Jako przykład składu w przybliżeniu pośredniego może posłużyć skład rudowęgla z Nowosielicy, który okazał: węgla 55*12, wodoru 4.31, tlenu 14*77, siarki 1*89, wody 15*32 i popiołu 8*59 procentów.

Sproszkowany rudowęgiel rozpuszcza się w znacznej części w ługu potasowym, zabarwiając go na ciemno-brunatno, w rozcieńczonym zaś kwasie azotowym sprawia zabarwienie czerwone. Przy suchej destylacyi wydaje ciecz zawierającą najczęściej kwas octowy przy braku wolnego amoniaku. Spala się dość łatwo, wydając zwyczajnie dużo dymu i zapach często bardzo nieprzyjemny.

Nudo węgiel należy do utworów trzeciorzędnych z wyjątkiem małej części lignitów czwartorzędnych. Wyst. w pokładach dochodzących nie rzadko grubości kilkunastu, wyjątkowo nawet 20—30 metrów. Cieńsze mają czasem także rozciągłość bardzo znaczną. Położenie w podziemiu jest często nie głębokie i niejednokrotnie znaczne części pokładów odsłonięte są na powierzchni.

/uli

Austrya posiada bardzo bogate złoża rudowęgli (przew. mioceńskich) przedewszystkiem w Czechach płc. zach., głównie w pasie ciągnącym się przez Osiek (Aussig), Cieplice_(Teplitz) Duchcow (Dux), Brüx, Chomutow (Komotau), Zatec (Saatz) i Falknow. (Produkcya roczna tego obszaru w r. 1902 przeszła 180 milionów q a ilość pozostałą do odbudowy oceniają na blisko 35 miliardów q. Dość znaczne masy znajdują się w licznych miejscach przy brzegu Alp ku nizinie austryacko-węgier-skiej . w Styryi, Karyntyi, Krainie i Kroacyi. Cała produkcya Austryi wynosiła w ost. czasach zwyż 220 milionów q. Na Węgrzech najważniejsze złoża znajdują się k. Salgo Tarjan

na płc. wsch. od Budapesztu i w płd. Siedmiogrodzie w doi. Szyi gł. k. Petroseny (tu oczekuje odbudowy kilka miliardów q rudo węgla nadzwyczaj dobrego). Niemcy posiadają, wielką obfitość rudowęgla (roczna produkcya obecnie około 460 milionów g); największe złoża znajdują się w Prusiech, osobl. w prowin-eyach: brandenburskiej, saskiej i reńskiej. Posiada go także W. Ks. Poznańskie (najznaczniejsze pokłady w okręgu Bydgoszczy i Czarnikowa, gł. k. Stopki).

Nadzwyczaj wielkie złoża rudowęgla posiada także Australia, gł. w kraju Wiktorya

W Galicyi znajdują się pokłady rudowęgla skromnych rozmiarów, przeważnie w okolicy Nowosielicy — Dżurowa na płd. od Kołomyi i k. Glińska — Potylicza na zach. od Żółkwi. Cała roczna producya dochodzi tylko do miliona ą.

Rudowęgle służą jako paliwo dla różnych celów, także dla parowozów i przy hutnictwie żelaza. Użycie jest ograniczone poniekąd tylko przez wielkie dymienie lub mniejszą wydatność cieplikową, wahającą się co do ilości kaloryi (wyrach. według wzoru Dulonga) najczęściej między 4.500 a 5.500.

Z niektórych odmian saskich („Schweelkohle“) destylują oleje świetlne i parafinę.

69. Czarnowęgiel (Węgiel kamienny. Steinkohle, Schwarz-

kolile). Złożony jest ze ścisłej mieszaniny ciał bitumiczno-ży-wicznych zawierającej 80—90°/₀ węgla. Ta masa zawiera zawsze nieco wody pochłoniętej a oprócz tego zw. jako przymieszkę mineralną przeważnie ił i kwarc lub opal, jako wrostki zaś częściej : piryt, kalcyt, dolomit, gips i i.

Teks. zbita, czasem miejscami mniej lub więcej pyłkowa. Bardzo rzadko odsłania się gdzieniegdzie wyraźny ustrój roślinny, którego zresztą zawsze można dopatrzeć się miejscami przy badaniu mikroskopowem.

Częstokroć przyłącza się do tego rodzaju właściwego czar-nowęgla zbitego inny gatunek węgla, który nigdy samodzielnie nie występuje w masach znaczniejszych, posiadający wyraźną drzewno-włóknistą teksturę, mianowicie podobną do tej, którą widzimy na niezupełnie spalonem drzewie (węglach drzewnych). Ten „węgiel włóknisty“ tworzy podrzędne, cien-kopłytkowe lub tylko listkowe, równolegle w różnych od-

stępach się powtarzające wtrącenia w czarno węglu i będąc prawie bez spójności, powoduje pewną łupkowatośó tegoż. Zresztą i czarnowęgiel sam dla siebie rzadko przedstawia się jednostajnie, lecz okazuje w warstewkach ze sobą ściśle zrosły ch niejakie różnice co do składu i przymieszek a w ślad zatem i co do innych własności.

Tw. u odmian zbitych najczęściej 2—2-5; łatwe pryskanie. (Stąd też występuje zwykle wielokrotnie popękany). C. g. 1⁶2—1⁶5. Barwa czarna (także w proszku); połysk, przynajmniej słaby.

Bardzo liczne analizy czarno węgli okazują w nich najczęściej : węgla 70—85, wodoru 4—5, tlenu 4—12, azotu 0.5— 1⁶5, siarki⁶) 05—2, wody pochłoniętej 1—10, wreszcie popiołu (t. j. pozostałości mineralnej po spaleniu) 2—8 procentów. Jako przykład pośredniego składu może posłużyć skład czarnowęgla z kopalni „Wilczek“ w Polskiej Ostrawie, który okazał: węgla 77-06, wodoru 4⁶50, tlenu 11-22, azotu 0-29, wody 2-91 i popiołu 4-12 procentów.

Ług potasowy rozpuszcza z czarno węgli zwykle tylko część nieznaczną, zabarwiając się przytem na jasno żółto, a również także rozcieńczony kwas azotowy zostaje przez czarnowęgiel tylko bardzo słabo żółtawo zabarwiony. W gorącu wytwarza się i ulatnia znaczna ilość gazów — głównie : metanu, wodoru, tlenku węgla, tudzież etylenu i pokrewnych węglowodorów, które to gazy spalając się dają mniej lub więcej światła, zaś skraplająca się przy destylacyi ciecz jest alkaliczną, gdyż zawiera nieco amoniaku wolnego. W silniejszem gorącu następuje albo stopienie zupełne — u węgli „zlewnych“, — albo tylko częściowe (węgle „spiekające się“), a pozostałość przedstawia twardą, dziurkowatą, połyskującą masę, zwaną „koksem“⁷), która jest węglem (pierwiastkiem) tylko ze śladami wodoru i tlenu ; albo czarnowęgle rozpadają się przy prażeniu na miał (węgle „sypkie“). Zlewne posiadają zwykle stosunkowo większą ilość wodoru. Czarnowęgle zlewne wydające obficie gazy węglowodorowe nazywają także „tłustymi“ w przeciwieństwie do reszty „chudych“. Czarnowęgle spalają się łatwo, wydając przytem płomień często znacznej wielkości (węgle „płomienne“), tudzież dym i zapach bitumiczny. Przymieszane siarczki żelaza wydają przy spaleniu gryzące tlenki siarkowe. Zresztą mineralne przymieszki niespalające się pozostają jako popiół (głównie jako połączenia krzemu, glinki i żelaza), czasem częściowo stopiony.

Czarnowęgle występują w pokładach najczęściej niżej 2, ale wyjątkowo nawet kilkanaście metrów grubych ; rozciągających się czasem na tysiącach km², głównie z formacyi węglowej (która stąd nazwę swą otrzymała), osobliwie w jej oddziale młodszym, lecz także w formacyach następnych aż do kredowej włącznie. Młodsze atoli węgle mezozoiczne także jakościowo zbliżają się do rudo węgli starszych (czarnych, połyskujących), tak, że odróżnienie umotywowane jest w tym razie tylko wiekiem.

Zwykle pokłady czarnowęgla leżą w głębokiem podziemiu (często w ułożeniu zagłębiowem) w znaczniejszej liczbie jedne nad drugimi, różniąc się zw. w grubości i jakości, poprzegra-dzane iłami i piaskowcami.

Najważniejsze obszary ich występowania są następujące:

W Europie posiada Anglia bardzo wielką obfitość (w kilku odrębnych okręgach, w środkowej i północnej Anglii właściwej tudzież w płd. Walii i płd. Szkocyi). Znaczne ilości znajdują się w podziemiu pasu granicznego Belgii i Francyi. Ta posiada oprócz tego kilkanaście mniejszych zagłębi czarnowęgla przy swej wyżynie centralnej. Z Belgii ciągnie się złoże węglowe do Niemiec koło Akwizgranu i rozszerza się po przerwie koło Renu nadzwyczaj bogato nad rzeką Ruhr w Westfalii. Dalej wyst. znaczne zagłębia czarnowęgla w Niemczech na zachód od środkowego Rsnu nad rzeką Saar, parę mniejszych w królestwie Saskiem i na Szląsku niższym, skąd część złoża zachodzi do Czech. W tym kraju znaczne masy czarnowęgla występują koło Pilzna i Kładna. Na Morawie zachodniej koło Rosie. Dalej na wschód następuje bardzo rozległe i najbogatsze z europejskich zagłębie szląsko-polskie należące do Wyższego Szląska pruskiego (koło Mysłowic, Gliwic, Rybnika), do wschodniej Morawy (koło Ostrawy) i sąsiedniego Szląska podkarpackiego (głównie koło Karwina), dalej do W. Księstwa Krakowskiego (w okolicy Jaworzna, Sierszy i Ten-czynka), wreszcie do Królestwa Polskiego (w okręgu Sosno

wieckim). Wielkie złoże znajduje się w płd. Rosyi przy Dońcu, mniej bogate koło Moskwy i w Uralu, bardzo znaczne w Sy-beryi zachodniej pod Ałtajem koło Kuźniecka. Azya posiada dalej wielkie masy w angielskich Indyach wschodnich (głów. w Bengalii), Tonkinie, największe zaś na całej ziemi znajdują się w Chinach, głównie w prowincyi Szansi (na obszarze kilkudziesięciu tysięcy hm², prawie nie eksploatowane). W Australii znaczne masy występują osobliwie w państwie N. S. Wales. Wreszcie posiada nadzwyczaj wielkie masy Ameryka płnc., głównie w Stanach Zjedn. przedewszystkiem w Pensylwanii lecz także w Stanach: Illinois, Ohio i zach. Wirginia, oprócz tego w płd. wsch. Kanadzie (głównie w Now. Szkocyi).

Do ocenienia ilościowych stosunków wymienionych złoży czarnowęgla niech posłuży następujące zestawienie jego rocznej w nich produkcyi z czasów ostatnich i pozostałych jeszcze mas (zapasów) do odbudowy przydatnych, w liczbach przybliżonych,

Zapas w miliardach. q

900

lłfoo

500 900 100 180 150 170

zaokrąglonych.

Anglia

Prusy

w tern okręg Ruhr

„    „ Wyż. Szląska

Saar

r>

Francya

Belgia

Austrya

w tern : Czechy

r>

Produkcya roczna w milionach q

2.270

1.070

700

290

65

320

36

Morawa-Szląsk W. Ks. Krakowskie 10

62

Zagłębie szląsko-polskie Rosy a europejska*)

w tern Królestwo Polskie

360

130

46

okręg Doniec*) Stany Zjedn. Ameryki płc.*) Kanada

Ang. Indye wschodnie Chiny*)

Japonia

Australia

90

3.000 . .

6.700

60

50 .    .

40 ...    .    12.000

250

40

60 . .

800

*) włącznie z antracytem.

Roczna produkcya całej ziemi wynosi obecnie zwyż 7.000 milionów q.

Czarno węgiel jest paliwem naj ważniej szem tak co do jakości jakoteż co do obszerności użycia; jest główną podstawą obecnego stanu przemysłu w ogóle. Ilość kaloryi wyrachowana według wzoru Dulonga waha się u niego najczęściej między 6.500 a 7.500,-

Z odmian tłustych zlewnych produkuje się (potrzebny dla niektórych produkcyi hutniczych) koks tudzież gaz świetlny.

Węgiel kenelski jest odmianą czarnowęgla wyróżniającą się przedewszystkiem tern, że zawiera w stosunku do tlenu i węgla więcej wodoru (o parę — kilka procentów). W ślad zatem wydaje przy prażeniu w stosunku do zwykłych czarnowęgli znaczniejszą ilość gazów palnych i spala się silniejszym płomieniem. Jest także więcej spójny, wcale nie-pryskający, i jest albo zupełnie matowy albo posiada tylko bardzo słaby połysk.

Tworzy pojedyncze, najczęściej tylko cienkie pokłady pośród czarnowęgli, głównie w Anglii płnc., ale podobne węgle występują także w Szkocyi, w Czechach koło Pilzna („Blattel-kohle“), w zagłębiu szląsko - polskiem między innemi koło Ostrawy i Tenczynka, w Rosyi koło Tuli („Tulait“) i Rjaza-nia, w najznaczniejszych atoli ilościach w Tasmanii (Australii).

Bywa szczególnie używany do produkcyi gazu świetlnego ze względu na wielką wydatnośó w tym względzie (do 60 °/₀). Istnieje nawet import z Tasmanii do Europy.

Czarnowęgiel z bardzo wielką przymieszką iłu czasem i miałkiego piasku, tak zwany „łupek węgłów y“, zbliżający się do iłołupku z przymieszką węglową, występuje miejscami przy pokładach czystego czarnowęgla lub tworzy w nich cienkie przegródki i wtedy „płukaniem“ bywa oddzielany.

70. Antracyt⁸). Złożony z ciał bitumiczno - żywicznych o bardzo wysokiej zawartości węgla (zwyż 90°/₀), prawdopodobnie z przyłączeniem grafitu. Często występuje mała ilość przymieszek podobnych jak u czarnowęgli.

Teks. zupełnie zbita (atoli stwierdzono pod mikroskopem ślady form roślinnych). Stosunkowo wielka spójność; tw. 2'5—3. C. g. 1-4—1*7. Barwa czarna, bardzo silny połysk.

O składzie chemicznym mogą najlepiej pouczyć następujące dwie analizy antracytów: a) z Pensylwanii : węgla 92.59, wodoru 2-63, tlenu z azotem 253, popiołu 2,25°J/₀ ) b) z połud. Rosyi: węgla 95 08, wodoru 1‘33, tlenu z azotem 1-96, popiołu 1*61%.

Ług potasowy wcale go nie roztwarza (nie zabarwia się). W gorącu wydaje tylko nieznaczne ilości gazów i woni, nie stapia się. Spala się z trudnością prawie tylko żarzeniem, bez płomienia.

Występuje obok czarnowęgli w wielkich masach prze-dewszystkiem w Pensylwanii (gdzie produkcya roczna wynosi zwyż 600 milionów q, a zapas cenią na 180 miliardów q), dalej w płd. wsch. części zagłębia donieckiego, w największej

na pół z czarno węglem, w Chi-

zaś ilości, często prawie pół nach.

Używany jako paliwo z wielką korzyścią przedewszyst-kiem tam, gdzie się głównie rozchodzi o wysoką temperaturę, gdyż wydatnośó jego cieplikowa wyższą jest od czarno węgła, w kaloryach : zwyż 8000.

Odmiany przejściowe między czarno węglem a antracytem nazywają węglami antracytowymi.

Opisane powyżej gatunki węglowców : rudowęgiel, czar-nowęgiel i antracyt bywają łączone pod wspólną nazwą: węgle kopalne lub węgle kamienne (fossile Kohlen, Steinkohlen).

Dodatkowo.

71. Guano⁹). Jest nagromadzeniem mniej lub więcej przeistoczonych odchodów i resztek zwierzęcych, gł. ptaków i ssaków morskich. Przedstawia masę żółtawo-brunatną, pyłko-watą lub wpół zbitą, w której gdzieniegdzie tkwią części szkieletów i piór.

Chemicznie składa się gł. ze szczawianów, moczanów, fosforanów i chlorków amonu, potasu, sodu, wapnia i magnezu, w bardzo zmiennych stosunkach. Mianowicie ilość kwasu fosforowego w stosunku do związków azotowych czasem prawie zepełnie jest podrzędną lub pdwrotnie (guano azotowe, wzgl. fosforowe).

Wyst. jako utwór nowoczesny na powierzchni w pokładach bardzo zmiennej grubości (maksymalnie 15 m) głównie na całym szeregu wysp peruwiańskich, na wybrzeżu płc. Patagonii i płd. zach. Afryki tudzież na kilku wyspach oceanu Spokojnego.

Używany jest jako nawóz rolny azotowy wzgl. fosforowy. Wielki eksport do Europy spowodował już prawie wyczerpanie się złoży.

Dzieła nadające się do rozszerzenia i pogłębienia nauki z zakresu petrografii opisowej i technicznej.

Tscliermak Gr. Podręcznik Mineralogii przełożył i uzupełnił J. Morozowie z. Warszawa 1900.

Zirkel F. Lehrbuch d. Petrographie. Lipsk 1894.

Rosenhusch H. Elemente d. Gesteinlehre. Stuttgart 1898.

Rinne F. Gesteinskunde. Hanno wer 1901.

Cohen E. Zusammenstellung petrograph ischer Untersuchungs-metoden. Stuttgart 1896.

Foerster I. Lehrbuch d. Baumaterialienkunde. I. D. natürlichen Gesteine. Lipsk 1903.

Hermann 0. Steinbruchindustrie u. Steinbruchgeologie. Berlin 1899.

Hanisch A. i Sclimid H. Österreichs Steinbrüche. Wien 1901.

Tetmajer L. Methoden u. Resultate der Prüfung natürlicher u. künstlicher Bausteine. Zürich 1900.

Nowacki A. Krótkie wskazówki do praktycznego badania gruntu. Warszawa 1892.

Wahnschaffe F. Anleitung z. wissenschaftlicher Bodenuntersuchung. Berlin 1903.

KRAKÓW

i**&^«chnic*ÇSi

I>

K 8.

Alabaster . Albit .    .

Amfibol Amfibolit . Ampelit . Analiza ryczi Anamezyt Andezyn . Andezyt . Anhydryt Anortozyt Anortyt . Antracyt . Antyg°ryt

44

12

10

62, 78

99

88

80

13

82

7, 44

74

12

125

10

Campan vert Chloryt Chryzotyl Cieszynit.

Ciężar gatunkowy Cipolin

Czarnowęgiel.

Dacyt.

Diabaz

Diallag

Dichte Textur Dioryt Dolomit .

O) 05 O M o 1>

H CO Tjl (M

82

73

18

72

7, 55

pu pu

68

Aragonit . Arkoza Azbest Augit. Augitofir .

102

10

10

78

Eleolit Enstatyt . Epidot Eufotyd .

•O

te» co

Badanie petrograficzne

Bazalt

Biotyt

Bitumy

Braunkohle .

Breche violette Brekcya .

Brocatello Bronzyt .

Bryłki, Buły

Calcaire grossier.

Calcit.....

23

14

119

111

109

111

11

17

107

Feldspaty

Filit.....

Firn .    .    .    .

FJyśch .¥tÄü)lit Formacye .

Forma składników Fosforyt .

TT (N Cß ffi IM X CO ^ O 00 co

Gabbro Gang. Garnkowiec Giallo antico. Gips . Glaukonit.

00

Petrografia.

Gleba .... Glimmer .

Glin .... Gnajs .... Grafit .... Granat.... Grand antique . Granit .... Granit czarny Granityt . Granulit łupkowy Granulit masowy Griotte Guano

92

64

110

68

72, 73

68

64

77

49

126

Labrador . Labradoryt

szwecki

74

n

Lateryt

Lawa bazaltowa

„ trachytowa Lehm . Lepiszcze . Leptynit .

Les

Leucyt Lidyt .

Lignit .

Limonit

Liparyt

72

93

80

83

92

102

66

95

11

61

119

6, 57

81

Hälleflinta Hematyt .... Humusowo-żywiczne Hypersten

co~

CO 00 T#

CO lO r-i t—ł

Lód

Löss

Lumachello .

5, 42

95

114

37

llmenit

Ił

Ił łupkowy .

Ił sukienniczy . Iłołupek . Itabiryt

0< CO CO CD CO 00 -J 02 CO 00 05

10

Jednorodne skały . Jednotniki porfirowe

co o

Kalcyt .

Kalksandstein

Kaolin

Kieselschiefer Konglomerat Korzyt.

Kreda

.    107

10

60

.    109

73

51, 112

Łupek amfibolowy .

„ chlorytowy . dachówkowy hematowo kwarcowy iłowy .... krzemowy kwarcytowy. łyszczykowy marglowy „ menilitowy . okrzemkowy opalowy .... talkowy .... węglowy

Łupliwośd.....

Łyszczyki......

62

63

ii

ii

ii

64, 98

60

97

60

60

63

99

61

115

CO ® (N

Krystalit Kryształ

Krzemianowa skały łupkowe 41 62 „ masowe 41,66

104

n

Krzemień Krzemowe skały Kształty skał Kwarc Kwarcyt .

•    41,

co cc

60

Macigno.....

Magnetyt.....

Magnetyzm .... Makroskopowy (składnik)

Margiel.....

Margle cementowe .

Markazyt.....

Marmur brekcyowy

„ budowlany .    47, 49, HO

6, 59

36

18

93

100

110

Marmur posągowy (stati Martwica krzemionkowa n wapniowa . Masa porfirowa „

Melafir.....

Menilit.....

Miki ......

Mikołupek ....

Mikroklin ....

Mikrolit.....

Mikrotekstura Mineraloid ....

Minerał.....

Molasse.....

Muschelkalkstein Muschelsandstein . Muskowit.....

iwy) 4 T. Plagioklaz

62 Płyta.....

52 Porfido rosso antico verde antico

20

78

63

12

18

18

111

12

87

78

79

Nagelfluh . Nefelin .    .

Noir fin .

1+^ ł—L I—¹

Porfir

Porfir labradorowy „ krzemowy „ kwarcowy v ortoklazowy Porfiryt

Porfiryt diabazowy Porfyroid .    .

Portor .... Probierczy kamień Przymieszka . Pumeks Puzzolana .

Pyłkowe skały . Pyrit ....

77

78

76

76

77

77

78

66

49

61

17

84

87

41. 88

Obsydian.....

Ofikalcyt.....

Okra żółta .... Okruchowe skały . Okruchowiec .... Okrzemkowiec . Oligoklaz .....

Oliwin......

Oliwinit.....

Opal......

Ortoklaz.....

Ortoklazyt ....

Pegmatyt.....

Peperino.....

Perłowiec ..... Perydotyt .... Petit granit ....

Pkyllit......

Piasek .....

Piaskowiec .... Piaskowiec skorupkowy Piaskowiec wapniowy .

Piroksen.....

Piryt......

Ouarz ....

Rapakiwi .

83 Rogowcowa skała

Rogowiec .    :_._

57 Rola składników Rosso di Verona Rozdzielenie skał Rozmiary skał .

13 Różnorodne skały Rudowęgiel .

Rumowisko .

3    Rysa ....

72 Sanidyn .

Savoniére .

8 Schichte .

7 Schieferthon .

4    Schwarzkohle 4 Sericit .

114 Serpentyn

4    Sferosyderyt..

1 0 Siderit.

1 2 Skalenie .

111; Skała .

107 Skała rogowcowa 10 Skład chemiczny

5    Składniki, ich znaczenie (rola) 16, 17

85

100

109

115

84

11

oo oo oo

CO o o

16

49

38

37

16

119

108

H O CO GO Cd

0, 84

56

11

Skorupowce . Słój .... Smołowiec Śnieg    .    .

38

83

42

Sól

5, 42

Spójność skał Steatyt .... Steinkohle ....

Stock.....

Syderyt .... Syderyt iłowy . Syderyt węglowy . Syenit .

System skał . Systematyka skał . Szkliwa krzemianowe Szlifierski kamień .

26

10

. 121, 126

co"

Ci

o" rjT

. ^    . CD

■W Ci

Talk .... Tegel .... Tekstura . Teschenit .

Ton .... Tonschiefer .

Torf .... Trachit

Trachit kwarcowy Trachitowe skały Trapp .... Trass .... Trawertyn Trypla

Tufy .... 'Turmalin .

Tardość minerałów skał.    .

10

92

18

73

88

97

116

82

81

80

80

87

52

115

41, 86

Wapień litograficzny .    .

litotamniowy . marglowy . miliolidowy muszlowy . nulliporowy . oolityczny . organiczny skorupiasty zbity

ziarnisty .

Wapieńce ....

Warstwa.....

Węgiel brunatny .

kamienny .    .    121, 126

kenelski kopalny

„ włóknisty Węglowce Wiek skał Wołynit .

Wrostki .

Wyglądanie szkliste, metaliczne 4 Wytrzymałość na zamarzanie    28

„ zgniecenie    27

111, 114

54

111

112

114

ii

77

77

77

Zabarwienie.....

Zachowanie się chemiczne Zachowanie się w gorącu

Zawartości.....

Zeolity......

Ziemia okrzemkowa

Zlepieniec.....

Złożenie ......

52

114

53

47

46

41, 44

37

119

125

126

121

41, 116

39

78

16

17

34

35

16

14

115

109

18

77

26

Verde antico

85

Walkererde Wapień .    .    .    .

„ alweolinowy „ asfaltowy

93

7, 46, 114

111

54

Żelaziak brunatny „    czerwony

„    darniowy

Zelazowce Żwir ....

Żyła ....

Żyłki .... Żywiczno-humusowe ciała

OGOGOCOXOC'*'* io iO 1(3 id o ffl

z''

qć?

y

Biblioteka Politechniki Krukowskiej

¹

użyty w Krakowie m. i. do budowy gmachu „Collegium novum“ i teatru, o c. g. 2-4, wyti-z. mech. 1.100%.

²

użytym, i. do budowy filarów mostowych, na Sanie w Jarosławiu i Przemyślu.

³

o śr. c. g. 2’4, wytrz. mech. około 900%, użyty dla tamtejszego wielkołukowego mostu kolejowego nad Prutem.

⁴

Miliola, alveolina, są rodzajami foraminiferów.

⁵

Lithothamnium jest rodzajem glonów morskich.

⁶

pochodzącej albo w całości albo przeważnie z przymieszanego siarczku żelaza.

⁷

* ⁶) Z angielskiego : cokes.

⁸

z greckiego, antrax: węgiel.

⁹

Guano oznacza w mowie peruwiańskiej: gnój.

11-338580

Bibliotek Politechniki Ki akowskiej

100000267706