ęm

jgf

c t:

, I TLII

mm

m

■fK¹'    «-'' T' ' ■■ ■' ¹

- > <•: \¹1

. l^sE$P

1:1 tHysU

if

nSfl

5»

H IM

■.,l

.

mk

■

i Igi 4    I ,vv s

r¹ '■V^f fil

H ¥

(■■■

sali

M

l;fl§lS|

■W-ftn

‘S Jil

..

lilii i

i¹

ip

g)fS

,L j

Stililll

HfiiiiP

lilii

•>#£$

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231453

DR. ALEKSANDER JAWORCZAK

WIEŚ DĄBRÓWKI

POWIAT ŁAŃCUT

Z XXII TABLICAMI I 15 RYCINAMI

LWÓW 1936

NAKŁADEM WYDZIAŁU POWIATOWEGO W ŁAŃCUCIE

WIEŚ DĄBRÓWKI

*

*

DR. ALEKSANDER JAWORCZAK

WIEŚ DĄBRÓWKI

POWIAT ŁAŃCUT

MONOGRAFJA ETNOGRAFICZNA

Z XXII TABLICAMI I 15 RYCINAMI

LWÓW 1936

NAKŁADEM WYDZIAŁU POWIATOWEGO W ŁAŃCUCIE gdański

ANTYKWA, Vf NSUK0W*

^ • U >4

KzJEĄ—i su

Z DRUKARNI L. WIŚNIEWSKIEGO WE LWOWIE. UL. OSSOLIŃSKICH 16

*

WSTĘP

Monografia niniejsza, do której materjały zbierałem od r. 1930, została napisana w r. 1933. Ponieważ do chwili wydania jej stykałem się jeszcze z badanym terenem, starałem się uzupełnić pracę. Przedstawia ona tedy zasadniczo stan między rokiem 1930 a 1935. W pewnych przypadkach, o ile to było możliwe, odtwarzałem stan dawny na podstawie relacyj, co w tekście zaznaczam. Podkreślić należy z uznaniem bardzo przychylny stosunek ludności do przeprowadzanych badań.

Przy opracowywaniu monografii służył mi łaskawie wskazówkami i cennemi uwagami prof. dr. Adam Fischer, za co najserdeczniej Mu dziękuję.

Słowa podzięki gorącej należą się również Panu Staroście Powiatowemu w Łańcucie, Stanisławowi Bogusławskiemu, za niezwykle przychylne ustosunkowanie się do mojej pracy i umożliwienie Wydania jej.

i

f'

/ '

t

i

\

i

CHARAKTERYSTYKA OBSZARU

W planach domów możliwe są jeszcze inne kombinacje

Czasem wyraża młoda niezadowolenie ze stroju:

Największą wartość w lecznictwie posiadają zioła ś

Najwięcej jest pieśni miłosnych.

012578

CHARAKTERYSTYKA OBSZARU

Wieś Dąbrówki położona jest w odległości około 5 km na północ od Łańcuta przy szosie Łańcut - Leżajsk. Pomimo tego, że proces urbanizacyjny na terenie powiatu łańcuckiego (zależnie zresztą od odległości od miasta) posunął się dość daleko, w Dąbrówkach w wielu przypadkach zachowały się dawne elementy kultury ludowej mimo bliskości miasta. Przyczynić się do tego mogła i niezamożność ludności i brak kościoła (Dąbrówki należą do paraf ji łańcuckiej).

Cały obszar powiatu łańcuckiego jest pod względem etnograficznym prawie jednolity; o wielkich różnicach kultury ludowej na terenie powiatu nie można mówić, stąd też obraz etnograficzny Dąbrówek może być pod wieloma względami typowy dla całego powiatu. Owa jednolitość obszaru powiatu zaznacza się i w zakresie języka. Jedynie przez pn. - zach. krańce powiatu przechodzi granica mazurzenia i kilka wsi poza tą granicą mazurzy, czego nie spotyka się na pozostałym terenie. Najważniejszemi cechami gwarowemi powiatu jest: 1) brak mazurzenia (poza wspomnianym obszarem); 2) samogłoski ścieśnione a, e, ó, które brzmią prawie jak o, i (y), u; 3) w rozkaźniku aj > ej; 4) zachowanie pewnych form liczby podwójnej (-va) w znaczeniu liczby mnogiej; 5) przejście dawnego imiesłowu przeszłego -ił w -ioł lub -iuł,' ął > ón; 6) zanik nosowości samogłosek nosowych w wygłosie i t. p.¹) Wszystkie te cechy gwarowe (prócz mazurzenia) występują także w Dąbrówkach i to nawet w większym stopniu, niż np. w pd. części powiatu łańcuckiego. Tutaj, na pierwszych stokach Podkarpacia, są wsi bogatsze (gleba jest lepsza, niż w pn. części powiatu), a niwelacja kulturalna posunęła się dość daleko. Dawny ruch kolonizacyjny dał tu początek wielu osadom. Tak

*) W seminarjum prof. Gaertnera wykonałem pracę na lemat tej gwary.

powstał Handelshof (dzisiaj Handzlówka), Helvigau (Albigowa) i inne.

Kolonizacji niemieckiej zawdzięcza swój początek także Łańcut, który założył Kazimierz Wielki, osadzając tutaj kolonistów niemieckich z Bawarji¹). Nazwa miasta mogła zostać przeniesiona przez kolonistów bawarskich z ich rodzinnego kraju, gdzie jest taka miejscowość (Landshut). Istnieje jednak i taka możliwość, że koloniści przetłumaczyli nazwę istniejącej tu jakiejś osady, która to nazwa mogła brzmieć Straż Kraju, Straż lub t. p.²).

Polonizacja kolonij szła w szybkiem tempie i dziś poza nazwami miasta i kilku wsi zachowały się jeszcze jedynie takie nazwiska, jak Kochman, Kochmański, Reizer lub Rajzer, Pelc i t. p.

Łańcut leży jeszcze na stokach Podkarpacia, na pn. jednak od miasta, począwszy mniej więcej od linji kolejowej Lwów - Kraków, rozciąga się nizina. Do Wisłoka gleba jest urodzajna, zaś poza rzeką na pn. rozciągają się piaski. Ludność tej części powiatu jest uboga; bogatych gospodarzy jest tu niewielu, większość to włościanie małorolni lub wyrobnicy.

Dąbrówki, jak już wspomnieliśmy, leżą nad Wisłokiem, przy-czem większa część wsi rozciąga się bezpośrednio poza rzeką na pn. (a więc już na piaskach); jedynie kilkanaście domów znajduje się przed Wisłokiem (por. ryc. 9). Piaski są nieurodzajne, więc ludność jest biedna. Pewien dochód przynosi jej wywożenie do miasta piasku z Wisłoka. We wsi znajduje się Kółko Rolnicze, Dyrekcja lasów hr. Potockiego, karczma, obecnie buduje się dom ludowy.

KULTURA MATERIALNA

§ 1. Łowiectwo. Ptaki, np. szczygły, czyże i t. p. chwyta się w sidła, zwane wnykami, które zrobione są z końskiego włosienia. Na jednym końcu włosienia robi się węzełek, którego jednak nie zaciąga się silnie, lecz o tyle tylko, by powstało kółeczko o średnicy mniej więcej 1 mm. Przez ten otworek przewleka się drugi koniec włosienia tak, aby powstała zakluczka (tabl. i/l), a następnie ten wolny koniec włosienia przymocowuje się do czegoś. Rzadko zastawia się sidła na ptaki pojedynczo; częściej — większą ich ilość.

Przymocowuje się je naprzykład do deseczki (zapomocą gwoździków), na którą sypie się ziarno jako przynętę. Niekiedy sidła zastawia się wśród roślin, na których ptaki szukają pożywienia, a więc na prosie, oście lub konopiach, wreszcie na słoneczniku. W tym ostatnim przypadku zakłada się promienisto kilka sideł, przytwierdzonych do słonecznika zapomocą kołeczka (tabl. 1/2). Ptak, zbierając pożywienia na deseczce, oście, prosie i t. d., chwyta się w sidło za nogę lub głowę. O ile chce się złapać ptaka żywego, należy obserwować zastawione sidła, a gdy się ptak złapie, wyjąć go z sideł, aby się nie udusił.

Kuropatwy chwytają w taki sposób, że sidła przywiązują do kija, a jeżeli złapie się kuropatwa, nie ucieknie, gdyż nie uniesie kija. Jako przynętę sypie się proso.

Na zające robi się sidła podobnie, jak na ptaki, używając jednak do tego cienkiego drutu. Sidła te przygotowuje się w ten sposób, że nie wiąże się węzełka, jak przy robieniu sideł z włosienia, lecz koniec drutu okręca się kilka razy (tabl. 1/3). Sidła zająca zastawia się w tych miejscach, gdzie często zające przechodzą. Zwykle powinny one być zamaskowane, a więc zakłada się je przy małych drzewach, krzakach i t. d., przyczem muszą być przymocowane w pewnej wysokości nad ziemią, aby zając w biegu wskoczył w zakluczkę. Najłatwiej jest chwycić zająca podczas ostrej zimy, kiedy brak jest pożywienia. Wówczas bowiem wielką rolę odgrywa przynęta w postaci siana, koniczyny suchej i t. d.

na

C/'

■t

i:

'{'//Th

/ T/TTttt

%Ski4 *

fj

" -W

Tablica I. 1 — sidło z włosienia; 2 — sidła na słoneczniku; 3 z zastawionemi sidłami, a, c = siano, b = sidła; 5 — sidło na sarny (rekonslr.); 6 — sidło na lisy.

sidło z drutu; 4 — krzak

Niekiedy postępuje się w specjalny sposób. Koło pewnego

krzaka, w miejscu, którędy prowadzą tropy zajęcze lub na skraju lasu, zastawia się sidła (tabl. 1/4, b). Pod krzakiem koło tych sideł układa się siano jako przynętę (a); nadto rozrzuca się siano promienisto — co krok — dokoła krzaku (c). Zając, trafiwszy na porozrzucane siano czy też koniczynę suchą, zjada ją (naturalnie tego porozrzucanego siana jest bardzo mało, by zając nie najadł się, nim dojdzie do krzaka) i zbliża się do krzaka, w którym są sidła. Zobaczywszy większą ilość siana pod krzakiem, skacze tam i chwyta się w sidło.

Na sarny robi się podobne sidła, jak na zające, używając jednak do tego grubszego drutu. Istnieje specjalny sposób zastawiania sideł na zające i sarny. Przegina się młode drzewko, np. sosenkę, wysoką na 3 — 4 m. i przymocowuje się ją wierzchołkiem do ziemi zapomocą cienkiego drutu (tabl. 1/5, a) tak, by sosenka pozostawała w pozycji zgiętej. Następnie przytwierdza się sidło blisko wierzchołka drzewka, ale w miejscu, w którem pień nie jest zbyt cienki; sidło to zwisa z drzewka ku ziemi (tabl. 1/5). Naturalnie sidła takie zastawia się w miejscach, przez które sarny lub zające często chodzą. Kiedy zwierzę wskoczy w sidło, zacieśnia się ono wskutek szarpnięcia a równocześnie pęka drucik, przytrzymujący wierzchołek drzewka przy ziemi. Drzewko prostuje się, a zdobycz zostaje uniesiona wgórę.

Lisy można również łowić w sidła; postępuje się przy tein w następujący sposób. W niewielkiej odległości od początku nory lisa robi się kołkiem dziurę w powierzchni ziemi, znajdującej się nad norą, a następnie wewnątrz nory zakłada się sidło z drutu, którego koniec wyprowadza się nazewnątrz przez otwór, zrobiony poprzednio kołkiem. Drut ten przywiązuje się do najbliższego drzewa (tabl. 1/6). Lis, wchodząc do nory lub wychodząc z niej, chwyta się w zastawione sidło.

Odrębną grupę narzędzi łowieckich stanowią drewniane łapy (łapki), zapomocą których chwyta się szczury, myszy, tchórze, kuny i t. p. Łapki te są różnej wielkości zależnie od tego, jakie zwierzęta mają być chwytane; na myszy są mniejsze, na szczury, tchórze i t. d. większe. Jako przynętę dla łasic i tchórzy daje się ptaka lub mięso. Niektórzy jednak przy łowieniu tchórzy nie używają żadnej przynęty, gdyż tchórz jest bardzo ostrożny i często przynęta może go odstraszyć. Wówczas jednak na języku spustowym kładą poprzecznie patyk, a tchórz napewno stanie na nim, gdyż lubi skakać po wystających patykach (Zbyszkach) i tem łatwiej naciśnie język spustowy. Jako przynętę dla myszy i szczurów umieszcza się w łapce mięso lub słoninę.

Wśród łapek używanych w Dąbrówkach, można wyróżnić trzy zasadnicze typy.

Najprymitywniejszy typ łapki przedstawia tabl. Il/a. Dwie deski przymocowane są do siebie w jednym końcu zapomocą skóry łub zawiasków (1). Przy drugim końcu (A) w desce dolnej umocowane są dwa pionowe słupki, połączone u góry poprzecznym (2), w którego środku wbity jest od zewnątrz gwóźdź. Przez całą długość dolnej deski przebiega wąska deseczka (3), która w miejscu

(N

Pi

f!

i Lr

(■ł.

4.

Ir

to

— El

r!

Tablica II. a — d łapki na zwierzęta; e — żelaza; f — drewniany przyrząd do straszenia zajęcy.

połączenia desek (po stronie B) jest przytwierdzona sznurkiem, dzięki czemu może swobodnie się poruszać. Drugi koniec tej deseczki (po stronie A) jest odpowiednio zacięty. Do deski górnej (po stronie A) przymocowuje się sznurek, na końcu którego znajduje się język, wąski klin drewniany (4). Łapkę nastawia się w następujący sposób. Podnosi się górną deskę do góry, a język ze sznurkiem, przymocowanym do niej, przekłada się przez poprzeczny pręt (2). Następnie podnosi się do góry deseczkę (3), leżącą na dolnej desce, i w zacięcie tej deseczki wkłada się jeden koniec języka, drugi zaś opiera się o gwóźdź, wbity do poprzecznego pręta. Kiedy zwierzę wejdzie do łapki i dotknie przynęty, która znajduje

się na pręcie (3), naciska ten pręt ku dołowi, a wskutek tego odskakuje język i górna deska spada na zwierzę. Aby zwiększyć siłę uderzenia, przytwierdza się do górnej deski jakiś ciężar, np. kamień; aby zaś zwierzę nie mogło wysunąć się z pomiędzy desek, w brzegi ich wbija się gwoździe.

Drugi typ łapki przedstawia tabl. Il/b. Do ścian kwadratowej skrzynki przytwierdzone są od wewnątrz pionowo dwa słupki (1), połączone u góry poziomym (2), w środku którego znajduje się otwór. Przez otwór ten przechodzi słupek (3), przymocowany do klocka (4) o wymiarach, odpowiadających wymiarom wnętrza skrzynki. Po bokach klocek ten posiada odpowiednie wycięcia, umożliwiające mu ślizganie się po beleczkach (1) w linji pionowej. We wnętrzu skrzynki znajduje się pręt, przymocowany jednym końcem zapomocą sznurka do ściany łapki, a drugim końcem wychodzący nazewnątrz (5) przez odpowiedni otwór (6). Ten koniec pręta posiada nacięcie. Nad otworem (6) jest wbity gwóźdź. Do słupka (3) przywiązany jest sznurek i przewleczony przez otwór w beleczce (2); na końcu sznurka znajduje się drewniany język. Łapkę nastawia się w taki sposób, że klocek (4) podnosi się do góry, naciąga sznurek, który posiada odpowiednią długość i język (7) wkłada się w nacięcie podniesionego nieco do góry pręta (5), drugi zaś koniec języka opiera się o gwóźdź. Tabl. I-I/b/B przedstawia przekrój łapki nastawionej. Do pręta, znajdującego się we wnętrzu skrzynki (5), przybity jest poprzecznie patyk (8), przez co zwiększa się możliwość naciśnięcia pręta (5) przez zwierzę. Przynętę umieszcza się we wnętrzu skrzynki na tych prętach (5 i 8). Kiedy zwierzę jakieś wskoczy do łapki, naciska ku dołowi pręt (5 lub 8), a wskutek tego odskakuje język (7) i klocek (4) spada do wnętrza skrzynki, przygniatając schwytane zwierzę. (Por. kierunek strzałek tabl. Il/b, B).

Łapki tego rodzaju służą najczęściej do łowienia myszy i szczurów i odpowiednio do tego są różnej wielkości.

Trzeci typ stanowią łapki skrzynkowe, które mogą być dwojakiego rodzaju. Łapkę jednego typu stanowi (tabl. Il/e) prosto-padłościenna skrzynka, nie posiadająca ściany górnej i dwóch bocznych krótszych. Dłuższe ściany boczne są połączone ze sobą zapomocą belki (1), w której środku znajduje się pionowo przytwierdzona do niej beleczka (2) z trzema dziurkami w górnym końcu. Obok belki (1) przytwierdzone są ruchomo do bocznych dłuższych ścian skrzynki dwie pod kątem prostym zbite deski.

odpowiadające połowie ściany górnej i krótszej ścianie bocznej (3). Tak jest z obu stron skrzynki. Łapkę nastawia się w taki sposób, że te ruchomo umocowane ścianki (3) unosi się wgórę, pociągając za sznurek, który przechodzi z dwu stron przez odpowiednie otwory w beleczce (2). Przy końcu sznurka znajduje się język, który umocowuje się podobnie, jak przy poprzednio opisanej łapce. Kiedy zwierzę wejdzie do środka skrzynki i szarpnie za pręt (do niego przymocowana jest przynęta), odskakuje język, ścianki (3) opadają i zwierzę zostaje zamknięte w skrzynce.

Drugi rodzaj łapki skrzynkowej (tabl. Il/d) różni się od poprzedniej tern, że skrzynka posiada górną ścianę przymocowaną trwale do całej skrzynki, a przy nastawianiu podnosi się jedynie boczne ściany krótsze, przez co zmieniony jest nieco sposób podnoszenia tych ścian. Przy nastawianiu łapki podnosi się te ściany za-pomocą patyków (beleczek), stanowiących dźwignie. Wolny koniec tych dźwigni ściąga nadół sznurek, do którego przywiązany jest język. Sposób zastawiania łapki i chwytania zwierząt jest poza tern taki sam, jak w przypadku poprzednim. Jeżeli idzie o schwytanie zwierzęcia żywego, używa się zawsze łapek typu skrzynkowego, gdyż łapki innego typu kaleczą lub zabijają złowione zwierzęta.

Posiadam ciekawą relację, że w okolicy znany był bardzo charakterystyczny sposób chwytania zajęcy. Wykopywało się doły, górą węższe, dołem szersze, głębokie mniej więcej na 1 m, a na wierzchu przykrywało się je gałęziami. Doły te wykopywano w tych miejscach, przez które często zające przechodziły. Zając, skoczywszy na gałęzie, wpadał do dołu, z którego nie mógł się wydostać.

Ponadto na zające, kuny, tchórze i t. d. zastawia się żelazne łapki (tabl. Il/e). Łapkę nastawia się w następujący sposób. Górną część rączki tej łapki (B 1) (rączka jest zarazem sprężyną) przyciska się w kierunku strzałki, przez co opadają na dwie strony półobręcze z pozycji, jak na rys. e — A, do pozycji, przedstawionej na rys. e/C. Aby półobręcze nie wróciły zpowrotem do pozycji zamkniętej wskutek naporu sprężyny poprzednio naciśniętej, lewą półobręcz chwyta się w zamek, który nie puszcza półobręczy mimo nacisku sprężyny. W ten sposób łapka jest nastawiona (tabl. Il/e C). Aby zdać sobie sprawę z tego, jak działa łapka, należy przyjrzeć się •zamkowi (Il/e, D). Przymocowany on jest do podstawy kolistej ze strony lewej. Do sztabki żelaznej (1), przytwierdzonej do podstawy łapki, jest przymocowana ruchomo sztabka (2), którą kładzie się

na rozchyloną półobręcz (3). Sztabkę (2) przytrzymuje chwytnik (4), do którego przytwierdzony jest pod kątem prostym znajdujący się w środku łapki talerzyk (5). Na talerzyk daje się przynętę. Kiedy zwierzę, jedząc to, co znajduje się na talerzyku, przyciśnie go nadół (w kier. strzałki 6), odchyla się tern samem chwytnik (4) i półobręcz (3), nie zatrzymywana już, pod naporem sprężyny - rączki, wracającej do pozycji normalnej, odskakuje w kierunku strzałki 7. Podobnie zachowuje się druga półobręcz tak, że łapka zajmuje pozycję, przedstawioną na tabl. Il/e, A — z tern, że w środku między półobręczami (1, 2) znajduje się chwycone zwierzę. Aby zwierzę, o ile nie zostało zabite wskutek uderzenia, nie wysunęło się z pośród obręczy, posiadają one od strony wewnętrznej zęby, które wskutek uderzenia wbijają się w ciało zwierzęcia.

Łowiectwo jest uprawiane w Dąbrówkach dorywczo i jest do pewnego stopnia kłusownictwem. Prawo do polowania na polach gminnych posiada ordynat łańcucki. Kiedy hr. Potocki urządza w okolicy Dąbrówek polowanie, ięłą na nie chłopi i chłopcy jako nagonka. Do płoszenia zwierzyny posiadają specjalne kołatki (tabl. Il/f). Niezbyt długa beleczka jest w jednym końcu nacięta z dwu stron. W te nacięcia wchodzą odpowiedniej wielkości patyki, ruchomo, zapomocą zawiasów połączone z całością.

Każdy z nagonki posiada taką kołatkę i idąc, porusza nią w sposób podobny, jak kołatką, używaną podczas Wielkiego Tygodnia, z czego powstaje hałas, który płoszy zwierzynę.

§ 2. Rybactwo. Często łowi się ryby w sposób prymitywny, mianowicie rękami. Łowiący idzie rzeką przy brzegu i rękami łowi ryby w dziurach nadbrzeżnych lub krzakach.

Chwytanie na wędkę jest również znane, ale o wiele częściej spotyka się łowienie ryb na podrywkę (tabl. III/4). Jest to kwadratowa siatka o wymiarach 2m X 2 m. Przeciwległe wierzchołki tej siatki są połączone zapomocą kabłąkowato zgiętych prętów, które utrzymują siatkę w naprężeniu. W miejscu, w którem te kabłąki przecinają się, jest przytwierdzony długi kij, który trzyma w ręku łowiący ryby. Stojąc na brzegu, zarzuca się podrywkę na wodę; podrywka tonie, a gdy nad siatką przepływa ryba, szybko wydobywa się ją z wody. Gdy woda jest mętna, wydobywa się podrywkę •co pewien czas.

Schwytane ryby nawleka się na pręt wiklinowy, lub trzyma się w sadzku (tabl. 111/2). Sadzek upleciony jest z wikliny. W środku

jego znajduje się otwór (a), zamykany na małe drzwiczki. Przy jednym końcu sadzka przymocowany jest sznur lub drut (b). Sadzek ze schwytanemi rybami, które tam zostały włożone, zanurza się w wodzie (aby ryby nie zginęły) i przywiązuje się do brzegu. Jeżeli łowiący ryby idzie wodą (a więc chwyta je ręką, do saka i t. p.), wówczas sadzek, również zanurzony w wodzie, jest przy-

k-

CD

LU

ki

U i\

Tablica III.

1 — bęben; 2 — sadzek; 3 -— sak; 4 — podrywka; 5 — wię-cierz; 6 — włók.

wiązany do pasa sznurkiem i posuwa się w wodzie razem z idącym człowiekiem.

Ryby chwyta się również do saka (tabl. III/3). Jest to siatka w kształcie mniej więcej stożkowatego worka. Podstawa tego stożka jest przymocowana do zgiętego w kabłąk pręta (a) i do sznura (b), przytrzymującego pręt w zgięciu, przez co powstaje między prętem a sznurem wolny otwór do saka. Ryby chwyta się w ten sposób, że jeden trzyma w wodzie sak, zwrócony otworem pod prąd rzeki, a drugi ,,nagania” ryby do saka. Jeżeli woda jest mętna, wówczas sak ciągnie się pod prąd przy pomocy drążka (c), jak mówią zaciąga się.

na-

Innym przyrządem, służącym do chwytania ryb, jest bęben (tabl. IIl/l). Na trzech kołach (1), które tworzą zgięte pręty, ciągnięta jest siatka i przytwierdzona do kół tak, że powstaje walec z wolnemi po obu stronach podstawami. Koła utrzymywane są w stałej odległości od siebie przy pomocy czterech prętów (2). Przy podstawach tego walca, a więc przy kołach zewnętrznych, są dwie siatki w kształcie stożka o ściętym wierzchołku, zwróconym z obu stron do środka bębna (3). Są to tak zwane garła. ,,Garła“ są naciągnięte zapomocą sznurków, przywiązanych do kół. Bęben wkłada się na dłuższy czas do wody, zwykle na noc, aby zaś nie wypłynął na powierzchnię, przymocowuje się do niego u dołu jakiś ciężar np. kamień. Ryba wpływa do ,,garła” z jednej lub drugiej strony, przedostaje się do środka bębna przez otwór w wierzchołku ,,garła”, ale już zpowrotem trudno jest jej wydostać się z bębna. W ten sposób może się złapać większa ilość ryb.

Lepszy niż bęben, budową nieco zbliżony do niego jest więcierz (tabl. III/5). Składa się on z siatki w kształcie długiego stożka (bez podstawy — tu znajduje się otwór, przez który wpływają ryby), napiętego zwykle na czterech, w miarę zbliżania się do wierzchołka stożka zmniejszających się kołach z prętów. Do pierwszego i trzeciego koła są przytwierdzone garła, zwrócone otworami do wierzchołka stożka. Przy zewnętrznem kole znajdują się dwa długie prostokątne skrzydła ze siatki (C)⁴). Więcierz zastawia się we wodzie w taki sposób, że wierzchołek przytwierdza się do dna zapomocą pręta (A), następnie naciąga się więcierz i rozkłada szeroko na dwie strony „skrzydła”, które w pozycji pionowej utrzymują pręty (B), również wbite w dno. Po zastawieniu więcierza zwykle nagania się do niego ryby. Rozłożone skrzydła zmuszają je do płynięcia ku otworowi więcierza, przez który dostają się do „garła” i do wnętrza. Jeżeli ryba wpłynie poza drugie „garło”, bezwarunkowo wypłynąć już nie może.

Narzędziem rybackiem innego typu jest włók (tabl. III/6). Składa się on z prostokątnej siatki, długiej na 24 m, w której

⁴) Na rycinie narysowane jest tylko jedno „skrzydło", aby nie zaciemniać rysunku. Drugie „skrzydło" jest przymocowane do drugiego półkola w punktach E, F.

środku znajduje się otwór (a) przez całą szerokość siatki do stożkowatego worka, zwanego matnią (b). Matnia jest długa na 3 — 4 m, zaś szeroka (przy otworze) na mniej więcej 2 m. Obie części prostokątnej siatki, leżące po prawej i lewej stronie matni, nazywają się skrzydłami. Przy górnym brzegu siatki znajdują się w pewnych odstępach drewniane pławie (c), utrzymujące ten brzeg siatki na powierzchni wody. Na dolnym brzegu siatki znajdują się małe obciążenia (d). Siatka usztywniona jest dwoma prętami (e), do których przywiązane są powrozy (f), zapomocą których ciągnie się włók. zanurzony w wodzie. Ryby łowią się, wpadając do matni (b) przez otwór (a).

Zaznaczyć należy, że siatka, z której zrobiony jest bęben, wię-cierz, czy włók, stanowi jednolitą całość i musi być już odpowiednio pleciona. To też tabl. III/6 nie odtwarza wyraźnie istotnej budowy włóka, gdyż trudno jest to narysować. W rzeczywistości skrzydła, zbliżając się ku środkowi siatki prostokątnej, są tak uplecione, że bezpośrednio przechodzą w matnię; powierzchnia skrzydeł przegina się niejako ku tyłowi i, przechodząc w stożkowaty worek, stanowi matnię.

Naturalnie rybak potrafi pleść takie siatki.

§ 3. Hodowla zwierząt. Stały zawód pasterski nie istnieje w Dąbrówkach, jak zresztą w całej niemal Polsce. Rolę pasterzy spełniają tu zwykle dzieci, nadto ludzie starsi lub ułomni, a czasem same gospodynie. Zazwyczaj krowy pasą dziewczynki, a konie — chłopcy. Dawniej, kiedy chłopi mieli prawo paść bydło na łąkach dworskich, pasienie koni (naturalnie w nocy) było obowiązkiem chłopców mniej więcej od lat siedmiu. Brali oni ze sobą sienniki, na których w polu spali. Konie pasły się na długim sznurze, który przytwierdzano kołkiem do ziemi. Gdy w nocy któryś z chłopców zbudził się, musiał pobudzić wszystkich i wtedy przebijano kołki na inne, niewypasione jeszcze miejsce. Z wieczora palono zwykle ognisko i pieczono kartofle. O świcie wracali chłopcy z końmi do domu.

Obecnie zwyczaj gromadnego pasienia koni zaniki zresztą w związku z tern, że chłopi nie mogą już paść bydła na łąkach dworskich.

Jeżeli idzie o hodowlę bydła, stwierdzić należy bardzo szeroko rozwinięty chów koni i krów. Jest to zrozumiałe, gdyż zwierzęta te stanowią bardzo ważny element w życiu gospodarskiemu Krowy,

Wieś Dąbrówki.

które dawniej chowano, należały głównie do rasy polskiej czerwonej. Dziś o jednolitości rasy nie można mówić.

Prócz koni i krów hodują świnie, a z ptactwa domowego gęsi i kury. Hodowla gęsi rozwija się szeroko ze względu na bliskość rzeki.

Konie i krowy stanowią jedną z podstaw gospodarki wiejskiej. Nic też dziwnego, że przy kupnie zwraca się baczną uwagę na zwierzęta, czy są dobre, czy złe.

I tak — konie są dobre wtedy, gdy mają cienkie, okrągłe nogi, twarde uszy i t. p. Jeżeli konia złapie się za klatkę piersiową a on nie cofa się, wskazuje to, że jest dobry. Zły koń jest, jeżeli wtedy cofa się, gdy strzyże uszami i t. p.

Krowa jest dobra, gdy ma gęste i okrągłe żebra. Żebra rzadkie i plaskate są oznaką krowy, która daje wprawdzie dosyć mleka, ale to mleko nie jest tłuste, a więc niedobre na masło.

W związku z hodowlą zwierząt pozostaje sposób wołania na nie.

Krowy i konie woła się „po imieniu⁴", gdyż każda krowa i każdy koń posiadają jakieś nazwy ⁵).“ Jedynie na cielę, jako że niezawsze jest ono godne specjalnej nazwy, woła się: Ne, cielis. ne — ne — ne! Źróbka wołają: ście, ście, a zaganiają do stajni, wołając: heć, hecia.

tiu!,

Konia ciągnącego popędza się okrzykiem: wi!, a zatrzymuje się: lioo! Przy skręcaniu na prawo: hetta (het)!, na lewo: wista! Wołają go: śko, śko! Kury woła się następująco: tiu — tiu — a gęsi: liwu, liwu!

Jeżeli idzie o hodowlę pszczół, stwierdzić należy, że obecnie zanikła ona zupełnie. W dawnych czasach niektórzy mieszkańcy Dąbrówek hodowali pszczoły, które umieszczali w ulach kłodowych. Mogły one być stojące lub leżaki. W dużym prtiu mogły być trzy lub dwie barcie (gniazda dla pszczół). Z pszczołami łączą się różne wierzenia i zwyczaje.

§ 4. Uprawa roli. Jak zaznaczyliśmy we wstępie, na północ od Wisłoka, a więc po lewym brzegu rzeki, rozciągają się grunty piaszczyste. Część Dąbrówek leży na tych terenach piaszczystych, część zaś na prawym brzegu Wisłoka, gdzie jest ziemia iłowata. Tak więc mieszkańcy Dąbrówek posiadają pola różnego gatunku: piaszczystą rolę po lewym brzegu Wisłoka, iłowatą po prawym

r’) Por. § 29. Onomastyka.

brzegu, oraz nad samą rzeką, po jej lewym brzegu na t. zw. Zapławie, dobrą gatunkowo ziemię, której urodzajność podnosi muł, osadzany przez Wisłok podczas wylewów.

W związku z rodzajem gruntów pozostaje uprawa różnego rodzaju roślin.

Na dobrych gruntach uprawia się: żyto, pszenicę, jęczmień ozimy i jary, owies, proso, buraki pastewne i cukrowe ³), ziemniaki, koniczynę, kapustę, konopie, przyczem prowadzi się gospodarkę płodozmienną bardzo urozmaiconą. Na nawozie stajennym uprawia się ziemniaki, buraki lub kapustę, po nich pszenicę lub jęczmień, po pszenicy zaś żyto a potem owies. Niekiedy po zebraniu żyta sieje się mieszankę, a po niej jeszcze raz pszenicę. Jeżeli żytnisko zna wozi się, można na niem sadzić ziemniaki. Koniczynę wsiewają najczęściej w owies, a na koniczysku sieją zawsze pszenicę. Wogóle możliwe są różne kombinacje, które są często zależne od tego, czy gospodarz posiada dostateczną ilość nawozu bydlęcego.

Na t. zw. Zapławie, a więc nad samym Wisłokiem, jest grunt bardzo urodzajny, więc sieje się tu najczęściej pszenicę, koniczynę, lub sadzi buraki, gdyż o krok dalej, na piaskach, rośliny te nie udadzą się.

Tutaj na piaskach panuje większa jednostajność w zasiewaniu pól. Najlepiej jeszcze udaje się tu żyto i ziemniaki, to też bardzo często uprawia się żyto po ziemniakach i odwrotnie. Prócz tego uprawiają również hreczkę, łubin i seradelę. Kolejność zasiewów jest zwykle taka. Żyto nieraz sieje się przez dwa lata na tern samem miejscu. W pierwszym roku wsiewa się w nie czasem seradelę, która jest w jesieni paszą dla bydła, a następnie sieje się żyto po raz drugi. Po zebraniu żyta w drugim roku sieją zaraz łubin jako zielony nawóz, a później przyorywują go, dodawszy nieco nawozu bydlęcego, i sadzą na wiosnę ziemniaki. Na seradelisku sieje się zwykle żyto, po łubinie zaś najczęściej są ziemniaki.

Bardzo często stosuje się t. z w. zielony nawóz, którym jest łubin lub seradela. W jesieni zbiera się owocnie łubinu, a resztę przyorywuje się. Seradelę koszą w jesieni i młócą, a pozostałe w roli korzenie, podobnie jak łubin, zaopatrują glebę w związki azotowe. Podobną rolę spełnia też mieszanka, którą sieją zwykle na lepszych gruntach. Składa się ona z owsa, łubinu, grochu polnego, bobiku i wyki, a sieje się ją najczęściej zaraz po zebraniu żyta. Mieszanka stanowi zieloną paszę dla bydła, a nadto spulchnia ziemię i dostarcza jej związków azotowych.

Po zebraniu zboża jesienią powinno się zaraz pole spokładać, t. zn. zorać płytko, by ziemia odleżała się. Później dopiero bronuje się, aby usunąć chwasty, orze głęboko i sieje zboża ozime, a więc żyto, pszenicę, jęczmień ozimy. Do siewów wiosennych przygotowuje się rolę najczęściej już w jesieni. Sieje się zawsze ręką, czerpiąc ziarno z siewki. Czas siania zboża ozimego trwa, zresztą zależnie od pogody, mniej więcej od Matki Boskiej Siewnej do Suchychdni. Około św. Michała jest już późny siew; czasem jednak sieje się do Matki Boskiej Różańcowej.

Na wiosnę, też zależnie od ciepła, mniej więcej od końca marca do kwietnia sieje się owies i jęczmień jary, sadzi ziemniaki i t. d. Proso sieje się około św. Zofji.

Wszystkie te rośliny zbiera się w miarę dojrzewania, przyczem lud powiada, że pierwsza kopa zboża powinna stanąć na „Margo-rzętę“. Rzepa jest słodka na św. Jadwigę, co określa się w następujący sposób: „Święta Jadwiga wkłada łyżkę miodu do rzepy“.

Do uprawy roli używa lud pługa i bron.

Pługi, używane obecnie, są całe żelazne prócz grządzieli i cza-pig, które są drewniane, a składają się z następujących części. Pług (tabl. IV/l) posiada grądziel (grążcl) (a), w której znajduje się zwykle 12 otworów, czapigi (b), blachę czyli składnicę (c), lemiesz (d), strzałę (e). Przed niemi znajduje się trzusło (g). W otwory grządzieli wkłada się gwóźdź żelazny, kurek (f), który zapomocą wici łączy pług z kolcami.

Jeden koniec wici (tabl. IV/3), który stanowi kółko (a), zakłada się na grządziel a przytrzymuje kurkiem, drugi (b) jest przytwierdzony do kolców. W kolcach (tabl. lV/2) można wyróżnić następujące części: próg (a), o który opiera się grządziel pługa, oś drewniana (b), koła (c), zrobione zwykle z jednego kawałka grubego pręta (a więc bez okucia). Koła utrzymują na osi łdniki (d). W miejscu (e) jest przytwierdzona do kolec wić, zaś z drugiej strony kolec w otwory (f) wchodzi widłowatem rozgałęzieniem wózka (tabl. IV/4), do której zakłada się orczyk.

Dawniej były całe pługi drewniane, to też, jadąc w pole, trzeba było brać ze sobą kołki i siekierę, gdyż pług często się psuł. Blacha i lemiesz tworzyły w tym pługu jedną całość, a zrobione były z deski, która była obita blachą (stąd dziś nazwa składnicy: blacha). Całość ta wspierała się na słupnicy, która dolnym końcem była umocowana w desce, zwanej stolec.

Obecnie pługów tych już niema; u jednego z gospodarzy był

r/f

il:

to

co

Tablica IV.

1 — pług, a = grądziel, b = czapigi, c = składnica, d = lemiesz, e = strzała, 1= kurek, g = trzusło; 2 — kolca, a = próg, b — oś, c — koła, d = laniki; 3 — wić; 4 — wózka; 5 — brony, a — po smyk, b = snozy, c = słupki; 6 — kulka, a = sworzeń; 7 — 8 stare widły (re-konstr.); 9 — kabłąki i grabki do kosy; 10 — kosa, a = kosisko, b = rączka, c = pierścień; 11—12 zboże w półkopkach; 13 — wiązanie cepów, a = gacki,

b = sfora; 14 — wiązka w knyblach; 15 — kubek.

przechowywany jako pamiątka po dziadku, ale podczas pożaru spalił się. Pług, a czasem i brony wiezie się w pole na wtoku.

Brony (tabl. IV/5) są zrobione z drzewa, a poszczególne ich części nazywają się: posmyk (a), snozy (b) i słupki (c), w które wbite są gwoździe żelazne, czyli zęby. Dawniej były zęby drewniane.

Bronę ciągnie koń zapomocą kulki (tabl. IV/6) i włożonego w nią orczyka, który przytrzymuje sworzeń (a).

Prócz tego do roboty w polu służą motyki i widły. Dawniej używano do roboty w ziemi piaszczystej motyk trójzębnych. Motyki używane obecnie są pochodzenia fabrycznego; kowale okoliczni już ich nie wyrabiają.

Widły, któremi dziś się lud posługuje, są żelazne; jedynie do robót przy sianie używa się jeszcze niekiedy wideł drewnianych o dwóch zębach. W dawnych czasach wszystkie rodzaje wideł robiono z drzewa i to albo wycinano je z deski (tabl. IV/7), albo też wykonywano je z kilku kawałków drzewa (tabl. IV/8). Zwykle widły takie posiadały trzy zęby.

Zboże można żąć sierpem, jeżeli idzie o to, by słoma była prosta, lub kosić. Sierp jest siekany, a kształt jego niczem nie różni się od kształtu sierpów w innych okolicach, choćby z tego powodu, że sierpy, używane przez lud w Dąbrówkach, są pochodzenia fabrycznego.

Kosa (tabl. IV/lO) jest osadzona na kosisku (a), w środku którego znajduje się rączka (b). Kosę przytwierdza się do kosiska zapomocą pierścienia (c) i klina.

Ztyłu, za pasem, posiada kosiarz wystrugany z jednego kawałka drzewa kubek (tabl. IV/l5) gładki, nierzeźbiony, długości około 23 cm, a w nim osełkę, służącą do ostrzenia kosy. Gdy kosa stępi się bardzo, klepie się ją na żelaznej babce.

Od kilku lat coraz częściej kosi się zboże, a nię żnie. W tym celu przytwierdza się do kosy t. zw. kabłąki różnego kształtu (tabl. IV/9 A, B), niekiedy powleczone płótnem konopnem (D). Rolę kabłąka spełniają też grabki (G).

Zżęte czy skoszone zboże zostawia się na pomięci, by lepiej przeschło, lub zaraz się wiąże w snopy. Snopy zboża układa się w jHilkopki. Przy życie wygląda ta praca następująco. Na spód półkopka kładzie się zgięty we dwoje snop, zwany: zając, spodek lub jasiek, a dopiero na ten snop układa się dalsze snopy nakrzyż, kłóskami do środka, przyczem w jednym węgle znajduje się pięć snopów. Ostatni górny snopek, zwany warchołem, lekko załamuje się przy kłóskach, by lepiej leżał na półkopku i stanowił jego ochronę (tabl. IV/l2).

Pszenicę ustawia się w półkopki nieco inaczej (tabl. IV/ll). W węgle znajdują się cztery snopy, a snop. będący ochroną przed deszczem, zwie się chochołem.

Gdy zboże wyschnie, zwozi się je do stodoły i układa w sąsieku, a w miarę czasu młóci się je w stodole na boisku. Młócenie trwa aż do zimy i zwykle młóci się później, nie podczas żniw, gdyż wtedy niema na to czasu. Gdy jednak zabraknie w domu mąki, a starego zboża niema, lub gdy trzeba na zasiew, wówczas wcześniej młóci się zboże, by uzyskać potrzebne ziarno. Zwykle nie młóci się wtedy dokładnie, lecz tylko przeciera, t. zn. młóci snopki, nie rozwiązując ich. Przetarte snopki chowa się zpowrotem do sąsieka, a później z resztą zboża młóci się dokładnie.

Młócić można w jednego, we dwóch, trzech, czterech, a nawet w ośmiu, używając do tego cepów, które składają się z następujących części: dzierżaka i krótszego bijaka. Na końcu dzierżaka i bijaka (tabl. IV/l3) znajdują się zrobione ze skóry cielęcej kapice, zwane gackami (a). Rzemienne połączenie gacków zwie się sforą (b). Gacek na dzierżaku obraca się, zaś do bijaka jest przytwierdzony nieruchomo. Jest to więc typ cepów dwukapicowych. Dzierżak robi się najczęściej ze świerka lub drzewa laskowego, zaś bijak z grabu lub buku. Długość bijaka jest różnie określana. Albo ma on być równy mniej więcej połowie dzierżaka, albo długość jego mierzy się w sposób specjalny. Kij, przeznaczony na bijak, ujmuje się dłonią za jeden koniec a kciuk wyprostowuje się wzdłuż kija. Następnie w podobny sposób obejmuje się kij drugą ręką, bacząc, by dłoń przylegała do końca kciuka, i tak naprzemian przekłada się ręce, mówiąc przytem: 1) Gdzie idziesz? 2) Do łasa, 3) A poco? 4) Po kija. 5) Naco? 6) Na bijak. Tak więc długość bijaka równa się sześciu odpowiednim długościom.

krótszego. Zboże młóci się w następujący sposób.

to

co

Dzierżak powinien mieć taką długość, by sięgał do brody temu, kto ma tych cepów używać. Stąd też każdy nie może młócić jednakowemi cepami: człowiek wyższy potrzebuje dłuższego dzierżaka, niższy

Snopy rozkłada się w pojedyncze warstwy z obu stron Iwiska, kłóskami do siebie, a następnie bije się cepami z jednej strony, a po przewróceniu snopów z drugiej strony, poczem dopiero snopy rozwiązuje się i młóci dalej. Kiedy w kłosach niema już ziaren, zbiera się słomę, wytrząsając pozostałe ziarenka, i wiąże się ją w duże wiązki, zwane wiązkctmi w knyblach (tabl. IV/l4).

Nazwa tych wiązek pochodzi stąd, że słomę, wystającą z końców wiązki, zapycha się do jej środka zapomocą patyka, zwanego knyblem ⁷).

⁷) Knyblem czasem związują snopy w polu.

Słomę przechowuje się zwykle na strychu nad stajnią.

Ze zboża, które pozostało na boisku, wygrabuje się pozostałe części słomy i tak przygotowane zboże młynkuje się. Dawniej, kiedy nie używano jeszcze młynków, wiało się zboże na boisku pod wiatr przy pomocy drewnianej szufelki, zwanej siedleczką. Odczyszczone zboże przechowuje się najczęściej w skrzyniach w komorze. Ponieważ, do siania musi być ziarno zupełnie czyste, bez nasion różnych chwastów, które niezawsze młynek oddzieli, dlatego przeznaczone do siania zboże krąży się jeszcze. Polega to na tern, że ziarno sypie się do przetaka a przez odpowiednie ruszanie przetakiem przed sobą po linji kolistej (stąd nazwa) lżejsze od zboża nasiona chwastów podchodzą na powierzchnię i można je ręką zebrać. Pracę tę wykonywają zwykle kobiety. Tak odczyszczone zboże jest już dobre do siania.

AL

Ryc. 1. Grabie;

bisko, 1) = słupek.

Grabie (długości około 1,95 m), używane w Dąbrówkach, stanowią jednolity typ (ryc. 1). W słupku (b), wykonanym z twardego drzewa, znajdują się drewniane zęby (grabowe lub bukowe). Jest ich zwykle dwanaście. Słupek (długości około 57 cm) jest osadzony na stylisku (grabisku) (a) w ten a = gra- sposób, że jeden koniec styłiska jest rozwidlony i wpuszczony w słupek.

Ponieważ kapusta jest ważnym składnikiem pożywienia, każdy gospodarz stara się o to, by mieć własne nasienie. W jesieni wybierają ładną kapustę, chowają ją przez zimę w piwnicy, a na wiosnę sadzą. Zebrane po dojrzeniu owoce kapusty zawijają w płachtę i młócą zapomocą kijanki. Nasienie, wybrane z płachty, wsypują do niecek i odczyszczają je, krążąc na wietrze. Praca ta należy do kobiet.

Ziemniaki i buraki, zebrane w jesieni (liście buraków obcina się na polu i częściowo stanowią one paszę dla bydła, część zaś zóstaje przyorana), przechowuje się przez zimę w piwnicach lub dołach.

§ 5. Pożywienie. W ścisłym związku z pożywieniem pozostaje sposób jego przyrządzania. Jakichś pierwotnych sposobów niecenia ognia lud Dąbrówek nie zna. Możnaby tylko jedno zauważyć. Prymitywny sposób gotowania zachował się prawdopodobnie w znanym doniedawna sposobie gotowania bielizny. Do beczki, zwanej polewtmicci, w której moczono bieliznę, wrzucało się gorące kamienie, by wodę ogrzać⁴).

Jako materjału do palenia używają polan lub suchych gałęzi. Ogień, służący do gotowania strawy, pali się na nalepie. W nowszych domach są już obecnie kuchnie, ale dawniej palono tylko na nalepie, znajdującej się przed piecem piekarskim, do którego zgartywano węgle, pozostałe ze spalonego drzewa, a także wsuwano tam garnki, aby strawa była ciepła. Potrawy gotowało się dawniej w taki sposób, że garnki gliniane (skorupiane) przystawiało się do ognia. Zczasem gliniane garnki zostały wyparte przez żelazne, które stawia się na żelaznym dynarku(dymarku) (ryc. 2), postawionym nad ogniem. Obecnie coraz częściej gotuje się na kuchni.

Ryc. 2. Dynarek.

Chleb piecze się w piecu piekarskim, który znajduje się najczęściej w pierwszej izbie (stąd nazwa tej izby piekarnia). Do rozczyniania chleba używa się zaczynu (ciasto z poprzedniego pieczywa), który rozrabia się z letnią wodą a następnie miesi z mąką. Tak zarobione wieczorem ciasto zostawia się do drugiego dnia, kiedy się dopiero mięsi, dodawszy nieco mąki, i piecze. Znane są podpłomyki, które się piecze przed chlebem. Przy pieczeniu chleba używa się dzieży, kolistej łopaty, półkolistego pociasku i pomietła ze słomy.

Jeżeli idzie o rodzaj pokarmów, to w dni powszednie jedzą: kartofle, kluski, różne rodzaje kasz, barszcz żytni z ziemniakami lub chlebem, mleko, masło, ser, chleb. Dawniej gotowano również suszone owoce z kaszą lub pęcakiem. Podczas świąt lub uroczystości jedzenie jest lepsze i zwykle wtedy zjawia się na stole mięso.

Na wilję jedzą barszcz z grzybami, kaszę jaglaną ze śliwkami, groch z kapustą, kluski z mlekiem, pierogi. Omastą jest wtedy — z powodu postu — olej. W okresie postu jedzono dawniej rzepę suszoną. Oskrobaną rzepę suszyło się ,,na górze“, zaś w zimie gotowało się ją z maleszką (mąka hreczana, pszeniczna lub jęczmienna z wodą) i pęcakiem, poczem wypiekało się ją w piecu.

Podczas wesela podają: mięso, rosół, kapustę, barszcz z grzybami, kaszę, kapustę z grochem, ser, masło i kawę.

Potrawami wielkanocnemi są: kiełbasa, szynka, masło, ser, pieczywo i naturalnie — jajo święcone.

Są jednak potrawy, które posiadają pewien charakter obrzędowych potraw.

Na Wielkanoc w każdym niemal domu musi być barszcz żytni, do którego wkrawuje się kawałki chleba razowego. Charakter obrzędowej potrawy uwydatnia się jeszcze silniej w pieczywie weselnem. Wyróżnić tu należy dwa rodzaje pieczywa: kołacz weselny, oraz drobne pieczywa, zwane szyszkami. Kołacz jest okrągły, wielki, przystrojony obficie. Znajdują się na nim jabłka, nabite na patykach i w ten sposób wetknięte w kołacz, orzechy i ciastka. Cały kołacz jest przystrojony zielenią, a na środku jego znajduje się zrobiony z ciasta człowiek, zwany pietraszkiem. Posiada on oczy z pieprzu, wąsy, strzelbę na plecach i ma być ,,gajowym“, który strzeże ,,do-bytku“, znajdującego się na kołaczu. Wewnątrz kołacza znajdują ,się całe jaja. Szyszki są drobnem pieczywem, które swaszka rzuca dzieciom z fury podczas jazdy do kościoła. Poza tern mają szyszki jeszcze jedno zastosowanie. W t. zw. dobrcmoc, to znaczy podczas przyjęcia dzień przed ślubem, dostają swaci szyszki, a ci, którzy je przyjmą, muszą przyjść na wesele ”).

W pewnych przypadkach obrzędowym napojem jest wódka i piwo, np. podczas chrzcin, wesela, na przyjęciu, urządzanem po pogrzebie, przy kupnie i t. p.

Lud je zwykle trzy razy dziennie: śniadanie, obiad i wieczerzę, przyczem w zimie jedzą w izbie, w locie zaś najczęściej w sieni lub komorze, a także na polu. Zwykle wtedy miski stoją na ławach.

Głównym składnikiem pożywienia jest mąka. Jeżeli trzeba jej więcej, daje się zboże do młyna. W mniejszej ilości miele się zboże w żarnach (tabl. V/b).

Żarna są zbudowane następująco. Na stolcu (tabl. Vl/l, a) we wgłębieniu znajduje się nieruchomo przytwierdzony kamień spodni (b), na nim zaś leży tej samej wielkości kamień wierzchni(c). Stolec opiera się na czterech nogach (d), w które wpuszczone są po-

⁹) Por. Opis wesela.

ziomo dwie beleczki, połączone wpoprzek trzecią, zwaną podrazą (gj. JSTa podrazie wsparta jest pionowo beleczka, zwana warżeł (e), przechodząca przez odpowiedni otwór w stolcu, kamieniu spodnim, aż do górnego kamienia, który posiada również otwór, a w jego środku umocowany kawałek drewna, paprzycę (f). Warżel jest zakończony gwoździem, na którym wspiera się paprzyca, a więc i górny kamień, obracający się na tym gwoździu. Przez wysunięcie klina (h) lub podbicie go obniża się podrazę lub podwyższa, a przez to i warżel, który zkolei podnosi lub zniża kamień górny. W taki sposób reguluje się żarna zależnie od tego, czy chce się mieć ziarno drobniej zmielone, czy grubiej. Kamień wierzchni wprawia się w ruch za-

mm

Tablica V. a

.' i l-l

vm~r

km

.    Z”"*'

mm

stępa; b

żarna.

pomocą żarnówki (i), która jednym końcem wchodzi do otworu w kamieniu górnym, drugim zaś przechodzi przez żabkę (j), przytwierdzoną do ściany. Zprzodu stolca znajduje się otwór (k), przez który wysypuje się zmielona mąka do niecek. Aby mąka nie wysypywała się poza niecki, otwór jest nieco przysłonięty skórą (por. tabl. V/b). Z prawej strony żaren znajduje się w stolcu zagłębienie, zwane duczajem, w które wsypuje się ziarno, przeznaczone do mielenia. Żarna stoją w sieni lub w stajni.

W dawnych czasach były w okolicy wiatraki. Obecnie tych wiatraków, których zresztą w Dąbrówkach nigdy nie było, niema już.

Innym przyrządem, służącym do obrabiania zboża, jest stępa (tabl. V/a). W stępie tłucze się jęczmień na pęcak, proso na jagły. Ziarna prosa tłucze się nasucho, zboże zaś obtłukli je się wpierw

;(jak to określają) napół bez wody, następnie wysiewa się odpadki a potem znowu tłucze, dodając trochę wody. Nadto w tej samej ,stępie tłukli dawniej siemię na olej bez dodawania wody. Potłuczone siemię woziło się do olejarni, gdzie dopiero wydobywano olej ¹⁰).

Cała stępa “) jest zrobiona z jednego kawałka drzewa, zwykle dębowego. Otwór (tabl. VI/2, a), w którym tłucze się ziarno, jest

wydłubany dłutkiem tak, że zwęża się ku dołowi (por. tabl. VI/3). Wnętrze tego otworu nie jest niczem obite, a dno stanowi powierzchnię płaską. Jeżeli wskutek częstego używania stępy dno otworu stanie się wklęsłe, wówczas wykłada się je okrągłą deską z twardego drzewa, aby uzyskać na spodzie powierzchnię płaską (por. rysunek otwo-tabl. VI/3). Aby ziarno podczas tłuczenia nie wypadało, nad otworem przybita jest niekiedy kwadratowa deska, posiadająca przekrój otworu nie-

mą \

\m

wm/*■

3xV

IM

ru na

mniejszy, niż otwór

Tablica VI. 1 — Przekrój żaren, a = stolec, b —kamień spodni, c = kamień wierzchni, w stępie (tabl. VI/2, b; por. d = nogi, e — warżel, f = paprzyca, g = rysunek otworu lia tabl. podraża, h == klin, i = żarnówka, j = żabka,

Vl/3). Do otworu wchodzi t' dziób (tabl. VI/2, c),

k = otwór; 2 — stępa, a = otwór, b = sęczka ochronna, c — dziób, d = stępór, e~ poręcz; 3 — przekroje stępy; 4 — prze- biony z twardego drzewa,

mający kształt walca, często

zro-

krój stępora.

zwężonego u dołu. Dziób ten jest nieco mniejszy, niż wnętrze otworu w stępie, tak. że podczas tłuczenia ziarna oddziela go od ścian pewna przestrzeń. Jest on również dłuższy niż głębokość otworu i po włożeniu go do

¹⁰) Olejarnie znajdowały się w sąsiedniej wsi Rakszawie. 1X) Wymiary stępy i jej części podaje tabl. VI/3.

otworu wystaje ponad powierzchnię stępy. Dziób jest przytwierdzony do belki, z którą razem nosi nazwę stąporci (tabl. Vl/2, d). Stępór jest osadzony w szkielecie stępy na biegunie, t. zn. na ośce drewnianej lub — co obecnie zdarza się częściej — żelaznej.

Stępy używa się w sposób następujący. Do otworu wsypuje się nieco mniej ziarna, niż do połowy objętości (około 4 1.) a następnie wprawia się stępór w ruch nogami. Pracujący uderza w ten sposób, że stępór naciska raz lewą nogą, raz prawą. Ponieważ niemal równocześnie (dla oka) naciska stępór drugą nogą poza biegunem, by wznieść dziób do góry, powstaje w związku z tą przemianą m nóg bardzo charakterystyczny ,,ta-niec“. Podczas pracy tłukący i trzyma się rękami poręczy (tabl.

ii

• !i*p|

-■

YI/2, e; tabl. V/a), która jest przy- | mocowana do stępy dwoma drążkami pionowemi. Jeżeli stępa stoi przy ścianie stodoły (a to jest częste), wówczas niema drugiego pionowego drążka, gdyż poręcz jest wtedy wpuszczona drugim końcem w ścianę stodoty⁵).

Do krajania sieczki używano dawniej skrzynki do sieczki (ryc.

Ryc. 3. Skrzynka do sieczki.

3). Słomę krajało się rzezakiem, poruszanym ręką oraz nogą, którą naciskało się język, połączony z rzezakiem zapomocą śmigi. Obecnie używa się tych skrzynek jedynie do obcinania ,,kiczek“ na dach.

§ 6. Obróbka surowców. Lud Dąbrówek obrabia jedynie surowce roślinne, a z tych głównie len i konopie.

Dawniej siano len i konopie w o wiele większej ilości, niż dzisiaj. Jeżeli obecnie sieje ktoś konopie, to przeważnie poto, by robić z niego płachty lub powrozy.

Obróbka konopi wygląda następująco: Ponieważ /daskunki wpierw dojrzewają, więc się je najpierw wyrywa i suszy na polu.

Po pewnym czasie wyrywa się głomctcze, a że posiadają one nasienie, więc młóci się je, by to nasienie zebrać. Przędziwo z płasku-inek jest delikatniejsze niż z głowaczy, więc zwykle osobno się je obrabia.

Obróbka zaczyna się od tego, że konopie moczy się w rzece, stawku lub w ,,dołach“, aż włókno zacznie odstawać od paździorem) (6 — 8 dni). Kiedy to osiągnięto, wyjmuje się konopie z wody i suszy na słońcu. Po tej przj^gotowawczej pracy przystępuje się do właściwej obróbki. Czasem niezbyt jeszcze wysuszone konopie

<3'

EM

Co

ii

C-:<

==*5

oo

Br

1—międlica; 2 — switek; 3 — zwijanie przędziwa w „trąbkę⁴;

Tablica VII.

4 — szczotka; ó -—przęślica, a ~ kij, b = przysiadka, c = krężel; 6 — mo

lo widio; 7

wrzeciono; 8 — motek; 9 — stępa do płótna.

dobrze już wysuszone konopie —

międli się na międlicy i w taki sposób odczyszczą włókna z grubszych paździorów. Następnie trze się na cierlicy, na której odczyszczą się włókna z drobnych paździorów, tak, że kłaki są już czyste.

Międlica (długość 1,30 m), która posiada jeden rowek i jeden rzezak (tabl. VIl/l, a), długości mniej więcej 1 m, nie ma specjalnych nóg. Kiedy używa się jej do obróbki konopi, jednym końcem opiera się ją o płot, drugi zaś wspiera się na przęślicy (por. tabl. VI1/5) w ten sposób, że patyk przęślicy wkłada się w specjalny otwór, znajdujący się w międlicy (tabl. VIl/l, b), aby zaś nie przewróciła się, nogą staje się na przysiadce przęślicy. Niekiedy nie

opiera się międlicy o płot, lecz koniec ten wspiera na patyku, który wchodzi w odpowiedni otwór w międlicy (c). W podobny sposób używa się cierlicy, która tern się różni od międlicy, że posiada podwójny rzezak i dwa rowki.

Kłaki, odczyszczone na międlicy i cierlicy, czesze się następnie na szczotkach. Czesanie na szczotkach jest kilkufazowe. Wpierw czesze się na szczotce, która posiada gwoździe rzadko nabite. Czesze się zaś w ten sposób, że uderza się kłakami o szczotkę, a następnie ciągnie się je. Po takiem ,.czesaniu“ część kłaków zostaje na szczotce, a część w ręce. Pierwsze przędziwo, które zostaje na szczotce, zwie się pcdzulne. Jest ono grube i nie nadaje się do przędzenia; zwykle używa się go do zatykania szpar i t. p. Drugie przędziwo, które zostaje przy powtórnem czesaniu na tej samej szczotce, zwie się zgrzebne, a robi się z niego grube tkaniny.

Przędziwo, które zostało w ręce, czesze się dalej na gęstszej szczotce niż poprzednia, a to, co na niej zostanie, zwie się przędziwem pacześnem, które jest delikatniejsze od zgrzebnego. Najdelikatniejsze, służące do robienia cienkich tkanin, jest przędziwo konopne, to jest to przędziwa, które zostaje w ręce po czesaniu na obu szczotkach.

Przędziwo konopne zwija się w switek (tabl. VIl/2), długości około 50 cm, zaś inne rodzaje przędziwa trzęsie się, by usunąć resztki paździorów i innych zanieczyszczeń, a następnie rozkłada się je w podłużną warstwę i w przetaku zwija się w trąbkę (tabl. VIl/3).

Szczotki (tabl. YII/4), używane do czesania, zrobione są w bardzo prosty sposób. Deskę wyciętą w kształcie koła ⁶) o promieniu 7,5 cm, nabija się rzadziej lub gęściej gwoźdźmi (dwa rodzaje szczotek), a następnie przybija się ją do deski mniej więcej prostokątnej, długości około 70 cm, szerokości 10 cm. Na szczotce znajdują się często wypalone ornamenty (por. tabl. YII/4). Aby szczotka podczas czesania nie ruszała się, przywiązuje się ją do ławy sznurkiem ⁷), lub kładzie się na nią kamienie.

Przędzenie odbywa się w sposób następujący. Przędziwo nakłada się na krężel i zawiązuje u góry sznurkiem, aby z niego nie spadło. Następnie zakłada się krężel na przęślicę, siada się na nią, postawiwszy ją wpierw na ławce i, śliniąc od czasu do czasu palce lewej ręki, wyciąga się niemi włókna z przędziwa, a równocześnie zwija się w nić zapomocą puszczanego prawą ręką w ruch — wrzeciona. Po uprzędzeniu nitki odpowiedniej długości zwija się ją na wrzeciono, poczem dalej się przędzie. Krężel (tabl. VII/5, c) jest słupkiem długości 60 cm o przekroju kwadratowym lub sześcio-bocznym. U dołu jest on dwa razy szerszy (5 cm), niż w górnym końcu (2,5 cm). Cztery krawędzie jego posiadają nacięcia, które uniemożliwiają poruszanie się przędziwa podczas roboty. W dolnym końcu posiada krężel otwór, dzięki któremu można go nałożyć na przęślicę. Przęślica (tabl. VIl/5) składa się z kija (a) długości 60 cm, na który nasadza się krężel, i z odpowiednio wyciętej deski, na której siada się podczas przędzenia, zwanej przysiadką (b) (80 cm).

Z wrzeciona (tabl. VII/7) nawija się nici na motowidlo (tabl. VIl/6), którego wysokość wynosi 65 cm, zaś długość ramion, które są w taki sposób osadzone, że ich rzut poziomy przecina się pod kątem prostym, wynosi 45 cm. Następnie odlicza się na motowidle (np. w miejscu A) po 24 nici i związuje się je sznurkiem, zwanym motowąż. W taki sposób powstają pasma, które posiadają po 24 nici; 20 — 24 pasm tworzy lokieńć, te zaś zwija się w motki (tabl. VII/8). Na motek idzie nici cienkich 3 — 4 łokcie, nici pacześnych 2 — 3, zaś zgrzebnych, grubych, P/o łokcia. Motki przechowuje się w komorze, a następnie daje się je do tkalni¹⁵). Niekiedy zwija się 12 łokci razem i tak powstaje sztuka.

Płótno odebrane z tkalni bieli się. Czynność ta polega na tern, że płótno rozciąga się na rosie, by zamokło, a następnie suszy się je na słońcu. Kiedy wyschnie, polewa się je ługiem lub wodą i znowu suszy się. Czynność tę powtarza się aż do wybielenia płótna. Bardzo często przy bieleniu > płótna posługiwano się specjalnym rodzajem stępy (tabl. VII/9). Na dwóch oparciach (a) znajduje się koryto (b), do którego wchodzi odpowiedniej wielkości belka (c), osadzona na stęporze (d), poruszającym się podobnie, jak w stępie do tłuczenia zboża. Stępy takie znajdowały się zwykle przy sadzawkach lub wogóle nad wodą i nie zabierało się ich stamtąd, tak, że często w polu gniły. Do koryta tej stępy wkłada się płótno, polewa się je ługiem lub wodą i luje się je a następnie suszy na słońcu.

Obecnie obróbka lnu i konopi zanika coraz bardziej w związku

1B) W Dąbrówkach niema warsztatów tkackich. Znajdowały się one w sąsiedniej wsi Rakszawie i innych.

z tem, że tkanie płótna nie opłaca się wobec taniości płótna fabrycznego.

Z grubego przędziwa konopnego kręci się sznury i powrozy. Bardzo prymitywnym sposobem jest kręcenie powrozów zapomocą kulki (tabl. VIIl/3). Do kulki przywiązuje się kawałek ukręconego z przędziwa sznurka, a następnie obraca się kulką, wyciągając coraz ło nowe włókna z przędziwa; w taki sposób skręca się sznur. Kilka sznurów skręconych razem tworzy powróz. Powrozy kręcić można przy pomocy bardziej skomplikowanych przyrządów (ryc. 4 przedstawia kręcenie powrozów).

>ve

■i

jUL a 6

fi

7V

<y

Tablica VIII. 1 — 2 korby do kręcenia powrozów; 3 — kulka do kręcenia powrozów; 4 — tyrkawka; 5 — kołowrotek; 6 — plecionka ze słomy;

kołatka.

Aby zrobić powróz, trzeba wpierw ukręcić sznury. Czynność tę wykonywa się przy pomocy kołowrotka (tabl. VI11/5, na ryc. 4 chłop trzyma w ręku). Z dwu stron kołowrotka znajdują się na-krzyż umocowane pręty (tabl. YIII/5, a). Ramiona jednego ,,krzyża" połączone są z odpowiedniemi ramionami drugiego zapomocą prętów (b). Całość osadzona jest na osi (c) w taki sposób, że może się na niej obracać. Przystępując do kręcenia sznurów, wbija się (np. w szpary między belki w ścianie domu) zaostrzony koniec osi kołowrotka (A), a z przędziwa, które się trzyma zazwyczaj w ręku lub (rzadziej) zakłada za pas (por. ryc. 4), ukręca się palcami krótką nitkę, a raczej sznurek; sznurek ten przywiązuje się do jednego z ramion kołowrotka, które posiada odpowiednie nacięcie (B). Następnie w prawą rękę ujmuje się ukręcony poprzednio kawałek sznurka (jest on połączony z przędziwem, gdyż z niego został ukrę-

Wieś Dąb. ówki.

eony) i kręci się tym sznurkiem przed sobą tak, by zaczął obrać; się kołowrotek. Wskutek obrotu kołowrotka skręca się sznure a przez to, że wysnuwa się coraz to nowe włókna z przędziw skręca się coraz dłuższy sznur. Jest jasne, że w miarę skręcania s coraz to dłuższego sznurka oddala się coraz bardziej od kołowrotk Kiedy sznurek jest już tak długi, że trudno jest nim obracać koł wrotek, nawija się go na kołowrotek i, przywiązawszy znowu konii ukręconego sznurka do odpowiedniego ramienia (B), kręci si dalej sznurek w taki sam sposób. Kiedy ukręci się sznur odp< wiedniej długości, składa się go we czworo i jednym końcem prz; wiązuje się do haka, przytwierdzonego do górnej części wózk

UJ

Ryc. 4. Kręcenie powrozów.

(ryc. 4 zprzodu). N; stępnie każdy z tyc czterech sznurów, zw; nych wojami, przywi; żuje się do huczków, kt< remi są zakończone ko bki, przytwierdzone d deski (tabl. VIII/2). T deskę z korbami prz> mocowuje się najczęścń do drabiny, stojącej o wewnątrz w sieni (po ryc. 4). Przystępując d skręcania wojów w powróz, nakłada się na korbki (przedstawior na tabl. VI11/2) deskę z czterema otworami, w które wchodź końce korbek (tabl. VIIl/l) i tą deską kręci się, ujmując ją rękan przy końcach (A, B). Wskutek tego obrotu kręcą się korbki a 1 zkolei skręcają woje w sznur. Równocześnie kręci się przy wózk korbą, która łączy się z Raczkiem i przywiązanemi do niego szni rami (por. wózek na ryc. 4). Aby woje nie skręciły się odrazu n całej długości, lecz ażeby skręcały się stopniowo od strony wózk; układa się między nie przy wózku krzyżyk z drzewa (por. ryc. 4 Ponieważ w miarę skręcania się powrozu woje skracają się, suni się wózek, który jednak zanadto szybko nie posuwa się. gdyż je; obciążony kamieniem (por. ryc. 4), wskutek czego przez cały czs pracy woje i skręcany powróz są naprężone.

Ponieważ Wisłok jest częściowo uregulowany i nad brzegair jego rośnie wiele wikliny, rozwinął się w Dąbrówkach, a zwłaszcz

w części wsi, zwanej Paświsko¹⁶), przemysł koszykarski, niezbyt jednak urozmaicony. W bardzo wielu domach wyplatają tutaj t. zw. sztachety (sufity), służące do utwierdzenia zaprawy murarskiej przy tynkowaniu.

W drewienku (ryc. 5) znajdują się w małych odstępach otworki, w które wkłada się pionowo pręty, długości 1 m (stojaki), a następnie przeplata się je w pewnych odstępach; są to t. zw. przeploty. Sztacheta posiada

kopę.

Prócz sztachet wyplatają tu koszyki, półkoszki i wasągi¹⁷).

wymiary: 1 m X 1 m. Dziesięć sztachet tworzy wiązkę, zaś sześć wiązek

■-■i

Ponadto rozwinięta jest obróbka surowca drzewnego, choć nie ma ona charakteru

na-

przemysłu domowego. Każd}' z gospodarzy wykonywa sam zwłaszcza mniejsze prawki narzędzi rolniczych. l)o przytrzymywania obrabianego drzewa służy kobylica, obrabia się często ośnikiem.

wykonywają

Niektórzy

Ryc. 5. Wyplatanie „sztachet".

nieraz bardzo pomysłowe roboty. Taka jest np. kołatka dla dziecka (ryc. 6). Jest ona wykonana z sześciu odpowiednio zaciętych deseczek i połączonych tak, że nie widać tego połączenia. W środku kołatki znajduje się kamyk. Pomysłowe również są robione przez chłopców kołatki (tahl. YIII/7) i tyrkawki¹⁸) (tabl. VHI/4) drewniane, któremi ,,ter-kotają“ podczas Wielkiego Tygodnia. Mogą one być różnej wielkości a posiadają także dwa lub trzy młoteczki (kołatki), lub dwie deseczki (tyrkawki).

lti) Por. § 9. Kształt wsi.

¹⁷)    Por. tabl. XVIII/a.

¹⁸)    Istnieją i inne nazwy, np. pukawka (= kołatka) i t. p.

w kapelusz. Zależnie od tego, czy warkocz był grubszy czy cieńszy, były kapelusze delikatniejsze lub grubsze. W czasach obecn3^ch prawie zupełnie nie robią takich kapeluszy.

W dawnych czasach prawie wszyscy mężczyźni nosili w lecie słomiane kapelusze własnej roboty. Wpierw pleciono z czterech słom warkocz (tahl. VIIl/6), szerokości około 17 mm, a następnie zszywano te warkocze

4|

§ 7. Odzież. W tym zakresie może najdalej posunął się proces urbanizacyjny. W związku z upadkiem wiejskiego przemysłu tkackiego pozostaje zanik odzieży własnej roboty. Kobiety i mężczyźni chodzą niemal wyłącznie w odzieży pochodzenia fabrycznego (por. tabl. IX, X).

Ryc. 6. Kołatka dla dziecka.

Dzisiejsza odzież kobiety składa się ze spódnicy szerokiej, zapaski, kaftana, chustki na głowę, związanej pod szyją, dużej chustki, zarzuconej na plecy, oraz sznurowanych trzewików. U starszych niewiast odzież utrzymana jest w tonie ciemnym; odzież dziewcząt posiada więcej barw żywych, jasnych. Są one też strojniej odziane, niż kobiety starsze. W święta noszą na jasnych bluzkach ciemne gorsety wyszywane, na głowie chustki jedwabne (w lecie chodzą często bez

chustek), a zamiast chustek na plecy noszą w zimie płaszcze lub granatowe kurtki, podbite baranem, zapinane na haftki. Na szyi posiadają korale.

Odzież chłopców i młodszych gospodarzy nie posiada w sobie nic z dawnego stroju ludowego, a z pośród starszych gospodarzy niewielu hołduje tradycji w tym zakresie. Ci noszą w święta koszule zgrzebne z kołnierzem, wyrzucone na spodnie i przepasane wąskim pasem skórzanym. Spodnie z materjału kupnego są wpuszczone w cholewy. Na koszuli mają kamizelkę i bluzkę. Na codzień odziewają się też w koszulę zgrzebną, noszoną podobnie, jak w poprzednim przypadku, na koszuli mają kamizelkę. Spodnie zrobione są z płótna konopnego, na głowie mają kapelusz filcowy lub kaszkiet. Obuwia w locie nie noszą w dni powszednie. W zimie odziewają się w barani kożuch, kurtki lub płaszcze (por. tabl. X/b).

W dawnych czasach odzież posiadała wiele cech ludowych. I tak — na letni strój świąteczny kobiet składała się koszula lniana lub konopna, haftowmna na kołnierzu i manszetach (najczęściej haft czerwony), szeroka spódnica w pasie sfałdowana a u dołu nieraz wyszywana, kaftan wyszywany a na plecach rańtuch. Rańtuch było to długie, prostokątne płótno (zwykle cienkie, kupione w mieście), na krajach haftowane. Haft ten był często koloru czerwonego, a przedstawiał jabłka, rozmaryn lub wzory geometryczne. Mężatki miały na głowie czepiec (tabl. IX/b, c)⁸). Młode dziewczęta

Ł4T

■n

2(1

ii

fes !¹

£Śl

t£HI

', S&mBĘ i Im wjft feg

. •

;1

i.

"W*®*

~ '    : 'f ■: -,

1)

kobieta w czepcu i rau-

Tablica IX. a — b kobieca odzież letnia; c -

tuchu (rekonstr.).

przybierały często głowę kwiatami; do wianka z kwiatów były nieraz przywiązane wstążki, które zwisały do połowy pleców. W zimie a czasem i w locie kobiety nosiły dawniej buty karbowane (3—7 karbów), zwane polsldemi, które zrobione były z czerwonej skóry a następnie poszwarcowane. Buty te posiadały obcasy wysokie, a cholewy sięgały prawie do kolan.

W zimie odziewały się kobiety w kożuchy, pokryte granato-wem suknem⁹). Noszono również obszyte czerwono sukmany,

które posiadały zhoku blamki podobnie, jak płótnianki męskie, (por. tabl. Xl/l) oraz kołnierz stojący; na piersiach były przyszyte guziki podłużne, a w obydwa brzegi sukmany (zprzodu) i na wyłogach były wszyte w pięcio-centymetrowych odstępach trendzie, zwykle niebieskie. Sukmany były zapinane na haftkę. Był to naturalnie strój wielce paradny. Odzieżą codzienną była konopna koszula bez manszetów, zawiązywana pod szyją na tasiemkę, spódnica zgrzebna, farbowana i chustki konopne. W powszedni dzień w lecie chodziły kobiety boso. Na głowie nosiły czepce.

MMMM

mm

mm

4ł< i

■

33

'Ą '

« '‘'jfe I a, §*.

[m-

r«L

I *

■ ...

IB

•\ ąif

M Pr

kr,

)>

dzisiejsza odzież zimowa.

Tablica X. a — dzisiejsza odzież letnia, b

Dawną, świąteczną odzież męską stanowiła koszula konopna lub lniana, posiadająca zprzodu biały haft (najczęściej rozmaryn); w kołnierzu były dwie dziurki, przez które przewlekano czerwoną lub różową wstążkę i zawiązywano ją. Zprzodu koszula była zapinana niekiedy na guziki perłowe, a manszety, dosyć szerokie, były wyszywane. Spodnie były robione z konopnego płótna; wpuszczano je w cholewy, a w pasie przewiązywano stęinikiem (tabl. XI/3). Był to sznur, który przy jednym końcu miał węzły, przy drugim zaś pętelkę; koniec z węzłami przewlekało się przez pętelkę, która zatrzymywała się na odpowiednim węźle i przy-

trzymywała spodnie. Koszulę noszono wyrzuconą na spodnie a przepasywano się skórzanym pasem szerokim, wybijanym guzikami. Na wielką paradę opasywano się t. zw. krakowskim pasem. Był on szeroki, a czasem był wykonany w taki sposób, że naprzemian łączyły się ze sobą pas skóry i kółko żelazne. Części skórzane tego pasa były wybite guzikami, a zapinano go na sprzączki mosiężne. Koniec pasa zwisał. Wierzchniem okryciem była ptótnianka (tabl. XI/l) ze zgrzebnego płótna, sięgająca do połowy cholew, kroju kimono. Koło szyi rozchylała się, a kołnierz zrobiony był ze sukna wyłogi

zaś

czarnego, z czarnego lub czerwonego. Zboku płótnianki znajdowały się blamki (a)²¹). Głowy nakrywano słomianym kapeluszem własnej roboty. Kapelusz taki przy-

brany był wstążką, za którą często zakładano pióro pawie. Elegancik wiejski nosił nieraz strusie (sic!) pióro (czarne lub szare), zatknięte poziomo za kapelusz. Na nogach noszono buty z długiemi, zawija-nemi cholewami, zrobione z czerwonej skóry. W zimie przywdziewano kożuch barani, posiadający krój podobny do kroju płótnianek. Koło szwów znajdowały się łańcuszkowe wyszycia czerwone, a na ramionach były przyszyte kawałki skóry z sierścią. Kiedy było bardzo zimno, pod kożuch ubierano kabat, to znaczy kamizelkę z rękawami. Niekiedy w zimie noszono spodnie sukienne siwe lub czarne z czerwonemi wyszyciami koło kieszeni. I)o roboty ubierano w zimie szubki, to jest stare kożuchy baranie, pokryte płótnem konopnem lub Inianem. Okryciem głowy była czapka z grubego sukna z zawiniętym do góry końcem, o dnie plaskiem (tabl. Xl/2).

1.

Tablica XI.

1 — ptótnianka; 2 — dawna czapka; 3 — stężnik; 4 — kijanka; 5— ma-

glarka; 6 -— wałek.

²¹) Jeszcze w czasach dzisiejszych noszą płótnianki w niektórych wsiach pow. łańcuckiego (np. w Albigowej). Płótnianki te nie są niczem obszywane, a zrobione są ze zgrzebnego płótna. Tabl. XI/l przedstawia płótniankę albi-gowską. Krój płótnianek w Dąbrówkach był taki sam.

Do roboty na codzień w locie ubierano koszulę konopną (bez wyszyć), która była wyrzucona na portki ze zgrzebnego płótna. Na koszuli przepasywano się pasem, wybijanym guzikami. Głowę okrywano kapeluszem słomianym. Koszule robiono zazwyczaj z delikatnego przędziwa, t. zw. konopnego ¹⁰) (koszule do roboty szyto z grubszego płótna), gacie z grubszego poczesnego¹⁰), zaś portki z poczesnego lub zgrzebnego ¹⁰).

w tern

szerokość 10cm), używana zresztą do dzisiaj, po-

Ponieważ koszule noszono nieraz przez dwa tygodnie, więc z praniem było wiele kłopotu. Bieliznę prano w sposób następując}’. Wkładano ją czasem wpierw do stępy do płótna (por. tabl. VII/9) i tutaj bito, a następnie przepierano w rzece lub stawku, używając do tego kijanki. Inny sposób prania polegał na tern, że brudną bieliznę wrzucano do specjalnej beczki, zwanej połewanicą, a następnie polewało się ją ługiem. Aby podnieść temperaturę wlanego ługu, wrzucało się do polewanicy rozpalone kamienie. Kiedy bielizna wymoczyła się przez czas dłuższy (np. do drugiego dnia), wyjmowało się ją i — albo prało się na ławce, bijąc kijami, t. zw. kilofami, albo niosło się ją nad rzekę lub staw i tu prało się za-pomocą kijanek. Kijanka (tabl. Xl/4) długość 45 cm rączka 15 cm siada kształt prostokątny, jest gładka, nierzeźbiona.

„Prasowanie" bielizny odbywało się w następujący sposób. Bieliznę nawijało się na wałek (tabl. Xl/6), a następnie maglowało się ją na stole przy pomocy maglarki (tabl. Xl/5), która posiadała na jednej powierzchni karbowania, nacięcia. Gdy w ten sposób wyrobiło się dobrze bieliznę, była już wyprasowana. Naturalnie żelazek, które obecnie są już rozpowszechnione, nie używano dawniej, a maglarka spełnia obecnie właściwą swej nazwie rolę.

§ 8. Budownictwo. Budownictwo dzisiejsze wybitnie różni się od dawnego budownictwa. Domy nowsze (tabl. XIIl/d) posiadają dachy dwuspadkowe, kryte dachówką podobnie, jak i niektóre budynki gospodarskie. Dom jest wysoki, przy szczycie dachu znajdują się wycięte z deski pazdury (np. tabl. XIl/l—3). Oszalowanie z desek, pokrywające przestrzeń między szczytową ścianą zrębu, który jest zbudowany z kanciaków na węgieł, a płaszczyzną dachu dwuspadkowego, zwie się facyjatą. Dolna część facyjaty może być w rozmaity sposób wycinana (por. tabl. XI1/4).

Dom przedzielony jest sienią na dwie części: z jednej znajdują się jasne izby, posiadające podłogi drewniane, z drugiej komora. Niekiedy druga część domu jest też zamieszkana. Piec piekarski znajduje się w pierwszej izbie po prawej stronie od wejścia. Na podwórzu jest ióraw, podobnie jak w całej wsi; studnia jest zbudowana z betonów. Całość gospodarstwa otacza płot drączasty. Gospodarstw takich i domów jest bardzo mało; zaledwie kilka. Większość stanowią domy i zabudowania gospodarcze typu starszego.

V, 7/

'W

7/

5.

i.

M

'/1¹,

'/

MM

\ 7:

^v\7

iK

5.

Tablica XII. 1 — 3 typy pazdurów; 4 -— dół „facyjaty"; 5 — 6 węgły.

Kwest ja mater j-ału i sposobu budowania starszych domów przedstawia się następująco. Domy starsze budowane są zawsze na węgieł. Dawniej używano do budowy krąglaków, nieco przyciosanych, później zaś zaczęto używać kanciaków. Fundamentów dawniej nie budowano; zrąb chaty wspierał się na dużych kamieniach, które znajdowały się w tych miejscach, gdzie miały być węgły. Na tych kamieniach — względnie później — na fundamentach leżą podwaliny z możliwie najgrubszego drzewa. Na podwalinach staje zrąb domu, który składa się, zależnie od grubości drzewa, z 10—<12 belek. W bardzo dawneni budownictwie często nie zacinano węgłów; w miejscu połączeń ciosano gniazda z jednej strony belki. Później dopiero zaczęto zawsze zacinać węgły.

Zawęgłowania mogą być rozmaite. Dawniej przeważały węgły proste (polskie, w skrzynkę) (tabl. XIl/5). Innym rodzajem węgłów, dziś najczęstszym, są kaniuchy (tabl. XIl/6). Jeżeli kaniuch posiada odpowiednie nacięcia w zaniki, wówczas powstaje węgieł j>rnski. Na zrębie układa się równolegle do ściany szczytowej, krótszej, tragarze, a na nich ostatnie belki wystające nieco poza zrąb. Są to

U,/ *

er

k ix

■.t

»■

W -g

‘    <«f i

Tablica XIII.

a — b typy chat; c

d — zabudowania nowego typu.

stodoła z „facyjatą" słomianą;

płatwie. W płatwiach zarzyna się gniazda, w które wchodzi ząb krokwi. Do krokwi przybite są łaty i tak jest przygotowany dach do poszycia.

W większości przypadków domy są bielone z zewnątrz, przy-czem najczęściej pobielona jest tylko zamieszkana część domu albo do odrzwi (por. tabl. XVIIl/a), albo do węgłów tej ściany, która oddziela sień od komory. Część domu niezamieszkana jest albo zupełnie niebielona, albo pomalowana wapnem w centki, albo

(rzadziej) bielona także. Na zimę okłada się drzewem opałowem tę część domu, która jest zamieszkana (por. tabl. XIII).

Dach w starych domach jest zawsze czterookapowy, słomiany, przyczem może być poszywany albo w kiczki czyli w szary i wtedy powstają charakterystyczne ,,schody“ (tabl. XVIIl/a), albo też w snopki, a wtedy powierzchnia dachu jest równa, gładka (tabl. XIIl/b, c). Dłuższe powierzchnie dachu zwą się bokami, zaś krótsze powierzchnie, biegnące wzdłuż ścian szczytowych, zwą się zatyłkami. Na krawędzi, wzdłuż której zbiegają się zatyłki i boki, znajduje się specjalnie poszycie w ,,kiczki“. Są to t. zw. narożniki (por. tabl. XIIl/b). Szczyt dachu jest wyłożony perzem i zwie się kalenicą. Perz na kalenicy przytrzymują skrzyżowane pręty, kotliny

-- i [7 A 'L

Jy

A r t

hiU-

JL

l.

‘i

V/

j, u

ly <L

6 a.

J

f-

11

Tabl. XIV.

1—4 plany domów, a = sień, b - piekarnia, c ⁷ piec,

okno

d = izdebka, e = komora, 1 — kuchnia; g piec w kuchni; 5

w starych domach; 6 a — 6b okna w nowszych domach; 7 — drewniany zamek; 8

plan stodoły, a = boisko, b = żerdzi w żórawiu.

sąsieki; 9

zakończenie

(por. tabl. XIII). Z dwóch stron dachu na zatyłkach przy kalenicy znajdowały się w dawnych dymnych domach otwory, dynmiki, przęz które dym wychodził. W dzisiejszych domach istnieją dymniki i stanowią pewnego rodzaju wentylację (na strychu przechowują czasem siano i t. p.).

Plan domó w jest jednolity, t. zn. domy w Dąbrówkach należą do typu domów symetrycznych: sień przedziela dom na dwie części. Stare domy były tak budowane, że sień, która nie posiadała powały, przechodziła w środku domu przez całą jego szerokość (tabl. XIV/l). Przy obu końcach sieni znajdowały się nieraz drzwi. Część zamieszkana jest po lewej stronie sieni (tabl. XIV/l—

4, b), po prawej — komora (e). Rzadziej w starych domach a częściej w domach nowszych część zamieszkana składa się z dwu izb, z których pierwsza (tabl. XIV/2—4, b) nazywała się dawniej wielką izbą, piekarnią później izbą. Izba druga (d) zwie się i dziś izdebka, halkierz. W dawnych domach dymnych piekarnia była niebielona, bielono jedynie izdebkę. Tak w piekarni, jak i w izdebce nie było dawniej podłogi drewnianej (podobnie i w domach o jednej izbie), tylko glina ubita, tworząca t. zw. ziemię. W starych domach można jeszcze dziś spotkać tę ,,ziemię“, w nowszych zaś jest już podłoga.

¹

)    Por. Słownik Geograficzny, V, 579 i n.

²

)    Na zach. od Łańcuta leży wieś Strażów. Pewnych informacyj, dotyczących historji terenu, udzielił mi łaskawie prof. Modelski.

³

) Od pewnego czasu kilku gospodarzy uprawia buraki cukrowe dla przeworskiej cukrowni.

⁴

) Por. § 7. Odzież.

⁵

) Pewnego rodzaju stępy używa się przy bieleniu płótna.(por. tabl. VII/9)

⁶

)    Deska la może być też kwadratowa.

⁷

)    Na obu końcach szczotki znajdują się dziurki.

⁸

)    Ryc. IX c jest częściową rekonstrukcją dawnego stroju. Należy brać pod uwagę jako dawny tylko czepiec i rańtuch. Obecnie te części odzieży zanikły. O sposobie czepienia por. „Wesele" sir. (18.

⁹

)    Kożuchy te były bardzo drogie; wyrabiano je w Sokołowie.

¹⁰

) Por. Obróbka surowców.

W planach domów możliwe są jeszcze inne kombinacje. Sień dzieli dom na dwie części, ale nie posiada drugich drzwi (tabl. XIV/3), albo też sień jest przedzielona na dwie części. W drugiej części sieni (tabl. XlV/4 f) znajduje się kuchnia (g), na której gotuje się w lecie.

Obecnie izby są bielone (niekiedy prócz powały) a spotyka się wszystkie rodzaje rozmieszczenia izb. W domach starszych przeważa wnętrze jednoizbowe. Domy są budowane przeważnie tak, że część zamieszkana zwrócona jest na południe. Niektóre domy są zwrócone częścią zamieszkaną do drogi.

Piec piekarski znajduje się w pierwszej izbie (o ile są dwie izby) po prawej stronie od wejścia (tabl. XIV/l—4, c). Niekiedy piec jest wpuszczony do drugiej izby, którą ogrzewa (por. tabl. XIV/2—-4). W chatach jednoizbowych piec znajduje się również po prawej stronie od wejścia. Koniec pieca nie dochodzi do tylnej ściany tak, że powstaje tam wolna przestrzeń. W dawnych chatach piec znajdował się niekiedy w sieni, ale były to bardzo nieliczne przypadki¹). Spód pieca piekarskiego nazywa się posadzką.

W czasach dawnych były w Dąbrówkach chaty dymne. Nie znano dzisiejszej kuchni a strawę gotowało się na nalepie, znajdującej się przed piecem piekarskim. Nad piecem i nalepą znajdowała się niekiedy kapa, zapiecek zaś zwał się także babką. Dym, powstający przy paleniu, rozchodził się po izbie i uchodził przez drzwi do sieni, a stamtąd na strych i przez dymniki na pole. Niekiedy znajdowała się w powale nad piecem dziura, którą dym uchodził na strych. Kominy były dawniej budowane z gliny. Na krawędziach ich. dla wzmocnienia konstrukcji, znajdowały się dość grube kije.

(Komin taki posiada chata na tabl. XIIl/a). Później zaczęto budować kominy z cegieł i tego rodzaju kominy istnieją w dzisiejszem budownictwie.

Okna są rozmieszczone w taki sposób, że w izbie pierwszej znajdują się dwa; jedno w ścianie dłuższej, drugie zaś w szczytowej. W izbie drugiej, o ile ona jest, znajduje się jedno okno w ścianie krótszej (por. tabl. XIV/l—4). W domach nowszych znajdują się okna dość duże, składające się zwykle z trzech szyb podłużnych (tbl. XIV/6a), lub dwóch szyb podłużnych i dwóch kwadratowych, mniejszych (tabl. XIV/6 b). Okna domów starszych są małe, a składają się zazwyczaj z czterech do sześciu małych kwadratowych szybek (tabl. XIV/5). Okno starego typu posiada chata na tabl. XIll/a.

Drzwi składają się z jednego skrzydła, są prostokątne, osadzone na zawiasach. Dawniej drzwi były osadzane na biegunach. Dolny biegun wchodził w odpowiedni otwór w progu, górny zaś obracał się w pkitewce. Tego rodzaju drzwi znajdują się jeszcze niekiedy w stodołach. Próg nie jest wysoki i stanowi całość konstrukcyjną ze zrębem, a więc jest jedną z jego belek (por. tabl. X/b). Zboku drzwi znajdują się wpuszczone w zrąb pionowo — belki. odrzwia. U góry, nad drzwiami, znajduje się niskie, prostokątne okienko (por. tabl. X/b; tabl. XVIIl/b). W dawnych domach dymnych znajdowały się niekiedy z izby do sieni podwójne drzwi, z których jedne dochodziły tylko do połowy wysokości drugich. W zimie, kiedy palono, a dym rozchodził się po izbie, otwierało się drzwi właściwe, a dym uchodził górną przestrzenią nieosłoniętą przez drugie, małe drzwi, które znowu chroniły izbę od zbytniego ochłodzenia się.

Drzwi zamyka się na drewniane zasuwy (tabl. XIV/7). W czasach obecnych zasuwek tych używa się przeważnie do zamykania drzwi od wewnątrz tak, że z zewnątrz nie można ich odsunąć. W starych domach zasuwki te posiadają niekiedy na górnym brzegu karbowania. W odpowiedniem miejscu między belkami zrębu, znajduje się otwór, przez który wkłada się klucz (B) i przy jego pomocy otwiera zasuwę. Klucz składa się z kawałka grubego drutu oraz drugiego krótszego ruchomo przytwierdzonego. Klucz wyprostowany wkłada się w otwór w ścianie; po przejściu ściany krótsza część klucza opada wskutek ciężkości i tworzy z dłuższą częścią kąt prosty. Przez odpowiednie manewrowanie kluczem

trafia się na zagłębienia w zasuwce i odsuwa ją. Dzisiaj przeważa jednak zamykanie drzwi na skobel i kłódkę lub na zamki żelazne.

Na zabudowania gospodarcze, które zasadniczo znajdują się osobno, składa się stodoła, obora i stajnia, oraz wozownia (wózówka). Obora i stajnia znajdują się pod jednym dachem, a więc stanowią jeden budynek; budowane są na węgieł podobnie jak i domy. Obok tego budynku znajdują się chlewy. Stodoła składa się z boiska (tabl. XIV/8), na którem się młóci; po ohu stronach boiska znajdują się sąsieki (b), gdzie składa się snopy zboża. Drzwi w stodole są duże tak, że na boisko można zajechać

y}

Ryc. 7. Konstrukcja „na słup“, a — podwaliny, b — słup, c — płatwie, d — piętnary, e

rygiel, f oszalowanie.

wozem, zrzucić zboże i wyjechać drugiemi drzwiami. Stodoły najczęściej są budowane na węgieł, naturalnie z gorszego gatunku drzewa budulcowego. Dla przewiewu nie zatyka się szpar między belkami. Starzy gospodarze pamiętają, że ściany dawnych stodół były plecione z chróstu, później jednak ten sposób budowania stodół ustąpił budowie belkowej na węgieł. Ze względu na to, że drzewo

posiadają dachy słomiane, które we wszystkich zabudowaniach gospodarczych są czterookapowe.

Piwnice były dawniej budowane z drzewa osobno poza domem. Takie piwnice spotyka się jeszcze i dziś, są one jednak

budulcowe jest drogie, nowsze stodoły buduje się obecnie przeważnie na słup (ryc. 7). W podwaliny (a) wpuszcza się slupy (b), na których wspierają się płatwie (c). Dla wzmocnienia konstrukcji łączy się słupy i płatwie zapomocą piętnarów (d). Do słupów przybija się poziomo belki, rygle (e), a następnie całość szaluje się zapomocą desek (f). Konstrukcja dachu jest taka sama, jak przy budowie domu, t. zn. na płatwiach wspierają się krokwie i t. d. Najnowsze stodoły posiadają dachy dwuspadkowe, kryte dachówką, facyjaty są z desek (tabl. XITl/d) lub (rzadziej,) słomy (tabl. Xlll/c); stare

budowane z kamieni lub nawet betonu. W nowszych budowlach piwnice znajdują się pod domem.

HP

mm

Zabudowania gospodarcze wraz z domem tworzą całość zamkniętą płotem. Dzisiejsze płoty są przeważnie laseczkowe, drą-czaste (por. tabl. XIII). Dawniej były (spotykane dziś rzadko) płoty plecione, a kiedy były już stare i wyschnięte, rozbierano je w zimie i palono niemi, a na wiosnę robiono nowe. W tę całość, ogrodzoną płotem, wchodzi jeszcze sad, który znajduje się za domem (jabłonie, grusze, śliwy), oraz ogródek kwiatowy, znajdujący się obok ściany szczytowej tej części domu, która jest zamieszkana.

er

-W.

fj

Ogródek jest odgraniczony od podwórza płotem. Na podwórzu znajduje się obok stajni i obory gnojnik, a na środku podwórza stoi studnia. Wodę wyciąga się zapomocą Żórawin (ryc. 8; por. tabl. XIII/d).

«Si§

Ryc. 8. Żóraw.

Do słupa przymocowana jest Sl ruchomo strzała, na jednym ™ końcu strzały znajduje się oh-ciążenie, do drugiego zaś jest przytwierdzona żerdź, na któ-rej końcu znajduje się konewka lub wiadro drewniane.

Nowsze studnie posiadają ocembrowanie z betonów, stare jednak nie były budowane z betonów. Robiło się je w następujący sposób. W miejscu, w którem miała być studnia, kopało się bardzo szeroki dół, aby ziemia zanadto się nie obsuwała. Kiedy trafiło się na wodę, do środka dołu wpuszczano przygotowany poprzednio pień wydłubany, długi mniej więcej na 3 m. Następnie pniem tym ruszało się tak, że zagłębiał się on coraz bardziej. Równocześnie ze środka pnia wybierano ziemię. Kiedy pień wbito do odpowiedniej głębokości, dół wykopany poprzednio zasypywano ziemią dokoła pnia a na ka-

dłubie wznoszono aż nad powierzchnią ziemi ocembrowanie, zbudowane z drzewa, łączonego na węgieł. (Por. ryc. 8). Jeżeli woda znajdowała się blisko powierzchni ziemi, wówczas koniec kadłuba dosięgał nieraz powierzchni; ocembrowanie z drzewa na węgieł wybudowane było tylko nad powierzchnią ziemi do odpowiedniej wysokości. Niekiedy zamiast kadłuba wbijało się jeden koło drugiego długie pale, na końcu zaostrzone; stanowiły one dolną część ocembrowania. Pale te były ze sobą połączone kołkami. W niektórych studniach ocembrowanie jest zbudowane z drzewa na węgieł aż do dna studni²⁴).

Obecnie przy każdym żórawiu znajduje się przymocowane stałe do żerdzi wiadro lub konewka; dawniej przy każdorazowem

na

Pol*-»P„.

DO CZARNEJ

nabieraniu wody przypinano do żerdzi

/ //    4 4 4 4/

Ą $ kŻ ł I " ■ ■ ł ł I

I ■ " D-f‘    o

*\ • v    :

Ar

zapomocą kółka (tabl. XIV/9) konewkę, w której niesiono później wodę do domu.

§ 9. Kształt wsi. Dą-

§ brówki (ryc. 9) nie tworzą zwartej całości, lecz rozpadają się na trzy a raczej na 3 cztery części. Jedna część Z wsi jest w ten sposób zabu-

^ UJ

dowana, że domy grupują się dokoła dużego pastwiska. Ta część wsi (A) zwie się Pnświsko i stanowi wybitnie zarysowaną okolnicę. Na zachód od tej części wsi aż do gościńca Łańcut-Le-żajsk znajdują się domy luźnie porozrzucane (B), zdecydowane jednak są przybrać kształt nieregularnego prostokąta, przytykającego do drogi, która wiedzie do Smo-larzyn. Jeżeli tej części wsi, nie posiadającej zresztą specjalnej

ta ■

DO ŁAŃCUTA

łr-

. ¹ * ■

“ c

■aa¹

fi I

Po 3M0LARZYN

Ryc. 9. Kształt wsi.

ra

-⁴) Studnie te posiadają cztery ściany. Istnieje jednak w Dąbrówkach jedna studnia o przekroju sześciobocznym.

nazwy, nie możnaby nazwać ulicówką, można tak nazwać część wsi, rozciągającej się wzdłuż gościńca Łańcut-Leżajsk (G). Jest tu wprawdzie niewiele domów, ale zbudowane są przy samej drodze i tworzą wzdłuż niej pas. Między tym gościńcem, drogą do Czarnej a lasem rozciąga się zachodnia część wsi, Podlesie (D). Domy nie stanowią tu żadnej wyraźnej całości, są luźnie porozrzucane, tworząc wielodrożnicę. Za Wisłokiem na pd. znajduje się kilka gospodarstw. Na tę część wsi, zwaną Zarzyce (E), składają się domy również porozrzucane luźnie.

Naturalnie do każdego domu prowadzi droga lub dróżka, która umożliwia dojazd. Można więc Dąbrówki uważać za wielodrożnicę luźną, jeżeli pominie się okolnicowe ugrupowanie domów, jakie jest na Paświsku.

II

.... . 11111

Ryc. 10. Stare krzesło.

§ 10. Sprzęty. W chacie niema wiele sprzętów. W izbie na lewo od wejścia, a więc po przeciwnej stronie pieca (por. tabl. XV/3) znajduje się szafka na miski (tabl. XV/l), posiadająca zwykle trzy półki. Obok szafki wisi niekiedy łyżnik. Po prawej stronie pod ścianą stoi łóżko (por. tabl. XV/3), pod oknem stół a przy ścianach ławy. Po przeciwnej stronie łóżka stoi przy ścianie drewniana kanapa do rozsuwania (por. tabl. XV/5). W izdebce stoi pod ścianą łóżko, koło okna stół i ława lub krzesło. Na wystającym z piekarni piecu oparta jest jednym końcem żerdź, biegnąca przez całą szerokość izby. Na żerdzi tej wiesza się odzież. Jeżeli w chacie jest jedna izba, żerdź znajduje się w kącie, również między piecem a ścianą. Starych krzeseł jest dziś już coraz mniej; gdzie niegdzie można je jeszcze widzieć (ryc. 10). Krzesła te zostają obecnie wypierane przez zwykłe krzesła roboty fabrycznej a raczej rzemieślniczej. W domach, w których jest małe dziecko, znajduje się kołyska (tabl. XV/2). Nie w każdej chacie znajduje się skrzynia. Stoi ona zazwyczaj w komorze, gdzie również przechowuje się zboże i różnego rodzaju sprzęty domowe lub gospo-

Wieś Dąbrówki.

darskie. Skrzynie te posiadają kształt prostopadłościanu, są bez nóg, nierzeźbione i niemalowane. Bogatsi gospodarze posiadają * skrzynie kupne (tabl. XV/4). Wspierają się one na krótkich nogach, są zupełnie gładkie, a jedynie bajcowane są w ten sposób, że powstają na nich różne wzory: linje faliste, koła i t. p. Prócz tego znajdują się w każdej chacie sprzęty gospodarskie: niecki, maśnica, dzieża, przetaki, skopiec, garnki żelazne lub gli-

/,

~ ~~ -

o;

>v- • ' u

'.'A

Z,

mb

/i

]J

DŁ

i.

-\

ml

'i/>p

-Sjg

fi

Tablica XV. 1 — szafka na miski; 2 — kołyska; 3 — rozmieszczenie sprzętów w izbie (1 — łóżko, 2 = stół, 3 — ławy, 4 = kanapa, 5 — szafka na miski, 6 == piec); 4 — skrzynia; 5 — drewniana kanapa; 6—7 dawne świeczniki (rekonstr.).

niane, łyżki (dziś przeważnie cynowe, dawniej tylko drewniane) i t. d.

W dawnych czasacli znajdowały się w izhie pod ścianami ławy, łóżko niezawsze; częściej tapczan, który zbudowany był z desek, wspartych na czterech kołach. Niekiedy spano na siennikach, które kładło się na ławy. Stół dawny stanowiły deski zbite i ustawione na śragach (skrzyżowanych deskach lub grubych kołach). Koło pieca znajdowała się na ścianie deska półka, na której leżały miski. Półka mogła też być przytwierdzona do ściany naprzeciw pieca. Odzież wieszało się na żerdzi, przytwierdzonej w ten sam sposób jak i obecnie. Gospodarze spali w izdebce (jeżeli chata była dwuizbowa), zaś dzieci i służba w piekarni. W lecie służba i dzieci spali najczęściej w stodole. Pozostało to do dziś bez zmiany.

Wzdłuż ściany szczytowej i nad łóżkiem wiszą obrazy. Dawniej wisiały one rzędem na trzech ścianach. Lustra dawniej nie używano; jego rolę spełniała woda w misce.

Wnętrze izby oświetlone było dawniej szczypami. Z sągówek sosnowych łupano grube szczypy, które następnie krajano nożem na drobniejsze i suszono je na piecu. Drzewa smolnego nie używano, gdyż taka szczypa, paląc się, kopciła. Szczypy albo wtykało się w specjalną dziurę w piecu między cegłami okapu lub pieca i zapalało ją, albo też wkładano te szczypy w specjalny świecznik, zwany też jadwigą (tabl. XV/6, 7). W klocku w odpowiedniej dziurze umocowuje się pionowo kij. Na końcu kija znajduje się złożona we dwoje blacha, w środku zanitowana, aby lepiej trzymała szczypę. Między te blachy wkłada się szczypę. Niekiedy zamiast klocka używa się dwóch skrzyżowanych prętów. Świecznik stał zwykle przy piecu.

Ciekawie odbywało się świecenie szczypami podczas wesela. Jakiś stary, biedny chłop właził na piec, gdzie była przygotowana wiązka szczyp, i przez cały czas wesela świecił, trzymając szczypy w ręku i odpalając jedną od drugiej. Za tę czynność otrzymywał on pewną zapłatę ²).

Później zaczęto używać do oświetlania izb kaganków, zwanych też ślepkami lub bździuszkami, a w czasach dzisiejszych rolę tę spełniają lampy naftowe.

§ 11. Transport i komunikacja.

Ryc. 11. Koszyk.

Do pewnego stopnia pierwotny charakter środka transportowego posiada włók, na którym przewozi się w pole pług i brony. Ramiona włóku suną się po ziemi; czasem tylko osadzone są na dwóch kółkach, wyciętych

z deski.

Do noszenia niewielkich ciężarów, np. nabiału do miasta, używają kobiety kosza plecionego z łoziny, farbowanej często na różne kolory. Kosze te posiadają z wierzchu dwudzielne nakrywki, które z obu końców kosza można podnosić (ryc. 11). Ziemniaki podczas kopania nosi się w koszykach, uplecionych z łoziny nieoko-rowanej.

Do noszenia nawozu na bliskie pola używa się noszy do gnoju (tabl. XVI/l). Nawóz można również przewozić w tokach skrzyn-czastych, takich samych, jak taczki, używane powszechnie w Polsce. Snopki zboża z pobliskich pól znosi się na plecach w płachtach,

,v

Taczkami

albo zwozi się je takami drążkowemi (tabl. XVl/2). Czynią to zwłaszcza ci gospodarze, którzy nie mają koni, a pola posiadają niedaleko domu.

temi wywozi się też gnój.

-Do przewożenia wiel-

Tablica XVI. 1

2 — taki do gnoju i zboża.

nosze do gnoju; kich ciężarów używa się wozów. Są one niewielkie, dość wąskie. W razie potrzeby można wóz skrócić lub wzdłużyć przez użycie dłuższej lub krótszej rozwory. Nazwy poszczególnych części wozu są następujące. Koło (tabl. XVII/l) składa się z łba czyli kłódki (a), sprych (b), wchodzących jednym końcem w łeb, drugim zaś w zwona (c). Na zwonach znajduje się obręcz czyli rafa (d). Przód wozu (tabl. XVIl/2) składa się z osi żelaznej ²⁶) (a), która jest osadzona w pół osiku (b), z nasadu (c), który stanowi z półosikiem całość, połączoną zapomocą cybantów i muterek. Na nasadzie znajduje się kołowrót (d) z klupakami (e). W otwór środkowy między nasadem a półosikiem wchodzi rozwora, którą — wraz z kołowrotem — przytrzymuje sworzeń (f). Obok otworu, do którego wchodzi rozwora, znajdują się dwa otwory, przez które przechodzą rozgałęzienia dyszla (t. zw. pachy). Dyszel (tabl. XVIl/7) składa się z właściwego dyszla (a), dwóch pach czyli nóg (b), które są połączone poddymą (c). Na końcu dyszla znajduje się gwóźdź lub żelazo odpowiednio zakrzywione, zwane: fornal lub piesek (d). Tył w o z u (tabl. XVII/4) jest zbudowany podobnie, jak przód

2B) Dawniej wozy miały osi drewniane.

wozu, a jego części nazywają się tak samo, jak w przedniej części wozu. Tył nie posiada jednak kołowrotu, osadzonego ruchomo. Klupaki (a) w tyle wozu są wygięte a nie proste, jak w przodzie wozu, a od górnej ich części idą do osi kabłąkowate luśnie (b). Przód wozu jest połączony z tyłem zapomocą rozwory (tabl.

\>

<5^

m:

KU

rC\

P-

Oo

= obręcz; kołowrót,

Tablica XVII. 1 — koło, a = łeb, b — sprychy, c = „z\vona“, d 2 — przód wozu, a = oś, b = półosik, c = nasad, d = e — klupaki, f 5=s sworzeń; 3 — nalustki; 4 — tył wozu, a = klupaki, b — luśnie; 5 — kona; 6 — litra; 7 — dyszel, a —- dyszel, b = pachy, c — poddyma, d = fornal; 8 — śnica, a = rozwora, b = śnica, c — za-tylnik, d — sworówka.

XVII/8, a), którą przytrzymuje w przodzie wozu sworzeń, zaś w tyle wozu gwóźdź, który nazywa się zatylnik (c). Na rozworze znajduje się śnieci (b), która rozwidlonemi końcami przechodzi przez odpowiednie otwory w tvle wozu i jest do tej części wozu przymocowana na stałe. Śnica z rozworą łączy się zapomocą swo-rówki (d). Na spodniej części dyszla (tabl. XVIl/7, w miejscu A) przymocowana jest gruba ,,blacha“ żelazna, zgięta pod kątem prostym. Jest to t. zw. kona (tabl. XVIl/5), w którą zakłada się wagę, przytrzymywaną sworzniem. Przy zaprzęgu jednokonnym przymocowuje się w tern miejscu do dyszla i osi pnważek (= półważek), do którego dopiero zakłada się orczyk.

Do wożenia gnoju używa się wozu o krótszej rozworze. Na

fi

■M:

Tablica XVIII. a — wasąg; b — wóz na zboże.

spód wozu kładzie się deskę zwaną pomost, o klupaki zaś opiera się gnojnice. Do zwożenia zboża używa się wozu wzdłużonego (o długiej rozworze) (tabl. XVIll/b), oraz specjalnych liter (tabl. XVIl/6). Litry te jednym końcem (A) opierają się o klupaki wtyle wozu, zprzodu zaś wysunięte są (końcem B) poza klupaki i opierają się na żelaznych nalustkach (tabl. XVIl/3), które jednym końcem (kółko z żelaza) założone są na klupak (b), drugim zaś — wspierają się na rozwidleniu luśni do liter (c), specjalnie zakładanych na przód wozu do zwożenia zboża. Luśnie do liter są prostym kijem, na jednym końcu rozwidlonym (tu zakłada się kółko na-lustek); na drugim końcu znajduje się przymocowane kółko żelazne, które zakłada się na oś. Zboże, ułożone na wozie, przytrzymuje długi, gruby drąg, pawąz, który na grubszym końcu posiada nacięcie. Tym końcem zakłada się go zprzodu wozu za łańcuch, następnie przyciska się nim snopki ułożone na wozie, a drugi koniec przywiązuje się sznurem ztyłu wozu do liter. Podczas jazdy po zboże pawąz leży na wozie między litrami (deski, zwanej pomostem, nie używa się do zwożenia zboża). Ziemniaki zwozi się w półkoszkach albo w garach, które odpowiednio zbite są z desek tak, że stanowią pewnego rodzaju wydłużoną skrzynię. Do wyjazdu, np. do miasta, służy wóz z krótką rozworą, pomostem i małemi literkami, w które wkłada się pukoszki. Siedzenia robią ze słomy (wiązka mocno związana). Prócz tego bogatsi gospodarze posiadają do W3\jazdu specjalne wozy, zwane umsągami (tabl. XVIIl/a).

w.

// -0—1    [K-sticaaesssa . jŚLfeaWW&fl

(fim i ® t1 '/////A

u.

■CL

1.

‘I

mr

'4

j.

Sanie (tabl. XIX/l) składają się z sanie (a), które zrobione są z jednego kawałka grubego drzewa, przyczem z części pnia od korzenia wyciosuje się odpowiednie zakrzywienie sanie do góry. Najlepszem drzewem do robienia sanie jest jabłoń (najlepiej się ślizga); możne jednak używać do tego celu grabu lub gruszy. Długość sanie, które u dołu są szersze nieco, niż u góry, wynosi około 2 m.

Tablica XIX. 1 — sanie, a = sanice, b — stramy, c — więzy, d = listwy, e = próg; 2 — krzywuły, a = krzywuły, b = pomost, c — gnojnice; 3 — klocek, używany do sań przy zwożeniu drzewa;

4 — obladry, 5 — 6 typy łodzi,

W sanice są wpuszczone pionowo 3 lub 4 stramg (b), które są połączone ze sobą parami zapomocą więzów (c). Na więzach znajdują się listwy (d). Część zakrzywiona sanie jest połączona ze sobą progiem (e). Dyszel jest przytwierdzony do więzy przedniej (pierwszej) i przechodzi nad progiem, do którego jest również przymocowany. Jeżeli próg jest zanadto wysoki, wówczas dyszel przechodzi pod progiem, do którego jest zwykle przymocowany śrubą. Aby dyszel po wywierceniu w nim dziury nie był zanadto osłabiony w tern miejscu, dziura w dyszlu jest ujęta w okucie żelazne. Do progu przymocowany jest również orczyk lub waga. Do pierwszej i ostatniej więzy przytwierdza się kołowrót z klupa-kami i na to kładzie się literki lub deski i pomost, albo też przymocowuje się wasąg przy wyjeździe do miasta. Wysokość sań wynosi około 40 cm. Niekiedy używa się do wyjazdu specjalnych sań,

zahibek. Do wywożenia nawozu przygotowuje się sanie w ten sposób. Zamiast kołowrotów przywiązuje się do pierwszej i ostatniej więzy lekko zakrzywione do góry, ze średnio grubego drzewa, t. zw. krzywuły (tabl. XIX/2, a) i na nie kładzie pomost (b) i gnojnice (c)³). Gdy zwożą w zimie drzewo z lasu, do przedniej więzy przymocowują kloc, posiadający w środku zagłębienie (tabl. XIX/3). Na tym klocu opiera się drzewo jednym końcem, drugim zaś wspiera się na drugich, małych (o 2 stramach) sankach, zwanych grajkami. Przy przedniej więzie grajek znajduje się taki sam klocek z zagłębieniem i na nim leży drugi koniec drzewa. Do grajek jest przytwierdzony ztyłu (ukośnie do góry) drąg, zapomocą którego kieruje się odpowiednio grajkami, by ominąć doły. Czynność tę nazywa się zatorowaniem. Drzewo i drąg ten są przywiązane do sanek łańcuchami lub powrozami.

Do zaprzęgu używa się albo dwóch koni i wtedy ciągną one zapomocą wagi, albo też jednego konia, który ciągnie zapomocą orczyka. Jeżeli idzie o uprząż, należy podkreślić, że w Dąbrówkach używane są wyłącznie chomąta. Chomąto (por. tabl. XVIII/a) składa się z dwóch „kabłąków“ drewnianych, złączonych ze sobą tak, aby mogły objąć szyję konia. Są to t. zw. klejstra. Przymocowane są do ,,kiszki“, wypchanej słomą; ,,kiszka“ jest obszyta skórą (dawniej także płótnem), a posiada kształt odpowiedni do szyi konia. To razem nazywa się chomąto. Pod nie wkłada się koniowi na szyję podkładkę, zrobioną ze świńskiej sierści lub słomy, obszytej płótnem. Do chomąta przymocowane są pasy skórzane, ciągła, które kończą się postronkami, zakładanemi na orczyk. Niekiedy w uprzęży niema tych pasów skórzanych, lecz odrazu od chomąta idą postronki. Wówczas postronki te przechodzą w odpowiedniem miejscu przez obladry (tabl. XIX/4) skórzane lub drewniane, które chronią bok konia przed obtarciem. Postronki przytrzymuje znajdujący się na grzbiecie konia pas (por. tabl. XVIIl/a); pod brzuchem znajduje się podpinka. Na pysk zakłada się koniowi uzdę z wędzidłami, z któremi połączone są lice (= lejce). Na szyi posiada koń naszyjnik, który drugim końcem (kółko żelazne) założony jest na fornal w dyszlu. W obecnych czasach używa się do roboty wyłącznie koni. Dawniej jednak, co pamiętają jeszcze starzy gospodarze, „robiło się“ nieraz krowami lub wołami, które zaprzęgano w jarzma. Z podanego opisu można wnosić, że były to jarzma typu podgardlicowego.

Ponieważ niektórzy gospodarze mieszkają zdała od mostu a posiadają pole z drugiej strony rzeki, używają czasem do wożenia gnoju, snopków i t. p. łodzi (kryp), które zrobione są z desek. Mogą one być dwojakiego rodzaju. U jednych deski zprzodu łodzi schodzą się ze sobą, u drugich zprzodu znajduje się poprzeczna krótka ścianka '(tabl. XIX/.5»—6). Ponieważ Wisłok jest rzeką płytką, nie używa się wioseł; do popychania łódki służy kij.

KULTURA SPOŁECZNA

§ 12. Narodziny dziecka. Niewiele jest zwyczajów, związanych z narodzinami dziecka i jego chrztem; znikają one bardzo szybko. Rodzice dziecka proszą kumów, którzy je mają trzymać do chrztu. Dawniej kuma dawała dziecku płótno lub pieluszki, a także przynosiła ser, masło, bułkę, ciastka i t. p.

Po powrocie z kościoła odbywa się przyjęcie, na którem nieraz bywała muzyka. Podczas przyjęcia śpiewa się piosenkę:

1. Chwyliło się dzieciąteczko, chwytiło,

Chrzesny ojca, chrzesno matkę na buciki prosiło.

Po tej piosence najpierw kumowie a po nich wszyscy goście rzucają na talerz, stojący na stole, pieniądze dla dziecka ,,na buciki“. Niekiedy pieniądze te daje się położnicy do ręki. Wśród śpiewów życzy się dziecku sto lat życia. Zanotowałem następujące pieśni:

2. Moja kumeczko, moja kukułeczko,

Przegadejże do mnie choć jedno słóweczko. Żebyś przemówiła, żebyś przegadała,

Tobyś mnie, kumeczko, kuntentowała.

3. A moja kumeczko, ty się na mnie gniwasz, Ja do ciebie mówię, ty się nie obzywasz.

Na takiej uczcie musi być piwo. — Kumowie podczas przyjęcia dają babce pieniądze.

Jeżeli komuś dzieci nie chowają się, należy nowonarodzone dziecko podawać przez okno, idąc z niem do chrztu i wracając. Ponieważ dziecku grozić może djabeł, kładzie się koło niego (np.

w kołysce) zioła święcone, co chroni je przed zgubnym wpływem szatana. Jeżeli matka raz odłączy dziecko od piersi, a potem powtórnie da mu ssać, dziecko takie będzie urokliwe.

Na kołysce dziecka nie powinien nikt siadać. Zwłaszcza zachlapana dziewczyna może w takim przypadku zaszkodzić dziecku. Jeżeli dziecko z tego powodu zachoruje, należy je kąpać w odwarze płatecznika.

Jeżeli dziecko nie może spać, szukają ,,spania“, uderzając mą-tewką w kąt. Ktoś z domowników pyta: „Czego szukasz?⁴⁴. Uderzający odpowiada: „Dziecięciu spania, żeby spało do świtania44 28).

§ 13. Wesele. Pierwszym krokiem w drodze do ołtarza są zaloty. Chłopiec, który stara się o jakąś dziewczynę i liczy na jej względy, wybiera sobie drużbę i posyła go z wódką do rodziców dziewczyny. Tutaj przedstawia drużba ojcu sprawę, z którą przyszedł, i pije „do niego⁴⁴ wódkę. Jeżeli ojciec dziewczyny zgadza się na małżeństwo, „odpija⁴⁴, jeżeli zaś nie, nie przyjmuje wódki. Zdarza się czasem, że ojciec, zgodziwszy się wtedy, rozmyśli się po pewnym czasie. Wówczas odsyła wódkę, co oznacza cofnięcie danego przyrzeczenia. Podczas tych zalotów drużba omawia z ojcem sprawy majątkowe; ustalają też oni dzień, w którym młodzi pojadą na pacierze.

Tego rodzaju postępowanie nie jest obecnie ściśle przestrzegane. Nieraz tego samego wieczoru przychodzi do domu dziewczyny starający się, a czasem goście zostają zaproszeni i zaczyna się zabawa.

Do pacierzy jadą młodzi zwykle w piątek (tak dawniej) lub w sobotę (obecnie częściej) i dają wtedy na zapowiedzi. Po powrocie z pacierzy odbywa się zabawa, na którą są proszeni goście. Są to t. zw. rękowhuj.

Tymczasem odbywają się przygotowania do wesela. Zwykle na trzy dni przed ślubem młoda i starsza drużka spraszają gości na wesele, chodząc od domu do domu. Odbywa się to w ten sposób, że młoda „chwyta pod nogi⁴⁴ każdego, kto jest w domu; nawet podrostka, jeżeli jest w tej chwili w izbie. Dawniej to zapraszanie miało szerszy zakres, gdyż młoda, idąc, chwytała pod nogi każdego przechodnia („nawet Żyda⁴⁴) i zapraszała go na swoje wesele. Zaproszony kładł rękę na głowę młodej i mówił: „Niech Cię Pan Bóg

2S) Inne szczegóły — por. §§ 19, 20.

błogosławi'⁴. Czasem dawał wtedy młodej pieniądze. Jeżeli ci, którzy mają być zaproszeni, mieszkają daleko, np. w sąsiedniej wsi, młoda z drużką wybiera się tam furą.

W przeddzień wesela, które dawniej zaczynało się zwykle w środę, odbywa się specjalna uroczystość, zwana dobranoc. Na to przyjęcie schodzą się swaci (drużbowie), swaszki (drużki) a niekiedy także sąsiedzi. Idą oni z muzyką do domu panny młodej, gdzie zastają poczęstunek, potem do pana młodego. Śpiewają przy-tem różne pieśni; np.:

1. Dobra nocka, dobra, ale nie każdemu, Jeno pani młodej i panu młodemu.

2. Dobra noc, dobra, Maryś nadobna, Abyś nam zdrowa spała,

Jutro raniuśko i weseluśko Do kościoła się brała.

Nakoniec idą do domu starszej swatki i jej też grają. Otrzymują tutaj również poczęstunek.

Podczas tej „dobranocy⁴⁴ dostają swaci niewielkie pieczywa z pszennej, mąki, szyszki, które (podobnie jak i kołacz) piecze w większej ilości starsza swatka. Każdy drużba, który przyjmie wtedy szyszkę, zobowiązuje się tein przyjść nazajutrz na wesele. Jeżeli zawiedzie, jest to powodem do wielkich wypominań i gniewów.

Na drugi dzień odbywa się wesele, które obecnie trwa 1 — 2 dni (drugi dzień to poprawiny). Dawniej trwało dłużej 4 — 5 dni. Mało warte, w pojęciu ludu, wesele, trwające krótko; mówi to piosenka:

3. Co to za wesele, że go jeno dwa dni,

Żeby było dwie niedzsiele, toby było ładni.

Orszak weselny stanowią: swaci, zwani też drużbami i swaszki (drużki). Specjalną godność posiada starsza swaszka i starszy swat (starosta). Starsza swaszka piecze kołacz i szyszki, ubiera pannę młodą do ślubu, czepi ją. Starszy swat (zwany też starszym drużbą) kieruje calem weselem.

W dzień ślubu rano zbierają się drużbowie i drużki oraz muzyka w domu panny młodej i jadą po starszą swatkę. U niej odbywa się krótkie przyjęcie (jedzenie, picie) a także tańce. Po niedługim czasie biorą swaci dużą płachtę i idą do komory po kołacz.

Kołacz, który zawsze piecze starsza swaszka, jest wielki (dawniej wybierali czeluście z pieca, aby można było do niego włożyć duży kołacz). Jest on przystrojony mirtem, rozmarynem, jabłkiem, orzechami, ciastkami. Wszystko to nazywa się las. Na środku kołacza stoi zrobiony z ciasta strzelec, zwany pietmszkiem: oczy z pieprzu, wąsy, na plecach strzelba. „Pilnuje⁴⁴ on całego lasu. W środku kołacza, w cieście, znajdują się całe jaja.

Drużbowie kładą ten kołacz na płachtę i uroczyście (po czterech trzyma za każdy róg płachtę) wynoszą z komory. Ale drzwi do sieni są „za małe⁴⁴. Biorą więc siekiery, piłę i udają, że wyrębują drzwi. Idzie im to nieprędko, gdyż często śpiewają:

4. Czy szynkarzów niema, że nie dajo piwa, Ani szynkareczki, nie da gorzałeczki ⁴).

Kiedy swaszka domyśli się, o co chodzi, i zaspokoi pragnienie niosących, idą oni dalej, ale przy drugich drzwiach powtarza się to samo. Wreszcie wnoszą kołacz do izby i tu swaszka sprzedaje go starszemu swatowi. Następują długie targi: „A czy za sam las; czy ziemia też⁴⁴, i t. d. Wkońcu swat kupuje; daje swaszce papierek (są to dolary), ale nie „płaci⁴⁴ wszystkiego, tylko daje zadatek. Kołacz wiążą w płachtę, siadają na furę razem ze swaszką i jadą ze śpiewem i muzyką do domu panny młodej, trzymając kołacz w powietrzu, aby się nie połamał. W domu młodej wniesienie kołacza do komory jest podobnie trudne, jak wynoszenie go od swaszki. A więc powtarza się znowu „wyrąbywanie⁴⁴ drzwi, piosenka taka sama, jak poprzednio⁵) i picie wódki. Wreszcie kołacz zostaje umieszczony w komorze. Opiekę nad nim ma sprawować starsza swaszka. Starszy swat zastrzega się, że jeżeli zginie coś z kołacza, będzie ona musiała zwrócić podwójny zadatek.

Tymczasem schodzą się goście zaproszeni, których wita muzyka, i następują przygotowania do wyjazdu do kościoła. Młoda ma na sobie (ubierała ją starsza swaszka): białą spódnicę, koszulę, gorset kolorowy, na głowie kwiatki i wianek mirtowy, korale i wiele wstążek, opadających wtył na plecy. W dzisiejszych czasach najczęściej jest welon przybraniem głowy. Starsza swaszka przystraja drużbów w bukieciki z mirtu, kwiatów i wstążek. Podobny bukiet, jednak większy i z szerszemi wstążkami, posiada przy boku pan młody.

Przed wyjazdem do kościoła przygotowuje się wiechę. Jest to zazwyczaj mały świerczek, przybrany ciastkami, owocami i małemi piórami gęsiemi. Wiechę robi jedna drużka, która się nazywa drużką wiechową.

Bezpośrednio przed wyjazdem do ślubu odbywają się przeprosiny. Zaczyna je pieśń:

5. Przeproś ojca, matusieńke: Cało swojo rodzineńke.

Zwykle wtedy jakiś gospodarz lub gospodyni⁶) staje z bukietem w ręku obok młodych przed rodzicami i przepowiada, t. zn. mówi „przeproszenie⁴⁴ za młodych, a ci tylko „chwytają pod nogi⁴⁴. To przepowiadanie brzmi następująco:

Do was państwo młodzi przemawiam w te głosy,

Aby imię Pańskie brzmiało pod same niebiosy.

Do was zwracam głosy, o przezacni goście,

Wspólnie ze mną Pana Boga o błogosławieństwo proście. Stanęłam ⁶) z błogosławieństwem między tylu ludzi, Niechaj święta Trójca serca zawsze wzbudzi.

W żalu i w troskach zalamiście łzami,

Państwo młodzi i rodzice przed wami. Spojrzyjcie, co wyrosło po mej prawej ręce³²). A któżto powinszuje tej młodej panience.

Was przezacni goście, młode państwo witam, Ładnie kłaniam się i pod nogi chwytam.

W tej chwili młodzi, wśród łez, chwytają trzy razy pod nogi siedzących na ławie rodziców, którzy ich błogosławią. Następnie „prze-praszają“ w podobny sposób wszystkich gości, którzy ich błogosławią, mówiąc: „Niech cię Pan Bóg błogosławi'Tymczasem „przepowiadanie" trwa dalej:

Wszak już nadchodzi szczęśliwa godzina, Błogosławcie rodzice swą córkę i syna.

Oto teraz im życzcie wszystkiego dobrego, Niech ich Bóg błogosławi z nieba wysokiego. Zanim państwo z kościoła wyruszy swe kroki, Oddajcie swym rodzicom wasz ukłon głęboki. Spojrzyj Boże z wysokiego nieba,

Daj wam Boże zdrowia i co tylko potrzeba Wiwant.

Jeżeli młoda jest sierotą, śpiewają wówczas:

6. Czegoś sie ty Marysieńko welonem nakryła,

Wszyscy sie do ciebie ześli, a twej mamusieńki niema. Przyćoie mamusienko z nieba,

Bo cie dziś bardzo potrzeba.

Nie ma kto wesela sprawić,

Do ślubu błogosławić.

Sierotę błogosławi opiekun a pozatem — jak zawsze — wszyscy goście.

to

Następnie muzyka zaczyna grać (czasem śpiewa się jakąś pobożną pieśń) i wszyscy, racząc się wódką, siadają na wozy. Podczas tego drużki śpiewają:

■7. Siadejże nam siadej Józiuniu z nami, Już ci nie pomoże żadne płakanie. Stojo konie, stojo wozy Wyzaprzęgane, wyzaprzęgane.

"²) Trzyma w niej bukiet.

8. „Siadej Marysieńko na wóz, Dajo oie mamusia zamąż. Zamąż, zamąż, za daleki,

Za Jasieńka na wieki”.

9. „Płacze mamusieńka w sieni, Że ji córusieńke wzieni. Niechże ci sie serce kraje,

Że mnie młodo zamąż daje. Młodo, młodo, młodziusiieńko I od siebie daleczeńko”.

który jest długi, drabiniasty, posiada wiele

Na pierwszym wozie siedzeń a zaprzężony jest w cztery konie — siada młoda z druż-kami. Siedzi tu również drużka wiechowa z wiechą. Młodą obsypują na wozie szyszkami, aby miała dużo chłeba. Na drugim wozie siedzi młody z drużbami, dalej — goście. Dawniej drużbowie jechali na koniach.

Kiedy już wszystko gotowe do drogi, ruszają. Podczas jazdy starsza swaszka rzuca z wozu dzieciom szyszki, a drużki śpiewają:

10. A do kościoła jedziemy

Pannę młodo ze sobo wieziemy. Do kościoła do Bożego I do stanu małżeńskiego.

W drodze napotykają różne przeszkody, ślabanty. Przy każdej takiej przeszkodzie (drąg lub powróz wpoprzek drogi) trzeba okupić się wódką. Zwykle młody daje wódkę jednemu z drużbów, a ten raczy nią chłopców, którzy zrobili ślabant. Czasem zdarza się, zwłaszcza gdy ślabant nie jest dość mocny lub jest nieodpowiednio ustawiony, że dobry woźnica przełamie przeszkodę i pojedzie dalej. Jest jednak na to sposób; ślabant musi być tak ustawiony, aby był na wysokości naczelnika, a wówczas koń nie przerwie tak łatwo przeszkody.

nie można jechać dalej, zwłaszcza że

Do ołtarza idą parami; po ślubie tak samo, z tą jedynie różnicą, że młody idzie teraz z młodą. Także do domu wracają oni na jednym wozie; inni siadają tam. gdzie chcą. Po drodze, co zwłaszcza dawniej było częste, wstępują na chwilę do karczmy. Podczas przejazdu przez most staje pierwsza fura, a za nią inne. Okazuje się, że woźnica ,,zgubił” batog (batog ten wpierw zdjął z bicza). Bez bata — rzecz oczywista

każdy woźnica „nie ma“ batoga. Wobec tego zbierają oni datki na bat od wszystkich, którzy siedzą na wozie. Datki te zwą się biczowo {= biczowe), a jeżeli było ono nieskąpe, nie mogli jadący narzekać na powolną jazdę.

Jeśli jednak nie podoba się jazda, śpiewają:

11.

12.

13.

14.

Kędzierzawy woźniczęka Podcinej koniczęta Podcinej, podcinej śmiele,

Niech sie pani młoda, śmieje.

A w konie, woźnico w konie,

Bo nam pani młoda tonie.

My drużeczki jo złapały I młodemy my jo dały.

A nasz woźniczęka łysy,

Wyjadły mu kieszeń myszy Wyjadły mu, wytargały,

Pieniądze mu wyleciały.

Batem konia, batem, tego cisawego,

Niech on se pilnuje gościńca bitego.

Batem konia, batem, niech idzie za tropem Nogo konia, nogo, niech idzie za drogo.

Po przyjeździe do domu nie schodzą zaraz z wozów, tylko śpiewają pieśń 3. i dopiero poczęstowani, wódką wysiadają. Wódką częstuje zwykle sąsiad, zwany domowym. Do domu jedjfiak nie wchodzą jeszcze. Wpierw śpiewają matce, która stara się być w domu wcześniej od weselników. Śpiewają tak:

15.    Moja .mamusienko wydź po nas, wydź po nas,

My cie powitamy a ty nas, a*ty nas.

16.    Otwórz mamusienko wrota,

Bo tu u nas wielka słota.

17.    Wyszła mamusienka w pole,

Gzy nie jedzie dziecię moje.

Jedzie, jedzie dziecie moje,

Nie tak jedno tylko dwoje⁷).

Następnie matka wprowadza młodych do domu a za nimi wchodzą goście.. Jeżeli dzieje się to zbyt powoli, śpiewają czasem:

18. Machem swatkowie, machem,

Nie stójcie tu pod dachem,

Bo się z dachu woda leje,

Nasza pani młoda mdleje.

Przestępuj panno młoda progi I chwytaj wszystkich pod nogi⁸).

Ponieważ nie wszyscy goście byli na ślubie, więc teraz — po powrocie z kościóła — rodzice wyprawiają po nich swatów. Idą oni zwykle parami, po dwóch, niekiedy jednak idzie zapraszać swat i drużka. Zapraszani goszczą ich, a jeżeli drużka, z którą swat idzie zapraszać, jest córką tych właśnie gospodarzy, wpycha nieraz swemu towarzyszowi jakiś smakołyk za pazuchę, co da jej pewną rękojmię, że nie będzie „pietruszkować⁴⁴.

Gości schodzących się wita muzyka i wprowadza ich do domu.

tak, że zostają

Na wiechę, którą wnosi do domu swaszka wiechowa, rzucają się wszyscy i zrywają, co jest na niej zawieszone tylko pióra. Dawniej zrywali swaci część tych piór i wtykali je za kapelusze. Po oberwaniu wiechy następuje taniec z nią: drużka wiechowa tańczy z każdą drużką, trzymając w ręku wiechę. Przed muzyką każda drużka śpiewa piosenkę.

Np.:

19.    Dokoła, dokoła wieszeneńko moja,

Bo ja cie szukała cztery mile pola.

Cztery mile pola, cztery mile lasu,

Bo ja cie szukała⁹ 10), choć nie miałam czasu.

20.    Zieleń sie, zieleń ty zielony krzaczku,

Bo ja cie zdybałam "w lesie na starczaczku 3e).

21.    O moja wieszeńko, ładniem cie ubrała,

Żebyś sie starszemu swacie podobała.

22.    Gdzieżeś nam wieszeńko rosła,

Coś taka piękna urosła.

W lesie między sosenkami,

Teraz nliędzy drużeczkami.

Wkońcu śpiewają:

23.    Neści swasiu wieche, schowej do komory,

Bo się ludzie schodzo, niby na przezory¹¹).

Kiedy drużki skończą tańczyć, chowają wiechę, a swaci starają się ją znaleźć i „skraść“. Jeżeli się im to uda, wiechowa musi dać wódkę; jeżeli zaś nie, muszą swaci w poprawiny odkupić tę wiechę ¹²).

Tymczasem przygotowują przyjęcie. Goście zasiadają do stołów i jedzą: rosół lub barszcz z grzybami, mięso, kaszę pieczoną, kapustę z grochem, kawę, ser, masło, bułki. Podczas jedzenia dokuczają sobie: biją się kapustą, wrzucają ją np. do rosołu i t. p. To, co zostaje, dają dzieciom, a gdy one zjedzą, starszy swat mówi: „Dzieci — pacierz!”. Następnie otwiera drzwi i wyrzuca je, uderzając każde pasem. Teraz już nie wolno wracać dzieciom do izby.

Po pewnym czasie rozpoczynają się tańce. Podczas nich śpiewają wszyscy wiele pieśni, w których nieraz docinają sobie¹³).

Kiedy zbliża się wieczór, młoda tańczy ze starszą drużką a następnie zbiera na biały wieniec. Odbywa się to w ten sposób, że młoda ubiera zapaskę (o ile jej nie miała) i zbiera do niej datki. Chodzi o to, że zapaska „ma dziurę”, więc trzeba sprawić nową. Każdy, kto dał pieniądze, tańczy z młodą i otrzymuje szklankę piwa od swaszki, która chodzi teraz razem z młodą. Niekiedy zbieranie na biały wieniec odbywa się tak, że na stół kładzie się talerz, do którego każdy gość wrzuca pieniądze. Reszta pozostaje bez zmiany. Podczas tego zbierania datków śpiewają:

24.

25.

26.

27.

Dejcie, dejcie nie żałujcie,

Pani młody na wianeczek ofiarujcie.

Panie Boże zapłać, kto na wianek (z) łoży, Niech-że mu Pan Jezus pieniędzy nasporzy. Pieniędzy nasporzy, jak na polu prosa,

Bo ón ¹⁴) nie żałował pani młody grosza.

Uchyć se Marysiu tatusia pod nogi,

Oni ci zapłaco twój wianeczek drogi.

Niema nam tak niema, jak tym bernarczykom, Pieniążki jim ido, jakby woda rzekom.

Gdy zbieranie na biały wieniec już się skończyło, młoda ucieka i chowa się (w domu, oborze, stajni i t. p.) a swaci jej szukają. Jeżeli dobrze się skryje, mają swaci niemało kłopotu z odnalezieniem jej. Dlatego nieraz namawiają dzieci, aby uważały, gdzie młoda się skryje. Kiedy ją znajdą, wkładają jej na szyję wianek z cebuli (są to ,,korale“, a z cebuli, aby płakała, bo los nieraz ją do tego zmusi), opasują powrósłem ze słomy (wiążą) i w koszu wnoszą ją do izby. Tu podrzucają ją do góry i tańczą z nią (przez cały czas jest ona w koszu). Młoda ucieka trzy razy i trzy razy wnoszą ją w ten sposób.

Potem następują pokładziny (zaczepmy). Młoda śpiewa przed

muzyką:

28. Zagrej mi muzyka, ja pude¹⁵) tańcować,

Bo mi obiecuje wianeczek zdymować.

Zagrej mi muzyka jeszcze raz, jeszcze raz,

Bo ja we wianeczku dzisia ostatni raz.

Zagrej mi muzyka, bo ja ide w taniec,

Bo z mojim wianeczkiem będzie dzisia koniec. Zagrej mi muzyka tak, jak ci zaśpiewam,

A ja ci zapłacę, choć pieniędzy nie mam.

Następnie starsza drużka i starsze kobiety prowadzą młodą do komory, gdzie zamykają się i tutaj drużka czepi młodą. W sieni przed komorą gromadzą się drużbowie i drużki i śpiewają:

29.    Jak cie bedo czepić, poźryj do powały, Żeby twoje dzieci czarne oczka miały.

30.    Wyrzucę, wyrzucę wianeczek na strzechę, Pokaże, pokaże, mamusi ucieche.

31.    Wypuście nam cztery krowy z obory,

Abo nam te Kasieneńke z komory.

32.    Wzieniście nam Kasieneńke, ej wzieni, Wynieście nam zbanek piwa do sieni.

33.    A za nasze Marysieńkę, za nasze, Wynieście nam gorzaliny choć flasze.

Czasem młoda z komory odpowiada:

34. Niechże bedzie pochwalony, dawnom tu nie była, .leszczem była we wianeczku, jagem tu chodziła.

Kiedy zaczepiny zbyt długo trwają, zaczynają śpiewać:

35.    Cóżeście za swaszki, coście za dud raszki, Jedna bez spódnice, druga bez zapaski.

36.    Swaszki wy swaszki, coście za dudraszki, Jagbym nie umiała, tobym nie dudrała.

Czasem chcą dokuczyć swaszce inaczej:

37. Nasza pani swasia małe szyszki piekła,

Miała puść (⁼ pójść) do nieba a pudzie do piekła.

Aż wreszcie zniecierpliwieni biją do drzwi, śpiewając:

38.    A otwórzcie kómoreńke otwórzcie,

A naszo panio młodo wypuście.

Wreszcie drzwi się otwierają, młoda wychodzi, a drużki ją witają:

39.    Wziemiście nam Kasieneńke w wianeezku A wypuszczacie w rómbeczku.

nie obcina się ich) dzieli się na dwie części, na-

Młoda jest zaczepiona. Czepi się ją w taki sposób, że włosy (rozplecione

stępnie zakłada się na tył głowy chemyłkę (kółko trzcinowe, owinięte wstążkami) i włosy ,,chemła się“ (owija) dokoła chemyłki w dwie strony. Na to zakłada się czepiec (rzadkie płócienko białe, siwe, zielone i t. p.), który stanowi jakby denko chemyłki. Czepiec dokoła owija się wstążką, a kilka wstążek zwisa z czepca na plecy. Na ramionach posiada młoda rańtuch (Por. tabl. IX, c).

Drużki i drużbowie śpiewają dalej:

40.    Zakukała kukułeczka na kole,

Brzydkoście ją zaczepili na czole.

Zakukała kukułeczka na buku,

Brzydkoście ją zaczepili na uchu.

Zakukała kukułeczka na wiśni,

Brzydkoście ją zaczepili, wtył wisi.

41.    Przybyła nam sąsiadenka, przybyła,

Będziie óna z nami na chleb robiła.

Czasem śpiewa młoda:

42. Moje koleżanki, jak wam nie żal bedzie, Jak sie mój wianeczek poniewierał bedzie. Poniewierał bedzie, popod ławy leżał,

Moje koleżanki, jak wam będzie nie żal.

43.    O mój tatusieńku bedziecie sie smucić,

Kto bedzie podsiewał, jak bedziecie młócić.

44.    A ide ja, ide, moje nóżki w sieni,

A moja mamusiu, bedzie wam przestrzeni. A ide ja ide, nóżki już za progiem,

A moja mamusiu, zostańcie z Bogiem.

¹

) Wiadomość niepewna.

²

) Por. opis wesela.

³

) Rysunek przedstawia przekrój.

⁴

) Pieśni, cytowane w pracy (dla lepszej orjentacji oznaczyłem je liczbami) zbierałem w ten sposób, że albo, słysząc je, zapisywałem, albo otrzymałem ich teksty. Zdając sobie sprawę z ewentualnej wartości ich tekstu dla uwag gwarowych, staram się oddać możliwie dokładnie cechy dialektyczne. W związku z zaznaczonym poprzednio sposobem zbierania pieśni pozostają pewne niekonsekwencje w przedstawianiu cech gwarowych. Uważałem jednak, że lepszą rzeczą jest niezmienianie tekstu otrzymanego. Czasem — niekonsekwencje pozorne. Np. przyrostek stopnia wyższego przysłówków: ,,-ej“ słyszałem raz z „e“ ścieśnionem bez zaniku „j“, raz z zanikiem tej głoski (tak w otrzymanych tekstach). Stąd takie wyrazy: „ładni“ — ładniej (np. pieśń 2.); „pani młody“ obok „pani młodej“. Przyrostek dawnego imiesłowu: -ił, -iła... brzmi w gwarze: -ioł (nawet: -iół.)... Np. ,,trafioł“ = trafił. Dla jasności tekstu nie uwzględniam tej cechy gwarowej, zwracając jednak uwagę na to zjawisko. Podobnie nosówek ścieśnionych, które występują również w lej gwarze, nie oznaczam ze względu na trudności techniczne (brak czcionek). Poza tern por. uwagi odnośne we wstępie.

⁵

)    Piosenka 4).

⁶

)    W Dąbrówkach jest obecnie „specjalistką" do tego jedna gospodyni: od niej dostałem tekst.

⁷

) Istnieją i inne odmiany tej pieśni.

⁸

)    Może jest to dawny ślad witania się młodej ze wszystkimi.

⁹

)    „Chodziłam za tobą,...“

¹⁰

)    Krzaczku.

¹¹

)    Niby na oglądanie, „przyzieranie się“.

Wieś Dąbrówki.

¹²

poprawiny swaci przybijają tę wiechę na szczycie dachu i dlatego muszą ją wtedy odkupić. (Por. dalszy opis wesela).

¹³

*⁹) Pieśni różne, niezwiązane z jakimś specjalnym momentem, śpiewane są teraz lub później podczas tańców, po „zaczepinach". Podaję je przy opisie tamtej części wesela.

¹⁴

⁴⁰) „Że on...“

¹⁵

) Pójdę.

Czasem wyraża młoda niezadowolenie ze stroju:

45. Wylazła, wylazła z pod nalepy żaba,

Przypatrzcie sie ludzie, jaka ze mnie baba.

Niekiedy śpiewają tę pieśń drużki. W drodze do izby i w izbie, przekomarzając się, śpiewają drużki:

4G. Zakukała kukułeczka na kopie,

Co ci było Kasieneńko po chłopie.

Ale drużbowie, stając w obronie młodego, znajdują odpowiedź:

47. Zakukała kukułeczka na grabie,

Go ci było Józieneńku po babie.

Albo drużki:

48.    Myślałaś Marysiu, że cii bedzie lepi,

Prędzy ci sie powróz do pleców przylepi.

49.    Nie będziesz Marysiu wiadrem wody nosić, Bo jo będziesz miała pod oczami dosyć. Nie będziesz Marysiu sama drzewra rąbać, Bo sie bedo kije same o cie łamać.

50.    Chwaliłeś sie Jasiu, że ty masz pałace,

Ty masz chałupine, same podpieracze. Chwaliłeś sie Jasiu, że ty masz pokoje,

Ty masz chałupine, ni w moje, ni w twoje. Chwaliłeś sie Jasiu, że jesteś bogaty,

A ty masz ubranie, same stare łaty.

51.    Wesele siie kończy, bieda sie zaczyna,

Pani młoda płacze, bo wianeczka nie ma.

Mniej więcej w tym czasie¹) przy wtórze muzyki śpiewają wszyscy pieśń o chmielu:

52. Oj chmielu, chmielu, prześliczne⁴*) ziele, Przez ciebie nie bedzie żadne wesele.

Żadne wesele, ani gościny,

Przez ciebie nie bedzie, chmielu jedyny. Żebyś ty chmielu po tyczkach nie laz, Tobyś nie robił z panienek niewiast.

Ale ty chmielu po tyczkach łazisz,

Niejedne dziewczynę z wianeczka zgładzisz. Oj chmielu, chmielu, ty rozkoszniku, Ścigałeś panienki po pasterniku.

Nie ja ich ścigał, same biegały, Rozpuszczałem liście, one zbierały.

Młoda, chodząc po izbie, kuleje. To też gdy ją przedstawiają młodemu, ten jej nie chce. Mówi, że miał inną; inaczej była ubrana, nie kulała. Dlatego młody ucieka i kryje się, a drużki szukają go i przynoszą w koszu. Podobnie jak z młodą powtarza się to trzy razy. Jeżeli młody pochodzi z innej wsi, śpiewają mu niby ze współczuciem:

53. Pocóżeś ty przyszeł przez takie leszczyny, Gzybyś nie znalaz (na Woli⁴⁴) dziewczyny.

Wreszcie okazuje się, że młoda nie jest kulawa i pan młody poznaje w niej swoją żonę.

Po niewielu tańcach zasiadają do stołów i jedzą. Tymczasem domoiay rachuje, ile kosztowały trunki, rozdziela tę kwotę między ilość obecnych gości i — wziąwszy sobie kogoś do pomocy — ściąga z obecnych odpowiednią ilość pieniędzy. Nazywa się to: składko. Każdy płacący dostaje' szklankę piwa. Jeżeli gospodarz jest skąpy, porozumiewa się nieraz z domowym i ten do rachunku, płaconego przez gości, wlicza nietylko trunki, ale i jedzenie.

Po tern przyjęciu tańczą i bawią się do rana. Podczas tańców każdy stara się popisać piosenkami. To też istnieje bardzo wiele pieśni, które śpiewa się podczas tańców na weselu4n).

młodej śpiewają:

Najważniejszą osobą podczas wesela jest młoda i młody. Tm więc jest poświęconych wiele piosenek. I tak

rozkoszne...“

⁴³) „

⁴⁴) Tu wymienia się nazwę wsi, z której młody pochodzi. Pieśń te śpiewają również podczas tańców.

4B) Mogą one być śpiewane albo teraz albo poprzednio podczas tańców po pierwszem przyjęciu.

54.    Nasza pani młoda ładnie sie ubrała,

Bo jaż do Krakowa po stroje jechała.

55.    Nasza pani młoda to bardzo ładniuśka, Bo sie nam ubrała cała na bieluśko.

56.    Nasza pani młoda ładna jak lilija,

Wyszła na podwórze, wiater jo owiewa.

57.    Sąsiedzi, sąsiedzi z pani młody strony, Dejcie-że ji wiana choć po wiązce słomy.

Choć po wiązce słomy, choć po wiązce siana, Bo sie na to wiano nie spómoge sama.

58.    Czegoś Marysieńko w kościele płakała,

Pewnie ci żal było, żeś sie już wydała.

59.    O moja bratowo, dałam ci braciszka,

A tyś mi nie dała mi wódki kieliszka.

Ni wódki kieliszka, ni szklaneczki piwa,

Za co ja ci bede bratowo mówiła.

60.    Nasza Kasieneńko, dużaś nam urosła,

Przyszeł czas na ciebie, żebyś zamąż poszła. Najmilszaś Jasiowii ze wszystkich dzieweczek, On ci dał serduszko, ty jemu wianeczek.

6t. Jedziemy przez góry, jedziemy przez wody,

Nie możemy trafić do ty pani młody.

62.    O moja Marysiu ja cie sie zapytam,

Czy lepi być panno, czy lepi kobito.

63.    Wczora byłaś piękna, jak róża w ogrodzie,

A dzisia-żeś taka, jak lilija w wodzie.

64.    Nie będziesz Zosieńko nigdy drzewa rąbać,

Bo ci sie przez plecy kije bedo łamać.

Nie będziesz Zosieńko nigdy wody nosić,

Bo jo będziesz miała pod oczyma dosyć.

65.    Myślałaś Zosieńko, że ci bedzie lepi,

Nieraz ci sie powróz do pleców przylepi.

por. 48, 49).

(do pieśni 64, 65

66.    Wesele sie kończy, stara baba tańczy,

Bo-by nie wiedziała, czy wesele miała.

Od udzielania rad dowcipnych też się nie powstrzymują:

67.    Naucz sie naucz Maryś gospodarzyć,

Jak masz Jasieńkowi śniadanie uwarzyć.

Sobie uwarz kawy a jemu polewki,

Do roboty nie chodź, niech se szuka dziewki.

Młoda nie pozostaje na szarym końcu i śpiewa także:

68.    Daliście mnie mamo za kogośoie chcieli, Teraz se bedziecie sami z nim siedzieli. Daliście mnie mamo za góry, za lasy,

Żebym nie chodziła do komory waszy.

Ja i stamtąd przyde, ja i stamtąd zajdę,

Z komory zabiere a z obory zajmę.

Z komory zabiere, gdzie tylko co leży,

A z obory zajmę, bo mi sie należy.

Nie pude, nie pude od mamy bez wiana,

Bo mi sie należy krowa i sukmana.

Krowa i sukmana, pięć nitek korali,

Dopiero ja pude od mamusi swoji.

Niekiedy chce dokuczyć mężowi:

69.    Daliście mnie dali za takiego osła

A ja głupia była, tom za niego poszła. Daliście mnie mamo za takiego cicła,

Ni ja z nim do ludzi, ni ja do kościoła. Pudzie do kościoła, pacierza nie umi,

Pude z nim do ludzi, słowa nie przemówi.

(Inna redakcja):

69 a. Daliście mnie mamo za takiego cioła,

Ni ja z nim do karczmy, ni ja do kościoła. Pude z nim do karczmy, stój i koło dźwierzy, Pude do kościoła, nie umi pacierzy.

70. A moja mamusiu bedziecie sie smucić,

Kto bedzie podsiewał, jak bedziecie młócić.

A moja mamusiu bedziecie żałować,

Jak wam na to przydzie kuchareczke chować.

(Por. pieśń 43).

Czasem śpiew przybiera formę dialogu śpiewaczego:

71. Ide ja se ide z rozkoszy na biede,

Jak mi bieda bedzie, do mamusi przyde. Przyde do mamusi i bede płakała,

Pocoś mnie mamusiu w tako biede dała.

Matka odpowiada:

72. Dała ja cie dała, żebyś biedowała, Jageś u mnie była, toś se krzywdowała.

Albo inny dialog:

73. O moja Marysiu, o mój kwiatku róży, Czemuś nie chodziła we wianeczku dłuży. — Jakże było chodzić, kiedy mi nie dali, Gdziem się obróciła, to mnie namawiali.

— Nie było-ci słuchać kawalerski mowy, Było se przytrzymać wianeczek na głowie. — Trzymała ja se oboma rękami,

Jak było przytrzymać przed kawalerami.

Czasem młoda się chwali:

74. Choć ja se niewielka, na gębusi drobna, Ale bedzie ze mnie gospodyni dobra.

A że na weselu dokuczają sobie wzajem, więc młodej niemało się dostanie:

75. Z mojich podkóweczek zegarka nie bedzie,

A z ciebie Marysiu stara baba bedzie.

Z mojich podkóweczek bedzie zegareczek A z ciebie Marysiu — stary kadłubeczek.

7G. Daliście roi, dali takiego tłumoka,

Poszła krowy doić, siadła pod bujoka.

Siadła pod bujoka, wyrżnęła go stołkiem,

Niech cie licho weźnie z takim długim dojkiem.

Niemało piosenek poświęca się młodemu; przeważnie są one uszczypliwe:

77. Starego mi dali, ja starego wole,

Jak mi drzewa braknie, to brodo zapale.

Starego mi dali, ja starym nie gardzę,

Jutro bedzie jarmark, to go wyprowadzę.

Nie dam ani za dwa, nie dam ani za trzy, Postawię w konopiach, niech na wróble patrzy.

Młody odpowiada:

78.    Stary ja se stary, broda moja siwa,

Która za mnie pudzie, bedzie nieszczęśliwa.

79.    Nie wiedziała matka, jak na zięcia wołać, Wróć sie łysy byku, pojedziemy orać.

80.    Co to za wesele, niby jakie czary,

Młoda jak jagoda, a pan młody stary.

Co to za wesele, niby jakie dziwy.

Młoda, jak jagoda, a pan młody krzywy.

81. A ten nasz pan młody nie ogolił brody, Pani młoda ogoliła, reszte świeco opaliła.

Albo:

82.    Świeci sie, świeci na kościele krzyżyk, Pamiętej Jasieńku, coś Kasieńce przyrzek.

83.    A nasz panie młody, dej nam gorzki wody, Będziemy ci śpiewać, twoji pani młody.

84.    Czegoś ty sie Jasiu w kościele tak mienił, Pewnie ci żal było, żeś sie już ożenił.

Jużeś sie ożenił, jużeś sie ucieszył,

Jużeś swoje kawalerkę na płocie zawiesił. Jużeś sie ożenił, już na wieki amen,

Jużeś sie utopił, jak we wodzie kamień.

85.    A ten nasz pan młody, to szuka wygody, Poduszek puchowych i dziewczyny młody.

86.    Chwaliłeś sie Jasiu, że masz cztery konie,

A tam w twojim domu, myszą mysze goni. Chwaliłeś sie Jasiu, że masz dużo owsa,

A ja głupia była, tom za niebie poszła.

87.    Jakżeś sie zalecał, loś mi opowiadał,

Żeś stare żyto nowem poprzykładał.

Jakżeś sie ożenił, to sie odmieniło,

Bo na twojim polu stodoły nie było.

88.    Pocoś ty tu przyszeł blady, nierumiany, Przyszełeś podpierać tu Tamowe ²) ściany, Te Tamowe ściany to z twardego drzewa, Niie takiego-by tu kawalera trzeba.

I młoda nie pozostawi swego męża w spokoju:

89.    Jeszcze jest ta stuła, co ręce wiązała,

A ja nieszczęśliwa, com mu ślubowała.

Wiele pieśni jest poświęconych starszej swaszce i starszemu swatowi. Swaszce śpiewają:

90. Nasza pani swasia nie dała nam piwa,

Niedaleczko rzeczka, to jo utopiwa.

Niedaleczko rzeczka, niedaleko jezior To jo utopiwa, nikt nie bedzie wiedział.

Niedaleczko rzeczka, niedaleczko stawek.

To jo utopiwa z tych wysokich ławek.

91.    Nasza pani swasia stoi i szynkwasa,

Koralików na ni do samego pasa.

92.    Nasza pani swasia ładnie sie ubrała,

Bo jaż do Krakowa (Warszawy) po stroje jechała.

93.    Nasza pani swasia małe (czarne) szyszki piekła, Miała puść do nieba, to pudzie do piekła.

94.

Nasza swasieńka pięć nocki nie spała,

Bo koło kołacza z pociaskiem latała.

W pierszo nockę kołacz piekła,

W drugo nockę szyszki gnietła,

W trzecio nockę ubierała,

W czwarto nockę tańcowała,

I w te piąto spać nie bedzie,

Bo pannę młodo ubierać bedzie.

Odmiana:

94 a. Nasza pani swasia bardzo sfrasowana,

Bo bez cztery nocki nie była wyspana.

W jedno nockę kołacz piekła,

W drugo nockę szyszki gnietła,

W trzecio nockę wieniec pletła,

W czwarto nockę spać nie bedzie,

Pani młodo ubierać bedzie.

Żeby ci sie, swasiu, pszeniczka rodziła, Żebyś tego roku jeszcze swasio była.

U naszy swTasieńki wszystko tam gotowe, Ściany malowane, łóżka purpurowe.

A te starszo drużke posadzić na gruszkę, Swata na jabłoni, niech sie śmieje do ni.

A ta starsza drużka, to ładnie tańcuje, Czy taki, czy siaki, to go wytańcuje.

A u naszy swasie so rybki karasie,

Jak jo jeden kocha, to drugiemu zasie.

U naszy swrasie, u naszy, u naszy,

Wiszo za kominem kiełbasy, kiełbasy.

Ta nasza swasieńka to małego wzrostu, Trza jo wytańcować, bo ma dużo kosztu.

95.

96.

97.

98.

99.

100.

101.

Starszemu swatowi poświęcone są następujące piosenki:

102. Naszemu staroście to fajkę ukradli,

Dobrze mu zrobili, bo na kmiecia padli.

103.    Ten nasz pan starosta bogatego rodu,

Sięgnie do kieszeni, pieniędzy, jak lodu.

Siągnie do kieszeni, nie bedzie rachował,

Opłaci wianeczek, nie bedzie żałował.

104.    A ty starszy swacie — wiem ja cosi na cie,

Ale ci nie powiem, aż sie lepi dowiem.

105.    Naszemu staroście druga broda rośnie,

Szyszki mu sie nie udały, wystrzelał na moście.

Poza tern bardzo wiele pieśni śpiewają drużbowie i drużki, docinając sobie nawzajem:

106.    Oj, te nasze drużeczki najadły sie sieczki,

Porosły im brzuchy, jak kapuśne beczki.

107.    A z tych naszych dziewek postawiłby chlewek,

Jeszcze-by zostało Bogu na budynek.

Bogu na budynek, kawalerom kuźnia I jeszcze zostaje jedna dziewka luźna.

108.    Te nasze dziewczęta bogato sie majo Po jednej sukience do kościoła majo.

Trzy razy dokoła wstążko obszywana,

Bardzi brudem śmierdzi, siedem lat nieprana.

109.    Te nasze drużeczki bardzo sie panoszo,

Przyjdzie sobocieńka, Żydom wodę noszo.

Jak przyjdzie niedziela, to im w piecach pało,

Zato im Żydzi stare jupy dajo.

110.    Te nasze drużeczki najadły się krupek,

Poszły na gościniec lakierować słupy.

111.    Te nasze drużeczki to nie umio śpiewać,

Z lakierni drużkami to nie warta bywać.

A drużki odpowiadają:

112.    Gębusie nam nie żal i nuteńke mamy,

A co wam do tego, czemu nie śpiewamy³).

Drużbom jednak dostaje się jeszcze więcej:

113.    Nie chce ja cie, nie chce, osmolony swacie, Czapki nie masz, łeb ci wyłaz,

Trzeba robić na cie.

114.    Te dąbroskie swaty nie znajo roboty,

Tylko za drużkami przeskakujo płoty.

115.    Z tamty strony wody jedzie drużba młody, Dejcie mu gorzałki, niech nie pije wody.

116.    Te nasze swatkowie bardzo sie panoszo, Rzepiane zegarki po kieszeniach noszo.

Odmiana:

116 a. Bo zamiast zegarków, to cebule noszo.

A nasze swatkowie to sie postawiły,

Kupiły gorzałki, to same wypiły.

Swatowie, swatowie, cóżeście za swacia, Jeden w kącie drzemie, drugi kury maca.

Te nasze swatkowie to nie umio śpiewać,

Z takimi swatami to lepi nie bywać,

To lepi nie bywać, lepi nie zawadzać,

Lepi na tern miejscu wierzby ponasadzać.

Co to za swatkowie, co nic nie śpiewaj o, Przynieście jim słomy, to se polegajo. Przynieście jim słomy, przynieście jim siana, To se polegajo do samego rana.

Te nasze swatowie to nic nie hulajo,

Dejcie im kapusty to se pofrygajo.

Te nasze swatkowie wszyscy so ladaco,

Nie majo drużeczek ni za co, ni za co.

Swatkowie, swatkowie, czemu nie śpiewacie, Czy wam gęby szkoda, czy nuty nie macie.

Naszemu drużbowi czapeczkę ukradli,

Dobrze mu zrobili, na bogacza padli. Naszemu drużbowi stała sie przygoda,

Poszeł na wesele, urosła mu broda.

A ten nasz drużba to sie ładnie śmieje,

On nam da gorzałki, nikt sie nie spodzieje.

Drużeczki tańeujo, drużeczki se płaco, Swatkowie nie bedo, bo nie majo za co.

A te nasze swacia bogato sie majo,

Jeden u drugiego spodni pożyczajo.

Spodni pożyczajo, biały kamizelki,

Idzie do dziewczyny zdaje sie pan wielki. Zegarek z kartofla w kieszeni zrobiony,

I to nie jest jego, tylko pożyczony⁴⁸).

Kto sie go zapyta, która jest godzina,

117.

118.

119.

120.

121.

122.

123.

124.

125.

126.

⁴⁸) „...ukradziony".

On mu odpowiada Chusteczka w kieszeni siedem lat nieprana, I to nie jest jego, tylko pożyczana.

urwana sprężyna.

127. Tańcowałby drużba, ale mała izba,

Żeby piec wyjeni, byłoby przestrzeni.

Niektóre piosenki zwracają się do muzykantów:

128.    Zagrej mi muzyka bez nogę, bez nogę, Bo ja se kawaler, potańcować mogę.

129.    Muzykancia grejcie, nic sie nie starejcie, So pieniążki w kasie, to ich pobierejcie. Muzykancia grajo, nic sie nie starajo,

So pieniążki w kasie, to ich pobierajo.

130.    Muzyka z patyka, basista z krężela, Jeszczem nie widziała takiego wesela.

131.    Zagrej mi muzyka, nie żałuj se smyka,

Ja se nie żałuje na nodze bucika.

132.    Nasz basisto lepi basuj,

Na panny śie nie zapatruj,

Nasz basisto basuj, basuj,

Zarobisz se babie na sól.

Prócz tego jest wiele piosenek o weselu i t. d.

133. Pozierajo ludzie przez wysokie bramy,

Jak wesele jedzie Kasieńki kochany.

Pozierajo ludzie przez wysokie płoty,

Jak wesele jedzie Kasieńki sieroty.

134.

Jedziemy, jedziemy, gdzie sie podziejemy,

U pani młody tańcować będziemy.

135.

Wesele, wesele, ale nie każdemu,

Tylko pani młodej i panu młodemu.

Wesele, wesele, jutro poprawiny,

Jak da Pan Bóg zdrowie, przyjdziemy na chrzciny.

136.    Dzisia, chłopcy, dzisia, dziś uciecha nasza,

Jutro pojedziemy po sagi do łasa.

Dzisia, chłopcy, dzisia, dziś nam pozwolili,

Jutro nie będziemy, boby nas wybili.

137.    Wesele sie kończy, bieda sie zaczyna,

Pani młoda płacze, a pan młody śpiewa.

138.    Swatem-ci ja swatem, na weselu na tern.

Na drugim nie bede, bo sie żenił bede.

139.    Swaszka-ci ja swaszka pod zapasko flaszka,

Jak flaszkę widzicie, swaszko mi mówicie.

140.    Bóg zapłać wam muzykancia za to piękne granie, I tobie Maryniu za to tańcowanie.

Jest wiele pieśni wesołych, uszczypliwych nieraz:

141.    Panie Boże zapłać całemu domowi I kurze na górze, na piecu kotowi.

142.    Wesele, wesele, jak dziadoski obiad,

Ja se chłopiec mądry, bom se w domu podjad.

Znajdzie się i satyra na przyjaźń:

143.    Kumy my se kumy, pokumalimy sie,

Wlazła kura w proso, pogniewa limy sie.

144.    Wesele sie kończy, stara baba tańczy, Przypatrzcie sie młodzi, jak ji tyłek chodzi.

145.    Chodź Kaśka tańcować, boś dała pieroga, Maryna siedź w kącie, bo cie boli noga.

146.    Dali chłopcy w taniec, niech pary nie stojo, Niech sie stare baby do tańca nie strojo.

Do tańca nie strojo, czołami nie świeco, Niech ido do domu, bo jim dzieci krzyczo.

Pamiętają i o woźnicy:

147.    A nasz woźniczyka bedzie rós, bedzie rós,

Bo nas do kościoła dobrze wióz, dobrze wióz.

148.    Kto bedzie tańcował, woźnica, woźnica,

Bo nabrał pieniędzy od bicza, od bicza.

Kiedy pod wpływem alkoholu rozwiążą się języki, można nieraz słyszeć zupełnie niedwuznaczne piosenki:

149.    Dziękuje ci Maniu za takie śpiewanie,

Pocałuj psa w .... jaż mu ogon stanie.

150.    Prosili mnie na wesele, tom poszed,

Wsadzili mnie gołą .... na oset,

Kazali mi na wesele pozierać,

Ja se musiał oset z .... wydzierać.

Odmiana:

Kazali mi z panno młodo tańcować, Ja se musiał oset z .... wyjmować.

151.    A pocoś ty stary na wesele przylaz,

Portki ci opadły, ołówek ci wyłaz.

W dawnych czasach trwało wesele dłużej, niż obecnie. W drugi dzień schodzili się drużbowie i drużki, krewni i bliżsi znajomi; dzień spędzano na zabawie i tańcach. Niekiedy przedłużało się wesele i na dzień trzeci.

W sobotę lub w niedzielę odbywały się poprawiny. Jedno było charakterystyczne: część trunków dawał ojciec młodej, na część zaś składali się swaci. Podczas tańców i zabaw śpiewają:

152.    Już to nie wesele, tylko poprawiny,

Już to nie panienka, tylko gospodyni.

Już to nie wesele, tylko poprawiny,

Jak da Pan Bóg zdrowia, przyjdziemy na chrzciny.

Poza temi specjalnemi pieśniami śpiewają różne inne, podobne do przytoczonycli poprzednio, lub niektóre z nich.

Dalszym ciągiem obrzędów weselnych jest dzielenie się kołaczem. Gdy słońce zachodzi, idą swaci do komory z płachtą, na której wynoszą kołacz — znowu bijąc w drzwi i udając, że nie może on się zmieścić. Kołacz ten kładą na stole, za którym siedzi starsza swaszka. Do stołu podchodzi starszy swat i stwierdza, że z kołacza poginęły różne rzeczy. Wobec tego, że odpowiedzialna jest zato swaszka (ponieważ miała pilnować), żąda swat zwrócenia podwójnego zadatku. Swaszka dziwi się: przecież nic nie zostało naruszone. Ale swaci wynajdują: ,,tu brak drzewa, tu..." Zaczynają się targi i wreszcie swaszka sprzedaje kołacz za niższą cenę, niż przedtem ugodzono się (co wynosiło np. 200 dolarów). Kiedy starszy swat zapłaci (daje jakiś papierek), pytają, czy można .,las rąbać", a gdy otrzymują pozwolenie, wszyscy rzucają się na kołacz i biorą ozdoby, znajdujące się na wierzchu. Kiedy „las“ już jest „wyrą-banv“, starszy swat kraje kołacz i daje każdemu po kawałku, mówiąc: ,,Proszę skosztować". Pierwszy kawałek dostaje starsza swaszka, skrawek — muzykanci. Podczas robienia kołacza włożyła swaszka do środka, do ciasta, surowe jaje. Teraz starszy swat stara się tak krajać kołacz, by tego jaja nie przeciąć. Jeżeli się to stanie, swaszka ,,stawia" kwartę wódki, jeżeli nie — wódkę stawia starszy swat.

W dalszym ciągu przystępują do wystawiania wiechy. Jeżeli po schowaniu wiechy w pierwszy dzień wesela udało się swatom wykraść ją, teraz drużki ją wykupują, płacąc wódką; jeżeli swaci nie wykradli, muszą teraz ,,wykupić“ wiechę od swaszek i zaczynają się tańce. Najpierw tańczy, trzymając w ręku wiechę, swaszka wiechowa ze starszym drużbą, następnie oddają wiechę drugiej parze i tak tańczą parami swaci i swaszki. Następnie starszy swat bierze wiechę i wychodzi z domu a za nim idzie cały orszak weselny. Przystawiają do dachu drabinę; starszy swat (czasem kilku swatów) wspina się z wiechą na szczyt dachu i wbija ją w słomianą strzechę na narożniku kalenicy od strony południowej (wiechy nie przybija się gwoździem). Tymczasem imii śpiewają:

153. Na dach, wieszeńko na dach.

Bo już nasza Marysia u sąsiada.

Na dach nam wieszeńke wzieni,

Marysia już gospodyni.

Śpiewają też pieśń 21.

Jednak swat, przytwierdzający wiechę, domaga się wódki. Targowanie się o wódkę odbyło się jeszcze przed wystawieniem wiechy, w izbie. Jeżeli ta cała sprawa nie szła po myśli swata, zaczynał niszczyć wiechę, a sprawca wesela, t. j. ojciec młodej, musiał się zgodzić. Kiedy obiecanej wódki nie dają zaraz, swat, znajdujący się na dachu, rzuca zgóry koźliny a czasem i cegły z komina. Wreszcie dostaje wódkę; pije ją, podlewa wódką wiechę, żeby rosła (lub udaje, że to robi) i śpiewa:

154.    To ze świerka, nie ze sośnie,

Posadziłem, niech se rośnie.

W stronę pary młodej rzuca pytanie: „Wiele chcecie dzieci?“ i na gałązkach wiechy zawiązuje tyle guzów, ile chcą mieć dzieci. Dodać przy tern nie zawadzi.

Wreszcie śpiewają:

155.    Z dachu, swatkowie, z dachu,

Nie róbcie drużeczkom strachu.

schodzą z dachu, wszyscy udają się do

Swat — względnie swaci izby i bawią się dalej. Podczas przytwierdzania wiechy swaci daw

niej strzelali.

W dawnych czasach dalszy ciąg zabawy niezawsze odbywał się w domu młodej. Czasem ojciec jej wołał starszego swata i mówił mu, że daje tyle wódki, tyle piwa i t. d. Drużbowie zabierali to (sami jeszcze dokupywali) i szli z drużkami albo na boisko do stodoły, albo do sąsiada i tu się bawili, jak długo chcieli. W domu zostawali tylko starsi gospodarze.

W czasach dzisiejszych redukuje się wesele zazwyczaj do dwóch dni. W takim przypadku poprawiny i zwyczaje, z niemi związane, są w drugi dzień wesela. Rzadko odkłada się poprawiny do niedzieli.

Z powodu ciężkich warunków materjalnych coraz częściej wesele odbywa się w ciągu jednego dnia. W związku z tern wszystkie obrzędy weselne mieszczą się na przestrzeni jednego dnia. Zresztą wiele tych zwyczajów zanika już obecnie.

§ 14. Pogrzeb. Śmierć mogą przepowiadać sny. A więc ktoś umrze, jeżeli się śni koń siwy, albo to, że wypadają zęby lub odpo-dają podeszwy od bucików. Śmierć wróży także biały kot, który „czepia się“ domowników, wycie psa, rechotanie żaby w sieni lub krakanie wrony nad kimś. Nadto — jeżeli ktoś widzi idącą do domu, w którym jest chory, babę z poduszką na rękach, mówią, że ten chory umrze.

Kiedy ktoś kona, zdejmują go z łóżka i kładą na równej słomie, aby miał lekki skon. Do ręki dają mu palącą się gromnicę. Słomy, na której umierający leżał, nie używa się, a zwłaszcza nie wolno jej użyć dla bydła. Szkodziłaby ona głównie krowom cielnym; bydło nie „darzyłoby sie“. Wierzą, że na tej słomie pokutuje dusza. Zazwyczaj po pogrzebie pali się tę słomę.

Jeżeli konającego odwróci się głową tam, gdzie były jego nogi, męczy się i długo kona. Dopiero kiedy się go odwróci, zaraz umrze, nie męcząc się.

Trupa myje się, ubiera w nowe odzienie i kładzie na ławie — na środku izb}⁷. Jeżeli dom posiada tylko jedną izbę, ciało zmarłego leży czasem w sieni lub w stodole na boisku. Odzieży, w której ktoś umarł, nie wolno używać, zwykle pali się ją lub wrzuca do rzeki. Umarły leży w trumnie. Część wiór, powstałych z heblowania desek na trumnę, kładzie się umarłemu pod głowę, część ich natomiast rzuca się w pewnem oddaleniu od domu (np. na drodze). Każdy przechodzień, zobaczywszy wióra, wie, że ktoś umarł, więc odmawia „Wieczne odpoczywanie”.

Kiedy trup leży w domu, zatrzymuje się zegar i zasłania lustra. Dokoła zmarłego świecą się świeczki. Na noc schodzą się sąsiedzi i znajomi i śpiewają przy zmarłym różaniec.

nogami

Lękanie się zmarłego jest częste, to też kto chce tego uniknąć, powinien chwycić umarłego za mały palec, a nie hędzie się go bał.

O pogrzebie zawiadamia się w następujący sposób. Najmuje się chłopca, który chodzi od domu do domu i uderza laską w drzwi. (Do środka nie wchodzi). Kiedy ktoś z domowników wyjdzie, chłopiec mówi: „(nazwisko gospodarza względnie „głowy rodziny“)... prosi na pogrzeb. — ...dnia, o godzinie...“

W dniu pogrzebu wjrnosi się trumnę ze zmarłym

naprzód. Trumną uderza się na pożegnanie trzy razy każdy próg, przez który się przechodzi, i odmawia się przy tern „Wieczne od-poczywanie“. Następnie trumnę kładzie się na wozie wyścielonym słomą i wiezie się do kościoła i na cmentarz. Tutaj każdy rzuca trzy grudki ziemi na trumnę w chwili zakopywania jej.

Po powrocie z pogrzebu wietrzą mieszkanie i okadzają je jałowcem lub ziołami, święconemi na Zielną (głównie rozchodni-kiem), a następnie odbywa się przyjęcie dla uczestników pogrzebu. Częstuje się ich Chlebem z solą i piwem. Po pewnym czasie ktoś z rodziny zmarłego (wymowny) dziękuje gościom za odprowadzenie zmarłego na cmentarz, poczem goście rozchodzą się. Dalej bierze udział w przyjęciu ściślejsze grono: krewni zmarłego i ci, którzy nieśli trumnę albo w inny sposób wiele pomogli przy pogrzebie. Podczas jedzenia i picia śpiewają pieśni pobożne. Przyjęcie to zwie się konselacja.

Za przywiezienie księdza do chorego nie biorą nigdy zapłaty.

Jeżeli umrze małe dziecko, chowają je w tern lub w takiem samem odzieniu, w jakiem chrzciło się je. Na cmentarz niosą trumnę dziewczęta lub dzieci.

W chwili śmierci człowieka spada „jego“ gwiazda. Stąd też, ilekroć ktoś zobaczy gwiazdkę spadającą, odmawia „Wieczne od-poczywanie“.

§ 15. Zwyczaje domowe, towarzyskie i społeczne. Różne zwyczaje domowe prawie zupełnie zanikły. W związku z budową domu utrzymał się następujący zwyczaj. Kiedy na zrębie staną już krokwie, robotnicy ucinają w lesie „choinę“ (wogóle jakieś drzewko szpilkowe), stroją je bibułkami i przybijają do ostatniej krokwi. Wtedy gospodarz musi im dać wódki. Nazywa się to wiechowe. Przystępując do dalszej roboty, zdejmują tę wiechę.

Jeżeli idzie o życie towarzyskie, należy wpierw wspomnieć o formach witania się. Witają się w następujący sposób: „Jak sie

masz? Jak sie macie? Co-ta porabiacie? Co-ta słychać u was? Jak sie macie kumie? Coście-ta słyszeli? Zdrowiście-ta? Skąd-żeście?" i t. p. i zaczynają dopiero rozmowę. Na powitanie nie podają sobie zazwyczaj ręki; dopiero rozchodząc się, żegnają się czasem przez podanie ręki. Kiedy idą do kościoła a spotykają znajomego, prawie zawsze muszą się do siebie odezwać. Jeżeli np. idą w przeciwne strony, jeden mówi: „Wróćcie sie, pudziemy razem". Zagadnięty, jeżeli idzie do kościoła, odpowiada: ,,Jaż późni"; jeżeli zaś wraca on już z kościoła, mówi: „Ja już sie wrócił" i t. p.

Pracującym mówi się: „Dej Boże szczęście!" (Odpowiedź: „Dej, Panie Boże!").

Kiedy dawniej wprowadzał gospodarz do domu gościa, wchodził pierwszy i zapraszał gościa, mówiąc: „No to chodźcie do izby". „Chodźcie dali". A potem: „Siędźcie se" i zaczynali rozmowę. Obecnie coraz częściej wpuszcza się gościa pierwszego.

Najczęstszą formą życia towarzyskiego są zebrania. W niedzielę i święta, a w zimie nieraz i w powszedni dzień — schodzą się grupami (starsi i młodzi) w pewnych domach i tu opowiadają sobie różne „bajdy", rozmawiają o różnych wypadkach, o polityce,, grają w karty, młodsi bawią się z dziewczętami. Zebrania te nazywają się schadzki. W czasie zapustów urządzają chłopcy w różnych domach „muzyki" i bawią się, jedząc i pijąc. Starsi gospodarze zbierają się nieraz w karczmie i tu rozprawiają.

Specjalny charakter posiadają zebrania się na noc znajomych w tym domu, w którym ktoś umarł, i śpiewanie przez noc różańca. Określają to: „Tde na różaniec"⁴).

Odrębną grupę stanowią zebrania, pozostające w związku z pracą na roli. Jest to niekiedy pewnego rodzaju praca wymienna. A więc krewni pomagają sobie —- nieraz bezinteresownie — w pracy na roli, zwłaszcza przy żniwach. Ci, którzy posiadają mało pola, idą podczas żniw pomagać tym, którzy mają więcej pracy przy zbiorach. Zato ci znowu, bogatsi, pomogą w jesieni lub 'osnę przy uprawie poła; zaorzą, zbronują i t. d., co jest szczególnie ważne dla tych, którzy nie posiadają własnego konia. Ta pomoc przy żniwach nazywa się „chodzeniem na odrobek". Także podczas przygotowywania kapusty do kiszenia schodzą się i pomagają obierać, szatkować i t. d. Podczas tej pracy śpiewają, opowiadają-

Domownicy urządzają zato przyjęcie lub idą pomagać w podobnej pracy.

karczma nie jest jedy-nem i najważniejszem miejscem zebrań, dawniej było inaczej. Tutaj odbywały się wszystkie ważniejsze zebrania. Wstęp do

Jeżeli obecnie — z powodu kryzysu

karczmy mieli tylko gospodarze; nie wolno było tu wchodzić (zwłaszcza podczas zebrań) kobietom i „młodzikom⁴⁴. Rej wodził w karczmie wójt. Miał on prawo wybić pasem „młodzika⁴⁴ i wyrzucić go z karczmy. Zresztą młodzież i czasu nie miała: musiała wieczorami mleć mąkę w żarnach, tłuc w stępie, prząść i t. p.

Na tych zebraniach w karczmie rozprawiano o urodzaju, uprawie roli, o różnych wypadkach w gminie i t. d. Aby nie wracać do roli karczmy w życiu Dąbrowiań, należy wspomnieć jeszcze o załatwianiu spraw gminnych i wyroków. Kiedy dawniej ktoś z gminy popełnił jakieś przestępstwo, wójt zwoływał do karczmy przysięgłych (asesorów) i tutaj sądził winnego. Karą była zwykle chłosta, a wykonywał ją na miejscu posłuszny, bijąc skazanego prętami lub laską.

W karczmie łagodzono spory; tutaj godzono się i waśniono nieraz. Bo przecież podczas tych zebrań pito niemało. Nieraz przez dwa dni bez przerwy, zwłaszcza gdy spory przedłużały się.

Obecnie rola karczmy w życiu towarzyskiem i społecznem zmniejszyła się bardzo.

Zapraszanie do tańca odbywa się nieraz tak, że chłopiec podchodzi do „upatrzonej⁴⁴ dziewczyny, bierze ją za rękę i tańczy. Po skończeniu puszcza ją, nie odprowadzając. Obecnie jednak coraz częściej przenikają już „salonowe zwyczaje⁴⁴ w tym względzie.

§ 16. Zwyczaje doroczne. Bardzo wiele zwyczajów istnieje w okresie Bożego Narodzenia. Podobnie jak rolnik nie robi nic — a raczej niewiele — w okresie zimowym w polu i niejako zbiera siły do pracy późniejszej, tak i pole odpoczywa wtedy. A nawet musi odpoczywać. Dlatego od początku adwentu nie wolno nic robić w polu. W dzień wilji wywozili dawniej gospodarze w pole trzy kupki nawozu, jako ,,kotendę“.

Kiedy zbliża się wieczór wigilijny, przygotowują wieczerzę, zwaną jx>śnikicm. Na stół kładą opłatek, następnie rozścielają siano, sypią ziarna zboża i przykrywają stół płachtą. Siano rozścielają też pod stołem. U powały, na tragarzu, zawieszają paj<[ki. W kątach izby stawiają snopy różnego zboża (żyto, pszenica, owies, jęczmień,, proso).

Kiedy zabłyśnie pierwsza gwiazda, przystępują do wieczerzy. Nim zaczną jeść, modlą się a następnie gospodarz obdziela wszystkich opłatkiem. Na wieczerzę składają się następujące potrawy: barszcz z grzybami i ziemniakami, kasza jaglana ze śliwkami, groch z kapustą, kluski z mlekiem, pierogi, czasem „pampuchy⁴⁴. Omastą jest olej.

Po wieczerzy przynosi gospodarz słomę i rozściela ją na podłodze izby. Następnie wybiera równe źdźbła słomy i rzuca je w szpary ściany, za obraz lub za tragarz. Z tego, ile słomek zatrzyma się, wróżą, ile zbierze kóp zboża ⁵⁰). Nazywa się to stawiać kopy.

Słomą, rozścieloną na podłodze, dzieci wiążą się i przewracają się po ziemi, stawiają koziołki i t. d. Nieraz wieczorem przychodzą chłopcy i wiążą dziewczęta. To wszystko trwa do Szczepana. Słoma leży na ziemi również do św. Szczepana i dotąd też wszyscy śpią na niej.

koło znajdzie się nieraz na dachu, przód wozu

W noc wigilijną wyrządzają sobie nawzajem przeróżne psoty. Zwłaszcza w drodze na pasterkę. Nazywają to: robić szczęście. A więc wyciągają wozy, czasem rozbierają je na części i roznoszą w różne miejsca

dyszlem w kominie; wrota wynoszą na drogę, rozrywają płoty i ustawiają je wpoprzek drogi, robią „ślabanty⁴⁴ i t. p.

Na pasterkę idą z pałkami. Po powrocie z kościoła biją niemi drzewa owocowe, by rodziły. Idąc na pasterkę, biorą także główkę maku. Kiedy ksiądz podczas nabożeństwa kropi ludzi, nadstawiają makówki, aby je poświęcić. Gdy wrócą do domu, wysypują mak w sadzie, aby urodziło się tyle owoców, ile jest ziarenek maku.

W dzień św. Szczepana — skoro świt — dziewczęta sprzątają słomę, rozłożoną na podłodze we wilję. Starają się zrobić to możliwie najwcześniej, gdyż rano chodzą po domach (zwłaszcza tych. w których są dziewczęta) chłopcy, ubrani w kożuchy, czapy, z cepami a czasem i z miotłami w ręku i gdzie zastaną nieposprzą-taną izbę, zbierają słomę i zamiatają. Jeżeli zastaną dziewczynę

r.°j Wierzeń i wróżb, związanych ze zwyczajami dorocznemi, nie omawiam tutaj lub tylko o nich wspominam. Znajdują się one w odpowiednich rozdziałach kultury duchowej.

śpiącą, wynoszą ją z siennikiem (w tym okresie śpią na podłodze — czasem na siennikach) i wtedy sprzątają. Dziewczyna musi im zato dać wódki. Chłopców tych nazywają drabami lub śmieciarzami. Ze słomy zebranej robią powrósła i obwiązują niemi drzewa,

fC

!>

1/

,3

T77:

K\

iks Ił

\n

!g\

—IIWBkjM

IMJJf“*

m    '<*?*,. $A M

lii Pi

L: 1/.'. )

«§

-toi-a

mh

11#

Jł>

lii

70

.2®

tff

w

Rpfjlp

ms

pffi

1/V

',/

7>-,/7%

Ml

[/

fi

V,

iSTi

■=5—

g:f<

tSK

iH

Ryc. 12. Draby. (Rys. Wanda Baczyńska).

aby nie umarzły. Resztę słomy palą w ogrodzie, co ma chronić drzewa przed owadami.

W dniu św. Szczepana bydło dostaje kolendę. A więc snopy zboża, które stały w kątach izby, młóci się i ziarno chowa się do siewu, słomę zaś daje się bydłu. Dostaje ono nadto siano, które było na stole, oraz opłatek, leżący na stole pod tern sianem. I tak: opłatek wkładają między dwie kromki chleba i dopiero wtedy podają bydlęciu. Siano ze stołu dają krowom, zaś koniom z pod stołu, a to dlatego, że pewnego razu koń nie chciał przewieźć Pana

Jezusa przez wodę⁵¹). Ziarno ze stołu dają kurom również jako kolertdę.

W tym dniu w kościele święcą owies, łubin, bób, groch, wykę, żyto, pszenicę i później biją się tern na pamiątkę ukamienowania św. Szczepana.

Bardzo charakterystycznym zwyczajem w dniu Nowego Roku jest chodzenie po szczodrakach. Po szczodrakach chodzą albo mali chłopcy bez specjalnego przebrania, jedynie przepasani słomą, (t. zw. szczodraki), albo więksi chłopcy (draby) (ryc. 12). Są oni poprzebierani: na twarzach mają maski z płótna, do którego są przyczepione wąsy i broda z przędziwa, albo maski z kawałka kożucha. Ubrani są albo w kurtkę lub płaszcz, odwrócony na lewą stronę (1, 3), albo w kożuch, włosem nawierzch (2). Spodnie mają zwykłe, choć czasem można spotkać spodnie z cielęcej skóry (3). Zawsze są przepasani powrósłem Słomianem, którem też niekiedy mają przewiązane spodnie (1) lub plecy nakrzyż. Prócz powróseł słomianych inną cechą charakterystyczną ich stroju jest okrycie głowy. Może być ono rozmaite. W zwykły stary kapelusz zatyka się gałązki drzewa szpilkowego, przewiązane wstążkami papierowemi. Najczęściej jednak posiadają specjalnie zrobione okrycie głowy ze słomy (2), w które niekiedy także wkłada się gałązki drzewa szpilkowego z papierowemi wstążkami (3). Ta czapka ze słomy może być czasem zrobiona z plecionego warkocza (ryc. 13), przyczem z wierzchołka zwisa wygięty w ,,s“ warkocz. Niekiedy są takie cztery warkocze umocowane nakrzyż. W ręku ma ,,drab“ kij (ryc. 12/1), do którego bardzo często przymocowany jest warkocz ze słomy, zwany pytą (2, 3). Idąc drogą, nieraz uderzają tą ,,pytą“ przechodniów. Czasem można spotkać draba ze ,,strzelbą “ drewnianą, owiniętą słomą (ryc. 12/3).

Chłopiec (czasem jest ich dwóch) wchodzi do chaty i mówi:

Na szczęście, na zdrowie, na ten Nowy Rok,

Żeby sie wam rodziła pszeniczka i groch I żytko i wszytko i proso Żebyście nie chodzili boso.

Ziemniaki jak pniaki, kapusta jak przetaki,

Bób, żeby nie był głód, siano, żebyście stajali rano, Reczka, żeby była napełniona torbeezka,

r>1) Por. 8 23. Opowieści (opowieść 35).

Owies jak las, żeby sie wam konik pas,

Tatarka, żeby się wam udała dobra kucharka.

Powiadali nam, żeście piekli szczodraki-bochniaki,

Nie dacie szczodraków, dejcie chleba krom,

Zapłaci wam Pan Jezus i święty Jan.

Podczas pobytu w izbie robią różne psoty, biją domowników ,,pytą“ i Ł p. Dawniej każda gospodyni przygotowywała na Nowy Rok szczodrctki, t. j. niewielkie pieczywa z białej mąki. Szczodraki le-

'))

li

wsm

Ryc. 13. Czapka draba. (Rys. W. Baczyńska).

żały w nieckach i chłopcy brali je stamtąd. Obecnie częściej dostają mąkę, zboże lub t. p., poczem wychodzą. Jeżeli niczego nie dostaną, zdarza się, że wychodzą, mówiąc:

Jakżeście nie spiekli, żebyście sie wściekli.

Zwyczaj chodzenia po szczodrakach jest powszechny w całej okolicy. Nieraz w przebraniu przechodzą chłopcy od wsi do wsi, a nawet w wielkiej ilości przychodzą z okolicznych wsi do Łańcuta. Ponieważ jednak tego trochę się wstydzą i nigdy nie odkrywają twarzy, więc trudno jest ustalić, skąd pochodzi dany drab. Ryc. 12 przedstawia drabów, widzianych w Dąbrówkach, którzy jednak mogli pochodzić także z najbliższej okolicy. W każdym razie u wszystkich drabówr powtarzają się charakterystyczne cechy: odzienie, przewiązanie powrósłem Słomianem, ,,pvta“ i omówione poprzednio nakrycie głowy.

W dniu Trzech Króli święcą kadzidło i kredę. Po p wrocie z kościoła kadzą mieszkanie i kredą święconą piszą na odr wiacli K. M. B. W dniu tym lub w przeddzień chodzą „Trzej Kr lowie“ (mali chłopcy, przebrani za królów), którzy w domach śpi wają kolendy i obdarowani odchodzą. W okresie świąt Bożej /Narodzenia (mniej więcej od św. Szczepana do Matki Boski Gromnicznej a czasem tylko do Trzech Króli) chodzą po donno z szopką, Herodem, rojem oraz gwiazdą⁵).

Podczas nabożeństwa w dniu Matki Boskiej Gror n i c z n e j święcą gromnice, które dają do ręki umierającem Gromnice te chronią też przed piorunami.

W okresie zapustny m niema specjalnych zwyczajó1 Chłopcy „sprawiają⁴⁴ czasem „muzyki⁴⁴ w różnych domach, jedz piją i bawią się.

W Kwietną Niedzielę, t. zn. w Niedzielę Palmow święcą w kościele na sumie palmy, składające się z palmy, gałąz< wierzbowych z „baźkami⁴⁴, jałowca, miętlicy. Później biją się ter palmami na pamiątkę biczowania Pana Jezusa. Dawniej bili wtet jałowcem Żydów.

Przez cały Wielki Tydzień chodzą po domach żaki, nu chłopcy bez specjalnego przebrania. W ręku trzymają krzyż} z Panem Jezusem i palmę. Wszedłszy do izby, mówią:

Idzie nam tu idzie ta Kwietna Niedziela,

Bodo dziatki witać Pana Zbawiciela.

A ezemby Go witać, kwiateczków nie widać,

Ciężka zima była, kwiatki wymroziła,

Lii Pana Jezusa nic nie zostawiła.

Jedzie Jezus, jedzie, wiezie nam tu śledzie,

Wiezie i orzechy la naszy pociechy.

Ja malutki żaczek wyłazem na krzaczek,

A z krzaczka na wodę, obiłem se brodę.

Szeł Pan Jezus z nieba, dał mi kromkę chleba,

A ja Mu też zato, kwiateczków na lato.

Pan Jezus maluśki, pogubił pieluszki,

.Ta pieluszki nosze, o jajeczko proszę.

Nie macie jajeczka, dejcie gómółeczke,

Będziemy wam wychwalać Święto Panieneczkę.

W czasie złożenia Pana Jezusa do grobu chłopcy terkota, specjalnie zrobionemi tyrkawkami (por. tabl. VIIl/4).

Ponieważ we wsi niema kościoła, więc w Wielką Sobotę święcą potrawy albo w kościele w Łańcucie, albo schodzą się do pewnych domów (obecnie np. do Ochronki), gdzie przyjeżdża ksiądz i święci. Potrawy, przeznaczone do święcenia, — t. zn. kiełbasę, szynkę, jaja, masło, ser, pieczywo, sól, chrzan w koszykach. Jaja, przeznaczone do święcenia, barwią, rysując, wpierw woskiem różne wzory. Jaja te nazywają piskami. Kiedy gotują szynkę, zbierają smalec z powierzchni rosołu. Smalec ten święcą razem z potrawami, a przy sianiu prosa gospodarz smaruje nim ręce, aby wróble nie jadły prosa.

przynoszą

W Wielką Sobotę święcą również wodę. Znajduje się ona w dużym cebrze, a po poświęceniu ludzie nabierają ją do flaszek. W dniu tym podczas pierwszej mszy palą tarninę na cmentarzu kościelnym na pamiątkę ukoronowania cierniem Pana Jezusa. Po mszy ksiądz święci ognisko a ludzie rozchwytują głownie i przynoszą je do domów.

a więc izby, komorę, sień,

Kiedy w Wielką Niedzielę wrócą z kościoła, gospodarz bierze palmę i wodę święconą i kropi nią domowników, wszystkie zwierzęta i zabudowania strych, stajnię, stodołę i t. d. Niekiedy robi to osoba, która pierwsza wróci do domu. Tymczasem gospodyni przygotowuje śniadanie. Wpierw jedzą święcone jaja. Niekiedy jedno ja je kraje się na tyle części, ile jest osób w domu. Następnie jedzą barszcz żytni (zawsze), do którego wkrajano szynki, kiełbasy, chleba, jaj, chrzanu, a później dopiero jedzą mięso, piją kawę i t. d. Barszcz żytni posiada do pewnego stopnia charakter obrzędowej potrawy. Przed święconem jajem jedzą niekiedy po kawałku chrzanu na pamiątkę tego, że Pan Jezus miał ,,gorzką mękę“. Skorup z jaj nie wolno wyrzucać; mają one. podobnie jak kości z mięsa święconego, specjalną wartość przy zabiegach o charakterze magicznymi,s). Okruszki powstałe przy jedzeniu, zbiera się i rzuca na ogród. Z tych okruszek, a właściwie z okruszyn żółtka z jaja święconego, wyrasta tajemnicza roślina, zwana marunką.

Po południu idą w pole dzieci lub sam gospodarz i święcą pole, używając do tego palmy i wody święconej. Na rogach pól zatykają palmy i głownie tarniny, poświęconej w Wielką Sobotę.

Przez całą niedzielę chłopcy strzelają.

M) Por. § 19.

W Wielki Poniedziałek oblewają się wodą. Dziś używają do tego flaszek z wodą, dawniej zaś posługiwano się wiadrami a nieraz zdarzały się przypadki wrzucania się do rzeki.

Odrębny charakter posiada zwyczaj, związany z miesiącem m a j e m. Obok tych domów, w których są dziewczęta na wydaniu, wkopują chłopcy w nocy przed pierwszym maja wysoką żerdź świerkową, której wierzchołek przybrany jest wstążkami, kwiatami z bibułki i gęsiemi piórami. Czasem przywiązują tu flaszkę wódki. Żerdź jest bardzo wysoka; nazywa się majówką. Dziewczyna, dla której w3Tstawiono majówkę, a raczej jej ojciec urządza później przyjęcie i zaprasza na nie tych, którzy majówkę wystawili. Przyjęcie, na którem jedzą, piją i tańczą, odbywa się zwykle trzeciego maja.

Na Zielone Święta przystrajają z zewnątrz domy zie

leniną.

W oktawę Bożego Ciała święcą po południu podczas nieszporów wianki. Składa się na nie: rozchodnik, bławaty, macierzanka, koniczyna oraz różne kwiaty. Kiedy wianki są poświęcone, wkładają do nich płatki kwiatów, które dzieci rzucały podczas procesji księdzu pod nogi, a później przechowują je na gwoździu w sieni lub obok drzwi z zewnątrz domu. Ziół z tego wianka używa się jako środka leczniczego.

W dniu Jana i Pawła święcą gromnice w pobliskiej wsi — Krzemienicy. Gromnice te mają specjalną moc chronienia przed piorunami.

Na Przemienienie Pana Jezusa (6 sierpnia) święcą w kościele po pierwszej mszy koper, który jest środkiem leczniczym.

Podobne znaczenie posiadają zioła, święcone w dniu Matki Boskiej Zielnej. Na bukiet składają się następujące rośliny: bławat, rozchodnik, macierzanka, lubczyk, boże drzewko, józefek, strepes (roztrepes), mięta pieprzowa i kędzierzawa, kolendra, matecznik, szałwija, piołun, wrolycz, ślaz, bylica. mak, czerwone proso, astry, nagietki; nadto kłosy zbóż i jabłka (ryc. 14). Bukiet związany jest wstążką. Zioła te chronią również przed piorunami, oraz (zwłaszcza bławat) przed grzmotami. Jeżeli do Zielnej dochowują się zioła z poprzedniego roku, nie wolno ich wyrzucić, lecz należy je spalić.

Zwyczajem o charakterze rolniczym jest dożynek. Po ukończeniu żniw robią żeńcy snop z różnego zboża i przystrajają go wstążkami, kwiatami i jabłkami. Dwie dziewczęta biorą ten snop i wszyscy — ubrani odświętnie — idą do domu gospodarza. Przed domem śpiewają:

ST

Toczy się tu snopek z pola Do naszego pana dwora.

Dobre my żeńczarze były,

Wszystko żyto my wyrżnęły.

\Yyrżnęłymy, powiązały I w pókopki postawiały.

fVl

Nastawiałymy pókopeczek,

Jak na niebie gwiazdeczek.

Wydźże gospodarzu do uas,

Wykupże se ten snopek od nas,

Bo jak do karczmy pódziemy,

To ten snopek przepijemy.

Ryc. 14. Wiązanka święcona na M. B. Zielną.

Gospodarz wychodzi, częstuje wszystkich piwem, poczem zaprasza do izby na przyjęcie, po którem odbywa się zabawa z tańcami. Zaznaczyć należy, że na zabawę przychodzą i inni, nietylko ci, którzy robili przy żniwach.

Na Wszystkich Świętych i Zaduszki piekli w dawnych czasach chleb i rozdawali go ubogim. Do czasów dzisiejszych nie zachowały się jakieś dawne zwyczaje związane z tern świętem. Obecnie istnieje jedynie ten zwyczaj, że groby zmarłych ubierają kwiatami i wieńcami, wieczorem świecą na grobach i modlą się. Dawniej modlili się nad grobami przez całą noc.

W nocy przed św. Mikołajem starsi wkładają dzieciom pod poduszkę ciastka, cukierki, jabłka, orzechy. Nazywa się to „Mikołaj".

W wigilję św. Łucji (13 grudnia) idą dziewczęta o godzinie dwunastej w nocy do ogrodu po gałązki wiśni. Gałązki wkładają do naczynia z wodą, a ponieważ robi to nieraz po kilka dziewcząt w jednym domu, każda zaznacza swoją gałązkę. Która gałązka pierwsza zakwitnie, odpowiednia dziewczyna pierwsza wyjdzie zamąż. Albo inna wróżba: jeżeli gałązka zakwitnie do Bożego Narodzenia, dziewczyna wyjdzie zamąż w przyszłym roku.

W wigilję św. Andrze j a leją dziewczęta wosk i z kształtów odczytują różne wróżby.

§ 17. Zwyczaje prawne. W pewnych dziedzinach życia kieruje się lud własnemi zwyczajami prawnemi. Dotyczą one prawa spadku, sprzedaży, szkód i pewnych 1'orm życia społecznego⁵⁴).

Jeżeli idzie o prawo spadkowe, głosi ono, że spadkobiercami są w pierwszym rzędzie dzieci. Jeżeli ich niema, dziedziczą najbliżsi krewni. Przed śmiercią robi gospodarz testament, w którym przeprowadza dowolny podział majątku. Każdy jednak ze spadkobierców musi coś dostać. Podział, zrobiony przez testa-lora, posiada moc zasadniczą. Jeżeli ktoś umarł bez testamentu, majątek dzieli się między spadkobierców na równe części. Jeżeli rodzice są zbyt starzy i nie mogą już pracować w polu, rozdzielają nieraz majątek między dzieci, zapewniając sobie dożywocie. Określa się to: iść na wymowę.

Wiele zwyczajów prawnych dotyczy aktu sprzedaży i k u p n a. Jeżeli sprzedane zwierzę padnie do trzech miesięcy (od chwili kupna) u tego, kto kupił, sprzedający musi zwrócić pieniądze. Po tym terminie nie uwzględnia się żadnych pretensyj. Zwierzę, przeznaczone do sprzedaży, wyprowadza się na jarmark na nowym powrozie (koniowi daje się nową uździenicę). Po wyprowadzeniu zwierzęcia ze stajni sypie się na nie z przetaka trzaski, aby tyle pieniędzy dostać przy sprzedaży. Sam akl kupna wygląda tak, że po długich oględzinach i niemniej długich targach ustanawia się cenę. Jeżeli obie strony godzą się na nią, uderzają się w dłoń i dopiero wtedy sprzedaż jest dokonana. Akt kupna posiada moc prawną po wypiciu łitkupu, który płaci kupujący. Przy kupnie zaznacza on np.: „Daję za krowę... i litkup dam“. Poza tern kupujący daje pewne wynagrodzenie temu, kto prowadził zwierzę. Nazywa się to: rogowo lub ogonowo. Jeżeli kupujący bierze zwierzę bezpośrednio ze stajni, gospodarz wyprowadza je na własnym powrózku i dopiero poza stajnią może kupujący użyć do prowadzenia własnego sznurka czy powrozu.

Dawniej istniał zwyczaj, że kiedy sprzedawało się ul z pszczołami, należało go wynosić, idąc wtył. Otwór ula miał być zwrócony w stronę barci. Chodziło o to. aby wszystkie pszczoły „nie poszły“.

IW razie dokonania jakiejś szkody poszkodowany sprowadza ,,taksatorów“ i ci ustalają wysokość wynagrodzenia, które

musi zapłacić druga strona. Jeżeli szkodę wyrządziły zwierzęta (np. podczas pasienia się), poszkodowany chwyta je i prowadzi do swojej zagrody. Zajmuje. Dopiero po porozumieniu się z właścicielem zwierzęcia oddaje je, przyczem poszkodowany nie stara się pierwszy o porozumienie się. Jeżeli zajęta została krowa, a właściciel nie zgłasza się po nią zaraz, ten kto zajął, może ją doić.

pomagają

W razie pożaru zwykle wszyscy mieszkańcy wsi pomagają pogorzelcom przy odbudowie. A więc zwożą drzewo, pomagają przy pewnych robotach podczas budowy i t. d. Naturalnie bezpłatnie.

zwykle kara chłosty —

Dawniej istniały zwyczaje prawne, pozostające w związku z prawem karne m. Jeżeli ktoś we wsi popełnił jakieś przestępstwo, wójt zwoływał do karczmy przysiężnych i tu, przy kieliszkach, odbywało się sądzenie. Wyrok wykonywał ,,posłuszny".

Z pewnemi wierzeniami łączy się zakaz dawania lub pożyczania czegoś po zachodzie słońca.

Odrębną grupę tworzą zwyczaje, dotyczące zwołania rady gminnej, oraz nocnej warty. Radę gminną zwołuje się przy pomocy znamieniu. Jest to patyk rozszczepiony u góry. W to miejsce wkłada się papier, na którym jest napisany termin zwołania rady. Papier ten zwija się u góry na patyku. Wójt lub sekretarz ,,puszcza" dwa znamiona w dwie różne części wsi; znamię odnosi się do sąsiada i t. d. Porządek jest ustalony. W podobny sposób zwołuje się nietylko zebrania rady gminnej, ale również zawiadamia się mieszkańców o jakichkolwiek innych zebraniach. Ponieważ dawniej niektórzy nie umieli czytać, każdy, kto odnosił znamię do sąsiada, mówił o co chodzi.

Na wartę nocną idzie dwóch gospodarzy. Kolejność jest i tu również ustalona. Ten, kto ma mieć wartę, zostaje o tern zawiadomiony w taki sposób, że dostaje specjalny kij. Określa się to „przynieść wartę“. Po odbyciu warty odnoszą kij do następnego zkolei domu.

KULTURA DUCHOWA

§ 18. Wiara w duchy. Obok wyobrażeń o śmierci, związanych z kościołem, kiedy to mówi się, że Bóg zabrał człowieka, jeszcze czasem mówi lud o śmierci jako o istocie odrębnej,

niby jakiejś wysokiej, chudej postaci niewieściej w białej płachcie, z kosą w ręku. Kiedy człowiek umiera, przychodzi śmierć i ona jest bezpośrednią sprawczynią zgonu ⁶).

W chwili śmierci człowieka, a właściwie w chwili, kiedy zadzwonią w kościele, wychodzi z człowieka dusza. Jak długo ciało leży w domu, dusza człowieka zmarłego pokutuje na słomie, na której leżał człowiek w chwili skonu. Kiedy ciało zostanie pochowane. dusza idzie przed sąd Boga. W związku z tern wierzenie pozostaje zakaz używania słomy, na której leżał zmarły ⁷ 8). Dus zmarłych przychodzą w przeddzień Zaduszek o dwunastej w no< do kościoła, gdzie nawet można je zobaczyć. Także i w wigil mogą zjawiać się dusze. Dzieje się to zwłaszcza wtedy, gdy n umarła matka, zostawiając małe dziecko. W wigilję przychód ona, kąpie dziecko, czesze i t. p.

Dusza może także ukazywać się człowiekowi pod postać białego kota. Niewierzący twierdzą, że człowiek duszy nie posiad zaś w chwili śmierci wychodzi z niego para.

Niekiedy zjawiać się może duch jako coś, co zwyk w świadomości ludu nie jest związane z ściśle określonym czł< wiekiem zmarłym. Duchy zjawiać się mogą i w dzień i w noc; Czasem pojawia się duch nagle, jako coś białego, leżącego n polu, drodze lub pod lasem. Jeżeli to białe uderzy się, słyche dźwięk ,7). Zjawiającego się w taki sposób ducha boją się nietylk ludzie, ale i zwierzęta, np. konie. Niekiedy to białe rośnie, prz} biera kształty ludzkie i idzie za człowiekiem, chociaż zwykle tylk do pewnego miejsca, którego nie przekracza (np. rzeki). Czasei może ukazać się duch pokutujący. Klęczy wtedy przy drodz człowiek, a w związku z nim, jak zresztą wogóle ze zjawianier się ducha jest nieraz, dzieją się nadzwyczajne rzeczy: chałup wydają się kamienicami, kapelusz, zdjęty z głowy tego pokute jącego, przyrasta niejako do ręki tego, kto zdjął. Duch znika nie spodziewanie, podobnie jak nagle się ukazuje.

Chorobę wyobraża sobie lud jako istotę⁹), która wchodzi w człowieka i wtedy on choruje. Leczenie nieraz ma doprowadzić

do tego, by ta choroba wyszła. Zamawianie i oblewanie głowy chorego piwem ma to na celu, aby choroba weszła do głowy, zbiła się w kołtun, a wtedy przez obcięcie kołtuna pozbywa się człowiek słabości⁵⁹).

Lud zna również pewne demony. Z pośród demonów, związanych z przyrodą, znana jest postać demona atmosferycznego, płanetnika. Wyobrażają go sobie jako chłopa w wielkim, słomianym kapeluszu. „Idzie” on w powietrzu i ciągnie za sobą chmury deszczowe, gradowe, oraz burze; czasem jednak spuszcza się na ziemię i, ukazując się ludziom, ostrzega ich przed deszczem, gradem lub burzą, a potem znowu wznosi się wgórę lub znika nagle. Niektórzy ludzie opowiadają i teraz jeszcze o swem spotkaniu z płanetnikiem. Nieraz — wraz z ostrzeżeniem — daje płanetnik rady: obstawić pole chorągiewkami, a grad nie stłucze zboża. Płanetników jest wiele. Krąży o nich niemało opowieści.

Wyobrażają sobie również 12 miesięcy jako 12 chłopów, których czasem można widzieć w lesie przy ognisku.

W wodzie żyje toplec. Ten demon wodny (topielcem n i e jest człowiek, który się utopił) przebywa najczęściej w wirach, gdzie czyha na ludzi i topi ich. Ukazuje się nieraz w postaci dziecka, które ma palce spięte błoną, lub (rzadziej) w postaci żołnierza, mającego czerwone spodnie. Nieraz żołnierz taki pierze ,,chusty” w rzece, ale gdy wiatr powieje, znika. Czasem toplec ukazuje się w postaci baby z jedną ręką. Baba ta chodzi po rzece odziana w płachtę. Gdy ktoś przyjdzie się kąpać, topi go. Zdarza się, że ta baba przychodzi za człowiekiem do jego domu, gdzie domaga się tego, aby dać jej pić. Niełatwo się jej wtedy pozbyć, nieraz siedzi aż do wieczora. Istnieje wersja, że toplec kąpiącego się wpierw dusi, a potem go dopiero wciąga do wody.

Wiele mówi się o błędzie. Błąd może „czepić” człowieka wieczorem lub w nocy w pewnych miejscach: koło pewnych drzew, na łąkach, na rozstajach, nad Wisłokiem i t. d. Błąd ciągnie człowieka w nieznane miejsca, męczy go. Z takiej „wyprawy” wraca człowiek zmęczony, obłocony, nieraz w podartem ubraniu. Dopiero światło ranka wybawia człowieka z tych opresyj.

Podobnie jest z błędnym o g n i k i e m. Ukazuje się to światełko również w pewnych miejscach: nad Wisłokiem, na łące,

Wieś Dąbrówki.

koło lasu. Pociąga ono za sobą ludzi, naturalnie w nocy, i podobnie jak ,,błąd“ włóczy ich nieraz i pociąga ku rzece. Jest jednak w tym przypadku ta różnica, że człowiek, który idzie za ognikiem, może na czas zorjentować się i nie iść dalej, tymczasem tego, kto uległ błędowi, nic nie ocali wśród nocy. Do rana będzie błądził. Błędnym ognikiem może być inżynier, który za życia źle mierzył pole. Czasem jednak wygląda to tak, jakby światełko niósł chłop, którego jednak nie widać; widoczne jest tylko to światełko i duży kapelusz tego chłopa. Wskazywałoby to na postać demona.

Lud zna również rozmaite strachy. Straszy w pewnyc miejscach — tych, co i w poprzednich przypadkach. Mówi się wted ogólnie: ,,coś straszy“, „tam jest strach“. W tych miejscach cc krzyczy, tłucze się i t. d.; dlatego należy tych miejsc unikać w nocĄ bo wtedy są tam te strachy.

Mówiąc o niektórych z tych wierzeń, stwierdzić należy, ż powoli djabeł wypiera bezsprzecznie starsze postaci demoniczn oraz wierzenia, związane z niemi. I tak w bardzo wielu przypad kach, w których mówi się o strachu, wskazuje się djabła, któn nie ukazując się, straszy. Podobnie błędny ognik jest nieraz uwa żany za djabła lub djabelskie światełko. Jeszcze silniej zarysowuj się to w związku z błędem. Wyraźnie bowiem mówi się niera2 że to djabeł — czasem pod różnemi postaciami: kota, zająca lu koguta — włóczy ludzi po całych nocach. I podobnie, jak prz ,,błędzie“, dopiero rano człowiek trafia do domu. Nieraz nie mus się djabeł ukazać; wystarczy, jeżeli w jakiś sposób da człowiekow do ręki kij. Z tym kijem będzie człowiek błądził do rana ⁶⁰).

Zarysowuje się również pewien związek djabła z topielcem Lud nigdy nie łączy demona wodnego z szatanem. Przeciwnie — odróżnia te dwie postaci. Pewna jednak łączność występuje i tutaj I tak: djabeł i topielec mogą ukazywać się w czerwonych spo dniach, djabeł pod postacią byka lub błędnego światełka ciągnit ludzi do wody i chce ich utopić. Czasem djabeł przebywa na< rzeką, a gdy do niej wskoczy, rozchodzą się na wszystkie strom wielkie fale, które występują aż poza brzegi. Związki te uwydatniaj; się w niektórych opowiadaniach.

Djabeł jest tą istotą nadprzyrodzoną, która bardzo często zjawia się pod różnemi postaciami między ludźmi, dokucza im — i pomaga niekiedy. Ale jest rzecz ciekawa — mówią. Dawniej,

przed wojną, jakoś częściej słyszało się o djabłach i widziało się ich. Obecnie nie ukazują się ludziom już tak często.

Zwykle na określenie djabła używa się zaimka ,,on“. Tak — bardzo często w opowiadaniach. Bo o djable krąży między ludem bardzo wiele opowieści. Charakterystyczną ich cechą jest to, że są podawane w formie, która sugeruje wielkie prawdopodobieństwo lub pewność: zawsze stykał się z djabłem opowiadający, jego ojciec lub jakiś bliski znajomy.

włóczył

Djabeł zjawiać się może w różnych postaciach. Może więc przybrać kształt: koguta, wrony, kota (najczęściej czarnego), psa (czarnego lub czasem czerwonego), zająca, jałówki, buhaja, głowy końskiej. Czasem zjawia się jako kominiarczyk, jako panicz, który ma kopyto końskie zamiast nogi, jako żołnierz w czerwonych ,,portkach“, lub jako pan w czarnem ubraniu z owłosionemi rękoma. Niekiedy nie można poznać, czy się ma do czynienia z djabłem, gdyż może się on zjawiać jako zupełnie normalny człowiek, bez żadnych cech charakterystycznych. Poznanie go jest trudniejsze, gdy ukaże się w postaci jakiegoś gospodarza. Jest bowiem jedna rzecz ciekawa: nieraz djabeł przybiera postać człowieka, u którego przebywa. Wygląd swój może djabeł zmieniać w oczach człowieka. Zjawiać się on może w różnej porze, nietyłko w nocy, ale i w dzień. Czasem ukazuje się on w pewnych stałych miejscach: nad rzeką, na łące, w lesie, koło dębu lub wierzby i t. d. Zwykle, zjawiając się, dokucza ludziom. ,,Sieje“ za idącymi szuter, ściga ich a wtedy — rzecz ciekawa — goni tylko do pewnych miejsc; a więc np. do jakiegoś rowu, do rzeki i t. p. W tern miejscu staje i już nie ściga dalej. Nieraz płata ludziom rozmaite figle lub nawet czyha na życie ludzkie. Na ten temat krąży bardzo wiele opowiadań. Raz ukazuje się chłopu jako kogut zmoczony deszczem. Chłop zabiera go do domu i stawia na piecu, aby pióra obeschły. Rano niema już tam koguta, tylko ekskrementy. Innym razem spotyka chłop pana, jadącego powozem. Pan zaprasza chłopa i jedzie z nim. Po pewnym czasie okazuje się, że chłop ma zupełnie podarte spodnie, gdyż djabeł — on to był tym panem go na gałęzi. Kiedy indziej znowu chłop zamienił fajki ze spotkanym panem. Gdy przyszedł do domu. okazało się, że w kieszeni ma piszczel koński. W pewnych tedy przypadkach djabeł. jako normalny człowiek, rozmawia i t. d. Czasem bije się on z ludźmi. Dopiero po sile, z jaką djabeł rzuca człowieka, poznaje on. że ma

z djabłem do czynienia, i wtedy ratuje się ucieczką. (Jak wspomnieliśmy już, djabeł pewnych miejsc nie przekracza).

Niekiedy znowu djabeł ukazuje się tylko. A więc można widzieć na lipce kominiarczyka, który nagle rozpryskuje się i znika; a więc na drzewie może leżeć pies czerwony, który jest djabłem.

Prócz tych sporadycznych ukazywań się djabla może zajść przypadek, że on stale przebywa u kogoś. W tym razie postać djabla posiada charakter ducha domowego. Nie może on jednak „zagnieździć⁴⁴ się w chacie bez żadnej widocznej przyczyny. Zwykle staje się on pewnego rodzaju domownikiem w związku z przyniesieniem do chaty znalezionego pieniądza. Najczęściej jest to pieniądz, który po wydaniu go wraca do właściciela, a nawet przyciąga inne pieniądze. Zwie się on mikłus. Znachodzi się go zwykle przy drodze lub na rozstajach, a że podrzuca go djabeł, wraz z nim może przedostać się do chaty. Czasem może się on tam dostać wraz ze znalezionemi pieniądzmi zwykłemi. W każdym razie bardzo znamienny jest związek djabla z pieniądzmi znalezionemi jako środkiem, który mu umożliwia przedostanie się do jakiegoś domu. Niekiedy nie mieszka on stale w chacie; posiada już jednak nad nią moc.

mowy

kuńczym: strzeże chaty lub pieniędzy, które mogą być nawet na dworze, a nikt ich nie weźmie, bo djabeł w postaci kota lub wrony nie pozwoli nikomu ich ruszyć. Z tą jednak chwilą, kiedy domownicy zapomną o djable lub zaczną mu dokuczać, djabeł mści się. Tłucze w stępie garnki, wybija szyby w oknach, do studni wrzuca pniaki, rozrywa dach i t. p. Uwolnić się od niego niełatwo. Czasem pomoże poświęcenie domu, czasem krzyż z Panem Jezusem, znane sposoby przeciw djabłom. Czasem jednak, jak to miało być na Dąbrówkach w pewnym „konkretnym⁴⁴ przypadku, trzeba aż ofiary z życia ludzkiego. Pewien gospodarz uwolnił się od szalejącego djabla dopiero wtedy, gdy syn jego utopił się w rzece ,u).

Najczęściej jednak razem z pieniądzmi dostaje się djabeł do chaty. I już tak prędko jej nie opuści. Przebywać może na strychu, za piecem, w studni lub w piwnicy. Dopóki domownicy karmią go niesolonemi potrawami i nie dokuczają mu, (np. wodą święconą i t. p.), jest wszystko w porządku. Wtedy djabeł — duch dostaje się do pewnego stopnia nawet duchem o p i e-

⁶¹) Wskazywałoby ło również na pewien związek djabła z demonem

wodnym.

§ 19. Czary i wróżby. I Dąbrówki miaty swoje czarownice. Były niemi pewne kobiety, które w jakiś sposób posiadły sztukę czarów. Praktyki czarownic miały głównie na celu psucie lub odbieranie mleka krowom innych gospodyń. W związku z tem istnieje wiele wierzeń i opowiadań o czarownicach. Mają one „swój dzień⁴⁴, w którym zwykle dokonywają swoich praktyk. Dniami temi są: wigilja św. Wojciecha i Wielki Piątek. Wtedy to przed wschodem słońca na ożogu lub miotle jadą czarownice na miedze, gdzie zawsze pasą się krowy. Tutaj zbierają rosę do garnków, mówiąc: „Biere pożytek, ale nie wszytek⁴⁴ i w taki sposób odbierają krowom mleko. Widział to i podsłuchał pewnego razu chłopiec, który pasł konie. Wziął uździenicę i wlókł ją po rosie, mówiąc: „A ja niestatek, biere ostatek“. Kiedy później zawiesił uździenicę w stajni, kapało z niej mleko.

Poza tem mogą czarownice w te dni postępować inaczej. Nie zbierają rosy do garnka, tylko ciągną po trawie szmatkę, którą cedzi się mleko. Kiedy później będą cedzić mleko przez tę szmatkę, zbiorą dużo śmietany. W Wielki Piątek mogą czarownice jeszcze w inny sposób odebrać mleko. Z masielnicą w ręku idą od chaty do chaty i biorą z gnojnika po trzy warzochy gnojówki, mówiąc to samo, co i poprzednio. Odtąd krowy czarownicy będą tłuste i będą dawać dużo mleka, zaś krowy tamtych gospodyń będą chude i będą miały mało mleka. Niektórzy opowiadają, że widzieli takie kobiety - czarownice, zbierające gnojówkę. Prócz tego mogą czarownice odebrać krowom mleko w taki sposób, że wrzucają do stajni sierść swej krowy. Krowy, będące w stajni, tracą mleko. O tem jako o fakcie rzeczywistym opowiadają i dziś jeszcze.

Inny sposób odebrania mleka (a zwłaszcza śmietany) polega na tem, że czarownica kładzie w danej chałupie trochę masła na okiennicach lub na kołku u płotu. Aby w takim przypadku przeciwdziałać czarom, należy to masło spalić. Jeżeli nadto w to masło nabije się przed spaleniem szpilek, czarownica będzie się w chwili spalania go wić w bólach i już więcej nie będzie psuć masła. Wskutek tego, że czarownice posiadają moc odbierania mleka, zdarzają się nieraz nadzwyczajne rzeczy. Czarownica może przystawić skopiec do drzwi w stajni i mleko będzie ciec z drzwi do skopca. W tych praktykach czarodziejskich pomaga nieraz czarownicom Hostja, schowana w stajni w żłobie lub w koncie.

Ale czarownice mogą nietylko odebrać mleko, lecz i psują je.

Z takiego mleka nie da się zrobić masła, bo śmietany z niego mało, a kiedy zbierze się jej trochę, zaczyna przy robieniu masła burzyć się.

Obecnie niema już czarownic, gdyż te, które umiały różne sztuczki, umarły, a nie powierzyły nikomu swoich sekretów, bo czarów nie wolno nikogo uczyć, tajemnicy tej nie wolno zdradzić.

Niekiedy ma czarownica do pomocy djabła.

Ponieważ czarownica jest tak bardzo szkodliwa, lud zna praktyki, przeciwdziałające wpływom czarownic (kadzenie ziołami święconemi), oraz zna sposób chwytania ich. W Boże Narodzenie bowiem o północy chodzą czarownice tam, gdzie pali się światło, i zaglądają przez okno. Chcąc je złapać, należy o tej porze rozpalić ogień w izbie przed piecem, a pod oknem przymocować bronę. Czarownica o północy przyjdzie, będzie zaglądać przez okno i nabije się na brony.

Mężczyzn-czarowników właściwie niema. Wspomina się jedynie czasem o mężczyznach, którzy umieli sprowadzać do siebie kobiety, oraz tak robić, że nikt im nie mógł nic ukraść. Kto bowiem chciał coś skraść i dotknął tej rzeczy, nie mógł się ruszyć z miejsca. Nikt jednak nie wie, jak oni to robili, gdyż — podobnie jak czarownice — nie mogli nikomu tej tajemnicy powierzyć.

Poza tern są ludzie, którzy wprawdzie nie są czarownicami ani czarownikami, ale są urokliwi, mają urokliwe oczy. Taki jest np. człowiek, któremu — jako dziecku — dała matka po odłączeniu od piersi ponownie ssać. Ludzie tacy spojrzeniem rzucają uroki na ludzi lub zwierzęta. Nadto może każdy zwykły człowiek znziapać, mówiąc np. ,,jakie to ładne“ i t. p. Kiedy np. wyroją się pszczoły, a ktoś nadejdzie i zacznie się dziwić: ,,Co tu tego jest! Jaka tu chmara tego“ i t. d., wtedy trudno jest zehrać rój, bo pszczoły się gorszą i tną bardzo.

Inni znowu ludzie są niezręczni. Nie ,.darzy“ im się. Jeżeli taki człowiek kupi np. krowę, nie będzie ona jeść i zacznie marnieć. Dopiero, kiedy ktoś, mający szczęśliwszą rękę, odkupi tę krowę, może ona się poprawić. Czasem nie trzeba sprzedawać takiej krowy; wystarczy jedynie przetargować ją, t. zn. ktoś ,,zręczny“ odkupuje pozornie. Krowa zacznie wtedy jeść i będzie dobrze wyglądać.

Poza osobami, które mogą rzucać czary i uroki, ważną rolę

odgrywa w tych praktykach pora dnia, w której nieraz bez przyczyny bezpośredniej jakichś osób mogą paść na coś czary. I tak. Odpowiednią porą dla czarów jest noc; ściślej biorąc, czas od zachodu słońca do wschodu. A ponieważ o tej porze łatwo o czary, powstają pewne zakazy. Po zachodzie słońca nie wolno niczego z domu dawać, gdyż można z dawanym przedmiotem dać szczęście lub „darzenie". Zwłaszcza nie wolno dać wtedy mleka, bo się odtąd będzie psuć. Zakaz ten jest szczególnie przestrzegany wtedy, gdy ma się dać mleko ,,za wodę“, t. zn. za Wisłok. Jeżeli już ktoś jest zmuszony do tego, aby dać mleko po zachodzie słońca, powinien wsypać na dno naczynia szczyptę soli, a wtedy żadne czary nie padną na mleko osoby dającej i nie będzie się ono psuć. Po zachodzie słońca nie wolno również „puszczać" buhaja, gdyż jego właściciel „straci szczęście w bydle". Kiedy słońce zajdzie, nie wolno wylewać wody, w której kąpało się dziecko, bo je opryszczy. Nadto pewne zakazy, mające na celu ochronę dziecka, odnoszą się , do zjawisk atmosferycznych. Np. nie wolno wieszać na polu pieluch, kiedy wiatr wieje, gdyż dziecko opryszczy.

trawa i t. p. W dniu tym nie wolno

Prócz pory dnia szczególne własności posiadają pewne dni w roku. Wigilja, Boże Narodzenie, Wielka Niedziela — to dni, pełne czarodziejskich właściwości. Stąd wiele zakazów, względnie nakazów. W Boże Narodzenie nie wolno ruszać żadnych nasion, bo się „zmienią", a więc np. z maku wyrośnie koper, z nasienia kapusty — rzepa, ze zboża również rozlewać wody po izbie, aby nie było pcheł. Wigilja Bożego Narodzenia jest dniem nadzwyczajnym, który pozwala na snucie rozmaitych wróżb i t. d. Okruszek ze stołu wielkanocnego nie wolno wyrzucać; mają one znaczenie w praktykach magicznych, podobnie jak i kości z mięsa święconego, skorupy z jaj święconych.

Wspominając o pewnych nakazach i zakazach, należy szerzej omówić środki ochronne przeciw pewnym czarom, oraz wogóle zabiegi o charakterze magicznym. Jeżeli wskutek czarów krowa daje mało mleka lub mleko to się psuje, należy wymiona krowy okadzić ziołami, święconemi na Zielną, a zwłaszcza kolendrą oraz koprem, święconym w dniu Jana Chrzciciela. Krowę okurza się

w stajni.

Najwięcej praktyk magicznych, będących zabiegami ochron-nemi lub sprowadzającemi pomyślność, dotyczy życia g o s p o-

darczego. Jeżeli krowa daje mało mleka, należy ją wydoić przed wschodem słońca i z mlekiem tern pójść nad rzekę. Tutaj wylewa się mleko na wodę w kierunku prądu rzeki. Jeżeli się to zrobi, krowie przybędzie mleka.

Dla rolnika niezwykle wielkie znaczenie posiada kwestja urodzaju czy nieurodzaju, oraz t. zw. „darzenie się“ zwierząt, które przynoszą mu pożytek. Nic więc dziwnego, że lud zna w tym zakresie wiele praktyk magicznych, mających na celu sprowadzanie urodzaju lub zapewnienie dobrego chowania się bydła. Jeżeli zabija się świnię, a jest nią locha, odcięte sutki piersiowe zakopuje się w chlewie, aby świnie się darzyły. Pierwsze jaje, które kura zniesie, dęblówkę, obsypuje się ziarnem i daje kurom zjeść, aby były zdrowe i dobrze się niosły. Podobny cel ma dawanie kurom „na koIendę“ ziarna, które było na stole pod sianem w czasie jedzenia wieczerzy wigilijnej. Podczas wilji wchodzą dzieci pod stół i naśladują głos kwoki, aby kury wnet „kwokały“. Kiedy zaś sadzi się jaja pod kurę lub gęś, należy dać do gniazda trochę siana, na którem się jadło wieczerzę w dniu wigilijnym; sprawia to, że ze wszystkich jaj wylęgną się pisklęta. Wspomnieliśmy już, że wraz z mlekiem, które się daje po zachodzie słońca, można dać „darze-nie“ lub szczęście. Szczęście jednak można ,,dać“ wraz z bydlęciem, wyprowadzanem na sprzedaż. Aby tego uniknąć, prowadzi się je na nowym powrozie, a stary (czy też starą uździenicę) zostawia się w oborze. Jeżeli kupujący przychodzi po zwierzę do domu gospodarza, nie wolno w stajni przywiązywać na zwierzęciu tego powrozu, który przyniósł kupujący. Zwierzę zostaje wyprowadzone ze stajni na starym powrozie i dopiero na podwórzu kupujący bierze je na swój powróz. W taki sposób właściciel nie straci szczęścia.

Kiedy zwierzę wyprowadza się na jarmark, sypie się mu z przetaka na grzbiet trzaski, aby dostać tyle pieniędzy za to zwierzę.

Jeżeli idzie o urodzaj w polu — już samo dodanie do siewu ziarenek zboża z tych kłosów, które były święcone na Zielną, przyczynia się do tego, że zboże dobrze zejdzie i ptaki nie wyjedzą ziarna. Przed sianiem prosa gospodarz smaruje sobie ręce smalcem, który zebrał się na rosole podczas gotowania szynki na Wielkanoc. Smalec ten święci się wraz z potrawami w Wielką Sobotę. Po takim zabiegu wrróble nie wyjedzą prosa.

Podczas jedzenia wieczerzy wigilijnej należy wszystkiego po-kosztować, aby był urodzaj na odpowiednie zboża, jarzyny i t. d. Aby zaś w pszenicy nie było śnieci, należy w Wielką Niedzielę rzucić na pszenicę skorupy z jaj, święconych na Wielkanoc.

Praktyki podobne dotyczą również sadu. Po powrocie z pasterki, na którą idą chłopcy z różnemi pałkami, uderzają niemi drzewa, aby dobrze rodziły. Idąc na pasterkę, biorą również główki maku. Kiedy ksiądz kropi ludzi, nadstawiają te główki maku, aby woda święcona upadła na nie. Po powrocie do domu wysypują w sadzie mak, aby urodziło się tyle owoców, ile jest ziarenek maku. W dniu św. Szczepana wiążą drzewa owocowe słomą, która od wilji była rozścielona na podłodze izby. Ma to chronić drzewa przed zmarznięciem. Resztę tej słomy pali się w sadzie poto, aby owady nie niszczyły drzew. Bo i w tym przypadku, kiedy chodzi o ochronę przed szkodnikami, zna lud wiele praktyk. Gałązki palmy, wetknięte w Wielką Niedzielę w kretowiny, zapobiegają wyrządzaniu szkód przez kreta, zmuszając go do opuszczenia tego miejsca. Kości z mięsa, święconego na Wielkanoc, wrzuca się do studni, aby robaki w niej się nie lęgły.

Poza tem istniały dawnej pewne zabiegi, mające na celu sprowadzenie pomyślności przy rozpoczynaniu pewnych czynności. A więc przed wyjazdem z domu robił gospodarz biczyskiem znak krzyża przed końmi; przy zaczynaniu roboty w polu żegnał siebie i pole.

Odrębną grupę stanowią praktyki, sprowadzające miłość lub zapobiegające jej. Miłość mężczyzny może zdobyć kobieta w następujący sposób. Wyrywa sobie z pod pach i z „przyrodzenia “ po dwa włosy, składa je nakrzyż i spala, a popiół daje do potrawy, którą ma zjeść odpowiedni mężczyzna. Poza tem miłość sprowadza lubczyk. Jeżeli idzie o to, by zapobiec miłości, należy suszone ekskrementy tej osoby, którą ktoś kocha, dać w jedzeniu temu, kto kocha; skutek pewny.

Lud zna również wiele zabiegów, chroniących przed pożarem, gradem, piorunami i t. d. A więc przed pożarem chroni sól, święcona w dniu św. Agaty. Sól ta posiada moc odwracania wiatrów. Podczas pożaru ,,zakłada“ się odpowiednio tę sól, a wiatr „odkręci się“ i będzie niósł ogień w tę stronę, w której niema domów. Nie każdy jednak potrafi odpowiednio zakładać tę sól. Nadto przed pożarem chronią obrazy, zawieszone na ścianie z zewnątrz domu.

Przeciw gradowi: stawiają pod ścianami domu łopaty do chleba; inny sposób: do szklanki biorą wodę święconą, wkładają do niej trzy sztuki gradu (lodu) i stawiają na stole obok okna.

Aby ochronić się przed piorunami, świecą gromnice — zwłaszcza te, które święci się w Krzemienicy na św. Jana Chrzciciela. Poza tern przed piorunami chronią zwykłe gromnice i zioła, święcone na M. B. Zielną, z któremi obchodzi się dom w kierunku ruchu słońca. Podczas grzmotów kadzą również temi ziołami, a zwłaszcza bławatkiem. Wszystkie te praktyki należy również uważać za praktyki magiczne, w pewnych przypadkach ubrane w nowszą szatę r>2). Piorun nie uderza w dom, w którym są gołębie.

Z pośród wróżb, których lud zna bardzo wiele, większa część odnosi się do spraw gospodarczych. W wigilję, podczas jedzenia wieczerzy, kładą pod miski opłatek. Jeżeli przyczepi się on do miski, będzie urodzaj na to, co jest w misce. Po wieczerzy „stawiają kopy“, t. zn. rzucają kłosy za tragarz, za obrazy lub w szpary ściany. Z tego, ile kłosów się zatrzyma, wróżą, ile kóp danego zboża zbiorą w przyszłym roku. Dzień wigilji Bożego Na rodzenia jest szczególnie odpowiedni dla czynienia rozmaitych wróżb. Znana jest następująca wróżba. Jeżeli do chaty przyjdzie w dniu tym pierwsza dziewczyna, krowa będzie miała cieliczkę, jeżeli zaś mężczyzna, krowa urodzi byczka. Poza tern istnieje wielkie bogactwo wróżb z tej dziedziny, dotyczących urodzaju, czynności gospodarskich, „darzenia w bydle“ i t. p. Wróżby te a także wróżby meteorologiczne wyrażają się najczęściej w formie przysłowi lub powiedzeń przysłowiowych ¹⁰ 11).

Ponieważ dla dziewczyny jest rzeczą ważną zamążpójście, istnieją więc i wróżby miło s n e. I znowu — specjalny charakter dnia wigilijnego sprawia, że w dniu tym można snuć wiele wróżb. Po wieczerzy (pośniku) wychodzą dziewczęta na pole i słuchają, z której strony zaszczeka pies: z tej strony nadejdzie kawaler. Albo: rachują dranki w płocie; jeżeli przy tern liczeniu pomyli się któraś, nie wyjdzie zamąż w najbliższym roku. Inna wróżba, analogiczna do przytoczonej już: jeżeli w dzień wilji pierwszym człowiekiem, który przyjdzie do domu, będzie mężczyzna, dziewczyna wy jdzie zamąż do roku. W tym dniu wróżą również o zamąż -pójściu z gałązek wiśniowych, które zostały włożone do wody o dwunastej w nocy w dniu św. Łucji. Jeżeli gałązka zakwitła do iego czasu, dziewczyna „wyda się“ w przyszłym roku. Odmiana tej wróżby: w dniu św. Łucji kilka dziewcząt włożyło do wody gałązki wiśni, odpowiednio poznaczone (np. karteczki z nazwiskami). Kolejność „wydawania się“ tych dziewcząt będzie odpowiadać porządkowi, w jakim gałązki rozkwitnęły.

Poza tern istnieją rozmaite inne wróżby. Wiele z nich łączy się z wigilją Bożego Narodzenia. Jeżeli dzieci są w tym dniu niegrzeczne, będą takie przez cały rok. Albo ogólniej: jak ktoś się zachowuje w dniu wilji, tak będzie się zachowywał przez cały rok. Stąd pewne nakazy czy zakazy. — Jeżeli przy jedzeniu wilji niema ludzi do pary, ktoś z bliskich umrze. Umrze również ten, kto usłyszy zwierzę, mówiące o północy we wilję °⁴).

Pewne wróżby nie są związane z jakimś dniem. Jeżeli ktoś wchodzi do chaty w tej chwili, kiedy wyjmuje się chleb z pieca, będzie miał szczęście, które spotka również tego, komu przejdzie drogę osoba, niosąca wiadra pełne wody. I przeciwnie: puste wiadra wróżą nieszczęście, nieudanie się tego, co się zamierza przedsięwziąć.

§ 20. Lecznictwo. Ważną rolę w dawnem lecznictwie ludo-wem odgrywało zażegnywanie i zamawianie choroby. Trudniły się tern znachorki, których obecnie już niema, gdyż dawne nie zdradziły nikomu swych wiadomości i sposobówT zamawiania. Ten sposób leczenia pozostawał w związku z zapatrywaniami ludu na istotę choroby. Ponieważ choroba wchodzi do człowieka, więc można ją zmusić do tego, aby wyszła. Czyniła to znachorka. Chory przychodził do niej (wszystko musiało się odbywać przed wschodem słońca) i przynosił ze sobą piwo i czarną koszulę. Znachorka sadzała chorego i kazała mu odmawiać „Zdrowaś../⁴, a sama zażegnywała chorobę szczypką w ten sposób, że wszystkie zabiegi robiła nad czarną koszulą. Następnie zażegnywała piwo i lała je choremu na głowę. W domu miał chory w dal-

⁶⁴) Inne szczegóły z tego zakresu por. § 14.

szym ciągu lać sobie na głowę piwo w tym celu, aby choroba weszła do głowy i zbiła się w kołtun. Jeżeli człowiek jest zdrów, kołtun wtedy nie zbija się, jeżeli jednak człowiek jest chory, kołtun będzie miał i trzy cale. Zbity kołtun należ}^ ostrzyc i zakopać w ziemi, spalić w polu lub ukryć wraz z czarną koszulą w spróchniałej wierzbie. Wówczas choroba minie, a ten, kto koszulę weźmie, nabawi się choroby.

Prócz tego można zamówić ból głowy. Znachorka lała z konewki wodę na dach i podstawiała pod dach konewkę dnem. Tą wodą, która spadała na dno konewki, moczyła głowę cierpiącego i zamawiała „chorobę“. Niektóre znachorki potrafiły nawet „łuszczkę⁴⁴ zdjąć z oka, posługując się przytem zamawianiem. Leczenie odbywało się również przed wschodem słońca. Chorobę tę zażegnywała nożem, a następnie zamawiała ją, przyczem ręką poruszała w tę stronę, z której „łuszczka⁴⁴ zachodziła na źrenicę. Po kilku razacli choroba ustępowała6fi). Nadto znachorka rwała zęby, czem zresztą trudnili się także mężczyźni.

Obecnie niema już znachorek, lud zna jednak różne zabiegi podobne, praktyki o charakterze magicznym. Jeżeli ktoś ma „krosty⁴⁴, idzie przed wschodem słońca nad rzekę, zmywa ciało nową, czystą szmatką, a następnie, nie oglądając się, ucieka do domu. Aby skutek był pomyślny, należy wrócić do domu przed wschodem słońca. Zabieg ten powtarza się trzy razy, a za trzecim razem należy szmatkę (używa się jednej szmatki przez cały czas) rzucić poza siebie. W taki sposób „gubi⁴⁴ się krosty, kto zaś znajdzie tę szmatkę, nabawi się choroby. Krost można się pozbyć i w inny sposób. W wigilję Bożego Narodzenia należy pójść nad rzekę i zanurzyć w wodzie nogi do kolan lub obmyć je. Krosty znikną po tym zabiegu.

Znane jest i takie leczenie. Chorego, który nie może wstać z łóżka, obmywa się wodą z rzeki, a następnie tę wodę wraz z garnkiem wrzuca się do tej samej rzeki i wraca do domu, nie oglądając się.

Na suchoty dobre jest chodzenie po rosie przed wschodem słońca. Ze wszystkich miesięcy najlepiej nadaje się do tego rodzaju zabiegów m a j.

Obecnie najczęściej używa lud do leczenia rozmaitych ziół.

⁶³) Formuł zamawiania nie mogłem znaleźć.

Na rany przykłada się liście podbiału, róży wodnej, wroniego sadła i babki. Babki — która może być wielka, średnia i „lacen-towa“ — używa się w taki sposób, że przykłada się liście, albo smaruje się sokiem z babki. Najskuteczniejsza jest babka lacen-towa, która piecze wprawdzie, ale szybko leczy. Zastosowanie babki jest tak szerokie, że nawet na „wewnętrzne rany“ dobrze jest pić jej sok lub odwar. Prócz tego rany leczy arnika. Liście podbiału leczą różę. — Przeciw oparzeniu używa się cebuli. Bardzo wiele ziół ma zastosowanie przy leczeniu żołądka: odwar mięty, centurji, piołunu, dzięglu, lubczyku, rumianku, który również pomaga na bóle ,,w sobie“. Ból głowy leczy ruta. Na liszaj (odlepióry) przyrządza się następujące lekarstwo: zieloną nać rzepy smaży się na maśle lub oliwie i tem smaruje się schorzałe miejsce. Na „zatrzy-manie“ pije się odwar zeskrobanej zewnętrznej części kory dębowej. Przeciw kolkom dobry jest odwar strepesu. Na reumatyzm pomaga korzeń kukurydzki, moczonej w spirytusie, zaś na kaszel kwiat lipowy.

Przeciw chorobom dzieci stosuje się najczęściej kąpiel w różnych ziołach, a zwłaszcza święconych na Zielną. Szczególną wartość w takim przypadku posiada macierzanka, wrotycz i śmie-tannik. Można też chore dziecko kąpać w wodzie, którą popłókało się dzieżę. Niekiedy chore dzieci kadzi się koprem, święconym w dniu Przemienienia Pana Jezusa. Kadzenie tym koprem pomaga i starszym na różne choroby. Jeżeli dziecko ma słabe nogi i nie może stać, należy je kąpać w zielu, zwanem ,,twardostój“.

Przed bólem gardła chroni następujący zahieg: po poświęceniu gromnicy świeci się ją trzy razy i wdechuje dym.

Weterynar ja ludowa jest również hogata w różne środki lecznicze. Przeważają tu zioła, zwłaszcza święcone na M. B. Zielną. Odwar z nich dają pić krowom po ocieleniu (nazywa się to ,,ką-pielą“). Wśród tych ziół największe znaczenie ma boże drzewko, wrotycz, mięta i józefek. Po ocieleniu dają też pić krowom odwar z głąbi kapuścianych. Prócz tego specjalnego zastosowania dają pić bydłu odwar z ziół, święconych na Zielną i w Oktawę Bożego Ciała — przeciw jakimkolwiek innym chorobom. Specjalnym sposobem leczenia temi ziołami jest okadzanie niemi bydła w razie choroby. Zwłaszcza krowy, które straciły mleko (niekoniecznie wskutek czarów), lub których mleko się ,,psuje“, okadza się ziołami (głównie koprem i kolendrą), rzucając je na węgiel i okadzając dymem wymiona. Nadto na „złe mleko⁴⁴ pomaga odwar pokrzywki - żegawki. Chore bydło okadza się również koprem, święconym w dniu Przemienienia Pana Jezusa. — Na choroby żołądka daje się bydłu pić rumianek. Na „dychotę⁴⁴ konia dobry jest ślaz lub otręby pszenne. Na przeczyszczenie i przeciw zatrzymaniu moczu dają bydłu odwar sroczki. Kiedy Świnia jest chora, a zwłaszcza gdy ma różycę, oblepia się ją gliną z octem, a potem zmywa odwarem rośliny, zwanej ,,bagno“. Poza tern na „zatrzymanie44 daje lud bydłu pić wodę, w której moczyło się świnię po zabiciu jej.

¹

) Niema ściśle określonej chwili, w której należy śpiewać pieśń o chmielu. W każdym razie śpiewa się ją w związku z ,,pokładzinami“, najczęściej po nich.

²

) Tu wymienia się nazwisko ojca młodej.

³

) Częściej tę pieśń śpiewają swaci w odpowiedzi na pieśń 122.

⁴

) Por. § 14. Pogrzeb.

⁵

) Por. tabl. XX/a, b. — Obszernie por. rozdział ..Widowiska".

⁶

)    Wierzenia te nie są jasno zarysowane.

⁷

)    Por. § 14. Pogrzeb.

⁸

)    W wielu przypadkach por. opowieści.

⁹

)    Kształtów bliżej nie określają.

¹⁰

)    Prócz tego zna lud wiele zabiegów podobnych, przeciwdziałających chorobom. Por. Lecznictwo.

¹¹

)    Por. § 23. Drobna twórczość. Wróżby meteorologiczne omawiam w rozdziale „Wiedza".

Największą wartość w lecznictwie posiadają zioła święcone lub zioła, zebrane w maju.

§ 21. Wiedza. Wyobrażenia o powstaniu świata i o święcie są naogół zgodne z nauką kościoła, czasem jednak można się spotkać jeszcze z dawnemi wyobrażeniami. Lud twierdzi, że słońce, które jest kulą ognistą, obraca się koło ziemi. Nad ziemią, to niebieskie, jest jakby płaszczyzną, na której znajdują się gwiazdy, t. j. światełka, noszone przez aniołów. Każdy człowiek ma swoją gwiazdę, która spada w chwili jego śmierci. Inni twierdzą, że kiedy człowiek umiera i dusza jego idzie do nieba, jego gwiazda spada na ziemię. Jeżeli dusza idzie do czyśćca, gwiazda świeci dopóty, dopóki człowiek nie odcierpi kary; w chwili, w której dusza dostaje się do nieba, gwiazda spada na ziemię. Jeżeli zaś dusza zmarłego dostaje się do piekła, gwiazda tego człowieka świeci na niebie wiecznie.

Księżyc są to góry lodowe, od których odbija się światło słoneczne. Na księżycu siedzi św. Jerzy. Czasem można na księżycu widzieć części jego ciała: nos, oczy i t. d.

Ziemię traktuje lud jako coś żywego. Wskutek wydawania plonów ziemia się męczy, dlatego od adwentu nie wolno nic robić w polu, aby ziemia odpoczęła. Dawniej wywożono w pole trzy kupki gnoju jako kolendę dla ziemi.

Pewne zjawiska atmosf e ryczne łączy lud z demonami i od nich je uzależnia. I tak deszcz, burza a zwłaszcza grad są zależne od płanetnika. W zimie rąbią płanetnicy żelaznemi cepami lód i później z tego pochodzi grad. Tęcza, która jest odbiciem blasku od łąk i wód, pije wodę i z tego pada deszcz. Tęcza może mieć jeden swój koniec zanurzony w wodzie lub obydwa.

Z chmur wraz z deszczem spadają ryby (kiełbie) i namułki (kawałki drzewa zgniłego, płynące z wodą). Grzmot powstaje wtedy,

gdy Pan Bóg grozi palcem. Kiedy zaś trze chmura o chmurę, powstaje błyskawica. Pioruny są dwojakiego rodzaju: 1) ogniowe (które palą), 2) suche (te są nieszkodliwe). Pioruny, które zsyła Bóg ludziom na opamiętanie, są z krzemienia. Po 7 latach wychodzą one z ziemi i wtedy widzi się, że mają one kształt jaja lub pomietła. Niektórzy twierdzą, że piorun to jest ogień, rzucany przez kogoś z wiadra, które jest w niebie. Inna wersja głosi, że piorun powstaje, gdy św. Piotr strzela z klucza, lub gdy ktoś rzuca złotą nitkę z nieba. Czasem twierdzą, że piorun to jest krzyż z kamienia, który spada na ziemię¹ 2). Istnieje również 12 miesiączków, których można nawet zobaczyć.

Ogień od pioruna jest żywiołem, zsyłanym z nieba, dlatego dawniej nie wolno było gasić pożaru, który powstał od gromu.

a są tacy, którzy opowiadają, że pili to wino ze

Woda posiada szczególną moc, kiedy jest święcona. Może wtedy odpędzić czarta, przeciwdziała czarom, wpływa na pomyślność. Dlatego wodą tą kropi gospodarz domowników, zwierzęta i zabudowania po powrocie z kościoła w Wielką Niedzielę, kropi nią pole i t. d. Woda święcona wzmaga skuteczność ziół leczniczych i tych, które służą przeciw czarom. Dlatego zioła święcone są do tych czarów lepsze, niż zwykłe. Ale nawet zwykła woda posiada w pewne dni moc nadzwyczajną. Obmycie nóg wodą rzeczną w wigilję Bożego Narodzenia o północy, lub kiedykolwiek przed wschodem słońca, leczy krostyC7). Woda ulega niezwykłej przemianie w wigilję Bożego Narodzenia o północy; zmienia się ona wtedy w wino studni.

W związku z zabiegami o charakterze magicznym pozostaje twierdzenie, że wydzieliny ludzkie, oraz włosy, zwłaszcza z pewnych części ciała ludzkiego, posiadają wartość specjalną.

W świecie zwierzęcym widzi lud również wiele nadzwyczajności. O północy w wigilję Bożego Narodzenia mówi bydło głosem ludzkim. W tym czasie może świat zwierzęcy wpływać na losy ludzkie. Kto bowiem usłyszy wtedy zwierzę mówiące, umrze. Pies wyjący staje się wyrocznią: głos jego zwiastuje śmierć czyjąś lub pożar. Śmierć wróży także krakanie wrony i rechotanie żaby w sieni. Ponieważ wyobrażenia o zwierzętach, mówiących w noc wigilijną, jest tak znamienne, nic dziwnego, że lud uważa za konieczność danie im „kolendy". W dniu św. Szczepana zwierzęta i ptaki domowe dostają jako kolendę opłatek (opłatek tylko zwierzęta) oraz siano, słomę i ziarno, na których, względnie przy których jedzono pośnik (wilję). Przytem konia należy ukarać. Dostaje on siano z pod stołu, gdyż jeden z koni nie chciał ongiś przewieźć Pana Jezusa przez rzekę °⁸). Niekiedy postać zwierzęcia może przybrać na siebie djabeł. Odróżnić takie ,,zwierzę" od prawdziwego jest łatwo, gdyż albo zjawia się ono (t. zn. djabeł w postaci zwierzęcia) w niesamowitych i podejrzanych okolicznościach, albo nie daje się w żaden sposób odpędzić. Dopiero woda święcona jest w tym przypadku skuteczna .Czasem dusza zjawia się w postaci białego kota.

Specjalną opieką otacza lud skowronka, jaskółkę i bociana. Ptaków tych nie wolno zabijać, ani niszczyć ich gniazd. Jeżeli ktoś wypędzi bociana i zniszczy jego gniazdo, bocian wróci z ogniem w dzióbie i podpali dom. Pewne ptaki mogą przepowiadać pogodę; np. takie znaczenie ma pianie koguta lub „darcie" się jakichkolwiek innych ptaków.

Świat roślinny posiada również rozmaite wartości. Istnieje wiele ziół, które leczą choroby. Działanie ziół jest skuteczniejsze, jeżeli są one poświęcone. Prócz leczenia różnych chorób ludzi i zwierząt posiadają także zioła moc niweczenia czarodziejskich zabiegów i przeciwdziałania im, mogą chronić przed piorunami. Dobrze jest, jeżeli do siewu doda się ziarenek zbożowych z poświęconych kłosów. Palma święcona, wetknięta w kretowisko, zmusza kreta do opuszczenia tego miejsca. Roślin używa się również w pewnych warunkach do czynienia wróżb: gałązki wiśni, włożone do wody w dniu św. Łucji; „stawianie kóp" w wi-gilję Bożego Narodzenia. Rozchodnik posiada specjalną moc oczyszczalną a może i ochronną; dlatego po powrocie z pogrzebu kadzi się nim mieszkanie. Lubczyk sprowadza miłość.

Tajemniczo powstaje niemniej tajemnicza roślina, zwana marimką. Jeżeli okruszki ze „święconego", które się je w Wielką Niedzielę, zakopie się w ogródku, wyrośnie z nich owa roślina; a ponieważ właściwie ze żółtka święconego wyrasta, posiada kwiaty

⁶⁸) Por. opow. 35.

żółtawe, podobne do stokrotki lub rumianku. Święci się ją razem z ,,zielem“ i wtedj' jest skutecznem lekarstwem na bardzo wiele chorób. To jest ciekawe, dziwią się, że teraz nie chce schodzić ta marunka. Dawniej zawsze zeszła, gdy się okruszki zakopało w ziemi.

Poza lecznictwem i wyobrażeniami o przyrodzie wiedza ludowa obejmuje i inne zakresy. Lud zna następujące jednostki miary. Snopki liczy się na kopy, mondele (4 na kopę) i sztuki. Zboże mierzy się korcem; korzec ma 4 ćwierci, ćwierć 8 garncy. Pole mierzy się morgami, drzewo — sągami. Objętość płynów wyraża się kwartami. Miary ilości wogóle: sztuka, mondel, kopa.

Ciekawie oznacza lud czas. Podstawą są tu rozmaite święta i dni ważniejszych świętych. Stąd takie określenia: Na św. Marka, na św. Wojciecha, koło św. Zofji, w Gromnice, w Nowy Rok, po Godach, od Matki Boskiej Siewnej do Suchychdni, około św. Michała i t. d. Okresy tygodniowe nazywa się niedzielą; a więc np.: za dwie niedziele. Dłuższe okresy: miesiąc, rok, przyczem niezbyt dokładnie określa się dłuższe odstępy czasu: ,,będzie ze dwa lata, abo ze trzy“ i t. p. W ciągu dnia orjentują się położeniem słońca. Obecnie znane są już powszechnie zegary, oznacza się więc czas również według zegara.

Niezwykle bogata jest meteorolog ja ludowa. Deszcz będzie padał, jeżeli słońce zachodzi za chmurę, jeżeli księżyc otoczony jest aureolą. Gdy w ciągu dnia jest parno a słońce przypieka, również deszcz będzie padał. Pogoda zaś będzie, jeżeli słońce zachodzi czerwono, co wróży również, że będzie wiatr. Pewne wróżby meteorologiczne łączą się z dniami różnych świętych. Jakie wiatry wieją w dniu św. Bartłomieja, takie będą wiać w ciągu zimy i zależnie od tego wróży się, czy zima będzie ostra czy nie. Jeżeli w tym dniu wiatry szybko się zmieniają, zima będzie lekka. Deszcz na św. Bartłomieja przepowiada zimę mokrą i ciepłą; pogoda — lo zima sucha i ostra. Gdy na św. Macieja pada śnieg, będzie zima długa; pogoda świadczy o wczesnej wiośnie. Czasem wróżby, wysnute z podobnych obserwacyj, mogą odnosić się do całego roku. Jeżeli na św. Marka (to samo w odniesieniu do św. Józefa) pada deszcz, rok będzie mokry; jeżeli jest pogoda, rok — a zwłaszcza lato będzie suche. Niekiedy prowadzi się dłuższe i bardziej skomplikowane obserwacje. Lud mówi, że od św. Łucji idą miesiące na naradę. Obserwuje się więc pokolei 12 dni; każdy kolejny miesiąc

Wieś Dąbrówki.

przyszłego roku będzie taki, jaki jest odpowiedni dzień. Obserwacje te można skontrolować. Od Bożego Narodzenia bowiem do Nowego Roku wracają miesiące z narady, ale już nie pojedynczo, tylko parami. Obserwacje z tego czasu można porównać z poprzedniemi. Uwagi na krótszą metę można czynić, obserwując pierwszy piątek każdego miesiąca. Taki, jak ten dzień, będzie cały miesiąc. Pewne uwagi mogą nasuwać rośliny. Jeżeli ostrężyny dobrze obrodzą, będą wielkie śniegi. Przy opadaniu liści z drzew zwraca się uwagę na to, skąd wpierw spadają; jeżeli z wierzchołka, będzie ciepła jesień. O tem, jaka będzie zima, można wnosić z ilości szyszek na świerku (obserwacje w jesieni). Jeżeli najwięcej jest ich na szczycie świerku, będzie koniec zimy ostry i zima przeciągnie się; jeżeli u dołu, początek zimy będzie ostry; jeżeli szyszki są rozłożone na całym świerku, cała zima będzie miała ostry przebieg.

Obserwowanie ptaków również dostarcza materjału. Jeżeli ptaki wędrowne wcześnie w jesieni odlatują, będzie wczesna zima. Deszcz przepowiada pianie kogutów, zwłaszcza podczas pogody. Pianie kogutów podczas deszczu oznacza zmianę. Prócz tego „darcie się“ ptaków (jakichkolwiek — nawet dzikich) wróży deszcz. Pszczoły również dostarczają materjału w tej dziedzinie. Jeżeli uciekają do ula, będzie deszcz. Kiedy zaś na wiosnę „poruszają się“ w ulu zbyt wcześnie, będzie jeszcze długo zima.

Poza tem wiele uwag z dziedziny zagadnień meteorologicznych zawierają w sobie pewne powiedzenia przysłowiowe⁸⁹).

§ 22. Drobna twórczość tradycyjna. Lud zna bardzo wiele z a g a d e k. Często krążą one wśród dzieci, czasem jednak i starsi nie gardzą niemi. Zagadki te są nieraz (ze względu na kompozycję i ujęcie) bardzo naiwne, prymitywne. Nierzadko są wieloznaczne: podchwytuje się pewne cechy charakterystyczne i to drobne, mało znaczne. Stąd wypływa nieraz i t. zw. dwuznaczność. Niektóre zagadki są wyrażane w formie wierszowej.

Przytaczam zebrany materjał:

1.    Lazie, lazie po żelazie na kościaną górę. (Żołnierz po strzemieniu na konia).

2.    Cztery rogi i pierze, ni to człowiek ni zwierzę. (Pierzyna).

3.    Malutkie, krzywiutkie, całe pole obleci a na wieczór do domu przyleci. (Sierp).

c»n) p₀r. rozdział następny.

4.    Pod koniem leżało, do baby sit; brało. (Sitko — zrobione z włosienia końskiego).

ó. Stoi za drzwiami, opasane koralami. (Beczka — obręcze).

6.    Jadą cztery dziatki jedną drogą i dogonić się nie mogą. (Koła u wozu).

7.    Ryczy wół, ryczy wół, na sto mile, na sto gór. (Grzmot).

5.    Zawsze jasne i gorące, świeci ludziom na tysiące. (Słońce).

9. Sroka żegoce w zimnej potoce, a syn się żeni w tureckiej

ziemi. (Maślnica).

10.    W czerwonem się rodziło, w zielonem chodziło, a w białem go pochowali. (Zboże).

11.    Przyszła do nas z gaiku, mieszka sobie w kąciku, po izbie się krząta, zaziera codziennie do każdego kąta. (Miotła).

12.    Jest sobie panienka, czerwona sukienka, jak ją rozbierali, to nad nią płakali. (Cebula).

13.    Biegacz nad biegacze, wszystkie kroki skacze. (Sarna).

14.    Stoi przy drodze na jednej nodze, z miejsca się nie rusza i przed nikim nie zdejmie kapelusza. (Grzyb).

15.    Ciągle idzie, a w miejscu stoi, każdy się na niego gapi, a on tylko sapie. (Zegar).

16.    Mamusi się otworzyło, tatusiowi wisi. (Studnia i żóraw).

17.    Jedzie nie lądem, trzaska nie biczem, skubie nie pierza. (Ryba).

18.    Rośnie bez korzeni, kwitnie bez kwiatu, służy całemu światu. (Sól).

19.    Idzie panna z gór, niesie worek piór, łopatami się podpiera a ożogiem trawę zbiera. (Gęś).

20.    Stoi panna w oknie, ogonek jej moknie. (Lampa).

21.    W lesie ucięte, w domu zagięte na rękach płacze. (Skrzypce).

22.    W lesie stało, liście miało, teraz nosi duszę, ciało. (Kołyska).

23.    Beczułeczka wina a dziurki w niej niema. (Jaje).

24.    Stoi przy drodze na jednej nodze, kto się go tknie, to zaraz klnie. (Oset).

25.    Pełna stajnia tłustych koni, przyjdzie chudy i wygoni. (Piec — chleb — pociask).

26.    Pełna stajnia białych owieczek a między niemi czerwony piesek. (Zęby — język).

27.    Nie natom cie brał, żebym z tobą spał, jenom na to cie brał, żebym swe ciało w twoje kudły pchał. (Kożuch lub rękawica).

28.    Poszło dwóch sprawiedliwych do jednego niesprawiedliwego po coś większego, jak królestwo niebieskie. (Józef i Nikodem do Heroda po ciało Pana Jezusa).

Niektóre zagadki posiadają formę pytań:

29.    Dlaczego idzie (poco) wrona do lasu? (Bo las do niej nie pójdzie).

30.    Jakiego drzewa jest w lesie najwięcej? (Okrągłego).

31.    Pod jakiem drzewem stoi zając, gdy deszcz pada? (Pod mokrem).

32.    Kiedy kura ma połowę? (Gdy siedzi na bancie).

33.    Który święty ma cztery nogi i dwie głowy? (Sakrament małżeństwa).

Albo dłuższe:

34.    Czy znasz takie rzemiosło, co dokoła obrosło, w środku ma dołeczek, tam się wpycha kołeczek? (Krężel).

Niektóre zagadki, znane dzieciom, są pochodzenia niewątpliwie szkolnego:

35.    Biała, przeźroczysta, wprawiona w okienko, jeśli się zabrudzi, umyj ją panienko. (Szyba).

36.    Sypią się perełki, lecą do nas z nieba, czasem ich trzeba, a czasem nie trzeba. (Deszcz).

Właściwe przysłowia są nieliczne. Np.:

Co inna wieś, to inna pieśń.

Kogo nie proszą, tego wynoszą.

Co inna chałupa, to inna nauka.

Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje.

Gzem zamłodu skorupa nawrze, tern na starość trąci.

Większość ich to przysłowia lub powiedzenia przysłowiowe o charakterze gospodarczy m. Wyrażane są zaś w formie wierszowanej i wtedy zbliżają się do przysłowia, albo też są zwykłem powiedzeniem przysłowiowem, posiadają zaś najczęściej postać wróżby. Czasem zawierają w sobie pewne wskazania lub są stwierdzeniem pewnej ,,prawdy“ gospodarczej.

W Boże Narodzenie jasno, to w stodole ciasno.

Jak w wiłiję jasno, to w stodole ciasno, a jak zachmarane, w stodole zapchane.

(To samo w odniesieniu do Nowego Roku).

Na św. Marka deszcz, będą świnie drogie.

Jak na św. Józefa są chmurki, sadzić ziemniaki, gdzie są górki;

a jak pogoda, to tam, gdzie jest woda. (Bo będzie suchy rok). Na św. Wojciecha pogoda, będzie dużo masła.

Na św. Szczepana śnieg — obrodzą sady.

Jeżeli na 7 braci śpiących deszcz, to ziemniaki gniją. (10 lipca). Na Wojciecha rosa, siej chłopie dużo prosa.

Po św. Michale wolno paść w potrawie.

Św. Jadwiga wkłada łyżkę miodu do rzepy.

Na św. Wojciecha będzie w polu pociecha.

Po św. Janie przednówek się łamie.

Także i meteorolog ja wyraża się w przysłowiach i powiedzeniach przysłowiowych:

Na Gody po lodzie, na Wielkanoc po wodzie (i odwrotnie).

Na Gromniczną po wodzie, na Wielkanoc po lodzie (i odwrotnie). Na Gromnicę mróz, chowaj chłopie sanie, ładuj wóz.

Jak na Gromnicę taje, ładuj chłopie sanie, a jak mróz, ładuj chłopie wóz.

Św. Maciej zimę traci, albo ją bogaci.

Jak na Medarda deszcz, to 40 dni szarga.

Wszyscy święci — zima się kręci.

Po św. Mateuszu, nie chodź chłopie w kapeluszu.

Św. Dorotka wypuszcza skowronka z za wrotka.

Św. Józef kiwnie brodą, pójdzie zima razem z wodą.

Św. Marcin na siwym koniu przyjeżdża.

Czasem wróżba meteorologiczna jest bardziej skomplikowana.

Jak Wszyscy Święci jasnością swoją nie oświecą, a Duszeczki nie zapłaczą, a św. Marcin nie posiwieje, na Niepokalaną lody nie staną, to potem zato do samej zimy babie lato.

Odrębną grupę drobnej twórczości stanowią t. zw. gadki. Rysem znamiennym ich jest to, że są one zwykle aż nadto dosadne.

Kuferek — twój ojciec berek.

Klucze -— twoja matka w dole żaby tłucze.

po mieście.

Bryczka — idź do cyganki, niech ci da czarnego cycka. Dwieście — zbieraj

Albo inne, niby specjalne lubowanie się w rozmaitych dystynkcjach:

kocie.

kocicy.

kocurze.

Cztery patyczki w płocie —- zjedz Cztery patyczki w donicy — zjedz Cztery patyczki na górze — zjedz

§ 23. Opowieści. Charakterystyczną cechą opowieści jest to,

rzecz działa się

że niemal wszystkie są zlokalizowane. A więc koło mostu, przy dębie, na łąkach, przy drodze... przyczem wyraźnie wskazuje się drzewo, miejsce na łące i t. d. I jeszcze jedno jest znamienne: wszystko to, co jest przedmiotem opowiadań, przeżywał albo opowiadający, albo jakiś jego krewny lub bliski znajomy. W tym przypadku wskazuje się najwyraźniej osobę, wymieniając imię i nazwisko. Jeżeli idzie o czas — zdarzenia, które są przedmiotem opowiadania, odbywały się niedawno. Zresztą to jasne,

skoro opowiadający mówi o sobie i swoich przygodach. Tak jest w większości opowiadań.

Najwięcej jest opowiadań o d j a b 1 e.

1.    Pewien gospodarz L.³) położył się koło dębu. Obok niego przejeżdżało powozem dwóch panów. Panowie ci stanęli i wzięli chłopa na powóz. Jechali dość długo, aż zajechali do Kosiny⁴ 5). Tutaj stanęli koło karczmy i zapytali gospodarza, czy napije się piwa. L. zgodził się, więc jeden z panów poszedł z nim do karczmy i kazał karczmarce dać piwa. Żydówka, która znała chłopa, dawała mu jakieś znaki — aż wkońcu podeszła do niego i powiedziała po-cicliu: „Gospodarzu, patrzcie, jakie nogi ma ten pan. Przeżegnajcie się po waszemu⁴⁴. L. popatrzył na tego pana i zobaczył, że ma on kopyta zamiast nóg. Przeżegnał się więc co prędzej a w tej chwili pan znikł. Równocześnie w karczmie ząwalił się dach. L. wyszedł przed karczmę zobaczyć, co się stało z powozem. Ze zdziwieniem przekonał się, że djabły ciągnęły go na świerkowej gałęzi. Teraz dopiero spostrzegł, że ma całe spodnie poszarpane...

2.    Pewien gospodarz spotkał na drodze pana, który mu powiedział, że był oficerem w tym pułku, w którym służył ten gospodarz podczas wojny. Pan zapytał: ,,Co mi się należy?⁴⁴ A chłop na to: „Co się należało, tom spełniał, gdym był przy wojsku, a teraz nic się nie należy⁴⁴. Wtedy pan podniósł rękę a chłopu czapka spadła z głowy. Zdjęty strachem zaczął uciekać bez czapki, a „on44 za nim wołał: „Czekej, czekej! Jeszcze będziesz wracał tą drogą!44 •Chłop naturalnie wracał inną drogą...

3.    Jeden chłop szeł drogo i kurzu! fajkę. Poziera, a tu idzie laki panicz i też kurzy fajkę. Ale tako piękno fajeczkę, porcyne-lowo. Jak panicz przyszęł do chłopa, pyta sie go: ..A czybyście sie tak. gospodarzu, nie zamieniuł ze mno fajkami?⁴⁴ Chłop se myśli — co to, głupi jaki. czy jak? Tako ładno fajeczkę chce dać? Bo chłop miał staro faje, przepalono, o tako, jak to majo.

Jak panicz widział, że chłop jakosi niebardzo chce. powiada: „Słuchejcie gospodarzu, macie tu tytuń jeszcze do ty fajki. Dejcie

interes. Wzión fajeczkę i tytuń, dał swojo i wraca do domu. Jak przyszeł do domu, powiada, jak to było. I chce te fajeczkę pokazać. Sięga ręko do kieszeni, dzie schował fajkę i wyciąga końskie kopyto i piszczel. A tytuń zamie-niuł się w

mi swojo“. Chłop se miarkuje

Bo ten panicz był djaboł...

4. W jednym domu był djabeł. Dzieci o tern nie wiedziały i pewnego razu poszły do piwnicy po buraki. Na burakach zoba

czyły zająca; zaczęły więc go pędzić i wypędziły z piwnicy. Później opowiedziały to matce. Matka, która wiedziała, że to był djabeł, nie puszczała więcej dzieci do piwnicy...

5.    P. opowiadał, że pewnego razu wyciął w lesie sosnę, pociął ją na kawałki i po kawałku nosił do domu. Kiedy niósł jeden taki kawałek, usłyszał, że ktoś za nim idzie. A to był djabeł. Kiedy P. stanął, djabeł przystawał; kiedy szedł, djabeł za nim. Tak doszli do fosy, ale djabeł już jej nie przeszedł...⁶ 7).

6.    Piotr G. bardzo nie lubił się ze swoim dziadkiem Kubą G. Kiedy raz Piotr szedł przez pola pijany, zobaczył kogoś podobnego do dziadka. Zaczął więc bić się z nim. Co go Piotr rzucił na jeden zagon, on Piotra na cztery. Piotr zmiarkował wreszcie, że to djabeł, więc uciekł...

7.    Pewien gospodarz miał buhaja. Raz zobaczył, że przez pola pędzi z drabinką na grzbiecie buhaj, zupełnie podobny do jego zwierzęcia. Rzucił się więc za nim, aby go złapać, ale buhaj wciąż biegł w stronę rzeki, jakby go tam chciał zaciągnąć. Chłop domyślił się, że to coś podejrzanego; zostawił więc buhaja i wrócił do domu. Jego buhaj stał w stajni na swojem miejscu...⁷).

8.    Jeden chłop, idąc drogą, zobaczył zmokniętego koguta. Żal mu się zrobiło, wziął więc ptaka do domu. Tutaj postawił go na piecu, ażeby przeschnął. Kiedy rano popatrzył chłop na piec, koguta nie było, a na tern miejscu pełno było rozmaitych odchodów...

B. W jego bowiem domu djabeł przemieszkiwał

Bardzo wiele opowiadań o djable łączy się z zagrodą pewnego gospodarza

i wyprawiał rozmaite harce. I>o domu zaś dostał się djabeł w następujący sposób.

9. a) Pewngo razu znalazł B. rękawicę z pieniądzmi. Ucieszył się tem, pieniądze wziął i wydał przy sposobności. Po pewnym czasie zjawił się u niego djabeł i zażądał zwrotu znalezionych pieniędzy, mówiąc, że to były jego pieniądze. B. chciał mu oddać tyle, ile znalazł, ale djabeł domagał się zwrotu tych samych pieniędzy, a tego B. nie mógł zrobić. Wobec tego djabeł u niego zamieszkał...

9.    b) B., idąc do roboty, znalazł rękawicę, a w niej pieniądz. Kiedy go wydał, po powrocie do domu przekonał się, że pieniądz wrócił do niego. Powtarzało się to często, więc B. domyślił się, że to jest miklus7r'). Chciał się go pozbyć, ale w żaden sposób nie mógł. Wraz z tym pieniądzem zamieszkał u niego djabeł...

Tak więc sposób, przy pomocy którego djabeł dostał się do domu B., bywa przedstawiany dwojako, bardzo podobnie zresztą.

10.    Od tego czasu djabeł u B. zamieszkał. B. nosił mu „na górę“ jedzenie niesolone i djabeł spokojnie się zachowywał. Ale gdy stary już B. umarł, syn jego przestał dawać djabłu jedzenie i wtedy djabeł zaczął się mścić. Dokuczał w najrozmaitszy sposób. W studni ukazywał się jako głowa końska; wrzucał do niej pniaki — tak. że musieli studnię zasypać ziemią⁸ 9); w stępie tłukł naczynia; zrywał dach i koźliny i t. d. Ale djabeł dokuczał nietylko domownikom. Dawał się we znaki i tym ludziom, którzy tamtędy przechodzili. A więc na przechodzących rzucał cegły z komina, ,,siał“ za nimi szuter. Kiedy ludzie nocą przechodzili tamtędy, ukazywał im się jako pies lub jałówka i straszył. Pies ten (lub jałówka) nagle znikał, podobnie jak się nagle zjawiał. Czasem tylko coś jakby się tłukło koło domu, choć było właściwie cicho i spokojnie.

B. nie mógł w żaden sposób pozbyć się djabła. Aż raz postawił w oknie krzyż. Wtedy djabeł przyszedł do B. i prosił go, aby wziął krzyż z okna. Obiecywał zato dać B. ogromną siłę. Aby pokazać swoją moc, wziął siennik i rzucił go wgórę tak, że aż przez strzechę przeleciał. Ale B. mimo takiej obietnicy nie wziął krzyża. Wtedy djabeł zmienił swój wygląd i ukazał mu się jako żołnierz w czerwonych spodniach i dalej nalegał. Ponieważ jednak B. nie usłuchał go, djabeł mścił się odtąd jeszcze więcej: tłukł szyby w oknach i t. d. Djabeł ustąpił dopiero wtedy, gdy przyjechał ksiądz i poświęcił dom. Nadto ksiądz zostawił B. krz)’ż z Panem Jezusem...

W związku z tem, że djabeł przebywał u B., pozostaje fakt, iż ukazywał się on czasem w postaci tego właśnie gospodarza, chcąc zmylić ludzi. (Por. opow. 17).

Poza tem opowiadają o jeszcze jednym domu, w którym djabeł przemieszkiwał.

11.    U L. ,,na górze“ przebywał djabeł w postaci czarnego koguta. Gospodyni nosiła mu tam niesolone jedzenie. W domu tym straszyło i działy się nadzwyczajne rzeczy. Gdy pewnego razu była tam ,,muzyka“, zerwało się pomietło i samo tańczyło. Pomietło to biło ludzi. Wkońcu sprowadzono księdza, ale djabeł nie wpuścił księdza do domu, waląc zgóry kamieniami. Dopiero kiedy syn tego gospodarza utopił się, wszystko ucichło i uspokoiło się...

Djabeł jednak, żyjąc w zgodzie z ludźmi, może im wyświadczać przysługi.

12.    Pewien gospodarz żył w zgodzie z djabłem, który u niego przebj^wał. Kiedy gospodarz ten przeprowadził się do innego domu, wziął pieniądze z korytem, w którem je przechowywał, i koło nowego domu suszył te pieniądze na słońcu. Koryta pilnował djabeł jego w postaci kota lub wrony i nikt nie poważył się tknąć pieniędzy...

Nieraz djabeł tylko ukazuje się ludziom; czasem ich męczy.

13.    Pewna dziewczyna W3rjechała wieczorem z bratem w pole nad łąki. Na łąkach zobaczyli małego kominiarczyka, który biegł szybko. Kiedy znalazł się na środku łąki, rozleciał się na części i uniósł się w powietrze...

14.    Jeden gospodarz pojechał po żerdzie do lasu. Tutaj zobaczył na świerku leżącego ,,niuchem“ nadół czerwonego psa. Przestraszył się bardzo, gdyż domyślał się, że to djabeł, więc uciekł. Kiedy po pewnym czasie wrócił, psa już nie było...

15.    Pewien chłop wracał w nocy do domu. Nagle napadły na niego setki djabłów. porwały go i męczyły w kole młyńskiem. Po pewnym czasie wypuściły go, ale szedł za nim krok w krok czarny kot, który mimo bicia nie ustępował. Dopiero w domu chłop wziął święconej wody, pokropił nią kota i wtedy dopiero kot ustąpił...

Czasem zdarza się, że kogoś ,,czepi“ się błąd i ,,włóczy“ go po rozmaitych wertepach, lasach, koło zamków i dopiero nad ranem trafia człowiek do domu. W tych opowiadaniach, podobnie

jak w poprzednich, wskazują wyraźnie, komu się to zdarzyło. Zwykle ,,wodzi“ koło pewnych miejsc, np. koło wierzby, nad Wisłokiem, na łąkach i t. d. Dlatego tych miejsc należy — zwłaszcza w nocy — unikać.

16.    Pewien gospodarz G., jeszcze jako młody chłopiec, pasł z drugim chłopcem konie na łące. Zasnęli (paśli w nocy), a po pewnym czasie zbudzili się i przebili konie w inne miejsce. Kiedy G. przebił swoje konie, oglądnął się za towarzyszem, ale nigdzie go nie zobaczył. Zaczął więc głośno wołać i po jakimś czasie usłyszał jego głos od strony Woli⁷⁷). Kiedy wreszcie wrócił, opowiedział, że mu coś zmyliło drogę i zdawało mu się, że to właśnie w tamtą stronę należało iść. Kiedy nad ranem wracali z końmi do domu, tamtemu znowu coś zmyliło drogę. T dopiero, kiedy zdał się na roztropność konia, ten skierował się ku domowi...

Niekiedy za przyczynę błądzenia uważa się djabła.

17.    Pewien gospodarz spotkał na moście B.7S) (tego, o którym tyle opowiadają, że djabeł u niego był i t. d. Por. opow. 9 a do 10). Zaczęli rozmawiać i B. skarżył się przed znajomym: „Chodźcie, zobaczycie, jaką szkodę zrobiły mi pastuchy w ziemniakach". Pole leżało obok mostu, więc ten gospodarz poszedł. Kiedy przyszli nad ziemniaki, B. dał mu kijek i kazał nachylić się nad ziemniakami. I rzeczywiście — ziemniaki były powydzierane, ale to było dziwne dla chłopa, gdyż w tern miejscu pastuchy nie pasą. Wkońcu gospodarz pożegnał się z B„ ale przez całą noc włóczył się po polach z tym kijem w ręku. Dopiero nad ranem wrócił „zaszargany" do domu. Bo ten, kogo spotkał na moście, to nie był B. „To był jego djabeł..."

Opowiadają również o ognikach, które wieczorem ukazują się na łąkach, pod lasem, nad rzeką.

18.    Pewien chłop zobaczył w nocy takie światełko i szedł za niem, a ono zaczęło go „wodzić" i ciągnąć do Wisłoka. Chłop szedł za tem światełkiem, bo był ciekawy, co to tak świeci. Idąc za niem. wszedł do wody, ale światełko znowu posunęło się dalej na wodę. Wobec tego gospodarz wrócił do domu, ale to światełko wróciło

TT) Sąsiednia wieś.

T>i) Zaznaczyć należy, że len gospodarz B., mieszkał przy drodze obok rzeki, a więc przy moście.

się i szło za nim, a później świeciło nad domem. Dopiero po pewnym czasie oddaliło się w kierunku łąk...

Zadomowienie się djabła często łączy się ze znalezieniem pieniędzy. Czasem jednak nie wspomina się nic o djable, tylko opowiada się o znalezieniu d ja bełskiego pieniądza, ó t. zw. miklusie.

19.    Jeden chłop znalazł na polach pieniądze i wziął je sobie. Ale kiedy wydał je, zawsze wracały zpowrotem, a nawet przyciągały inne pieniądze. Chłop zaczął się bać, bo nie mógł się ich pozbyć. Wreszcie poradzono mu, aby o 12 w nocy odniósł je tam. gdzie znalazł. Chłop tak zrobił i pozbył się tych pieniędzy...

Lud opowiada również o czaro w nicach.

20.    Pewien parobek, który pasł w nocy konie, widział przed wschodem słońca czarownicę, która zbierała do garnka rosę, mówiąc przytem: ,,Biere pożytek, ale nie wszytek⁴⁴. Parobek to podsłuchał — wziął uździenicę i ciągnął ją po rosie, mówiąc: „A ja niestatek, biere ostatek⁴⁴. Kiedy później zawiesił uździenicę w stajni, kapało z niej mleko...

21.    Pewna kobieta z Podzwierzyńca ⁷⁰), klóra była czarownicą, umierała. Córka jej chciała nauczyć się sztuki czarodziejskiej, ale stara nie chciała jej nauczyć. Kiedy córka bardzo nalegała, stara wzięła ser i poszła z córką nad Stary Wisłok¹⁰ 11). Tutaj stara rzucała po grudce sera do wody i kazała to samo robić córce. Do sera. rzucanego przez córkę, podpływały ryby i chwytały go; ser starej łapały ,,gady“. Wtedy stara radziła córce, żeby nie starała się być czarownicą, bo po śmierci będą jej duszę tak szarpać szatani. Córka jednak podobno nauczyła się później czarów...

22.    Pewnego razu odbywało się wesele w domu młodego. Kiedy zabrakło mleka, gospodyni wzięła skopiec i poszła do stajni. Młoda podpatrzyła, że gospodyni przystawiła skopiec do drzwi stajni i stamtąd mleko kapało do skopca. Młoda przestraszona uciekła z tego domu...

23.    Pewnej gospodyni popsuła czarownica mleko tak. że kiedy zrobiła masło, śmierdziało w straszny sposób. Do tej gospodyni przyszedł raz dziadek, któremu ona powiedziała to. Dziadek na to:

Ja wam pomogę, tylko najpierw dajcie mi coś zjeść⁴⁴. Kiedy pod-

jadł sobie, kazał dać maślnicę i trochę śmietany. Kobiecie zaś powiedział: „Nic nie mówcie na to, co będę robił. To masło sobie wezmę". Następnie wlał do maślnicy śmietanę, potem „załatwił się“ do niej i zaczął robić masło. Po pewnym czasie masło zrobiło się i zupełnie nie śmierdziało już. Ale odtąd czarownica, robiąca masło, znajdzie w maślnicy nie masło, ale ekskrementy...

Czasem urządzają różne dowcipy, pozostające w związku z wiarą w czarownice.

24.    Pewnej kobiecie dawała się we znaki jakaś czarownica: psuła mleko i t. d. Wiedział to jeden chłop, który chciał „lekko żyć⁴⁴. Poszedł więc do tej kobiety i zapytał: ,,Co mi dacie, a ja wam złapię tę czarownicę⁴⁴. Baba coś mu obiecała a on tak powiedział: ,,To wasza sąsiadka wam tak robi. Ale poradzę wam. W Boże Narodzenie o północy weźcie miotłę, wyjdźcie nago i idźcie tam, gdzie się będzie świecić. Zobaczycie przez okno kobietę nagą, robiącą masło. To będzie ta czarownica, która wam psuje mleko. Zapukajcie, a gdy ona wyjdzie, zbijcie ją miotłą“. Potem poszedł ten chłop do drugiej kobiety, której też czarownica psuła mleko. Zażądał również nagrody za to, że pomoże jej złapać czarownicę. Kiedy kobieta zgodziła się na warunki, powiedział jej: ,,Ta czarownica sama tu do was przyjdzie. Ale musicie tak zrobić. W nocy w Boże Narodzenie rozbierzcie się do naga, zaświećcie i róbcie masło. Ta czarownica wtedy przyjdzie tutaj. Poznacie ją, bo będzie naga, zaglądnie do okna a potem zapuka. Otwórzcie wtedy drzwi a przekonacie się, że będzie miała miotłę. Zbijcie ją porządnie, bo to ona wam tak szkodzi⁴⁴. Obie kobiety tak zrobiły, jak im radził chłop i skutek był taki, że się porządnie pobiły...

Ale i prawdziwą czarownicę można czasem złapać.

25.    Pewnego razu udało się czarownicę złapać. W Boże Narodzenie wieczorem przybili do ściany pod oknem brony, a przed północą rozpalili ogień w piecu piekarskim. O 12 w nocy przyszła do tego światła czarownica, chciała zaglądnąć do okna i nabiła się na brony...

O płanetniku opowiadają w podobny sposób, jak i poprzednio, wskazując osoby, które zetknęły się z płanetnikiem, albo opowiadając o swoich z nim spotkaniach.

26.    Kiedy L. pasła krowę na łące, przyszedł do niej płanetnik i kazał zagonić krowy do domu, bo będzie padał deszcz. L. usłuchała i rzeczywiście za chwilę deszcz padał...

27.    Jednego dnia przyszedł do pewnego domu płanetnik i prosił, aby mu dano mleka do sitka, którem się cedzi mleko. Zanim jednak dano mu to mleko, znikł...

28.    Pewien chłop, przechodząc koło stawu, widział, jak pła-netnicy młócili żelaznemi cepami lód na stawie. Przechodzącemu chłopu powiedzieli, że na wiosnę będą wielkie grady. Chłop na to: ,,‘A co będę jadł?“ Wtedy jeden płanetnik poradził mu, żeby obstawił swoje pole chorągiewkami. — Kiedy na wiosnę padały grady, jego plonów grad nie zniszczył...

Niektóre opowiadania mówią o duchach.

29.    Pewien gospodarz, będąc chłopcem, pojechał wieczorem po rzepę. Pod lasem konie stanęły i nie chciały iść dalej. Wtedy gospodarz zobaczył, że w lesie leżało coś białego, podobnego do człowieka. Przestraszony zostawił konie i uciekł do domu. Po drodze działy się nadzwyczajne rzeczy, gdyż domy, koło których biegł, wyglądały jak kamienice. Po konie poszedł stryjek jego, ale już nic nie zobaczył...

30.    Chłopcy, którzy paśli konie, poszli raz wieczorem do pobliskiego domu po pniaki na ogień, a w polu wykopali trochę ziemniaków, chcąc je upiec. Kiedy szli z tern w stronę łąki, zobaczyli na polu coś białego. Jeden z nich uderzył to palicą, a wtedy dał się słyszeć dziwny dźwięk. Zdziwiło ich to, ale szli dalej. Tymczasem to białe urosło i zaczęło iść za nimi. Przerażeni rzucili kartofle i pniaki i zaczęli uciekać. Duch gonił ich do Wisłoka i dopiero tutaj zatrzjunał się...

31.    Raz szedł chłop do karczmy ¹²). Przed karczmą, koło płotu, zobaczył klęczącego człowieka w wielkim kapeluszu. Chłop do niego: „Chodź do karczmy, napijesz się wódki“. Ponieważ klęczący się nie odezwał, chłop zdjął z jego głowy kapelusz i poszedł do karczmy. Tutaj chciał rzucić kapelusz na ławę, ale kapelusz jakby przyrósł do ręki. Domyślił się chłop, że tym klęczącym był duch pokutujący; poszedł więc do księdza po radę. Ksiądz kazał mu zpo-wrotem położyć kapelusz na głowie klęczącego. Chłop tak zrobił i kapelusz odczepił się od ręki...

Mimo, że Dąbrówki leżą nad Wisłokiem, zachowało się bardzo mało opowiadań o topielcu.

32.    Pewien gospodarz, przechodząc koło Wisłoka, widział topielca w postaci żołnierza w czerwonych spodniach, piorącego w rzecze „chusty“. Kiedy wiatr zawiał, porwało chusty, a topielec znikł...

33.    Inny znowu widział topielca koło wiru w Wisłoku. Topielec miał postać dziecka, którego palce były spięte błoną...

Istnieje bardzo ciekawe opowiadanie, wspominające o 12 m i e-s i ą c a c h. I znowu rzecz charakterystyczna. Opowiadający stwierdza, że jako młody chłopiec przeżył to wszystko.

34.    Matka tego gospodarza pławiła raz w niedzielę jaja a potem poszła do kościoła. On został w domu i postanowił jeszcze raz pławić jaja. Wziął jednak za gorącą wodę i wszystkie jaja popsuł. Matka po powrocie z kościoła zbiła go zato, więc uciekł do lasu. Była już noc; postanowił wrócić do domu, ale droga zmyliła mu się i błądził po lesie. W pewnej chwili zobaczył woddali ognisko. Poszedł więc w tę stronę i ujrzał siedzących dokoła ogniska 12 chłopów. Było to dwunastu miesiączków, którzy zawołali go i zapytali, co tu robi. Opowiedział więc wszystko, a oni zlitowali się nad nim i dali mu jeść. Z rozmowy ich dowiedział się, że wybierają się na kradzież. Wzięli go ze sobą. Kiedy przyszli do tego domu. który mieli okraść, podnieśli cały dom do góry, a jeden z nich wlazł do komory i wyrzucał wszystko, co chcieli wziąć. Chłopak też wlazł do komory a kradnący w pewnej chwili postawili dom i on został w komorze.

Nie wiedział, co robić, bo drzwi były zamknięte. Zaczął więc drapać do drzwi i miauczeć jak kot. Usłyszał to gospodarz i powiedział córce, żeby wypuściła z komory kota, ho jeszcze coś zje. Córka nie weszła do komory, tylko otworzyła drzwi. Chłopiec skorzystał z tego i uciekł.

Idąc dalej, zobaczył dom, w którym świeciło się, a ponieważ był zmęczony, wszedł do środka. Kiedy porozglądał się po izbie, zobaczył na piecu babę jęczącą. Zapytał ją. czy go przenocuje. Zgodziła się, ale prosiła, by wpierw poszedł po ,,babkę“, która mieszka obok. Chłopiec poszedł, ale ponieważ babka nie mogła iść, bo była siara, wziął ją na plecy. Kiedy się zmęczył i oparł babkę o studnię, żeby odpocząć, babka wpadła do studni. Chłopiec przestraszył się i uciekł. Ponieważ znowu zauważył w jednej chacie światło, wszedł i prosił o nocleg. Kobieta, która była w izbie, powiedziała, że go przenocuje, ale mąż jej jest pijakiem, więc gdy wróci, mógłby go zbić. Schowała go dlatego koło pieca pod opałkę.

Niedługo potem przyszedł chłop, kopnął opałkę i zobaczył chłopca. Zapytał go, co tu robi, a on odpowiedział, że chciał zanocować. Chłop kazał dać sobie jeść, ale zjadł niewiele. Potem zawołał chłopca i kazał mu bardzo dużo jeść. Ponieważ chłopak tyle nie mógł zjeść, chował trochę jedzenia za pazuchę. Później chłop wziął skrzypce i zaczął grać, a jemu kazał tańczyć. Chłopiec wymawiał się, jak mógł, ale wkońcu musiał tańczyć. Podczas tego jedzenie wypadło mu z za pazuchy. Chłop strasznie się rozgniewał i chwycił pas, żeby go zbić, ale on uciekł. Nie wchodził już jednak nigdzie, tylko błąkał się do rana i dopiero wtedy trafił do domu...

W opowiadaniu tern, jak widać, złączyło się wiele różnych motywów, z których niejeden jest motywem wędrownym.

Nadto istnieją opowiadania o tern, jak to straszy lub straszyło koło pewnych miejsc. Słychać było jakieś głosy, coś ,,chlu-pało“, szło za ludźmi i t. d.

Krążą również opowiadania o zabitym niedawno bandycie, Paniczu. Lud wyidealizował tę postać, opowiadając o tern, jak to Panicz pomagał biednym ludziom, którym zresztą nigdy nie wyrządzał żadnej krzywdy. Opowiadania te nie są jeszcze zupełnie skrystalizowane i dopiero teraz, kiedy postać bandyty nabiera rysów legendarnych, zaczynają się zarysowywać.

Znana jest opowieść, usprawiedliwiająca to, dlaczego koń dostaje siano z pod stołu.

35. Pewnego razu Pan Jezus chciał przejść przez rzekę. Koło rzeki pasł się koń. Zwrócił się więc do niego Pan Jezus, żeby Go przewiózł przez wodę. Koń odrzekł, że nie ma teraz czasu, gdyż musi jeść. Pan Jezus powiedział koniowi, że za karę będzie odtąd wciąż jadł i nigdy się nie naje...

Za karę dostaje teraz koń na ,,kolendę“ siano z pod stołu.

3(5. O Panu Jezusie opowiadają także, że kiedy chodził po ziemi, był żebrakiem. Raz ze św. Janem wstąpił do jednego domu i powiedział babie, że jest głodny. Kobieta, która właśnie piekła chleb, odpowiedziała, że dałaby clileba, który ma upiec, ale on się w dzieży nie ,,rusza“. Wtedy Pan Jezus pobłogosławił chleb. który zaraz zaczął róść. Pan Jezus kazał sobie upiec podpłomyki...

Wszystkie przytoczone opowieści (prócz dwóch ostatnich) są — jak wspomnieliśmy — ściśle zlokalizowane: Dąbrówki lub ich okolica. To jest bardzo charakterystyczna cecha tych opowieści.

§ 24. Pieśni. Wśród pieśni obrzędowych należy wyróżnić następujące rodzaje. W związku z chrzcinami zachowały się tylko trzy pieśni, śpiewane do niedawna po powrocie z kościoła (por. § 12. Narodźmy dziecka). Istnieje do dziś wiele pieśni weselnych, posiadających charakter pieśni obrzędowych. Niektóre z nich, zwłaszcza śpiewane przy tańcu, nie są w ścisłem znaczeniu obrzędowe (Por. § 13. Wesele). W związku z pogrzebem śpiewa się pieśni pobożne i różaniec; nie zachowała się żadna pieśń, łącząca się z tym obrzędem (Por. § 14. Pogrzeb). Podczas dożynku śpiewają specjalną pieśń obrzędową (Por. § 16. Zwyczaje doroczne) ⁸²).

O wiele więcej jest pieśni powszechnyc h. Niektóre z nich posiadają charakter ballad lub dum.

1.    Pójdę ja se, pójdę ja se rano do łasa,

Hej, hej, mocny Boże, rano do łasa.

Wezne ja se, wezne ja se topór do pasa,

Hej, hej mocny Boże, topór do pasa,

Utnę ja se, utnę ja se chróstu drobnego, Hej hej...

I ogrodzę i ogrodzę ogródek z niego, Hej, hej...

I posieje i posieje ziela różnego, Hej, hej...

1 uwije i uwije wianeczek z niego, Hej, hej...

I puszcze go i puszcze go rzeczką do morza, Hej, hej...

A jechało pięciu braci, dziewczyna tonie, Hej, hej...

Jeden woła na drugiego, trzeba ratować, Hej, hej...

Trzeci woła na czwartego, ciężko zgruntować, Hej, hej...

Piąty skoczył, suknie zmoczył i sam utonął, Hej, hej...

Tytko jegoi kary konik nawierzch wypłynął, Hej, hej...

A nie powiedz koniu kary, żem sie utopił, Hej, hej...

Tylko powiedz kary koniu, żem sie ożenił, Hej, hej...

Była mi tu pani młoda ziemia i woda, Hej, hej...

Były mi tu drużeczki, wodne rybeczki, Hej, hej...

Byłj' mi tu starosty, brzegi i mosty,

Hej, hej mocny Boże, brzegi i mosty.

2.    Wczoraj byłem na wolności przy piciu, jedzeniu,

Dzisiaj jestem zasmucony, bo siedzę w więzieniu.

Wsadzili mnie do więzienia z kamienia wykutego

I okienko nad sufitem ze szkła szlufowanego.

Padła mi kropla wody na tę ciemną podłogę,

By klucznika nie obrazić, to wycieram, jak mogę.

3.    Służył Jasiu u pana, u wielkiego dworzana,

Wysłużył se panienkę, w siódmym roku Julcieńke.

⁸²) Teksty wszystkich pieśni obrzędowych przytoczone są w odpowiednich rozdziałach.

Jaś na wojnę pojechał, swoją Julcie zaniechał.

Jaś na wojnie wojuje, Julcia w domu choruje.

W niedzielę po obiedzie, Jaś z wojenki przyjedzie.

Jaś z wojenki przyjechał...⁸³)

O, ja z konia nie skocze, aż swą Julcie zobaczę.

Wyszła druga w zieleni, twoja Julcia śpi w ziemi.

Wyszła trzecia w żałobie, twoja Julcia śpi w grobie.

Żebym wiedział, gdzie jej grób, pojechałbym, widzi Bóg.

Jaś nad grób Jułcin nadjeżdżał, swojej Julci tak powiedział. Julo, Julo, Juleczko, przemów do mnie słóweczko.

Gdzieś podziała te szaty, com ci kupił przez (!) laty ⁸³).

4.    Świeć, miesiączku, świeć przez ten ciemny las,

Bo ja idę od swej lubej już ostatni raz.

Ja idę przez las, żandarm mnie pyta:

Skąd tak idziesz późno w nocy, pewnieś bandyta.

Wyjął łańcuszki i ręce skuwa I prowadzi do więzienia, za kraty wsuwa.

Tam we więzieniu wyrok wyczają,

Że mnie jutro raniusieńko rozstrzelać mają.

Panie kluczniku o to cię proszę Przyprowadź mi moją lubą, co w sercu noszę.

Bo ta ma luba, to moje dziecie,

Niech ją jeszcze raz zobaczę i skończę życie.

5.    Kiedy Jaś na wojnę odjeżdżał, do swej lubej tak powiedział. Żebyś sie nie wydawała, trzy lata na mnie czekała.

Szósty roczek już nadchodzi, Kasia po ogrodzie chodzi.

Z Jasieńkiem sie napotkała, ale go nie poznała.

A on sie ją dopytuje, kiedy sie wydawać bedzie.

Ja sie wydawać nie bede, na Jasia czekała bede.

Twój Jasio sie już ożenił, ja na jego ślubie byłem.

Co mu życzysz moja duszko, ty najpiękniejsza różyczko.

Ja mu życzę tyle biedy, ile w morzu kropel wody.

Ja mu życzę tyle dzieci, ile w moim wianku kwieci.

Skoczył, z konia, wziął przepaskę, chodź ma luba na prze-

[chadzke.

Skoczył z konia po raz trzeci, aż mu pierścień z palca leci.

Po pierścieniu go poznała, zaraz mu całusa dała.

6.    Cztery mile za Warszawą wyszła starsza siostra zamąż, Wyszła zamąż za dróżnika, za wielkiego rozbójnika.

Nigdy w domu nie nocował, wciąż po nocach wciąż polował. Raz przyniósł chusteczkę białą, całą we krwi skalaną.

S3) Pieśń ta jest zdefektowana. Nie udało mi się ustalić tekstu w tern miejscu. Treść taka, że pierwsza siostra Julci prosi Jasia, żeby zsiadł z konia. Końca pieśni nie pamiętają.

Wieś Dąbrówki.

Moja żono wypierz mi ją i na słońcu wysusz mi ją.

Żona prała i płakała, czego ja się doczekała,

Ta chusteczka brata mego wczoraj w nocy zabitego.

7. Nasza Andzia, prześliczna dama, kupiła sobie suknię zieloną. Suknię zieloną, niebardzo drogą, bo była biedna, biedna uboga. I z tej radości i z tej uciechy poszła do lasu zbierać orzechy.

I tak niechcący krzaczkiem ruszyła, śpiącego wilczka ze snu

[zbudziła.

Wilk się obudził, widzi, że dama, ona ze strachu zemdlała

[sama.

Wyszedł leśniczy z gaju gęstego, zastrzelił wilczka, wilczka

[srogiego.

Przystąpił do niej, ściska, całuje, ja ciebie, Andziu, bardzo

[miłuję.

Idź precz ode mnie, nie bądź mi katem, nie rób mi wstydu

[przed całym światem.

Przyszła do domu bardzo spłakana. Cóż-ci Andziu, Andziu

[kochana.

Nie życzyłabym żadnej dziewczynie zbierać orzechów w gęstej

[leszczynie.

Bo w tej leszczynie chłopcy mieszkają i ładne panny bardzo

[kochają.

8.    Kazała mi moja mama czarną suknię szyć.

A ja sobie nie myślałam zakonnicą być.

Bo w klasztorze, o mój Boże, trzeba rano wstać,

A ja młoda, jak jagoda, lubię długo spać.

Wyszłam na chór, o mój Boże, zobaczyłam go, Puście-że mnie zakonnice, pójdę do niego.

I szła z chóru koło muru, spotkał ją tam ksiądz,

O nasz księże kanoniku, zwiąż nam ręce, zwiąż.

Ty pobożna zakonnico, to nie może być,

Bo kto wstąpi do zakonu, ten musi służyć.

9.    Pojechał Jaś na wojnę, filbą cwaj, draj, uharasa, Pojechał Jaś na wojnę, on nie powróci już,

On nie powróci już.

Pokochał ładną dziewczynę... co ma szesnaście lat¹³). W niedzielę rychło rano... przyniósł listonosz list,

Mój Janek już nie żyje... on nie powróci już. Widziałam go samego... i krwią zbroczonego.

Koledzy jego nieśli... mundur i karabin.

Nad grobem mu strzelali... ołowiem i prochem.

Niech żyje polskie wojsko... i ojczyzna nasza.

10.    1920-go roku, pierwszego maja złapano mnie,

Samochód wstrzymano na pruskiej granicy,

W ręce żandarmów oddano mnie.

Gdy mnie przywieziono w te więzienne mury,

W pierwszym oddzielę siedziałem,

Ale niedługo tak się dobrze działo,

Niedobrzy ludzi zdradzili mnie.

11.    A w niedzielę rano, gdy słoneczko wschodzi,

Jakiś młody ułan po koszarach chodzi.

Po koszarach chodzi, szablę w ręku nosi,

Pana pułkownika o przepustkę prosi.

Panie pułkowniku, puść-że mnie do domu,

Zostawiłem lubą, a sam nie wiem komu,

Puszcze ja cie, puszcze, ale nie samego,

Musisz se osiodłać konika karego.

Konika karego w to nowe siodełko,

Abyś se upieścił swoje pieścidełko.

12.    Ja do wojska maszeruje, komu najpierw podziękuję, Najpierw ojcu i matce, na ostatku kochance.

Kochaneczko, bywaj zdrowa, ostawiam cie we wianeczku, We wianeczku i trwodze, jak powrócę, wezne cie.

Ona na to nic rzekła, bo od żalu już nie mogła,

Bo jej to szło o niego, o kochanka swojego.

Bijcie dzwony w cztery strony na to nasze rozłączenie, Rozwija się róży kwiat, rozłącza się nam cały świat. Przyszedł do niej pod okienko, dobry wieczór, ma panienko. Dobry wieczór, jak się masz, pono ty wianeczka nie masz. Ona cała w smutku stała, bo o kochanku myślała.

I myślała smutno tak, że od smutku poszła w świat.

13.    Nic się mi tutaj nie spodobało, hej jak ta malusieńka, Chodzi koło mnie, śmieje się do mnie, jak róża bielusieńka. Ona się śmiała i ja się śmiałem, bo to było w urodzie, Miała wianeczek ciemno-ruciany, teraz płynie po wodzie. Dobranoc Kasiu, dobranoc Jasiu, rozejdźmy się do domu,

Bo ja tej nocy wianek straciłam, nie mów o tern nikomu.

I ja nie powiem i ty nie powiedz, świadkami są gwiazdeczki. Nie zejdzie więcej parę miesięcy, potrzeba kolebeczki.

Kupię ci Kasiu, kupię ci Kasiu, kolebeczkę ze złota.

Lepiej ty Jasiu ożeń się ze mną, bo ja biedna sierota.

Szedł Jasio koło lasu, nadybał sukieneczke,

Na tej sukience fotografja pisana na karteczce.

Na tej karteczce było pisane, że lnba już nie żyje,

Pół do dwunastej godzinie w nocy w Dunaju wodę pije. Rzucił się Jasio w Dunaj głęboki, popłynął w kraj daleki, Nadybał pannę wielkiej urody, złączył się z nią na wieki.

14.    W cichy, pogodny wieczór majowy Szła sobie dziewczyna przez las dębowy.

Idzie ona idzie bardzo strapiona,

A za nią cyganka płaszczem odziana.

Ej ty cyganeczko, ty wróżyć umiesz,

I ten wiatr, co wieje, ty go rozumiesz.

Wywróż mi cyganko z tej prawej ręki,

A ja tobie za to serdeczne dzięki.

15.    Czerwona róża, biały kwiat, wędruj dziewczyno ze mną

[w świat.

A jakże ja mam wędrować, będą się ludzie dziwować.

A niech się ludzie dziwują, kawaler z panną wędrują. Zawędrowali w ciemny las, tutaj dziewczyno nocnik nasz,

A kto nas tutaj obudzi, obudzi nas tu ptaszyna...

16.    Z tamtej strony jeziora stoi lipka zielona,

A na tej lipce na tej zielonej, trzej ptaszkowie śpiewali.

Nie byli to ptaszkowie, tylko kawalerowie,

I pytali sie o ładną dziewczynę, komu się dostanie.

Jeden mówi — to moja. Drugi mówi — jak Bóg da.

Trzeci mówi — serduszko moje, czemuś mi tak smutna.

Jak ja nie mam smutną być, za starego każą iść.

Użaliło się serduszko moje, nie mogę go utulić.

Hej stary, stary, nieboże, kto będzie na cie robił.

A w tej nowej komorze jest malowane łoże,

Hej łoże, łoże piękne, zielone, któż to będzie na niem spał.

A jak będzie stary spał, żeby rana nie doczekał,

A Jasio młody, pięknej urody, żeby mu Bóg zdrowie dał.

¹

)    O środkach, chroniących przed piorunem, gradem, pożarem i t. d., por. § 19. Czary i wróżby.

²

)    Łączy się to z zabiegami magicznemi.

³

)    Opowiadając o zdarzeniu, wymieniają nazwisko tego gospodarza.

⁴

)    Nazwa wsi niedalekiej. Niektórzy wskazują inną wieś.

⁵

)    Opowiadanie to, które starałem się możliwie dokładnie zapisać, podaję w gwarze, oczywiście w granicach możliwości czcionek drukarskich.

⁶

)    To ciekawe ze względów psychologicznych, że djabeł był pono podobny do dyrektora lasów, który obok lasu mieszka.

⁷

)    We wszystkich tych przypadkach lud mówi, że miało się do czynienia z djabłem.

⁸

)    Tak nazywają pieniądz, który wraca do właściciela.

⁹

)    Studni tej do dziś nie odkopują.

¹⁰

)    Obecnie — przedmieście Łańcuta.

¹¹

)    Dawne koryto Wisłoka pod Łańcutem.

¹²

) I to działo się w Dąbrówkach.

¹³

) Aby nie wprowadzać powtarzać, podaję tekst skrócony dalszych zwrotek z uwagą, że są one śpiewane z refrenem, jak w pierwszej zwrotce.

Najwięcej jest pieśni miłosnych.

17. Jagem był maluśki, ojciec mnie kołysał,

Ja se w kolebeńce o dziewczynie myślał.

Jagem był maluśki, matka mnie bawiła A ja sobie myślał, dzie ładna dziewczyna.

1K. Podhalańskie pole z krakowskiem się schodzi, Powiedz mi dziewczyno, kto do ciebie chodzi. Nie chodzi nikt do mnie, Bóg widzi nade mną, Tylko mój Tomeczek, co tańcuje ze mną. Musiałoby nie być na niebie miesiąca,

Żebym se nie wybrał dziewczyny z tysiąca. Musiałoby nie być na przykopie cbróstu,

Żebym se nie wybrał dziewczyny do gustu.

19. Dziewczyno z Podola, rodu od Sanoka,

Przyjdź do mnie, dej buzie, poracz Dąbrówczaka Nie chodź koło wozu, nie ocieraj osi,

Nie dej chłopcu buzi, choć cie o nią prosi.

Czy mnie kochasz, czy nie kochasz, powiedz swojem zdaniem, Żebyś nie kochała chłopców we wojskowym stanie.

20.    Gdzie ja sie obrócę, wszędzie góry, doły,

Pójdę do dziewczyny, tam jest świat wesoły.

21.    Nie mam nic, nie mam nic i o nic nie stoję,

Tylko to, co kocham, żeby było moje.

22.    Nic nie mam, nic nie mam, woda mi zabrała,

Tylko mi na lądzie dziewczyna została.

23.    Nie chciała mnie pierwsza, nie chciała mnie druga. Poszedłem do trzeci, sama na mnie mruga.

24.    Z góry jedź, z góry jedź, kółeczek nie tamuj,

Do dziewczyny nie chodź, najpierw se ją zamów.

Ja z góry pojadę, tamował nie bede,

Do dziewczyny pójdę, zamawiał nie bede.

25.    Chodziła po miedzy, szukała pieniędzy,

Znalazła czworaka, poszła za wojaka.

26.    Sama dam, sama dam, sama sie położę,

Konikowi siana za drabinę włożę.

27.    Gdzie jest czysta woda, tam koniki piją, Gdzie jest ładna panna, tam sie chłopcy biją. Szumiała leszczyna, gdy się rozwijała, Płakała dziewczyna, gdy się wydawała. Oj-nie szum leszczyno i nie rozwijaj sie,

Ty nie płacz dziewczyno i nie wydawaj się.

28.    Za mną chłopcy, za mną, póki jestem panną, Jak bede mężatką, komin wami zatkam.

29. O moja mamusiu, wydej-że mnie zamąż, Tylko mi korali pełną szyje nawiąż.

O moja mamusiu, wydej mnie za Jasia, Spodobały mi sie kółeczka u pasa. Kółeczka u pasa i kapelusz jego,

O moja mamusiu, wydej mnie za niego.

30.    Sama idź, sama idź, nie każ sie prowadzić,

Bo ja nie braciszek, mógłbym ciebie zdradzić,

Bo ja nie braciszek, bo ja nie rodzony,

Mógłbym ciebie zdradzić, bo ja nie mam żony.

31.    Kalina, malina szerokiego liścia,

Czy mnie chłopcy nie chcą, czy ja nie mam szczęścia.

Chłopcyby mnie chcieli, szczęściebyin ja miała,

Żeby mi mamusia większe wiano dała.

32.    Porachuj dziewczyno te gwiazdki na niebie,

Ile ja narobił ścieżeczek do ciebie.

Ile gwiazd na niebie, kropek na papierze,

Tyle poczciwości w każdym kawalerze.

33.    Wio konie, wio konie, wio oba, wio oba,

Bo mi już zarosła do dziewczyny droga.

Nie zarosła ostem, ani pokrzywami,

Tylko mi zarosła ludzkiemi mowami.

34.    Dziewczyno ty moja, moje sto tysięcy,

Spodobała mi się w kościele klęczący.

W kościele klęczała, ładnie się modliła,

A ja Boga prosił, żeby moją była.

35'. Co ja sie nachodził po świecie, mój Boże,

Żadna sie mi panna spodobać nie może.

Jedna mi się tylko panna podobała,

Bieluśko chodziła, ładnie tańcowała.

Bieluśko chodziła, jak róża w ogrodzie,

Ładnie tańcowała, jak rybka we wodzie.

36.    W zielonym gaju ptaszki śpiewają, daje mi mamcia pierwszego, Ale ten pierwszy to bardzo chyrczy, o moja mamciu nie chce go. W zielonym gaju ptaszki śpiewają, daje mi mamcia drugiego, Ale ten drugi to bardzo długi, o moja mamciu nie chce go.

W zielonym gaju ptaszki śpiewają, daje mi mamcia trzeciego, Ale ten trzeci, to bardzo szpeci, o moja mamciu nie chce go.

W zielonym gaju ptaszki śpiewają, daje mi mamcia czwartego, Ale ten czwarty, to bardzo uparty, o moja mamciu nie chce go.

I tak się powtarza:

przebija kąty; szósty — jest bardzo tłusty; siódmy —

Piąty

jest bardzo trudny, ósmy — bardzo rozpustny; dziewiąty — jest bardzo skąpy; dziesiąty — bardzo jest śpiący, o moja mamciu nie chce go.

37.    Koło mego ogródeczka wyrosła mi jabłoneczka,

Bielusieńko rozkwitała, czerwone jabłuszka miała.

A któż mi je będzie zrywał, gdy mój luby sie pogniewał. Pogniewał sie, nie wiem o co, chodził do mnie, nie wiem poco. Chodził do mnie mój kochany, po wianeczek po ruciany. Chodził do mnie całą wiosnę, mówiłam mu aż urosnę.

Chodził do mnie całe lato, dawałam mu gęby za to.

Chodził do mnie całą jesień, puszczałam go drzwiami przez sień. Chodził do mnie całą zimę, puszczałam go pod pierzynę.

38. Ciecze woda z jawora młynarzowi na koło.

Ciecze, ciecze i wali, ułani się kąpali.

Ułani się kąpali, na Manisie wołali.

Chodźcie z nami, Mańko, do stodoły na sianko. Jakbym z wami chodziła, mamaby mnie wybiła.

A ty mamci tak powiedz, żeś chodziła na spowiedź. A mamcia się ucieszy, że córunia nie grzeszy.

A córunia zgrzeszyła, bo ułanów bawiła.

Niektóre pieśni miłosne cechuje ton żartobliwy.

39. Tyndy ryndy rzeczka, chowej mamuś pieska, Masz dziewczynę ładną, to ci ją ukradną.

Tyndy ryndy rzeczka, tyndy ryndy groszek,

Nie chce cie Jasieńku, bo masz krzywy nosek. Kochałam cie Jasiu, ale poprzestanę,

Bom sie dowiedziała, że cie nie dostane.

40.

Dziewczyno z Paryża, nie kochaj żołnierza, Żołnierze nie ludzie, pokocha i pudzie. Dziewczyno z Podola, jaka ci niedola,

Masz chłopca ładnego, przytul sie do niego.

41.

Turbują sie ludzie, że ja sie nie wydam,

Jak cyganka umrze, przyjdzie do mnie cygan. Cyganka umarła, cygana nie widać,

A mój mocny Boże, za kogo sie wydać.

42.    Myślałaś dziewczyno, żem ci sie zalecał,

Ja ci piwka kupił w kawalerski zwyczaj. Myślałeś, ty durniu, żem ci go wypiła,

Na ziemie wylała, z ciebie sie wyśmiała.

43.    Rąbaj, koniu, rąbaj, dam ci tatarczanki,

Żebyś mi zarąbał na noc do panienki.

O pościel-że mi pościel, biały rantuch pod próg, Żeby mój koniczek nie powalał podków.

O wyjeżdżej, wyjeżdżej z podwórza mojego,

Bo ja sie spodziewam kogo innego.

O Kasiu tomporowa, chodź-że do mnie służyć, Kupimy fajeczkę, będziemy se kurzyć.

Kupimy fajeczkę i tytoniu paczkę,

Będziemy se kurzyć, aż dostaniemy kichaezke.⁸'¹)

44.    A mój mocny Boże, cebula staniała,

Za co ja se będę korale sprawiała.

⁸⁵) Pieśń ta prawdopodobnie składa się z dwóch pieśni obecnie złączonych. Pierwsza część (6 wierszy) jest, zdaje się, starą pieśnią.

Ja jednem wydała, koralim nie dała,

To i ciebie wydam, korali ci nie dam.

Korali nie dacie, to ja sie nie wydam,

Bo mnie chłopcy nie chcą, bo korali nie mam.

żartobliwe.

Odrębną grupę stanowią pieśni

Śpiewka Maryny i Maćka:

45.

Maryna, Maryna, gotuj pierogi!

Mój Maćku drogi, kiej nie mam mąki.

Więc Maciek do miasta po mąkę do ciasta, Maryna, Maryna, gotuj pierogi!

Mój Maćku drogi, kiej nie mam wody. Więc Maciek do studni, pompuje aż dudni, Maryna, Maryna, gotuj pierogi!

Mój Maćku drogi, kiej nie mam drzewa. Więc Maciek do sęka i rąbie aż stęka, Maryna, Maryna, gotuj pierogi!

Mój Maćku drogi, kiej ja nie umiem.

Więc Maciek do kija, Marynę pobiją, Maryna, Maryna, gotuj pierogi!

46.

47.

48.

49.

50.

51.

Dyna moja dyna, miała baba syna, Szczyrbaty, garbaty, nie chce go dziewczyna.

W kalinowym lesie kura jajo niesie,

Kalina upadła, kura jajo zjadła.

Szalały, szalały wróble pod pokrywką,

I ja tak szalała, jagem była dzJewką.

O moja bratowa białe gąski chowa,

Czarne poduszki ma, bo się z wodą gniewa.

Miała baba konia i byka tyronia I krowę kropidle, dziewkę rozwaliche.

Miała baba fartuch nie obrębowany,

Na tyłku ji skrzypiał, jak stare organy.

Poznać-ci to poznać słowika po głosie,

Chłopca po cholewach, dziewuchę po nosie.

52.

Ożeniłem się na Bukowinie z taką dziewczyną, co pasła świnie. Pasła w koniczu a ja z nią razem, To była spółka ze mną świ-

[niarzem.

53. Cztery mile za Warszawą ożenił się dudek z pawą.

.Tak sie sowa dowiedziała, na wesele przyjechała. Usiadła se na przypiecku, kazała grać po niemiecku.

Usiadła se na kominie, kazała grać po łacinie.

Wziął ją dudek w jeden taniec, wyłamał ji jeden palec. Ej ty dudku, źle tańcujesz, na paluszki następujesz.

Nie będę już następował, tylko będę podskakował.

Hu, ha!

Istnieje również pewna ilość pieśni pijackich. Np.

54.    Napijmy się wódki, bo to jest czas krótki.

Czy krótki, czy długi napijmy sie drugi.

Napijmy sie trzeci, bośmy dobre dzieci,

Nie żadne lamparty, napijmy sie czwarty.

55.    Żeby ja wiedziała, gdzie mój Jasiu pije,

Tobym mu zaniesła w ceberku pomyje. Postawiełabym mu w sieni za dźwierzami,

Pijże, Jasiu, pijże razem ze świniami.

56.

Nic na to nie zważej, że ja mały, Chodź mi szynkareczko piwka nalej. Choć ja se maluśki, pieniążki mam. Wypije, zapłacę, jak jaki pan.

Znane są także i pieśni pasterskie.

57. Nie pogonie do dom, aż słoneczko zajdzie, Mama mnie nie zbije, bo kija nie znajdzie. Nie pogonie do dom, bo są kluski z wodą I groch z pęcakami, niech se zjedzą sami.

58.

59.

60.

Pasę ja se pasę bydełeczko krasę,

Jak przegonie do dom, napoje go wodą. Pasę ja se pasę bydło na potoku,

Już więcy nie bede, tylko tego roku. Tylko tego roku, tylko tej jesieni A na drugo jesień bede gospodyni.

Srokula, Kwiatula, dej mleka na kasze, Bo ja cie od rana do wieczora pasę.

Cieliś moja cieliś, kiedy sie ocielisz, Ociele sie w lecie, trawy mi urżniecie. Cieliś moja...

Ociele sie w zimie, przy gołej drabinie. Cieliś moja...

Ociele sie w poście, tylko Boga proście.

Kalina i jawor, gdzie sie Jasio bawił. Bawił się u Zosie, pasł konia po rosie.

62.    A moje koniki nie rnszo, nie ruszo,

Jak ja krzyknę na nich to muszo, to muszo.

63.    Ja se parobeczek księdza kanonika, Czterdzieści kółeczek u mego pasika.

64. Ja swojemu ojcu bardzo dobrze życzę, Konie w stajni kwiczo, ja se na muzyce. Konie w stajni kwiczo w gnoju po kolana, Ja se na muzyce tańczę aż do rana.

65.    Czyż ja nie parobek, czyż sieczka nie drobna, Czyż moja dziewczyna do mnie niepodobna.

66.    Dana moja dana, nie chcą konie siana, Wolałyby sieczki, parobek dzieweczki.

67.    Stoją konie, stoją, bo sie mrozu boją, Pokurczyły nogi, boją się zły drogi.

68.    Dyna moja dyna, jeszcze ja dziewczyna, Bo mi sie zieleni za głową choina.

Za głową choina, we warkoczu róża, Wydam ja sie wydam, jak urosnę duża.

69. Sadem kokoszka sadem, kurczątka za nio stadem, Siedzi jastrząb na wiśni, o kokoszce myśli.

O ty jastrzębiu ptaszy, nie zjedz nam ty kurki naszy. Bedzie tu raźna wiesna, bedzie nam jajka niesła.

Niektóre z tych pieśni, zwłaszcza pieśni miłosnych i żartobliwych, śpiewają wieczorami, idąc przez wieś, stąd nieraz mówi się o nich pieśni wieczorowe.

§ 25. Widowiska. Z dawnych widowisk utrzymały się do dziś jedynie widowiska, związane z okresem świąt Bożego Narodzenia:    szopka, Herod, raj, Trzej Królowie

i gwiazda.

Szopka, z którą chodzą w Dąbrówkach, jest nieco odmienna od innych szopek polskich. Jest ona zwykłym budynkiem bez wież; na środku jej znajduje się żłóbek z Panem Jezusem, Matka Boska, św. Józef, wół i osioł. — Figurki przesuwają się w tyle szopki i przedstawiają one: 21 pastuszków, niosących dary Panu Jezusowi, djabła, śmierć, czarownicę, Żyda i Żydówkę. Podczas przedstawienia dwaj chłopcy trzymają szopkę w rękach i śpiewają przy wtórze muzyki kolendę o pastuszkach, niosących Panu Jezusowi dary.

W odpowiedniej chwili, kiedy pieśń wspomina o jakimś pastuszku, chłopiec

ukryty ztyłu za szopką

przesuwa przez otwór

w podłodze szopki odpowiednią figurkę pastuszka. Kiedy tak przesuną się wszystkie figurki pastuszków, wychodzi czarownica, która rusza głową i „robi masło⁴⁴. W pewnej chwili jednak zjawia się śmierć, ,,kosi“ czarownicę, a djabeł ją porywa. Następnie wychodzą figurki Żyda i Żydówki i przy wtórze muzyki tańczą. Na tern przedstawienie się kończy. Na zakończenie chłopcy tańczą z dziewczętami, które są w domu, i śpiewają im „kolendy⁴⁴, poczem dziękują śpiewem za to, czem zostali obdarowani przez domowników.

Jako charakterystyczne cechy tej szopki należy podkreślić to, że wprowadza ją do domów chłopiec, przebrany za Żyda, który w pewnych chwilach wyprawia różne figle. Inną charakterystyczną cechą tej szopki jest to, że figurki są „nieme⁴⁴, t. zn. nie prowadzą żadnych dialogów i jedynie tylko przesuwają się przez szopkę, względnie pozostają tu przez chwilę, nic nie „mówiąc⁴⁴. Pieśń, którą śpiewają podczas widowiska, pochodzi ze zbioru kolend: „Pastorałki i kolędy...⁴⁴ Kraków 1883 (kolenda 147). Szopka w Dąbrówkach powstała w taki sposób, że do tekstu tej kolendy „dorobiono⁴⁴ szopkę, a raczej odpowiednie figurki. Śmierć, djabeł, czarownica, Żyd i Żydówka zostały przeniesione z innych szopek polskich ¹).

W tym samym czasie chodzą z Herodem. W przedstawieniu biorą udział następujące osoby: Herod, dwaj ministrowie, Żyd, djabeł, śmierć i muzykanci. Herod ma na sobie płaszcz, w ręku berło, na głowie koronę. Ministrowie mają pancerze papierowe, hełmy i szable drewniane. Śmierć owinięta jest czemś białem, w ręku ma kosę z drzewa. Djabeł jest ubrany w kożuch włosem do góry, ma ogon, rogi, na twarzy maskę. Również i Żyd jest odpowiednio ucharakteryzowany. Podobnie, jak szopkę, wprowadza Heroda Żyd. Jeżeli domownicy ulegną prośbom i namowom Żyda, przyprowadza on „kolędników⁴⁴ i ustawia krzesło, na którem siada Herod; obok niego stają ministrowie ze szablami w rękach. Widowisko zaczyna się zwykle od tego, że ministrowie śpiewają:

Niech gospodarz wesół będzie, że nas przyjął po kolendzie. Da nam dużo, uniesiemy, da nam mało, nie wzgardzimy, Jak to po kolendzie.

Dalszy przebieg widowiska jest następujący: 8T)

Herod: Jestem król Herod świata całego, mam ja potęgę narodu ludzkiego. Cztery części świata pod moją władzą, pod mojem panowaniem. Wszystko mi służy, wszystko hołduje, ziemia, świat, morze moją moc czuje. Ponad Antofile i ponad ziemskie kraje, wszystko mi to wszystko w mocy królewskiej zostaje. Słudzy wierni!

Ministrowie: Przyszliśmy na rozkaz do króla Heroda.

Herod: Zawołajcie mi tu Moszka, rabina starego zakonu, niech się stawi do królewskiego tronu. Niech bierze księgi bubli ze sobą, a będzie czytał przed moją osobą.

Minister: Moszku, rabinie starego zakonu, masz się stawić do królewskiego tronu. Bierz bubli księgi za sobą, a będziesz czytał przed jego osobą. Moszku, kimra!

Żyd: Zaraz, zaraz, tylko się obuję.

Minister: Moszku, kimra!

Żyd: Zjem ciastek i cebulę.

Minister: Moszku, staw się do króla Heroda.

Żyd: Co se najjaśniejszy monarcha życzy?

Herod : Moszku, masz stać trzy kroki od mojego tronu.

Żyd : A waj, trzy kroki od tronu. Z takiego rozkazu niebardzo

kontenty, a knabuł cebuł to bedzie śmierdział.

Herod: Powiedz mi Moszku, gdzie się Bóg narodził² 3).

Żyd: Bób sie narodził w polu na zagonie. Tam chodzili kobietki, zbierali, do barszczu wrzucali, jeszcze mam parę ziarek w kieszeni.

Herod: Minister, bij Żyda, niech powie, gdzie się Bóg narodził³).

Żyd: Buk sie narodził w lesie... tam chodzili stolarze, rzeźbiarze,

robili stoliczki, szafliczki, jeszcze mam do tego z kawałkiem paliczki. Herod: Bij Żyda, niech powie, gdzie się narodził Bóg prawdziwy ³).

Żyd: (wyjmuje biblję i czyta:) Prawdziwy Bóg narodził się 18,

40, małrec w Betlejem, tam buł wół i ja tam buł, siadejcie na konie, jeszcze go dogonicie.

Herod: Ministrze, ministrze, staw się przed króla Heroda.

M i n i st r o w i e : (utają przed Herodem:) Przyszliśmy przed króla

Heroda.

Herod: Słudzy wierni! Bierzcie broń w ręce, na konie siadajcie, do Betlejem pośpieszajcie, wszystkim nowonarodzonym dziatkom głowy pościnajcie, nad mojem synem eksportu nie miejcie.

(Ministrowie wychodzą).

2) Żydzie rabinie, niegodziwy synie, proszę cie

Herod: Żydzie, masz dzieci?

Żyd: Dratwą przybić, kołkiem przyszyć i tak nie odleci.

Herod: Żydzie, masz żonę?

Żyd: Nu, gdzieby to złapać taką głupią wronę.

(Wracają ministrowie, stają obok króla i śpiewają:)

Ministrowie: Kazałeś królu wyciąć do szczętu betlejemskie dzieci, aleś nie wiedział, że tobie samemu głowa z karku zleci. Nie potrafisz zabić Boga, prędzej cie śmierć zwali sroga z tronu wysokiego.

Minister: Najjaśniejszy monarcho! Cóż ci z tego, wycięliśmy dziatek co do jednego, a nad twojem synem eksportu my nie mieli.

Herod: Prawda, że źle zrobiłem, że swego syna śmiercią położyłem. Ale kto przystąpi na królewskie łoże, tego śmiercią położę.

(Wchodzi śmierć).

Herod: Królewiczu, królewiczu, stamuj swoje złości, dam ci purpurę, okryj swoje kości, a nie chcę się z tobą wadzić, żebyś mnie nie chciała z tego świata zgładzić.

Śmierć: Lecę, lecę przez góry, lasy, jak na jakie gody. Przychodzę do chorego, pytam się mile, czy chce żyć parę chwile. Jak go zacznę dusić, to umierać musi, oknami uciekać, pod kolanami nogi skaczą i nad trupem płaczą. Tobie, tobie królewiczu ostatni raz powiadam i kosę ci na kark zakładam.

Herod: Gdzieżeś się podział, władco piekielny, coś mnie wtrącił w to życie bezczelne. Przódzy-żeś mnie kusił a teraz cię niema a śmierć kosę na mym karku trzyma.

(Śmierć kosi Heroda).

D j a b e ł : Go się w tym domu za robota dzieje? Sista, ślepaczysta, co żądasz od króla mego? Jemu wiernie służę, jemu koronę zakładam. Najstarszy djabeł w piekle, ja ciebie wolę ⁴).

Śmierć: Ja ci ślep wykolę, jaż ci paszczękę rozjadę.

Djabeł: Ja na tobie do piekła pojadę.

(Djabeł idzie do muzykantów i mówi:)

Djabeł: Muzykancia mili, zagrejcie mi parę chwili, niech sie uciesze, z tą jasną kościstą do piekła pośpieszę.

(Djabeł tańczy ze śmiercią, Żyd dokazuje, potem śpiewa:)

Żyd : Na burszaku on był książę, on miał na szyja,

On rozkazał wszystkim Źydkom tańczyć kołomyja.

Tańcuj Żydku kochana, od wieczora do rana.

Tańcuj Żydku parszywa, połamana i krzywa.

Potarganą jupe miał a sam święty siabas miał.

Miałem ja żonkę z pańskiego rodu,

Nie chciała robić, zdechła od głodu,

A za jej dusze grosza dać musze,

A na jej grobie podskoczę sobie.

Wkońcu śpiewa:

„Wszystkich djabeł wzion, a ja został sam,

Moje gospodynie, krzynie otwierejcie,

Mojemu mistrzowi pieniędzy dawejcie.“

Na tein widowisko się kończy. Po zebraniu datków biorą dziewczynę (o ile jest w domu) pod ręce i przed „muzyką“ śpiewają jej różne pieśni⁵), a następnie tańczą z nią. Jeżeli jest kilka dziewcząt, robią to ze wszystkiemi.

W okresie świąt Bożego Narodzenia chodzili dawniej z rajem. Jest rzeczą charakterystyczną, że po raju (widowisko to nazywają „kolendą z rajem“), odbywało się nieraz widowisko z Herodem („kolenda z Herodem“), które jest odmienne od poprzedniego.

W kolendzie z rajem biorą udział następujące osoby: Adam, Ewa, Anioł, djabeł. Wszystkie role odgrywają chłopcy. ,,Rajem“ jest gęsty świerczek, ustrojony wstążkami i jabłkami. Kiedy widowisko ma się zacząć, anioł wnosi to drzewko do izby, stawia je i mówi: ,,To jest raj“, a następnie:

Anioł: Kiedy Adam i Ewa mieszkali w raju, wielkim ogrodzie, cienistym gaju, stał się wypadek dobrze wam znany, że owoc rajski został zerwany. Nieszczęśni rodzice zeszli na ziemię, odtąd płacz i udręczenie przeszło na ich plemię.

(Anioł odchodzi, wchodzi Adam).

Adam: (rozmachnie rękami i mówi:)⁶). Z wielką radością jestem napełniony, gdy z łaski Boga na ten świat stworzony, a nikt inny ulepił mnie z gliny. Nie wiem, skąd mi się wzięło, przy prawym boku ktoś mi się rusza. (W tej chudli Ewa podchodzi do Adama). Spojrzę a to niewiasta a w niej żyjąca dusza. A Pan Bóg rzecze: Adamie, oddaję ci tę niewiastę za żonę, abyście tego raju strzegli i z tego drzewa owocu nie jedli, bo skorobyście z tego drzewa owoc zjedli, śmierćbyście na siebie zwiedli.

Ewa: Ach tak, tak, kochany mężu. Skorobyśmy z tego drzewa owoc zjedli, śmierćbyśmy na siebie zwiedli.

A d a m : Gdyż mamy się pilnować, rozkaz Pański zachować, ty pilnuj tego raju, a ja pójdę się przypatrzeć swym zwierzętom w gaju.

(Adam wychodzi a djabeł „kucza pod drzewkiem“ i mówi:)

Szatan: A ty Ewo, czego pod tern drzewem stoisz i tego jabłka zerwać się boisz?

Ewa: Bo Pan Bóg nam zakazał. Jakbyśmy z tego drzewa owoc zjedli, śmierćbyśmy na siebie zwiedli.

Szatan: Ach, co to za nierozumni ludzie, czego w to wierzycie, tego jabłka zerwać się boicie. Jak to jabłko zerwiecie, będziecie mądrzejsi, jak sam Pan Bóg na świecie.

Ewa: Posłucham twej rady, to jabłko skosztuję, naści Adamie, wszak się nie otrujesz.

(Adam, który przyszedł, je jabłko i chowa się za drzewo. Wchodzi Anioł).

Anioł: Adamie, gdzieś mi się podział?

Adam: Ach, panie! Nie mam w co się przyodziać.

Anioł: Wszakżeś dobrze o tern wiedział, co ci Pan Bóg powiedział. Nie trzeba się było ważyć jabłka zrywać, teraz musicie z raju wyrogiwać.

Adam : Ach, panie, to nie ja, tylko Ewa, żona moja.

Anioł: A ty Ewo, nacoś jabłko zerwała?

Ewa: Bom od szatana pokuszona była.

Anioł: (zamierzając się mieczem na szatana) A ty szatanie przeklęty, nie mogłeś siedzieć w piekle gorącem, tylko przyszedłeś na ten świat ludzi pobudzać do grzechu żyjących? Odtąd będziesz przeklęty i będziesz cierpiał coraz to większe męki.

(Anioł odchodzi).

Adam: Ach, dlaboga, co się z nami stało. Ja nagi, ty naga i nie mamy w co przyodziać swe ciało. Przódzy nam służyły nieme ptaszęta, nieme zwierzęta i kłoniły wszystkie się nam złote kłosy. A bodaj se ja wyrwał wszystkie z głowy włosy. Wszystko to znoszę dla jednej kobiety. Wolałbym w raju na śmierć zabity.

E w a : — Ach, kochany mężu, co tak ustygujesz, żeś przeze mnie z raju wygnany, żałujesz. Przecieżeś ty tu był, było mnie pilnować, na umysł nie ustępować. Przecież ja twoja żona, jak i ty od Boga stworzona; sama jabłka nie zjadłam, lecz i tobie dałam, bom od szatana pokuszona była.

Adam: Gdy cię mam pilnować, na umysł nie ustępować, będę się za tobą włóczył, jak będziesz źle czyniła, to będę dobrze kijem młócił.

Szatan: Gom czatował, tom czatował, przecieś-żem was raz z tego raju wyrogował. Prz3^kro mi się było na was patrzeć ,ale gdy się sprzeczacie, zbyt miło, miło. Adamie, zabij swoją żonę, pomścij się za swe krzywdy, bo nie powrócisz do raju nigdy.

Adam: — Idź precz, kusicielu. Co ci się w łeb stało, co ci się nowego do łba przyplątało. Dopieroś mnie ⁷) do jednego nieszczęścia przyprowadził, żeś mnie tak z rozkosznego raju zgładził, chcesz, żeby mnie ta święta ziemia pożarła? Bodaj się ona była z twoją radą zapadła.

Szatan: — Ja cię nie chcę zdradzić, żebyś ty mógł tę swoją żonę zabić. Jak nie będziesz miał Ewy żony, to będziesz do raju zwrócony.

Adam: Idź precz, kusicielu, nie drzyj ze mnie skóry.

Szatan: Żebym cię jeszcze raz dostał w swoje pazury.

(Anioł wpada z mieczem).

Anioł: A ty, szatanie przeklęty, nie mogłeś siedzieć w piekle gorącem, tylko przyszedłeś na ten świat pobudzać ludzi do grzechu pokutujących. Odtąd będziesz przeklęty i będziesz cierpiał coraz to większe męki.

(Szatan odchodzi, anioł do Adama:)

A n i o i : Adamie, Adamie, zabieraj się w drogę.

A d a m : Ach, panie, na umysł zatrzymać się mogę?

Anioł : Wychodź, wychodź, jak najprędzej. Tam zażyjesz wiela biedy i nędzy. Nie chcieliście prawa Bożego zachować, teraz musicie z raju wyrugować.

(Adam i Ewa wychodzą, płacząc, anioł bierze drzewko i wychodzi

za nimi.)

Zwykle po widowisku rajskiem odbywała się „kołenda z Herod e nT‘, która różni się od przytoczonego widowiska z Herodem⁰³). W kolendzie z Herodem bierze udział: Herod, hetman, Żyd. trzej królowie, astrolog, anioł, szatan, śmierć.

(Najpierw wchodzi Żyd, za nim hetman.)

Het m a n : Jak się masz, Żydku ⁰⁴).

Żyd: Ny, niski pański sługa.

Hetman: Będziesz miał gości.

Żyd : Ny, może ten król, co u mnie wczoraj był?

H e t m a n : Będziesz miał książąt troje, żebyś miał dla nich wygodne 9r’) pokoje.

Żyd : Ja tu ni mam świńską chlewek; ale co tam będzie, kaczki pieczone, mięso na węgiel spalone, ale co tam za radość będzie, jak król Herod na tern krześle zasiędzie.

(Żyd stawia krzesło, wchodzi Herod i siada, hetman staje przy królu.)

H e r ó d : Jestem król Herod świata całego, mam ja potęgę narodu ludzkiego. Pod moją władzą, pod mojem panowaniem, cztery części świata zostaje.

Het m a n : (stając na trzy kroki od króla) O, jasny królu, słońca bracie!

H e ród: Cóż tam dziś nowego macie?

H e t m a n : Przedziwne wieści dziś ci przynoszę, o które cię wysłuchać proszę. Zjechali nam tu trzej monarchowie, złote korony mają na głowie i u stóp pałacu czekają pilnie i o wstęp proszą do

⁸³) Obydwa widowiska z Herodem są obecnie znane. !’⁴) „Dzieńdobry, Żydku...“ nr>) „...ładne..."

ciebie gościnnie i na zapytanie, czego żądają, patrzą na niebo, tak powiadają. Króla nowego szukają na świecie, bo jego gwiazda jaśnieje przecie. Jaką odpowiedź mam im dać, panie?

Herod: Niech zaraz przyjdą na przesłuchanie.

(Hetman wychodzi i wprowadza trzech królów, którzy kłaniają się Herodowi. Hetman staje na poprzedniem miejscu).

Kasper: Królu Herodzie, gdzie jest nowonarodzony król żydowski? Widzieliśmy gwiazdę jego na wschodzie, przyszliśmy się pokłonić jemu.

Herod : Jakto? W ziemi żydowskiej miał się król narodzić, a ja się na to nie mogę zgodzić. Wy skrychy faryzeusze, ja się koniecznie dowiedzieć muszę, co święte księgi piszą o jakimś królu. Powiedźcież mi, bo umrę z bólu.

(Wchodzi Żyd).

Żyd: Ny, ny, my święte księgi znamy dokładnie i każde słowo, co z nieba spadnie, jest w nich zapisane i w naszych głowach dobrze zapamiętane. Więc otworzę Izejasza księgę i zaraz w niej czytać będę. Oto panna pocznie i porodzi syna i nazwie imię jego Amenuel. II Micbo-jasza jest tak zapisane. I ty Betlejem⁹⁶), ziemia judzka, nie jest żadną miarą między książęta judzkie, albowiem z ciebie wynijdzie wódz, który będzie rządził twój lud izraelski ⁹⁷).

Majcher)!): — Królu Herodzie, nie będziemy bawić dłużej w twojem grodzie, pójdziemy szukać Pana nad Pany, o którem9S) wiadomość mamy.

Herod: — Oddajcie pokłon temu dzieciątku i wracajcie do mnie, abym i ja mógł temu paniątku złożyć jakieś poszanowanie.

Baltazar: Idźmy, idźmy, oglądajmy, co nam anioł objawił.

(Trzej królowie kłaniają się i odchodzą).

Herod : Moszku "), zawołej mi ostrologa.

Oschołnoga, ojszczołnoga, kiom, kiem, bo cie król

Żyd:

Herod potrzebują.

(Wchodzi astrolog, kłania się).

Herod: Szanowni prywacy¹⁰⁰), powiedzcież mi, co przebiegł i planet lnl) znaczy. Powiedzcież mi, gdzie się narodziło dziecię.

(Astrolog patrzy przez „lornetę“ u)górę i mówi:)

Ostro log: Dytantus wentuś, księżyc swe rogi rozpuszcza. Dy-tantus wentuś, słońce swe promienie rozpuszcza. Prawda, królu, że ktoś po tobie następuje a ciebie z tronu roguje. Ale niech nie będzie

i)6) Czasem „Ćhetlejem“.

⁹⁷) Także: „izrachalski“.

98)

..kiedy o niem...“

") „Zydzie!“...

¹⁰°) Także: ,,Przywacy“.

101

) Sic! Zapewne: „...przebiegi planet...“

[we serce zatrwożone. Każ wyciąć wszystkie dziatki w Betlejem nowonarodzone.

(Astrolog kłania się i odchodzi).

Herod: Moszku! Zawołaj mi hetmana.

Żyd: Tego bałwana, kołcona⁸)? Kiem, kiem, bo cie król Herod potrzebują.

(Hetman staje przed królem).

Herod : Szanowny hetmanie. Wykonaj me zdanie, idź do Betlejem, wytnij wszystkie nowonarodzone dziatki, a nad mym synem uczyń dodatki.

Hetman : Niech król i władca o tern pamięta, że wola jego jest zawsze święta.

(Odchodzi; po chwili wraca i przynosi na szabli „głowę" dziecka).

Hetman : Rozkaz pański spełniłem, wszystkie dziatki wycie-łem i twemu synowi życia nie darowałem. Abyś królu wiedział, że twych dziatek zguba, oto masz syna głowę, pałuba.

(Hetman rzuca tę głowę królowi pod nogi; Żyd ją chwyta i chowa do koszyka, mówiąc:)

Ż y d : Ny, taka świńska ryj na moje pokoje.

(Za Herodem ukazuje się anioł).

Anioł: Kazałeś królu wyciąć co do szczętu betlejemskie dzieci, aleś sam nie wiedział, że tobie samemu głowa z karku zleci. Nie potrafisz zabić Boga, prędzej cię zwali śmierć sroga z tronu wysokiego⁹).

H er ó d : Ach, biada, biada mnie Herodowi, utrapionemu wielce królowi. Bodaj się czarci zbliżyli, z tronu mnie sprowadzili.

(Wchodzi djabeł i śmierć, która zakłada kosę Herodowi na głowę).

Szatan : Ach, bracie, doczekałeś, że zamieszkasz ze mną w piekle. Tam się wygrzejesz na ciele, aż ci ozor w pysku skołczeje. Idźmy, idźmy, nie traćmy czasu, bo na tym świecie nie zrobisz hałasu.

(Djabeł wyprowadza Heroda i wraca).

Śmierć: Lecę przez góry¹⁰), lasy, przez wody, jak na jakie gody. Przychodzę do chorego, pytam się go mile, czyby jeszcze chciał żyć parę chwile. Jak go zacznę dusić, to umierać musi. Oknami uciekam, nogi pod kolanami skaczą, nad trupem płaczą.

Szatan: Zębata kościco, co tak bałamucisz, że ty cały świat przewrócisz. Chwalisz się, żeś taka mądra i prawiasz enty, ja to sprawił, nie ty.

104

Szatan: — Zębata kościco, coś to napisała, żebyś tego sama nie przeczytała. Zamachnę ogonem, to będzie zmazane, a jak zacznę czytać i pisać, to będzie daleko słychać.

Śmierć: — Oho! Nie będzie z nami, jak dawniej bywało. Pójdę do swego przełożonego. Ażebym se nie zapomniała, zapisze se w rejest.

Śmierć: A ty ślepaczysty, coś to napisał, żebyś sam tego nie przeczytał, jak ci oko wykolę.

Szatan: — Ja ciebie wole.

Śmierć: Ja ci kosą paszczękę rozjadę.

Szatan: Ja na tobie do piekła pojadę.

(Do muzykantów.)

Muzykancia mili, zagrejcie mi parę chwili, niech się ucieszę, z tą jasną kościstą do piekła pośpieszę.

(Wszyscy wychodzą prócz Żyda).

Żyd: Wszystkich djabeł wzion, Źydek został sam.

(Djaheł wpada i „zabiera“ Żyda).

Dalszym ciągiem widowiska jest śpiewanie kolend dziewczętom. Robi się to po każdem widowisku. Teraz np. hetman i któryś z trzech królów bierze dziewczynę pod rękę i śpiewają po przetańczeniu z każdą jakąś ,,kolendę dla dziewcząt¹⁴. Np.

1.    Z tamtej strony jeziora, stoi lipka zielona...

(Por. § 24. Pieśni — pieśń 16.)

2.    Przyjechali tam delegacja z wojny...¹¹)

3.    Gdy płynie rzeczeńka koło ogródeńka,

Pod winem, bej, hej, pod winem,

Pod tern zielonem wineńkiem.

A w tej rzeczeńce konik wodę pije, Pod winem...

A na tym koniku czerwone siodełko, Pod winem...

A na tern siodełku Kasieńka nadobna, Pod winem... Jak się konik zlęknął, Jaś Kasie uścisnął, Pod winem... A moja Kasieńko, darujże mi wianek, Pod winem...

A jabym ci wianek także darowała, Pod winem... Ażebym się braciszka nie bała, Pod winem...

Nie bój się brata, nie jest ja ci strata, Pod winem...

A moja Kasieńko, daruj mi wianek, Pod winem... A-bym ci także wianek darowała, Pod winem... Ażebym ja sie siostrusie nie bała, Pod winem...

Nie bójże się siostry, nie jest ja ci ostry, Pod winem... A moja Kasieńko, daruj mi wianek, Pod winem...

str. 59.

Ą-bym ci także wianek darowała, Pod winem... Ażebym się ja ta ojca nie bała, Pod winem...

Nie bójże się ojca, nie jest ja ci zdrajca, Pod winem... A moja Kasieńko, daruj mi wianek, Pod winem... A-bym ci także wianek darowała, Pod winem... Ażebym się ja ta matki nie bała, Pod winem...

Nie bójże sie matki, ja jest chłopiec gładki Pod winem, hej, hej, pod winem,

Pod tein zielonem wineńkiem“.

Na tern widowisko się kończy.

'mw d r-rTj

sa§

fi

Ć ".i”

§f

pi

■Wh

■:x-

s jSjp

•li¹

Tablica XX. a

chłopcy z gwiazdą; 1)    ' Trzej królowie.

Prócz tego chodzą w okresie świąt Bożego Narodzenia z g wiąz d ą. Gwiazda posiada sześć rogów. Szkielet drzewny (obręcz z przetaka i odpowiednio połączone patyki) jest oblepiony papierem kolorowym; w środku jest świeca (tabl. XX/a). Z gwiazdą przychodzą chłopcy, zapaliwszy świecę, pod okna domu i śpiewają, kręcąc gwiazdę.

W dniu Trzech Króli lub w przeddzień tego święta chodzą ..Trzej Królowie". Trzej chłopcy ubierają na głowę korony z papieru, na piersiach mają skrzyżowane pasy z papieru, naklejonego na tekturze, przy pasie szable drewniane (tabl. XX/b). Wchodzą do domów, mówiąc nieraz, że szukają dziecka. Następnie śpiewają kolendy i obdarowani odchodzą.

[f

Ryc. 15. Kwiaty z papieru.

§ 26. Sztuka i zdobnictwu. Sztuka ludowa wr Dąbrówkach jest dosyć uboga. Przed Wielkanocą robią z jaj piski (rzadziej pisanki). Na obmytych jajach „pisze się“ woskiem zapomocą blaszki różne wzory. Przeważają tu motywy roślinne, rośliny stylizowane, a czasem spotyka się wzory geometryczne. Często pisze się na jajach „Wesołego Alleluja1,4. Jaja, na których „napisało się“, wkłada się do wrzącej wody z farbą. Obecnie coraz częściej kupuje się różne farby, rzadziej używa się barwika roślinnego, który dawniej był powszechnie używany. Na zielono barwi się piski, gotując je w odwarze młodego żyta lub „łazibrzucha44 (rośnie w lasach); kolor żółty lub rdzawy daje odwar cebuli lub kory olchowej. Jeżeli farba nie chce się „chwytać⁴⁴, należy dodać trochę soli. Pisanki są jednobarwne.

Materjałem zdobniczym jest p a p i e r. Z różnokolorowej bibułki robią rozmaite kwiaty, któremi przystrajają obrazy świętych, wiszące na ścianach (ryc. 15). Wycinanek nie spotyka się obecnie. Dawniej wycinały dziewczęta z kolorowego papieru kwiaty w taki sposób, że powstawały one z naklejania obok siebie odpowiednich części kwiatu, wyciętych z kolorowych papierów. Takiemi wykle-jankami ozdabiano ściany.

Obecnie nie spotyka się również żadnych wyrobów artystycznych z drzewa. We wsi znajdują się wprawdzie dwa krzyże, a raczej krzyż i jakby kapliczka (tabl. XXl/a. b), ale figurki w nich nie są wytworem Dąbrowian. Zostały one kupione w Rzeszowie lft0).

100

) Powiedzieli mi to starsi gospodarze.

a jedynie krzyż zrobiono na miejscu. Zdobnictwo drzewne występuje w różnych wzorach pazdurów i oszalowania ,,facyjaty“.

fi

«jy§

•w

1)

■

r\\

'l

mm

SF

■:v r

I

Tablica XXI.

Wiele smaku artystycznego posiadają ptf-jąki, wyrabiane przed świętami Bożego Narodzenia. W Dąbrówkach można wyróżnić kilka rodzajów tych ozdób. Jedne pająki robi się tak, że w ziemniak wkłada się równo pocięte kawałki słomy, na których końcu przytwierdza się kolorowe papierki. Jest to więc typ pająka, posiadającego bardzo szeroki zasiąg. Inne pająki robi się ze ! słomy odpowiednio połączonej tak, że powstaje jakby jedna duża bryła (zbliżona nieco do sześcianu) i sześć mniejszych, wiszących na narożach bryły większej. Słomę owija się strzyżoną bi-a b krzyże przydrożne; c—d pająki, bułką (często zieloną),

a całość przystraja ozdóbkami szklanemi i świeczkami (tabl. XXl/e). Inne znowu pająki robi się z tektury. Ozdobiony jest on również szklanemi ozdóbkami na drzewko, a do końców odpowiednich wygięć przytwierdzone są świeczki (tabl. XXl/d). Pająk ten powstał pod wpływem pająków kościelnych. Wszystkie te pająki wiesza się przed Bożem Narodzeniem na nitkach lub drutach na tragarzu w izbie. Wiszą one tam przez cały rok do drugich świąt, a przed niemi zdejmuje się je chyba tylko wtedy,

gdy się zepsują. Wieczorami, zwłaszcza podczas świąt, świeci się świeczki na pająkach, o ile na nich się znajdują.

§ 27. Muzyka i tańce. O oryginalnej m u z y c e nie można właściwie mówić. Pozostaje ona w bardzo ścisłym związku z tańcami, t. zn. gra się jedynie tylko do tańca. Nadaje to więc specjalny charakter temu rodzajowi sztuki. W Dąbrówkach używają następujących instrumentów muzycznych: dwoje skrzypiec, basy, klarnet, bęben, czasem trąba. Oryginalnych instrumentów ludowych niema.

Podobnie, jak muzyka, i taniec jest dość ubogi. Tańczą polkę, hura-polkę, mazura, walca, sz ta jera. Dawniej znany był taniec, zbliżony do polki, t. zw. tramla. W dzisiejszych czasach daje się zauważyć w tej dziedzinie kultury ludowej wpływ współczesnej muzyki tanecznej i tańca współczesnego. Rzeczą charakterystyczną jest to, że muzyka i tańce „modne" przedostają się do wsi z pewnem opóźnieniem. (To samo zresztą, co się daje zauważyć i w innych dziedzinach.) A więc na zabawach słyszy się obecnie niedawno przebrzmiałe „szlagiery", a zabawne nieraz ruchy nóg i przeginania ciał starają się naśladować modne tańce. W ostatnich czasach były modne na Dąbrówkach następujące tańce: szima, foks, titina, a czasem można było widzieć coś, co ar ją więcej, a ruchami mniej przypominało tango.

§ 28. Gry i zabawy. Dzieci znają wiele zabaw i gier, większość ich jednak poznały w szkole (np. różne gry piłką i t. d.). Pewne zabawy znane są poza terenem szkoły, choć niektóre z nich powstać mogły także pod wpływem szkoły.

1.    Zabawę w ciuciubabkę nazywają zwykle zabawą w macka. Jedno dziecko zawiązuje sobie oczy z chustką i łapie inne dzieci. Złapane staje się ,, maćkiem" i z zawiązanemi oczyma chwyta dalej.

2.    Zabawa w kumkę i jastrzębia. Najstarsza z dziewcząt jest ,,kwaką", inne, kurczęta, stają rzędem za nią i trzymają się za ramiona. Chłopiec, który jest jastrzębiem, chodzi koło nich i porywa kurczęta, których broni kwoka, odpędzając jastrzębia. Zabawa kończy się wtedy, gdy jastrząb porwie wszystkie kurczęta.

3.    Zabawa w marchew. W zabawie tej biorą udział chłopcy. Jeden z nich ma „drzeć" marchew, inni zaś siadają na ziemi jeden za drugim i trzymają się rękami. Następnie przychodzi chłopiec, mający „drzeć" marchew, i mówi: „Niech będzie pochwalony...“ A oni: „Na wieki. Witajcie Kudła Bartek“. — „Wielka mar-chew?“ — pyta zkolei chłopiec. „Tyla, jak las“. — „Już ją kopać czas“, mówi chłopiec i daje do rąk pierwszemu kij, poczem ciągnie, starając się ,,drzeć“ marchew. Jeżeli nie ma kija, chwyta pierwszego chłopca za ręce. Po „wydarciu" go, chwyta następnego i t. d.. aż „wydrze" wszystką „marchew".

4.    Zabawa w rzepę jest zupełnie podobna do poprzedniej, tylko zamiast marchwi „drze się" rzepę.

5.    Zabawa w nieboszczyka. Jeden chłopiec, „nieboszczyk", kładzie się na ławce. Przychodzi ksiądz, organista i ludzie i posuwają się naokoło nieboszczyka na kolanach, „śpiewając" („drą się byle co“) i całując zmarłego. Nieboszczyk w pewnej chwili chwyta kogoś za szyję; wtedy inni biją go, wołając: „Ty Świnio, dlaczego nieboszczyka kąszesz“.

6.    Zabawa w młyn. Wybiera się dwóch chłopców, z których jeden sprzedaje młyn, a drugi ma go kupić. Inni chłopcy siadają wkoło nogami do środka na podłodze lub ziemi, tak, że tworzą koło, do którego środka wchodzi właściciel młyna. Chłopcy siedzący są kołem młyńskiemu Młynarz „puszcza koło w ruch" w taki sposób, że podnosi nogę jednego chłopca za palec. Wtedy „koło" zaczyna bić piętami o podłogę, co oznacza, że koło młyńskie jest w ruchu. Młynarz zatrzymuje je np. w taki sposób, że „zakręca" jednemu chłopcu ucho. Przychodzi kupiec i pyta, czy jest na sprzedaż młyn. Właściciel mówi: „Tak" i wtedy zaczynają się targi, w czasie których młynarz każe kupcowi „opatrzeć" młyn, czy jest dobry. Kupiec wchodzi do środka koła i puszcza je w ruch, ale sposobu zatrzymania go nie zna. A więc koło młyńskie bierze go w „sprychy", t. zn. chłopcy kopią go.

7.    Zabawa w płótno. Dzieci, stojące w rzędzie, są „płótnem", które sprzedaje jedno dziecko, „Żyd". Przychodzi kupić to płótno „złodziej", który wybiera, targuje się, aż wreszcie postanawia kupić jakieś płótno. Żyd idzie po nożyce, a wtedy złodziej porywa płótno (dziecko) i ucieka z nieni. Żyd goni złodzieja i gdy go złapie, odbiera „płótno".

8. Cztery kąty a ]ńcs piąty. Dzieci ustawiają się w czterech kątach pokoju, a jedno z nich jest psem. Pies chodzi od jednego kąta do drugiego i mówi przy każdym: „Proszę siłka“, a dziecko, będące w tym kącie, odpowiada: ,,Proszę dali“. Pies idzie dalej i znowu to samo mówi przy drugim kącie, a tymczasem dzieci przelatują z kąta do kąta. Jeżeli „pies" zdoła ubiec któreś dziecko i stanie na jego miejscu w kącie, to dziecko staje się „psem".

9.    Żandarmi) i bandyci. Chłopcy dzielą się na dwie grupy: żandarmi i bandyci. Z patykami w rękach gonią żandarmi uciekających bandytów, a jeżeli któregoś z nich złapią, kładą go na ziemi i dają mu 25 kijów, poczem ,,kują“ go i prowadzą do ,,aresztu“. Zabawa kończy się wtedy, gdy żandarmi wyłapią wszystkich bandytów.

10.    Złoty pierścień. Dzieci siadają rzędem i trzymają ręce złożone. Jedno z nich staje na boku; jest ono babką. Dzieci, siedzące na ziemi, mają pierścień w ręce i podają go sobie,, przyczem wszystkie równocześnie ruszają rękami, udając, że podają sobie pierścionek. Kiedy zabawa ma się zacząć, wołają: „Chodźcie babko z pieca, bo się kasza upiekla“. Wtedy zbliża się babka, mówiąc: „Gadu, gadu, gaduła, kędy moja siwula, Bez komórkę leciała, złoty pierścień widziała. Wiju, wiju, nawijaj, a ty pcuino pierścień daj“. W tej chwili wskazuje dziecko, które — według przypuszczenia — ma pierścień w ręce. Jeżeli zgadnie, to dziecko jest dalej babką, jeżeli nie zgadnie, szuka dalej. — Tak bawią się zwykle tylko dziewczęta.

Poza tern znają: Gąski i wilka, Zabawę w cygana („Pierwsza godzina cygan śpi...u) i t. p.

Jeżeli do zabawy potrzebne jest wybranie jednego czy kilku dzieci, robią zwykle tak, że wybierają jakąś liczbę i stojąc w krąg, rachują. Na kogo wypadnie umówiona liczba, ten spełnia pewną rolę, określoną przez zabawę. Czasem dochodzi się do tego za pomocą mętowania.

1.    El, fel, fiok, a ty sobie idź na bok.

2.    Idzie baran mostem, niesie flaszkę z octem. Gdzie ty idziesz, baranie? Do Krakowa, mój panie. Co tam robią w Krakowie? Biją kury po głowie. Es, pres, es pres, a ten szary, bury, stary pies.

3.    Raz, dwa, trzy, cztery, pięć, sześć — nasza mama daje jeść, a nasz ojciec daje pić, a ty durniu sobie idź.

4.    Ele mele dutki, gospodarz malutki, gospodyni garbata a córeczka smarkata.

5.    Raz dwa trzy, łapiesz ty.

6 a. Arcom, parcom po magulu, po tratulu, na kogo wypadnie, na tego bęc.

6 b. Arcum, parcum po magulu, po tratulu, czarne pyto na kopyto — bęc.

7. Jedzie karetka, dzwonek dzwoni, ile w tej karetce jest par koni

8. Erliczki, perliczki, czerwone guziczki, na kogo wypadnie, na tego bęc.

Prócz tego dzieci bawią się nieraz sznurkami. Zabawa ta nie ma specjalnej nazwy, mówią zwykle: bawimy się w sznurki. Udział w tej zabawie bierze dwoje dzieci i jedno z rąk drugiego zbiera.

ęf~><ysC

7\

l.

i.

(Q

3.

Tablica XXII. Zabawa w sznurki; 1—4 figury

Do zabawy używa sznurka dość długiego (1 m—1,40 m), związanego końcami. Zabawa rozpoczyna się tern, że jedno z dzieci, trzymając dłonie wzniesione do góry, zakłada na nie sznurek, a następnie owija go dokoła obu dłoni (odchyla jąc kciuk) na przestrzeni między kciukiem a resztą palców. To jest pozycja zasadnicza. Następnie średni palec jednej ręki podkłada się pod sznurek owinięty dokoła dłoni drugiej i sznurek pociąga się ku pierwszej dłoni. To samo robi się palcem średnim ręki drugiej. W taki sposób powstaje pierwsza figura, zwana nieraz kołyską (tabl. XXIl/l). Z tej pozycji zbiera drugie dziecko palcem wskazującym i kciukiem, ujmując sznurek temi palcami w miejscach A Ił i przekładając ten sznurek poza sznurek dolny (C). W taki sposób powstaje druga figura (tabl. XXIl/2), nie posiadająca specjalnej nazwy. Z tej figury zbiera drugie dziecko temi samemi palcami i w taki sam sposób, ujmując sznurek w miejscach A, B, i przekładając go od góry poza linję C. Tak powstaje trzecia figura (tabl. XXI1/3), której również nie nadają specjalnej nazwy. Następnie palcami małemi krzyżuje się jeden sznur z linji zewnętrznej i jeden wewnętrznej, a następnie wsuwa się palce wskazujące i kciuki od spodu do środka. Tak powstaje figura, zwana nożycami (tabl. XXIł/4).

§ 29. Onomastyka. Omawiając zagadnienia, wchodzące w zakres toponomastyki, należy wpierw wspomnieć o nazwach części wsi. Są one urobione od położenia: Zarżyczc, część wsi, położona za rzeką; Podlasiem nazywają tę część wsi. która rozciąga się pod lasem; grupę domów, leżących dokoła dużego pastwiska, nazywają Paświskiem.

Pola również posiadają czasem specjalne nazwy. Wszystkie pola za Wisłokiem określa się zwykle ogólnem mianem: Pole za wodo. A więc nazwa też urobiona od położenia. Poza tern nazwę pewnych części pola urabia się od nazwiska właściciela. I tak jest pole, zwane Kulawką (własność obecna lub niedawna Kuli); jest część małego lasu, nie będąca własnością Potockiego, która zwie się Grzywaczówką (własność Grzywacza). Nadto części lasu mogą być nazwane od położenia: Las koło Gromkowi], (położony obok domu Gromkowej); nazwa może pochodzić od rodzaju drzew: Sośni na lub może określać wielkość lasu: Wielki las. Poza tein są jeszcze takie nazwy lasu: Zgniła linja, Pasy.

Ciekawe są niektóre przezwiska ludzi. Przy tworzeniu takich przezwisk wyszydza się czasem postać człowieka: Pająk, Drąg, Kokosz, Cycuś. Inne przezwiska posiadają odmienny charakter, są nieraz ciekawemi tworami języka ludowego: Piluś, Bajeczko, Ciała, Gulaj, Szuwczyk, Grocholak. Niekiedy przezwisko pozostaje w związku z obserwacją jakiejś śmiesznej sceny. Z jednem przezwiskiem łączy się cała historja. Pewien chłop upijał się często i kiedy raz wrócił do domu, krewka żona zaczęła go bić. Wtedy ten chłop zaczął ją prosić, aby go nie biła. Posłyszeli to inni i odtąd przylgnęło do tego chłopa przezwisko: Sumiennie, Maryna nie bij.

Jeżeli jest we wsi kilku gospodarzy o tern samem nazwisku, mówiąc o którymś z nich, podaje się imię lub wskazuje miejsce, gdzie on mieszka, np. Wojak z za wody.

Indywidulne nazwy posiadają następujące zwierzęta : krowy, konie i psy. Nazwy krów urobione są często od maści: Sr okuła, Czarnucha, Krasula, Łysa. Inne znowu nazwy pochodzą od roślin: Malina, Kalina, Brzezawa lub ogólnie: (bardzo często) Kwinta, Kwiat ula. Prócz tego są takie nazwy: Cielicha, Sojka, Baśka, Gwiazda.

Nazwy koni urabia się przeważnie od maści zwierzęcia: Kary, Gniady, Siwy, Bury, Kasztan. Czasem — od imienia człowieka: Baśka. Prócz tego spotyka się nazwy, przeniesione prawdopodobnie skądinąd, (bo bardzo rzadkie, dawniej nieznane): Gidran, Dreszka.

Nazwy psów urabia się również przeważnie od barwy sierści, przynajmniej tak dawniej było w większości przypadków. Stąd bardzo często takie nazwy: Bosy, Kruczek i t. p. Prócz tego nazywają psa: Mucha, Butik, Dziad, a w obecnych czasach dość często: Pikus, Mircia, Fina i t. p.

SPIS RYCIN I TABLIC

Ryc. 1. Grabie ......

2.    Dynarek .....

3.    Skrzynka do sieczki

4.    Kręcenie powrozów

5.    Wyplatanie „sztachet¹¹ .    .

6.    Kołatka dla dziecka

7.    Konstrukcja na słup

8.    Żóraw ......'

9.    Kształt wsi .....

10.    Stare krzesło ....

11.    Koszyk    .....

12.    „Draby“.....

13.    Czapka ,,draba“ ....

14.    Wiązanka święcona na M. B. Zielną

15.    Kwiaty z papieru .    .    .    .

24

25

29

34

35

36

46

47

48

49

51

87

89

03

149

Ta bl.

I. 1. sidło⁻z włosienia, 2 sidła na słoneczniku, 3 sidło z drutu, 4 krzak z zastawionemi sidłami, 5 sidło na sarny, 6 sidło na lisy ...........

II.    a—d łapki na zwierzęta; e żelaza; 1 drewniany przyrząd do straszenia zajęcy .........

III.    1 bęben, 2 sadzek, 3 sak, 4 podrywka, 5 więcierz, 6 włók

IV.    1 pług, 2 kolca, 3 wić, 4 wózka, 5 brony, 6 kulka, 7—8 stare

widły, 9 kabłąki i grabki do kosy, 10 kosa, 11    12 zboże

w półkopkach, 13 wiązanie cepów, 14 wiązka w knyblach, 15 kubek ..........

V.    a stępa, b żarna .........

VI.    1 przekrój żaren, 2 stępa, 3 przekroje stępy, 4 stępór VII. 1 międlica, 2 switek, 3 zwijanie przędziwa w „trąbkę¹⁻,

4 szczotka; 5 przęślica, 6 motowidlo, 7 wrzeciono, 8 molek, 9 stępa do płótna ........

VIII. 1—2 korby do kręcenia powrozów. 3 kulka do kręcenia powrozów, 4 tyrkawka, 5 kołowrotek, 6 plecionka ze słomy, 7 kołatka .    .    .    .    .    .

IX.    a—b kobieca odzież letnia, c kobieta w czepcu i rańtuch i

X.    a dzisiejsza odzież letnia, b dzisiejsza odzież zimowa

15

21

27

28

30

33

37

Tabl.

XI. 1 płótnianka, 2 dawna czapka, 3 stężnik, 4 kijanka, 5 ma-glarka, 6 wałek .........

XII. 1—3 typy pazdurów, 4 dół facyjaty, 5—6 węgły

XIII.    a—b typy chat, c stodoła z facyjatą słomianą, d zabudowania nowego typu ........

XIV.    1—4 plany domów, 5 okno w starych domach, 6 a—6 b okna

wr nowszych domach, 7 drewniany zamek, 8 plan stodoły, 9 zakończenie żerdzi w żórawiu .    .

XV. 1 szafka na miski, 2 kołyska, 3 rozmieszczenie sprzętów w izbie, 4 skrzynia, 5 kanapa drewniana, 6—7 dawne świeczniki ...........

XVI.    1 nosze do gnoju, 2 taki do gnoju i zboża ....

XVII.    1 koło, 2 przód wozu, 3 nalustki, 4 tył wozu, 5 kona, (5 litra, 7 dyszel, 8 śnica .........

XVIII. a wasąg, b wóz na zboże .    .    .    .

XIX. 1 sanie, 2 krzywuły, 3 klocek, używany do sań przy wożeniu drzewa, 4 obladry, 5—6 typy łodzi .

XX.    a chłopcy z gwiazdą, b Trzej Królowie

XXI.    a—b krzyże przydrożne, c—d pająki .

XXII. Zabawa w sznurki, 1—4 figury

39

41

42

43

50

52

53

54

55

TREŚĆ

str.

Wstęp .... Charakterystyka obszaru

Kultur a m a t e r j a 1 u a

§    1.    Łowiectwo

§    2.    Rybactwo

§    3. Hodowla zwierząt

§    4. Uprawa roli

§    5'. Pożywienie

§    6. Obróbka surowców

§    7.    Odzież

§    8.    Budownictwo

§    9.    Kształt wsi .

§ 10. Sprzęty

§11. Transport i komunikacja

14

17

18

24

29

36

40

48

49

51

Kultura społeczna

57

58

82

83

85

94

Kultura d u c li o w a

§ 18. Wiara w duchy § 19. Czary i wróżby § 20. Lecznictwo ....

§ 21. Wiedza ....

§ 22. Próbna twórczość tradycyjna § 23. Opowieści ....

95

101

107

110

114

\

§ 24. Pieśni § 25. Widowiska .

§ 2(5. Sztuka i zdobnictwo § 27. Muzyka i tańce § 28. Gry i zabawy § 29. Onomastyka Spis rycin i tablic

V

\

\

128

138

149

151

151

154

157

*

\

O

L®

Co

I

I

tlił

¹

) Por. szczegółowy opis: A. Jaworczak „Szopka w Dąbrówkach" — Lud S. II. T. XI. (1932).

²

)    Przytaczam tekst „Heroda".

³

)    Odmiana: 1) „Żydzie rabinie, niegodziwy synie, powiedz, gdzie się narodził Bóg prawdziwy?

po raz drugi, gdzie sie narodził Bóg prawdziwy? — 3) ...po raz trzeci..."

⁴

) Są pewne nieznaczne odmiany.

⁵

)    Por. koniec widowiska rajskiego.

⁶

)    Tak w otrzymanym tekście.

⁷

) „Niedość, żeś mnie...“

⁸

) „...kołciana..."

⁹

,os) W pierwszym tekście Heroda są to słowa ministrów.

¹⁰

a część widowiska jest analogiczna do zakończenia pierwszego widowiska z Herodem.

¹¹

) Por. A. .laworezak „Szopka w Dąbrówkach" — bud S. II. T. XI,

012578

Nl*

Cena

zł

DK - 28 d 1.54

Wzór Jednoraz. CWD, W-wa. 15973/K 2041 - Łak - 25.11.53 - 3000 bl. d 100 k.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

11.27706

Kdn. 524. 13. JX. 54

$

V

‘fi

i;:

1

m

ca

03

r

O

H

w

*

<

o

c

*

Z

<

! 00 OOO e(łj

PK J4)t/H ł

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231453

m

/•

Wisk