SEWERYN UDZIELA

ZIEMIA ŁEMKOWSKA PRZED PÓŁWIECZEM

Z 12 RYCINAMI

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297778

ZIEMIA ŁEMKOWSKA PRZED PÓŁWIECZEM

g

CC

ET

4-SŁ\ “

PRACE ETNOGRAFICZNE

WYDAWNICTWO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO

WE LWOWIE

POD REDAKCJĄ

DM ADAMA FISCHERA

PROFESORA UNIWERSYTETU JANA KAZIMIERZA WE LWOWIE

NR. 1

SEWERYN UDZIELA

ZIEMIA ŁEMKOWSKA PRZED PÓŁWIECZEM

SEWERYN UDZIELA

ZIEMIA ŁEMKOWSKA PRZED PÓŁWIECZEM

ZAPISKI I WSPOMNIENIA Z LAT 1888-1893

Z 12 RYCINAMI

.

т

■

•w>

лл

Ь

•X/’

<я

к?

i 9

/Ч? / /

С /    9 %г

7

§

л

*

Z DRUKARNI L. WIŚNIEWSKIEGO WE LWOWIE, UL. OSSOLIŃSKICH 16.

/

U

rv

■/

I

Ake. Nr, li

c.

JL J /0

PRZEDMOWA

Obszar karpacki zasługuje z wielu względów na uwagę każdego etnografa. Nawet dziś jeszcze mimo licznych nowych pierwiastków cywilizacyjnych, jakie nawarstwiły się na kulturze górali karpackich tak wschodnich jak zachodnich, choćby w związku z rozwojem tych ziem w kierunku uzdrowiskowym — jednak przezierają liczne ślady starej tradycji ludowej. Dotąd niedość dokładnie zapisano te pierwotne pozostałości; pochodzi to stąd, że liczne objawy sztuki ludowej w swej formie barwnej i pomysłowej, choć nieraz wtórnej, przesłoniły dawne wytwory życia bardziej prymitywnego, ale niemniej pełnego piękna, dostojnego w swych formach archaicznych. Dalsze poszukiwania w tej dziedzinie i ogłaszanie wyników badań mają więc pełne uzasadnienie.

„Prace Etnograficzne“ wydawane przez Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie będą poświęcone szczególnie etnografji naszych gór, a ogłaszać będą zarówno wartościowe zapiski starszych badaczy, jak i ostatnie wyniki poszukiwań terenowych, prowadzonych przez młodych wychowanków i współpracowników Zakładu Etnologicznego U. J. K. we Lwowie. Zgodnie z zasadami regjonalizmu uwzględni się przedewszystkiem ciekawą kulturę ludową Łemków, Bojków i Hucułów.

Wydawnictwo rozpoczyna praca zasłużonego senjora polskich etnografów, Seweryna Udzieli, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, który mimo przeszło półwiecznej pracy na polu etnograf ji polskiej z niezmienionym zapałem działa, jako wzór wytrwałości dla młodych ludoznawców.

Redakcja.

*

V

y

>

*

m

SŁOWO WSTĘPNE

W latach 1864 do 1874 chodziłem do szkół w Starym, a potem w Nowym Sączu z Rusnakami, synami chłopów i księży grecko - katolickich z powiatu nowosądeckiego, grybowskiego i gorlickiego. W tym czasie służyły też u rodziców moich często Rusnaczki z tych okolic, od których już jako dziecko nasłuchałem się dosyć bajek i baśni. Koledzy szkolni opowiadali także, śpiewali piosnki, zadawali zagadki. I tak już od najmłodszych lat zaznajomiłem i zaprzyjaźniłem się z Łemkami, bo stosunki koleżeńskie były wtedy bardzo miłe; nie rozumieliśmy i nie spostrzegaliśmy żadnej różnicy między Rusinami a Polakami, a często nawet dowiadywaliśmy się dopiero, że któryś z kolegów jest Rusinem, gdy w czasie wielkanocnym przyjeżdżał do Sącza ksiądz ruski, aby uczniów grecko-katolików przygotować do spowiedzi i do Komunji Świętej.

Gdy później w roku 1888 przybyłem jako inspektor szkolny na powiat gorlicki i grybowski, jeździłem ciągle po wioskach w tych powiatach, a zaglądałem także do powiatu nowosądeckiego, jasielskiego i dalszego krośnieńskiego, przypatrując się pilnie życiu mieszkających tu Rusnaków, wypytując o wszystko tak wieśniaków, jak nauczycieli i księży, spisując pilnie zebrane spostrzeżenia i wiadomości.

Gdy w roku 1888 w jesieni wyrusz\ł prof. Kopernicki z Krakowa na studja między górali ruskich, korespondowałem z nim często i nadsyłałem mu różne notatki i opisy dotyczące tego ludu.

W roku 1893 opuściłem na zawsze tamte strony, a zebrane zapiski o Łemkach leżały w tece, aż do tej chwili i byłyby zapewne leżały dłużej wobec ciągłego innego zajęcia, jakie mój czas pochłaniało. Dopiero po wykładzie o Łemkach, jaki miałem na posiedzeniu Towarzystwa Krajoznawczego w Krakowie na

I tak powstała niniejsza praca.

wiosnę 1931 roku, zachęcony do ogłoszenia drukiem tego, co mówiłem wtedy, przystąpiłem do opracowania zebranego mate-rjału.

Nie jest to praca pełna, skończona, ale uporządkowane zapiski z przed pół wieku, które dzisiaj tworzą już właściwie ma-terjał historyczny, bo przez ostatnie pięćdziesiąt lat zmieniło się tam bardzo wiele.

Za taki materjał proszę uważać te zapiski.

W Krakowie w grudniu 1933 roku.

Seweryn Udziela

1. SIEDZIBY

Północne stoki Karpat Zachodnich zasiedli Rusini, których wioski ciągną się na zachód aż po Poprad, po Dunajec nawet po Pieniny. Ten najbardziej na zachód wysunięty odłam Rusinów nazywamy Łemkami. Ale jest to właściwie nazwa literacka, wywodząca swój początek od częstego używania przez tę ludność w mowie słówka lem = łem, zamiast ruskiego lysz, a słowackiego len w znaczeniu polskiem tylko. Sami siebie nazywają oni jednak Rusnakami, tak ich też zowie sąsiadująca z nimi ludność polska i tak ich nazywali Polacy od wieków, co czytamy chociażby w Kronice M. Bielskiego (I 74, 130, 215, 353).

Zamieszkują oni stoki północne Karpat*) mniej więcej od działu wód dzielącego dopływy Sanu od dopływów Wisłoka, poprzez powiaty Krośnieński, Jasielski, Gorlicki, dawny Grybow-ski i Nowosądecki, gdzie jeszcze pod Szczawnicą, po prawym brzegu Dunajca zajmują cztery wioski: Szlachtowa, Jaworki, Biała Woda i Czarna Woda. Ludność łemkowską można obliczyć dziś (1933 r.) w przybliżeniu (bo brak ostatnich wykazów statystycznych) na 100.000 głów w 160 wioskach.

Wioski Rusnaków leżą w dolinach nad potokami, są gęsto zabudowane, skupione, co niekiedy nadaje im pozór miasteczek, jak Łabowa w powiecie nowosądeckim, Florynka w d. powiecie grybowskim, Uście Ruskie w powiecie gorlickim i inne. Domy drewniane zwrócone są zawsze frontem do drogi, która biegnie

¹) Por. S. Udziela, Rozsiedlenie się Łemków. Wisła III, 654—660.

wzdłuż potoku (Rye. 1). Bardzo rzadko napotkać można wioski, gdzie domy szczytami zwracają się do drogi, jak n. p. w Uściu Ruskiem (Ryc. 2).

Chaty te, zwane chyżami, budowane są z grubych kloców świerkowych lub jodłowych przepiłowanych wzdłuż przez po

łowę i użyte na budowę zrębu w ten sposób, że strona równa belki idzie do wnętrza, a strona okrągła zwrócona jest na zewnątrz. Ściany z siedmiu do dziewięciu takich kloców w zrąb zbudowane

nakrywają wysokim dachem, często aż dwa razy wyższym od zrębu (Ryc. 3). Szczyty dachu od wierzchu są równe, pionowo ścięte do połowy lub trzeciej części wysokości dachu, następnie skośno ku dołowi za

и*“

ii

I

ел.

cP

«g

С? о

CQ!'“n

tP о а,-

№\\    ^ JgÄ

łamane na zewnątrz (Ryc.

4). Dachy są gontami kryte, gdyż łatwiej tu o drzewo, niż o słomę.

Chyże nie przedstawiają się na zewnątrz ponętnie. Są to budynki niskie, długie, o wysokich dachach, przyczerniałych ścianach drewnianych, u-tkanych mchem zaledwie, a czasami tylko mające szpary między belkami za-smarowane szarą gliną.

Wzrastając w dobytek przedłuża gazda chyżę swoją, dostawiając do niej to nowe stajnie lub boiska, to izby mieszkalne, także chyżami zwane, dla wydanych zamąż córek; przystawia chlewy i szopy. To też niekiedy budynek jest bardzo długi i ma kilka wejść od frontu. Mało jest takich wiosek i to szczególnie nad Popradem, gdzie stajnie i szopy tworzą osobny budynek.

Dla ozdoby chyży wyrzyna Rusnak gonty, biegnące grzbietem dachu w zęby; czasem ostatnie dwa gonty wysuwa wyżej

°0

/ГГ.

<л

Г:

üfrih£

ъЧЧ^

'оо

Ryc. 1. Plan wsi: Wysowa.

od innych i wycina w dwa odbiegające od siebie różki, czasem też wykroi z deski ptaszka lub gwiazdkę i (Ryc. 5). Szczytowe boki dachu ozdabia także gontami wyci-nanemi w zęby, umieszczając w nich dwa niewielkie otwory, niby okienka trójkątne, półkoliste lub innego jeszcze kształtu dla ozdoby (Ryc. 6).

szczycie przybije

na

Wewnętrzny rozkład chyży bywa następujący:

na

Środkiem chaty jest sień szeroka, służąca za boisko, z boiska wchodzi się do izby i do komór; do stajni jest wejście z pola. Żeby jednak w zimie śnieg nie zadymał sieni i stajni a wiatr nie mroził bydląt, to przed wejściem na boisko i do stajni dobudowana jest przyczyna z wrotami na boisko i drzwiczkami zboku, jak to widać na rysunku 9. Za izbą jest chlew i wąska zahata, a za stajnią szeroka szopa bez drzwi, kołesznia pomieszczenie wozu, sani, pługa i innych narzędzi gospodarczych. 1 z tej strony zahata chroni w zimie od wichrów i zadymki śnieżnej.

W tym planie chaty zachodzą zmiany zależnie od zamożności gazdy, jak to widać na rysunkach 8, 9, 10.

W izbie są zwykle dwa okienka po 6 lub 9 szybek.

Gdy się wejdzie z boiska do izby, mamy po prawej ręce w kącie ogromny piec bez komina z przypieckiem i ławą zboku. Dym wydobywający się z ogniska rozchodzi się po całej izbie górą i wychodzi na strych dużym czworobocznym otworem w powale, zwanym wyżnycia, którą po wygaśnięciu ognia na kominie zamyka się od góry drzwiami. Po lewej ręce od wejścia zaraz przy drzwiach bywa mistok, kawałek podłogi, na której w zimie stoją cielęta, aby nie marzły w stajni. Wreszcie w całej izbie niema podłogi, ale ubita glina, która zczasem staje się nierówna, z powygniatanemi dołami. Pod ścianą w kącie naprzeciw wejścia stoi prosty stół na wysokich nogach, a wzdłuż ściany frontowej i szczytowej biegnie stała ława. W kącie naprzeciw pieca widzimy łoże, coś w rodzaju szerokiego, niskiego pudła na niskich nogach, na którem całą pościel tworzy wiązka słomy przykryta płachtą. Nad łóżkiem chwieje się kołyska na sznuiach wisząca u belki, a między łóżkiem a piecem przybita do ściany płytka szafeczka na naczynia, miśnik, o trzech półkach. Nad piecem są jeszcze dwa drążki, tak zwane hrjadki, na których w dymie suszą się drewienka do palenia, przędziwo, lub

składa niecki i inne drobne sprzęty. Czasami w izbie obok łóżka stoi jeszcze drewniana skrzynia (Ryc. 11). W całej izbie brud, śmiecie, nieporządek, niechlujstwo, czem izby Rusnaków rażąco różnią się od schludnych, czystych, z poczuciem piękna utrzymanych chat i izb u Rusinów, mieszkających dalej na wschód ¹).

Gdy gazda ma budować dom, idzie najpierw do worożki, aby orzekła, czy miejsce przeznaczone pod budowę jest czyste, czy nie, to jest, czy tam nie siedzi jakie licho. Dopiero w razie pomyślnej odpowiedzi przystępują do budowy.

Na obranem miejscu

ustawiają pod węgły kamienie, a na nich układają przyciesie = spodki.

Wtedy dają na nabożeństwo na szczęśliwe dokonanie budowy, po odprawieniu którego w cerkwi, ksiądz przychodzi i błogosławi rozpoczętą robotę, poczem we wszystkie cztery węgły w przyciesie zakładają ziele święcone, sypią szczyptę soli, ziarnka żyta i pszenicy i monety, wreszcie następuje uczta, a gospodarz raczy gości wódką, chlebem z masłem i serem, a czasem i mięsem. Gdy cieśle osadzą pierwszą krokiew, zakładają na jej szczycie wiechę, aby dostać poczęstunek.

Skoro dom gotów, daje się na nabożeństwo, a ksiądz przychodzi i odczytuje w izbie przed każdą ścianą pierwszą ewan-gelję ze wszystkich czterech ewangelistów. Na każdej ścianie widnieje wtedy duży biały krzyż wyrysowany kredą. Następuje

D CD

n,B-

«Vp

и cri

ff)

'<§

fô

74

'<У

sw

¹ <£>

т//>

VA,

WL

V-

Ryc. 2. Plan wsi: Uście Ruskie.

znowu uczta cicha, bo na intencję dusz, któreby potrzebowały ratunku, a pokutują na tem miejscu. Na uczcie piją wódkę i jedzą obid na kilka dań. I tak: bywa najpierw rosół i mięso, potem kasza, kapusta i chleb z masłem, lub ze serem, a nawet czasem z kawałkiem mięsiwa.

Obawiają się, aby w nowo zbudowanym domu nie przydarzyło się w pierwszym roku jakie nieszczęście, to też zapobiegają temu w taki sposób, iż otwarłszy drzwi i okna, wpuszczają do izby najpierw koguta drzwiami i płoszą go, aby wyleciał oknem. Zabiera on wtedy wszystko złe na siebie. To też gospodarz odpędza go zawsze od domu, kiedy tylko się zbliży, aby mu tego złego nie sprowadził zpowrotem. Z tej też przyczyny nie zabije go, żeby go zjeść, ani też nie sprzeda, by znowu nie sprowadzić nieszczęścia drugiemu. Kogut skazany jest na to, aby gdzieś zaginął.

Gdy się w takim domu nie wiedzie, dają znowu na nabożeństwo, cłicąc dać ratunek tym duszom, które tu pokutują i czynią szkody.

2. LUDNOŚĆ

Prof. dr. Izydor Kopernicki w r. 1888 w jesieni odbył wycieczkę naukową między Łemków, wędrując z zachodu na wschód od Muszyny wierzchowinami Karpat³) i na podstawie swych spostrzeżeń charakteryzuje Łemków w ten sposób:

Najpospolitszy, prawidłowy wzrost Łemków jest mierny lub nadmierny. Takich też w większej części naliczyłem dokładnie pomiędzy Łemkami, zgromadzonymi w cerkwi w Żdyni na dorzeczu Ropy i w Desznie na dolinie Wisłoka.

Łemki noszą włosy długie, niemal do ramion i są przeważnie szatyni i to szatyni ciemni, z częstszą przytem przymieszką brunetów niż blondynów; kobiety zaś są pospolicie blondynki w szczelinach bezpiecznie, czystym głosem metalicznym wywodzą krótkie zwrotki piosnki swej wcale długiej. U jasełek w kąciku spoczywa owieczka: kwiatuleczka ukochana, bo ma płateczek biały na głowie, a sama czarna cała, wychowanica Pazi, t. j. Pelagji, córki gospodarza. Szcz. Morawski: W góry i lasy. — umieszczone w „Wydawnictwie na cele dobroczynne Samborskie“ XIV Rocznik. Sambor 1891 r. str. 55.

³) I. Kopernicki: O góralach ruskich w Galicji. Zarys etnograficzny według spostrzeżeń w podróży, odbytej w końcu lata 1888 r. Kraków 1889.

po połowie z szatynkami, a brunetki rzadko. Oczy tak u mężczyzn, jak i u kobiet są równie często jasne, to jest siwe lub zielone, jak i ciemniejsze, to jest piwne. Kształt twarzy całkowicie ogolonej bywa u Łemków najczęściej wydłużony, a obok tego dość pospolicie owalny, rzadko zaś okrągły, który najczęstszym jest u kobiet. Przytem nosy u mężczyzn są zwykle proste; nierzadko wszakże zdarzają się i mniej lub więcej zadarte, takie, jakie najpospoliciej spostrzegają się u ich kobiet.

Zresztą Łernki odznaczają się wyrazem twarzy łagodnym, spokojnym, poniekąd jakby apatycznym; a w ruchach lubo nie tak ociężali i powolni, jak inni Rusini,lecz są mniej zwinni od górali polskich, oraz od innych górali ruskich (str. 7—8).

ù\

__..."

/'fĄ

L v~ —

i- j

»’IF

Ć'

7'

Ryc. 3. Chyża na Magórze małastowskiej.

Prof. I. Kopernicki prostuje twierdzenie W. Pola ⁴), jakoby lud z nad Dunajcowej Białej był chorowity i wydawał wiele ludzi z wołami, często karlaków, bo nigdzie w drodze nie spotykał karłów i gardlaków, a przynajmniej nader wyjątkowo.

Zapewne od roku 1850 do 1888 stosunki zdrowotne zmieniły się tutaj na lepsze, ale jeżeli prof. Kopernicki, wędrując wierzchowinami Karpat, nie spotykał wolowatych i karlaków, to nie można jeszcze twierdzić, że ich wtedy nie było między Łemkami. Ja też na podstawie spostrzeżeń swoich wieloletnich mogę powiedzieć, że liczba wolowatych w tych górach wogóle zmalała

⁴) Wincenty Pol: Rzut oka na północne stoki Karpat. Kraków 1851.

»•*

i kiedy np. w latach około 1870 roku widywałem na jarmarkach w Starym i Nowym Sączu, w Grybowie bardzo wielu wolowatych tak mężczyzn, jak i kobiet, to w dwadzieścia lat później, a więc około roku 1890 było ich uderzająco mniej.

Zapytany przeze mnie stary lekarz powiatowy w Gorlicach, dr. Wroński, który się tam urodził, wychował i spędził całe życie na praktyce lekarskiej, co sądzi o tern, powiedział, że liczba wolowatych w tych stronach zmalała dla dwóch przyczyn: raz, że dużo ich leczy się jodyną, powtóre, że się wyradzają. Dziewczyna zdrowa nie chce wyjść zamąż za wolowatego, a zdrowy parobczak nie będzie się żenił z dziewczyną wolowatą. Wolowaci pobierają się między sobą.

Ale wolowatych było wtedy jeszcze dużo, a szczególnie nad Białą Dunajcową. Np. duża wieś Florynka była pełna wolowatych. Dalej na południe wieś Brunary liczyła ich tak wielu, że nauczyciel nie prowadził w szkole śpiewu, twierdząc, że prawie wszystkie dzieci mają wole.

Bywali też wolowaci narażeni na pośmiewisko, żart)^, drwiny, a w okolicy krążyło wiele anegdot na temat tych biedaków.

Np. opowiadano, że wiozło raz dwóch Rusnaków na saniach w zimie kufę spirytusu z gorzelni do propinacji w Nowym Sączu. Mróz był silny, więc wywiercili w beczce cienkim świderkiem dziurkę, przez którą wsunęli słomkę i pociągali spirytus dla rozgrzewki, ale przytem popryskali sobie gardziele, bo obydwaj byli wolowaci. Aby koniom dać wytchnąć, stanęli gdzieś przed karczmą przy drodze, zarzucili koniom wiązkę siana, a sami weszli do izby i przybliżyli się do płonącego ogniska na kominie, aby sobie ręce rozgrzać. Gdy się zbyt przybliżyli do ognia, zapalił się spirytus na wolach i w karczmie powstał popłoch przy krzykach: „horę! horę!“ (gore! gore!),.

Sprzedał gazda woły na jarmarku a pieniądze (papierowe) wsunął w zanadrze. Spostrzegł to złodziej, myszkujący za zdobyczą między ludźmi i już nie spuszczał chłopa z oka. A gdy ten wybierał się zpowrotem do domu, złodziej miał już gotowy plan kradzieży, kupił garść orzechów laskowych i kilkanaście gwoździków cienkich a długich i poszedł za chłopem,dogonił go i towarzyszył mu w podróży. Mniej więcej w połowie drogi namówił Rusina, aby z nim wstąpił do karczmy i tu zaczął go raczyć wódką. Gazda podpił sobie dobrze i położył się na ławie, aby się przedrzemać, a miał u szyi duży gardziel, zwieszający się na piersi niby kapciuch z tytoniem. Skoro pijany zachrapał, poszedł złodziej na drogę, przyniósł kamień, siadł obok śpiącego, wyciągnął z kieszeni orzechy, układał je na ławie i tłukł kamieniem, przyczem gwoździkami przybijał mu gunię do ławy. Ostatnim gwoździkiem przybił mu nawet wola, porwał paczkę pieniędzy z za koszuli i w nogi. Wtedy obudził się śpiący, poczuł zaraz, że nie ma pieniędzy, nie zobaczył też przy sobie towarzysza, chciał krzyczeć, wol mu nie pozwolił, chciał wybiec za złodziejem, nie mógł się ruszyć. Gdy uwolnił wol od gwoździa a gunię zostawił na ławie, już złodzieja nie zobaczył i nie wiedział nawet, w którą stronę umknął.

■o

o-

o-

£ł

Ryc. 4. Ściana szczytowa chaty w Polanach.

Góry te osiedlili Ru-muni-Wołosza, posuwając się wierzchowinami gór ze stadami owiec z Wołoszczyzny na zachód, — wzrostu słusznego, bruneci. Był to lud pasterski, z zamiłowania włóczęga, wojowniczy, skory do rozboju, sprytny. Do swych wędrówek wciągnął Rusinów, którzy chętnie ciągnęli z Wołoszą, osadzając tu i ówdzie wioski. Ludność ruska wzrostu średniego, twarzy okrągłej, blondyni, łagodni, dobroduszni, na pierwszy rzut oka różnią się od Wołoszy. Przez wieki zlały się ze sobą mniej lub więcej te ludy, ale nie zupełnie i dzisiaj jeszcze odróżniamy bardzo dobrze Wołoszę zamieszkującą przeważnie wierzchowiny Beskidu od Rusinów, siedzących chętniej na jego stokach.

I tak np. wieś Łosie zamieszkuje Wołosza. Chłopi bruneci, wzrostu wyższego, sprytni, przedsiębiorczy, ruchliwi. Ciekawem jest zajęcie części tej ludności. Oto skoro tylko wiosna zawita, sposobią się do wędrówki w świat za zarobkiem. Pozornie rozwożą maź, potrzebną do smarowania osi, dawniej tylko drewnianych wozów chłopskich. Jeździli małemi wózkami i góral-skiemi konikami. Brał każdy ze sobą chłopca podrostka; gdy

ojciec, zatrzymując się po wsiach, obchodzi chałupy, chłopiec pozostaje na wózku i pilnuje rzeczy i konia. Na wózek ładuje się też beczułkę na maź. Dawniejszemi czasy wyrabiali sami maź z korzeni i smolnych pniaków sosen, teraz biorą ją z destylarni nafty w Ropie.

Beczułka na maź jest osobliwie skonstruowana. Oto od dna do dna przedzielona jest na dwie nierówne części drewnianą, szczelną przegrodą. Do obydwóch części są otwory w jednem wierzchniem dnie; w większej części jest maź, — otwór okrągły do niej zatyka się drewnianym czopem. Do mniejszej przegrody jest otwór większy, zakładany deszczułką zgrabnie tak, że tego zamkniętego otworu nie można spostrzec. W tej skrytce mieści się dopiero cały skład przedmiotów potrzebnych Rusnakowi do prowadzenia właściwego przedsiębiorstwa. Jest on wróżbitą, znachorem i kuglarzem; leczy, wróży i zabawia widzów w karczmie różnemi dowcipnemi sztuczkami. Więc tam w beczułce są różne zioła potrzebne do okadzania chorych ludzi czy zwierząt, jest pudełko z powygniatanemi z ciasta drobnemi serduszkami, nóżkami, rączkami, które dodaje się do ziół, jeżeli okadza się chorego na rękę, na nogę, czy dziewczynę zakochaną. Jest tam talja kart, z której się wróży, są różne przybory do sztuczek.

Tak się przygotowuje beczułkę dlatego, aby przy rewizji czy na cle, czy przez jaką władzę policyjną, można zawsze . śmiało pokazać, że się jeździ z mazią.

Ze sztuczek, jakiemi zabawiali ludzi zebranych po karczmach, pamiętam dwie.

Łemko udaje, że przebija sobie dłoń nożem; ostrze sterczy po jednej stronie dłoni, podczas gdy trzonek trzyma sztukmistrz prawą ręką po drugiej stronie dłoni. Z rany leje się krew. Gdy widzowie dziwią się zdumieni, Łemko wyjmuje nóż z rany, krew ociera szmatą i pokazuje wszystkim, że na dłoni nie ma rany, nie ma śladu przebicia. Do tej sztuczki używają noża umyślnie przygotowanego, który ma ostrze zupełnie przecięte blisko trzonka a tylko obydwie części na tylcu połączone są cienkim, kabłąkowato zgiętym drucikiem. Udając przebijanie dłoni, zakłada tylko zgrabnie i szybko nóż taki na dłoń w ten sposób, że z jednej strony dłoni jest ostrze noża. Krew to sok z ćwikły, albo borówek (co jest pod ręką), umieszczony w otworze w trzonku noża.

Druga sztuczka to zamiana pieniądza w popiół w oczach widzów. Do tego potrzeba dwóch ćwiartek papieru, sklejonych środkiem ze sobą, a składających się każda po swojej stronie w formę koperty. Z jednej strony kładzie się na papier monetę w oczach widzów, nakrywa się ją składając brzegi kartki, podnosi tak złożony papier nad głowę, a nim się go zpowrotem położy na stół, odwraca się w ręku na stronę przeciwną, gdzie już poprzednio nasypano szczyptę popiołu.

Wędrowali tak ze swoim towarem po całej dawnej Galicji, szczególnie na wschód, jeździli pod zabór rosyjski do Królestwa i na Litwę, bywali w Poznańskiem, a na ciemnocie ludzi robili dobre interesa, bo przysjdali z podróży do domu po 50, po 100 guldenów, po 150 i 200 franków.

— A czy nie obito was kiedy w podróży, jeżeli ludzie spostrzegli, że to wszystko oszustwo, bo ani lekarstwa nie pomogły, ani nie sprawdziły się wtróżby?

— O my nigdy nie

na szczytach

chat.

wracamy temi samemi dro- Ryc. 5. Ozdoby z desek garni, któremi szliśmy w świat!

Ale bezczelny wprost kawał opowiadał mi miejscowy, zacny proboszcz, ks. Konstantynowicz, jaki pozwolił sobie zrobić mu taki Rusnak, znachor a parafjanin.

Gdym przed kilkunastu laty otrzymał probostwo w Ło-

i objąłem nową posadę,

siu — opowiada czcigodny kapłan ale nie rozgospodarowałem się jeszcze na dobre, gdy służba opowiada mi, że na plebaoji coś straszy, bo skoro tylko noc zapadnie, słyszą to tu, to tam jakieś pukania, mruczenia i koło ple-banji i około stajen. Śmiałem się z tego, wreszcie i ja sam posłyszałem stuki w różnych miejscach, a gdy wybiegłem z mieszkania, aby sprawdzić, kto to robi, nie spostrzegłem nikogo.

długiemi włosami na wiadał mi, że na tej plebanji straszyło zawsze i że nie będę miał tutaj spokoju. Ale on zna takie sposoby, że te złe siły zażegna i skoro obejdzie ze swoją łaską trzy razy plebanję wokoło sie nowiu, to jegomość będzie tu miał spokój raz Za tę przysługę zażądał pięć guldenów. Rozgniewała mnie ta propozycja, nawymyślałem góralowi i wyrzuciłem go z plebanji.

Jednego dnia przyszedł do mnie stary chłop, łysy, z siwemu karku, z laską zakrzywioną w ręce i opo-

w cza-

na zawsze.

Ale to nie koniec historji.

Niepokojenie plebanji po nocach wzmogło się nawet. Zarządziłem, aby wszyscy domownicy wybiegali zaraz ze światłem, skoro posłyszą jakieś stuki. Rozbiegaliśmy się wtedy na wszystkie strony wkoło domu i stajen, miałem psa, który biegał z nami,, ale nigdy niczego nie spostrzegliśmy. Zażądałem od wójta, aby na każdą noc dawał mi straż; więc przychodziło codziennie

dwóch ludzi, którzy z dobremi kijami siadywali na ganku i czuwali — bezskutecznie.

Trwało to już coś ze trzy miesiące, zdenerwowanie moje i żony doszło do tego stopnia, że myślałem zrezygnować z probostwa w Łosiu i prosić o przeniesienie.

Tego lata jednego dnia zniszczył grad zasiewy, więc gmina prosiła o odpisanie podatków gruntowych. Zjechała pod wieczór komisja ze starostwa, bo na drugi dzień rano byli wezwani poszkodowani i miało się odbyć komisyjne sprawdzanie i szacowanie szkód. Gości zaprosiłem do siebie, a przy wieczerzy opowiedziałem o swojem zmartwieniu. Potem zasiedliśmy do preferansa, aby jakoś przepędzić wieczór. I znowu w czasie gry posłyszeliśmy stukanie, wnet hałas, bo wszyscy z plebanji wybiegli na dwór; ja także porwałem ze stolika świecę, drugą jeden z gości i dalejże szukać przyczyny owego niepokoju. W ciemnym pokoju został tylko jeden z gości, stanął przy oknie, słuchał i czekał wyniku pogoni.

Gdym zdenerwowany wrócił i opowiedział, żeśmy, jak zwykle, nikogo nie widzieli, ów’ gość mówi, iż zdawało się mu, że popod okna w czasie tej pogoni przebiegł ktoś w białym kubraku z przewieszoną przez ramię torbą na rzemyku.

Na drugi dzień stawili się poszkodowani gradem przed komisją i gdyśmy wyszli do nich, a przebiegli okiem zebranych chłopów, gość mój zobaczył w szeregu owego w białym kubraku z przewieszoną torbą przez ramię, który wczoraj wieczorem przebiegł w ogrodzie popod okna plebanji. Przystąpił więc nagle i niespodziewanie do niego, chwycił za ramię i krzyknął:

— Ten był wczoraj wieczorem w ogrodzie plebańskim!

Chłop zmieszał się, przybladł, zaczął się trząść i coś mówić, ale plątał się i wikłał tak, że wszyscy obecni przekonali się, że poznali winowajcę, urządzającego owe strachy. Był to ten sam znachor, który obiecywał mi za pięć guldenów wypędzić złe moce z plebanji.

Od tego dnia nastał u mnie spokój i odetchnęliśmy wszyscy.

mi

Opowiadali

o Rusnakach we Wołowcu nie mniej sprytnych niż Posianie, jak to nawet Żydów potrafili oszukać.

Kupili tam Żydzi z Pesztu, handlarze drzewem, kawał lasu i ugodzili się z wieśniakami o wyrąb lasu i przerobienie drewna Ryc. 6. Wykrój okienek w szczytach dachów. na tyle a tyle kóp gontów, obiecując za robotę

wszelkie odpadki drzewne, jak gałęzie, wierzchołki i 15 centów (75 groszy dzisiejszych) od kopy; wynagrodzenie bardzo małe. Spodziewali się wyzyskać biednego Rusnaka i zarobić dobrze na jego głupocie.

Chłopi wzięli się rączo do roboty, bo zarobków nie było żadnych, drzewo cięli, rznęli na kloce i stawiali stosy gontów po kopie każdy. Z grubszego drzewa robili gonty ładne, ale także robili je z grubszych konarów i wierzchołków i te składali znowu na stosy osobne.

gontów lepszych i zostawili na

Kupcy z Pesztu przyjeżdżali oglądać robotę, byli zadowoleni, częstowali chłopów wódką i dawali zaliczki na pracę.

Gdy już robota miała się ku końcowi, chłopi odliczyli umówioną ilość kóp gontów z tycli gorszych, dając tylko cząstkę

placu gotowe do wywozu. Lep-

sze

zabrali sobie. Przyjechali kupcy odebrać wyrobiony towar. Krzyk, gdzie gonty lepsze, te są wąskie, sękate, wichrowate. Chłopi na to: „Nie było umowy z nami, jakie mają być gonty, tylko ile ich ma być. Kopy macie, ileście ich żądali i bierzcie“. Ponieważ Żydzi z hurtownikami zawarli umowy pisemne, w których podane były wymiary gontów i określona dokładnie ich jakość, musieli teraz kupować od chłopów gonty dobre, aby dopełnić warunków umowy w Peszcie.

Ale znowu nie wszyscy są tacy sprytni jak Łosianie lub Wołowiczanie. Jest nawet wieś Lipne w parafji Czarne, z której cała okolica naśmiewa się, jako z siedliska wielkich głuptasów i o których na temat ich głupoty opowiadają liczne dykteryjki.

na

I tak, zakupił chłop z Lipnego na jarmarku w Bardyjowie wypas parę wołów węgierskich z długiemi rogami i przyprowadził do domu. Umieścił je w stajni, zarzucił im za drabinę

wiązkę siana, a sam poszedł do izby pokrzepić się z drogi, bo był głodny i opowiadać o różnych zdarzeniach jarmarcznych. Wtem usłyszeli, że w stajni za ścianą woły niespokojnie tłuką się, biją nogami o ziemię, ryczą. Pobiegli zobaczyć, co się tam dzieje. Oto wół, widocznie szarpnął za silnie garść siana z poza drabiny i przypadkiem wbił rogi między dyle powały, bo stajnia była niska a rogi wielkie. A wbił je tak silnie, że nie mógł ich wydobj^ć, szarpał się i charczał z głową podniesioną do góry.

Przerażeni domownicy w obawie, aby wół nie udusił się, chwycili go wszyscy za kark i ciągnęli wdół, chcąc w ten sposób wydobyć rogi z pomiędzy dylów i uratować wołu, ale nie mogli dać rady. Ponieważ przytem było dosyć krzyku i lamentów kobiecych, zbiegli się sąsiedzi i chcieli pomagać. Gd}⁷ jednak wieszanie się u karku nic nie pomagało, jeden oświadczył, że nie można inaczej uratować bydlęcia, ale trzeba mu rogi oberznąć. Pobiegli zaraz po piłkę i gdy najmądrzejszy miał już zabrać się do odpiłowywania rogów, wcisnął się w tłum gazda z sąsiedniej wioski, który właśnie przechodził tamtędy, zobaczył, co się dzieje i zawołał:

— Dajcie pokój, już ja zaraz sam wyciągnę rogi z pomiędzy dylów! — Wyszedł na stryszek stajni, odchylił dyl, a wół spuścił głowę, wybawiony z nieszczęścia.

Jednej zimy, która rozpoczęła się wcześnie i trzymała ostro, wybrali się mieszkańcy Lipnego do cerkwi na nabożeństwo, bo to przypadało już Boże Narodzenie. Wystroili się i gromadkami idą. Przy końcu wsi, na drodze do Czarnego stoi karczma. Skoro Żyd, który właśnie stał przy oknie, zobaczył ludzi idących z paradą, wyszedł na drogę i pyta, gdzie idą.

— Do cerkwi.

— A co to dzisiaj jakie święto?

— A cóż ty, żydzie, nie wiesz, że dzisiaj u nas Boże Narodzenie!

Ryc. 7. Drzwi do chaty w Polanach.

— Aj, waj! Co za Boże Narodzenie?

I dopiero jak zaczął im rachować, kiedy

Jakie Boże Narodzenie? Co wy mówicie? był ostatni jarmark w Bardyjowie, a kiedy to, a kiedy owo, a Boże Narodzenie 25 grudnia, to dopiero będzie akurat za dwa tygodnie od dziś dnia. Gdy to wszystko ludzie dobrze rozważyli, przyznali, że się źle obliczyli, że dzisiaj niema święta, a skoro już wyszli z domu na dzień cały, wstąpili do karczmy, gdzie zabawili do zmierzchu.

3. ODZIENIE

Do ostatnich czasów nosił lud odzienie szyte z materjałów wyrabianych w domu i ta okoliczność przyczyniła się zapewne także do konserwowania strojów starodawnych aż do dni dzisiejszych.

Mężczyźni noszą koszule, soroczki z płótna konopnego lub lnianego, krótkie zaledwie do pasa, tak że nie wystarcza, aby ją pasek przypasał; kołnierze wąskie, wykładane, rękawy szerokie; rozpór koszuli zwracają na plecy a pod szyją, to jest właściwie karku, wiążą ją wstążeczką czerwoną, zwaną zaściszka.

na

W lecie wdziewają na nogi gaczy (kalesony) z grubego

płótna, związywane sznurkiem, hacznykiem, a na

nie z cień-

drelichu nohauky (nogawice). Mają one od strony ze-

szego

wnętrznej w miejscach szwu wszyty niebieski pasek sukna, który wystaje tylko tyle, że wydaje się jako przyszyty sznurek; tę ozdobę nazywają obramka. W zimie noszą spodnie białe, sukienne, hołosznie, długie do kostek, jak i nogawice, ale szew zewnętrzny kończy się już około 15 cm od dołu; ozdobione są także oblamką z sukna niebieskiego lub czerwonego. Nogawice i hołosznie mają u góry zawinięty do wewnątrz brzeg tak zszyty, aby tędy przewlec pasek rzemienny, służący do opas}^wania się.

na-

Na koszulę wdziewają kamizelkę, zwaną tutaj bruślak, a wet druślak, a dalej ku wschodowi serdak. Szyją go z sukna grubszego na codzień, a z cieńszego, granatowego na święto; jest długi poniżej pasa, z tyłu rozcięty w trzy do pięciu klapek, a ozdobiony szeregami guziczków mosiężnych od szyi wrdół po obydwóch stronach na piersi, na kieszonkach i z tyłu w stanie; po bokach ma dwie kieszonki, nie zapina się, ale zawiązuje tasiemką lub rzemyczkiem na brzuchu.

Na bruślak zarzucają najczęściej gunię z sukna białego, między Popradem a Białą, rozciętą z tyłu od pasa na trzy płaty, albo bronzową (czarną), krojem zbliżoną do podhalańskiej, z dwoma kieszonkami po bokach, z wąziutkim kołnierzem, długą do połowy uda lub krótszą. Bywa ozdobiona naszytym sznurkiem wełnianym, czerwonym, białym lub czarnym. Gunie wdziewają rzadko na rękawy, ale zazwyczaj zarzucają ją na ramiona, to jest na opaszki i pod szyją wiążą sznurkiem, albo cienkim łańcuszkiem mosiężnym.

Wreszcie wierzchniem odzieniem jest czuba. Jest to niejako płaszcz, sięgający poniżej kolan, sukienny, z długiem i rękawami i z długim kołnierzem, zwieszającym się na plecy. Czuhę zarzucają zawsze na ramiona, bo rękawy u dołu są zaszyte i służą im zamiast torby do wkładania różnych drobnych rzeczy, aby ręce mieć wolne. Czuby bywają dwojakie: od zachodu do rzeki

Ropy z sukna szarego z prostokątnym szerokim kołnierzemr>), sięgającym prawie do pasa i zakończonym długiemi, białemi, frendzlami, trokami, które sąsiedzi zwą żartobliwie świeczkami, a noszących je świeczakami. Kołnierze te od dołu mają dwa równoległe, szerokie pasy białe. Rękawy kończą się też trokami białemi. W czasie zawiei śnieżnej, lub zacinającego deszczu gęstego w lecie, zakłada Rusnak ów wielki kołnierz na głowę i zawiązuje troki z przodu, tworząc tym sposobem wygodny kaptur, zasłaniający go od deszczu i śniegu.

Na wschód od rzeki Ropy noszą czuhy z sukna bronzowego; kołnierze u nich są też duże, ale okrągłe niby peleryny, obszyte brzegiem wełnianym sznurkiem białym, ułożonym w odstępach w ząbki, przypominające sutki u piersi; nazywają ich też sąsiedzi z pośmiewiskiem cycakami.

Na nogi wdziewa skórzane kierpce, przywiązane rzemykami do łydki, a niektórzy zamożniejsi, wychodząc do miasta lub do kościoła, obuwają buty z cholewami.

Na głowie nosi mężczyzna baranią czapkę okrągłą, pokrytą suknem granatowem niebieskiem, pociętem na cztery kawałki trójkątne, które zszywa się, wpuszczając w szwy we dwoje złożony pasek sukna czerwonego, tak, że wygląda zewnątrz niby sznureczek. Na szczycie głowy, gdzie się wszystkie cztery szwy schodzą, przyszyty jest pompon z czerwonej włóczki. Czapka obszyta jest wokoło szerokim na dłoń pasem barankowym czarnym, który odgina się w zimie i zasłania uszy i część twarzy, chroniąc je przed wiatrem mroźnym.

W lecie noszą czarne, filcowe, grube kapelusze, miękkie

Rusnak

BOI/KO

/TAJNIA

CHLEW

/1Е N

'i

KOMORA

i

Tt-r

IZBA

Cg

Ryc. 8. Plan chaty we Florynce.

⁵) Nazywa się to kołnierz, nie galer ja, jak czytamy na str. 8 u dr. I. Kopernickiego: „O góralach ruskich w Galicji“, Kraków 1889.

z dosyć szerokiemi kresami, podgiętemi ku górze. Parobcy stroją je w duże pióra czarne, albo barwione na czerwono.

czerwoną,

opliczy jedną, dwie czerwone wstążki, basanunki. Zamiast dolnej części koszuli wkładają na zeszytego z jednego boku i przypasują go sznurkiem do ciała;

Kobiety noszą płócienne, białe koszule, zwane oplicza (oplecko). Są one krótkie do pasa, z przodu rozcięte niby kaftaniki, wycięte nieco pod szyją, z rękawami szerokiemi; obszywki koło szyi i koło rękawów ozdobione bardzo prostem wyszyciem czerwonem lub niebieskiem w kratkę, czy gwiazdki. Pod szyją i u mankietów zawiązywane bywają oplicze tasiemką białą lub która zwie się zaściszka; pod szyję przypinają też do

siebie kawałek grubego płótna, nazywa się podołek.

Spódnicę zowią tutaj kabatem; szyta z płótna domowego, farbowanego sposobem butikowym przez wędrownych farbiarzy na ciemny granat, z pozostawionemi białemi kropkami i kwia-teczkami; jest to drukowanycia. Noszą też kobiety spódnice z kupnego perkalu, białe w czerwone drobne kwiatki. Z przodu do kabatu wszyty jest kawałek grubego płótna białego, poła, od pasa jednak nie do samego dołu na szerokość dłoni. Spódnica jest ułożona górą w drobne, gęste fałdy, wszyte w obszywkę z grubego, złożonego we dwoje płótna, którego końce wolne, długie poza to obszycie, służą do wiązania spódnicy w pasie; jest to rubec (rąbek).

Na kabat przypasują zprzodu zapaskę, czyli fartuch z tej samej materji, co spódnica, albo jaśniejszej nieco, w kwiaty. Białe spódnice i zapaski obszywają na szerokość czterech do sześciu palców od dołu wstążką czerwoną dość szeroką. Zapaski zdobią nadto jeszcze poniżej wstążki, czerwonym czy niebieskim haftem w kwiatki. Rąbek takiego fartucha obiegają zazwyczaj ząbki.

Na koszule wdziewają gorsety sukienne, niebieskie, czarne lub czerwone, kroju krakowskiego, podszyte grubem płótnem. Po jednej stronie zprzodu ma gorset guziczki płaskie, mosiężne, po drugiej dziurki do zapinania. Dołem obszyty jest kawałeczkami tego samego sukna, nazywanemi w Krakowskiem tackami lub kaletkami, tutaj zowią się kłapci.

Na nogi nakładają kierpce skórzane, które przymocowują długiemi sznurkami lub rzemyczkami, nazywanemi nawołoka.

Od święta noszą buty z cholewami, żółte safjanowe lub czarne,, które zamiast obcasów mają przybite trzema gwoździkami wysokie podkówki żelazne.

Kobiety nie splatają włosów, ale je zwijają na tylnej części głowy w małe kółka, wkładając je w czepek i zawiązując po wierzchu czepka, aby się nie rozsypały i nie wysunęły. Czepeczek jest mały z białego perkalu w kwiatki drobne, podszyty grubem płótnem; zachodzi na przód głowy tylko tyle, aby jeszcze widać było nad czołem pas włosów przyczesanych. Brzeg czepeczka jest zprzodu drobno namarszezony. Nad czołem opasują włosy w niektórych wioskach dla ozdoby twarzy czarną, wąską tasiemką aksamitną, zowiąc ją barszonek.

■i h

kOMORAX

U. OMORA

ZAHATA

kOLE/ZNlA

*3

N!

/TAJNIA

B 01/I/O

IZBA

PRZYCZ/NA

Ryc. 9. Plan chaty w Ropicy Ruskiej, w Matastowie, w Pętnej.

Na czepek nakłada kobieta chustkę bawełnianą, czerwoną w kwiaty, owija ją pod szyję i wiąże na karku. Na tę chustkę narzucają jeszcze chustkę dużą, białą w kwiaty kolorowe z frendzlami wokoło; końce tej chustki opuszczają luźno na dół.

Wreszcie wierzchniem odzieniem jest płachta gruba, płócienna, zszyta z dwóch dwumetrowej długości kawałków płótna. Składa się ją wpół w miejscu szwu i zarzuca niby szal na ramiona, tak, że końce chustek wyglądają z pod niej.

Strój dziewcząt różni się mało od kobiecego. Splatają one włosy w jeden warkocz, kosę, spuszczoną na plecy, przywiązując do niej kilka basanunek czerwonego koloru a na głowę kładą tylko jedną chustkę bawełnianą, czerwoną albo białą w kwiaty, której końce zakładają za gorset.

Na szyi noszą po kilka sznurków szklanych paciorków czerwonych. białych, zielonych, związanych na karku długą, czerwoną wstążką.

4. ŻYWNOŚĆ

Nieurodzajna gleba tutejsza rodzi tylko marny owies, a niżej nad potokami trochę żyta i jęczmienia, przeważnie zaś ziemniaki, które tu zowią grulami, komperami, lub bandurkami, karpiele, kapusta, trochę grochu, przeto niewielki jest wybór potraw, któremi ludność żywi się przez rok cały.

szcza

Pieczywem, aczkolwiek nie codziennem, jest chleb, a zwła-placek owsiany. W piecu piekarskim wypiekają płaskie bochenki chleba z mąki żytniej samej lub zmieszanej z owsianą, czy też jęczmienną, na zakwasie. Czynności związane z wyrobem chleba idą w następującym porządku:

Z wieczora nalewa kobieta do korytka (=niecek) wody letniej i rozrabia w niej kwasek, to jest kawałek ciasta zachowanego z poprzedniego pieczywa, potem dodaje mąki i miesza wszystko dobrze z wodą drewnianą łopatką, a następnie stawia na noc w cieplejszem miejscu, żeby ta rozczyna zakisła. Na drugi dzień dosjrpuje mąki, ile potrzeba i miesi dobrze na ciasto, które zostawia w spokoju przez czas jakiś, aby zakisło i wyrosło. Z tego ciasta wyrabia bochenki, zapala drzewem w piecu, a skoro się piec należycie rozpali, a bochenki trochę wyrosły, wsadza je do pieca, zatyka otwór i piecze.

Wypiekają także z mąki owsianej, czasem i innej, jeżeli ją mają, placki bez kwasu i drożdży, które zowią adzymki albo osucliy. Jeżeli na takie placki na wierzch da gospodyni sera, to się nazywają knysze, a jeżeli w środek placka nałoży sera z ziemniakami gotowanemi urobionego, to te smakowite placki zowią się zalipianki.

Na święta wielkanocne pieką jeszcze paskę, to jest chleb

z Żarnowej mąki żytniej, zmieszanej z pszeniczną, sele pszeniczny korowaj.

Innego pieczywa tutaj nie znają. Czasem przyniesie matka dziecku z jarmarku bułkę, kukiełkę lub obwarzanek.

Potrawy, jakie spożywają codziennie, jak rok długi, są następujące:

Ziemniaki pieczone lub gotowane, a gotowane w łupach, które potem obierają, lub przedtem obrane. Jedzą je z kisiłycią, to jest z żurem owsianym, z kapustą, czasem z mlekiem lub maślanką, ze serem, ze śliwianką lub jabłczanką, czyli z rozgoto-

a na we-

wanemi śliwkami, jabłkami czy gruszkami, w jesieni świeżemi a w zimie z suszonemi. Ziemniaki pieczone jedzą albo same z solą, albo też z ugotowanym kwasem, podbitym mąką, a zwanym warianka.

Kapusta tylko kiszona, zatrzepana mąką i omaszczona olejem z ziemniakami, z grochem lub bobem.

Karpiele (brukiew).

Bób z kisiłycią lub kapustą.

Kisiłycia, jest to żur owsiany, który otrzymują z mąki owsianej, rozczynianej w garnku z wodą, aż zakiśnie; kisiłycię zalewają wrzącą wodą, gotują i jedzą ją z ziemniakami, z bobem.

Mastylo, to mąka pszenna, zagotowana na pół gęsto, omaszczona masłem; zajada się, maczając w niej chleb.

Z mąki razowej robią zacierkę (drobne kluseczki) i gotują na wodzie. Zasypana na wrzącą wodę i mieszana, aby się nie skluszczyła, ugotowana na rzadko tworzy czyr, zaja-dany zwykle z kwaśnem mlekiem.

KOMORA

KOMORA

/1Е N

KOŁfc/ZNIA

BOI/KO

Pęczak, gruba kasza z otłukiwanego w stępie jęczmienia, zajadana najczęściej z mlekiem.

Grzyby zwykłe (borowiki), hołobichy, podpianki, sośniaki i inne, gotują świeże i suszone, rozprowadzając je mąką jęczmienną lub żytnią.

U najbogatszych pojawiają się kilka razy do roku pierogi.

Mleka i masła używają mało; z mleka krowiego robią ser, z owczego ser i bryndzę. Mięsa używają bardzo rzadko, zaledwie na Boże Narodzenie i na Wielkanoc, także na weselu. Czasem wśród roku na jaką uroczystość zabiją królika i ugotują. Wogóle jeśli jedzą tu mięso, to tylko gotowane, a więc wtedy mają też rosół.

т IL DM /

I__L

/TAJNIA

'nJ

Ryc. 10. Plan chaty w Wysowej.

Masło i jaja wynosi kobieta na targ do miasta, aby za uzyskany ze sprzedaży grosz kupić soli, nafty i innych niezbędnych rzeczy do domu.

Jadają trzy razy dziennie: rano, w południe i wieczór, a rozpalają ognisko do gotowania potraw dwa razy dziennie: rano i wieczorem; w południe jedzą pokarmy, ugotowane przy śniadaniu.

Nie ma tu zwyczaju robić jakiś dobór potraw, inny na śniadanie, inny na obiad lub wieczerzę, ani też jakiegoś ustalonego porządku tych potraw, podawanych do jedzenia. Je się to, co mieć można, byle do syta.

5. GOSPODARSTWO, PRZEMYSŁ, EMIGRACJA

Rusnacy są ludem rolniczym i pasterskim, uprawiają swoją lichą ziemię i hodują bydło i owce.

Rola jest wszędzie nędzna, na

skalistem podłożu zaledwie cienka warstewka jałowej gleby, a dopiero gdzieś niżej nad potokiem można uprawić zagony, na których oprócz owsa i ziemniaków urośnie trochę żyta, jęczmienia lub karpieli (brukwi). Ażeby podtrzymać urodzajność ziemi, trzeba ją co drugi rok nawozić, a gdy kto nie ma tyle nawozu, ile go potrzebuje, zo-

stawia część roli na ugór.

Jest tu zwyczaj, że na pola leżące ugorem, czyjekolwiek by-

paszę; cała wieś pasie razem.

lyhy, wypędzają wszyscy owce na Więc też pole przeznaczone pod uprawę ogradzają płotem, złożonym z ostrohów, to jest z mniej więcej dwumetrowych kawałków płotu, który się dowolnie rozbiera i zestawia. Zamożniejszy gazda może więcej ogrodzić i uprawić swego pola, to też i zbiory ma większe, a owce pasie nietylko na swoim niewielkim ugorze, ale i na większych ugorach biedniejszych właścicieli, którzy nie mają czem ogrodzić większej części swego pola. Widywałem tu

taj owies tak rzadki, że między nim niet3⁷lko przejść, ale przejechać wózkiem można bez szkód}⁷. Ździebełka zaledwie na dwie piędzi, na piędź wysokie, a wiecha składa się z trzech, dwóch ziarnek. To też mówią gazdowie, że dobrze jest, gdy brat brata zrodzi.

Nieświetnie także idzie chów bydła i owiec. Nie ma tutaj tak bogatych pastwisk, jak na halach w Tatrach, albo na połoninach we Wschodnich Karpatach, nie ma też zamożnych gospodarzy, którzyby mogli pochwalić się licznemi trzodami owiec, albo większem stadem bydła. Najbogatszy gazda może mieć 20 do 30 sztuk owiec, a parę wołów, czy 3 lub 4 krowy. Nabiał, to jest mleko, ser krowi, owczy i bryndza, wystarcza zaledwie na potrzebę domową, a mało na sprzedaż.

Owce i woły hodują także na wypas. Handel owcami i bydłem bywał zazwyczaj ożywiony w najbliższych miastach, w Starym Sączu i Grybowie po stronie polskiej, a w Bardyjowie po stronie węgierskiej, dzisiaj czesko-słowackiej. Owce wypasione sprzedają jesienią, zostawiwszy wełnę w domu z jednej strzyży. Woły węgierskie z długiemi rogami kupują w Bardyjowie na wiosnę i pasą, karmią od sześciu tygodni do trzech miesięcy, aby je sprzedać na rzeź z zyskiem. Na wypas wołów może sobie pozwolić, tylko bogaty gazda, bo ma trochę grosza, aby kupić parę wołów, wychudzonych na zimawej, nędznej karmie. Ale tworzą się spółki. Proboszcz umawia się z zaufanym gospodarzem i jadą na jarmark kupować woły. d    э

IMI/Nlkl

PIEC

LOZIĆO

LAWA

/TOŁ

7101/IW

LOŻkO

i ДЫД

Ryc. 11. Plan izby w Polanach■

Woły wybierają, wytargują, proboszcz płaci, chłop pędzi je do swego domu i własnym trudem i staraniem karmi, dogląda i pasie. Jeżeli trafili na bydlęta zdrowe i żerne, to jest jedzące chciwie i dużo, to woły wypasą się nawet w przeciągu sześciu tygodni; koło innych trzeba diodzie nawet trzy miesiące.

Skoro wspólnicy osądzili,

że woły zabrały się dobrze, udają się z nimi na jarmark. Po sprzedaży ksiądz odbiera pieniądze swoje, jakie wydał na kupno, a nadwyżką, zarobkiem, dzielą się na połowy: proboszcz bierze połowę, jako procent za wypożyczone pieniądze na kupno, a chłop drugą połowę za pracę, za karmę i za wszelkie starania około bydlęcia. Nie wiele tam tego będzie, ale zawsze trochę grosza na najpilniejsze potrzeby domowe zarobi się. Bogatszemu proboszczowi hodują na wsi po trzy do sześciu par wołów, a jeżeli się uda obrócić kapitałem dwa razy do roku, to można zyskać do 40"/o na tym interesie.

Owce i krówki pasą przeważnie dzieci. Już około trzeciej godziny rano budzą je ze snu i wyprawiają z dobytkiem na

ugory, na pastwiska po stokach gór, skąd około godziny dziesiątej spędzają je do domu, a same biegną do szkoły, bo nauka odbywa się tu w lecie w najnieodpowiedniejszym czasie, od godziny 10-tej do 3-ciej w południe. Więc dzieci niewyspane, utrudzone bieganiem za bydłem i uznojone upałem śpią, nie będąc wstanie brać udziału w nauce. O 3-ciej biegną do domu, aby cośniecoś zjeść i znowu idą z bydłem i owcami i pasą je do zachodu słońca.

Zdawałoby się, że przy tak niedostatecznych korzyściach, jakie im daje gospodarstwo rolne i hodowlane, szukać będzie ludność pomocy w przemyśle domowym. Tymczasem przemysł domowy prawie nie istnieje u Rusnaków. Mężczyźni wynajmują się do wyrębu i wywozu drzewa z lasów w Sądecczyźnie i w Gry-bowskiem, należących do tak zwanego „Funduszu Religijnego“, a będących dawniej własnością biskupstwa krakowskiego. W powiatach dalszych ku wschodowi lasów już niewiele. Tu i ówdzie wyrabiają gonty i klepki, w Nowicy cała wieś robi łyżki drewniane, w Małastowie kują kamienie do żaren (młynków) domowych. Kobiety tkają płótna i sukna, ale tylko na własny użytek domowy. Dawniej kwitło tkactwo między Łemkami, a opowiadali mi, że np. gazda w Czyrnem, w Grybowskiem, najmował do 20 tkaczy, którzy przez cały rok siedzieli u niego za warsztatami, a on tylko wędrował po okolicy, skupj^wał przędzę i rozwoził wyrobione płótna; w Ropie, w Szymbarku, w Gorlicach, w Bieczu były blechy.

Płótna na spódnice drukowane, drukowanycie, robią z konopi lub z grubego lnu.

Ludność popadła w długi i szczególnie zadłużyła się w lichwiarskim Banku Włościańskim, który już w czasie moich stu-djów nad Łemkami był w stanie likwidacji i rujnował biedną ludność do reszty.

Wprawdzie chłopi szukali zarobku w świecie i najwięcej szło ich wtenczas do Pesztu, gdzie pracowali przeważnie w cegielniach. Wreszcie zaczęli emigrować do Ameryki. Pracowali tam w pobliżu Nowego Yorku w kopalniach węgla. Komu się dobrze powodziło, pisał do wsi po drugich. Trzymali się razem wioskami, powiatami i utrzymywali z rodziną w kraju ż}rwą korespondencję. A w r. 1891 mieli tam nawet tygodnik „Ruskę słowo“, który nadsyłali do swoich w Europie.

Zarobione pieniądze przysyłali do domu, a były to sumy pokaźne. Np. na pocztę w Gładyszowie przyszło w roku 1890 około sto tysięcy złotych reńskich, co przeliczywszy na wartość dzisiejszych pieniędzy pod względem siły kupna, czyni przeszło pół miljona złotych polskich. Do Wysowej w tym czasie przysłano przeszło sto pięćdziesiąt tysięcy złotych reńskich. Najpierw pospłacali długi w bankach, bo już szły edykta licytacyjne na role i chyże, potem pożyczali pieniądze sąsiadom, którzy ich też potrzebowali, a starsi wiekiem nie mogli sami jechać do Ameryki za zarobkiem, ani też nie mieli kogo ze swoich tam wysłać. Wreszcie zaczęli trochę lepiej jeść, trochę więcej pić.

Miała też ta emigracja wiele złych stron. Wyjeżdżali do Ameryki tylko młodzi i zdrowi ludzie, parobcy i żonaci, zostawiając całe gospodarstwo na opiece kobiet i dzieci. I tak np. proboszcz w Uściu Ruskiem opowiadał mi, że z tej wsi przeszło 150 ludzi jest w Ameryce, a nauczyciel w małej wiosce, w Bo-guszy, naliczył przeszło 30 emigrantów. Teraz dzieci w wieku szkolnym muszą nietylko pasać owce i bydło jak dawniej, ale imać się roboty ponad swe siły, iść za pługiem, orać, rąbać drwa na opał, żąć i kosić, zwozić do domu zboże i paszę. Znikła też dawna wesołość, zamilkły śpiewy po polach; dzieci nędznieją, mizernieją, karłowacieją od pracy zanadto ciężkiej.

Dziewczęta pozostałe w domu, bo tych mało wyjeżdżało z braćmi do Ameryki, opuszczone, smutne, czekają na powrót chłopców i starzeją się, a wreszcie prowadzą wolne Ż3^cie z chłopami starszymi i żonatymi. Tak samo młode mężatki pozostałe bez mężów.

Po dwóch, trzech latach pobytu w Ameryce, gdy emigrant wysłał już parę setek dolarów do domu, a resztę zapracowanego i oszczędzonego grosza ma przy sobie, wraca stęskniony do rodzinnej wioski. Następuje rozrachunek z nadesłanych pieniędzy, a jeżeli żona, czy rodzice pieniądze przemarnowali, rozpoczynają się srogie kłótnie, bijatyki, procesy. Toż samo dzieje się przy żądaniu od sąsiadów zwrotu wypożyczonych pieniędzy. A dopełnia tego jeszcze indagowanie niewiernych żon. Powstaje we wsi, jak mówią, istne piekło.

Za przywiezione pieniądze chłop chce poprawić i rozszerzyć chyżę, chce dokupić gruntu, ale we własnej lub sąsiedniej wdosce, stąd ceny tych nędznych gruntów podskoczyły cztero- pięciokrotnie.

6. - ZWYCZAJE, OBYCZAJE, WIERZENIA

Przeglądając zapiski swoje o Łemkach, zauważyłem biak wielki notatek, odnoszących się do zwyczajów i obyczajów ludu tego, więc krótko zdam sprawę z tego, co wiem z tej dziedziny życia domowego.

Zwj^czaje zachowywane przy budowie domu omówiłem już powyżej w rozdziale Siedziby.

Rozpoczynając orkę, pod pierwszą skibę przj^oruje się jaje, aby zapewnić sobie urodzaj dobry na tej roli.

O moralności, czy niemoralności, dałoby się dużo powiedzieć. Opowiadali mi księża proboszczowie, że narzeczeni utrzymują ze sobą stosunki już przed ślubem, a kobieta zamężna, bezdzietna uważa za całkiem naturalne obcowanie z innym mężczyzną, dopókiby nie miała dzieci.

Po pogrzebie obowiązkowo zawsze urządzają stypę, obiad dla krewnych i znajomych, na który należy zaprosić księdza, aby odmówił z obecnymi modlitwy za zmarłego i pokarmy pobłogosławił. Starają się ugościć zebranych jak najlepiej, dają mięso, kaszę, wódkę.

Jaka jest bieda między ludem, niech świadczy choćby ten jeden przykład. Przechodząc drogą koło chaty, w której odbywała się stypa, zobaczyłem przed domem gromadkę dzieci sąsiadów i innych gości, zaglądających ciekawie do wnętrza i czyniących różne spostrzeżenia i uwagi. W drzwiach stała dziewczynka, może ośmioletnia, zarumieniona i obcierająca ręką buzię. Jedna z widzów, wskazując na stojącą we drzwiach, odezwała się z zachwytem do sąsiadki:

— Paraska jadła kaszę!

Na to zaczepiona odpowiada bez namysłu:

— Jak mnie mama umrze, to i ja będę jadła kaszę. — Ma się rozumieć na stypie.

Nie zapominają też o zmarłym. Na pierwszą noc po pogrzebie nakrywają stół, stawiają na nim bochenek chleba i wódkę, aby dusza miała się czem uraczyć, gdyby chciała w tę noc odwiedzić jeszcze dawne swe mieszkanie.

Wczasie zbliżających się świąt wielkanocnych dziewczęta . robią pisanki, to jest, malują woskiem na jaju zwyczajne gwiazdki czasem inne wzory, a jaje barwią na czarno lub czerwono. Jed-

зэ

nakże sztuka pisania na jajach u Rusnaków stoi na bardzo niskim poziomie. (Ryc. 12)

W święta wielkanocne bawią się około cerkwi i śpiewają pieśni o Zelmanie (Wysowa).

Dopiero w drugie i trzecie święto hula młodzież, sprawiając dziewkom śmigust. Parobcy zlewają je wodą, a każda oblana uważa to za zaszczyt tern większy, im więcej chłopców ją oblało. Oblewającym funduje za to wódkę i obdarza ich pisankami.

Zdarza się jednak, że wesołość przechodzi w pewnego rodzaju zdziczenie i kończy się nieraz bardzo smutnie.

W Czarnem rzucili dziewkę do wody, aby jej sprawić dobry śmigust, a ta padając trafiła bokiem na kołek tkwiący pod wodą i złamała żebro.

W Hańczowej znowu zaszedł taki wypadek: Parobcy postanowili zlać dobrze córkę wójta, która chowana była przez ojca bardzo religijnie i nigdy nie bywała na zebraniach młodzieży wiejskiej, na których panowała rozpusta i zepsucie wielkie. Gdy wychodziła z cerkwi, otoczyli ją kołem, a rozmawiając wesoło, wyprowadzili za wieś, tam przywiązali do wierzby nad rzeką, lali wodę, bezcześcili, co trwało w zimny dzień marcowy około godziny. Dziewczyna siedemnastoletnia ze wstydu i przeziębienia rozchorowała się i na trzeci dzień umarła.

W wilję św. Jana w czerwcu palą ognie. Długo gromadzą materjał do tego palenia i na umówione miejsce zawsze, wracając z bydłem z pastwiska do domu, znoszą przez całe lato choćby po patyku, po gałązce. W ten sposób zbierze się stos duży, wyschnie dobrze, a zapalona sobótka świeci wieczorem w wigilję św. Jana jasno i daleko.

Między ludem istnieje silna wiara w duchy, w moce nadprzyrodzone, w gusła, w czary.

Wiatr mieszka na wysokiej górze, w lesie, jako chłop wielki i mocny siedzi na potężnem drzewie i stamtąd dmie na wszystkie strony świata.

We wsi Rielance ma istnieć cudowne źródło, które bije tylko przez dzień, a ustaje po zachodzie słońca, aby nocą w tej wodzie nie kąpała się nieczysta siła.

W Ropicy Ruskiej zeszedłem się raz u nauczyciela z tam-

Prace etnograficzne. I.

tejszym proboszczem z Małastowa, który prosił, aby parobkowi jego wskazać miejsce, gdzie rośnie to ziele, którego on używa skutecznie przeciw reumatyzmowi. Z tego zeszła rozmowa temat znajomości przez lud różnych środków leczniczych, dobrych dla ludzi i dla bydła. Dowiedziałem się wtedy, że mieszkańcy wioski wskazują na równicę, co krowom mleko psuje i odbiera. Jest to wdowa, mieszkająca z córką dorosłą, ma domek mały, mały kawałeczek ziemi i jedną krowę, od której co tydzień wynosi masło sprzedaż do miasta. W domu też choć ubogo, ale chędogo. Ludzie nie umieli sobie wytłumaczyć tej mleczności krowy inaczej, jak tern, że kobieta owa umie odbierać mleko cudzym krowom, przenosząc je na swoją.

na

jedną kobietę, uważając ją

za cza-

na.

Żona nauczyciela opowiadała to z przejęciem i mówiła dalej... Kiedyś, gdy krowy leśniczyny zaczęły się doić mlekiem kleistern, ciągnącem się, zaraz przypisano to zjawisko działalności mniemanej czarownicy. A baby poradziły jej, aby kazała nadoić tego mleka do dużego garnka, zanieść go przed chatę czarownicy i o próg rozbić garnek z mlekiem, krzyknąwszy: „Masz, na-żrej się moją krzywdą!“, a to pewnie pomoże. Tak się stało, przyczem nie obeszło się bez przekleństw i wyzwisk. Biedna znieważona kobieta chciała leśniczynę zaskarżyć do sądu, więc poszła po radę do nauczyciela i z prośbą, aby jej tę skargę napisał. Pani nauczycielowa, zobaczywszy przez okno kobietę zdążającą ku szkole, wołała na męża:

— Tomek, nie puszczaj tutaj tej kobiety, bo skoro próg przestąpi i naszej krowie zepsuje mleko. No i co państwo powiecie, mąż mnie nie posłuchał i na drugi dzień mleko mojej krowie ciągnęło się, jak rzadkie ciasto.

Nauczyciel tłumaczył, że kobieta choć biedna, ale koło krowy chodzi bardzo troskliwie, więc ma więcej mleka, niż inne od krów wychudzonych. Sama zaś z córką jada jałowo, a mleko zbiera i robi masło, aby mieć grosz jakiś na obuwie i inne potrzeby. Proboszcz też wziął ją w obronę, oświadczając, że nie jest żadną czarownicą, bo gdy ją nawet raz zapytał przy spowiedzi świętej, czy coś umie, odpowiedziała z płaczem, że nic nie wie i nikomu nigdy nie uczyniła żadnej krzywdy.

Wszedłem raz do sądu w Gorlicach w dniu, w którym odbywały się tam rozprawy o obrazę honoru, aby też coś usłyszeć

i w tej siedzibie sprawiedliwości. Trafiłem, jak jedna Rusnaczka skarżyła drugą, że ją nazwała publicznie „ty bogynia!“ Sędzia, chcąc sprawę rozstrzygnąć, zapytał, kogo to nazywają „bogynią“. Dowiedzieliśmy się, że we wsi nazywają tak każdą kobietę nierządnicę.

7. DUCHOWIEŃSTWO

Łemki wyznają religję grecko-katolicką i należą do djece-zji przemyskiej. Prowadzi ich duchowieństwo unickie, urodzone i wychowane tu w górach, a przygotowane do wykonywania obowiązków stanu kapłańskiego w seminarjum duchownem w Przemyślu. Są to synowie księży lub chłopów. Rusnak, jeżeli odważy się posyłać s}ma do szkół, to tylko na księdza, a chłopcy nie pomijają tego stanu, mogąc się żenić i żyć w rodzinie.

Alumni muszą się żenić przed wyświęceniem na księży i żenią się w sferach, w których się wychowali i obracali, wybierając żony w rodzinach księży unickich, a rzadziej gdzieindziej. Zresztą znajdują w tern środowisku żony dobre, zacne niewiasty, kobiety gospodarne, umiejące prowadzić dom w warunkach życia proboszczowskiego. Przyzwyczajone do skromnego dobrobytu, do cichego, spokojnego, domowego życia, zapobiegliwe, pracowite, umieją sobie i bieliznę i sukienkę uszyć i kapelusik wystroić, a nawet przygotować pantofelek na zabawę.

Górki księży wychodzą też chętnie zamąż za alumnów, bo prawie nie zmieniają stosunków, wśród których wzrosły i wychowały się, a wiedzą, że im będzie dobrze, bo przyszły mąż-proboszcz będzie je otaczał troskliwą opieką, będzie im dogadzał we wszystkiem, bo musi dbać o to, aby żona zdrowo i długo żyła, bo w razie wdowieństwa nie wolno mu się żenić po raz drugi.

To też uniccy księża ruscy tworzą tutaj prawie jedną rodzinę i trzymają się solidarnie.

Ludność zowie zawsze proboszcza jegomościem, a żonę jego imością.

Dobrobyt między duchowieństwem tutejszein jest wogóle średni. Wydatki na utrzymanie dzieci są duże, zwłaszcza jeżeli rodzina jest liczniejsza, bo trzeba dzieci kształcić i wysyłać do szkół do miasta, a tu dochody parafjalne niewielkie, bo parafja słabo zaludniona, a ludność uboga. Ponieważ grunta są liche

i wymagają kosztownej uprawy, więc choćby do proboszcza należało kilkadziesiąt morgów pola, to na większej części rosną jałowce i pasą się tylko kwiczoły.

konie czy woły, musi

ma

Więc też proboszcz wymaga od parafjan opłat dużych za różne posługi duchowne, a że i to jest mało, parafjanie obłożeni są obowiązkową robocizną na gruntach plebańskich, coś w rodzaju dawnej pańszczyzny. Kto wozić nawóz na grunt proboszcza, orać, bronować, zwozić z pola siano, zboże, ziemniaki; kto nie ma sprzężaju, ten pracuje ręcznie: kopie, sadzi, sieje, kosi. Proboszcz prowadzi dokładnie księgi, gdzie wpisane są wszystkie rodziny, zamieszkujące pa-rafję, zaznaczony obowiązek ich do pracy w gospodarstwie w liczbie dni do roku i odrobione dniówki. Jest to pomoc duża.

Raz jeden młody proboszcz mówi, że musi starać się, aby u niego była szkoła, bo ma już synka sześcioletniego, a do miasta nie chce oddawać na stancję, do obcych ludzi takiego małego dziecka, nie jest w stanie zaś trzymać do niego guwernera, czy guwernantki. Gdy będzie na wsi nauczyciel, dam mu obiady, a będzie mi dziecko uczył: i on będzie zadowolony i ja także.

ma

— Tylko, że trzeba stawiać budynek szkolny, bo szkoły nie gdzie umieścić nawet tymczasowo, a na tej budowie stracę do 300 reńskich.

— Przecież ksiądz proboszcz nie musi brać w przedsiębiorstwo budowy szkoły.

Uśmiechnął się proboszcz i mówi:

— Gdy ludzie będą pracować przy budowie szkoły, to nie będą robić u mnie, a obliczyłem, że z powodu tego poniosę tak dużą stratę.

Pożyczają też chłopom drobne kwoty na procent, a żony księży, a nawet córki dorosłe, dają znowu kobietom drobne pożyczki po 1, 2... 5 guldenów za procentem małym, tygodniowym.

O interesach przy wypasaniu wołów wspominałem już wyżej.

A ludność musi słuchać, bo proboszcza potrzebuje zawsze: trzeba prosić o ślub, o chrzest, pogrzeb, więc nie chce zrażać go sobie, bo on ma zawsze sposobność dać odczuć swoje niezadowolenie. A zdarzają się wypadki nawet gwałtownego zmuszania do posłuszeństwa opornego parafjanina.

Opowiadał mi sędzia w Grybowie, że niedawno rozpatrywano w sądzie tamtejszym ciekawą sprawę.

Jest w pobliskiej wsi Binczarowej młody proboszcz, czynny, energiczny, ale despota taki, że chce, aby cała wieś tak się ruszała, jak on tego zażąda, aby nikt nie śmiał nawet odetchnąć bez jego woli.

Nawet listy, które przynosi do wsi z poczty posłaniec gminny, oddaje księdzu, a ten je otwiera, czyta i według swego uznania oddaje lub nie. Właściwie woła do siebie adresata i jako nieumiejącemu czytać, odczytuje z listu te części, które uzna za stosowne.

Rusnacy spokojni, ulegli, znosili rządy księże cierpliwie. Ale od niedawna zaczęły się psuć te stosunki patrjarchalne. Powróciło z Ameryki dwóch, czy trzech chłopów, którzy tam wyemigrowali przed paru laty za zarobkiem i tym nie podobają się różne zarządzenia proboszcza. Szczególnie jeden z nich, nietylko sam nie chce wykonywać wszystkiego, czego proboszcz żąda od niego, ale jeszcze buntuje innych.

Gdy do jakiegoś zarządzenia proboszcza nie zastosował się przed paru tygodniami,ksiądz upomniał go publicznie w cerkwi, gdy to nie poskutkowało, upomniał go po raz drugi i zagroził, że w razie nieposłuszeństwa wykluczy go z cerkwi. Rusnak i teraz nie posłuchał. Wtedy ksiądz ogłosił w kościele, że upornego wyklucza z żywej cerkwi, jako umarłego jej członka, a odpowiednie ceremonje kościelne odbędą się tego a tego dnia, na które wzywa wszystkich pobożnych parafjan.

Zeszła się gromadka bab, kilku starych chłopów, ksiądz odśpiewał z djakiem odpowiednie śpiewy i zarządził procesję do wyłączonego parafjanina z marami na znak, że on dla cerkwi już umarł.

Gdy interesowany zobaczył zbliżającą się do chaty procesję, zaniknął się i nie puścił do siebie nikogo.

Proboszcz z djakiem znowu modlitwy odśpiewał i zarządził powrót procesji, ale nakazał zostawić mary przed chałupą. Skoro procesja odeszła, rozzłoszczony wieśniak wyskoczył z chałupy z siekierą i porąbał mary.

O wynagrodzenie szkody, wyrządzonej cerkwi, zaskarżył go proboszcz do sądu.

W czasie mojego pobytu pomiędzy Łemkami, to jest w la-taeh 1888 do 1893, można było podzielić księży tutejszych na trzy warstwy pod względem zapatrywań politycznych.

Najstarsi, którzy wychowywali się w czasach ucisku germa-nizacyjnego Austrji, uważali się za współobywateli Polaków, szli z nimi ręka w rękę i nietylko żyli z Polakami w przyjaźni, ale nawet za swoich młodych lat brali udział w polskich ruchaw-kach politycznych.

Skoro Austrja, obawiając się spisków polskich, zaczęła nastawiać Rusinów przeciw Polakom, w tym czasie wychowani księża lgnęli do rządów austrjackich, byli patrjotami austrjac-kimi, synów kształcili na uniwersytecie w Wiedniu, aby potem mogli otrzymywać posady urzędników w ministerjach austrjackich.

Najmłodsi księża byli zagorzałymi moskalofiłami. Jeden z takich, zapytywany przeze mnie, dlaczego mając ładną bibljo-teczkę, ma w niej tylko pisarzy rosyjskich, a nie ma ani ma-łoruskich, ani polskich, odpowiedział otwarcie:

— Język maloruski nie jest jeszcze językiem literackim, jest to język chłopski, który dopiero trzeba wykształcić. Jednak wtedy zbliży się albo do rosyjskiego, albo do polskiego. My nie chcemy mieć nic wspólnego z Polakami, wolimy być w związku z Rosjanami, dlatego ciągniemy do Rosji. Zresztą — dodał — i un ja nie jest tutaj stara; np. w mojej parafji jeszcze przed stu laty była schizma.

8. SZKOŁY

Prawie każda parafja miała własną szkółkę. Niektóre szkoły mieściły się w budynkach nowych, wygodnych, jak szkoła w Żdyni, w Hańczowej, w Bogusz}^, w Brunarach, inne we własnych budynkach starych, niewygodnych, często w djaków-kach, wreszcie były szkoły w prostych chłopskich chyżach.

Ludność odnosiła się do szkół bardzo życzliwie i dążyła do tego, aby w każdej wsi mieć własną szkółkę i nie żałowała, w stosunku do swych dochodów, dosyć znacznych wydatków na budowę, a potem na utrzymanie szkoły.

Trudniej było o ukwalifikowanych nauczycieli do tych szkół, bo uposażenie było takie marne, iż rodziny nauczycielskie naprawdę żyły w biedzie.

Szkółka znajduje się gdzieś w górach, w zapadłej wsi, do której wiedzie tylko droga gminna; we wsi nie można niczego kupić, bo ludność sama zaledwie wyżywić się może tern, co zbierze z roli. Nie ma tu sklepiku żadnego, nawet karczmarza, bo umarłby z głodu, a do najbliższego miasteczka dwie, trzy, nierzadko cztery mile. Nauczyciel na paru zagonach lichej ziemi wyhodować może zaledwie trochę ziemniaków i karpieli, a jeżeli ma krówkę, to ma mleko dla dzieci, ale wszystko inne trzeba kupić w mieście. Zapłaci za wiktuały ceny miejskie, a nadto koszta furmanki. Jeżeli zaś dla oszczędności pośle posłańca do miasta, bo to mniej kosztuje aniżeli furmanka, to ten nie znając się na niczem, weźmie co mu wręczy niesumienny kupiec czy rzeźnik, — a tak nauczyciel wiejski drożej żyje a gorzej, niż jego kolega w mieście, lub na wsi podmiejskiej.

Przytoczę chociaż jeden przykład takich smutnych stosunków.

Jest w powiecie Gorlickim wieś Nowica, do której prowadzi z miasta jedyna droga przez szczyt stożkowaty wysokiej góry, Magóry Nowickiej. Droga polna idzie prosto na szczyt góry, nie przebiegając tej przestrzeni w zakosy. To też po każdym większym deszczu strugi wody spływają po niej gwałtownie, wypłukując glinę z pomiędzy kamieni i unosząc ją wdół. Wskutek tego droga jest pełna wyboi, głębokich dziur i sterczących, dużych kamieni i wt takim stanie nie do przebycia. Dopiero zimą, gdy śniegi spadną obfite i zasypią wszelkie nierówności, a sanki jeżdżące z drzewem utrą i ubiją śniegi, można wybrać się do Nowicy, mając pewność, że się tam dojedzie.

W takim czasie wyjechał inspektor na lustrację szkoły. Szczęśliwie przejechał szczyt góry, który tego dnia krył się w gęstej chmurze i zobaczył u stóp z drugiej strony nad potokiem wioskę, ciągnącą się wzdłuż drogi sznurem chat drewnianych, dymnych. Ponieważ zjeżdżało się do wsi z jednego jej końca, a na drugim widać było cerkiewkę, łatwo zatem było trafić do szkoły, stojącej zapewne wpobliżu cerkwi i różniącej się od innych chat chociażby kominem, wybiegającym ponad dach.

Tymczasem przejechał inspektor przez wioskę całą, a szkoły nie znalazł. Dopiero napotkany proboszcz wskazał, gdzie szkoła. Była to chyża taka, jak inne, z kupą nawozu od drogi obok wejścia. Komin był wprawdzie, ale niski i z drugiej strony dachu, więc niewidoczny.

Izba szkolna przedstawiała widok opłakany: ściany czarne, bo wapno użyte do bielenia, odpadło już dawno, ławki nie szu-rowane prawie nigdy, a pierwsza z nich w połowie posiekana siekierą — widocznie łupano na niej drzewo. Wielki piec piekarski z kuchni wpuszczony do klasy, a na nim piłka do rznięcia drzewa i niecki z żytem, suszącem się na chleb, za tablicą beczka z kiszoną kapustą; stołu nie było, a u tragarza wisiał na sznurku kałamarz, jedyny w szkole do użytku wszystkich. Gromadka dzieci, pozawijanych w płachty, tak, jak przyszły z domu, siedziała w ławkach, zdumiona wielce na widok obcego człowieka.

Bocznemi drzwiami wszedł nauczyciel, przypominając z pierwszego wejrzenia Robinsona na odludnej wyspie, takie dziwaczne, niezgrabne miał ubranie na sobie. Ha, z góralskiego, grubego sukna sam sobie je skroił i sam uszył, bo nie miał czem opłacić krawca, a że nie znał się na krawiectwie, więc to ubranie nie udało mu się wcale.

Z klasy wchodziło się bocznemi drzwiami wprost do kuchni, która była zarazem mieszkaniem rodziny nauczycielskiej. W czasie lekcyj przechodziła stąd przez klasę jakaś obdarta, brudna baba z konewkami po wodę, to z pomyjami w cebrzyku. Słowem, nędza wyglądała z każdego kąta.

Jednak lekcje poszły dobrze, chociaż nauczyciel nie posiadał żadnej kwalifikacji nauczycielskiej. Ukończył on kiedyś sześć klas gimnazjum, potem wysłużył trzy lata w wojsku, potem rok był na guwernerce we dworze na wsi, rok w nowicjacie u 00. Bazyljanów, zanim osiadł tu na wsi, gdy się ożenił.

Żona z płaczem prosiła, aby ich stamtąd przenieść, bo tu z głodu zginą. Płaca mała, trzeba koniecznie coś dorobić. W No wicy cała ludność trudni się wyrobem łyżek drewnianych, więc mąż nauczył się i robi łyżki, ale ładniejsze, na plebanje, robi też formy do wyciskania kwiatów na maśle, stawianem na stół, robi ładne fajeczki, ale najwięcej przynosi mu wyrób korytek drewnianych na bruska do ostrzenia noży, które wysyła na targi; rocznie wyrabia ich około pięćdziesięciu.

Proboszcz także ubolewał nad kiepskiem położeniem mater jalnem nauczyciela i dopomagał mu, czem mógł: odstąpił mu pół morga pola pod uprawę ziemniaków, czasem posłał z domowego pieczywa bochenek chleba lub bułkę.

Władze szkolne nie mogły mu jednak dopomóc, bo nie miał nauczycielskich egzaminów, a ustawa ówczesna takich nieukwa-lifikowanych nauczycieli pozwalała zatrudniać tylko tymczasowo i to z niższą płacą. O egzaminach zaś nie było co nawet mówić u człowieka pięćdziesięcioletniego, żyjącego od lat w zapadłej wiosce górskiej, nie czytującego nic, nie kształcącego się zupełnie od ukończenia szkół.

O wysokości kultury w tej wsi niechaj mówi choćby ta drobna okoliczność, że przy szkole istniejącej już przeszło lat dwanaście nie było dotąd wychodka.

Inspektor zawołał wójta, kazał szkołę wybielić i wyczyścić, a obok postawić wychodek, który z radości wpisał nauczyciel do inwentarza między sprzęty szkolne.

Udało się przecież uzyskać dla nauczyciela podniesienie płacy rocznej o 50 złotych, umieścić go na kursie nauki zręczności w drzewie, poczem otrzymał warsztat stolarski z najpo-trzebniejszemi narzędziami, aby mógł łatwiej, lepiej i więcej produkować wyrobów drewnianych na sprzedaż.

Oto obraz biedy nauczycielskiej wśród Łemków!

To też na wakujące posady u Rusnaków nie zgłaszał się żaden nauczyciel ze wschodnich powiatów, gdzie rola urodzajna i stosunki materjalne dobre, bo i ludność zamożniejsza. Nauczycielstwo tutejsze rekrutuje się tylko z łemkowskiej ludności.

i chłopiec z tym zamiarem

W pozyskiwaniu uzdolnionych sił nauczycielskich natrafia się znowu na inne trudności. Jeżeli Rusnak zamożniejszy da się namówić, aby syna posłał do szkół do miasta, to tylko w tej nadziei, że syn zostanie księdzem, kończy gimnazjum i idzie do seminarjum duchownego. Nie zniechęca go celibat, jaki jest u duchowieństwa rzymsko-katolickiego. Dopiero skoro chłopiec jest niezdolny, zaledwie kilka klas szkoły średniej ukończy z biedą, albo gdy hultaja wypędzą z gimnazjum, idzie na nauczyciela.

Nauczycielki Rusinki są tutaj wielką rzadkością, bo chłopi nie chcą posyłać córek do szkół do miasta, zaś córki księży ruskich wolą czekać na starających się o ich rękę alumnów, gdyż każdej przyjemniej jest żyć w dostatku na plebanji, jako „jejmość“, aniżeli w trudnych warunkach na posadzie nauczycielskiej w biednej wiosce górskiej.

To też wiele posad zajmowali nauczyciele nieukwalifiko-wani, nierzadko djacy, którzy sami umieli zaledwie czytać i pisać i trochę rachować. Cóż dopiero mówić o jakiejś metodzie nauczania, o jakichś usiłowaniach, aby młodzież szkolną wychować.

Do jednej szkoły przyjeżdża inspektor w listopadzie; nauczyciel pyta rachunków tylko dzieci najstarsze.

piero pierwszy rok są w szkole

— O, te jeszcze nic nie umieją.

— Może się przecież nauczyły czegoś przez dwa miesiące;

— Teraz proszę, niechaj coś porachują te dzieci, które domówi inspektor.

przez wrzesień i październik.

— Jeszcze nic nie umieją.

— Może potraf ją policzyć chociaż palce u ręki?

— A może, ale jeszcze nie próbowałem.

— To kiedyż one zaczną się uczyć?

— Jak posiedzą w klasie kilka miesięcy i osłuchają się trochę, to potem zaczną coś mówić.

W innej szkole pyta nauczyciel najstarsze dzieci tylko tabliczki mnożenia w zakresie 100.

— Niech pan im zada do rozwiązania jaki przykład z ży

cia.

Nauczyciel nie wie, jak się wziąć do tego. Widząc, że i tu rachunki idą kiepsko, zadaje inspektor najstarszym dzieciom najłatwiejszy przykład: „Mama kupiła w mieście pięć łokci płótna na koszule dla dzieci i zapłaciła za to 2 zł 50 gr. Sąsiadka obejrzała to płótno, podobało się jej i chciała kupić takiego samego płótna siedm łokci. Ile musiała za to zapłacić?

— Proszę, niechaj pan to zagadnienie z dziećmi rozwiąże.

Po chwili namysłu przystąpił nauczyciel do inspektora i szepnął mu do ucha, że nie wie, jak się to robi.

Gdzie indziej czytają dzieci z elementarza zdanie:

Nauczyciel, pragnąc obja-

„Cygany mają czarne ciało.“ śnić to, co czytały, pyta:

— A widziałeś ty cygana?

— Widziałem, widziałem! — wołają dzieci.

— Widziałyście nieraz, bo cygany przechodzą tędy często — mówi nauczyciel. —* A dlaczego oni są czarni?

Cisza, nikt nie wie, więc nauczyciel wyjaśnia:

— Cygany pochodzą od Chama. Gdy Noe przeklął Chama, tak on zczerniał, to też i cygany są czarne. Czytaj dalej.

Uczeń czyta: „Jeleń ma rogi rosochate.“

— A widziałeś ty jelenia? — pyta nauczyciel. — Nie? Ja-bym wam pokazał obrazek jelenia, bo tu był wymalowany na tej tablicy, ale któryś gałgan urwał róg malowidła z jeleniem. Ale to jest tak: jeleń i sarna, jak baran i owca. — Czytaj dalej! Och, czego się tam było można nasłuchać!

We Wołowcu opowiadał mi proboszcz, jak nauczyciel prowadził z nim dysputę o obrocie ziemi i nie dał się przekonać, że ziemia obraca się naokoło słońca, „bo przecież — mówił —-każdy widzi, że słońce wschodzi, idzie po niebie i zachodzi...“ Jednakże było już wtedy między Łemkami kilkanaście szkół dobrze obsadzonych nauczycielami należycie uzdolnionymi.

9. JĘZYK

a są i rumuńskie. Wpływ

Gdy przysłuchujemy się rozmowie Rusnaków, uderza nas przedewszystkiem brak w ich mowie akcentu, brak śpiewności mowy ruskiej. Akcent jest polski i wiele polskich wyrazów, zwrotów i form dawniejszych i dzisiejszych, miesza się do mowy; jak również wiele wyrazów słowackich polskiej mowy jest wielki, a u ludności, mieszkającej w wioskach, sąsiadujących z gminami polskiemi i posuniętemi dalej na zachód, jest tak duży, że namyślałem się, czy umieścić tu bajki i opowiadania pisane prawie po polsku, chociaż zapisał mi je Rusin rodowity, Łemko urodzony, wychowany i ożeniony z chłopką, mieszkający tu od lat 40 J. Kobani z Krywego, w powiecie gorlickim, który w Nowym Sączu ukończył zaledwie dwie klasy w szkole niższorealnej, a zresztą nigdzie nie był poza swoim powiatem.

Pieśni dostarczył mi drugi Łemko Włodzimierz Rusyniak.

Umieściłem je jednak tutaj na dowód, jak wielki był i jest wpływ polski na język łemkowski.

Zwiedzając szkoły, a były to szkoły ruskie, z językiem wykładowym ruskim, bywałem świadkiem, że dzieci często nie rozumiały wyrazów w elementarzu (w bukwarze) i innych książkach szkolnych. Dopiero nauczyciel przekładał je na język łemkowski, aby wiedziały, o co chodzi w książce.

Dwa opowiadania: ,,0 śmiertkach“ i ,,0 djaku“ spisałem po polsku, bo słyszałem je bardzo dawno, nie zapisałem ich wówczas, a nie chciałem obecnie przekładać tekstu na teraźniejszą gwarę łemkowską.

Nazwy rodzin

Bogusza. Bortniak, Chocholak, Choroszczak, Frynckiewicz, Gambal, Halkowicz, Kobani, Kurej, Kuziak, Kuzma, Legutko, Maciejowski, Michalczyk, Mołodciak, Pletenik, Prokopczak, Słe-zion, Stafiniak, Szlanta, Szufnarowicz, Sydoriąk, Tkaczyk, Wo-robel, Wyszowski.

Czarne. Bajsa, Bania, Bawolicz, Ciułyk, Cyprian, Filak, Fe-dak, Fesz, Głuszko, Gmitrik, Gracoń, Gresko, Gubał, Gyba, Ha-łeczko, Haszczyk, Hornik, Husajło, Jaroina, Kasafanda, Kuryłko, Kusajło, Korucz, Ksemir, Kawula, Kopcza, Kpacz, Łyskowicz, Ły-sak, Majchrycz, Małata, Paszkiewicz, Paszkowicz, Petryszyn, Przysłupski, Pyrtko, Seńczak, Skimba, Słota, Stach, Szewczyk, Szpak, Szufa, Techir, Uran, Walko, Wańko, Zełeniak.

Florynka. Bubernak, Bartoszewski, Chomiak, Cieśla, Ciołka, Dubiec, I)ziad}k, Dzidowicz, Gela, Greś, Habura, Hasiuga, Ha-sycz, Hawrań, Jaroszczak, Junak, Kania, Kaniuczok, Kachan, Kowalczyk, Kuźmicz, Kyzior, Luczkowiec, Majczak, Mełesz, Me-zera, Pałka, Pecuch, Posypanko, Pruk, Rodak, Romaniak, Rydza j, Serafin, Skarłosz, Smalec, Szuta, Tatuśko, Trochanowski, Wilczacki, Workacz, Woźniak, Żuk, Żylicz.

Hańczowa. Biszko, Błaszczak, Bołeszok, Cap, Chudko, Chu-dyńcia, Ciżdo, Czopar, Dedło, Demaj, Doszna, Durkot, Durniak, Dydyk, Dżuła, Fecina, Fedorczak, Garaguz, Jacewicz, Kałakuka, Korbelak, Kowal, Kowalczyk, Kosar, Krajniak, Kuziemczak, Łu-kaczyn, Medwid, Michał, Mihiewicz, Mikulak, Onuszczak, Perik, Piruk, Proc, Pyrcz, Skalski, Sokoł, Symoczko, Sztekla, Wandzi lak, Wansacz, Wisłocki, Wojkowski.

Łosic. Dudra, Dudyk, Fekuła, Feistak, Fełech. Gabal, Gal, Górnik, Gyża, Jaszkowski, Juszczak, Kareł, Klancko, Kościlny, Kowalczyk, Krutyło, Kryl, Kudratyk, Łukaszczyk, Nowak, Ole-

śniewicz, Palioch, Pawlak, Rogoc, Ronczkowski, Ślanta, Śpiewak, Spólnik, Świst, Tełech, Trojanowicz, Trembacz, Wachnowski, Zagórski, Żak.

Kry we. Bihuniak, Bybel, Dokla, Dylina, Fesz, Gacoń, Górca, Hajtko, Hruszczanik, Jakinnik, Kiec, Kokań, Kopcz, Kwaczka, Kycej, Nałyśnik, Onyszkiewicz, Pac, Pełesz, Pidbereźniak, Rodko, Swyj, Sokira, Szkymba, Suda, Szwed, Wasiczko, Wa-sieńko, Wasylko, Zoryła.

Klimkówka. Bączkowski, Baniaś, Betlej, Bochniak, Bodnar-czyk, Chowański, Demczak, Dubiński, Gładyszewicz, Górski, Halczak, Hudak, Igielski, Kaspniak, Klimkowski, Kostyszak, Małecki, Matuszyk, Młynarski, Niemaszyk, Pastyrczyk, Paweł-czak, Popowicz, Pyrcz, Szymonczyk, Wojtowicz.

Męcina Wielka. Bodak, Borsuk, Boryk, Bubniak, Cosura, Frenczko, Hałuszczak, Hnatik, Hołodejczyk, Janasiewicz, Juszczak, Kaczmarczyk, Kaczur, Kołodziejczyk, Kółtko, Kret, Kruk, Lepak, Mlinarz, Musiała, Pregnar, Prisłarz, Przybycień, Pysz, Ślimak, Szopa, Wał, Zagórski, Zelen, Zywan.

Nowica. Bihuniak, Bisko, Brenia, Chowaniec, Chylak, Fe-ciura, Ferenc, Gluz, Guzik, Hojsak, Hołod, Homecki, Jaczeczak, Jarosz, Kapeluch, Karlak, Klancko, Kołtko, Król, Machnica, Marszałek, Michnik, Nowak, Obuchanicz, Pałubniak, Paranicz, Pełechacz, Plaskoń, Romanik, Ryba, Sachanicz, Sembratowicz, Smołęj, Suchanicz, Tkacz, Wandziłowicz, Więcko, Żuraw, Zysko.

Śnietnica. Basałyga, Biszczak, Czura, Czyrniański, Demiano-wicz, Grycz, Hoć, Ilczak, Jaworski, Kisielewski, Kopyściański, Korbicz, Kordys, Krynicki, Kuźmicz, Lorko, Małyniak, Myślacz, Myśliwy, Moskwa, Obrząd, Paduchowicz, Padzisz, Pakan, Romanik, Sabczak, Sławiski, Stec, Sycz, Sysak, Tudaj, Watral.

Wołowiec. Bawolak, Cirkol, Dribciak, Dudyń, Dytko, Gliwa, Gracoń, Guła, Hałaniewicz, Hanas, Hułyniak, Ilaczak, Jaczeczak, Kacian, Karpiak, Kyma, Lachowski, Noga, Polański, Pregon, Ry-niawicz, Sachajda, Sarniak, Sawczak, Sknir, Sołoninka, Sym, Szczur, Szczurko, Szkirpan, Szmyl, Szopa, Tuz, Tychania, Wołk.

Wysowa. Astriab, Babaj, Bernar, Binko, Demczko, Demian-czyk, Derewianik, Dudycz, Dziubyn, Fedak, Hałata, Harszanicz, Hnatyszak, Hryckanicz, Kaspryk, Keblerz, Kuryło, Łytwiak, Ma-surjak, Pałyga, Penkała, Piroh, Raman, Ruryło, Ryżyk, Smerek, Szwec, Taratuła, Truchan.

gen,

Żdynia. Baranowicz, Barycha, Biskup, Bołdyś, Ciura, Cze-Czuchta, Denko, Dziamba, Dziubak, Hajtko, Halija, Hyra,

Jedynak, Kaszczak, Kawała, Ksynia, Leszczyński, Manna, Ma-tijczak, Młynarik, Nosal, Owczar, Padła, Pawlikowski, Perun, Smendowicz, Spiak, Steszeń, Suchowacki, Tełep, Liban, Mary

cha, Wasyl.

Próbki siowniezka*)

Urywki pieśni weselnych ze wsi Czarnego

¹

) Wnętrze izby łemkowskiej we Florynce. Na pojeniach pod powałą i na ławie tuż wredle ogniska suszy się len a woniejący dym jałowca uchodzi dymnikiem pozostawionym w powale, a izba cała woni pełna w całem znaczeniu słowa tego. Gospodyni domu co tchu zamiata podłogę, a niepotrzebnie, bo czysta i nie ma jej gany. Królicząt plemie licznie biega, podskakuje i przysiada milczkiem. Świerczki gędziebne

Próbki siowniezka¹)

ddzymki = placki z mąki owsianej bez kwasu

Bajusy, wajsy = wąsy bruślak, druślak = kamizelka

Chybati = biegnąć

chyża = dom

chwila = pogoda

ciapusia, kuściak == odrobina

czuduju sia = dziwię się

czuha = gunia

Dojcz = deszcz dotal — dotąd

druślak, bruślak = kamizelka

duhan = tytoń

dytyna, dzecko = dziecko

Purmaneć = gościniec

Grule, komperi = ziemniaki

Hen = tu

hołoszni = spodnie z grubego sukna

hryby, huby = grzyby huba, hryb = grzyb liudba = muzyka

J afiry = borówki jak o ne = jak nie wiem co jarok = potok juszty = tak jest

Lady = gdzieś

kerpci = kierpce

klebania = plebanja

kołysy =kiedyś

komperi, grule = ziemniaki

kuściok, ciapusia = odrobina

Lem, łem = tylko

Meryndia = śniadanie dla pastucha (chleb i ser), które bierze ze sobą, idąc paść

Ne chcu = nie chcę ne je = nie ma ne znam = nie wiem nohawici — spodnie nycz = nic

Odkal = skąd odtal = stąd odtamal = stamtąd oplicza = koszula kobieca osuchy = placki owsiane

Pak — potem

zarań

pekty = bywa

perchacz = nietoperz

podziamyty = pognieść

połę heu — pójdź tu

powismo = pasmo

prasa = żelazko do prasowa

nia

psyk = pies •Sem = tu

smole heu = popatrz tu smołę sino — patrz no patrz smołę = patrzyłem szto = co szumnyj = piękny szmaryty = rzucić

Tady - tam

treja mi = trzeba mi

Wajsy, bajusy = wąsy wyhlad — okno wżycia = łyżka

Zalipianki = jeżeli do adzimka da się w środek sera z ziemniakami, to taki placek zowie się zalipianką jutro

zdrawie = zdrowie zemniaki = ziemniaki zonaczyć = zrobić zwitka = dziewczyna z dzieckiem

10. OPOWIADANIA

Zwidki to powstała taja posłowicia: „Zroblu ti to je, jak czort

na lisku wyliże“

Krywe.

Oden ateć umerajuczy łiszyw w spadku swojemu synowi mo-tuz i każe jemu, czto jesły dobre gazdowati budę, to może sia dorobiti wełikoho majetku. On ne nadumujuczyś dowho po smerti otea, bere motuz, wytinaje sobi dobru liskowu pałiciu i ide wo świt. Perejszow ciłyj świt, byw tam nawit, hde czar-nokniżniki witry wyrablajut, no, nihde szczastia zo swoim mo-tuzom znajti ne mih. Otżeż zajszow do pękła.

Tut poczynaje swoim motuzom mirjati zemlu i każe czor-tim, kitri z ciekawostiu i zadiwłenjem na neho diwiłi sia, czto Hospod Boh prisław jeho, cztoby cerkow w pękli postawiw. Na-lakani toju wisteju czorti dałi jemu za toj motuz konia, wiz i pownyj wiz zołota. Szczasłiwyj, czto maje tolko hroszej, power-taje domoj. No, czortim stało żal tolko hroszej i posłali odnoho czorta, sztoby dohaniaw jeho, a nakoły dożene, broszy jemu ode-braw. Biżyt czort, czto może a uzriwszy jeho, swiszcze i kriczyt, cztob zażdaw. Zatrimaw nasz szczasływeć konia i żde na czorta Prihodit czort i każe broszy oddati. No, on mu howorit:

Dobri, ja broszy tobi dam wtody, jesły ti silnijsze swys-nesz, jak ja.

Swystaje czort; naszomu czołowiku aż w uszach zadzwoniło

i każe:

— Dobre czorte swyszczesz. No, zdaje mi sia, czto ja silniejsze swyszczu i aby ty od strachu ne zhinuw, zatkaj sobi oczy.

Czort zawiazaw sobi oczy. Nasz czołowik jak ne swystne wtody, jak ne wdarit swojom liskowom pałiciom czorta poza uszy, aż jemu krów z uszy, z nosa potekła. Nalakanyj łiszyw wsio i od toho czasu czort na lisku ne wyliże i nikoły ne swystaje i dru-him swystati ne daje.

Podał J. Kobani.

Zawiśt

Krywe.

Odna czariwnicia mała duże brydku doczku, tak czto nikto na niu i podiwiti sia ne chotiw, a mała ona pri sobi i duże kra-snu wychowaniciu, za kotrow chłopci aż rozbiwały sia. A me-szkałi oni nedałeko młina, w kotrim czorti kożdyj deń o piw-noczku tańciowałi, a każdomu, czto w toj czas w młini mołow a z nimi w tanci piszow, hołowu zrywali.

Stara czariwnicia, cztoby pozbyti sia wychowanici, nasu-szyła żerna, zawezła do młina i nakazała wychowanici, cztoby ne prihodiła domoj, doki wsio ne zmełe, chotiajby wypało jej i czerez ciłu niez mołoti.

Posłuszna rozkazu sidit nasza wychowanicia w młini i mełe. Prichodit niez, prichodiat i czorti, zaczynajut tanciowati i na siłu tiahnut ju do tańciu. No, wychowanicia odtihaje sia i każe, czto ona ne ubrana do tanciu. Czorti prinosiat jej wsio ubranie; no, duże krasne i bohate ubranie i prosiąt w taneć. Ona każe im, czto bosa. Czorti prinosiat jej obuwie i prosiąt w taneć. Ona im każe, czto ne wczesana. Czorti prinosiat jej hrebiń i pachniaczy smarowidła, jaki to pani do smarowania wołosia używajut i prosiąt w taneć. No, wychowanicia każe im, czto ne wmyta; no, nakazuje im, cztoby prinesłi jej wody do mytia w reszeti. Bi-hajut czorti z reszetem po wodu, aż z nich pina walit sia, poroz-walałi sobi i nosy tak spiszat sia, bo piwnicz nadchodit, a oni z neju jeszcze do woli ne natańciowałi sia. W tym kohut zapiw, czorti szczezłi, a nasza wychowanicia zmołowszy wsio zerno krasno ubrana prichodit do domu. Stara czariwnicia z swojom diwkom wawaliłi na niu oczy, bo oni byłi pewni, czto ona żywa z młina ne werne, a uwidiwszy jej krasne i bohate ubranie, roz-pytujut sia jej, kto jej toje ubranie daw. Wychowanicia powidaje, czto za taneć panowe w młyni ju tak harno priodiłi. Z zawisti stara czariwnicia nasypuje żerna w miszki i wysiłaje znów swoju doczku do młina. Sidit nasza doczka w młyni i mełe. Prichodit niez, prichodiat i czorti, zaczynajut tańciowati, berut i naszu doczku do tańciu, na szczo ona zezwalaje pod tim warunkom, jesły jej prinesut jeszcze krassze ubranie, jak prinesłi zeszłoj noczi jej posestrennicy. Czorti hotowi dajut jej żadajemoje ubranie, tańciujut z neju, w tańci zrywajut jej hołowu i wyszczyry-nymi do śmichu zubami kładut na wikno. Neterpłiwo ożydaje czariwnicia powrotu swojij diwki z młina; no, jej nenia taj nenia. Biżyt do młina, a uwidiwszy ju czerez wikno, czto ona śmije sia i jej w wikni ożydaje, wchodit do młina i widit, czto tułowiszcza ne ma, czorti rozsipałi, tolko samu hołowu na wikni łisziłi.

Tak zo zawisti zhubiła czariwnicia swoju doczku.

Podał J. Kobani.

Nesprawedływist

Krywe.

Cztob świtu pokazati, że wsio złoję i neszczastie ne od czorta pocliodit i czto lude nesprawedływo na czorta narikajut, spri-jazniw sia czort z chłopom i oba pustiły sia w świt. Prichodjat ku odnomu sełu i widiat kupu ludej, kotri korowu, czto w bahno popala, witihajut i pri tim na całe horła kriczat:

— To czort ju tu pchnuw! To czort ju tu zanis! Bodaj pro-paw! Bodaj szczez!

W toj czas każe czort do chłopa:

— Pidu i wydostanu im korowu.

I tak zrobiw. A koły korowa była na suchim miscy, lude zawołały:

—.O, sława Tebi Hospody Boże, diakujemo Ti za Twoju łasku!

korowa do

— Widisz — każe wtody czort do chłopa bahna sama zalizła, a lude winu złożyli na mene; ja korowu z ba-hna widostaw, a lude Bohu diakujut.

Podał J. Kobani.

Prace etnograficzne. I.

O żeliznym Janku

Krywe.

na

mu w

Był sobi Janko, a że chodiw z żeliznom pałkom, czto tri cetnari ważyła, nazwali jeho żeliznym Jankom. Win maw laku syłu, czto tom palyciom stinaw derewa, zabywaw źwiriata, a jak szmariw do hory, to probiwaw chmury i woda, jak z cebra zemlu liała sia. Majuczy welyku syłu i zruczniśt, ne chotiło sia doma pri witcy robyti i piszow wo świt.

może sia mni

Ide lisom, ide i spotyka je druhoho chłopa, czto jaliczky wyrywa w i motuzy z nich krutiw i każe do neho:

— Koły ty takij siinyj, to chody zo mnoju, a

pridasz.

Idut oba i spotykajut tretioho chłopa, czto derewa z kori-niem wyrywał i z nich koszyki pliw.

— Zdaje sia mi — każe żeliznyj Janko, czto i u tebe syła ne maleńka, jesły choczesz, to możesz pojti z nami.

Idut wsi trioch i napala ich w tym lisi niez. Rozłożyły oheń, napekły zwiriny, kotru żeliznyj Janko palyciom swojom nabiw, położyły sia spati i widiat czto wełyka skała dwihła sia i nahli nazad upała. Na druhij deń rano żeliznyj Janko dwihnuw skału. a uwidiwszy duże hłuboku dziuru, kazaw tomu chłopowi, czto z jaliczok motuzy krutiw, krutiti duże dowhu lynow, a tomu czto koszyky z derew robiw, płesti wełykij kisz. Nezadowho wsio było hotowe. Żeliznyj Janko pospuszczaw motuziarja i koszyka-rja, a okrutiwszy linów koło kilkoch mołodych jaliczok, spustiw sia sam i wsi trioch stanuły pid zemlom. Okołycia krasna, ptachi śpiwajut, chudoba pasę sia, derewa zełenijut sia, zboże żowtije sia, a ludej ne widno. Prochodiat sia, wże i deń miniaje, a chaty ne ma. Aż zo zmerkom baczat dałeko świtło. Idut ku nemu, a tu stoit srybnyj dim, w domi wsio srybne, aż bliszczyt, a w chati mołoda panna, krasna jak jaka princezna, kotra uwidiwszy ich płacze i każe im utikati, czto jej muż czornokniżnyk maje tri holowy i takij siinyj, czto wsieli wyhubit. No, żeliznyj Janko podszył ju, cztoby ne bojała sia, kazał podati sobi szczoś dobroho do jidżinia i ożydaw pribytija czornokniżnyka. O dwanacetoj ho-dyni w noczy prichodit z krikom wełykim:

— Czołowicza dusza tu smerdit!

Czornokniżnyk zbliżaje sia ku żeliznomu Jankowi, cztoby joho udusyti. No, toj jednym zamachom palyci wsi tri holowy jemu na zemlu zrubaw. Utiszena princezna opowidaje im, czto duże dałeko od tałe meszkaje jej sestra, no, taja neszczasływsza, bo jej muż maje sziśt hołow. Żeliznyj Janko każe sia tam zapro-waditi, czto win nikoho ne bojit sia, a chotiaj taja druha princezna, prosyła jeho, cztoby uchodił z jej domu, czto zhiniet, on popo-iwszy z kameratami dowoli, neterpłiwo ożydaw czornokniżnyka. O dwanacetoj hodyni wże na piw mili kriczyt czornokniżnyk:

— Czołowicza dusza tu smerdit!

Wbihaje do domu, kotryj ciłyj zołotyj byw, chocze żeliznoho Janka zadusyti. No, toj szust palyciom po hołowacli, naraz odletiło tri, szust druhij raz, odletiło znów tri. Utiszena princezna powidaje jemu, czto ona maje dałeko odtałe sestru, ałe taja duże neszczasływa, bo jej muż maje aż dewiat hołow. Żeliznyj Janko każe jej, czto on nikoho ne boit sia, czto zabiw uże dwóch czornokniżnykiw, ta zhładit i tretioho i każe sia tam za-prowaditi.

Priszowszy do domu, kotryj ciłyj dijamentowyj byw i jak oheń bliszczaw, najiwszy sia, ożydaje czornokniżnyka. Na milu zemli czuty, jak kriczyt czornokniżnyk:

— Czołowicza dusza tu smerdit!

Wbihaje do domu, chocze ich podusyti. No, żeliznyj Janko

szust druhij raz, znów od-szust tretij raz, odletiło reszta tri hołowy.

szust palyceju, odletiło tri hołow, letiło tri hołow,

Oswobodiwszy wsi tri princezny od czornokniżnykiw, obiciaw żeliznyj Janko wyprowadyti ich na świt. Zahraw wsio sribro, zołoto i dijamenty i priszow z nimi ku tij diri, kotrom oni pid zemlu prijszły. Najpersze wyszły koszykar i motuziar, toty wy-tiahły princezny i ich bohactwa, a na ostatku mały wytiahnuti żeliznoho Janka. No, on znał czto oni zo zawisti pustiat ho jak budę na seredyni jamy i on zabije sia, protoje do kosza ne sidaw, tolko nakław kaminia. Jak dumaw, tak i stało sia. Towarisze jeho myśliły, czto wytihajut żeliznoho Janka, a ne kaminie, jak były na seredini pustyli wsio i utiszeny, czto żeliznyj Janko ne żyje, czto princezny i ich bohactwa pri nich zostań ut, poszły dalsze w swoju dorohu, a żeliznyj Janko chodit pid zemlom i roz-dumuje, jakimby sposobom na świt distati sia. Aż wydit weły-koho orła, łowyt jeho, zabiwaje swojom palyciom woła, miaso jeho na kusnyki kraje, kładę do micha, sidaje na orła i łetit do hory, a nakoły oreł zmuczyt sia i zhołodnije i dziub otworit, to kine mu kawał miasa.Już byłi nedałeko werszka, oreł otweraje dziub, żeliznyj Janko mu ne kidaje, bo mu miasa brakło. Otweraje druhij raz i tretij raz i upadaje w dołynu. Żeliznyj Janko widyt, czto bida, rwe swoje tiło i kidaje orłowi do dziuba. Oreł naberaje syły i łetyt do hory i takim to sposobom żeliznyj Janko distaw sia na świt. Orłowi na dorohu dał, priwiazawszy mu mi-szok do szyi, miasa a sam powandrował dalsze.

Po jakimś czasi prijszow do mista, a to do wełykoho mista, a spytawszy sia, czto tu czuwati, dowiduje sia, czto korolewi shi-nuły tri doczki, no, nedawno wynajdeno ich i czto dneś ich we-silje maje odbyti sia z tyma ludmi, kotri ich wynajszły.

Żeliznyj Janko ide do korolewskoho zamku. No, tut jeho na żadin sposib ne chotiat pustyti. Ne nadumujuczyś dowho, roz-pychaje wsich, staje pered princezny i pokazuje im swoju że-liznu pałku, po kotorij oni jeho piznały. Koszykar i matuziar z bojazny powtikały, a z najmołodszom, bo toja była najkrassza, zwinczał sia żeliznyj Janko.

Podał J. Kobani.

O szklannoj hori

Krywe.

uczujemo

Raz każe oteć do najstarszoho i do serednioho syna:

U odnoho sołtysa byłi tri syny, dwóch mudrych a duże paradnych, a najmołodszyj ne dbaw duże o sebe, ta uchodiw w oczach rodiczej i ludej za tumana. No, win — jak ne zadowho durnjmi ne byw.

— Diti moi, cztoby hide ne skazałi, czto wy na pecu wychowali sia, idyt wo świt, tam naberete rozumu, a może i jakie szczaśtie spotka je was. Tu majete broszy, a ty Jurku łiszy sia doma, bo nenia komu husy pasti.

Synowe pożehnałi sia z rodiczami i piszłi w świt, no, z nimi piszow, chotiaj rodicze zakazali i Jurko. Idut, idut i prijszłi do lisa, tut spotykajut starcia, kotrij pid derewom sidit i o jakij darok prosyw. Perszy synowe omynułi jeho i ne dałi jemu ni-czoho, Jurko tolko obdariw jeho kawałkom chliba za szczo jemu stareć daw srybnu piszczawku, że jak na nej zapiskat, to stanę pered nim krasnyj kiń w srybro ubranyj i sribne ubranie dla jezdcia; daw jemu i torboczku, czto nakoły neju potriase, wsio zaraz zczeznet.

Idut dalsze, spotykajut znów starcia. No, takoż jeho omi-niajut, Jurko tolko daje mu kawał chliba, za szczo stareć daje jemu zołotu piszczawku, czto jak na nej zapiskat, to stanę pe-red nim krasnyj kiń w zołoto ubranyj i zołote ubranie dla jizd-cia, daw jemu i torboczku, czto nakoły neju potriase , wsio zaraz zczezne.

Idut lisom dalsze, spotykajut znów starcia i znów jeho omy-niajut, Jurko tolko daje jemu swój ostatnij kawałek chliba, za czto stareć daje jemu dyjamentowu piszczawku, czto jak na nej zapiskat, to stanę pered nim krasnyj kiń w dyjament ubranyj i dyjamentowe ubranie dla jizdcia, daw jemu i torboczku, czto nakoły neju potriase, wsio zaraz zczezne.

Idut dalsze i priszłi do jednoho, do druhoho mista, byli w riżnych sełach, baczyłi riżny narody i ich zwyczai, aż po paru rokach powernułi sia do swoho seła.

W tym czasi porwali czornokniżnyki korolewi doczku i za-nesłi ju na szklannu horii. Korol rozpisaw, że kto ju dostane, tomu dast piw korolestwa i princeznu za żenu. Zjichałi sia wsi pany, kożdyj chotiw na werszok szklannoj hory wyskoczyti, no, żaden ne mih. Pisław i nasz sołtys swoich najstarszych syniw i każe im:

— Berte sobi koni, jaki choczete i dostawajte princeznu.

Jidut naszy synowe, a za nimi ide pokryjomo i Jurko. Pri-chodiat ku szklannoj hori, zahaniajut swoi koni, no, i kroka po szklannoj hori ne zrobili. Wtym Jurko zapiskaw na srybernoj piszczawci. Zaraz stanuw pered nim krasnyj, w srybro ubranyj kiń z srybnym ubraniem dla jizdcia. Jurko ubraw sia, siw na konia, pohnaw, jak woda i wyskoczyw do piw szklannoj hory. Korol i wsi prosiąt ho, cztoby szcze raz szczaśtia próbował. No, Jurko potrias torboczkom i wsio zaraz zczezło.

Na druhij deń naszy synowe wziąwszy inszy koni znów idut ku szklannoj hori princeznu dostawati, Jurko prosyt ich, cztoby i jeho wziałi, no, oni kazałi mu w kuti komperi szkrobati. No, on pokryjomo piszow za nimi, a koły nedałeko szklannoj hory byw, zapiskaw na zołotoj piszczawci, zaraz stanuw pered nim krasnyj, w zołoto ubranyj kiń z zołotym ubraniem dla jizdcia. Jurko ubrał sia, siw na konia, pohnaw jak witer i wyskoczyw na werszok szklannoj hory. Korol i wsi lude kriczat i prosiąt, cztoby jeszcze raz szczastia próbował. No, Jurko potiias torboczkom i wsio zaraz zczezło.

Na tretij deń naszy synowe wziąwszy najlipszy koni wy-birajut sia znów ku szklannoj hori princeznu dostawati. Jurko prosyt ich, cztoby i jeho wziałi, ałe oni wyśmijawszy jeho, ły-szyłi jeho doma husy pasti, a sami pohnałi ku szklannoj hori. Jurko timczasom pokryjomu wziaw torboczku i piszczawku dija-mentowu, piszow za nimi, a koły by w nedałeko szklannoj hory, zapiskaw na swojej dijamentowoj piszczawci i zaraz stanuw pe-red nim kiń w dijament ubranyj z dijamentowom ubraniem dla jizdcia. Jurko ubraw sia, siw na konia i pohnaw jak mysel, wy-skoczyw aż na sam werszok szklannoj hory, wysadiw princeznu na konia i koły stanuw na zemli, zosadiw ju z konia, a sam pojichaw domoj, strias torboczkoj i wsio szczezło.

Bratia jeho priszowszy do domu opowidajut rodiczam o wsim, czto stało sia i czto oni baczyli, każut czto princeznu jakiś jiz-deć z szklannoj hory sprowadyw, czto korol dawał jemu princeznu i połowinu korolestwa, no, on wsim zhordiw i piszow w swoju storonu.

Korol chotiw kończę dowidati sia, kto to jest toj jizdeć i ro-zisław swoich urjadnikiw, cztoby iszłi od chaty do chaty i szukali toho jizdcia, czto jeho łechko można poznati, bo maje czor-nyj znak na karku, kotrij mu princezna swoim persteniem wybiła, jak na jeho kony jiduczy z szklannoj hory, sidiła. Urjad niki rozyszłi sia po ciłym korolesfwi, rewidowali kożdoho czo-łowika, prijszli i do naszoho sołtysa. Sołtys postawiw swoich najstarszych syniw, no, oni każut, czto to ne oni i pytajut sia sołtysa, czy ne ma u neho bolsze syniw, a win każe, czto jest jeszcze tretij najmołodszyj, no, tuman do niczoho nezdałyj. Bratia to samo każut, czto jemu husi pasti, abo kompery w kuti szkro-baty, czto nihde ne byw.

No, uriadniki każut kończę sobi jeho pokazati, a nakoły obzeriłi, czto to win jest tym jizdciom, priwełi pered korola, a korol dał jemu swoju docz za żenu.

Podał J. Kobnni

Wasio korol

Krywe.

Było to w dawnych czasach, koły to czorti, jak murjanki po świti chodili i ludiam pakist, ta psoty robili, kołi to czariwnici ta czarnokniżniki swoi czuda dokazywali, że odeń gazda maw syna Wasia i lubiw jeho duże, bo to by w jedynak.

Razu odnoho piszow oteć na połoninu orati, a synowi ka-zaw połudenok sobi wynesti. Posłusznyj syn bere w połudne połudenok i nese. Prichodit w lis, taj zabłudiw, neznaw kudy jemu powernuti sia, taj piszow, kudy jeho nohi nesłi i w noczy prijszow do małeńkoho domu, w kotrim zbujowe meszkali. Opo-widaje zbujam czto zabłudiw i prosit sia na niez. Zbujowe pe-renoczuwałi jeho. Druhoho dnia dali jemu popojisti i skazali jemu, czto może u nich zostati, czto wilno jemu kudabud’ choditi, tolko czto ne wilno jemu do ostatnio komnaty ity, że nakoły tam pojdet, to oni jeho zabiut. Jakiś czas byw posłusznyj zakazowi zbujiw, no, nakoneć wziała jeho ochota, taj zazriw do ostatnioj komnaty. Tam stojałi tri kraśni koni priwazani do zołotoho żo-łoba. Wasio nalakaw sia duże i chocze utikati. No, odeń kiń każe jemu:

— Ne bij sia, napij sia toho wina, wozmi toti tri jabka, czto sut w kuti, sidaj na nas, a tak wybawisz nas, a my wybaweme tebe.

Zrobiw Wasio wse, czto jemu kiń kazaw, siw na konia i po-hnaw witrami. Weczerom prichodiat zbujowe do chaty, a uznawszy o wsem, czto sia stało, nuż ich dohaniati i dohnałiby ich pewno, ałe odeń kiń każe Wasiowi za sebe kinuti midiane jabko. Wasio kidaje. Z toho jabka powstał welikij ohoń tak, czto zbujowe musiłi jeho objiżdżati, a koni ponesłi tymczasom Wasia duże dałeko. Obminuwszy ohoń zbujowe pustiłi sia w pohoń za Wasiom i już małi jeho zjimati, ałe kiń każe mu kinuti za sebe sribne jabko. Wasio kidaje za sebe sriberne jabko. Z toho jabka powstaje wełikij lis, kotryj upiznyw w pohoni zbujiw tak, czto koni z Wasiom dałeko odbihłi. Pereprawiłi sia z bidoju zbujowe czerez lis i znów zaczułi dohaniati Wasia i dohnałiby jeho, ałe kiń każe jemu kinuti zołote poslidne jabko, jak jeho Wasio ki-nuw powstało more, kotre zbujewe perejti ne mohłi i tim sposobom od zbujiw tak Wasio jak i koni wybaweni zostałi. Koni zaprowadiłi Wasia do wełykoho baju i każut jemu:

— Tu w tym haju my zostaneme, a ty idi kuda choczesz, no, nakołi w żytiu swojiin budesz nas potrebowati, pidi do toho haju, swistnij tolko, a my wsehda na pomicz tobi priłetimo.

Rozstaliś, koni pobihłi w haj, a Wasio piszow w świt i po dow-hej wandriwci na ja w sia u odnoho korola w pecach pałiti. Na służbi dobre i wesoło mu sia weło, bo korol buw dobry, a maw tri krasili doczki, a czto najlipsze dla Wasia było, że pecuch mih wsio, czto korol howoriw, czuti.

zor-

Jak dowho Wasio w korolewskich pecach spokojno pałiw, newidomo, dosta toho spokij w pałacu korolewskim zostaw watyj, bo wybuchła wijna z druhim korolem. Sam korol a pan pecucba Wasia udaw sia do wijny, no, toje ne pomohło, zostaw pobytyj i donis tuju smutnu wist swojej żeni. Uczuw toje i pecuch Wasio, żal mu było korola, tak dobroho pana, pobili do haju, swistnuw i wnet pribihaje czerwenyj kiń i pytaje sia, czoho hocze. Wasio opowidaje mu, szczo sia stało z jeho panom korolom. Kiń wysłuchawszy wsio dokładno, pobih do haju, no, za chwilu prinosit żelizne ubranie dla Wasia i priprowadżaje żelizne wojsko. Wasio ubraw sia, siw na konia, napaw z żeliznymi wojakami na neprijatela i pobiw na hołowu, za szczo korol obiciaw jemu w nadhorodu dati najstarszu swoju doczku za żenu i 3 mista na własnist. Toju obicianku łiszyw korol Wasiowi na piśmi i korołewskom peczatkom stwerdiw. Wasio schowaw pyśmo za pazuchu, zaprowadiw swoje żelizne wojsko do haju, a sam jako pecuch lali koło peca i ożydaw pribityja korola. Powertaje korol z wojny domoj, opowidaje żeni o swojej wijni i każe, czto odeń rycir priszow z żeliznym wojskom jemu na pomicz, czto neprijatela pobiw, za szczo on jemu swoju najstarszu docz ofirowaw.

Ni do wlio tiszyw sia korol spokojom, bo na druh i j rik wybuchła znów wijna i byłaby sia dla korola złe zakinczyła, słiby ne Wasio. Ałe pomih Wasio. Z korołewskoho do żeny pisanoho łistu o wsim dowidaw sia, pobih do haju, zapiskaw na konia i na jeho żadanie sywyj kiń priprowadiw mu srybrne wojsko a dla neho prinis srybne ubranie. Ubraw sia Wasio w srybne ubranie, siw na sywoho konia, napaw ze swoim srybnym wojskom na neprijatela i do nohi wybiw. Uradowanyj korol na piśmi po-twerdżenym korołewskom peczatiom obiciaw Wasiowi dali za żenu swoju seredniu doczku i piw korołestwa swoho. Wasio schowaw pismo za pazuchu, zaprowadiw swoje sryberne wojsko do haju, a sam jako pecuch lah pid pecom i ożydaje pribytja korola. Powertaje korol z wojny domoj. opowidaje swojej żeni o wijni, dodajuczy, że cztob ne odeń rycir, kotryj z swojem sry-bernem wojskom jemu na pomicz prijszow, wojna by złe mu wypała, ałe toj rycir pobiw neprijatela, za szczo on jemu swoju seredniu doczku za żenu i połowinu korołestwa dati obiciaw.

Na tretij rik priszło korołewy znów do wijny iti. Piszów korol do wijny, ałe szczaśtie takoż mu z początku ne służyło, stratiw wże połowicu swoho korołestwa, napisaw o tern neszcza-stiu żeni i wertaje zażurenyj domoj. No, Wasio uznawszy z listu korola o wsem, ide do haju, swiszcze na konia, kotryj mu na jeho żadanie prinosyt zołote ubranie i zołote wojsko priprowadżaje i letit naprotiw swoho pana korola. Wernuw sia korol, oba napali na neprijatela, wyhnali z kraju jeho wojsko i zawerłi spokij z neprijatelom na wsechda. Korol nowomu rycirjowi w nadho-rodu jeho wałecznosti daw jedwabnu chustoczku i na piśmi koro-łewskom peczatom stwerdżenym obiciaw dati swoju najmołod-szu doczku za żenu i druhe piw korołestwa. Wasio schowaw pismo i chustoczku za pazuchu, zaprowadiw swoje zołote wojsko do haju, a sam jako pecuch powernuw do korołewskoj pałał}^ i ożydaw pribitia korola. Prichodit korol z wojny domoj, opowidaje żeni o wsem, jak jeho neprijatel zwytiażyw, jak on wże wertaw domoj, jak jemu potom pomih zołotyj rycir z swoim zołotom wojskom neprijatela pobiti i kraj nazad odebrati. Ska-zaw żeni i toje, że w nadhorodu daw tomu rycirjowi swoju naj-mołodszu doczku za żenu i druhu połowinu swoho korołestwa. Uradowana korołewa, czto jeji doczki wyswatani za tak sławnych ryciriw, utiszena, czto pokij z neprijatelem na wsechda zawartyj, upała korołewi na szyju i nuż ciłowati jeho. Pecuch na take po-diakowanie korołewy diwiw sia, a korol zawstydaw i obernuw sia na bik i uwidiw w rukach swoho pecucha swoju jedwabnu chustoczku.

Z opowidania pecucha i z pism, jaki jemu Wasio pecuch wruczyw, poznaw w Wasiu swoich ricyriw. No, dawszy słowo musiw korol Wasia pecucha za swoho ziatia a muża swych trioch doczek priniati.

Podał J. Kobani.

Czomu to lude perestałi jizditi sywom kobyłom po deń

Krywe.

Oden oteć byw duże bidny, a nakoły umyraw, to łiszyw swojomu synowi w spadku kohuta, zapewniajuczy jeho, czto toj kohiit prynese jomu wełyke szczastje. Po smerti witcia bere swoho kohuta i ide wo świt.

on

Ide, ide i prijszow do odnoho seła i tut zaskoczyła jeho niez, tak czto on znewołenyj byw u odnoho gazdy noczłeha szukati. Gazda ne chocze jeho noczowati, czto z kolei wypało na neho toj noczy po deń jichati. Nasz podorożnyj ne rozumiw jeho be-sidy i prosyt, cztoby wyraźnijsze jomu toje rozpowiw.

I gospodar jemu rozpowidaje, czto nasze seło, aby ne mało wsechda niez, kupiło sywu kobyłu i tom to kobyłom kożdyj gospodar, jak na neho kolij prijde czto niez musyt jechati po deń.

Na taku besidu i na taku robotu uśmichnuw sia nasz podorożnyj i każe, czto on maje takoho ptacha, kotryj im wsechda deń prikłicze, a czerez toje uwilnit ich od wydatkiw i nepri-jemnostej. Uradowanyj gospodar prowadit jeho do wijta, rozpowidaje wse. Wijt zwołuje ciłe seło do hromady i rada w radu kupiło seło sobi od naszeho podorożnoho kohuta i od toho czasu ne jiżdiat po deń sywom kobyłom, bo kohut im deń wsechda prikłikuje.

Podał J. Kobani.

Dwaj Bratia

Krywe.

Dwóch duże bidnych bratej wybrało sia na wandriwku szcza-stia szukati. Pereszli oba razom mnoho kraiw, no, żadnoho szczaśtia znajti ne mohłi. Postanowili protoje rozłuczyti sia w toj sposib, cztob odeń za druhim prihodiw aż o odon misiać do toho samoho seła, abo mista piznijsze.

Ide starszyj brat napered i prihodit do odnoho seła, hde młocka horochu stojała i każe do młockariw:

— Jakij tu u was płannyj horoch!

A młockowe pyta jut sia:

— Ta jakij u was horoch?

— U nas takij — każe podorożnyj — czto z odnoho struczka bolsze jak 7 kirci namołotit sia.

W zakład czto toje prawda dali młockare i nasz podorożnyj po 200 dukatiw, a podorożnoho wziałi pid wartu.

Za misiać prihodit druhij podorożnyj do toho samoho seła i każe do młockariw:

— Jakij tu u was płannyj horoch!

— A jakij u was horoch?

takij horoch czto

— U nas — każe druhij podorożnyj — z odnoho struczka można 9 kirci namołotiti.

Młockare tomu uwirili, dali perszomu podorożnomu 200 du-katiw i na wilnist pustiłi.

Ide on dalsze w świt i prihodit do odnoho seła, hde lude kapustu szatkowałi i każe im:

— Jaka tu u was płanna kapusta!

— A jaka u was kapusta?

— U nas kapusta taka duża, czto z odnoj hołowki możno 7 boczok kapusty nakwasyty.

W zakład toho dajut i lude i nasz podorożnyj po 400 du-katiw i znów jeho pid wartom trimajut.

Za misiać prihodit druhij podorożnyj do toho samoho seła i każe do szatkiwnikiw:

— Jaka tu u was płanna kapusta!

Oni pyta jut sia:

— A jaka u was kapusta?

— U nas kapusta taka duża, czto z odnoj hołowki można 9 boczok kapusty nakwasyty.

Szatkiwniki zostałi perekonani, dałi perszomu podorożnomu 400 dukatiw i na wilnist pustili.

Ide on dalsze w świt i prichodit ku odnoj cerkwi i każe lu-diam:

— Jaka tu u was maleńka cerkow!

Lude pyta jut sia:

— A jaka u was cerkow?

— U nas — każe perszyj podorożnyj — taka wełika cerkow, czto korowa, jak pobihaje sia, to nim ju dokoła obijde, to sia otełit.

Ne chotiłi lude tomu wiriti i w zastaw daw podorożnyj 1000 dukatiw i lude 1000 dukatiw złożyli, a naszoho podorożnoho pid wartu wziałi.

Za misiać prichodit druhij podorożnyj do toho samoho seła i każe ludiam:

— Jaka tu u was małeńka cerkow!

A lude pytajut sia jeho:

— A jaka u was cerkow?

— U nas cerkow — każe druhij podorożnyj — taka we-łika, czto korowa, jak pobihaje sia, to otełit sia, nim ju do poło-winy obyjde.

Ludę zostałi perekonani w tim, czto im perszyj podorożnyj howoriw, dałi jemu 1000 dukatiw i na wilnist pustiłi.

Obtiażeni hroszami wertajut razom obaj bratia domoj. Niez hłuboka, śniżna, nihde noczłeha dostati ne możut, wstupujut do cerkwi, kotra ne była zamknena. Oden brat wyjszow na chor, a druhyj położy w sia do trumny hromadskoj i ożydajut spokojno dnia. Koło piwnoczi prichodiat zbójowe, posidałi sered cerkwi i dilat sia hroszami, a że małi ich duże, wziała toho brata, czto byw na chori, ochota tii hroszy w posidanie wziati i zakri-czaw bijuczy oboma rukami o doszczku:

— Wstawajte wmerli, budemo z żywych skuru derłi!

Druhij brat, czto w trumni łeżiw, zaczaw takoż po wici trumni biti i kriczyt:

— Wstajemo! wstajemo!

Narobiłi wełykoho hałasu, zhojowe polakałi sia i powtikałi, a obaj bratia nuż diłiti sia hroszami. Oden zbój byw ciekawyj, mnoho tych umerciw jest, zaziraje czerez szparu uchiłenych dwe-rej. Wtim odeń brat zrywa je jemu z hołowy szapku i każe:

— Tobi ne dostało sia bratie ni szeluka, to za swoju czast majesz tu szapku.

Zbój widit, czto musit ich byti tam duże mnoho, że z tylich hroszej tolko po szelukowi każden mertwec połucziw, także utik, a naszi bratia majuczy tak duże hroszej, wesoło powernuli domoj.

Podał J. Kobani.

Oman chłopa

Krywe.

Zastawiło sia dwóch paniw o sto dukatiw, czto wmowit w perszoho lipszoho chłopa, kotryj husku do mista na jarmarok ponese, czto win ne husku a zajacia na prodaj nese. Dukaty oddano w treti ruki.

Na druhyj deń, a byw to jarmarcznyj deń, nese jakiś hospodar w koszyku husku. Jeszcze za mistom prichodit ku nemu żydok, odkrywa je koszyk i pyta je sia:

— Gazda, czto wy hoczete za toho zajacia?

Chłop wywałiw na żyda oczy i piszow dalsze. Uszów kilka krokiw, zaczj^paje jeho żydiwka, zahladaje w koszyk i znowu pyta je:

— Gzto choczete gazda za toho zajacia?

Chłop skazaw szczoś żydiwci, plunow na zemlu i piszow w swoju storonu. Na rohu ułici witaje jeho kuma jeho, zahladaje w koszyk i każe:

— Tak kumę, zajacia do mista na prodaj nesete?

— Ta, de tam zajacia — każe chłop — podiwit sia kumo lipsze, ja husku nesu.

— Krasna mi tam huska — każe z uśmiehom kuma — na cztyrjoch nohach — i piszła w swoju dorohu.

Chłop zadumaw sia na chwilku, odkryw koszyk, bo myśliw, czto huska zakryta, w temnosti wydaje sia ludiam zajacem i ide dalsze na torhowici. Wtim spotyka je jeho wirnyj jeho prijatel, druhy chłop i robit jeho uważnym, czto w tim czasi ne wilno zajaci jimati, cztoby zajacia schowaw, bo może w kłopit popasti. Włastitel huski zmiszaw sia, no, potiszyw sia hadkoju, czto lude z neho tolko szutkujut i stanuw na torhowici. No, i minuty ne postojaw, prichodit ku nemu meszczanin, jeho znajomeć, bo ne-raz u neho czoboty kupowaw, tiahne jeho na storonu i szepcze jemu, cztoby zajacia schowaw i z nim sam deś podiw sia, bo zajaciw ne wilno teper jimati, to może i karu zapłatiti i do aresztu distati sia. Chłop zaczaw sobi nedowirjati, wkrywaje husku szma-tinoju i każe do szewcia:

— Wy prijatelu piani abe z mene durnia robite, preciń wi-dite dobre, czto to ne zajać, tolko huska.

— Ałe, ałe, ne budte durni, ani druhich durniami ne robte — każe majster — wy oszaliłi gazdo, jak można na zajacia howoriti, czto to huska; może sami ne znajete, czto majete i druhich tumanite, ta pianimi jeszcze robite — i łiszyw chłopa stojati.

Chłop stoit jak wrytyj, sam ne znaje, czto maje diłati, znaje dobre, czto wziaw z domu na prodaj husku, a lude jemu wsi każut, czto win zajacia do mista prinis. Szczob jeszcze raz perekonati sia dobre, czy to zajać, czy huska, dwihaje chłop nesmiło i bo-jazłiwo szmatinu z koszyka, a dwóch paniw, czto nespodiwano ku nemu zbliżyły sia, zahladajut jemu w koszyk.

— Chłope, prodaj nam toho zajacia, danie ti czotiry de-siatki.

Chłop wkrywaje borzo koszyk i każe bojazłiwo, szczo predast, czto to ne zajać, tolko huska. No, pany howoriat jemu:

ne

— Ne bojte sia gazdo, my dobre znajemo, jaka to huska; no, my nikomu ne skażemo, od koho my toho zajacia kupiłi, a lipsze wam za zajacia czotyri szistaki wziati, jak karu płatiti i w kozi siditi.

no,

Chłop sowerszenno zduriw, chocze od paniw oddałiti sia, tii jeho zatrimujut i torbu dobiwajut. Na swoje neszczastie widit chłop ku nemu zbliżajuszczoho sia policjana, oddaje panini koszyk i prosyt, cztoby nikomu ne skazali, czto win im zajacia prodaw, a sam prutko oddaliw sia i w zaułku szczez.

Timi panami, czto zajacia wziałi, to byli zastawnyci.

Podał J. Kobani.

Oman rabina

Kry we.

W odnom duże wełikim misti meszkaw rabin, a byw to czo-łowik otyłyj, hrubyj, a duże preduże mudryj. Dla swojej rozrywki trimaw win buchaja.

Razu odnoho pricliodit rabin do stajni buchaja odwiditi; w tim buchaj wstraszyw sia, prerwaw motuz i skocziw na rabina. Niczoho wprawdi mu ne zrobiw złobo, tolko perepołoszyw rabina tak straszno, czto toj łedwi do swoi komnaty dowlik sia. Rozibrano rabina, położeno do łiżka i posłano pisłańcia po doktora. No, z neznajomoj pricziny doktor ne prijichaw, tolko pe-rekazaw, cztoby prisłano w flaszecci mocz rabina, czto win z nej piznast słabist. Jak doktor nakazaw, tak zrobene. Ide posłaneć z flaszeczkom ku doktorowi, w dorozi utykaje o kamiń nohoju, flaszeczka buch na zemlu, a mocz: ciur... po zemli; wszystka wylała sia. Posłancewi, a byw to czołowik staryj i także duże mudryj, ne chotiło sia domoj wertati, dumaje sobi, woźmu moczy od korowy; micz, czy to od korowy, czy od rabina, wsechda micz i jak wzdumaw, tak i zrobiw. Nedałeko neho pasła sia korowa tiuwna (cielna), jej to moczu nabraw rabiniw posłaneć i machaj dalsze w dorohu. Pricliodit do doktora, pokazuje fla-szeczku z moczom, a doktor obozriwszy micz, każe, czto rabin tiuwnyj. Z toju wisteju pricliodit posłaneć do rabina. Rabin tomu uwiriw, bo nedawno buchaj skocziw na neho i tak sia tym uti-szyw, czto zaraz wyzdrowiw i wstaw z łiżka.

Win trimaw sia za duże szczasłiwoho i od Boha obranoho światoho muża, bo dumaw, czto z neho narodit sia obieianyj mesyja żidiwskij, a cztoby nowonarodżena ditina była tuha i miena, pokinuw swoi zanatija i wyjichaw na świżyj wozduch na seło do odnoho, swojeho wirnoho prijatela. Prijatel jeho, a był to kaczmar i małeńkij hospodar prijaw rabina szcziro i serdeczno; cztob rabin ma w czystij pokij i swoju wyhodu, od-stupiw jemu osibnu komnatu i hostiw, jak mili najlipsze.

Perszoj zaraz noczy perebywania rabina na świżim, selskim wozdusi, oteliła sia kaczmarewi korowa. Służaszczyj kaczmara byw w poli, ne znaw, jakij hist w komnati spoczywaje, ne budit ani kaczmarja, ani kaczmarku, tolko zanosyt tela do toj komnaty, hde rabin spaw. Aż rano cztob tela zanesti pid korowu, ide do komnaty i here tela. No, rabin ne daje wziati, czto to jeho tela, czto to on sam oteliw sia. Zaczynajut sia spereczati. Ale kaczmar, kotromu wże stan rabina i ciła jeho historyja widoma była, po-łahodiw ich i uznaw tela za własnist rabina.

Podał J. Kobani.

Zwidki to powstała nenawist meżi psom kotom ta myszami

Krywe.

Pradid czyli tam praszczur psiw, staryj pan pes maw duże krasu, a molo du żinku i duże ju lubiw, bo z neju maw szczenią, mołodoho psa. Piznijsze porodiła ona jeszcze druhu ditinu, kota. Win teszyw sia swoima ditmi duże, polubiw swoju żinku za toje, że ona mu tak harni ditoezki na świt prinesła, szczyrsze i czuł sia byti najszczasływszym na świti. No, szczastie toje ne dołho trwało.

Daleka jakaś swojaczka staroho pana psa, liszka, zo zawisti, czto on tak duże swoju żinku lubit, nahoworiła jemu tolko ri-czej na jeho żenu, czto ona jemu newirna, czto ona z druhimi pristaje, czto jeho druha ditina kit, ne jeho własna ditina i tolko na niu napięła, czto win uwiriw wsemu, rozzłostiw sia i w złosti zabiw swoju żinku, suku, a matir mołodoho psa i kota.

Nedobra swojaczka, znajuczy, że za taku brechniu zasłużena kara nikoły ju ne mine, uszła daleko wo świt. Łiszyw sia sam staryj pes zo swoima ditmi, mołodym psom i kotom, lubiw ich riwnoju lubowju, jak właśni swoi diti i ożydaw hodiny smerti.

Minuło kilkadesiat lit, jak on tak na samoti prożywaje

i swoimi ditmi tiszyt, ta pestyt sia, aż perekonuje sia, czto to wsio neprawda, czto swojaczka, liszka jemu nahoworiła, czto on nemiłoserdno, nesprawedłiwo ze swojeju żenoju postupiw. Ża-łuwaw serdeczno swojoho uczynku, czto ju zabiw, a ezujuczy sia bliskim smerd, napisaw testament, w kotrim jasno wykazaw swój strasznyj hrich, w kotrim dokładno udowodniw newinnist swojej żeny, w kotrim wyraźno mołodoho psa i kota za swoi właśni diti uznaw, w kotrim na koneć podiłiw swij wełikij ma-jetok w riwnich czastiach meżi mołodoho psa i kota, dajuczy perszeństwo mołodomu panowi psu. Oddaw testament synowi perworodnomu, panowi psu, nakazaw jemu cztoby odszukaw nedobru swojaczku, łiszku i pomstiw sia na nij straszno, a sam zasnuw na wiki. Po poclioronach stareho pana psa, mołodyj pan pes oddaw testament do perechowania bratu kotowi, a sam pi-szow wo świt szukati swojaczki liszki.

Brat kit byw trochi za łeniwyj, ta nedbałyj, szmariw testament w kut, a sarn tolko na pecu łeżaw.

Powertaje z świtu mołodyj pan pes, pytaje sia brata kota o testament. Toj chocze jemu ho oddati, no, testamentu ne ma. Szukajut wsiudy, testamentu ne ma. Nakoneć prijszły do pere-konania, czto testament myszy zjiłi. Pan pes rozserdiw sia na brata kota, bo strati w czerez neho perszeństwo i majetok, perestaw z nim bratati sia. Kot rozserdiw sia na myszy, bo oni pozbawili jeho braterstwa z psom i majetku i od toho to czasu powstała nenawist meżi psom, kotom i myszami.

Podał ./. Kobani.

Koliutik i kuroczka

Krywe.

Był sobi brat i sestriczka, kohutik i kuroczka. Iszłi połem, cztoby znajd szczoś zjisti. I najszłi: kohutik najszow boboszok, a kuroczka horoszok. Kurka swoje zjiła i prosit kohutika:

— Kohutiku, bratiku, podil sia zo mnoju.

No, kohutik ne chotiw podiłiti sia, to kuroczka jomu każe:

— Bodajś sia zadawiw, — hori niżki wistawiw.

I tak sia stało, kohutik sia zadawiw, hori niżki wistawiw i kriczit do sestriczki: .

— Kuroczko, sestriczko, id mi do mor ja po wodu!

I kurka piszła do mor ja i każe:

More, more, dawaj wody!

Komu wod}^ ?

Kohutikowi wody.

Ne dam ja tobi wody, doki mi ne pidesz do łypki po

łystok.

Łypko, łypko, dawaj łystok.

Komu łystok?

Morju łystok.

Ne dam ja tobi łystok, doki mi ne pidesz do czołowika

po motyku.

— Czołowicze, czołowicze, daj motyku.

— Komu motyku?

— Łypci motyku.

Łypka łystok; komu łystok, morju łystok; more wody, komu wody, kohutikowi wody.

— Ne dam ja tobi motyki, doki mi ne pidesz do weprja

po sało.

—    Weper, weper, daj sało!

—    Komu sało?

Czołowikowi sało.

Czołowik motyku; komu motyku, łypci motyku; łypka łystok, komu łystok, morju łystok; more wody, komu wody, kohutikowi wody.

Ne dam ja tobi sała, doki mi ne pidesz do młockiw po

owes.

—- Młocki, młocki, dajte owes!

—- Komu owes?

— Weprju owes.

Weper sało, komu sało, czołowikowi sało; czołowik motyku, komu motyku, łypci motyku; łypcia łystok, komu łystok, morju łystok; more wody, komu wody, kohutikowi wody.

— Ne dame my tobi wiwsa, doki nam ne pidesz do młinarki po pripłanki.

— Młinarko, młinarko, daj pripłanki!

— Komu pripłanki?

— Młockam pripłanki.

Młocki owes, komu owes, weprju owes; weper sało, komu sało, czełowikowi sało; czełowik motyku, komu motyku, łypci

motyku; łypcia łystok, komu łystok, morju łystok; more wody, komu wody, kohutikowi wody.

— Ne dam ja tobi pripłankiw, doki mi ne pidesz do korowy po mołoko.

—    Korowo, korowo, daj mołoka!

—    Kemu mołoka?

— Młynarci mołoka.

Młynarka pripłanki, komu pripłanki, młockam pripłanki; młocki owes, komu owes, weprju owes; weper sało, komu sało, czełowikowi sało; czełowik motyku, komu motyku, łypci motyku; typka łystok, komu łystok, morju łystok; more wody, komu wody, kohutikowi wody.

— Ne dam ja tobi mołoka, doki mi ne pidesz do diwki po trawu.

— Diwko, diwko, dawaj trawy!

— Komu trawy?

— Korowi trawy.

Korowa mołoka, komu mołoka, młynarci mołoka; młinarka pripłanki, komu pripłanki, młockam pripłanki; młocki owes, komu owes, weprju owes; weper sało, komu sało, czełowikowi sało; czełowik motyku, komu motyku, łypci motyku; łypka łystok, komu łystok, morju łystok; more wody, komu wody, kohuti-kowi wody.

— Ne dam ja tobi trawy, doki mi ne pidesz do Pana Boba po doszcz.

— Boże, Boże, daj doszczu!

— Komu doszczu?

— Diwci doszczu.

mo-

Diwka trawy, komu trawy, korowi trawy; korowa mołoka, komu mołoka, młynarci mołoka; młynarka pripłanki, komu pripłanki, młockam pripłanki; młocki owes, komu owes, weprju owes; weper sało, komu sało, czełowikowi sało; czełowik tyku, komu motyku, łypci motyku; łypcia łystok, komu łystok, morju łystok; more wody, komu wody, kohutikowi wody.

mo-

ne

Podał J. Kobani.

Pan Bih daw doszczu, diwka dała trawy, korowa dała łoka, młynarka dała pripłanki, młocki dałi owes, weper daw sało, czełowik daw motyku, łypka dała łystok, more dało wody, kurka zanesła wodu kohutikowi i toj wyzdrowuw i do hneska, jesły zdoch, żyje.

Hłueha ( — tyfus)

Krywe.

Hlucha jest to stara, łysa, z dowhimi u rukach palciami, duże besidliwa baba, kotra może sia do tak małeńkoho jak ho-roszok zwinuti hłuboczka i dlatoho można ju łechko z odnoho seła do druhoho, z odnoj chaty do druhoj perewłeczy a i czołowik może ju łechko z jidłom abo napojom połknuti. Jesły dostane sia do seredyny czołowika, to chwory umyraje abo dowho muczyt sia; sły jeho tolko napade, to zawiwaje sia do jeho wołosia, ho-worit jemu swoi banialuki, a cztoby uważno jej słuchał, odberaje jemu słuch tak, czto chworyj ludej ne doczuwaje, a jesły ju ne słuchaje, to potihaje jeho za kożdym razom za wołosok, dlatoho to wołosie chworomu potom wypadaje.

Tak opowidaw w roci 1882 Michał Michniak, tutejszy hospodar dr. Bielczykowi, kotrij pri mojej na tyfus chworoj żeni był — i dodał: czto pani profesorka dowho połeżyt, bo hłueha maje wy-hody. Treba jej misto zahołowka mitłu pid hołowu dati, treba z pistołeta w chiżi wystriliti, treba pirje, rih. wołosie pałiti i tym ju kuriti, a ni, to czczoś duże hirkoho pili dawati, to hłueha wi-dyjde.

Podał J. Kobani.

O śmaertkach

od Łabowej.

Był we wsi szewc garbaty i miał także czeladnika garbatego. Obydwaj chodzili w wolnych chwilach wieczorami do miasteczka, aby się zabawić i nieraz aż późną nocą wracali do domu, a droga prowadziła koło cmentarza.

Jednej nocy na nowiu wracał czeladnik późno z miasteczka, a przechodząc koło cmentarza, zobaczył, jak po grobach tańczyły dwie śmiertki i śpiewały sobie:

— Nedila, ponediłok, wtorok, sereda, czetwer, piatnycia...

— I sobota! — dośpiewał im wtedy czeladnik.

Śmiertki stanęły, a jedna odezwała się do drugiej:

—- Słyszysz, siostro, jak nam ładnie przyśpiewuje! Co mu

damy za to?

Zdejm-my mu ten pukel (garb), co go nosi na plecach

rzekła druga.

I przyskoczyły śmiertki do czeladnika i w jednej chwili zdjęły

mu

garb tak, że zupełnie zdrów i prosty poszedł do domu i nie

mówiąc nic nikomu, spać się położył.

Na drugi dzień siada majster przy warsztacie i widzi zdzi

zapytał — Gdzieś garb podział?

wiony, że czeladnik prosty.

— A tobie co się stało?

Czeladnik opowiedział wszystko dokładnie.

Nie mógł doczekać majster następnego nowiu, aby iść pod cmentarz i dać się wyleczyć śmiertkom dobroczynnym. Wreszcie nów nadszedł. Majster poszedł wieczorem do miasteczka, tam sobie dobrze podchmielił, a potem około północy, wracając do domu, przechodził popod wiejskim cmentarzem. Dwie śmiertki białe tańczyły na grobach, jak poprzedniego miesiąca i śpiewały tak, jak to czeladnik opowiadał:

— Nedila, ponediłok, wtorok...

Więc wszystko prawda. Majster niecierpliwy nie mógł doczekać się końca śpiewania, więc skoro wyśpiewały: ,,czetwer“, ryknął strasznym głosem:

— Piatnycia!

Śmiertki stanęły, a jedna pyta drugiej:

— Słyszysz, siostrzyczko, jak nam przyśpiewuje szkaradnie! Co mu za to damy?

— Dajmy mu ten pukel, cośmy wzięły tamtemu.

I przyskoczyły do szewca i przyprawiły mu drugi garb zprzodu, bo jeden miał już na plecach. Biedne szewczysko ledwie przylazło do domu, bo ledwie mógł się ruszać, mając garb zprzodu i ztyłu.

Według opowiadania służącej Rejmj z roku 1863.

O djaku

od Krynicy.

Potrzeba było koniecznie pieniędzy biednemu djakowi a nie miał ich skąd wziąć. Ufny w miłosierdzie Boże, skoro tylko odemknął cerkiew, zawsze co rano klękał przed wielkim ołtarzem i modlił się:

— Boże, bądź miłościw, daj mi sto bitych (talarów), ale skoro braknie jednego szelążka, to nie wezmę.

Jednego dnia podsłuchał proboszcz tę modlitwę, a ciekawy będąc, co djak zrobi, włożył do woreczka sto talarów bez jednego grosza, położył niepostrzeżenie na ołtarzu, a sam ukrył się w bocznej ławce i czekał, co się stanie.

Djak przyszedł i jak zwykle prosił Pana Boga o sto talarów, zastrzegając się, że nie weźmie, gdyby brakowało przynajmniej grosza jednego. Wtem spostrzegł woreczek, chwycił go z chciwością i z radością wielką, ale wnet wysypał pieniądze na ołtarz i przeliczył. Niestety, brakowało jednego grosza! Włożył pieniądze napowrót do woreczka i zmartwiony nie wiedział, co teraz zrobić.

Wezmę, nie wezmę... wezmę, nie wezmę...

powtarzał,

walcząc ze sobą i przysuwał do siebie, to znowu odsuwał woreczek z pieniądzmi. — Wezmę! — zawołał nakoniec stanow-

czo

mam w domu kurę, sprzedam, będzie grosz za nią i będę miał całe sto talarów.

Gdy miał już pieniądze zagarnąć dla siebie, wyszedł proboszcz z ukrycia, sięgnął po pieniądze i powiedział:

Według opowiadania z roku 1870.

— Nie twoje to pieniądze, djaczku, ale moje! Tyś prosił Pana Boga o sto talarów i zastrzegałeś sobie, że nie weźmiesz mniejszej kwoty, gdyby nawet grosza brakowało do stu talarów. Ja zaś prosiłem Pana Boga, co łaska Jego i przyrzekałem wszystko, co da wziąć z wdzięcznością. Zatem dla mnie są te pieniądze.

11. PIEŚNI

Trudno wyszukać śladów jakiegoś poczucia piękna u ludu tutejszego, co już zaznaczyliśmy powyżej, pisząc o brud-nem i niechlujnem utrzymywaniu domostwa i izby mieszkalnej. Nie ma też sprzętów ozdobnych, odzieży nie stroją także, nawet pisanki brzydko malują (Hyc. 12).

Śpiew i muzyka przedstawiają się wogóle skromnie, a co szczególne, że śpiewy rozlegają się dopiero w wyższych górach, na szczytach Karpat, podczas gdy niżej cicho i rzadko można usłyszeć w polu piosenkę.

li

fi

Ryc. 12. Pisanki wielkanocne z Flo-rynki oraz Krasnego w pow. krośnieńskim (1890 r.)

Duchowieństwo pielęgnuje śpiew i stara się podnieść go i uszlachetnić, a niektórzy proboszczowie prowadzą nawet kółka śpiewackie, np. proboszcz w Uściu Ruskiem, co łatwiej przychodzi w górach wyższych. Tam też dziewczę śpiewa:

Oj, miły pisonki, de ja was podiju? Pidu do lisoczku i tam was rozsiju; Budut tam diwczata na trawu choditi. Badu śpiwanoczki moji znachoditi.

Czarne.

W Wirchomli Wielkiej pastuchy robią z bzu lub innego drzewa piszczałki bez korka, o sześciu dziurkach zprzodu, mniej więcej na 30 cm. długie, na których wygrywają najprzeróżniejsze melodje. Wogóle taki muzykant na tej piszczałce wygra wszystko, co posłyszy.

Poniżej podaję kilkanaście piosnek tutejszych.

Młodzież tańczy chętnie, a ulubiony taniec to obertanka. Tancerze trzymają się wpół obydwiema rękami i kręcą się w jed-nem miejscu. Chłopiec uniesie czasem dziewczynę w powietrze w obrocie i znów ją postawi na ziemi tańcząc dalej. Tańczyć trzeba tylko z jedną dziewczyną bez przerwy przez cały czas, jak muzyka gra do tańca. Parobcy wybierają zawsze te dziewczęta, z któremi bliżej obcują, częstując przytem tancerki wódką. Inne, a jest ich czasem bardzo dużo, stoją cały wieczór, patrząc tylko.

1.

Kolęda

W noczy, o piwnoczy zwizda zaświtiła,

Koj Panienka Maryja Syna porodiła.

Jak ho porodiła, kraśni Mu śpiwała:

—    Lulaj, lulaj Synu Bożyj, ho jaby już spała.

—    Mati moja, Boża, czy Ty by już spała Poczekaj ki hodinu, niez prinesu i z raju perinu.

—    A Synuż mij Bożyj, czy Ty toho hoden,

Ne minuła hodineczka, jak jeś sia narodiw.

—    Mati moja, Boża, czy Ty by wiriła,

Że ja stworiw nebo, zemlu i wszytko stworinia?

Z tamtoj strony jarku tam zełena łuczka,

Pasut owce pastuszkowce, priszła im nowina, Diwnaja nowina: porodiła nyni diwa syna.

Porodiła Wifłejemi Maryja jedyna,

Ne w carskim pałali, wo jaskini, wo pustyni, Medże bydlatami, wo jaskini, wo pustyni. Treba nam wsim znati Christa Boha.

Christa Maryja preczysta na ruczkach trima je,

Na ruczkach trimaje, kraśni Mu śpiwaje.

Mowit: lulaj Synu, bud za mnoju winu,

De sam pidesz, mene woźmesz za Matku jedynu. Skażut prawdu sudy, de elito z wirnych budę,

Pred somnoju, pred Toboju stanut wsi hide;

Tobi sia niołyti i prosili,

Abyś nam dał w Swoim carstwi na wik wikow żyti.

Czarne.

2.

A dołow mi dołow, mam dołow dałeczko, ore mi tam, ore uhohij sedlaczko,

W jednym kińci ore, a na druhim sije, w seredini mu pszeniczka strije.

A tam iszła koło nioho to Świata Preczysta, Nesła na ruczeńkach Isus Pana Christa!

— Daw ti Pan Bili szczęścia uhohij sedlaczku,

I szcze ti dast lipsze. Budut mia dohaniati

żydy i żydiwki i żydiwski diwki,

budut sia tia zwiduwati, czy tadij ne iszła

de jaka newista. — Iszła Ona, iszła

koj ja na toto oraw, szczo teper budu zberaw.

Żydy sobi stali, radońku raditi

Koły że to było, ket to iszczy w łoni,

a już toto nikto nigda nedohonit.

Pereszła, pereszła za mału hiroczku,

Iszła sobi, iszła pid dribnu lisoczku Ruozeńkam spoczyti, Syna perewili.

Tam sia Jij kłaniało buczą i korinia I wszytko stworinia,

Łem sia ne kłaniała neszczesna trepota,

Bodaj se trepała do sudu sudnoho.

Łem sia Jij ne kłaniała pekuszcza kopriwa. Bodajś pękła do sudu sudnoho, do wika wiczmoho.

3.

W nediłońku po obidi chodiw Pan Bob po koladi, wiszow win tam na ochłodu,

a tam diwcza nese wodu.

—    Diwcza, diwcza, spocznij sobi, naj ja pridu błiższe k’tobi.

Tak sia diwcza zlakało, aż na czarnu zemlu klaknyło.

—    Diwcza, diwcza, ne zlekaj sia, Id’ do księdza, spowidaj sia;

id’ do księdza duchownoho, spowidaj sia hrichu swoho. Diwcza, diwcza, daj toj wody, dla nebesnoho ochłody.

—    Ne bildete wodu piti, bo to woda ne czystaja, zwercha łistok, wnuka pisok.

—    Sama ty jej zamutiwa, sim syniw zhubiwa,

a osmoho muza swoho.

—    Prawda, prawda, muza swoho, muza swoho neślubnoho.

A sztoż ty za prorok taki, że ty poznaw moi znaki?

Ket ty prorok, spowiadaj mia,

Ket jes dusza, ne wydaj mia.

Czarne,

4.

Ja w Rimi, ja w Rimi, aż i w Rusałimi, stoit mi tam, stoit żowtyj, okruhłyj stif, za tym stoliczkom dusza sprawedłiwa słonce prohwariła:

—    Pusti mia Bożiczku na lamtot biłyj świt, bo w mojej macere dwojakie wesile, bratko sia mi żcnit, sestra sia wjulaje, budut sobi, budut dary darowali,

a o mi nebożi budut zabywati.

—    Ketby ty chotiła o wesilu znali, treba tobi, treba druhij raz wmerati, druhij raz wmerati, druhij raz konati, ketby li chotiła o wesilu znati.

—    Już sedem roczkiw ja jem umerała, wse mi w gambi hirko, bom tiażko konała.

5.

W lese, w lese, w temnym lese, Biła Dorcia owce pasę,

Priszoł do nej pysznyj dworak:

—    Dorciu, Dorciu, czy ty budesz moja? Byłaby ty miła moja,

kobyś muza utrowiła.

—    Jakżeby ja utrowiła, kied ja ne znam, co otrawy?

—    Idi ty tam pid niżnyj sad wytkopaj tam smerdjaczyj krjak, położy ho na korytko,

posiez że ho na dribniczko, wysyp że ho do szklanici, wynes że ho do śwdtlici.

A prijde twij muż z pola:

„Daj mi piti żeno moja“.

—    A id ty tam do świtłici, napij sia tam zo szklanici.

Jak win toto wy pi w,

za serdeńko sia obłapiw.

—    Dorce, Dorce, biła Dorcio, zawołaj tam na me dityj,

bo ja idu do zemłici.

Dorcia toho ne słuchała, do dworjaczka pobeżała.

—    Dworjak, dworjak, pysznyj dworjak, czy ja budu miła twoja?

—    Ne budesz ty miła moja, kied ty muża utrowiła,

na mia bys se pohniwała i mi bys tak pristrojiła.

—    Dworjak, dworjak, pysznyj dworjak, bodaj tebe Boh pokarał,

kied ty mene tak owdowił, diti moi osirotił.

Bogusza.

6.

Za horamy, za lisamy jest tam korczma murowana, w toj korczmici młoda pani radaby sia wydawati.

Ket sia pani rada wydasz, treba bratka otrowić raz.

Da jak ja ho otrowic mam, szto otrowa ket ja ne znam. Id do sadu wisznewoho, zjimaj ptaszka jidewoho, porubaj ho na try kusy, daj pred bratka na try misy.

t,

Jeszcze z jednej ne pojedłi, już bratkowi łyczka zbledłi.

Id sestrusiu dodaj wina, naj sia wina napijeme.

Niez sestriczka z winom pryszła, a z bratczyka dusza wyszła. Brata wezut, sestru kujut, znajże sestruś, jak to trujut.

Czarne.

7.

Chodiło diwczatko koło Wisłoj wody, jojczało, kriczało na Boba miłoho:

—    Kto mi daj, to mi daj, Pane Boże z neba,

Łem Ty mi ne daj ditińskoho bólu, dityńskoho bólu, bo ja sia ho boju,

bo ja sia ho boju.

Skoro ona toto, skoro wyreknuła, dwóch biłych synoczkiw naraz porodiła.

Jak ich porodiła, kraśni ich powiła, do toj Wisłoj wody doraz ich pustiła.

Tofa Wisła woda harz sia rozhaniała, dwóch biłych synaczkiw na kraj wyrucała.

Wziałi sia oni, wziałi za biłyczki ruczki, piszłi oni, piszłi brez zełeny łuczky.

Brez zełenu łuczky do toho Budzyna, do toho Budzyna, ku budzyńskoj korczmi.

—    Karczmarko, karozmarko, dajże nam napoju, takoj brez mirjania

a my ti piniażki takoj brez czysłenia.

Ona im napoju takoj do keluszka, a oni piniażki takoj do fartuszka.

Suchajcyste dwa, szumuiste obydwa,

Kotryj mia woźmete, ne pobanujete.

Ne tilko ja chodiw, ne tilko ja błudiw,

Iszczy ja ne widaw, żeby syn matku wziaw.

Skoro ona toto, skoro wysłuchała, to ona sia zaraz w poroch rozsypała.

Czarne.

8.

Iszło diwcza, iszło prez hłuboku wodu, w pa w jomu winoczok do samoho spodu.

Sihaj diwcza, sihaj prawow ruczkow do dna, a czi ho distanesz, ket ho budesz bodną. Distałam, distałam, ałe już ne ciłyj, cztery rumianeczki z nioho ołetiły.

Sunuły piniażki po cesowym stołe, powieź, mi diwczatko, czy stój il za twoje? Choć byś mi nasypaw jak dribnoho maku, ta mi ne zapłatisz winoczok do znaku. Fartuszek pidmiało, piniażki zobrało, pizdriło na briszok, horko zapłakało.

— A briszku mij, briszku, jakij jes wysoczkij, czto mia ne obstane fartuszok szyroczkij.

Dotlą mia obstawaw, iszczy piat zostawaw, a teper mia ne obstaje.....

Czarne.

9.

Oj, misiaciu, misiaczeńku, ne świti nikomu, Tylko memu miłeńkomu, jak ide do domu.

Oj, misiaciu, misiaczeńku i ty zore jasna,

Oj, świti tam na podwirje,

hde diwczyna krasna. Oj, misiaciu, misiaczeńku, zajdi za komoru, nehaj-że ja z swoim miłym trochy pohoworju. Dwa łebedi na toji wodi, oba biłeseńki,

Ne budem my serce w kupi, bo szcze mołodeńki. Dwa łebedi na toj wodi dniuje i noczuje,

Oj, ne budem serce w kupi, dusza moja czuje.

Czarne.

10.

Żeby ne Marysia, ne żenywby ja sia, ałe tota Marysia spodobała mi sia.

Marysiu, Marysiu, ja tebe ne łyszu, ja twoi oczeńka na paper zapyszu, na paper zapyszu, na kłyneć zawiszu, oj szczoby wsi hide znały, że ja mam Marysiu.

11.

Na szczo mene zaczypajesz, Koły sobi druhu majesz'.

Ja ne choczu tak, jak ty po dwóch razom lubiły. Szanuj sebe do wpodoby, szczoby była riwna tobi,

ja ne mohu tak, jak ty, po dwocli razom lubiły.

Czarne.

Bogusza.

12.

Wysoka bereza, bystra wodiczka, napij-że mi miła moho koniczka.

— Ja ho ne napoju, bo ja sia ho boju,

bo ja maluśka.

Bo twój koniczek ostro kowanyj, podoptałby win mia podkoweczkamy, Jaby ne wyrosła, zamużbym ne poszła, hańbaby była.

Hańbaby była otcu, macere, że me jednu mali, za muż mia ne dali,

hańbaby była.

13.

Mał ja szuwnu zahradeczku,

a w nej rosła fijałoczka,

parada, parada!

Fijałeczka drobna schodzi,

cium, cium, ciarada!

moja miła za mnom chodzi,

parada, parada!

Chodzi, chodzi do masztalu,

cium, cium, ciarada!

medże sztyri koni, woły,

parada, parada!

Koniczki se pozlenkali,

cium, cium, ciarada!

moju zenu podoptali,

parada, parada!

Moja miła Jeżyt chora,

cium, cium, ciarada!

treba pit i po dochtora,

parada, parada!

cium, cium, ciarada!

14.

Oj, höre, höre, na szczo ja zdał sia,

Brył czerez riczeńku, taj ne umył sia.

Oj, nawernusia, taj obmyj u sia, na tebe serdeńko, szcze raz podiwlu sia. Oj ne wertaj sia, ta ne wmywaj sia, ty meni serdeńko i tak spodobał sia.

Czarne.

15.

Sierota

Koj ja sobi iszła hori, dolinami, naszła jem soj naszła hołuż z małynami. Siła ja soj małynońki jisty, piszyt do nia*) moja mamcia łysty.

Siła ja soj**) łystońki czytati, poczali mi syzy oczka załiwati.

Tilkom rozkoszu zażyła, koj nia moja mamcia na rukach nosyła. Jak ja soj pomysłu o swoi rozkoszy, padajut mi syzy, jak trawki z pid kosy.

Czarne.

16.

Syrota po ojcu, horsza po materi, elito syrotom ne byw, syroti ne weri. Ja syrotom była, s}rroti weriła, bodaj sia syroti zemla prostupiła, zemla prostupiła, nebo otworiło, żeby sia syroti żytia skorotiło.

Bogusza.

17.

Żal mi je, żal mi je, żal mia potrjasuje, chto mia ne wychował, tot mi rozkazuje; elito mia ne wychował, raz mi jisti ne dał, a teraz sia budę nami ponewerał.

Bogusza.

18.

Różne

Ne jedna, ne jedna, hałuzeczka w lisie, jedna se pochili, druha se pidnese,

jedna se pochyli do szczyreho pola, druha se pidnese do miłeho Boha.

Bogusza.

19.

A czyżeszty w idy w żydowskoho Boha, w czerwenyj czapeczce, na wysokich nohach.

Czarne.

20.

Umerla mi żena, już jem został wdowec, dam ja ju pochować pid suchyj jałoweć, dam na niu wykopać jamu po kolena, naj z Bohom spoczywa moja luba żena.

Bogusza.

21.

Nahadałoś staroj babi, mołodoju but i, natykała za namitku zełenoji ruty. Buto moja, ruto moja, ruto zełeneńka, .Ja badała, szto ja stara, a ja mołodeńka.

Czarne.

22.

Na dołinu wyjdu, oczeńkami zwinu, tilko ja bratiszku za tobow ne zhinu.

Ot, ja tia sestriczko, ot, ja tebe łyszu, łem ja ti zo świta pisemko napyszu; jak sia ti sestriczko, jak sia ti powodit, czy tobi teżkiej żal od sercia odchodit. Ani ne odchodit, ani ne odijde, pokła mij braticzko zo świta ne pride.

Czarne.

23.

Keby to ne hory, ani me jałici,

tobym pozdrowiła bratiw w Hameryci;

ałe toty hory i toty jałici,

ta soj ne pozdrowili bratiw w Hameryci.

Czarne.

24.

A czom że ty koniu wody ne pijesz? A «zom że ty jej i ne szumujesz?

A czom że ty mij synoczku doma ne noczujesz?

A jakże ja mam doma noczuwaty,

Pride temna niczka, nit z kim rozmawlaty? Masz ty konia woronoho, idy sia rozmow do nioho.

Bodaj tobi moja mati

było tak łehko skonati,

jak mi z koniom rozmawlaty!

¹

Teksty ogłoszono na podstawie zapisek z przed lat kilkudziesięciu, a więc z czasów, gdy metoda badań djalektologicznych daleka była jeszcze od ich dzisiejszego poziomu.

Czarne.

Urywki pieśni weselnych ze wsi Czarnego

Przy przyniesieniu korowaja.

S w a s z к i :

Proszu mamy do nas, odberte dary od nas, dary nasze figluwane, nasz pan mołody malowany.

Inne 1) a b у : •

Deste farby kupowały, żeste jeho malowały?

Nigde my ne kupowały,

Łem me ho doma wychowały. Naszy dary z muki, z kista, nesły me icli brez try mista, brez try mista, brez try wody, aż do naszoj pani młody.

Inne baby:

Takij to wasz korowaj, koło kraju szczerbatej, koło kraju szczerbina, w seredyni szałwija.

Takij nasz korowaj krasnyj, jak na nebi misiać jasnyj, horiat na nim świczoczky, jak na nebi źwizdoczky.

Po oddaniu korowaja.

S w a s z к i :

Ne budeme jisty, ne budeme pity, pokla ne wwidymy, pasz to my tu priszły, Ne budeme pyty totu sływowyciu,

Pokla ne wwidyme totu molodyciu.

Po wejściu mołodycy.

Teraz budeme jisty i budeme pyty, Bosme już wwidyły, poszto my tu priszły.

Przy wyprowadzaniu młodego do młodej.

Wyberaj sia synu w szczasływu hodynu, w szczasływu hodynu, po dobru gazdyniu.

Szczo to za nowyna, szczo to za pryczyna, że sia nam ne schodyt do stylcia rodyna.

Hrajte hudacy wisko (= głośno, żwawo) Kłaniaj sia N. N. nysko, nysko po pry zemły, witciu i matery.

Witciu i matery, wszytkij rodynońci, wszytkij rodynońci, błyżnij susidońci.

Sered seła studnia, żurawy z nej pjut, a już naszu paniu młodu zo ślubu wedut. jeden wede za ruczeńku, druhomu jej żal, tretemu se

serce kraje, że win jej ne wziął. Czwartyj stoit za dwerkami, kresze sobi ppdkiwkami, ja jej budu mał.

Bogusza.

Na wysoki j hori czerwony hwozdiczki, zaprehaj diwczatko do woza koniczki.

— Ja ich ne zaprjażu, bo sia mi matajut, żal tomu diwczatku, szto ho zawiwajut.

12. ZAGADKI.

(Wieś Krywe)

1.

Syweńke, kruhłeńke, biłyj hnij z pid sebe mecze.

Żarna.

2.

Sered ehiżi studmia, a w toj studni kołik.

Wyźnicia (Otwór w powale do wypuszczania dymu).

3.

Szachtu, machtu popid zełenu płachtu, poza wodu litat, po turecki śpiwat.

Kosa, gdy się nią kosi trawę i gdy się ją ostrzy.

4.

stoit chłop pri dorozi na odnoj nózi, można prisiaczy, czto w nim sto tysiaczy.

Mak.

5.

Dwa łeżat, dwa stojat, dwa trimajut, a semyj łetit.

Odrzwia, zawiasy i drzwi.

6.

Jest desiat chłopiw: piat stojat pid strichom, a piat biżat w do-łinu; tii czto stojat mokri, a tii ozto biżat, suchi.

Palce u rąk prządki.

7.

Sidit pani w komori, wołosia jej na dwori.

Marchew.

8.

Odno każe: swytaj Boże!

druhij każe: zmerkaj Boże!

tretij każe: jak mi w deń, tak i w noczy,

wse sia muszu po kaminiu towczy.

Okno, drzwi, woda.

9.

Stoit pani na łani w czerwenym kaftani,

Prace etnograficzne. I.

kto jii tolko pobaczyt, kożdy sia jej wkłonit.

Poziomka.

10.

Powna klitka biłych kur, a miż nimi czerwenyj kohut.

Usta, zęby, język.

11.

Meńsze wid kopyta, a dwihne korec żyta.

Kwasek do zakwaszania ciasta.

12.

Jest taki tchir, czto na nim sim skir.

Cebula.

13.

Jest takij baran,

czto maje bolsze, jak sto ran.

Pniak, na którym rąbią drzewo.

14.

Czto weksze bez holowy?

Poduszka.

ZAKOŃCZENIE

Pożycie sąsiedzkie ludności polskiej z Rusnakami jest zupełnie poprawne. Ludność styka się ze sobą gromadnie na jarmarkach i na odpustach w miejscowościach wsławionych obrazami cudownemi, ale nigdy nie ma tu żadnych zatargów, żadnych sporów między Rusinami a Polakami, co najwyżej słyszeć można żarty jednej narodowości z drugiej, do czego daje okazję najczęściej odmienny strój i różnica w mowie.

Tylko mieszczanie w małych miasteczkach opowiadają sobie różne anegdotki ośmieszające Rusnaków, chcąc wykazać wyższość swoją, a lekceważenie chłopa. Nawet w Grybowie słyszałem takie pogardliwe przysłowie:

Pan Bóg nie dziecina,

Nie wysłucha psa ani Rusina.

Zapisałem dwie anegdotki o Łemkach, krążące w miasteczkach podgórskich.

Rusnaki nie znali, bo nie widzieli nigdy ślimaka. Jednego dnia zobaczyli we wsi na drodze ślimaka, jak się wlókł z dom-kiem swoim na grzbiecie.

Zaczęli się schodzić i dziwić, co to jest. Jeden drugiego pytał: ,,Co to? Co to?“ — Ale żaden nie wiedział. Posłano po wójta, jako najmądrzejszego w gminie.

Przyszedł wójt, popatrzył, ale także nie wiedział, co to za stworzenie. Wszelako nie chciał zdradzić nieuctwa swojego wobec wszystkich, więc nie namyślając się długo, zawołał, patrząc na drugich lekceważąco:

— Cóż to, nie wiecie co to jest? Wszakże widzicie, że ktoś wziął chyżę na plecy i idzie!

Po tem wyjaśnieniu odszedł, zostawiwszy gromadę z otwar-temi gębami, nie mogącą wyjść z podziwienia, że im to samym nie przyszło do głowy.

Lipnica Wielka.

To znowu w Grybowie opowiadali:

a był to pią-

Poszedł Rusnak do spowiedzi i między innemi grzechami wspomniał mimochodem, lekceważąco, że dziadowina (stary człowiek) poniewierała się po świecie, więc uderzył pałką w łeb i zabił. Ale dodał, że ma wielki grzech na sumieniu, którego boi się wyznać. Gdy zaś ksiądz zachęcał go, aby się przyznał do winy, nalegał bardzo i tłumaczył, że Pan Bóg wybaczy nawet grzech największy, jeżeli człowiek żałuje za niego i obiecuje poprawę, wtedy powiedział ze skruchą, że jednego razu, gdy doił owce, prysnęła mu kropla mleka między zęby, tek... !

//<C    t

(i BIBUOTTrtA \ SLWHh *1

■

TREŚĆ

Str.

Przedmowa ......

Słowo wstępne .....

1.    Siedziby    .....

2.    Ludność    .....

3.    Odzienie .....

4.    Żywność .....

5.    Gospodarstwo, przemysł, emigracja

6.    Zwyczaje, obyczaje, wierzenia

7.    Duchowieństwo ....

8.    Szkoły ......

9.    Język ......

10.    Opowiadania    ....

11.    Pieśni ......

12.    Zagadki ......

Zakończenie    .....

12

21

26

28

32

35

38

43

47

69

81

SPIS RYCIN

Str.

Rye. 1. Plan wsi: Wysowa .......

2.    Plan wsi: Uście Ruskie ......

8.    Plan chaty we Florynce ......

9.    Plain chaty w Ropicy Ruskiej, w Małastowie, w Pętnej

10.    Plan chaty w Wysowej ......

11.    Plan izby w Polanach ......

12.    Pisanki wielkanocne z Florynki (1) oraz Krasnego

w pow. krośnieńskim (2—4)    .    .    .    .    .

11

13

15

17

19

21

23

25

27

29

69

Rysunki 1—2 wykonał J. Mieszczak, rys. 3 E. Kostorkiewicz, rys. 4—12 przerysował K. Dekański.

IEB

V

*

«-

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

p XX

11.2918

Um

Kdn. Zam. 480/55 20.000

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297778