‘i i ■

! \

V .

>

V

N

1

V

\

EX LIBJUS,

YM

vÉlW'A

7/*-

g&nS

en

*■

'"•v

~’\ '»»»Xkh,

>rr

à.

JANA CZERNECKIEGO

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231484

»

p

*

V

*

*

.

O •>    •

■

-

!

«

*

-

■

r

«

V

• V ■

• ' •

/

'

!

• ■

*

\

» <

'

J ’

S

.

.

V

\

v

i

1

!

s

/

.

/'

s'V

>

;

i

;

«

■

t

gbt.

«y

!

ftttjO! iSB^ÛL^Qj

I

iv 7

7ë

J7J

Wi

«

à?

il

:

ü

>é

:

i

m

1?™?:

ł ijiMfl i

;gggft*^gl

'i

ą

i

1

m

!

\/ \

/ v

/ J 11 L

I

I

tm ' mm

OD ZAWIĄZKU

I If/iMtT i

k

■

S

n

«

ü

«

i

I

!

m

i

M"!'lf II Ml III¹

r~*—

^ fjtâ

:

!

PIERWSZYCH SPOŁECZEŃSTW DO P0CZĄTK.0W SZTOKI CHRZESCIAŃSK1EJ.

Ozdobiony przeszło 600 ilnstraeyami.

NAPISAŁ

jJoDKO.

B

m

ü

B

m

B

m

m

»

w

F

fe.

i

• jj

P

i

! |

s

TOM II.

^ -

!//«■. v-

„./JM

rrrf'i'/-.

o

i

m

i

B

s

b

M

wm

:

1

■

i

Ii

18

mi

«

Î2

,wow.

WARSZAWA.

:

\

MB

mą

y

■

If

GUBRYNOWICZ I SCHMIDT.

IÇJLW

mÊ$Ê&

MAURYCY ORGELBRAND.

1889.

(^v

/4f

|i

§2!

ms

ÊM

m

m

'm,

\W\

ËI

Y®'

t

‘

i

. • •

' '

;

i

> \

\

t

♦

■=>gOJ@^<gc=-

4

i

'

:

?

um

OD NAJDAWNIEJSZYCH CZASÓW DO KOŃCA XVIII. STULECIA

POPRZEDZONY

POBIEŻNYM RZUTEM OKA NA HISTORYĄ 1 CYWILIZACYĄ NARODÓW STAROŻYTNYCH I MNIEJ ZNANYCH LUDÓW WSPÓŁCZESNYCH,

Z UWZGLĘDNIENIEM PRZEWAŻNIE ICH ROZWOJU W ROZMAITYCH

GAŁĘZIACH SZTUKI

NAPISAŁ

o.

CZĘŚĆ 1.

OBEJMUJĄCA SZKIC UMYSŁOWEGO I ARTYSTYCZNEGO ROZWOJU LUDZKOŚCI OD ZAWIĄZKU PIERW SZ Y CH SPOŁECZEŃSTW DO POCZĄTKÓW SZTUKI

CHRZĘŚCI AŃSKIEJ.

Ozdobiona przeszło 600 ilustraeyami.

TOM II.

Czysty dochód z tej pierwszej części dzieła przeznacza autor na korzyść Warszawskiego Towarzystwa

Zachęty Sztuk Pięknych.

LWÓW.

GUBRYNOWICZ I SCHMIDT.

WARSZAWA.

MAURYCY ORGELBRAND.

EC h

re a

bibuoteka ,

* 6ŁÓWNA

l <-    ■&

'bMâ 4^8

KRAKÓW.

DRUK WŁ. L. ANCZYCA I SPÓŁKI,

pod zarządem Jana Gadowskiego.

RASA BIAŁA.

LUDY,SZCZEPÓW CHA.MICKIEGO I SEMICKIEGO.

j||j|§ udy należące do ras całkiem obcych naszej, któremi zajmowa-W§g| liśmy się dotychczas, zwykle bywają pomijane przez historyków w ogólnym obrazie dziejów ludzkości, tak, że dla zapoznania się z niemi, musimy się uciekać do encyklopedyj, do prac etnograficznych, do opisów podróży, lub do dzieł specyalnie im poświęconych. Łatwo się to daje tłómaczyć, gdy uwzględnimy dwie następujące okoliczności: jedne z tych ludów wcale historyi nie mają i wegetują dotąd w warunkach graniczących ze stanem natury, inne zaś, jakkolwiek posiadają lub posiadały wysoko nieraz posuniętą kulturę i byt polityczny, liczący się często na dziesiątki wieków, rozwijały się zdała od swej pierwotnej kolebki, pozostawały zamknięte w odrębnych granicach i nie mogły wywierać najmniejszego wpływu na ogólny rozwój świata, ich więc indywidualna kultura, chociażby najświetniej wyrobiona, nie może mieć dla nas tego znaczenia, jakie przywiązujemy do bliższych nam cywilizacyj. Teraz przystąpimy do traktowania o narodach rasy białej, a zatem wkraczamy stanowczo w dziedzinę historyi; tu każdy krok postawiony naprzód, już się nie zatraca i staje się hasłem do dalszego pochodu, każdy dźwięk raz wydany, powtarza się echem w przyszłości i wciela się w wielką powszechną symfonią.

Ludy starożytne Afryki i Azyi o których teraz będzie mowa, łączą się z sobą nierozerwalnym łańcuchem, oddziaływają wzajemnie na siebie, czy to ze znajomością rzeczy czy też bezwiednie, i, aczkolwiek wrogo są

S/.kic historyczny. T. II.    I

RASA BIAŁA.

często przeciwko sobie usposobione, wspierają się mimowolnie w ogólnem dążeniu do postępu, a ich pojedyńcze nabytki stanowią szczeble drabiny,, po których ludzkość posuwa się coraz wyżej i wyżej, tak, że każda z najnowszych naszych zdobyczy na wszystkich polach działalności ludzkiej wiąże się nicią tajemniczą ze swym zarodkiem, kiełkującym już w zamierzchłej przeszłości, od której całe tysiące lat nas oddzielają.

Z trzech odłamków rasy białej, szczep chamicki pierwszy oddzielił się od masy swych pobratymców, pozyskał egzystencyą samodzielną i wystąpił na szerszą widownię, najpierwej więc zajmiemy się Egiptem, później przez Fenicyą i Chaldeę, łączące dwa szczepy, przejdziemy do rasy semickiej, reprezentowanej przez Assyryą, Judeę, Arabią i drobniejsze plemiona Syryi i Azyi Mniejszej, nakoniec szczep jafetycki przez Persyą i Indye wprowadzi nas do Europy, gdzie Grecya, Etrurya i Rzym będą stanowić ostatnie etapy starożytnej kultury, na których zatrzymamy się, przed przestąpieniem progu oddzielającego świat dawny od nowej cywilizacyi chrze-ściańskiej.

Dzieje i charakterystyka wszystkich tych narodów znane są, w ogólnych przynajmniej zarysach, każdemu ukształconemu człowiekowi, nie będziemy się więc zbytecznie nad niemi rozszerzać i pominiemy wiele drobniejszych szczegółów, o wiele przechodzących nasz zakres, zatrzymamy się wszakże dłużej nad najodleglejszemi wiekami, których historya z każdym dniem lepiej się rozświeca, i uwzględnimy wszystko, co ma jakikolwiek związek ze sztuką, prostując, na podstawie najnowszych badań, błędne lub niedokładne wiadomości zostawione nam przez dawniejszych pisarzy.

w i r.

E G I P T.

XXX. G. Perrot. Tombes égyptiennes — L’Architecture

Trpr

Vi .

7J

HH

1

Źródła: — I. Didot. Fragmenta historicorum graecorum. Tom II. Tablice dynastyczne Mane-thona. — II. Herodot. Księga II. — III. Diodor Sycylijski. Księga I.—IV. F. Norden. Voyage d’Egypte et de Nubie. Paris 1795 —1798. — V. Champollion. Monuments de l’Egypte et de la Nubie. Paris 1833—1845. —VI. Champollion. L’Egypte sous les pharaons. Paris 1814. —VII. Cham-pollion-Figeac. L’Egypte ancienne. Paris 1840. — VIII. Sharpe. Egyptian inscriptions from the British Museum. London 1837. — IX. Leemans. Monuments égyptiens du Musée d’antiquités des Pays-Bas à Leyde. Leyde 1839—1867.—X. Bunsen. Aegyptens Stelle in der Weltgeschichte. Hamburg 1845—1857. — XI. Lepsius. Auswahl der wichtigsten Urkunden des Aegyptischen Alterthums. Leipzig 1842. — XII. Lepsius. Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien. Berlin 1850—1858. — XIII. Lepsius. Chronologie der Aegypter. Berlin 1849.—XIV. Lepsius. Königsbuch der alten Aegypter. Berlin 1858. — XV. Brunet de Presie. Examen critique de la succession des dynasties égyptiennes. Paris 1850. — XVI. Brugsch. Recueil de monuments égyptiens. Leipzig 1862. — XVII. H. Brugsch. Geschichte Aegyptens unter den Pharaonen. Deutsche Ausgabe. Leipzig 1877.—XVIII. G. Ebers. L’Egypte. Trad. franç. Paris 1884. — XIX. De Rouge. Mémoire sur les monuments des six premières dynasties. Paris 1866. — XX. De Rougé. Notice des monuments égyptiens du Musée du Louvre. Paris 1855.—XXI. Mariette. Notice du Musée de Boulaq. Le Caire 1862. — XXII. Mariette. Abrégé de l’histoire d’Egypte. Paris 1867. — XXIII. Mariette. Le Sérapéum de Memphis. Paris 1869. — XXIV. Chabas. Mélanges égypto-logiques. Chalon sur Saône 1862—1864. — XXV. F. Lenormant. Manuel d’histoire ancienne. Paris 1869. — XXVI. G. Maspéro. L’Egipte : Alexandrie et le Caire. Paris 1882. — XXVII. G. Maspéro. Histoire ancienne des peuples de l’Orient. Paris 1886. — XXVIII. A. Prokesch-Osten. Nilfahrt bis zu den zweiten Katarakten. Leipzig 1883. — XXIX. G. Perrot. Histoire de l’art dans l’antiquité. Paris 1883. civile de l’ancienne Egypte. Paris 1881. — XXXI. De Vogüé. Boulaq, Sakkarah. Paris 1877. — XXXII. G. Charmes. Etudes égyptologiques — Musée de Boulaq. Paris 1880. — XXXIII. Emile-Soldi. Les arts méconnus. Paris 1881. — XXXIV. Auguste Demmin. Encyclopédie des beaux-arts plastiques. Paris.— XXXV. Bildcr-Atlas. Leipzig 1875.— XXXVI. A. Jacquemart.

Histoire de la céramique. Paris 1873.

EGIPT.

mm

iSP

hociaż wiele narodów przypisuje początkom swego istnienia nadzwyczajną dawność, chociaż Indyanie i Chińczycy na dziesiątki wieków wtył posuwają pierwotne swoje anale, a niektórzy współcześni dziejopisarze cywilizacye zaginionych państw amerykańskich odnoszą do bardzo odległych epok, wszystko to jest tylko oparte na tra-dycyach i legendach, lub też jest mniej lub więcej prawdopodobną hipotezą, pozbawioną ściśle naukowej podstawy, a często nawet, jak widzieliśmy. nie wytrzymującą głębszej trochę krytyki. Z Egiptem rzeczy mają się inaczej : tu podania są w zupełnej zgodzie z wynikami najpoważniejszych badań, a najśmielsze wnioski starożytnych pisarzy są może jeszcze za skromne wobec rzeczywistości; wyjątkowy klimat Egiptu i nadzwyczajna trwałość jaką jego mieszkańcy umieli nadawać swoim budowlom, złożyły się na to, ażeby przechować do dni naszych tysiące zabytków niezrównanej wartości historycznej i artystycznej, im głębiej zaś sięgają studya przedsiębrane w tym kierunku, tem bardziej zdumiewają nas owe pomniki niezaprzeczoną swoją starożytnością.

Do pierwszych lat naszego stulecia dzieje Egiptu znane tylko były z anegdotycznych podań Herodota, z mało godnych wiary opowiadań Diodora Sycylijskiego i z dość licznych ale bardzo powierzchownych wzmianek kilku innych pisarzy greckich lub łacińskich: Strabona, Pliniusza i t. d. ; dopiero tegoczesne studya Champolliona, Lepsiusa, Ampera, de Rougé, Leemansa, Ebersa, Bunsena, Brugscha, a nadewszystko szczęśliwe odkrycia Mariette’a i jego następcy p. Maspero, pozwoliły wniknąć w treść i znaczenie cywilizacyi egipskiej, opierając zarazem jej dzieje na poważniejszych podstawach.

Tłómaczenia tekstów hieroglificznych rozpoczęte systematycznie przez Champolliona, a prowadzone dalej przez uczonych egiptologów rozmaitych narodowości, wykazały, że Manethon, kapłan egipski z Sebennytos, piszący po grecku za czasów Ptolemeusza Filadelfa, a którego dzieła, jakkolwiek wysoce cenione, były posądzane o umyślną egzageracyą, wynikającą jakoby ze zbyt wygórowanego patryotyzmu autora, jest jedyną śród starożytnych pisarzy rzeczywistą powagą naukową we wszystkiem, co dotyczy dziejów Egiptu. W rzędzie nielicznych fragmentów pozostałych z dzieł jego, znajduje się kompletny szereg 31 dynastyj, panujących w Egipcie od początków państwa aż do drugiego podboju perskiego.

Zestawiwszy razem dynastye Manethona i dodawszy cyfry przez niego podane, dochodzi się do roku 5004 przed Chr., w którym Menes, pierwszy monarcha z pierwszej rodziny królewskiej, miał wstąpić na tron faraonów, a przy dzisiejszym stanie badań cyfra ta, uważana dotychczas

EGIPT.

•O'

za nieprawdopodobną, nie razi już nas zbytecznie i nie zdaje się być wcale przesadzoną. Wprawdzie kilku niemieckich historyków utrzymuje, źe Ma-nethon w swojem wyliczeniu cytował dynastye równoległe, to jest takie które panowały jednocześnie w kilku dzielnicach kraju, i wychodząc z tej zasady, Bunsen redukuje cyfrę Manethona do 3643 lat, Lepsius zaś, do 3892 lat przed Chrystusem; poglądu jednak tego nie usprawiedliwiają odkryte w ostatnich latach lub też znane dawniej, a świeżo odczytane listy królów, jak: tablica z Sakkarah przechowana w Bulak, druga w sali przodków w Karnak, dwie pochodzące z Abydos — jedna w Londynie, druga w Bulak — i tak zwany Turyński papirus. Przeciwnie, dużo bardzo dawnych zabytków wspomina o królach, których nazwiska zostały zupełnie opuszczone przez Manethona, i cały jego układ dowodzi, że trzymał się on bardzo konserwatywnych zasad, wykluczając niemiłosiernie ze swego spisu wszystkich uzurpatorów, wyjąwszy królów z drugiej dynastyi Hyksosów, których uzurpacya rozszerzyła się na cały Egipt i których niepodobna było pominąć przez wzgląd na prawdę historyczną. Tak więc, sam Mane-thon dopełnił już niezbędnych eliminacyj dla przedstawienia jednego tylko szeregu idących po sobie monarchów, a jeżeli, jak to się zdaje prawdo-podobnem, rozminął się raz z tą zasadą, cytując oddzielnie XIII., oddzielnie zaś XIV. dynastyą, gdy te, przez pewien przynajmniej przeciąg czasu, musiały jednocześnie władać, pierwsza Tebaidą a druga Niższym Egiptem, to cała redukcya z jego ogólnej cyfry nie przenosiłaby conajwyżej jakich paruset lat.

Zawiłość chronologii egipskiej i trudności jakie ztąd powstają dla kronikarza, tłómaczą się tern głównie, że Egipcyanie nie trzymali się żadnego racyonalnego systematu przy liczeniu lat, nie posiadali własnej ery, ważne zaś wypadki dziejowe notowali tylko odnośnie do roku panowania króla, za którego rządów miały one miejsce. Pierwsza cyfra zupełnie autentyczna jaką spotykamy, sięga dopiero 1311 roku, to jest roku wstąpienia na tron Ramzesa III., gdyż to dało się obliczyć astronomicznie na podstawie wzmianki, znalezionej na jednej ze ścian pałacu w Medinet-Abu, a dotyczącej wschodu gwiazdy Syryusza; znakomity astronom francuski, Biot, wyrachował z matematyczną dokładnością, że fakt wymieniony przez tekst egipski, odnosi się do 1300 r. przed Chr., źe zaś miał miejsce w jedenastym roku panowania Ramzesa III., o tern się także dowiadujemy z napisu. Zupełny synchronizm między historyą egipską z jednej strony, a grecką, perską, hebrajską i assyryjską z drugiej, rozpoczyna się dopiero około X. wieku przed Chr., wszystkie więc daty wcześniejsze przedstawiają się nam bardzo niepewnie, w każdym jednak razie, z wielu podawanych rozwiązań, chronologia Manethona najbliższą jest prawdy i przyjętą została przez ogół francuskich egiptologów, jej się tedy i my trzymać będziemy, z wszelkiemi zastrzeżeniami poczynionemi wyżej.

sem w

Menes, założyciel pierwszej dynastyi, jest już postacią ściśle historyczną; tak on, jak jego bezpośredni następca, Athotis Manethona, fig-urują już na wszystkich listach królewskich, ale nie tu trzeba szukać początków Egiptu, gdyż odrzuciwszy nawet wszelkie podania bajeczne, dzieje jego sięgają znacznie dalej. Według pojęć Egipcyan, bogowie stworzywszy człowieka, nie pozostawili go własnym jego siłom, ale zstępowali kolejno na ziemię, przyoblekali ciało ludzkie i sprawowali rządy nad Egiptem, opiekując się ludźmi, rozkazując im i kształcąc ich w naukach, sztukach i rzemiosłach. Dynastye takie zmieniały się po sobie przez całe tysiące lat, i w tekstach egipskich przechowało się mnóstwo wspomnień z tych myty-cznych czasów, ale każda prowincya i każde miasto szeregowały w innym porządku owe boskie rodziny, dając swym bóstwom faworytalnym pierwszeństwo przed innemi. W Eleliopolis założycielem pierwszej dynastyi boskiej był Atumu, w Memphis uchodził za takowego Phtah, w Tebach zaś pierwsze miejsce zajmował Ra, ale najpopularniejszymi w całym Egipcie byli: Ozyrys, który miał tam panować przez jakiś czas pod nazwą króla Unnofri, i jego syn Elor, przywracający życie ojcu i mszczący się nad jego zabójcą, Sitem, bratem Ozyrysa. EFzurpator jednak nie został wywłaszczony z zagarniętych posiadłości, i pomimo ciągłych wysiłków syna swojej ofiary, zdołał się przy nich utrzymać przez kilka wieków ; po długich wojnach waśń dwóch przeciwników została poddana pod sąd boga Sibu, a ten zadecydował, że Egipt zostanie podzielony na dwie połowy, północną i południową, z których pierwsza, Egipt Niższy, zostanie dzielnicą Sita, druga zaś, Egipt Wyższy, przejdzie w wyłączne posiadanie Etorusa. W mglistym i zawikłanym panteonie egipskim bóstwa tak często przybierają najrozmaitsze formy i identyfikują się jedne z drugiemi, że z cza-wyobraźeniach ludu Ozyrys zespolił się całkiem z bogiem Ra, i wiek złoty bajecznych dziejów Egiptu pozyskał miano wieku boga Ra; często w napisach pomnikowych spotykamy takie np. wyrażenia: »podobnego zwycięstwa, podobnego powodzenia, lub podobnej pomyślności nie widzieli ludzie od czasów panowania Ra«.

redakcyą swroich ksiąg świętych,

Obok tych wielkich bogów i królów, występują w podaniach Egipcyan półbogi, cienie i olbrzymy; nakoniec ludzi, przodków swych, nazywają oni najczęściej Szozu-Hor, służebnikami Horusa, i do ich czasów odnoszą początki wszystkich swych wiadomości, oraz których inspiratorem miał być bożek Thot, pierwszy minister Horusa, dający się porównać do Hermesa Greków. Owym to legendowym Szozu-Hor, ciekawy napis niedawno wynaleziony w Denderah, przypisuje budowrę

EGIPT.

pierwszej świątyni bogini Hathor w temże mieście, a do tej także bajecznej epoki zdaje się należeć wielki Sfinks z Gizeh i świątynia u stóp jego odkryta; tak więc, owa zagadkowa postać o łagodnym i pełnym tajemniczości wyrazie, zwana przez Arabów Ojcem trwogi, byłaby najdawniejszym z dziś istniejących tworów ręki ludzkiej. Gdy zastanawiamy się nad cywi-lizacyą Egiptu, zupełnie już wyrobioną i dojrzałą w pierwszych chwilach istnienia państwa, musi nam się nasuwać myśl, że epokę ściśle historyczną poprzedził tu długi peryod przygotowania, inkubacyi, i dlatego, gdy Platon w swojej rozmowie z Kliniasem z taką stanowczością cofa na dziesięć tysięcy lat poza siebie początki sztuki egipskiej, ten pozorny paradoks nabiera pewnego znaczenia i nie wydaje się nam zbyt rażącym ; Lerneur w swojej chronologii egipskiej bierze nawet słowa greckiego filozofa w ich literalnym sensie, i posuwa na 11,502 lat przed Chr. początki cywilizacyi Egipcyan, większa zaś część współczesnych historyków podziela przekonanie, że dolina nilowa musiała być na jakich trzy lub cztery tysiące lat przed Menesem widownią pierwszego tworzenia się i organizowania regularnych społeczeństw.

Egipcyanie, jak zresztą wszystkie ludy rasy białej, wyszli pierwotnie z Azy i, a według słów Starego Testamentu, byli potomkami Mizraima, jednego z synów Chama; przeszedłszy przez pustynię Syryjską, wkroczyli do Afryki przez międzymorze Suez, a dotarłszy do Nilu, zaczęli się osiedlać nad jego brzegami i posuwać się coraz dalej ku południowi, tworząc liczne grupy odrębne i niezależne jedne od drugich, posiadające swych książąt udzielnych, swoje prawa i swoje pojęcia religijne. Z biegiem czasu księstwa te poczęły łączyć się z sobą i spajać się w większe całości, aż wreszcie powstały dwie duże dzielnice: Niższy Egipt czyli kraj północny — To-mihi — w Delcie nilowej, i Wyższy Egipt czyli kraj południowy — To-risi— od południowego krańca Delty aż po pierwszą kataraktę. Wspomnienie o tej ostatniej fazie przedhistorycznej znajdujemy w legendzie o podziale kraju między Sitem i Horem, z chwilą zaś połączenia się obu tych połów pod jednem berłem i powstania jednego wielkiego kraju Kimit, rozpoczynają się autentyczne i pewne dzieje Egiptu. Dawny podział nie poszedł wszakże nigdy w zupełne zapomnienie : pierwotne księstwa stały się prowincyami i dały początek jednostkom administracyjnym, zwanym przez Greków nomami, rodziny zaś starożytnych książąt zachowały swe znaczenie i utworzyły arystokracyą feodalną, przypuszczoną do najwyższych zaszczytów.

Będziemy się starali przebiec w krótkości dzieje starożytnego Egiptu, zaznaczając ważniejsze fakta historyczne i cytując przy każdej dynastyi główne zabytki sztuki z jej czasów pozostałe, gdyż w taki tylko sposób

wyrobić sobie można pewne pojęcie o charakterze i dążeniach cywilizacyi egipskiej, ale na to żeby systematycznie rzecz wyjaśnić, należy przede-wszystkiem zacząć od krótkiej wzmianki geograficznej.

eografia Egiptu. Według szczęśliwego wyrażenia Herodota,. klUUI »Egipt jest darem Nilu«. Rzeczywiście, Nil jest jedynem źródłem

bogatwa całego tego kraju, i jego tylko wodom zawdzięcza swą nadzwyczajną żyzność długi pas ziemi, na którym wyrobiła się jedna z najstaro-żytniejszych i najpotężniejszych cywilizacyj w świecie. Cały Egipt przedstawia wielką piaszczystą pustynię, pozbawioną wszelkiej roślinności, a tylko-grunta bezpośrednio przylegające do koryta wielkiej rzeki, cieszą się tą wyjątkową urodzajnością, która im zjednała powszechną sławę od najdawniejszych czasów, do jakich dosięgnąć może pamięć ludzka. W Egipcie,, szczególnie wyższym, deszcz prawie nigdy nie pada, jest tedy jedna epoka roku, a mianowicie wiosna, w której nawet brzegi Nilu tracą całą swą świeżość, drzewa i trawy spalone prostopadłemi promieniami słońca, pokrywają się szarą warstwą piasku, a wody rzeki poruszają się zaledwie leniwie, tworząc cuchnące bagna, otoczone piaszczystemi wydmami. Przy końcu czerwca obraz zaczyna się zmieniać : ulewne deszcze podzwrotnikowe podnoszą stojące i zgniłe wody moczarów Sudanu i górnej Abis-synii i wpędzają je w koryto Nilu, który zaczyna wzbierać, biec szybszem tempem ku morzu i przybiera mętną barwę zieloną, a woda jego staje się niezdatną do picia. Po kilku dniach, tak zwany zielony Nil przeistacza się w Nil czerwony; woda jego traci zupełnie swą prżeźroczystość, staje się czerwoną jak krew, ale odzyskuje swą świeżość i smak, a wTtedy właśnie zaczyna osiadać na brzegach ów dobroczynny namuł, zapewniający rolnikom bajeczne plony. Wylew wzrasta przez kilka miesięcy i dochodzi do kulminacyjnego punktu we wrześniu, poczem wody zaczynają opadać, i w grudniu, około zimowego przesilenia dnia z nocą, rzeka wstępuje we właściwe swe koryto i znowu przybiera zwykłą swą niebieską barwę ; w miarę osuszania się gruntów, rolnicy pośpieszają z zasiewami, przez zimę zboże dojrzewa, w marcu zaś rozpoczynają się żniwa, które muszą być ukończone zanim zacznie dąć piaszczysty wiatr zwany khamsin. Wszystkie te fenomena natury objawiają się tak stale i zawsze w jednych epokach, że starożytni Egipcyanie dzielili rok swój na trzy pory, obejmujące każda po cztery miesiące : na peryod wylewu czyli początku — Sha, peryod posiewów — Pro — i peryod zbiorów — Sho?nu.

Nie sama wszakże przyroda uczyniła Egipt tern, czem go później widzimy. W chwili wkroczenia doń potomków Mizraima, Nil pozostawiony samemu sobie, zmieniał ciągle koryto ; jednych dolin wody jego nigdy nie .

dosięgały, skazując je na jałowość, podczas gdy z drugich nigdy całkiem nie ustępowały, zmieniając je w bagna siejące dokoła zarazę ; Delta, prawie całkiem zalana wodami Nilu z jednej strony a falami morza Śródziemnego z drugiej, przedstawiała jedno niedostępne bagnisko, z którego wynurzały się gdzieniegdzie piaszczyste kępy pokryte trzciną, papyrusem i kwiatami lotusu. Trzeba więc było regulować bieg rzeki, kopać kanały i sztuczne jeziora, osuszać moczary, budować tamy i groble ochronne, dla przyprowadzenia kraju do kwitnącego stanu późniejszego, a prace te musiały zająć cały peryod przedhistoryczny dziejów Egiptu i przedłużały się jeszcze dalej przez wieki całe. Gdy więc mówimy, źe pierwotne plemiona osiadły najpierwej w północnym Egipcie i posuwały się ztąd na południe, nie rozumiemy przez to Delty, która na ostatku dopiero została zamieszkaną, ale okolice Memphisu, wysokie płaskowzgórze na którem wznoszą się wielkie piramidy i najstarożytniejsze nekropolie.

Dawni Egipcyanie dzielili, jak widzieliśmy, swój kraj na dwie główne części, na Egipt wyższy i niższy ; w epokach greckiej l rzymskiej z środkowych prowincyj utworzono nową dzielnicę, tak zwaną Heptanomide, nazwy zaś Wyższego Egiphi i Niższego Egiptu pozostały pierwsza Tebai-dzie, a druga Delcie. Każda z tych części dzieliła się zkolei na prowincye czyli nomy, których ilość nie jest dotąd stanowczo określona, pomimo wyczerpującej pracy Brugscha i znakomitych studyów Diimichena nad tym przedmiotem ; za Ptolemeuszów liczono w ogólności 40 nomów, z których 19 w Delcie, 7 w Heptanomidzie, a 14 w Tebaidzie, co zaś do starożytnego Egiptu, to zdania są dość podzielone: Diodor, Strabon i większa część pisarzy klasycznych wyliczają ich 36, pomniki egipskie cytują ich czasem 44, po 22 na każdą część kraju, Pliniusz wymienia ich 43, Ptolemeusz nakoniec podnosi ich liczbę do 47. Nie będziemy wyliczać wszy^. stkich nomów egipskich,, coby nam zbyt dużo miejsca zajęło, ale wymienimy ważniejsze z nich, podając ich nazwy egipskie i greckie, oraz główne miasta jakie one w sobie zawierały.

Delta. Najzawilszą jest nomenklatura nomów Delty, gdyż dotychczas tak ich nazwy egipskie, jak ich granice, przedstawiają wiele wątpliwości; że zaś z drugiej strony ich znaczenie historyczne jest znacznie mniejsze, ograniczymy się co do nich, pobieżną tylko wzmianką. Postępując z zachodu na wschód a z północy na południe, spotykamy:

Nom Saicki. Stolica Sai — greckie Sais -— kolebka trzech dynastyj

Nom Xoicki. Stolica Khsou — Nois — kolebka XIV. dynastyi.

Nom Patafmz — grecki Phteneotes. Stolica Pauzit — Buto.

kolebka XXIX.

Mendes

Nom Mendes. Stolica Pbnibdidu

dynastyi.

Nom Tanicki. Stolica San — Tanis — kolebka dwóch dynastyj ; obóz oszańcowany Hauaru — Awaris — rezydencya królów Hyksosów. Nom Sebennytos. Stolica Thebnutir — Sebennytos — kolebka XXX.

dynastyi.

Nom Bubasłis. Stolica Bubastis kolebka XXII. dynastyi. Nom Athribicki. Stolica Hatabri — Athribis.

Nom Letopolitański, na lewym brzegu Nilu, u krańca południowego Delty. Stolica Sokhmit — Letopolis.

Naprzeciw poprzedniego, na prawym brzegu Nilu, nom Hełiopołitański. Stolica On północy — Heliopolis — jedna ze stolic religijnych Egiptu, siedlisko szkoły teologicznej sławnej na cały świat starożytny, w której mieli dłuższy czas przebywać Solon, Pythagoras, Platon i Euzebiusz. W bliskości Onu znajdowały się Habenben i Turu, które Grecy nazywali Babilonem i Troją egipskiemi, przypisując ich budowę jeńcom babilońskim i trojańskim.

Heptanomida. Środkowy Egipt powinienby mieć, jak wskazuje greckie jego nazwisko, siedm tylko nomów, ale wskutek przemian wprowadzonych przez Ptolemeuszów i zastąpienia dawnych nomów innemi, liczba ta wzrasta do cyfry dziesięciu, które, idąc w tym samym kierunku, to jest od północy ku południowi, są następujące :

Nom Białego-Muru czyli Anbu-hait — Memficki. Stolica Mannofn — Memphis — zwana także grodem Phtaha, Hakuphtah, z czego Grecy zrobili Egipt, rozciągając to miano na cały kraj. Memphis było kolebką pięciu dawnych dynastyj, stolicą monarchii przez cały ciąg trwania dawnego państwa, a chociaż straciło swe pierwszorzędne znaczenie po przeniesieniu stolicy do Teb, utrzymywało się w całym blasku aż do czasów Aleksandra Wielkiego i do chwili wzniesienia Aleksandryi, powstanie zaś Kairu zadało mu dopiero cios ostateczny. W rzędzie miejscowości historycznych położonych w okolicach Memphisu, należy zacytować: Gizeh, Abuzir, Serapeum, Sakkarah i Daszur.

Nuhit niższy, położony na lewym brzegu Nilu, obejmował kraj Toshe czyli Fayum i jezioro Miri— Moeris. Stolica Miritum czyli Mitum — Mei-cłum — położona u stóp gór Libijskich. Nom ten nie istniał już za czasów greckich, a na jego miejscu powstał :

Nom Arsinoites. Stolica Shodu — Arsinoe albo Crocodilopolis. W tej prowincyi znajdował się także sławny Labirynt — Lopcrohunit — Ame-nemhata III.

Nuhit wyższy — Heracleopolites. Stolica Hakhnin.su albo Hnes — Heracleopolis Magna.

Nom Uabu — Oxyrrynchites. Stolica Pamazit — Oxyrrynchos.

Nom Cynopolites, datujący juź z epoki Ptolemeuszem*. Stolica Cy

no polis.

Nom Unii — Hermopolites. Stolica Unu albo JCmunu — Hermo-polis — była jednem z najstaroźytniejszych miast Egiptu, zostającem pod wezwaniem boga Thota, egipskiego Hermesa.

Wszystkie nomy dotychczas wymienione, leżały na zachodnim brzegu Nilu ; przechodząc teraz na prawą stronę rzeki i zaczynając zawsze od północy, znajdujemy trzy następujące prowineye :

Nom Maton — Aphrodites. Stolica Pa ATibtepahe — Aphroditopolis.

Nom Pa, nie istniejący juź za czasów greckich. Stolica Haibonu —

Hipponon.

Nakoniec wielki nom Mihi, nieznany już także Grekom i włączony do Hermopolitańskiego, a który stanowił jeszcze za XII. dynasty i dzielnicę potężnych książąt Mihi, spoczywających w nekropolii Beni-Hassan. Stolica Hbonu — Theodosiopolis ; inne miasta : Panubit — Speos Artemi-dos — dzisiejsze Beni-Hassan ; Monait-Khufu, wzniesione przez Kheopsa, dzisiejsze Minieh; i Kutnaton, dzisiejsze Tell-el-Amama, efemeryczna stolica Egiptu za Amenhotpu IV.

T e b a i d a. Z trzynastu nomów pomieszczonych niżej, tylko ośm ostatnich leżało w Tebaidzie właściwej, takiej jak ją rozumiano za dawnych faraonów, pięć zaś pierwszych, aż po nom Thinicki, należałoby raczej odnieść do środkowego Egiptu, ale ponieważ chcieliśmy podać także greckie nazwy nomów i miast, musieliśmy przyjąć podział ustanowiony w epoce Ptolemeuszów, a przez to samo rozszerzyć granice Tebaidy, której właściwszem mianem byłoby w takim razie wyrażenie Wyższy Egipt. Trzymając się raz już obranego kierunku i idąc w górę Nilu,

spotykamy :

Jotef niższy, nom który przestał istnieć w epoce Lagidów i został rozdzielony między dwie sąsiednie prowineye. Stolica Kusit -— Ivusae.

Jotef wyższy — Lycopolites. Stolica Silit — Lycopolis.

Baar — Hypselites. Stolica Hypselae; forteca Szashotpu — Apollinis minor. Trzy poprzednie nomy znajdowały się na lewym brzegu Nilu, naprzeciwko zaś nich, na brzegu wschodnim, leżały:

Nom Duf — Antaeopolites. Stolica Antaeopolis, i

Panopolites. Stolica Apu lub Khemi — Panopolis

Nom Khemi

albo Khemmis.

W Tebaidzie właściwej znajdujemy :

Nom Thinicki, którego stolicą było najpierwej Thini albo Tins, kolebka dwóch pierwszych dynastyj, później Abndu — Abydos — miasto święte, jeden z najważniejszych grodów dawnego Egiptu, a nakoniec za

Ptolemeuszów Sut — Psoi — które, powiększone przez Ptolemeusza Sotera, otrzymało nazwę Ptolemais.

Hasekhokh — Diospolites. Stolica Hu — Diospolis Parva.

Nom Tenty rites. Stolica Tarir lub Tantarir — Tentyris albo Den-derah.

Coptos.

Horui — Coptites. Stolica Kubti Nom Uisit — Phathyrites. Stolica Apit lub Tapit — Diospolis Magna, Theby o stu bramach Herodota — kolebka ośmiu dynastyj, stolica całego państwa przez ośmnaście wieków, przybytek wielkiego boga Amona-Ra. Theby, które za czasów swej świetności rozszerzały się po obu stronach Nilu, od stóp łańcucha libijskiego do gór Arabskich, były kilkakrotnie zdobywane i plądrowane przez Etyopejczyków, Assyryjczyków i Persów, a gdy nakoniec uległy zupełnemu zniszczeniu wskutek trzęsienia ziemi z 2 7 roku przed Chr., stolicą nomu został On południowy czyli Hermonthu — Hermonthis. Na zwaliskach Theb powstało kilka wiosek znanych dziś tylko pod swemi arabskiemi nazwami : El-Aksorain — Luksor — i Karnak na prawym brzegu Nilu, Gurnah, Medinet-Abu i Deir-el-Bahari na brzegu zachodnim.

Nom Ten — Latopolites. Pierwotnie stolicą tego nomu było miasto Nekhab — Eilithyia, które podczas panowania Hyksosów często służyło za stolicę południowym książętom Tebaidy, w epoce zaś Ptolemeuszów pierwsze miejsce zajęło Sni — Latopolis — dzisiejsze Esneh.

Nom Tes-Hor — Apollonites. Stolica Dębu — Apollinopolis Magna — dzisiejsze Edfu, posiadające najlepiej dotąd zachowaną świątynię ; w rzędzie innych miast trzeba zacytować Khonu — Silsilis.

Nakoniec nom To-Konsit — Ombites — najbardziej na południe wysunięty i graniczący z Nubią. Stolicą tej prowincyi było pierwotnie Abu — Elephantyna — kolebka VI. dynastyi, później zaś Nubit — Ombos. W nomie tym znajdowały się : miasto Suanu — Syena — i dwie wyspy Se-nom — Bigeh — i Lak — Philae.

Ponieważ wszystkie zabytki dawnego Egiptu noszą przeważnie cechę religijną i są ciągłą manifestacyą wiary w życie przyszłe, pierwej więc nim przystąpimy do bliższego zapoznania się z niemi samemi oraz z dziejami kraju, musimy skreślić w kilku słowach to, co dziś zdaje się być wiadomem o religii Egipcyan, a co dotychczas, przy braku znajomości ich pomników, było najczęściej fałszywie przedstawiane przez pisarzy, chcących z powierzchownych oznak kultu sądzić o istocie wiary. Ażeby także nie

powracać co chwila do tłómaczenia innych stron życia narodowego, czego potrzeba zdarzyćby się mogia bardzo często w toku naszego opowiadania, podamy też na wstępie ogólne zarysy formy rządu, organizacyi społecznej, stanu nauk i literatury.

&ÊÊÎ e 1 i g i a. Niejasność wielu tekstów hieroglificznych i ich późne od-PjOj krycie pozwoliły na powstanie i utrwalenie się mnóstwa fałszywych

teoryj o religii egipskiej. Aż do dni naszych opierano sądy o wierze Egipcyan na skrzywionych mytach i pojęciach z chwil upadku, i objęto równą pogardą wszystkie epoki dziejów⁷ i wrszystkie w⁷arstwTy społeczeństwa, które czciło tylko, według powszechnie utartego zdania, koty, ich-neumony, krokodyle, ibisy i t. d. Dziś pogląd taki musi ulec radykalnemu przekształceniu: wiemy wprawdzie, iż w niektórych nomach i w niektórych peryodach historyi oddawano rzeczywTiście bezpośrednią cześć zwierzętom, czego dowiódł stanowmzo p. Pietschmann w swojej pracy o Fety-szyzmie Egipskim, ale wiemy także z drugiej strony, że w innych czasach i w innych dzielnicach kraju pojęcia religijne wyższego duchowieństwa wzbijały się do wyżyn najczystszego spirytualizmu, o czem pomówimy obszerniej zajmując się kultem Amona-Ra w Tebach ; ale nawet w⁷ tej niezliczonej ilości posążków o główkach zwierzęcych które napełniają nasze muzea, trzeba widzieć nie co innego, jak tylko symbole bóstwa, wdrażające rozliczne jego atrybuty, które wszakże mnożąc się z biegiem czasu, wpływały na przekręcenie i zboczenie pierwotnych pojęć. Wtajemniczeni w treść dogmatu, przypisywali tym symbolom wartość litylko taką, jaką miały one istotnie, ale ogół, idąc za popędem właściwym umysłom mało wykształconym, nadawał im znaczenie konkretne i nie był zdolnym do odróżnienia powdoki zewnętrznej od utajonej w niej myśli. Bożek Hor, . naprzykład, był wyobrażany to jako człowiek, to jako jastrząb, jako człowiek o głowie jastrzębiej, lub też przeciwnie, pod postacią jastrzębia o głownie ludzkiej, prosty więc lud mógł łatwo identyfikować boga z jego ptakiem symbolicznym, a przecież wiemy, że Hor był uosobieniem słońca o palących promieniach i że kult jego nic nie miał wspólnego z fety-

szyzmem.

Bóg Egipcyan, uważany jako siła która wyprowadza wrszystkie »jestestwa na światło, nazywa się Amon; gdy jest duchem umiejętnym, »koncentrującym w sobie wszystkie inteligencye, nazyw'a się Emeth; gdy

Siedząc dawne pomniki Egipcyan w ich chronologicznem następstwie, widzi się jasno jak myty się rodzą, potęgują, materyalizują, a nakoniec wszystko pochłaniają, ale nie w nich trzeba szukać istoty pojęć religijnych tego narodu. Jamblichos w swoim Liście o tajemnicach Egiptu powiada:

»jest tym , który tworzy wszystkie rzeczy ze sztuką i prawdą., zwie się »Phtah; a nakoniec gdy jest bogiem dobrym i miłosiernym, zwą go Ozy-»rysem«. AV siedmnastym rozdziale Rytuału pogrzebowego znajdujemy następujące określenie natury boskiej: »Jestem Atumu — niedościgniony — »który stworzył niebo, który uczynił wszystkie istoty; ten który ukazał »się w otchłaniach niebieskich. Jestem Ra o jego wschodzie, w początku, »ten który rządzi wszystkiem co stworzył. Jestem wielkim bogiem, który »poczyna sam siebie w wodzie która jest przepaścią, ojcem bogów. Jestem »wczoraj, a znam jutro. Jestem prawem istnienia stworzeń. Jestem ze »świata, przychodzę do mego kraju. Ściera on grzechy, niszczy wszelką »nieczystość«. W sławnym Hymnie do Słońca tak brzmi apostrofa do wielkiego boga tebańskiego: »Budzisz się dobroczynnym Amonie-Ra, bu-»dzisz się prawdomównym; postępuj dalej panie wieczności! Ci, którzy są, »karmią się tchnieniem twego życia. Błogosławiony jesteś przez wszelkie »stworzenie, istoto tajemnicza, której obraz nie jest nam znany, dziecię, »które rodzisz się codziennie, starcze, który przebiegasz wieczność. On to »wysłucha prośby uciśnionego, słodki sercem dla błagających, broniący »cichego przed śmiałym, sędzia potężnego i nieszczęśliwego. Pan rozumu, »słowo jego jest istotą. Nadaje on ruch wszystkim rzeczom; przez jego »działanie w przepaści stworzone były uciechy światłości«. Z tych ustępów, jakkolwiek niejasnych ale pełnych wzniosłej powagi, możnaby wnosić, że poza niezliczonym szeregiem bóstw adorowanych przez ogół, Bóg jeden, niestworzony, wiekuisty, niezmierzony, powszechny, abstrakcyjnie i metafizycznie pojęty, był wyłącznym przedmiotem czci mędrców; pp. de Rougé i Maspéro przechylają się ku temu zdaniu i podstawę religijnej doktryny Egiptu upatrują w monoteizmie. Może być, że podobne twierdzenie dałoby się zastosować do istoty pierwotnego kultu; może być, że u najdawniejszych mieszkańców tego kraju przetrwała jeszcze pamięć wyższego objawienia; może być wreszcie, że wielcy prorocy z Teb wznieśli się do takiej koncepcyi bóstwa w chwilach, gdy mieli do zwalczania here-zyą Amenhoptu IV., ale rozpatrując się bardziej szczegółowo w znacznej większości tekstów religijnych, trzeba przyznać, że wydziela się z nich raczej pewien panteistyczny kierunek. Już Euzebiusz powiada, że: »teolo-»gia egipska uznaje, iż świat jest bogiem, utworzonym z kilku bogów, »stanowiących jego części«, a Mariette, studyując świątynię w Denderah, przychodzi do tegoż samego wniosku i twierdzi, że Bóg Egipcyan nie jest oderwanym od natury, i że ta właśnie natura, jedna a przecież wieloraka, jest bogiem. Egipcyanie widzieli boga we wszystkiem co ich otaczało: w manifestacyach duszy, we właściwościach materyi, w słońcu, w drzewach, a wreszcie w zwierzętach; teksta wprawdzie wspominają o świecie stworzonym, coby nasuwało myśl, że nie wierzyli oni w wieczność materyi, ale zdaje się, że jeżeli w ich pojęciach miała ona początek, to tylko w swej formie teraźniejszej, i że wychodzono z zasady, iż wszystko na świecie jest w ciągiem tworzeniu się i zagładzie, wszystko rodzi się aby umierać, wszystko zaś umiera aby się nanowo odradzać, słowem, źe trwanie jest tylko szeregiem następujących po sobie ewolucyj. Co do własności przypisywanych Bogu w wielu napisach, to tych znaczenie maleje gdy zważymy, że te same atrybuty należą do każdego prawie boga zkolei: jeżeli Hathor opisana jest jako bogini jedna, sama pochodząca od siebie i istniejąca od początku wieków, to te przymioty Boga najwyższego równie dobrze są nadawane Amonowi, Phtahowi, Khnupisowi i innym; tak więc, każdy z większych bogów egipskich wzięty z osobna, jest bogiem jedynym, powszechnym — nutir, nutti, zebrani zaś według pewnej hierarchii, tworzą oni wielki lub mały Paut Nutiru, to jest cykl bogów pewnej świątyni, ujętych w tryady lub dziewiątki. Zawsze jednak trzeba zauważyć, źe bogowie ci tak się z sobą zespalają, tak się pochłaniają wzajemnie, że w ciągu jednego hymnu lub jednej modlitwy Ra przeistacza się w Amona, Phtaha, Atoma lub Atumu, Hor w Ozyrysa, Ozyrys w Hora i t. p., i nie ma podobieństwa przeprowadzić między nimi jakąkolwiek stałą granicę.

Rozpierzchnięte, zamglone i niewyraźne pojęcia Egipcyan, takie jakiemi je spotykamy w najdawniejszych tekstach, zdają się mieszać w niepewnej syntezie i w niedających się określić i pochwycić propor-cyach, trzy rozwiązania do których umysł ludzki doszedł w następstwie dotknąwszy zagadnień religijnych, to jest monoteizm, panteizm i politeizm. Myśl początkowa uznaje bóstwo jedne i troiste zarazem: pierwiastek podwójny, męski i żeński, poczyna sam siebie w nocy bezdennej, w wieczności, a od tego pierwiastku pochodzi osoba trzecia, której nazwa i znaczenie zależą od punktu widzenia z jakiego się na nią zapatruje; jest to Phtah, jako demiurg i tworzyciel; Ra, jako czynnik słoneczny; Apis, jako ofiara wcielona w ziemską powłokę. Później istota najwyższa daje życie całemu szeregowi Eonów, które z początku są tylko atrybutami bóstwa, a z czasem stają się emanacyą jego jestestwa. Pierwotnie bóstwa te dzieliły się, jak się zdaje, na trzy cykle odrębne: na bóstwa żywiołów, jak niebo Nut, ziemia Sib, chaos wodnisty Nu, rzeka Nil Hapi; na bóstwa zmarłych, jak Ozyrys i Izy da, Nephthys, Sokari i Anubis ; oraz na bóstwa słoneczne, jak Ra, Aton, Anhuri, Szu i t. p.; ale z czasem znaczenie słońca przemogło i zaczęto doń wszystko odnosić, co się daje tłómaczyć specyalnemi warunkami, w jakich się znajduje dolina Nilu. Ciągła obecność i powrót regularny tego ciała niebieskiego, źródła wszelkiego świa-

EGIPT.

tła, wszelkiego ciepła i życia, wszelkich słowem dobrodziejstw, jego codzienna i widoczna walka z ciemnościami i trwogami nocy, dają początek mytowi o Ozyrysie i Sicie, i naprowadzają myśl religijną na to pojęcie dualizmu, które uosabia w słońcu wszelkie dobro, wszelkie zaś zło w jego przeciwniku; pojęcie moralne, natchnione regularnym i systematycznym przebiegiem objawów przyrody. Słońce występuje jako czynnik pierwszorzędny w całej teogonii egipskiej i, zgłębiwszy bliżej naturę wszystkich prawie głównych bóstw, łatwo można odkryć w nich ten pierwiastek słoneczny, co pozwala twierdzić, że religia Egiptu z czasu pierwszych dy-nastyj najbardziej zbliżała się do sabeizmu.

Właściwem uosobieniem słońca u zenitu, w najdawniejszej formie, było bóstwo Ra; sama tarcza słoneczna, niezależnie od położenia jakie zajmuje, przybiera nazwę boga Aton; bożek Atumu przedstawia słońce w jego nocnej egzystencyi ; słońce pociągające całe niebo za sobą, staje się bogiem Anhuri; słońce rodzące i utrzymujące życie, przybiera nazwę Khopri; słońce jako źródło światła, jest bogiem Szu; Hor jest słońcem pałacem, tropikalnem ; ten sam Hor uważany jako dziecię świeżo zrodzone przez Ozyrysa, otrzymuje nazwę Harpekhrudu, jako zaś słońce obecne w dwóch sferach, zwie się Harmakhis; sam wreszcie Ozyrys, jako bóg piekieł, przewodniczący pośmiertnemu życiu, może być uważany za słońce zstępujące do drugiej półkuli; nakoniec tebański Arnoit, najwyższe późniejsze bóstwo całego Egiptu, identyfikuje się często ze słońcem i przybiera wtedy nazwę Amona-Ra.

Powracając do pierwotnych emanacyj najwyższego bóstwa, widzimy, że łączą się one w tryady i tworzą nieprzerwane pasmo filiacyi bogów, zachowując zawsze charakter rodziny, złożonej z ojca, matki i dziecka; ale pojęcia z każdym dniem się materyalizują, i szereg rozpoczęty od boga niewidzialnego, schodzi do najniższych jego manifestacyj, zbliżając się wkońcu do poziomu człowieka, a nawet wybierając w królestwie zwie-rzęcem typy mające uosabiać bóstwo. *

Każde miasto znaczniejsze, każda stolica nomu, miały odrębną swoje tryadę, której stanowisko w hierarchii bogów odpowiadało znaczeniu i potędze miasta. W Memphis bogiem ojcem był Phtah, uosobienie siły twórczej; żoną jego Sokhit zwana niekiedy Paszt, wielka bogini z Bubastis o głowie kociej, mścicielka występnych; synem zaś, Pnhotpu, słońce uważane także jako pierwiastek tworzący. W Hermontu, słońce jako bóstwo wojownicze, którego promienie palą i przeszywają jak strzały, czczone było pod nazwą Maiitu, boga o głowie jastrzębiej, identyfikującego się, jak widzimy, z Horem, a żoną jego i synem byli Ritho i Harfre. Ale tryadę najbardziej zbliżoną do ludzkości zewnętrzną stroną kultu, chociaż

nacechowaną najwznioślejszym może polotem myśli, składali Ozyrys, Izyda i Hor, których cześć rozciągała się na cały Egipt i była najbardziej popularną i prawdziwie narodową, początek zaś tej tryadzie dało połączenie boga Sib, uosobienia ziemi, z boginią Nut, sklepieniem niebieskiem. Według tradycyi, Ozyrys objawił się między ludźmi, żył ich życiem i panował przez jakiś czas nad Egiptem pod nazwą Unnofri; cała legenda o jego śmierci pod ciosami Sita, greckiego Typhona, o jego zmartwychwstaniu pod mianem Khont-Amenti i o zemście syna jego Harpechruda, wywartej nad jego wrogiem, związana jest ściśle ze czcią Apisa, świętego wołu Egipcyan. Apis jest wcieleniem Ozyrysa, a wydaje go na świat tchnienie Phtaha pod postacią błyskawicy niebieskiej, zapłodniającej jałówkę. Wcielenie to nie jest, w zrozumieniu Egipcyan, prostą tylko manifesta-cyą; bóg rzeczywiście zstępuje wśród ludzi pod postacią skromnego byka, żyje między nimi i umiera śmiercią nagłą, gdyż Apis doszedłszy do wieku, w którym, według legendy, miała nastąpić śmierć Ozyrysa, był zabijany przez kapłanów. Śmierć jego okrywała kraj cały żałobą i z upragnieniem oczekiwano na nową manifestacyą, którą miały zwiastować znaki niezawodne , ale która często przez lata całe zawodziła nadzieje pobożnych. Po śmierci swej Apis zmartwychwstaje, powraca na łono boga pod nazwą Ozor-Hapi’ z czego Grecy zrobili Serapis, i wtedy zespala się zupełnie z boską istotą Ozyrysa, który w zaziemskich sferach jest opiekunem i zbawcą ludzi, a po usprawiedliwieniu się ich i oczyszczeniu z grzechów, pochłania ich w sobie i prowadzi do wiecznej szczęśliwości. Serapeum w Memphis, odkryte przez p. Mariette, jest wielką nekropolią, w której chowano zwłoki Apisów, najpierwej w grobach oddzielnych, później zaś w ogromnym wspólnym budynku. Najdawniejszy z tych grobów sięga panowania Amenhotpu III., króla z XVIII. dynastyi, ale dowiedzionem jest dzisiaj, że cześć Apisa ustanowioną już była za II. dynastyi, a Mariette myśli, że komnaty grobowe w liczbie trzydziestu, wynalezione we wnętrzu stopniowej piramidy w Sakkarah, nie były czem innem, jak grobowcami dawnych Apisów.

Od chwili przeniesienia stolicy państwa do Teb, to jest od czasów XII. dynastyi, najwyższą tryadą urzędowego kultu staje się tebańska tryada, złożona z Amona-Ra, z żony jego Mut, matki bogów, i z ich syna Khonsu, równego ojcu i dzielącego z nim wszystkie atrybuty bóstwa. Odtąd znaczenie Amona wzrasta z dniem każdym i dochodzi do zenitu po wypędzeniu Hyksosów, a szczególniej po wielkich wojennych tryumfach faraonów z XVIII. dynastyi. Widząc wszystkich mocarzy świata korzących się przed królem Teb, kapłani Amona, którego przybytek w Kamak napełnia się jednocześnie niezmiememi bogactwami, wyobrażają

Szkic historyczny. T. II.    2 sobie, że bóg ich powinien mieć również prawo do hołdów całego nieba ; uznają więc go za jedynego rzeczywistego boga, w porównaniu z którym inni bogowie są niczem; wyciągają z dawnych tekstów zawarty w nich w zarodku dogmat monoteizmu i starają się narzucić go reszcie kraju,, a tak, Amon, jedyny bóg wszędzie i zawsze zwycięski, staje się w ich oczach jedynym bogiem powszechnym.

Królowie zaniepokojeni tym niepomiernym wzrostem powagi sacer-dotalnej, rozpoczęli usiłowania dążące do osłabienia potęgi Amona, a nawet za czasów Amenhotpu IV. nastąpiła gwałtowna reakcya w tym kierunku: król przeniósł stolicę państwa do miasta świeżo w tym celu wzniesionego, któremu wyznaczył za patrona boga Aton, Amon został całkiem wykluczony z panteonu i imię jego wykreślone z pomników, a nowego pana Olimpu starano się identyfikować z pierwotnym bogiem Ra, wprowadzając do jego kultu dawne tradycyjne obrządki z czasów przedhistorycznych, ze złotego wieku królów-bogów. Taki stan rzeczy nie trwał wszakże długo: już jeden z zięciów Amenhotpu IV. powrócił do Teb i przywrócił Amonowi dawne jego prawa; za XIX. dynastyi znaczenie jego coraz bardziej wzrastało, aż nakoniec za słabych rządów ostatnich Ramessydów doszedł on do takiego szczytu potęgi, że jego wielki prorok Hrihor zasiadł na tronie faraonów^ a on sam stał się jedynym i nie-kontestowanym panem Olimpu w całym Wyższym Egipcie. Pierwotny systemat kosmogoniczny został zużytkowany do nowych celów i przekształcony na korzyść jednego Amona-Ra; on to stał się owym bogiem odwiecznym, poczynającym i rodzącym siebie w łonie chaosu, Nu, a wszyscy inni bogowie zaabsorbowali się w nim całkowicie, tworząc tylko rozmaite nazwy, pozory i przymioty jego istoty; w oczach ludu nie przestali oni naturalnie posiadać pewnych cech indywidualnych i samodzielnych, ale dla kapłanów podział taki, posunięty nawet do nieskończoności, nie osłabiał w niczem jedności boskiej substancyi, i, według ich ulubionego wyrażenia: «Amon-Ra tworzył własne swe członki, które stawały »się bogami«. W tej fazie swojej religia Egiptu może być rzeczywiście uznaną za doktrynę monoteistyczną, a w sławnym Hymnie do Amona-Ra i we wszystkich ówczesnych tekstach w ogólności znajdujemy w określeniu bóstwa potwierdzenie takiego mniemania. Bóg kapłanów tebań-skich jest: «jedyny, ten który żyje w substancyi, rodzi tak w niebie jak »i na ziemi, ale sam nigdy nie był poczęty, ojciec ojców, matka matek. »Zawsze równy samemu sobie, niewzruszony w swej niewzruszonej dosko-»nałości, zawsze obecny w przeszłości i w przyszłości, niezmierzony, wie-»czny, swobodny, wszechpotężny i dobry bez granic; napełnia on sobą »świat cały, czuje się go wszędzie, ale nigdzie go pochwycić nie można, »a żaden obraz nie jest w stanie dać nawet przybliżonego pojęcia o jego »ogromie«. Rozwija on nieustannie swoje przymioty: jedyny w esencyi, nie jest jedynym w osobie ; jest on ojcem przez to samo że jest, a potęga jego natury jest taka, że rodzi wiecznie bez osłabienia i wyczerpania siebie. Nie potrzebuje on wychodzić z siebie dla stania się płodnym, gdyż posiada we własnem swem łonie materyą potrzebną do tego ciągłego tworzenia. Jest on jednocześnie ojcem, matką i synem; poczęte w Bogu, zrodzone w Bogu, bez wyjścia z Boga, te trzy osoby są Bogiem w Bogu i nietylko nie dzielą jedności natury boskiej na części, ale przeciwnie, składają się razem na jej nieskończoną doskonałość. Proces ten nie ogranicza się do jednej tylko Trójcy boskiej, ale przedłuża się bez końca na tej samej zasadzie i daje początek coraz nowym tryadom, które schodzą nieznacznie z najszczytniejszych wyżyn do najtrywialniejszych manifestacyj natury, uosobionych w typach dziwacznych a często nawet potwornych.

Wobec rozruchów wynikłych w Egipcie wskutek uzurpacyi Hrihora i spowodowanego przez to przeniesienia politycznego punktu ciężkości z Teb do Delty, przewaga Amona nie mogła już rozciągnąć się na całą przestrzeń kraju i została tylko uznaną w Górnym Egipcie, gdzie przez jakiś czas utrzymywała się dynastya jego wielkich proroków. W innych nomach i większych miastach przechowały się w charakterze bóstw naczelnych dawne odrębne tryady, tak, że obok narodowego i wspólnego wszystkim Ozyrysa, uosobiającego przyrodę w ciągłej walce dobrego ze złem i życia ze śmiercią, a znajdującego swój wyraz zewnętrzny w kulcie Apisa, występowały bóstwa miejscowe, zamykające w sobie jedno z praw lub jeden z przymiotów natury, i tym sposobem Egipt przedstawiał nieskończoną rozmaitość pojęć religijnych. Różnice te tak się silnie uwydatniały, nietylko co do swych znamion powierzchownych, ale także pod względem samej istoty wierzeń, że gdy w jednych miejscowościach dogmat religijny zdołał wznieść się do szczytnej koncepcyi boga, takiej, jaką nam przedstawia Jamblichos, w innych, cześć rozlicznych uzmysłowionych sił przyrody doprowadziła do najkrańcowszych wyników w przeciwnym kierunku i do zupełnego zmateryalizowania bóstwa. Pierwotne jednak, bardziej idealne pojęcia, nigdzie całkowicie nie zamarły: poczęte wraz z ukazaniem się pierwszych mieszkańców doliny nilowej, przetrwały one chwile upadku i w wieku Ptolemeuszów objawiają się z nową siłą w całym Egipcie ; niezaprzeczony tu już zachodzi związek między pierwotną doktryną Egiptu a teogonią grecką i nawet filozofią platońską, rozwijającą się w Aleksan-dryi ; idee obu narodów oddziaływają na siebie wzajemnie, a bogowie Egiptu, jakkolwiek zachowują właściwą sobie charakterystykę, ożywiają się jednak i pięknieją pod tchnieniem ducha Hellady. W świątyni bogini

Hathor w Denderah symbolizują się już nie dawne przymioty bóstwa w znaczeniu swem zmysłowem, ale przeciwnie, najbardziej oderwane i abstrakcyjne pojęcia dobra, piękna i prawdy. Izyda uosabia wszelkie dobro, Hathor wszelkie piękno, a połączenie dobra i piękna w jednej osobie, identyfikacya bogini Hathor z Izydą, stanowi prawdę wiekuistą.

Esencya teologii i teogonii egipskiej jest, jak widzimy, trudną do określenia, trudno bowiem doszukać się myśli przewodniej pod masą późniejszych naleciałości, zasłaniających przed nami istotę wiary, ale ideą która góruje nad wszystkiem i uwydatnia się w całej pełni we wszystkich epokach i na całym obszarze kraju, jest głęboka wiara w życie przyszłe, w nieśmiertelność duszy i w sprawiedliwość boską, nagradzającą cnotliwych a karzącą występnych po śmierci. Wzięta w swojem pierwiastko wem znaczeniu, niezakażona późniejszemi subtelnemi mytami, doktryna ta przedstawia nam »pielgrzymkę do ziem boskich« jako szereg prób, po przejściu przez które dusza wznosi się ku światłu, »manifestuje się w jasności dziennej« według wyrażenia egipskiego, i ta cząstka oderwana, błąkająca się po przestworzach, powraca tam zkąd wyszła i łączy się napowrót z wieczną boską substancyą. Powyższe określenie, jakkolwiek bardzo wzniosłe, nie daje nam jeszcze dostatecznego wyobrażenia o naturze duszy ludzkiej; gdy usiłujemy zgłębić ten problemat, widzimy, że chociaż wiara w życie przyszłe pozostała zawsze nietkniętą, pojęcie o duszy zmieniało się kilkakrotnie u Egipcyan i przybierało po większej części formę dość realistyczną. W wyrazie Khu — jasna — oznaczającym iskrę, cząstkę płomienia bożego, trzeba upatrywać określenie duszy takiej, jaką my ją rozumiemy, ale ta iskra nie stanowiła jeszcze duszy sama przez się, jeżeli zaś posiadała kiedy takie znaczenie, to chyba śród najwyższych kapłanów i mędrców z epoki tebańskiej, lub wśród późniejszych myślicieli, owianych już tchnieniem filozofii greckiej ; w mniemaniu powszechnem, dusza miała drugą mniej eteryczną powłokę, zwaną Bi lub Bai, przybierającą postać czubatego źórawia lub jastrzębia o głowie i rękach ludzkich, a podczas gdy Khu, opatrzona talizmanami niezbędnemi dla przezwyciężenia napotykanych - przeszkód, opuszczała na zawsze naszę ziemię i łączyła się z bogami światłości, Bai krążyła w bliższych sferach, podróżowała po tak zwanych drugich ziemiach, powracała do grobu, lub spuszczała się w ciemności Amentu, piekła egipskiego, i znów łączyła się z ciałem. Wyrażenia Khu i Bai spotykają się dopiero w czasach późniejszych, w epoce tebańskiej, to jest w początkach Średniego Państwa; wtedy także ustala się wiara, że dusza po przebyciu prób, na jakie jest skazaną, wstępuje napowrót w swą ziemską powłokę, i dlatego zaczęto przywiązywać tyle wagi do zachowania ciała o ile możności nietkniętem, wskutek czego utrwalił się

zwyczaj mumij, którym, po wyjęciu serca, wkładano na jego miejsce jeden z owych świętych owadów — skarabeuszd7v — symbolów nieśmiertelności, tak licznie dziś reprezentowanych po wszystkich muzeach.

W dawnem państwie, za pierwszych dynastyj, pojęcie o duszy było jeszcze inne : to, co nie ginie z chwilą, gdy ostatnie tchnienie ulatuje z ust konającego, to co z nim nie umiera, Egipcyanie tej epoki nazywali Ka, określenie, które p. Maspero tłómaczy po francusku przez wyraz: le double, a dla którego wymyślimy chyba nowy wyraz: dwójnik. Jest to jakby drugi egzemplarz ciała w postaci mniej materyalnej, powtórzenie form cielesnych w eterze, dokładna reprodukcya typu, właściwie zabarwiona, ale powietrzna, niepochwytna, zachowująca wszystkie rysy dziecka, kobiety lub starca, jeżeli zmarły był dzieckiem, kobietą lub starcem; pojęcie to zresztą nie jest tak wyłącznie egipskiem, jakby się mogło zdawać na pierwszy rzut oka, gdyż zbliża się ono bardzo do tego, co Grecy nazywali obrazem, a Rzymianie cieniem. Cień ten czy obraz Egipcyanie uzmysło-wiali do tego stopnia, że przypisywali mu wszystkie potrzeby ciała, i na rodzinie nieboszczyka ciążył obowiązek dostarczania mu przedmiotów niezbędnych do ich zaspokojenia ; urządzano mu więc mieszkanie stosowne do tej nowej egzystencyi, otaczano go sprzętami któremi posługiwał się za życia, ale przede wszystkiem dbano o zapewnienie mu pożywienia, które w dniach oznaczonych rodzina składała na grobie, dla zapobieżenia zaś skutkom niedbalstwa lub zapomnienia ze strony najbliższych, zaczęto przelewać te obowiązki na kapłanów, specyalnie przeznaczonych do obsługi przy nekropoliach. Doktryna nieśmiertelności tak zrozumiana, przetrwała wieki i, pomimo rozmaitych przekształceń w pojęciach następnych pokoleń, w epoce Ptolemeuszów istniały jeszcze te dawne pobożne fundacye, i byli kapłani przywiązani do grobów starożytnych dynastyj, tak, że grób Khe-opsa — egipskiego Khufu — założyciela wielkiej piramidy, miał swego kustosza w 4000 lat po śmierci tego króla.

Nic nie szczędzono dla zapewnienia tej pośmiertnej egzystencyi; przekonanie, że ciało, pomimo najstaranniejszego zabalsamowania, musi z czasem ulec rozkładowi, że ani rodzina, ani nawet kapłan nie mogą dać dostatecznej gwarancyi że zmarły nie będzie zapomnianym, poddało myśl szukania innych środków, zmierzających do tego samego celu. Starano się więc o najwierniejsze odtwarzanie postaci i rysów zmarłego zapomocą ma-teryałów trwałych, jak kamień, marmur lub granit, i takie posągi ustawiano w grobach, uważając je nie za głaz martwy, ale za nową formę ciała, obdarzoną właściwościami dwójnika. Na ścianach rysowano dawne sługi nieboszczyka, zajęte sporządzaniem tysiąca przedmiotów potrzebnych do jego użytku, przedstawiano trzody mające mu zapewnić pożywienie,

i mocno wierzono, źe zmarły z tego wszystkiego korzystać będzie. W taki tylko sposób dają się tłómaczyć całe szeregi rysunków, pokrywające ściany grobów, i statuy, które je napełniają. Dotychczas jedni utrzymywali, źe sceny przedstawiane w malowidłach, wyobrażały dawne zajęcia nieboszczyka, otoczonego służbą, zwierzętami domowemi i całym zasobem swych dostatków doczesnych, drudzy zaś brali je za obrazy szczęśliwości, czekającej cnotliwych w przyszłem życiu, ale z jednej strony, w samem odtworzeniu tych prac zbyt jest widocznie położony nacisk na towarzyszący im wysiłek fizyczny, żeby można je uważać za epizody z życia niebieskiego, z drugiej zaś strony sceny te, z małemi bardzo wyjątkami, niczem nie przypominają rzeczywistego stanowiska nieboszczyka za życia i są mniej więcej podobne do siebie czy to w grobie wojownika, czy też kapłana lub urzędnika cywilnego.

Pojęciom których główne zarysy staraliśmy się streścić powyżej, można zarzucić nastrój zbyt zmysłowy i pozbawiony idealnego pierwiastku, tak, źe trudno nam dziś zrozumieć, jak tej natury wyobrażenia mogły przez tyle wieków zadowalniać naród, zkądinąd wysoce rozwinięty, ale trzeba tu uwzględnić realistyczną tendencyą wrodzoną rasie chamickiej, naiwność i prostotę znamionujące zwykle społeczeństwa pierwotne, a później siłę tradycyi, której ulegają bezwiednie, rzec można, umysły nią wykarmione. Zresztą napisy spotykane na stelach grobowców z pierwszej epoki państwa, nacechowane nieraz wzniosłem uczuciem i chrześciańską prawie moralnością, prędko zacierają niekorzystne wyobrażenie, jakie moglibyśmy powziąć o ludziach, którym życie przyszłe tak się materyalnie przedstawia. I tak : któż z nas zaparłby się następującej epitafii, jaką czytamy na grobie jednego z dygnitarzy V. dynastyi : »Widziałem rzeczy »i odszedłem z tego świata, gdzie mówiłem prawdę a czyniłem sprawie-»dliwość; bądźcie dobrymi dla mnie, wy, co przyjdziecie później, i wydajcie »świadectwo waszemu przodkowi«. Jaka rzewna melancholia przebija się w słowach tej kobiety, która z prostotą powiada: »Płaczę za powiewem »wiatru, który nad brzegami Nilu koił smutki moje«. Jak zbolałe musiało być to serce, do którego druga z mieszkanek doliny nilowej odzywa się w te słowa: »O serce, serce, które mi dała matka moja, serce z czasów »gdym była na ziemi, nie powstawaj przeciwko mnie jako świadek, nie »obwiniaj mnie przed Bogiem wielkim!« A w tym napisie, który czytamy na jednej z tablic przechowanych w muzeum w Kairze: »Przywiązałem »do siebie Boga miłością moją; chleba dałem łaknącemu, wody spragnio-»nemu, okryłem tego który był nagim, dałem schronienie i przytułek opu-»szczonemu«; czyź nie widzimy jakby słów, wyrwanych z jednej z kartek Ewangelii? Ze wszystkiego co przechowały nam pomniki egipskie widzimy,

na który dotychczas mało uwagi, a który odnosi się do etnografii ; oto na najdawniejszych portretach rzeźbionych lub malowanych, twarze przedstawiają pewien charakter odrębny, bardziej zbliżony do typu ludów indo-europejskich, począwszy zaś od V. dynastyi są to już postacie zupełnie podobne całą swą charakterystyką do dzisiejszych fellahów doliny Nilu. Opierając się na tych anomaliach, gdyby one zostały stanowczo i naukowo stwierdzone, możnaby wnosić, że może nie są pozbawione wszelkiej podstawy hipotezy najnowszych oryentalistów i archeologów, przeważnie niemieckich, którzy mniemają, że plemiona aryjskie ruszyły się znacznie wcześniej z swych siedzib, aniżeli dotychczas sądzono, i że one to zaludniły pierwotnie zachodnią Azyą i Afrykę północną, ustępując dopiero później przed nowymi przybyszami.

ie jeżeli z biegiem wieków spekulacye filozoficzne i wysoki rozwój umysłowy dodały dogmatom wiary wiele subtelności i wyrafinowały je pod względem formy, to największą czystością pojęć moralnych, serdeczną prostotą i wysoce religijnym nastrojem odznaczają się pierwsze wieki dziejów tego kraju. Trudno z tego wyciągnąć jakikolwiek wniosek zbyt absolutny, ale ciekawym do zaznaczenia jest fakt, zwracano

Skreśliwszy tych kilka uwag, odnoszących się do natury religijnych pojęć Egiptu w ogólności, wypada jeszcze dodać parę słów o właściwej mitologii i określić moralną oraz zewnętrzną charakterystykę ważniejszych bóstw, które tak wielką grają rolę w rysunkach, pokrywających ściany świątyń i grobowców. Dla gruntownego wyczerpania tego przedmiotu, potrzebne byłyby całe tomy, a nawet najpobieżniejsza o nich wzmianka jest rzeczą nader trudną, gdyż teksta dawnych pisarzy greckich, pomnikowe napisy hieroglificzne i dzieła nowoczesnych autorów są w ciągłej z sobą niezgodzie, gdy idzie o dokładne określenie przymiotów i hierarchicznego stanowiska rozmaitych bogów. Zresztą inaczej być nie może, gdyż sami Egipcyanie nie doszli nigdy do jasnego sformułowania podstaw swojej teogonii, i ten sam myt inaczej się przedstawiał profanom, inaczej zaś wtajemniczonym w jego głębsze znaczenie kapłanom, inaczej był pojmowany w każdej odrębnej epoce istnienia państwa, a inaczej także w kaź-dem ze znaczniejszych miast. Widzieliśmy, że tytuł najwyższego, jedynego bóstwa był nadawany zkolei rozmaitym bogom, tak, że gdy w Tebach głównem bóstwem był Amon, w Memphis Phtah, w Heliopolis Ra, w Hermonthis Montu, a w Sni Khnupis, to w Sais ta rola przynależała bogini Nit, w Bubastis bogini Sokhit, w Denderah zaś bogini Hathor i t. d. ; gdy Ozyrys i Izy da w późniejszych systematach teogonicznych otwierają najmłodszy, trzeci z rzędu cykl bogów, wiadomem jest niezbicie, że kult ich odnosi się do bajecznych jeszcze dziejów Egiptu i że mianowicie Ozyrys

był uważany za główne bóstwo miasta Thini, pierwszej stolicy państwa za czasów Menesa. W takim stanie rzeczy można śmiało wyrzec, że jeżeli nawet dokładne zbadanie tekstów hieroglificznych pozwoli kiedykolwiek na zupełne wyjaśnienie natury bogów egipskich, to zawsze każdy z nich będzie musiał być studyowany osobno, z uwzględnieniem rozmaitych epok i miejscowości, a wszelkie syntetyczne ich zestawienie w jednym szeregu, będzie zawsze niemoźebne i albo całkiem błędne, albo też prawdziwe względnie tylko do pewnego okresu lub do pewnego nomu. Herodot dzieli bogów egipskich na trzy następujące po sobie dynastye, z których pierwsza obejmuje ośm, druga dwanaście, a trzecia siedm bóstw, ale ta klasyfikacya odnosi się już chyba do bardzo późnej epoki, w której historyk grecki zwiedzał Egipt, w każdym zaś razie pomija on milczeniem wiele bóstw drugorzędnych, których postacie spotykamy na pomnikach ; z drugiej strony, Herodot zmienia w wielu razach rzeczywisty charakter tych postaci, chcąc je koniecznie naginać do pojęć Greków i identyfikować z bóstwami Hellady.

O ile pozwalają wnosić najnowsze badania przedsięwzięte na tern polu, panteon egipski, według najpowszechniej przyjętych i najdłużej utrzymujących się zasad, składał się rzeczywiście z trzech cyklów bóstw, ale tak ich liczba, jak znaczenie, przedstawiają się w znacznie odmiennem świetle od tego, w jakiem nam je przekazał Herodot. Nie wchodząc w bliższe roztrząsanie tej zawiłej kwestyi, podamy tu ogólny zarys Olimpu egipskiego, zbliżony najbardziej, jak się zdaje, do pojęć utartych w epoce tebańskiej, w chwili gdy Amon pozyskał już pierwsze i naczelne miejsce w hierarchii, ale nie wzniósł się jeszcze o całe niebo nad wszystkie inne bóstwa.

Na czele całego Olimpu stoi Amon, pan nieba i tronów, najwyższy , bóg, który, identyfikując się ze słońcem, przybiera nazwę Amona-Ra. Oprócz głównego swego przybytku w Karnak, miał on poświęcone sobie ważne świątynie w Meroe w Etyopii i w oazie Siwah w Libii, gdzie został ochrzczony przez Greków mianem Jowisza Libijskiego. Bywał on przedstawiany pod postacią dużej gęsi, lub jako człowiek z głową barana, albo też z rogami tylko tego zwierzęcia.

Amon jako wieczny, utajony, niepojęty dla ludzi, wstąpił w cztery inne postacie boskie, bardziej zbliżone do przyrody, i tak powstał pierwszy, najwyższy cykl bogów, który składały cztery następujące osoby: Bogini Nit albo Neith, pierwotna materya, z której wszystko zostało stworzone, czczona przeważnie w Sais i Esneh, a przedstawiana z dwoma strzałami lub z czółenkiem tkackiem w ręku. Bożek Khmimu lub Khmipis, tchnienie boże, siła działająca w materyi, stwórca bogów i ludzi, adorowany

I

w Wyższym Egipcie, tronował obok bogini Nit w Esneh; wyobrażano go, również jak Amona, z głową baranią, na której spoczywał dzban z uchem. Bogini Sokhit albo Paszt, przestrzeń obejmująca wszystko stworzone, przedstawiana z głową kocią zakończoną tarczą słoneczną, naokoło której owijał się wąż uraeus; główny przybytek miała ona w Bubastis, gdzie koty posiadały święty charakter i zabicie jednego z nich pociągało za sobą karę śmierci. Nakoniec bożek Sowku, uosobienie czasu w którym następują po sobie szeregi tworzeń, miał głowę krokodyla zakończoną rogami barana, dwoma piórami i małą tarczą słoneczną z dwoma wężami po bokach, a główną świątynię posiadał w Szodu — Crocodilopolis — gdzie hodowano na cześć jego oswojone krokodyle.

Poza temi utajonemi, zaświatowemi potęgami, pojętemi w sposób bardziej abstrakcyjny, istniały wewnętrzne siły przyrody, które co do swego stanowiska w hierarchii stały niżej od poprzednich, ale więcej zbliżały się do Bogów indywidualnym swym charakterem. Liczba bóstw tej dynastyi jest znacznie większa, gdyż uosabiają one rozmaite drobniejsze objawy natury, ale podamy tu ważniejsze tylko z nich. Phtah, ciepło ogrzewające przy każdem poczęciu, główne bóstwo Memphisu, wyobrażany jako mumia z obcisłym czepkiem na głowie, może być uważany za powtórzenie Khnupisa w niższem tylko znaczeniu. Bogini Mut, pierwiastek poczynający, czczona obok Amona w Tebach, zbliża się ogólną charakterystyką do Neithy. Ment, pierwiastek zapładniający; Ra, bóg słońca, z głową krogulca, na której spoczywa tarcza słoneczna; Jah, bóg księżyca; Sate, córka słońca, bogini dnia; Hathor, bogini nocy a także miłości i żartów, czczona w całym Egipcie, a przeważnie w Denderah, pod postacią kobiety o głowie lub rogach krowy, z tarczą słońca u góry. Thot albo Taati, o głowie ibisa, bóstwo o przymiotach bardzo skomplikowanych i trudnych do wyjaśnienia; był on czczony przez lud głównie jako obrońca prawdy, ale zwany także przez Greków Hermesem, był on domniemanym autorem świętych ksiąg, obejmujących dogmatykę egipską. Tych ksiąg, zwanych hermetycznemi, było, jak zapewnia Jamblichos, 36,525.

Później następuje jeszcze wiele bóstw drugorzędnyc

Sztuka Dawnego Państwa.

Zfl

jSjggf

!U -mm

fr.

H ISTORYA.

^owe Państwo Clialdeo-BaMlońslrie.

Budownictwo.

R z e l ł) a.

Pismo Hetejczyków.

Język i pismo hebrajskie.

Sztuka hebrajska.

Pierwszy monarcha z nowej dynastyi, Abul-Abbas (75

W Agrze koncentrują się zabytki z epoki najświetni

Później następuje jeszcze wiele bóstw drugorzędnych, jak Pe, Anuke, Tafnut i t. d., a szereg zamykają dwa najmłodsze bóstwa drugiej dynastyi, Sib i Nut, prowadzące już wprost do cyklu ozyrysowego, gdyż są uważane za rodziców Ozyrysa i Izydy. Sib, uosobienie ziemi, bywał wyobrażany jako bożek z kaczką na głowie. Nut, sklepienie niebieskie, była boginią o rogach wołu, śród których spoczywała tarcza słoneczna, a na niej dzbanek bez ucha. Ozyrys, którego wysokie znaczenie w mitologii egipskiej juźeśmy wyżej opisali, był przedstawiany siedzący na tronie z zakrzywionym koszturem i z rózgą sprawiedliwości w ręku; brodę miał

śpiczastą, taką, jaką później widzimy u wszystkich faraonów, a którą archeologowie nazywają dlatego brodą ozyrysową, na głowie zaś nosił ty arę, zdobną w pióra strusie. Izy da, siostra a zarazem żona Ozyrysa, podobna swemi atrybutami do greckiej Demeter, wyobrażaną była z głową jałówki lub tylko z jej rogami, między któremi mieściła się tarcza słoneczna , a na niej tron królewski, albo też wypisane na głowie hieroglifami nazwisko bogini.

Bogowie cyklu ozyrysowego, najbardziej zbliżeni do ludzkości, występują znacznie częściej od innych jako bohaterowie rozmaitych legend, bezpośrednio stykają się z ludźmi, odgrywają najważniejszą rolę w bajecznych dziejach Egiptu i wpływają na losy każdego człowieka po jego śmierci. Oprócz Ozyrysa i Izydy, ważniejsi z nich są: Hor starszy, brat Ozyrysa, znany pod rozmaitemi nazwiskami i trudno dający się odróżnić od drugiego Hora, młodszego; jako Harmakhuti— grecki Harmakhis — był on uosobiony w wielkim sfinksie z Gizeh, a symbolizował planetę Marsa, czasami zaś był także brany za słońce; Sit, identyfikowany przez Hyksosów z ich narodowym bogiem Suthku, a przez Greków z Typho-nem, był także bratem Ozyrysa i jego nieubłaganym wrogiem; uosabiał on pierwiastek złego, a wyobrażany był z oślą głową. Nebti albo Neph-thys, siostra Ozyrysa, opłakiwała zmarłych i wstawiała się za nimi do brata. Hor młodszy — Horos — zwany także Montu, lub Harpekhrudu — Harpokratem — syn Ozyrysa i Izydy, bóg o głowie jastrzębiej, wyobrażał słońce palące, kanikularne. Anubis z głową szakala, także syn Ozyrysa, pomagał matce do odszukania trupa ojcowskiego po zabiciu Ozyrysa przez Sita. Wiele jeszcze bogów mniejszego znaczenia należało do tej ostatniej dynastyi, a można śród nich zacytować: Ma, boginią sprawiedliwości, wprowadzającą zmarłych przed sąd Ozyrysa; Hapi, małpę o psiej głowie, symbol miary, siedzącą na wadze, na której ważyły się dobre i złe postępki nieboszczyków; Amaiia, oskarżyciela dusz na sądzie ozy-rysowym, przedstawianego pod postacią siedzącego hipopotama i t. d.

Genealogia bogów egipskich, taka, jakąśmy powyżej podali, nie może mieć w sobie, raz jeszcze powtarzamy, nic stałego; musi ona po części zbliżać się do starożytnych podań o bogach-królach, panujących nad Egiptem w czasach bajecznych, i zachowuje zapewne w pewnej mierze przyjęty wtedy porządek następstwa; Ozyrys mianowicie musiał we wszystkich systematach otwierać cykl ostatni, gdyż według legendy, jego panowanie i rządy jego brata Sita i jego syna Hora, bezpośrednio poprzedzały okres historyczny, ale co do początków boskich dynastyj, musiały panować też same sprzeczności, jakie widzimy pod względem hierarchicznego znaczenia bogów. Każdy nom musiał uważać swego głównego boga za

najdawniejszego ze wszystkich i nim musiał rozpoczynać szereg bogów-królów; wiemy naprzykład, że w Memphisie Phtah był bogiem eponymem, podobnie jak Amon w Tebach, najdokładniej zaś jest znany porządek przyjęty w Heliopolis, gdzie pierwszym władcą Egiptu miał być bóg Atumu, a po nim szli : Ra, Szu, Sib, Ozyrys-Unnofri, Sit i nakoniec Hor.

Bogowie egipscy występują na rysunkach mniej więcej w takich samych strojach jak królowie; mężczyźni noszą fartuszki lub tuniki — szenti — zostawiające górną część ciała i nogi odkrytemi, boginie zaś są przybrane w długie obcisłe suknie, zakrywające całe ciało; jedni i drugie noszą na głowie klafty, obcisłe czepki których skrzydła spadają na ramiona, zwoje węża uraeusu lub tyarę królewską; w jednej ręce trzymają berła w kształcie długich kijów, zakończone u bogów głową dudka, zwaną kukufao, u bogiń kwiatem lotusu, w drugiej zaś, noszą przyczepione na sznurku narzędzie, mające formę dużej litery T.

Widzieliśmy, że niektórzy bogowie wyobrażani często bywali w formie całkiem zwierzęcej, a ztąd wynikło, że w nomach wyłącznie ich czci poświęconych, wszystkie zwierzęta tego typu pozyskiwały święty charakter i zabicie lub znieważenie jednego z nich bywało poczytywane za świętokradztwo, a jako takie, karane śmiercią. Jedne z tych zwierząt były uznawane za święte w obrębie tylko swego nomu lub miasta, inne cieszyły się czcią powszechną, rozciągającą się na cały kraj, ale zawsze głównem ogniskiem ich kultu były pewne odrębne miejscowości. I tak: skarabeusze Phtaha, jastrzębie Hora, szakale Anubisa lub ibisy Thota, były wszędzie przedmiotem uwielbienia, specyalną jednakże cześć oddawano pierwszym w Memphisie, drugim w Hermonthis, ibisy zaś adorowano i grzebano ceremonialnie w Hermopolis. Koty szczególniejszem poszanowaniem otoczone były w Bubastis, hipopotamy wyłącznie były uwielbiane w Papre-mis, krokodyle zaś, którym oddawano cześć boską w Szodu i w prowincyi tebańskiej, nie miały żadnego powodzenia w reszcie kraju, a nawet w Ele-fantynie zabijano je i tępiono systematycznie. Wszystkie te zwierzęta, jakkolwiek adorowane przez ogół bezpośrednio, bez względu na ich ukryte znaczenie, były uważane przez kapłanów za obrazy tylko, za symbole bóstwa, znajdowało się wszakże kilka wśród nich, które nawet w oczach mędrców wtajemniczonych w treść dogmatu, uchodziły za rzeczywiste wcielenia bogów i czczone były narówni z nimi. Nie mówiąc już o Apisie, który przez cały ciąg dziejów Egiptu tak ważną odgrywał rolę, do tej także kategoryi należeli : byk Mnewts, wcielenie Ozyrysa, i ptak Bonu — Fenix — przemieszkujący obaj w Heliopolis, oraz cap Banded — grecki Mendes — uważany za inkarnacyą bożka Khem, mający swą siedzibę w Mendes. Kult tych bóstw miał sięgać najdawniejszych czasów historyi

Egiptu, gdyż według podań kapłanów, został on ustanowiony przez króla II. dynastyi, Kakou. Zwierzęta odgrywały także pewną rolę w religijnych pojęciach Egipcyan o życiu przyszłem, chociaż metampsychoza mniejsze u tego ludu posiadała znaczenie, aniżeli dotąd myślano ; tylko dusze potępionych wstępowały na czas jakiś w ciała zwierząt nieczystych, przed zupełnem swem unicestwieniem, dusze zaś sprawiedliwych odbywały wprawdzie długie pielgrzymki przed ostatecznem zespoleniem się z boską esencyą Ozyrysa, ale nigdy nie wcielały się w formy zwierzęce.

Obrządki kultu odznaczały się w Egipcie wielką okazałością ; polegały one na modlitwach publicznych, kadzeniach, ofiarach błagalnych i ceremonialnych pochodach, w których z największą pompą obnoszono arki — naos — bóstw rozmaitych i łodzie im poświęcone. Obchodzono mnóstwo świąt uroczystych, których kalendarz był wypisany na zewnętrznych ścianach świątyń, a najważniejsze z nich przypadały około nowiu lub pełni księżyca, lub miały związek z biegiem innych ciał niebieskich, co raz jeszcze potwierdza pewien sabeistyczny kierunek religii egipskiej.

rajilijjS orma rządu i ustrój społeczny. Przechodząc do ustroju spo-łecznego i do formy rządu w Egipcie, musimy zaznaczyć, że w tym

względzie zakorzeniło się także wśród ogółu bardzo wiele mylnych wyobrażeń. Wielkie znaczenie jakie dotychczas przypisywano kapłanom w zarządzie krajem, niezupełnie zgadza się z rzeczywistością, i nazwa rządów teokratycznych była w fałszywem rozumieniu stosowaną do organizacyi naczelnej władzy tego państwa. Prawdopodobnem może być przypuszczenie, że za czasów poprzedzających Menesa, w fazie przedhistorycznej kraju,, ci tak zwani Szazu-Hor byli rzeczywiście kapłanami, posiadającymi pewne znaczenie polityczne i równoważącymi władzę udzielnych książąt, ale z chwilą założenia jednolitej monarchii, król staje się panem absolutnym kraju i zachowuje ten charakter przez cały prawie ciąg istnienia państwa. Król jest wszystkiem, wola jego jest prawem, na jedno jego skinienie powstają miasta, wznoszą się wspaniałe gmachy, tysiące ludzi oderwanych od zwykłych zajęć zadowalniają jego fantazye, on prowadzi swe hufce do boju, składa bogom ofiary i sam na sam obcuje z bóstwem w przybytku świątyni; nakoniec on sam jest bogiem i oddaje cześć boską samemu sobie i swoim poprzednikom, jak świadczą sala przodków w Karnak i tablice z Abydos ; Khafri, król czwartej dynastyi. przybiera nazwę Syna Ra i tytuł ten pozostaje późniejszym królom, z których nazwiskiem często łączy się także miano boga wielkiego lub boga dobrego. Zaraz po wstąpieniu na tron króla, jego osoba się przeistacza: przybiera on nową nazwę i poddani otaczają go czcią bez granic ; najmniejsza łaska od niego płynąca,

nabiera niezmiernego znaczenia i pamięć jej uwiecznia się av napisach grobowców. Naród cały składa się tylko z niewolników, wpatrzonych w majestat jego, najwyżsi dygnitarze i wodzowie są jego posłusznymi służebnikami, a nawet kapłan zostaje w zupełnej od niego zależności. Dostąpiwszy apoteozy za życia, król nie przestaje być bogiem po śmierci, tak więc każde nowe panowanie przysparza jedno bóstwo więcej panteonowi, a w epoce Ptolemeuszów królowie pierwszych dynastyj mieli jeszcze kapłanów, wyłącznie przeznaczonych do oddawania im należnej czci. Taki charakter boski panującego musiał naturalnie stanowić olbrzymią dźwignię w rękach rządu, ale utrzymanie się władzy do tego stopnia nieograniczonej w całej jej sile przez kilka tysięcy lat, daje się chyba tłómaczyć niższością rasową ludu egipskiego, z drugiej jednak strony daje pochlebne świadectwo względnemu umiarkowaniu i sprawiedliwości królów, i rzeczywiście, jeżeli w całym ich długim szeregu spotykamy wielu despotów, przejętych wiarą w nadziemskie swe posłannictwo, nie moźnaby może zacytować wśród nich ani jednego z owych bezmyślnych i okrutnych tyranów, jakich tak liczne okazy przedstawiają nam dzieje innych narodów.

Nie można zaprzeczyć, że w społeczeństwie tak przesądnem i nai-wnem jak egipskie, kapłan musiał dojść z czasem do wielkiego znaczenia i silnie zaważyć na szali losów kraju, ale dopóki państwo było silne, król nie potrzebował obawiać się żadnego współzawodnictwa, gdyż nadludzki urok przywiązany do jego osoby, poparty rzeczywistą potęgą, usuwał możliwość wdzierania się kogokolwiek w jego przywileje, a całe powodzenie kapłanów musiało się ograniczać do wywierania pewnego moralnego wpływu na umysł jego. Już wprawdzie za najświetniejszych czasów XVIII. dynastyi znaczenie Amona tak było wzrosło, że królowie nie przedsiębrali żadnej ważniejszej czynności bez poprzedniego naradzenia się z bóstwem w przybytku świątyni, co nastręczało kapłanom sposobność uciekania się do rozmaitych podstępów, ale dopiero za słabych rządów ostatnich Ramessydów z XX. dynastyi, Amon zaczął bezpośrednio się wdawać w sprawy kraju przez organ swoich ministrów. Gdy państwo doszło do takiego stopnia rozprzężenia, że o wojnach zewnętrznych i myśleć nie było można, a wewnątrz policya i wojsko musiały się ścierać codziennie z bandami zgłodniałych i zrozpaczonych robotników, i groby dawnych królów uległy nawet profanacyi, kapłani nie omieszkali wyzyskać na swoję korzyść takiego stanu rzeczy i wielcy prorocy Amona stali się równi prawie królom, aż nakoniec doszło do tego, że po śmierci Ramzesa XII. wielki kapłan Hrihor ogłosił się panem kraju i przybrał jawnie, jako nazwę królewską, własny swój tytuł Pierwszego Proroka Amo?ia, trzeba wszakże zauważyć, że nawet ta uzurpacya miała za sobą pewne pozory

Najwyższe stanowisko w państwie posiadali książęta krwi królewskiej i książęta udzielni, potomkowie dawnych rodzin panujących w rozmaitych prowincyach Egiptu w epoce przedhistorycznej. Ci ostatni stanowili potężną arystokracyą feodalną, dzierżącą wiele nomów na prawie sukcesyj-nem, a często ogłaszali się niezależnymi od króla i tworzyli poboczne dynastye, których listy spotykamy na wielu pomnikach, ale które zostały zupełnie pominięte przez Manethona. Gdy książęta ci uznawali prawa zwierzchnicze władzy centralnej, byli uważani za namiestników królewskich w posiadanych przez siebie nomach, mieli obowiązek płacenia podatków faraonom i służenia im na wojnie, a ludem rządzili według swego upodobania i sami mu wymierzali sprawiedliwość. Głowom rodzin książęcych przysługiwał tytuł hik lub ha; przybierali oni nazwę hor, gdy rządzili większym obszarem kraju, a wszyscy członkowie arystokracyi zaliczeni byli do szlachty — erpa — stanowiącej oddzielną klasę w narodzie. Grobowce w Beni-Hassan świadczą do dnia dzisiejszego o wielkiej potędze książęcego domu Mihi, a znana jest nam także z pomników świetność rodu książąt Khmunu, których najstarsi synowie mieli już w młodości prawo do tytułu gubernatorów Monait-Khufu, podobnie jak za XIX. dynastyi domniemanym następcom tronu służyła nazwa książąt Kusz; wielkie także musiało być znaczenie sukcesyjnych książąt XVII. nomu, położonego w Środkowym Egipcie, jeżeli za czasów XII. dynastyi jeden z książąt Khmunu, przez ożenienie się z ostatnią spadkobiorczynią tego domu, tak

legalności, gdyż matka Hrihora pochodziła z krwi królewskiej, tak, źe miał on po kądzieli niejakie prawa do tronu. Dynastya proroków Amona utrzymywała się tylko przez dłuższy czas w Tebaidzie, a nawet musiała się wkońcu schronić do Etyopii, ale powaga królewska, raz podkopana, nie zdołała już nigdy odzyskać dawnego znaczenia i musiała się odtąd liczyć z najrozmaitszemi postronnemi wpływami; nie zapominajmy wszakże, źe początek tej dekadencyi datuje dopiero z epoki następców Ramzesa III., źe więc przez blisko 4000 lat faraonowie zdołali utrzymywać się na wysokości absolutnych panów i bogów.

Podział, ludności egipskiej na kasty, podany przez starożytnych pisarzy, jest także w znacznej części mylnym, jak to stanowczo wykazał J. J. Ampère w swojej Podróży do Egiptu. Kast w absolutnem tego słowa • znaczeniu w Egipcie nie było, a jeżeli, jak zresztą wszędzie, ludność dzieliła się na rozmaite warstwy społeczeństwa, to żadne prawo nie przeszkadzało przechodzeniu z jednej z nich do drugich, i często się zdarzało, szczególnie w epokach wielkich wojen z czasów XVIII. dynastyi, źe syn fellaha, który wyszedł z kraju jako prosty żołnierz, powracał doń w randze generała.

podniósł potęgę swej rodziny, źe syn jego Nakht otrzymał od króla Usir-tezena II. ogromne wielkorządztwo, obejmujące siedmnaście nomów, od Aphroditopolis aż po granice nomu tebańskiego. Królowie przez swą dy-skrecyonalną władzę wielce mogli się przyczyniać do podnoszenia lub poniżania domów książęcych, gdyż prawa spadkowe i małżeństwa w łonie wysokiej arystokracyi nie mogły się obejść bez ich sankcyi, ale niemniej zostaje dowiedzionem, że feodalizm ważną odgrywał rolę w starożytnym Egipcie, o czem do naszych czasów małoco wiedziano.

W epoce Hyksosów i pod rządami wielkich wojowników z XVIII. i XIX. dynastyj dawne rodziny książąt udzielnych albo wygasły, albo straciły całkiem na znaczeniu, ale feodalizm odrodził się w nowej formie w ostatniej fazie dziejów Egiptu. Królowie z XXII. dynastyi, nauczeni przykładem poprzedników i bojąc się ponowienia uzurpacyj w rodzaju tej, jaka miała miejsce za ostatnich Ramessydów, przyjęli za system nie powierzać wysokich dostojeństw komu innemu, jak tylko członkom rodziny królewskiej. Najstarszy syn panującego faraona bywał zwykle mianowany wielkim kapłanem Amona i gubernatorem Teb, inni otrzymywali naczelne stanowiska w Khnumu, w Khninsu i w innych ważniejszych nomach Delty i Wyższego Egiptu, a funkcye te, z początku dożywotnie, stały się wkrótce sukcesyjnemi i kraj podzielił się na odrębne księstwa, podobne do tych, jakie istniały poprzednio. Z czasem ci nowi panowie lenni, wsparci na bandach najemników libijskich, zaczęli wyzwalać się zpod zwierzchnictwa korony i przybierać tytuły królewskie, aż nakoniec za czasów XXIII. dynastyi Tanickiej Egipt znalazł się w posiadaniu około dwudziestu królów, z których czterech ośmieliło się adoptować tablice imienne i oznaki władzy, przynależne tylko faraonom.

Po książętach krwi i wielkich lennikach, kapłani stanowili bezsprzecznie najwyższą klasę w narodzie, ale sprawowanie funkcyj duchownych nie było wyłącznem ich zadaniem, gdyż królowie, późniejszych szczególnie dynastyj, wybierali często śród nich dygnitarzy cywilnych, a nawet dowódców wojsk, co zaś się tyczy wysokich dostojeństw sacerdotalnych, to te, jak np. godność wielkich kapłanów każdego nomu, albo przechodziły w spuściźnie z ojca na syna, albo też były poddane wyborom. Kapłani posiadali na własność trzecią część ziemi całego państwa, od której żadnych podatków nie opłacali, a która miała im być nadaną przez samą Izydę podczas jej pobytu na ziemi, co chroniło własność kościelną od wszelkich pokuszeń ze strony innych klas narodu. Tworzyli oni odrębne kolegia, przywiązane do każdej ważniejszej świątyni, a dzielili się na mnóstwo stopni hierarchicznych, wśród których najwyższe miejsce zajmowali prorocy, za nimi zaś szli, źe użyjemy greckich nazw, stolici, dalej hier ogra-

EGIPT.

Oj

maci, horologowie, śpiewacy, pastoforowie, neokorowie i t. p. Wszyscy oni byli obowiązani do przestrzegania największej czystości: szaty nosili białości niepokalanej, co trzy dni musieli golić całe ciało, a we dnie i w noce oddawali się kilkakrotnym ablucyom.

Herodot powiada, że drugą po kapłanach klasę narodu stanowili wojownicy, którzy mieli także w swem posiadaniu jednę trzecią część całego obszaru ziemi, ale takie określenie nie zdaje się odpowiadać rzeczywistości, gdyż do służby wojennej mogli być powoływani członkowie najwyższej arystokracyi, równie dobrze jak synowie najuboższych fellahów, wszelkie więc stanowcze odgraniczenie żołnierzy od reszty narodu byłoby sztucznem i naciąganem. Według tegoż samego Herodota, za czasów Nowego Państwa, zaczynając od XXII. dynastyi, wojsko dzieliło się na dwa główne korpusy : Kalazyryanów i Hermotybianów, z których pierwszy mógł wystawić 250 tysięcy, drugi zaś 160 tysięcy ludzi, a corocznie wybierano z nich po tysiącu żołnierzy, przeznaczonych do pełnienia służby przybocznej przy królu. Przez wieki całe wojsko egipskie składało się wyłącznie z narodowych żywiołów i zawód żołnierski był uważany za jeden z naj-zaszczytniejszych i najbardziej uprzywilejowanych ; posiłkowe oddziały cudzoziemskie zajmowały wobec wojska narodowego bardzo podrzędne stanowisko, i dopiero, gdy kilka ich pokoleń z rzędu wiernie służyło faraonom, porównywano je w prawach z miejscowemi wojskami, jak to miało miejsce za Średniego Państwa z korpusem Matoi, za Nowego zaś z korpusem Maszuasz. Gdy Psamityk zmienił ten stan rzeczy i zaczął się otaczać najemnikami z Grecyi i Karyi, wywołało to powszechne oburzenie; 240,000 żołnierzy z narodowego wojska opuściło sztandary i przeszli do Etyopii, poza nilowe katarakty, dla utworzenia tam niezależnych kolonij, dezorganizacya i anarchia wkradły się do szeregów, a gdy armia perska wkroczyła do Egiptu, nie było już komu stawić jej czoła.

Reszta narodu dzieliła się na kilka warstw odrębnych, których jednak liczba i rodzaj zajęcia niedokładnie i sprzecznie są określone przez pisarzy starożytnych. Diodor Sycylijski podaje trzy główne klasy : pasterzy, rolników i rzemieślników, Herodot zaś wylicza ich pięć, wśród których nie ma żadnej wzmianki o rolnikach, a to zdaje się pochodzić z tego powodu, że rzeczywiście w Egipcie cały obszar ziemi należał do króla, do książąt i do kapłanów, ludzie zaś trudniący się około roli nie posiadali ziemi na własność, ale byli przywiązani do gleby, uprawiali pola na korzyść klas uprzywilejowanych, byli sprzedawani wraz z ziemią i zajmowali stanowisko podobne do tego, jakie dziś przypada w udziale fellahom. Do rzędu pasterzy zaliczyć trzeba tylko ludzi osiadłych i trudniących się chowem bydła, gdyż plemiona obcego pochodzenia koczujące nad granicami państwa

i posiadające liczne trzody, były nienawidzone przez rodowitych Egipcyan i nie wchodziły w skład miejscowej ludności. Herodot w swojej nomenklaturze cytuje, jako odrębne klasy narodu, tłómaczów, niezbędnych przy rozległych stosunkach handlowych jakie Egipcyanie utrzymywali z sąsie-dniemi ludami, i marynarzy, pod którem to mianem należy tylko rozumieć ludzi zajętych żeglugą na Nilu i na kanałach, gdyż morze w pojęciach Egipcyan było uważane za żywioł nieczysty, i załogi wielkich flot, utrzymywanych w pewnej epoce historyi Egiptu na morzach Śródziemnem i Czerwonem, składały się prawdopodobnie z majtków obcych narodowości, a przeważnie z Fenicyan.

Pod względem administracyjnym, kraj dzielił się, jak widzieliśmy, na kilkadziesiąt okręgów, zwanych przez Greków nomami, które odznaczały się bardzo wybitnym partykularyzmem, posiadały odrębne świątynie, kolegia kapłańskie, odrębny kult religijny, odrębne obyczaje, i pozostawały w ciągłej między sobą rywalizacyi, doprowadzającej nieraz do krwawych starć. Na czele nomów stali albo książęta lenni, o których mówiliśmy już obszerniej, albo gubernatorowie mianowani przez króla — mur-nmi-zat — zwani przez Greków nomarchami, pod których kierownictwem znajdowali się niżsi urzędnicy, tak zwani toparchowie. Mieszkańcy nomów podlegali konskrypcyi wojskowej, byli używani do robót publicznych i opłacali królom i ich namiestnikom podatki, które przy braku systemu monetarnego, musiały być wnoszone w naturze, co pociągało za sobą potrzebę częstych kadastrów i spisów ludności. Każdy nom był podzielony na cztery kategorye przestrzeni, opłacające każda w inny sposób należność z niej przypadającą: miasta stołeczne — nuit — siedziby administracyi cywilnej i wojskowej oraz centra religijne całej prowincyi, należały zwykle, wraz z otaczającym pasem ziemi, do duchowieństwa, i żadnych podatków nie opłacały; z pól uprawnych — uu — użyźnianych każdorocznie wylewem Nilu, pobierano dziesięcinę w zbożu; łąki i bagna — pohu — nie dające się nigdy należycie osuszyć, obracano na pastwiska lub uprawiano na nich lotus i papyrus, a na stawach hodowano na wielką skalę ptactwo wodne, z czego wynikało, że podatek z tych przestrzeni płacony był bydłem, drobiem, oraz roślinami wodnemi; nakoniec kanały — mau — jedne przeznaczone tylko do nawodniania pól, drugie zaś spławne, uiszczały się rybą z należności.

Cały zarząd kraju opierał się o liczną i potężną biurokracyą, tak zwaną korporacyą skrybów, zamiłowaną w pisaninie i prowadzącą swoję regestraturę z najdrobiazgowszą skrupulatnością, o czem świadczy mnóstwo manuskryptów na papyrusie, przechowanych do dni naszych. Najlepszą organizacyą odznaczały się wydziały robót publicznych, wojny

Szkic historyczny. T. II.

i dochodów skarbu, a liczne kontrakty i umowy pisemne znane dziś, dowodzą, że i własność prywatna otoczona była gwarancyami, nic nie pozo-stawiającemi do życzenia. Sądownictwo było instytucyą niezależną prawie od króla, który w rzadkich tylko i nadzwyczajnych wypadkach wydawał wyroki w najwyższej instancyi, w zwykłym zaś przebiegu spraw funkcyo-nowały trybunały, złożone z przedstawicieli stanu duchownego. Wielkie trzy miasta: Teby, Memphis i Heliopolis, posiadające najwyższe kolegia sacerdotalne, dostarczały każde po dziesięciu sędziów, a ci dostojnicy wybierali śród siebie prezesa i całe państwo poddawało się wyrokom tego najwyższego ciała sądowniczego; sprawy agitowały się na piśmie, nigdy zaś ustnie, ażeby, jak powiadano, nie podniecać namiętności i nie działać bocznemi drogami na umysły sędziów. Przechowały się dotychczas dokumenty, dotyczące dwóch ważnych bardzo spraw kryminalnych: jeden z pa-pyrusów turyńskich podaje nam przebieg sprawy w przedmiocie konspi-racyi, zawiązanej przeciwko Ramzesowi III. przez dworzan i kobiety haremu pod kierunkiem brata królewskiego, znanego w tekstach oficyal-nych pod przybraną nazwą Pentoirita; inny zaś dokument, zwany papy-rusem Abbotta, znajdujący się w muzeum Brytyjskiem, odnosi się do bandy rabusiów, uorganizowanej za XX. dynastyi, dla gwałcenia grobowców królewskich w Tebach. Sprawa ta wiąże się z nadzwyczaj cie-kawemi odkryciami poczynionemi w ostatnich latach, i rzuca jaskrawe światło na stan kraju w chwilach poprzedzających ostateczny jego upadek, skorzystamy więc ze sposobności, ażeby trochę obszerniej się nad nią zastanowić.

Pod słabemi rządami następców Ramzesa III. zapanowała w całym kraju anarchia, a zubożała i zdemoralizowana ludność zaczęła popełniać najrozmaitsze nadużycia; grobowce, zawierające często w sobie bardzo kosztowne przedmioty, przedstawiały ponętną pastwę dla złoczyńców, ale ponieważ dostanie się do nich połączone było nieraz z ogromnemi trudnościami , potworzyły się szajki, złożone z wielkiej liczby zbrodniarzy, pragnących wspólnemi siłami pokonywać te przeszkody. Za czasów Ramzesa IX. napady te przybrały takie rozmiary, że wydelegowano specyalną komisyą dla zaradzenia złemu, i przekonano się, że nawet sarkofagi królewskie nie uszły świętokradzkiej ręki: skonstatowano, że grobowce znajdujące się w Assasif i w dzisiejszej miejscowości Drah-Abul-Neggah, zostały naruszone, że groby króla Sowkumsauf i jego żony były już ogołocone ze swych kosztowności, że próbowano także dostać się do krypt Amenhotpu III. i Entufa IV. i że sarkofagi wielu innych królów były także zagrożone przez złoczyńców. Wtedy zwrócono się także do nekropolii królewskiej w Biban-el-Moluk, do tak zwanej Doliny Królów, w któ-

rej spoczywały zwłoki wielkich faraonów z XIX. dynastyi, ale indagacya kierowana przez wielkiego proroka Amona, Amenhotpu, a której ślady są dziś jeszcze widoczne w grobie Setiego I., nic nie odkryła podejrzanego, i na ten raz ograniczono się do ukarania winnych, nic nie przedsiębiorąc dla zabezpieczenia na przyszłość sarkofagów monarszych. Rzeczy jednak nietylko nie zmieniły się na lepsze, ale przeciwnie, stan kraju tak się pogarszał z dniem każdym, źe wkońcu zdecydowano się na wyjęcie mumij wielkich faraonów z XVII., XVIII. i XIX. dynastyi z własnych ich sarkofagów, dla uchronienia ich od profanacyi i na umieszczenie ich razem w jednej kaplicy, przylegającej do grobu Amenhotpu I., około którego ustanowiono silną straż. Trwało to przez jakiś czas, a inspektorowie delegowani przez królów, odwiedzali peryodycznie kaplicę, dla przekonania się, czy ciała bohaterów spoczywają nietknięte, z wstąpieniem jednak tron XXII. dynastyi, gdy Auput, syn króla Szeszonka I., został mianowany wielkim kapłanem Amona, znudziła go ta nieustanna straż nad zwłokami monarchów, z którymi łączyły go tylko dalekie węzły powinowactwa i postanowił przenieść je do jakiegoś bezpieczniejszego miejsca, gdzieby warta już była zbyteczną. Prorocy Amona posiadali swą własną nekropolią w dolinie Deir-el-Bahari, tam więc Auput zdecydował się umieścić mumie faraonów; przeniósł je w największej tajemnicy, poskładał jako tako jedne obok drugich, a wejście do podziemia tak ukrył starannie, źe pozostało ono nieznanem aż do naszych czasów. Dopiero w 1881 roku p. Maspero wynalazł tę kryjówkę, i w ten sposób wydobyto jednocześnie ciała królów, należących do dalekich od siebie epok, i złożono je Bulak koło Kairu. W zbiorze tym figurują: Tiuaken z XVII.

na

w muzeum

dynastyi, Ahmes I., Amenhotpu I., Thutmes II. i Thutmes III. z XVIII., nakoniec Ramzes I., Seti I. i Ramzes IL z XIX. dynastyi, nie licząc już kilku księżniczek, pochodzących z tychże samych rodzin.

l^||||ismo. Uwzględniając zasadnicze różnice, jakie odrębne pochodzenie If Mg rasowe wyryło na charakterze Egipcyan i Chińczyków, nie można

w cza-

samo przez

nad tern, źe, jak to dziś zostało stanowczo dowiedzionem, od niego w pro-

nie przyznać, źe między dwoma temi narodami istnieje wiele cech wspólnych, zbliżających bardzo do siebie te dwie, tak obce sobie cywilizacye. Najbardziej uderzające podobieństwo stanowi wielka dawność pisma u obu ludów: znajomość jego, datująca, powiedzieć można, tak tu, jak tam, od kolebki państw, pozwala śledzić rozwój kultury tych narodow sach, w których zaledwie domyślać się można istnienia innych plemion zamieszkujących kulę ziemską. Pismo egipskie, tak ważne dla historyi się, nabiera jeszcze większego znaczenia, gdy się zastanowimy

Starożytni Grecy i Rzymianie, jakkolwiek pozostający w ciągłych stusunkach z Egiptem, nigdy nie zadali sobie pracy zgłębienia i nauczenia się jego pisma, tak, źe dopiero XIX. wiekowi przypadł w udziale zaszczyt zerwania zasłony, która zdawała się już na zawsze ukrywać za sobą tajemnicę najdawniejszej kultury w świecie. W 1799 r. odkryto w niewielkiej odległości od Rozetty stelę kamienną, pochodzącą z czasów Ptolemeusza Epiphana, a pokrytą trzema rodzajami pisma. Wnosząc, źe każdy z tych napisów, tak grecki jak i dwa egipskie, z których jeden był hieroglifi-cznym, drugi demotycznym, powtarzają identycznie ten sam tekst, wzięto się do pracy nad decyfrowaniem dwóch ostatnich. Pierwsze próby rozpoczęli Silvestre de Sacy, Szwed Akerblad i Anglik Young, ale dopiero egiptolog francuski Champollion młodszy, ur. w 1790 r. a zmarły w r. 1832, uchylił, na podstawie studyów nad kamieniem z Rozetty, rąbek zasłony, a badając język Koptów, zbliżony do dawnego egipskiego, doszedł do naszkicowania głównych zasad pisma hieroglificznego. Za nim podążyli: Karol Lenormant, E. i A. de Rougé, Mariette, de Saulcy, Chabas i Maspéro we Francyi; Lepsius, Brugsch, Dümichen i Ebers w Niemczech; Osburn, Birch i Hincks w Anglii; Leemans w Holandyi; Rosellini, Rossi i Schiappareli we Włoszech i t. d., tak, źe dziś teksta egipskie odczytywane są z równą prawie łatwością, jak dzieła klasyczne Grecy i i Rzymu.

stej linii pochodzi alfabet fenicki, który znowu dał początek alfabetowi greckiemu i wszystkim epigraficznym systematom Indyj, Azyi Zachodniej i Europy.

Nazwa hieroglifów — rzeźb świętych — nadana przez Greków pismu egipskiemu, jakkolwiek niewłaściwa, utrzymała się dotąd; najdawniejsze pismo hieroglificzne nie było nigdy, jak niedawno jeszcze utrzymywano, wyłączną tajemnicą kapłanów, chcących jakoby w ten sposób zachować swoję wyższość naukową nad resztą ludności; spotykamy je przeciwnie wszędzie: na gmachach publicznych, na przedmiotach służących do codziennego użytku, w podaniach historycznych, w pochwałach królów przeznaczonych do jaknajwiększego rozpowszechnienia, równie dobrze jak w tekstach religijnych, traktujących o najsubtelniejszych odcieniach dogmatu. Nie było też ono wyłącznie symbolicznem, jak twierdzono powszechnie, a jeżeli posługiwało się w pewnej mierze znakami symbolicznemi, to daleko więcej w niem spotykamy znaków obrazowych, ideograficznych, a więcej jeszcze znaków fonetycznych, dźwiękowych, które mają znaczenie sylab lub też już właściwych liter, wyrażonych za pomocą przedmiotów, które w języku egipskim zaczynały się od sylaby lub litery, jaką chciano nakreślić. Znaki ideograficzne, figuracyjne, były to poprostu jak naj-pobieźniejsze przedstawienia przedmiotów, które starano się oddać w piśmie,

w znakach zaś symbolicznych posługiwano się czterema rodzajami figur retorycznych: synekdochą, metonymią, metaforą i alegoryą. Rysowano część zamiast całości, i walkę np. przedstawiano zapomocą dwóch rąk uzbrojonych, wołu, zapomocą tylko jego głowy; brano przyczynę za skutek, skutek za przyczynę, narzędzie za utwór, i w ten sposób oddawano miesiąc rysując księżyc, dzień, rysując słońce, ogień przez słup dymu, widzieć przez dwoje oczu i t. p.; łączono pojęcia o dwóch przedmiotach, które miały z sobą pewne powinowactwo ogólnie przyjęte i zrozumiałe dla większości czytelników: chcąc napisać syn, rysowano kaczkę nilową, która uchodziła za symbol przywiązania synowskiego, idee wyższości, pierwszeństwa, przewodnictwa, wyrażano przez przednie części lwa, odwagę lub czujność przez głowę tegoż zwierzęcia; nakoniec, posuwając dalej alegoryą, posługiwano się, dla oddania pewnych pojęć moralnych, przedmiotami materyalnemi mającemi bardzo dalekie, często nawet tylko konwen-cyonalne podobieństwo z poprzedniemi, i w ten sposób tworzono prawdziwe zagadki, trudne do rozwiązania dla niewprawnego czytelnika; i tak: pióra strusie, które miały jakoby być zawsze równej długości, określały sprawiedliwość; gałąź palmy wyobrażała rok, gdyż utrzymywano, że drzewo to puszcza corocznie dwanaście gałęzi, po jednej co miesiąc; wąż uraeus był symbolem boskości i godności królewskiej i t. d.

Przechodząc do fonetycznej strony pisowni, wiemy, że język egipski z pięknych, klasycznych epok, posiadał dwadzieścia dwie artykulacyj głosowych, z których każda wyrażała się zapomocą jednego lub kilku znaków konwencyonalnych ; oprócz tego miano mnóstwo odrębnych znaków dla oznaczenia sylab, a raczej dźwięków podwójnych, gdyż w skład ich wchodziły częściej same spółgłoski, a ilość prawdziwych sylab, posiadających samogłoski, była stosunkowo bardzo niewielką; czasami kombinowano po trzy i więcej liter razem i przedstawiano je zapomocą jednego znaku, a największa trudność wynikała z tego powodu, że w wielu wypadkach jeden znak służył do określenia kilku dźwięków całkiem odmiennych, i wtedy musiano się uciekać do znaków dodatkowych, dla usunięcia nieporozumienia. I tak np. ten sam znak wyrażał dźwięki as i sp; inny, dźwięki nu i xn; to samo miało miejsce z dźwiękami ad i mer, z dźwiękami ad, sem, den i ten, i w takim razie dodawano za niemi znak dopełniający, wyobrażający tę mianowicie literę, która najdobitniej odróżniała jeden dźwięk od innych : dla napisania np. sem, dodawano po znaku sem znak m, ażeby go odróżnić od wyrażających się w podobnyź sposób dźwięków" ad, den i ten. Ta niepotrzebna komplikacya tern więcej nas może dziwić dlatego, że Egipcyanie wcale nie obawiali się zbytecznej rozmaitości znaków i niektórym dźwiękom dawali po pięć a nawet po sześć

znaków całkiem odmiennych. Bardzo także często po napisaniu wyrazu w sposób fonetyczny, dodawano za nim znak ideograficzny, wyobrażający przedmiot lub pojęcie któremu wyraz odpowiadał, słowem, pismo hiero-glificzne było jeszcze narzędziem bardzo niedokładnem i najeźonem trudnościami, nagromadzonemi jakby z umysłu.

Oprócz właściwych hieroglifów (fig. 237), to jest pisma monumentalnego, Egipcyanie posiadali rodzaj kursywy, zwanej mylnie przez Greków

<3 o

5««4!&4MKS

Fig. 238. Pismo hieratyczne.

Fig. 237. Hieroglify egipskie.

pismem hieratycznemu (fig. 238), która służyła do użytku codziennego i do rozpowszechniania prac literackich. Wszystkie papyrusy przechowane do naszych czasów, redagowane są kursywą, a pismo postępuje w nich zawsze od prawej ręki ku lewej, podczas gdy hieroglify ustawiane są dowolnie

w jednym lub drugim kierunku. W VII. tl Q Cr) ty C> )    wieku przed Chr., między XXI. a XXV.

jeszcze bardziej skróconem, popularnem, zwanem przez Greków pismem demotyczmiem (fig. 239), używanem głównie przy zawieraniu umów i tranzakcyj kupieckich, ale ten rodzaj pisma przedstawia jeszcze większe trudności od poprzednich i pozostał dotychczas w systematycznem zaniedbaniu wśród egiptologów.

7,;/^    dynastyą, zaczęto się posługiwać pismem

'L yyy

Fig. 239. Pismo demotyczne.

itérât u ra i nauki. Najbardziej stanowczy dowód wielkiej starożytności literatury egipskiej daje nam tytuł Gubernatora domu ksiąg,

jaki przybiera jeden z wysokich dygnitarzy z pierwszych lat VI. dynastyi, którego grobowiec znajduje się w Gizeh. Nietylko więc istniała już wtedy literatura, ale jej utwory były tak liczne, że mogły zapełnić odrębny budynek, a tak cenne, że pieczę nad niemi powierzano jednemu z najwyższych dostojników dworskich. W Ramesseum w Karnak odkryto ogromną salę, zostającą pod wezwaniem Thota, boga sztuk i nauk, oraz bogini literatury, Saph, salę wr której mieścił się liczny i doborowy księgozbiór. Starożytni pisarze Grecyi i Rzymu nieraz czerpali w księgach egipskich i wiele nam zostawili wTzmianek o literaturze starej ziemi faraonów, nako-

nieć, z przechowanych dotąd napisów na kamieniu i z tekstów na papy-rusie, sami możemy sobie wyrobić pewne pojęcie o jej bogactwie. Ciekawe są rady skryby Khrodi, syna Duaufa, z czasów XII. dynasty i, zawarte w listach jego, pisanych do syna Pepi, w których starzec ten, opisawszy nędzę będącą udziałem wszystkich rzemieślników, zachęca swego spadko-biorcę do poświęcenia się zawodowi literackiemu: »Widziałem, powiada »on, kowala przy jego zajęciu, — u paszczy pieca, — palce jego były tak »szorstkie, jak przedmioty ze skóry krokodyla... Balwierz goli do późnej »nocy ; chodzi on od domu do domu szukając zajęcia ; łamie sobie ręce »ażeby napełnić żołądek, jak pszczoły które zjadają owoc własnej pracy... »Na mularza czyha choroba, gdyż jest on wystawiony na wichry gwałtowne; obie jego ręce wycieńczają się przy pracy, a jego suknie są »w nieładzie... Tkacz jest nieszczęśliwszy od kobiety; kolana jego są »zawsze na wysokości serca i nie używa on nigdy świeżego powietrza... »Co do farbiarza, ręce jego cuchną zapachem zgniłej ryby, oczy ma pod-»bite, a ręce jego nigdy się nie zatrzymują... Szewc jest bardzo nieszczę-»śliwym; żebrze on wiecznie i musi gryść skórę ażeby się wyżywić...« i t. d. Po tym smutnym obrazie, grzeszącym widoczną i tendencyjną przesadą, stary skryba dodaje: »Widziałem gwałty, widziałem gwałty i dla-»tego radzę ci zwróć swoje serce ku literaturze ! — Przypatrywałem się »rzemiosłom ręcznym, i zaprawdę nic nie ma nad piśmiennictwo. Tak jak »się zanurza w wodzie, zanurz się w łonie księgi Kimi... Literatura jest »ważniejsza od wszelkich prac rzemieślniczych, nie jest ona czczem słowem »na tej ziemi; ten kto przywykł obcować z nią od dzieciństwa, jest obsy-»pany zaszczytami i powierzają mu ważne poselstwa, ten który ją zapo-»znał pozostaje w nędzy... Jeżelim cię zaprowadził do Khonu, czyniłem »to z miłości dla ciebie; gdyż jeden dzień przebyty z korzyścią w szkole, »zapewnia ci wieczność; prace którym się tam oddają, są trwałe jak »góry...« i t. d. Rzeczywiście, w czasach w których pisał autor, piśmiennictwo otwierało drogę do najwyższych dostojeństw : po świetnem zdaniu egzaminów, skryba mógł zostać, stosownie do swego uzdolnienia, kapłanem, dowódcą wojsk, gubernatorem nomu, inżynierem lub budowniczym, i literatura była uprawiana nietylko dla własnych swych powabów, ale jako środek wywyższenia się nad ogół. Pisarze Średniego Państwa zostawili tedy po sobie wiele utworów rozmaitej treści, uważanych za klasyczne w następnej epoce.

Pierwsze naturalnie miejsce w piśmiennictwie egipskiem zajmują dzieła treści religijnej i te odnoszą się do najdawniejszych epok państwa; zacytowaliśmy poprzednio kilka wierszy ze sławnego dzieła, którego rzeczywisty tytuł brzmiał u Egipcyan : Księga objawienia się w świetle, ale które dzisiejsi uczeni ochrzcili nazwą Rytuału pogrzebowego lub Księgi Zmarłych, Nadanie ostatecznej formy tej księdze, która zawiera w sobie całkowitą doktrynę Egipcyan o życiu przyszłem, a której jeden egzemplarz wkładano pod głowę każdej mumii, miało miejsce dopiero za XXVI. dynastyi, ale wiele jego części sięga najodleglejszej starożytności, a mianowicie czasów I. i IV. dynastyj. Księga migracyj, także czasami spotykana w grobowcach, pochodzi już ze znacznie późniejszej epoki.

ma-

Literatura filozoficzna cieszyła się także niemałem powodzeniem w jednym z papyrusów berlińskich znajdujemy urywek dyalogu między Egipcyaninem a jego duszą, w którym ta ostatnia stara się wykazać, że śmierć nie ma w sobie nic strasznego dla człowieka; za III. dynastyi,. pewien Kakimni, żyjący pod panowaniem króla Snofru, napisał traktat o moralności, za V. zaś dynastyi jeden z synów królewskich, Ptah-hotpu, redagował, doszedłszy do późnego wieku, rady i maksymy, jące służyć ku nauce jego syna, a znane w świecie naukowym pod tytułem Instrukcyj Ptahhotpu; dwa te ostatnie fragmenta przechowały się do naszych czasów w kopii na papyrusie, sporządzonej dopiero w epoce XII. dynastyi, a ofiarowanej przez p. Prisse Bibliotece narodowej w Paryżu. Nie trzeba szukać w tych utworach wielkiej głębokości myśli, umiejętnej analizy, rafinowanych dystynkcyj i abstrakcyj metafizycznych, gdyż w owych epokach pierwotnych fakta brały górę nad spekulacyami umysłu, a praktyka nad teoryą: obserwowano człowieka, jego namiętności, nałogi i zboczenia, nie dla budowania na tej podstawie nowych systematów filozoficznych, ale dla zreformowania wadliwości jego natury, dla ochronienia go przed szkodliwemi wpływami i dla wskazania mu drogi ku prawdzie wiekuistej. Ptahhotpu czyni uwagi i daje rady, jakie mu na myśl przychodzą, bez wyprowadzania z nich jakichkolwiek syntetycznych konkluzyj ; zaleca naukę, słodycz i łagodność względem podwładnych, zgodę w małżeństwie, słowem, podaje rodzaj kodeksu moralności i naukę postępowania w najrozmaitszych okolicznościach życia publicznego i prywatnego, zawsze nacechowaną zdrowym poglądem na rzeczy i czystem uczuciem.

Do tego także rodzaju należą po części tak zwane: Instrukcye Ame-nemhata 1 dawane synowi Usirtezenowi, zawarte w papyrusie Sallier i w innych rękopismach, a w których ów król XII. dynastyi opowiada najpierwej rozmaite epizody ze swego panowania, a później wskazuje synowi jak ma postępować, ażeby sprostać w zasługach swoim poprzednikom ; krótkie to dziełko stało się z czasem klasycznem, i w tysiąc lat później, za XIX. dynastyi, kazano jeszcze uczniom kopiować urywki z niego dla wprawy w stylu. Współczesnym mu prawie był Pamiętnik Sinuhita, awanturnika egipskiego, który spędziwszy swój burzliwy żywot w dalekich wyprawach i podróżach, opisał swoje przygody w sposób bardzo zajmujący, zaprawiając je silną dozą fantazyi.

Utwory poetyckie, jak sławny Hymn do Słońca, datujący z chwil największej potęgi boga Amona-Ra, jak Hymn do Nilu, sięgający XII. dynastyi i inne śpiewy podobnej natury, podnoszą się do szczytów natchnienia religijnego, a zarazem odzywa się w nich okrzyk boleści i cierpienia tych, którzy zgięci nad glebą przez wieki całe, widzą w falach rzeki świętej i w promieniach ciała niebieskiego jedyny swój ratunek, pociechę i ukojenie. Forma poezyi egipskiej ma wiele cech wspólnych z poezyą biblijną; uderza w niej ten sam ruch wiersza, ten sam zwrot metafory, ta sama niejasność i jakby tajemniczość myśli, co zresztą łatwo się tłómaczy długim pobytem dzieci Izraela na ziemi faraonów, kształceniem się przywódców hebrajskich w szkołach Teb i Memphisu i zaznajomieniem się ich z doktrynami miejscowemi; Strabon był tak uderzony tą wspólnością nastroju, że brał Mojżesza za kapłana egipskiego.

Gdy państwo weszło w fazę militarną i zaczęło rozszerzać się na zewnątrz, powstała bogata literatura bohaterska; wszystkie mury gmachów XVIII. i XIX. dynastyj pokryły się opisami wypraw i tryumfów królewskich, a najwybitniejszym wyrazem tego nowego kierunku jest poemat epiczny Pentaura, głoszący sławę Ramzesa II. Inny utwór tego rodzaju opisuje rozmaite epizody wypędzenia z kraju Hyksosów, a oprócz tego dzieje państwa rozwijają się w licznych kronikach i w urzędowych sprawozdaniach. W kilku papyrusach przechowanych w zbiorach europejskich, spotykamy ćwiczenia literackie, podobne do deklamacyj retorów greckich i rzymskich, nakoniec natrafiamy na próby w rodzaju, który najmniej może spodziewalibyśmy się znaleść w literaturze egipskiej, a mianowicie w romansie; p. de Rougé przetłómaczył jedno z takich dziełek wyobraźni, ale trzeba zauważyć, że i w powieści egipskiej pierwiastek religijny odgrywa przeważną rolę.

Ażeby dać próbkę bohaterskiego stylu w poezyi egipskiej, podamy tu kilka urywków z poematu Pentaura, którego treść stanowi jeden z epizodów wyprawy Ramzesa II. do kraju Khiti, a mianowicie bitwa pod Kadesz, w której król, na czele małej garstki żołnierzy, znalazł się znienacka otoczonym przez całą armią Hetejczyków.

»Piesi i konni, powiada poeta, stracili serce przed nieprzyjacielem, »który był panem miasta Kadesz, na lewym brzegu Orontu... Wtedy »Jego Majestat, o życiu zdrowem i silnem, powstał jak ojciec jego Montu, »chwycił za oręż i przywdział pancerz, podobny do Baala w godzinie po-»tęgi... Pędząc na wozie, król wpadł w szeregi przewrotnych Khiti. Był »on sam swoją osobą, a żaden inny przy nim... Znalazł się otoczonym »przez dwa tysiące pięćset wozów, a śladem jego rzucili się najszybsi »wojownicy z obmierzłych Khiti i z innych licznych ludów, które im towa-»rzy szyły».

wemu

Widząc się w tak krytycznem położeniu król poddaje się chwilo-zwątpieniu i wykrzykuje: «Żaden z książąt nie pozostał przy mnie, »żaden z jenerałów, żaden oficer łuczników lub wozów! Żołnierze moi »opuścili mnie, moi kawalerzyści pierzchnęli przed wrogiem i żaden z nich »nie pozostał, ażeby walczyć przy moim boku». Zwracając się zaś do wielkiego boga tebańskiego, tak ciągnie dalej: «Ale któźeś Ty jest o mój »ojcze Amonie? Czyż ojciec zapomina o swoim synu? Czyż uczyniłem »cokolwiek bez Ciebie? Czyż nie szedłem i nie zatrzymywałem się na »Twoje słowo? Nie pogwałciłem nigdy praw Twoich. Wielkim jest, bar-»dzo wielkim Pan Egiptu, który obala wrogów na swej drodze! Czemże »są przy Tobie owi Azyaci? Amon obezwładni niewiernych. Czyż nie po-» święciłem Tobie niezliczonych ofiar? Napełniłem Twój przybytek święty »więźniami; wzniosłem Tobie świątynię na miliony lat, oddałem wszystkie »moje skarby do Twoich magazynów. Oddałem Tobie świat cały dla »powiększenia Twych posiadłości... Wzywam Ciebie, o mój ojcze Amo-»nie! Oto jestem wśród mnogich, nieznanych mi ludów; wszystkie narody »sprzysięgły się przeciwko mnie i jestem sam moją osobą, a żaden inny »obok mnie. Moi liczni żołnierze opuścili mnie; żaden z moich jeźdźców »nie spojrzał w moję stronę, a gdy ich wołałem, żaden z nich nie usłu-»chał głosu mojego. Ale myślę, że Amon więcej dla mnie znaczy, od »miliona żołnierzy, od stu tysięcy jeźdźców, od miryady braci i młodych »synów, chociażby wszyscy byli zebrani razem! Dzieło ludzi jest niczem, »Amon weźmie górę nad nimi!...«

Tu bóstwo ukazuje się i bierze udział w walce, jak w poematach Homera: »Głos jego zagrzmiał aż po Hermonthis, Amon pośpiesza na »moje wezwanie; podaje mi rękę. Wydaję okrzyk radości, a On przema-»wia poza mną: »Przybiegam do ciebie, o Ramzesie-Miamunie, życie, zdro-»wie, siło! jestem obok Ciebie. Oto jestem ja, twój ojciec! moja ręka jest »z tobą, a znaczę więcej dla ciebie aniżeli setki tysięcy. Jestem panem »siły, miłującym waleczność; poznałem twe serce odważne i jestem zado-»wolniony. Wola moja będzie spełnioną».

Nadziemska ta interwencya zmienia całkiem postać rzeczy; Ramzes w szumnych wyrazach opisuje swoje czyny bohaterskie i swój ostateczny tryumf, aż wreszcie król Hetejczyków pobity na całej linii, wyprawia do niego posła, zdając się na jego łaskę i niełaskę: »Synie Słońca! niechaj »Egipt i naród Kheta będą niewolnikami u stóp twoich: Ra ofiarował ci »panowanie nad nimi... Możesz wytępić jeńców twoich, są oni w twej

»mocy; żaden z nich nie oprze się tobie. Przybyłeś od wczoraj, a zgła-»dziłeś ich nieskończoną ilość; przychodzisz dziś, nie przedłużaj rzezi... » Oto nas masz u stóp twoich, gotowych do wypełnienia twych roz-»kazów; o królu waleczny! zaszczycie wojowników, pozostaw nam tchnie-»nie życia».

Ramzes przebacza wrogom, przystaje na pokój i powraca w tryumfie do Teb, gdzie go przyjmuje Amon słowami: »Pójdź synu nasz ukochany, »o Ramzesie-Miamunie!»

O stanie nauk u Egipcyan posiadamy tylko luźne wiadomości, ale z tego co nam podają same teksta oryginalne, można już nabrać dość wysokiego wyobrażenia o ich postępach w rozmaitych kierunkach. Astronomowie egipscy od najdawniejszych czasów umieli odróżniać planety od gwiazd stałych, które nazywali akhi-mu-soku — niepodlegającemi zniszczeniu. — Znali oni Jowisza, Saturna, Marsa, Merkurego i Wenerę, które przybierały u nich nazwy : Hartapszitu, Harkahn, Harmakhis, Sowku i Bonu, zaliczali ziemię do planet i przypisywali jej ruch, podobny do obrotów Marsa i Jowisza, a nawet słońce w ich systemie było obdarzone ruchem i podróżowało po niebie w towarzystwie gwiazd wędrownych. Wszystkie gwiazdy dostrzegalne gołem okiem, miały swoje miejsca na ich regestrach i prowadzono starannie tablice ich wschodu i zachodu, a pogodne niebo Egiptu i jego noce gwiaździste ułatwiały znakomicie astronomom z Heliopolis, Denderah, Thini i Memphisu śledzenie krążenia ciał niebieskich, wynagradzając poczęści brak dokładniejszych narzędzi i naszych teraźniejszych środków inwestygacyjnych.

na

Najlepiej znanym był Syryusz, gwiazda Izydy, któremu Egipcyanie dawali nazwę Sopti i od jego wschodu słonecznego rozpoczynali rok cywilny, tak, że cały systemat chronologiczny na nim się opierał. Pierwotny rok egipski dzielił się na 3Ó0 dni i 12 miesięcy; każdy miesiąc na trzy dekady, doba zaś na 12 godzin dziennych i tyleż nocnych. Gdy spostrzeżono niedokładność tego systemu, co nastąpiło w epoce nadzwyczaj odległej, w czasach poprzedzających Menesa, jak zapewniali Egipcyanie, zaczęto wstawiać między jednym rokiem a drugim po pięć dni dodatkowych, ale w ten sposób nie otrzymano jeszcze zupełnej ścisłości naukowej. Pozostawała jeszcze ćwierć dnia rocznie, różniąca rok cywilny od astronomicznego, ale dla zaradzenia temu Egipcyanie nie zdecydowali się przyjęcie roku przybyszowego, tylko woleli czekać aż różnica sama się przez się wypełni, co następowało dopiero po czternastu i poł wiekach, gdyż potrzeba było 1461 lat cywilnych, dla utworzenia z matematyczną dokładnością 1460 lat astronomicznych. Porównanie to przypadało na chwilę słonecznego wschodu Syryusza-Sothisa, Egipcyanie więc nazwali

ten olbrzymi przeciąg czasu peryodem sothyjskim, a wschód świętej gwiazdy Izydy witali z nadzwyczajną uroczystością.

O postępach uczynionych przez Egipcyan w matematyce i mechanice, możemy tylko sądzić z ich pomników: przenoszenie w odległe miejscowości i wznoszenie do góry tak olbrzymich monolitów jak obeliski lub składowe części piramid i świątyń, dokładna oryentacya budynków, sy-metrya planów i nadzwyczajne obrobienie pojedynczych kamieni, dają nam miarę środków jakiemi rozporządzano, ale o teoretycznych wiadomościach w tym zakresie niewiele powiedzieć możemy. Istnieje wprawdzie w muzeum Brytyjskiem papyrus, zawierający traktat geometryczny, który został wyjaśniony przez p. Eisenlohr; obejmuje on kilkanaście teoremów posuwających się dalej jak elementarne zagadnienia trygonometryi płaskiej, ale jest już o parę tysięcy lat późniejszym od epoki wielkich piramid, gdyż datuje z czasów XIX. dynastyi.

W medycynie Egipcyanie byli bardzo zacofani; cały ich kodeks terapeutyczny opierał się na dziwacznym empiryzmie, a fizyologia ich była całkiem fantastyczną. Pomimo częstych zręczności jakie im nastręczało balsamowanie trupów dla studyowania ciała ludzkiego, nie znali oni zupełnie jego anotomii, gdyż zajęcie tego rodzaju było otoczone taką pogardą, że ludzie którzy musieli z rzemiosła wykonywać niezbędne sekcye na nieboszczykach, byli obrzucani kamieniami przez tłum po ukończeniu swych czynności i ratowali się tylko ucieczką. Z drugiej strony, istniały księgi zawierające rozmaite sposoby leczenia chorób, którym przypisywano początek boski, lekarz zaś odstępujący od wskazanej w nich metody, mógł to uczynić tylko na własną odpowiedzialność, a w razie śmierci pacyenta bywał karany jako zabójca, co naturalnie musiało zrażać naj-zapaleńszych nowatorów.

Najdawniejszy traktat medyczny miał być dziełem króla Teti, do-kompletowanem przez króla II. dynastyi, Son du; istniały także księgi lekarskie z IV. dynastyi, z czasów Kheopsa i Menkeri, i wszystkie one przechowały się do dni naszych. Traktat Kheopsa nie został jeszcze ogłoszony, ale dwa drugie, znane z jednego z papyrusów berlińskich, którego redakcya datuje już z epoki XVIII. i XIX. dynastyj, zostały wyjaśnione przez Ebersa, Chabasa i Brugscha. Wiadomo jest także, że w świątyni Imhotpu w Memphis znajdowała się liczna biblioteka lekarska, która przetrwała do czasów rzymskich, i że dostarczała ona nieraz recept lekarzom greckim.

Podamy tu o medycynie Egipcyan kilka wiadomości ogólnikowych, jakie dają się zaczerpnąć w tekstach oryginalnych oraz w dziełach He-rodota, Diodora i Galiana. Klimat Egiptu był bardzo zdrowy, i Herodot

zapewnia, źe nigdzie mniej nie chorowano jak tam ; najczęściej autorowie wspominają o oftalmii, róży, robakach, wrzodach na nogach i o epilepsyi; w niektórych chorobach zapalnych dyagnoza jest wcale nieźle określona i symptomata opisane z wielką dokładnością. Egipcyanie bardzo dbali o swoje zdrowie i przedsiębrali rozmaite środki zapobiegawcze : w przekonaniu, źe każda choroba wywiązuje się z pokarmu, brali oni co miesiąc na przeczyszczenie i na wymioty, powtarzając to przez trzy dni z rzędu. Lekarstwa były kilku rodzajów: maście, mikstury lub plastry, w skład zaś ich wchodziły najrozmaitsze ciała roślinne i mineralne, tłuczone i gotowane razem na wodzie, mleku lub oliwie, a później przecedzane. Znano przeszło pięćdziesiąt środków roślinnych, wydobywanych z traw, ziół, krzewów i drzew; z ciał kopalnych, w najczęstszem były użyciu sól, siarka i saletra, ale posługiwano się także surowem mięsem, sercem, wątrobą, żółcią i krwią rozmaitych zwierząt, a nie brakło także na lekarstwach dziwacznych, którym przypisywano nadprzyrodzone zalety, nad któremi jednak rozpisywać się nie będziemy. W ogólności przesądy odgrywały wielką rolę w medycynie egipskiej, i w każdej prawie chorobie obok powodów fizycznych, widziano działanie złych duchów, to też, gdy z jednej strony leczono środkami naturalnemi symptomata zewnętrzne, z drugiej strony uciekano się do czarów, zamawiań i różnych praktyk zabobonnych.

Geografia poczyniła dopiero znaczne postępy za Ptolemeuszów, była zaś bardzo niedokładnie znaną przez dawnych Egipcyan: karta z czasów

Seti’ego I. przechowana w muzeum turyńskiem, a przedstawiająca część Nubii i jej kopalnie złota, dowodzi, źe nawet co do najbliższych im krajów wiadomości Egipcyan były bardzo mylne i niepewne. Nauki przyrodnicze nie były, jak się zdaje, wcale uprawiane w Egipcie, poza obrębem nielicznych ich zastosowań w medycynie, a tu nadmienić wypada, źe fauna miejscowa różniła się wielce od fauny sąsiedniej Azyi; w Egipcie przechowały się najdawniejsze typy wielkich zwierząt, jak: słoń, nosorożec, hipopotam, lew, szakal i krokodyl, a ze zwierząt domowych, woły, osły, psy i mnóstwo ptactwa wodnego, koń zaś, wielbłąd, owce, świnie i kury zupełnie były nieznane za pierwszych dynastyj i nigdzie nie przechowały się ich wyobrażenia na starożytnych pomnikach. Konie zostały dopiero wprowadzone podczas pierwszych wypraw azyatyckich, Amon przybiera pierwszy raz głowę baranią w epoce Średniego Państwa, świnie zaś zachowały zawsze charakter zwierząt nieczystych, tak, że ich hodowcy mieli wzbroniony sobie wstęp do świątyń i otoczeni byli ogólną pogardą.

Podawszy tych kilka wiadomości wstępnych o religii, ustroju społe-i kulturze Egiptu, przejdźmy teraz do pobieżnego rysu dziejów

cznym

tego kraju w chronologicznem następstwie wypadków, uwzględniając przeważnie to wszystko, co ma pewien związek ze sztuką.

HISTORYA I SZTUKA EGIPTU.

^»jśszyscy nowocześni pisarze dzielą dzieje dawnego Egiptu na trzy tMjg odrębne okresy, z tą tylko różnicą, że jedni z nich kładą główny nacisk na miasto lub miasta w których koncentrowała się polityczna władza w danym peryodzie, podczas gdy drudzy więcej zwracają uwagi na ogólny charakter narodu, na jego dążenia i kulturę.

Według pierwszego systemu, najdawniejszy okres, w którym Memphis jest stolicą państwa, nazywa się Okresem Memphickim i obejmuje dziesięć pierwszych dynastyj; okres drugi, Tehański, zawiera także dziesięć dynastyj, które, z wyjątkiem jednej, pochodzą z Teb i tam mają stałą siedzibę ; nakoniec okres trzeci, Saicki, przedłuża się aż do upadku państwa, a rola naczelna przypada wtedy miastom Sais, Bubastis, Tanis i innym stolicom nomów Delty. Okresy drugi i trzeci mogą być rozbite na dwa działy każdy, a mianowicie pierwszy z nich przez wkroczenie Pasterzy, drugi zaś przez podbój perski.

Druga metoda dzieli historyą Egiptu na Państwo Dawne, które, podobnie jak w poprzednim systemie, rozpoczyna się z Menesem a kończy się z upadkiem X. dynastyi; na Państwo Średnie, obejmujące siedm następnych dynastyj, do XVII. włącznie, to jest do wypędzenia z kraju Hyksosów; i na Państwo Nowe, rozpoczynające się z wojowniczą XVIII. dy-nastyą, a trwające do drugiego podboju perskiego. Gdybyśmy się ściśle przytrzymywali wskazówek Manethona i przyjęli jego wyliczenia, chronologia dziejów Egiptu przedstawiałaby się jak następuje: założenie państwa przypadałoby na rok 5004 przed Chr., wstąpienie na tron XI. dynastyi na rok 3064, wygnanie zaś Hyksosów na rok 1703, a zatem Państwo Dawne zamykałoby się między latami 5004 a 3064 ; Państwo Średnie między 3064—1703; Państwo Nowe między 1703—340.

Oba powyższe podziały posiadają zupełną racyą bytu i trudno zawyrokować, który z nich lepiej się przedstawia z punktu widzenia historycznego, ale ponieważ ze względu na ogólny rozwój cywilizacyi, a szczególnie ze względu na sztukę, trzy okresy drugiego systemu noszą, zdaniem naszem, bardziej wybitny i odrębny charakter, jego się więc trzymać będziemy, a wielce on nam dopomoże do zoryentowania się w tej olbrzymiej przestrzeni czasu, w ciągu której rozwijała się kultura doliny Nilu.

Państwo Dawne.

ynastya I. rodem z Thini. Mini — Menes Manethona — założyciel IjJiy państwa i pierwszej dynastyi w niem panującej, zmienia koryto Nilu, buduje tamę utrzymującą wody jego i regulującą ich bieg, zakłada miasto Mannofri — greckie Memphis, tu ustanawia stolicę kraju i wznosi, według słów Herodota, świątynię na cześć boga Phtaha. Następca jego Teti — Athotis, jest wzmiankowany jako fundator pałacu królewskiego w Memphis i jako autor najdawniejszego traktatu o medycynie. A ta — Uenephes — wznosi piramidy Ko-kome obok dzisiejszego miasteczka Sak-karah, a jemu także niektórzy pisarze przypisują budowę stopniowej piramidy w tejże miejscowości. H u z a p a i t i miał być autorem wielu dzieł treści religijnej i często jest wspominany w Rytuale pogrzebowym, którego 64 rozdział odnoszą powszechnie do jego czasów ; teksta egipskie powiadają wszakże, że niektóre części tego Rytuału zostały odkryte, nie zaś pisane pod' jego panowaniem, co pozwala wnosić, że pierwotna reda-kcya Księgi zmarłych przypada na epokę jeszcze dawniejszą, zapewne na czasy przedhistoryczne. Manethon cytuje jeszcze wnuka poprzedniego króla, S e m s u — Semampsesa, za którego rządów straszna zaraza miała nawiedzić Egipt, wiodąc za sobą szereg rozmaitych występków, rozluźnienie praw i zamieszki domowe. Nowa tablica z Abydos i tablice z Sakkarah dowodzą, że ostatni spadkobiorcy Menesa nie umieli utrzymać jedności państwa, które rozbiło się na kilka niezależnych części, i gdy jedni królowie panowali w Memphis, inna dynastya utrzymywała się równolegle w Thini.

II. Dynastya pochodzi także z Thini i zdaje się być spokrewniona z poprzednią. Najdawniejsze i najbardziej rozpowszechnione zdanie uważa stopniową piramidę w Sakkarah za grobowiec drugiego króla tej dynastyi, Kakou — Kechousa Manethona, Mariette zaś myśli, że mógł to być grobowiec pierwszych Apisów, i to zapatrywanie nabiera wiele prawdopodobieństwa gdy zważymy, że cześć Apisa, równie jak Mnewisa i Men-desa, zdaje się rzeczywiście brać początek za panowania tego króla i że wnętrze piramidy zawiera trzydzieści komnat grobowych, co ją całkiem różni od innych pomników tego rodzaju ; na drzwiach prowadzących do

środka gmachu a przewiezionych przez Lepsiusa do Berlina w 1845 r., spotykają się najdawniejsze znane hieroglify i ornamentacye, właściwe wyłącznie temu tylko budynkowi. W Sakkarah odkryto także wiele bardzo prywatnych grobów z tejże dynastyi, a do tej samej epoki należą: grobowiec wysokiego dygnitarza Thothhotpu, wielka stela Sziri w muzeum w Bulak, oraz statuy Sapi i jego synów, zdobiące dziś muzeum w Luwrze. Kakou i jego następca B i n u t i r u byli wielkimi prawodawcami i poczynili liczne zmiany w religijnij i politycznej konstytucyi Egiptu; drugi z nich pamiętny jest głównie tem, że przypuścił kobiety do dziedziczenia korony, wskutek czego książęta wszystkich późniejszych dynastyj, dochodzący do władzy przez uzurpacyą, starali się zawsze żenić się lub żenić synów swoich z księżniczkami dawnych domów królewskich, dla zachowania pozorów legalności i dla utrzymania w rodzinie świętego charakteru, przywiązanego do pierwszych królów, synów boga Ra.

III. Dynasty a, Memphicka, zrywa ostatnie węzły łączące państwo z mityczną przeszłością kraju: Memphis staje się już nietylko stolicą królów, ale kolebką dynastyj, Thini stanowczo upada i ustępuje miejsca wzniesionemu o kilka mil Abydos, a zamiast mglistych i niepewnych sylwetek poprzednich królów, występują na widownię dziejową ludzie z krwi i kości, których profil zarysowuje się już wyraźnie na tle historyi. Założyciel III. dynastyi Bib i — Nekherophes — jest pierwszym wojownikiem którego czyny bohaterskie przechowały się w pamięci historyków, a celem jego wyprawy była zbuntowana Libia, którą przywrócił do posłuszeństwa dzięki przerażeniu, wywołanemu w szeregach nieprzyjacielskich przez całkowite zaćmienie księżyca. Jego następca Nibka — Tosorthros — zajmuje się medycyną, pisownią i sztuką obrabiania twardych kamieni. Ostatni panujący z tej dynastyi, S n o f r u — Kerferes Manethona — uśmierza koczujące ludy Arabii Skalistej i uwiecznia pamięć swego zwycięstwa płaskorzeźbami, odkrytemi dziś na skałach góry Synai; grób jednego z jego oficerów, zwanego Amten, wynaleziono w Sakkarah i przewieziono do Berlina, a z jego także czasów pochodzą grobowce w Meydun, w których odkryto dwa posągi pełne życia i prawdy urzędnika Rahotpu, dowódcy wojsk i naczelnika budowniczych, jak go nazywa napis, oraz jego żony Nefert, przechowane dziś w muzeum w Bulak. Pismo hieroglificzne z trzech pierwszych dynastyj, jakkolwiek mało różni się od późniejszego, posiada wszakże pewne cechy archaiczne, łatwo dające się pochwycić przez specyalistów.

IV Dynastya, Memphicka, stanowi najświetniejszą epokę Dawnego Państwa; jest to wiek wielkich piramid z Gizeh, których założyciele, królowie Khufu, Khafri i Menkeri rozszerzają swą władzę na cały Egipt, od

morza Śródziemnego po katarakty nilowe. Khufu — Kheops Greków, którego Herodot tak niewłaściwie umieszcza po Sezostrysie, późniejszym od niego o ośmnaście wieków, wzniósł pierwszą i największą piramidę w Gizeh, przeznaczoną na jego grobowiec; według tradycyi greckiej, sto tysięcy ludzi, zmienianych co trzy miesiące, miało pracować przez trzydzieści lat nad tą olbrzymią górą z kamienia. Jedna ze stel, wynaleziona przez p. Mariette, powiada, że Cheops zajął się także restauracyą wielkiego sfinksa i sąsiedniej mu świątyni. Na żądanie księcia de Luynes i jego kosztem, Mariette odkopał podstawę sfinksa zasypaną piaskami i znalazł, że naturalna skała, w której on był wykuty, u dołu była zaledwie trochę ociosana, że zaś łapy były przyprawione mularską robotą; u stóp sfinksa znajdowały się trzy ołtarze ofiarne, a właściwa nazwa kolosu brzmiała: Harmakhuti — bóg zachodzącego słońca, co Grecy zmienili później na Harmakhis. Ale najciekawszym wynikiem badań p. Mariette, było odkrycie tej właśnie świątyni, o której napis wspomina: jest to ogromny sześcian, utworzony z foremnych brył różowego granitu z Elefantyny, a wnętrze jego zajmuje obszerny pokój, podzielony na nawy przez czworograniaste filary z jednej sztuki takiegoż granitu ; linia prosta panuje tu wszechwładnie, nie zamącona żadną ozdobą, żadnym rysunkiem lub napisem, a doskonałość jaką się podziwia w ociosaniu kamienia i w przystosowaniu jednych brył do drugich, czyni z tego gmachu jakby prototyp mocy i trwałości. Jeżeli Khufu musiał się zajmować restauracyą tej świątyni, to bez wahania można ją odnieść do bajecznych czasów Egiptu, a tern samem uważać ją za najdawniejszy z dziś istniejących zabytków architektury. W studni przylegającej do tego gmachu, znaleziono przepyszne posągi z diorytu, bazaltu i alabastru, wyobrażające króla Khafri — greckiego Khefrena — drugiego króla tej dynastyi i właściciela drugiej wielkiej piramidy. Statuy te noszą na sobie ślady umyślnego uszkodzenia i znęcania się nad niemi, co musiało być dziełem rewolucyi, wybuchłej wskutek strasznego ucisku ludu, używanego do tych prac kolosalnych, a o której, jakkolwiek niejasno, wspominają pisarze greccy; przeciwnie zaś, wersya podana przéz Herodota, a powtarzana przez wszystkich autorów starożytnych i nowoczesnych, o wielkiej bezbożności obu poprzednich królów, którzy mieli jakoby zamykać świątynie i niszczyć obrazy bogów, nie potwierdza się bynajmniej, gdyż widzimy, na podstawie najnowszych badań, że tak Khufu, jak Khafri, przybierali sami i nadawali członkom swych rodzin nazwiska, świadczące o ich wielkiem uszanowaniu dla dawnych bóstw, i wznosili nowe świątynie, które napełniali posągami bogów. Trzeci z wielkich królów IV. dynastyi, Menkeri — Mykerinos Herodota — budowniczy trzeciej piramidy w Gizeh, jest także wzmiankowany

Szkic historyczny. T. I f.

jako pierwszy wydawca odszukanych dawnych tekstów Księgi zmarłych. Reputacya wielkiej świątobliwości, przywiązana do jego osoby przez starożytnych, najzupełniej jest usprawiedliwiona przez świeżo odkryte pomniki: nie potrzebował on wprawdzie otwierać świątyń, które nigdy nie były przez nikogo zamykane, ale rozkazał synowi swemu Dudufhorowi przebiegać Egipt wszerz i wzdłuż, odnawiać przybytki bóstw uszkodzone przez czas, i zakładać nowe we wszystkich miastach ważniejszych. Sarkofag tego króla, odszukany w jego piramidzie, był jednym z najdoskonalszych zabytków sztuki Dawnego Państwa, ale niestety zatonął on na brzegach portugalskich, gdy go przewożono do Londynu.

Oprócz tych pomników urzędowych, należą także do epoki czwartej dynastyi liczne grobowce prywatne, odkryte w nekropolii w Sakkarah,. a między innemi grób imiennika pierwszego króla, dygnitarza Khufu-Ank. Na straży tych grobów spotyka się prawie zawsze wyobrażenie bożka Anubisa, a charakterystycznem jest to, że nigdzie się w nich nie spostrzega śladów Ozyrysa, co dowodziłoby pewnej niechęci dynastyi mem-phickiej względem oficyalnego bóstwa z Thini. Najcenniejszemi zabytkami sztuki rzeźbiarskiej z tej epoki, są sławne statuy Piszącego Skryby w Luwrze, i zięcia królewskiego Phtah-se, znanego pod nazwą popularną Szeika-el-Beled, a przechowanego w muzeum w Kairze.

V.    Dynastya, z Elefantyny, jest pod wszelkiemi względami przedłużeniem dynastyi poprzedniej. Królowie wyszli z jej łona, prowadzą szczęśliwe wojny przeciwko koczowniczym plemionom Arabii, wznoszą nowe miasta i restaurują dawne świątynie, a według powszechnie przyjętego zdania,, piramidy z Abuzir mieszczą w sobie ich grobowce, chociaż p. Maspero-odkrył w innem miejscu piramidę ostatniego króla U nas a, jednę zaś z piramid w Sakkarah uważa za grobowiec króla Dadkeri-Assi. Za panowania tegoż samego faraona, Tancheresa Greków, Phiahhotpu pisał swój zbiór apoftegmatów dla użytku syna, a również z czasów piątej dynastyi pochodzi piękny posąg urzędnika Ra-em-ke, który był jedną z ozdób-wystawy paryskiej z 1867 roku.

VI.    Dynastya, Memphicka, pozostawia po sobie wiele zabytków, mniejszego w^ogóle znaczenia, w Elefantynie, w Abydos i w Tanis. Pierwszy król T e t i — Othoes — zamordowany był, niewiadomo z jakich przyczyn, przez straż przyboczną. Syn jego M i r i r i P e p i I. zwycięża południowe plemiona murzyńskie i w całym Egipcie, od Tanis do Syeny, spotykają się ślady jego potęgi. Mirinri jest pierwszym królem którego-.mumia przechowała się do naszych czasów i spoczywa dziś w muzeum w Bulak, jego zaś młodszy brat i następca Nofirkeri Pepi II. — Phiops — przedstawia jedyny w dziejach fakt stuletniego panowania, a po-

rozu-

mniki z jego epoki dowodzą, źe wtedy Egipt nic jeszcze nie był stracił z dawnej swej potęgi i pomyślności. Za Mirinri Sokarimsafall. wybuchają rozterki, wszczyna się wojna domowa i król po roku zaledwie panowania zostaje zabity; siostra jego Nitakrit — Nitokris Herodota-— którą Manethon nazywa pięknością o różowych policzkach, kobieta mna

i energiczna, obejmuje najwyższą władzę, oszczędza z początku przeciwników, ale wkrótce zwabia ich w zasadzkę zręcznie przygotowaną i zatapia ich wodami Nilu w sali podziemnej, w której mieli z nią razem ucztować. Wtedy, korzystając z krótkich chwil pokoju, Nitakrit zajęła się wykończeniem piramidy Mykerinosa, którą chciała przeznaczyć na własny grobowiec, i dała jej wierzchnie okrycie z granitu z Syeny, nieistniejące już dzisiaj ; tryumf jej jednak nie trwał długo : pozostali wrogowie jej brata znowu przeciwko niej występują, a dla uniknięcia ich zemsty, sama ona jest zmuszona odebrać sobie życie, po dwunastu latach panowania, i na niei kończy się VI. dynastya. Za rządów pierwszych królów z tej rodziny wielką rolę odgrywał minister Uni, który z prostego pazia króla Teti został z czasem naczelnikiem proroków, audytorem, przyjacielem królewskim, pierwszym ministrem, a nakoniec księciem-gubernatorem całego kraju położonego między Elefantyną a południowym krańcem Delty, której to godności żaden dygnitarz nie był przed nim dostąpił; jego to staraniem

zostały wzniesione piramidy w Sakkarah, w których p. Maspero wynalazł sarkofagi królów, jego panów, a do tej samej epoki należy także grobowiec księżniczki Tat-Amen, ozdobiony malowidłami na drzewie.

Po upadku VI. dynastyi, około 3500 r., następuje peryod ciemności, których nic do dni naszych rozświecić nie zdołało, i otwiera się jakby przepaść bezdenna, pochłaniająca dawną cywilizacyą Egiptu; epoka ta, po której nie zostało żadnego pomnika, żadnego dzieła sztuki, słowem, najmniejszego śladu mogącego dać o niej świadectwo, trwa jednak cztery wieki z górą, aż do roku 3064 według wyliczeń Manethona. Kapłan z Sebennytos pomieszcza w tym okresie czasu cztery ostatnie dynastye Dawnego Państwa: VII. i VIII. pochodzące jeszcze z Memphis, a IX. i X. rodem z Hakhninsuten — Herakleopolis geografów greckich, ale o królach tych podaje tylko luźne wzmianki, bez żadnego donioślejszego znaczenia. Papyrus turyński wskazuje nam, źe już bezpośredni następcy królowej Nitakrit: Nofirka, Nofrus, Abu i dalsi faraonowie nie panowali dłużej jak po cztery lub dwa lata a nawet po roku, trzeba więc przypuszczać, źe zatargi domowe, rozpoczęte, jakeśmy widzieli, za VI. dynastyi, doprowadziły państwo do zupełnego rozkładu, i źe Egipt był w tej epoce widownią rozbiorów, niesnasek, ciągłych kompetycyj i rozdrobienia kraju, które się zakończyły zupełnym jego upadkiem politycznym. Że jednak ten długi peryod ciemności nie jest fikcyą, źe niepodobna wykreślić go z dziejów Egiptu i źe cztery ostatnie dynastye Manethona posiadają racyonalną podstawę, dowodzi tego najlepiej fakt, iź najdawniejsze pomniki z następnej epoki, to jest z pierwszych lat Średniego Państwa, tak dalece całym swym charakterem różnią się od ostatnich zabytków pozostałych z okresu poprzedniego, źe chyba kilko wiekową przerwą można wytłómaczyć tę radykalną transformacyą, która najmniej wprawnego spostrzegacza musi w oko uderzyć. Dawne formy znikają zupełnie, tradycye idą w niepamięć, i gdy Egipt po długiem uśpieniu budzi się do nowego życia, wprowadza z sobą cały zasób nowych żywiołów, których kiełkowanie musiało się właśnie odbywać wśród tej nocy dziejowej. Historyą Egiptu z tej epoki można przyrównać do jego świętej rzeki, której wody giną raptownie śród piasków i płyną podziemnem korytem, a gdy po długiem zniknięciu ukazują się znowu na światło dzienne, roztacza się już przed niemi okolica całkiem odmienna, a inna natura i inne krajobrazy odbijają się w ich falach. Zapewnie podczas tej to mrocznej epoki plemię Kuszytów wkroczyło po raz pierwszy do Etyopii i tam osiadło, gdyż w późniejszej historyi Egiptu ważną już ono gra rolę, podczas gdy za VI. dynastyi żadnego jeszcze jego śladu nie napotykamy; to samo także da się powiedzieć o wzroście Teb, przeznaczonych w przyszłości do tak świetnych losów, a z których, wczoraj prawie nieznanych, wyjdzie jutro pierwsza dynastya Średniego Państwa.

Sztuka Dawnego Państwa.

fjggfigipt przedstawia nam fenomenalne w dziejach zjawisko, to miano-wicie, że w zabytkach sięgających pierwszych chwil jego historyi, sztuka ukazuje się już zupełnie uformowaną, i że nigdzie nie napotyka się śladów jej dzieciństwa i powolnego kształcenia, żadnej jednem słowem epoki archaicznej, a przeciwnie nawet, rzec można, źe. im dawniejsze są pomniki, tern większa pod wielu względami jest ich wartość artystyczna. Nasuwa się myśl, czy plemiona które zaludniły dolinę Nilu, nie przyniosły z sobą z Azyi wysoko już posuniętej cywilizacyi, lub też czy wszedłszy do Egiptu, nie wyrobiły jej powolnie, podczas trwania długiej epoki przedhistorycznej, poprzedzającej założenie państwa przez Menesa. Pierwszemu przypuszczeniu stanowczo zaprzecza zupełny brak w Azyi wszelkich śladów tak dawnej kultury, drugie zaś musi być po części prawdziwe, gdyż przejście ze stanu pierwotnego do wysokiej cywilizacyi nie może nastąpić z dnia na dzień, ale gdy weźmiemy na uwagę i tak już niesłychaną da-wność pewnych dziejów Egiptu, względną doskonałość takich pomników jak sfinks w Gizeh i świątynia u jego stóp odkryta, a które, według wszelkiego praAvdopodobiefistwa, o wiele poprzedziły powstanie monarchii, gdy zastanowimy się przytem nad charakterem dalszego rozwoju tego narodu, możemy przyjść do wniosku, że Egipt nigdy prawie nie znał dzieciństwa i że obce mu były fazy przejściowe, jakie towarzyszą pierwotnemu rozwijaniu się wszystkich narodów rasy aryjskiej. Ów kapłan z Sais, który spotkawszy Solona, miał rzec do niego: -»Wy wszyscy jesteście dziećmi, »między wami nie ma starców i zawsze będziecie młodymi duchem«, w tych kilku słowach, będących w jego rozumieniu wyrazem gorzkiej krytyki, najwyższy hołd składa Grecyi i przez to samo innym ludom Europy, a najsilniej potępia własną cywilizacyą. Jeżeli bowiem przeznaczeniem rośliny jest wydanie owocu i doprowadzenie go do dojrzałości, to epoka kwitnienia, która dopiero owoc zwiastuje i ukazuje nam jego zawiązek, nie przestanie być najbardziej uroczą chwilą w życiu tej rośliny ; nic smutniejszego nad starość przedwczesną, która nigdy nie zaznała szlachetnych porywów młodości, i wieczną pozostanie chlubą Etellady to właśnie, że umiała ona zachować prawie do końca swego istnienia ten pyłek młodociany, który użycza jej utworom tyle nieopisanego wdzięku.

Egipt, jak powiadamy, młodości zdaje się nie miał; podobnie jak Chiny, przedstawia się on odrazu dojrzałym a nawet zgrzybiałym ; nastrój realistyczny jego ducha zadowalnia się zdrowym rozsądkiem i dobrze zrozumianą ekonomią, a odrzuca natchnienie i dążenie do ideałów; umysł Egipcyan, jasny i szybko pojmujący, jest ograniczonym w swych pojęciach, nieruchomym i poziomym ; sztuka ich mogła się zrodzić odrazu taką prawie, jaką ją widzimy w dawnych pomnikach, gdyż to, co ma przez wieki pozostać miernem, łatwo się znajduje i może się obejść bez dłuższej inku-bacyi. Rzeźby i malowidła z pierwszej epoki egipskiej bez porównania stoją wyżej pod względem technicznym, rzemieślniczym, od utworów pierwotnych szkół greckich lub od dzieł poprzedników włoskiego Odrodzenia, ale jakaż różnica między przyszłością którą zwiastują te naiwne próby, a nieruchomością owych arcydzieł zręczności praktycznej! Z jednej strony niepłodny i suchy realizm, z drugiej niepowstrzymany polot ku zaziem-skim wyżynom. Artysta egipski lubuje się w pospolitości i wyraża ją w sposób pospolity; zadowolniony ze swego dzieła, nie marzy o niczem więcej; nieznane mu jest to pragnienie rzeczy boskich, nie trapi go to poczucie własnej nieudolności wobec ideału poczętego w duszy, i nie znać w nim śladu tych wysiłków, które chwili spoczynku nie dają pierwszym mistrzom sztuki klasycznej.

Gdy Grecya, szczęśliwa z życia, niem się rozkoszuje i napawa się widokiem piękna czerpanego w życiu, Egipt, zaledwie zrodzony, myśli już tylko o śmierci, i cała jego sztuka pierwotna zamyka się w grobach. Pomimo to jednakże natura ma swoje prawa, zpod których nikomu zupełnie się wyzwolić niepodobna, raz więc zaznaczywszy ogólny charakter przedwczesnej zgrzybiałości Egiptu, musimy wszakże dodać, że pierwsze wieki jego istnienia, jakkolwiek przedstawiają sztukę dojrzałą i całkiem już uformowaną pod względem wykonania technicznego, to zawsze jeszcze zalecają się pewną swobodą i naiwnością, które, w zestawieniu z obranym później kierunkiem, nadają tej epoce starożytnej mimowolne piętno względnej młodzieńczości, niepozbawionej rzeczywistego wdzięku, a usunąwszy na bok wszelkie porównania przemawiające na niekorzyść Egiptu, utwory tej sztuki, wzięte same w sobie, zdolne są wywrzeć na nas głębokie wrażenie i obudzić prawdziwy podziw.

Późniejsza sztuka Nowego Państwa ukaże się nam bardziej majestatyczną i bardziej idealną w swych dążeniach, ale nastrój ten, zrodzony pod wpływem despotyzmu kapłanów, nada jej z drugiej strony pewien charakter chłodu, sztywności i martwoty, podczas gdy utwory z epoki pierwszych dynastyj, pomimo swej zbyt realistycznej barwy, pociągają nas ku sobie naturalnością, prostotą i z serca płynącą szczerością. Tak jeden jak drugi okres sztuki egipskiej posiadają w sobie zalety pierwszorzędne, które jej na zawsze zapewniają wybitne bardzo stanowisko w dziejach artystycznego rozwoju ludzkości, widoczną jednak oznaką niższości rasy chamickiej w porównaniu z naszą jest to, że nigdy nie zdołała ona wznieść się jednocześnie i w równej mierze pod względem obu piękności, materyi i ducha : w epoce Dawnego Państwa wyłącznie bierze górę forma i doskonałość techniczna, w okresie zaś Thutmesów i Ramzesów myśl religijna, przejęcie się wielkością majestatu królewskiego i szczytność natchnienia rozwijają się z ujmą dla materyalnej, fachowej strony rzemiosła.

i'Pff» rchitektura. Ciągła troska Egipcyan o los czekający ich w życiu Mpl J przyszłem, objawia się najpierwej w ich architekturze ; dawni Egip-cyanie mało dbali o swoje siedziby doczesne : życie to uważali za krótką pielgrzymkę, niewartą zbytecznego zachodu, nic więc nie pozostało z ich domów mieszkalnych, a mało nawet bardzo śladów z pałaców ich królów, całą zaś usilność przykładali do wzniesienia sobie trwałego grobu, który też nosił u nich miano mieszkania wiecznego. Pierwszą myślą każdego króla wstępującego na tron, było zapewnienie sobie po śmierci godnego schronienia, brano się więc natychmiast do przedwstępnych robót i wyszukiwano doborowe materyały, a piramidy z IV. dynastyi pozostałe w Gizeh,

owe olbrzymy kamienne, na które składała się kilkudziesięcioletnia praca tysięcy ludzi, przedstawiają najwspanialsze pomniki, jakie kiedykolwiek wzniósł człowiek dla zamknięcia zwłok swoich i dla utrwalenia swej pamięci (fig-. 240).

Piramida nie jest niczem innem, jak rozwinięciem pierwotnego tumu-lusu, a posiadała ona u Egipcyan pewne mistyczne znaczenie, które starał się wyjaśnić p. Schiaparelli w specyalnym traktacie. Każdemu znany jest

HgB

jg

lp

-1

-V.

■*

:U

■'V. '

gÿj

'■&Û0SSL

V;. ■

mmm

Ï3»

i*Ęs

s-:

—"B

:VP'-

=: 543*!

Wmmt,

HBHBi«

:^£T-

ł:3

SP

S!§

^ĘS/SB

:_.i

isüs

Bi*

Ttt

|ggSk?

"^.r-yr

US

Fig. 240. Piramidy w Gizeh.

kształt tych budowli: są to ostrosłupy o podstawie kwadratowej, złożone z kilkudziesięciu lub więcej warstw ogromnych brył kamienia, piętrzących się jedne nad drugiemi i zakończonych szpiczasto ; ściany zewnętrzne pokrywano szczelnie ułoźonemi płytami z kosztowniejszego materyału a najczęściej z granitu, który musiano sprowadzać aż z okolic Syeny, to jest znad granicy Etyopii, ale okładziny takie, dzięki którym cała ściana two rzyła jednę powierzchnię płaską, dziś już nie istnieją, z wyjątkiem częśc okrycia utrzymującej się dotychczas na piramidzie Khefrena. Ażeby da

EGIPT.

Ot

wyobrażenie o kolosalnych rozmiarach tych pomników, dość powiedzieć, że piramida Kheopsa, największa ze wszystkich, miała 152 metrów wysokości, to jest dwa razy więcej od wież kościoła Notre-Dame w Paryżu ; długość boków jej podstawy liczy 235 metrów, a masa kamienia użytego do jej budowy, wynosi fantastyczną prawie cyfrę trzech milionów metrów kubicznych. Pokój wewnętrzny tej piramidy przeznaczony na pomieszczenie sarkofagu królewskiego, cały wyłożony różowym granitem, dokładnością szlifowania i spajania brył kamienia, w niczem nie ustępuje najdoskonalszym budowlom greckim ; pomimo niesłychanej wagi ciążącej nad nim od kilku dziesiątków wieków, ani ściany ani sufit nie podały się na jeden milimetr, a wszystko w nim nosi cechę prostoty i siły nadzwyczajnej; ani na ścianach ani na olbrzymim sarkofagu nie widać śladów żadnej ozdoby, żadnych obcych dodatków, a cała piękność zasadza się na doskonałości i skrupulatności wykonania. Niczyja stopa nie miała nigdy postać w tym przybytku śmierci, nic więc nie czyniono dla zabawienia oka, a wszystko tylko dążyło do okazania należnej czci zmarłemu. Przewodnią myślą przy budowie piramid, było ukrycie grobu królewskiego w tak nieprzystępnem miejscu, ażeby ciało bez żadnej obawy profanacyi mogło doczekać się chwili zmartwychwstania i nic nie szczędzono dla dopięcia tego celu; ztąd

rz

to pochodzą owe szczegóły napozór dziwaczne (fig. 241), te otwory starannie zamaskowane a nigdy nie umieszczane w środku ścian zewnętrznych, te korytarze na każdym kroku przegrodzone płytami kamien-\ !^*lpS|S| v |\A nemi, te studnie któremi spuszczali |f|| 'Kir    się robotnicy ukończywszy roboty

Fig. 141. Przecięcie wielkiej piramidy.

y. wewnętrzne, słowem, te tysiące wy-; mysłów, z których wiele wydaje się nam dotychczas niezrozumiałemu To też dawni faraonowie przez długie wieki usypiali spokojnie w swych niedostępnych kryptach: sarkofag Kheopsa odkryto dopiero za kalifa Mamuna, to jest wokoło 6000 lat po śmierci tego króla, a Mariette zwykł był mawiać, że są w piramidach grobowce, których nigdy, ale to literalnie nigdy nie ujrzy oko ludzkie.

Znamy w Egipcie kilkadziesiąt piramid rozmaitej wielkości, rozrzuconych na ośmiomilowej przestrzeni, ale żadne z nich nie mogą się mierzyć z wielkieini piramidami w Gizeh. Do najdawniejszych należą : piramidy Ko-kome datujące z I. dynastyi; stopniowa piramida w Sakkarah oddalająca się od innych całkiem odrębnym typem, a bardziej zbliżona do da

wnych świątyń babilońskich swemi piątrami tworzącemi tarasy; piramidy w Abuztr uważane za grobowrce królów z V. dynastyi; nakoniec piramidy w Sakkarah, najdokładniej zbadane w ostatnich czasach przez p. Maspero, który odkrył w nich sarkofagi faraonów z VI. dynastyi. Wszystkie one są budowane według jednego planu : długi korytarz pochyły, zatkany ogromnemi bryłami kamienia, prowadzi do rodzaju przedpokoju, którego ściany są albo całkiem nagie, albo też pokryte długiemi napisami hiero-glificznemi ; dalej, drugi korytarz poziomy, przecięty w swym środku przez trzy kraty kamienne, daje wejście do podlugowatego pokoju, na lewo od którego znajdują się trzy małe izdebki pozbawione wszelkich ozdób, na prawo zaś właściwa komnata grobowa, z sarkofagiem umieszczonym w samym środku. Obok każdej z piramid królewskich znajdowała się niewielka świątynia, w której wierni składali ofiary zmarłemu faraonowi, kolegium zaś kapłańskie wyznaczone do jego kultu, oddawało mu tam cześć należną.

Groby prywatne — mastaba — z sześciu pierwszych dynastyj, rozrzucone u stóp piramid i w piaskach równiny Sakkarah, stanowią jakby ogromne miasta umarłych, ale podczas gdy w Gizeh rozłożone są one symetrycznie po obu stronach szerokich ulic lub węższych zaułków, w Sakkarah jedne z nich wznoszą się oddzielnie, drugie zaś tłoczą się w nieładzie bez żadnego planu dobrze określonego. Są one wyrazem tej samej myśli, która przewodniczyła budowie piramid i kształtem nawet są do nich zbliżone, ale rozmiarami tak są od nich dalekie, jak dalekim był najwyższy dygnitarz państwa, najpotężniejszy wódz lub kapłan, od majestatu króla-boga. Grób kompletny składa się z kapliczki umieszczonej nad powierzchnią ziemi, z głębokiej studni i z podziemnej krypty grobowej. Kaplica ma zwykle pozór ściętej piramidy o kwadratowej podstawie ; ściany jej, z kamienia lub z cegły, pochylają się symetrycznie ku sobie i są zazwyczaj nagie i równe, czasami jednak składają się z odrębnych warstw równoległych, występujących na zewnątrz w miarę posuwania się od góry ku dołowi, lub też żłobione są w długie linie w kształcie pryzmatów i zakończone liśćmi lotusu zebranemi w pęki. Drzwi nadzwyczaj wąskie, wybite zwykle w ścianie wschodniej, nie są nigdy umieszczone w środku facyaty; czasami są one zakończone łubieniem cylindrycznym, lub uwieńczone dużą płytą kamienną z napisem zawierającym modlitwę i listę dni poświęconych czci przodków, a po ich bokach znajdują się płaskorzeźby, wyobrażające nieboszczyka w postawie stojącej. Liczba komnat wewnętrznych i ich rozkład przedstawiają wielką rozmaitość i musiały się stosować do stanowiska i majątku zmarłego, ale charakter ogólny grobu pozostaje zawsze jednostajnym: pokój wchodowy, obszerny i wesoły, niczem

nie przypomina żałobnego swego przeznaczenia; mury jego ozdobione rzeźbami i malowidłami, nigdzie nie ukazują śladów boleści i smutku ; nie jest to grób, lecz mieszkanie dwójnika, w którem odbywają się rozmaite prace, mające zaspokajać potrzeby tej napół cielesnej części duszy zmarłego; ale nad tern rozszerzymy się bardziej szczegółowo mówiąc o rysunkach, teraz zaś powróćmy jeszcze do składowych części samej architektury. W głębi pierwszego pokoju, na miejscu honorowem, wznosi się ogromna stela kamienna, z wypisanem na niej nazwiskiem nieboszczyka, z jego portretem i z portretami jego rodziny, u stóp zaś jej leży duża płyta ofiarnicza z alabastru, granitu lub wapienia, a czasami po bokach znajdują się małe ołtarzyki lub obeliski, wydrążone u góry dla pomieszczenia darów w chlebie, napojach i innych prowizyach, o których wspomina napis zewnętrzny. W najmniej widocznem miejscu pokoju ukrywa się w murze wejście do studni bardzo wąskiej, najczęściej kwadratowej lub prostokątnej, która zagłębia się nieraz na 25 metrów prostopadle, a u jej dna zakrzywia się również wąski korytarz poziomy, prowadzący do podziemnej krypty, w której spoczywa ciało nieboszczyka w ogromnym sarkofagu z granitu lub z wapiennego kamienia. W rozmaitych miejscach ukryte są w murze framugi i kryjówki — serdab — w których umieszczano statuy odtwarzające jak najwierniej rysy zmarłego, a przeznaczone, jakeśmy to już wyżej powiedzieli, do zastąpienia jego ciała, na wypadek gdyby takowe przez czas lub rękę złych ludzi ulec miało zniszczeniu.

!»

WÊ

Fig. 242. Wielki sfinks i świątynia w Gizeh.

Groby takie wyłącznie były poświęcone jednej tylko osobie zmarłego i nie posiadają wcale charakteru grobowców rodzinnych, przeznaczonych na składanie zwłok licznych pokoleń, a nawet żona nieboszczyka, z wyjątkiem rzadkich bardzo wypadków, nie znajdowała w nich schronienia. Zmarły jest jedynym panem tego przybytku : tu on mieszka, tu oddaje się rozmaitym zajęciom, zachowuje dawne na-wyknienia i przypatruje się pracy swoich sług, jak to wyraźnie zaznaczają napisy, zpomiędzy których wybierzemy napis odnaleziony w grobowcu dygnitarza Ti z III. czy IV. dynasty i : »Ti widzi zrywanie i wyciskanie winnych gron »i wszystkie roboty wiejskie... Widzi on obory »z wołami i drobniejszemi zwierzętami, tudzież rowki i kanały grobowe... »Ti widzi wyrywanie lnu, zbiór zboża, przewożenie go na osłach i ukła-» danie w sterty plonów grobu«. Trzeba koniecznie mieć na uwadze to

dziwne i tak oryginalne zrozumienie nieśmiertelności duszy przez Egipcyan, ażeby należycie ocenić i pojąć charakter i znaczenie ich grobowców.

Inne zabytki architektury Dawnego Państwa nie przetrwały do naszych czasów, z wyjątkiem chyba owej świątyni Sfinksa (fig. 242), o której już mówiliśmy, a której ani epoka ani dokładne przeznaczenie nie dadzą się należycie określić, w grobie jednak Khiifu-Anka, dostojnika z czasów IV. dynastyi, znaleziono na głównej ścianie rysunek przedstawiający redu-kcyą ówczesnej świątyni, z którego można powziąć wyobrażenie o harmonijnym i skromnym jej rozkładzie, łączącym w sobie wyraz wielkości i prostoty.

|pii| z e ź b a. Do najciekawszych i najbardziej interesujących zabytków illlll! rzeźby Dawnego Państwa, należą posągi umieszczane w kryjówkach

grobowych, a odtwarzające portrety nieboszczyków, w grobach tych spoczywających.

■-■rm

Fig. 243. Popiersie Skryby.

Znany jest każdemu, przynajmniej z opisania, sławny posąg Skryby (fig. 243), przechowany w Luwrze; siedzi on z nogami skrzyżowanemi pod sobą, ramiona ma podniesione, pierś szeroką, a muszkuły silnie rozwinięte; ruch rąk jego pełen jest swobody i naturalności: w jednej z nich trzyma papyrus, drugą zaś uzbrojoną w trzcinę, która zastępowała pióro u Egipcyan, kreśli na nim hieroglify; twarz jego sucha i szczupła, o kościstych policzkach, iskrzy się dowcipem, a czarna źrenica jaśnieje inteligencyą. Podziwiano także w Paryżu na wystawie z 1867 roku posąg z drzewa cedrowego zięcia królewskiego Phtah-se, któreg-o, gdy po raz pierwszy ujrzał światło dzienne, jednogłośny okrzyk robotników ochrzcił charakterystycznem mianem Szeik-el-Beled, tak dalece przypominał on twarzą ich ówczesnego wiejskiego szeika, co najlepiej świadczy o prawdzie życiowej, wiejącej z tego posągu.

Do rzędu najcenniejszych zabytków rzeźby staro-egipskiej, zaliczyć także wypada statuy odkryte w grobach w Meydun, a współczesne królowi Snofru, ostatniemu faraonowi III. dynastyi. Są to portrety z kamienia wapiennego dygnitarza Rahotpu (fig. 244) i jego żony Nefert (fig. 245); przechowują się one w muzeum w Bulak, gdzie nikt ze zwiedzających je nie chce wierzyć, ażeby pochodziły z tak odległej epoki lub żeby nie były przynajmniej poprawiane i retuszowane w czasach późniejszych, tak żywe są barwy powlekające kamień, tak wydatne czarno kreślone hieroglify na białej powierzchni tła, tak nakoniec wyraziste i błyszczące oczy. Tu nadmienić należy, źe prawie wszystkie posągi z tej epoki mają oczy sztuczne

I t'îlplla

—I]"¹! II

-i

ii

dl

■y:

Ci    tl

Fig. 244. Posąg Rahotpu.

Fig. 245. Posąg Neferty.

z białego kwarcu, w którym okrągły kawałek przeźroczystego kryształu, z dodanym punkcikiem metalowym, przedstawia źrenicę, blaszka zaś bronzowa okalająca oko, zastępuje powiekę i rzęsy; wrażenie jakie ta kom-binacya wywiera na widzu, trudne jest do opisania ; dość powiedzieć, że gdy otworzono ostatni grób o którym mówiliśmy i gdy robotnicy ujrzeli błyszczące w ciemnościach dwie pary oczu opartych o ścianę Rahotpu i jego żony, rzucili swoje narzędzia i pierzchnęli, ochłonąwszy zaś z pierwszego przestrachu, chcieli zniszczyć te posągi, zawierające w ich mniemaniu złego ducha, i powstrzymała ich dopiero groźba wymierzonego ku nim rewolwera.

;?

Ifi

imeMmSSi

Fig. 246. Posąg Ra-em-ke.

Z innych rzeźb Dawnego Państwa, g-odne sa. uwagi : statua drewniana urzędnika Ra-em-ke (fig. 246), o wyrazistem, spokojnem i dobrodusznem obliczu, w koszuli sięgającej po kolana, z jedną ręką zwieszoną koło ciała a drugą wspartą na lasce, oznace władzy ; pełen realizmu posąg kucharza Khnumhotpu, karła o ogromnej głowie, o długim kadłubie a krótkich rękach i nogach, wynaleziony w jednym z wspanialszych grobowców w Sakkarah, a przechowany w Bulak ; płaskorzeźba na której portret królowej Etyopii oddany jest w tak ohydnej brzydocie, z takim naciskiem na wszystkie ułomności ciała, że tu już gonienie za podobieństwem i rozmiłowanie w realizmie prowadzą do brutalstwa i cynizmu ; nakoniec płaskorzeźby wyrzynane na tablicach drewnianych, odkryte w jednym z grobowców w Meydun, należącym do rodziny Hozi. Te ostatnie są najdawniejszym może ze znanych nam okazów rzeźby egipskiej, a przedstawieni na nich właściciele grobu : Ra-hezi (fig. 247) i Pekh-hezi’ literalnie tłómacząc faworyt słońca i faworyt księżyca, wysocy widocznie

do zbioru Pozno, odnoszą się widocznie do epoki Dawnego Państwa, do V. lub VI. dynastyi, jak to widać z ciał przysadkowatych, z barczystych pleców, z silnie zaznaczonych muszkułów, z wybitnie modelowanych kości u kolan, z gęstych włosów podzielonych na małe kosmyki, nakoniec z całego charakteru o-dzieży. Tak pod względem estetycznym, jak co do wykonania technicznego, statuy te niżej stoją od współczesnych im wyrobów z drzewa lub kamienia;

dygnitarze państwa, ukazują nam ludzi wysmukłych, o twarzach kościstych, o nosach orlich i suchych wargach, którzy oddalają się od typu egipskiego, a noszą raczej wiele znamion rasy semickiej.

Z bronzowych posągów egipskich (fig. 248), dwa głównie, należące

J:

Ęfi

Fig. 247. Posąg Ra-hezi.

Fig. 248. Posąg bronzowy.

ruchy ich są zimne i sztywne, członki źle zarysowane, piersi grzeszą przeciwko wszelkim prawom anatomii, a nogi mają pewien wygląd klocowaty, ale cyzelowanie jest miękkie, ciała śmiało ustawione nie spoczywają na żadnych podporach dodatkowych i posiadają zupełną równowagę ; małe ozdoby na piersiach i hieroglify ryte w kilku miejscach, delikatnie i starannie są oddane, tak, że widocznie artysta nie jest już tu początkującym 'w swoim kunszcie i panuje nad głównemi trudnościami rzemiosła. P. Maspero twierdzi, że najdawniejsze znane dziś bronzy egipskie pochodzą już z epoki Nowego Państwa, ale odnosząc dwie wyżej wymienione figurynki ze zbioru Pozno, umieszczonego dziś w Luwrze, do znacznie dawniejszych czasów, trzymaliśmy się zdania p. Longperier, opartego na silnych bardzo argumentach, zaczerpniętych w artystycznej stronie tych utworów.

EGIPT.

vO

Niepodobna wymienić setnej części posągow odkrytych w dawnych grobach ; jedne z nich są wielkości naturalnej, inne znacznie większe, ale najliczniej reprezentowane są statuetki małych rozmiarów (fig. 249); za materyał służą im: granit z Syeny, dioryt, bazalt, serpentyn, alabaster,

VJ

//-

m.

Fig. 249. Statuetki grobowe.

nakoniec drzewo i wapień, najczęściej malowane. Wszystkie te posągi są najdoskonalej zachowane : kamień nosi jeszcze połysk ostatniego dotknięcia dłuta, a czas nie zatarł ani wyrazistości konturów, ani napisów hieroglificznych wyrzynanych w kamieniu lub malowanych czarną farbą. Wyobrażają one ludzi kształtnych i mężnych, o silnych nogach, o szerokich plecach i wyrobionych mu-szkułach, a za ubranie zawsze służy im tak zwane szenti, wydęte około bioder; jedni z nich są przedstawieni w ruchu, z prawą nogą naprzód wysuniętą do chodu a z rękami zwieszo-nemi przy ciele, drudzy siedzący, z rękami wspartemi na kolanach, inni klęczący, jakby gotowi do składania ofiary bogom, nakoniec niektóre posągi mężczyzn i kobiet mieszą ciasto, piorą bieliznę, lub oddają się innym zajęciom gospodarskim, a wszystko to oddane jest z nadzwyczajną prawdą i życiem. Jednem z bardzo pięknych dzieł tej kategoryi jest statuetka budowniczego Nefer, która, jakkolwiek swemi rękoma przystającemi do ciała i swą nogą wysuniętą naprzód, zdradza pewną hieratyczną konwencyonal-ność, odznacza się z drugiej strony taką harmonią proporcyj i tak podniosłym stylem, że w swych drobnych rozmiarach posiada wszystkie zalety monumentalnego utworu i mogłaby być śmiało odtworzona w kolosalnej wielkości.

W twarzach rozróżnić można dwa typy całkiem odmienne: postacie z V. i VI. dynastyj przypominają zupełnie dzisiejszych fellahów, wszystkie zaś poprzednie odznaczają się większą szlachetnością rysów, a nos prosty, policzki kościste, czaszka przedłużona i czoło wysokie zbliżają je poniekąd do ludów indo-europejskich ; zagadka dziejowa wypływająca z tych różnic, dziś jeszcze nie została rozwiązaną, ale może być, że z czasem nauka, posiłkując się tym faktem, lepiej wyświetli pochodzenie wyższych klas społeczeństwa egipskiego z pierwszej epoki Dawnego Państwa. We wszystkich tych rzeźbach delikatność wykonania, drobiazgowość iście realistyczna, i etnograficzna, można powiedzieć, precyzya rysów twarzy, wprawiają w podziw; podobieństwo portretowe musiało być uderzające, jeżeli dziś jeszcze spotykają się na każdym kroku w Egipcie zupełnie takie same typy, takież stroje głowy, ruchy ciała i tysiączne cechy drugorzędne, jakby fotograficznie pochwycone. Zapewne, wszystko to jest brzydkie, pospolite, pozbawione ideału, ale niepodobnaby lepiej oddać tego właśnie, co chciano przedstawić; strona rzemieślnicza sztuki nie może się dalej posunąć, a wszystko co później Egipt stworzy, będzie uderzająco zimnem i sztywnem w porównaniu z tą sztuką pierwotną. Ponieważ w posągach grobowych chodziło głównie o jak najwierniejsze pochwycenie podobieństwa i o zachowanie ciału nieboszczyka wszystkich jego właściwości, tak, ażeby w razie potrzeby dwójnik mógł w niem spokojnie zamieszkać i przylgnąć do nowej powłoki, musiano odtwarzać ułomności fizyczne i daw'aé garby garbatym, skrócać nogę kulawym, a karłom zachowywać wszystkie cechy karłów ; jednakże sztuka dawnego Egiptu nie była całkiem pozbawioną pierwiastku idealnego, który się objawia w tern, że wyobrażano zwykle zmarłych w pełni sił ciała, i starcom nawet starano się nadawać cechy młodości. Nigdzie nie spotykamy członków wychudzonych, skóry pomarszczonej, wydętych brzuchów lub piersi obwisłych, chociaż wielu ze zmarłych których grobowce odkryły nam swoje tajniki, musiało zejść ze świata u schyłku życia; jednę zaś tylko królową Etyopii, jako cudzoziemkę, traktowano widocznie po macoszemu, nadając jej wszystkie cechy szpetności i zgrzybiałości.

Fig. 250. Głowa króla Khafri.

ma-

Dotychczas mówiliśmy tylko o zabytkach wynalezionych w grobach prywatnych; gdy przejdziemy do rzeźby urzędowej, do wizerunków królewskich , znajdziemy przed sobą materyał równie prawie obfity i interesujący. Najdawniejsze są posągi króla Khafri (fig. 250), odkryte w studni świątyni Sfinksa; wszystkie one są do siebie bardzo podobne i mniej lub więcej uszkodzone, ale najlepszem zachowaniem odznacza się ten, który figurował na wystawie paryskiej w 1867 roku; w postawie ciała widnieją tu już pewna sztywność i nieruchomość, pozwalające przewidywać późniejszy kierunek sztuki egipskiej i zdradzające w artyście to uczucie czci i trwogi, jakie go musiało przejmować gdy odtwarzał jestat królewski, ale da się to także wytłómaczyć w inny jeszcze sposób: każda sztuka pierwotna zadowalnia się zwykle oddawaniem najnaturalniejszych pozycyj ciała ludzkiego; ruchy wyjątkowe, gwałtowne, właściwe są już sztuce późniejszej, bardziej wyrafinowanej, a dochodzą do przesady w chwilach upadku; otóż u mieszkańca Wschodu te naturalne pozycye redukują się do bardzo niewielu; zwykle jest on nieruchomy, powolny, umiarkowany w gestach, a powaga i spokój są prawie nieodłączne od

poczucia osobistej godności. Dzisiejsi Arabowie unikają starannie wydawania na jaw wrażeń jakie nimi miotają, i toż samo musiało mieć miejsce w Egipcie, wszelkie zaś gwałtowniejsze ruchy musiały być uważane jako ubliżające osobie wyżej położonej w hierarchii, a cóż dopiero powiedzieć o królu, który oprócz najwyższego dostojeństwa jako pan samowładny narodu, nosił jeszcze na sobie uznane przez wszystkich znamię boskości. Ale nieruchomość ta nie dosięga jeszcze za Dawnego Państwa oblicza faraonów: twarz Khefrena pełna jest życia i wyrazu, wszystkie jego posągi są jednocześnie znakomitemi portretami, a pod względem wykonania materyalnego stanowią prawdziwe arcydzieła. Tułów i noga jednego z nich są uważane przez znawców za najdoskonalszy utwór sztuki rzeźbiarskiej Egiptu, modelowanie całego ciała jest prawdziwie akademickie, a dziwna gładkość i jakby aksamitny połysk nadane skórze, godne są najwyższej admiracyi, gdy się zastanowimy nad tem, że według wszelkiego prawdopodobieństwa, Egipcyanie z IV. dynastyi nie znali jeszcze żelaza, a w żadnym razie stali, że zaś wszystkie te posągi wykute są w zielonkawym diorycie, jednym z najtwardszych kamieni jakie znamy, i którego obrobienie dziś, przy użyciu najdoskonalszych narzędzi, przedstawia jeszcze ogromne trudności.

WiMt y s u n k i i malowidła. Płaskorzeźby i malowidła zdobiące ściany PSS dawnych grobów, mogą być objęte jednym opisem, gdyż tak jedne, jak drugie, redukują się raczej do rysunku; malarstwo towarzyszy zwykle architekturze i rzeźbie i służy do podnoszenia i uwydatniania szczegółów; rysunki oznaczone głęboko wyrzynanemi w kamieniu konturami, są zawsze powleczone farbą, a tylko gdy twardość skały utrudniała delikatne jej żłobienie, pokrywano ją pokostem i na nim dopiero malowano. Znajdują się także w niektórych grobach stele drewniane, wyłącznie już tylko malowane, często z nadzwyczajną finezyą i delikatnością, ale zawsze malarstwo ma w sobie coś skulpturalnego i pojęte jest według zasad płaskorzeźby : nie zna ono cieniowania i zlewania się jednych tonów z drugiemi, a posiłkuje się jedynie konturami i jednym kolorem nakładanemi powierzchniami; co w niem często zdumiewa, to świetność, żywość i świeżość barw, które w niejednym obrazie przewyższają o wiele pod tym względem najlepiej zachowane malowidła z Herkulanum i Pompei.

Mówiliśmy już, że obrazy rysowane na wewnętrznych ścianach grobów, miały przeważnie na celu zaspokajanie potrzeb dwójnika, to jest tej pozostałej cząstki zmarłego, która, według pojęć Egipcyan, z nim razem nie umiera, ale prowadzi dalej, identycznie mniej więcej, dawne jego życie cielesne. Tym samym wyobrażeniom odpowiadały także owe statuetki

mieszące ciasto, piorące bieliznę, mielące zboże lub wyciskające wino z gron, w których trzeba widzieć dwójniki sług nieboszczyka, dzielące los jego w grobie; niektóre jednak z obrazów grobowych przypominają epizody z ziemskiej egzystencyi zmarłego i są jakby uwiecznieniem jego zasług, inne zaś znajdują się już w pewnym związku z dalszemi pielgrzymkami duszy, z fazą już późniejszą, można powiedzieć, pozagrobową.

J'

p.

OS

Fig. 251. Malowidła z grobowca Ti.

Wszystkie te sceny w nekropoliach Dawnego Państwa, o których możemy mieć pojęcie z dwunastu malowideł zdobiących grobowiec wysokiego dostojnika, księcia Ti, w Sak-karah (fig. 251), noszą jakiś charakter pogodny, nawet wesoły, daleki od trwóg i gróźb, jakie myśl o śmierci wyryje na późniejszych utworach.

Społeczeństwo które się tu przed oczyma naszemi przesuwa, przedstawia obraz dziwnej szczęśliwości, spokoju i swobody; żadnych tu nie widać scen gwałtu, nigdzie śladu wypraw wojennych i bitew, a miejsce tryumfalnych pochodów zdobywców zajmują ciche prace rolnika. Tu,

0/ •

i?

)0&

Ml

Fig. 252. Rysunki grobowe.

zmarły przechadza się wśród pól swoich, wsparty na lasce symbolizującej władzę, a wokoło niego słudzy orzą ziemię, sieją, żną zboże, układają- je w sterty, rąbią drzewa (fig. 252), doją krowy i napawają osły, podczas

Szkic historyczny. T. II.

gdy bydło pasie się na łące, młode cielęta igrają śród bujnych traw, a gołębie ulatują w powietrzu ; tam, nieboszczyk siedzi otoczony swemi bogactwami, a przed nim przesuwają się szeregi jego podwładnych, znoszących mu owoce ziemi i ryby z jego kanałów, lub przepędzających niezliczone trzody zwierząt domowych, które spisuje skryba, siedzący u nóg pana ; dalej widzimy w ruchu rozmaite warsztaty rękodzielnicze : tkaczy, piekarzy, rzeźników, cieśli i garncarzy (fig. 253) zajętych swoją pracą; dalej jeszcze,

tel

ite)

[-3M

oooc

CS-

<s

(J

%Tfn

Çs\

Fig. 253. Rysunki grobowe.

zmarły oddaje się myśliwstwu lub rybołówstwu, ściga lwy i lamparty, hipopotamy i krokodyle, uczestniczy wesołym igrzyskom, kobiety zabawiają go śpiewem i tańcami, a liczna orkiestra rozrywa go dźwiękiem różnych instrumentów ; w innym obrazie przewodniczy on wszelkiego rodzaju zajęciom : tu jego rzemieślnicy budują łodzie, tam mularze wznoszą mury nowego domu, stolarze wyrabiają meble przeznaczone do jego użytku, a wszystkiemu temu towarzyszą objaśniające napisy, tłómaczące rozmowy działających osób: »Trzymaj dobrze; pochwyć silnie«, powiada do swego pomocnika rzeźnik, przygotowujący się do zabicia wołu. »Wszystko gotowe, czyń jak chcesz«, odpowiada mu na to zagadnięty. Wesoły wioślarz krzyczy zdała do starca zatrzymanego nad brzegiem rzeki: »Chodź na -wodę«; ale ten, nieukontentowany, odrzeka w złym humorze: »No, no, bez tylu próżnych słów«.

Rzadko kiedy przedmiot obrazu dotyka innego kierunku myśli, ale zdarzają się jednak tego przykłady, i tak : widzimy czasami nieboszczyka, już w kolosalnych rozmiarach, składającego ofiary na ołtarzu, lub stojącego na łodzi, która, pchana żaglem lub wiosłami, »przebywa wody zmierzające ku Amentit«, to jest ku rajowi egipskiemu, jak opiewa napis obok umieszczony. Egipcyanie, jak zresztą wszystkie prawie ludy starożytne, myśleli, że przejście duszy z tego świata do »innych ziem«, odbywa się w pewnem miejscu specyalnie na to wyznaczonem, a za takowe uważali dużą szczelinę, znajdującą się w górach na zachód od Abydos i mniemali, że dusze z całego Egiptu dostają się tam wodą, co też często wyobrażali na swoich rysunkach. Zwiedzeni pozorami, starożytni pisarze doszli do wniosku, że wszyscy majętniejsi obywatele każą przewozić swoje ciała po śmierci do Abydos i tam je grzebać, wiemy jednak dziś, że nekropolie Dawnego Państwa znajdowały się w Gizeh, w Sakkarah i w Meydun, że zaś owe podróże po Nilu dotyczyły tylko duszy nieboszczyków. Czasami na rysunkach ciało zmarłego zamknięte jest w katafalku, ustawionym w środku łodzi i otoczonym kapłanami i płaczkami, częściej wszakże zmarły stoi na przodzie statku w postawie dowodzącego, sam kieruje ewolucyami żeglarzy, a twarz jego, wesoła i uśmiechnięta, maluje zupełny spokój i brak wszelkiej obawy.

Wnosząc z takiego charakteru grobów, chcieć widzieć w dawnym Egipcie jakiś wiek złoty, jakieś idealne społeczeństwo, w którem suma dobrego przewyższałaby o wiele ciężkie zwykle warunki żywota, byłoby zapewne przesadą, ale nie można zaprzeczyć, że z tych naiwnych obrazów wieje pewien spokój moralny i zadowolenie z życia, które musiało rzeczywiście błogo płynąć na tej hojnej ziemi, wynagradzającej stokrotnie każdy trud i wysiłek. Że nędza i cierpienie były często udziałem niższych warstw ludności przywiązanych do gleby, widzimy to najlepiej w poezyi egipskiej, w takim np. hymnie do Nilu, którego jeden ustęp zacytowaliśmy wyżej, ale liczba szczęśliwych tego świata musiała być znaczniejszą w dawnym Egipcie aniżeli w innych starożytnych krajach, ogólny charakter cywili-zacyi łagodniejszy, los średnich klas narodu oparty na sprawiedliwszych podstawach, opór materyi łatwiej zwalczany przez działalność człowieka, nastrój ducha bardziej filozoficzny, a pojęcia religijne mniej rozbujałe i fantastyczne. Mniej zapewne był podniosły poziom żądz i potrzeb

moralnych tej rasy, ale też łatwiejsze osiągnięcie środków dla ich

za

spokojenia.

na

W swoich rysunkach i malowidłach Egipcyanie okazują śmiałość nieznaną im w posągach; nie powstrzymuje ich żaden ruch energiczniejszy, nie odstrasza najzuchwalszy skurcz, ale trzeba przyznać, że ta śmiałość rzadko bywa uwieńczona pomyślnym rezultatem ; po większej części artysta okazuje się niezdolnym do przezwyciężenia tego rodzaju trudności: ręce i nogi łączą się u niego z kadłubem według całkiem nieznanych praw jakiejś fantastycznej anatomii ; twarze obrócone z profilu, spoczywają ciałach ustawionych frontem, a całość sprawia wrażenie próby przedsięwziętej przez niedoświadczonego ale hojnie obdarzonego przez naturę ucznia ; szczegóły rażą, ogólny wszakże charakter ruchu jest dziwnie szczęśliwie pochwycony, a jasnem zrozumieniem życia i wrodzonym zmysłem spostrzegawczym, ci naiwni artyści dochodzą do wywołania efektów, które ich tworom zapewniają pierwszeństwo przed wielu okazami sztuki popra-wniejszej ale pozbawionej życia. Zalety te uwydatniają się szczególnie w postaciach zwierząt : w swych grobowych obrazach Egipcyanie przedstawiali całą swoję ówczesną faunę z dokładnością, którejby im mogli pozazdrościć Chińczycy, a pod względem prawdy i indywidualnej charakterystyki, artyści Dawnego Państwa dorównywają prawie Assyryjczykom. W grobie Rahotpu w Meydun odkryto stelę powleczoną pokostem i malowaną wodnemi farbami, przedstawiającą szereg gęsi przechadzających się po łące i szczypiących trawę; pociągnięcie pendzla szybkie i pewne, bez żadnego wahania i wymuszoności, koloryt właściwy a tak świeży, że farby wydają się jakby dziś wyszłe zpod ręki malarza, nakoniec proporcye wszystkie bez zarzutu, czynią z tego malowidełka prawdziwe arcydzieło, i niepodobna dalej posunąć umiejętności w naśladowaniu przyrody, przy użyciu tak skromnych środków. W grobowcu Tat-Ameny, nieboszczka oddająca cześć słońcu, malowana jest farbami rozrabianemi z gumą, na tablicy powleczonej także pokostem ; rozkład kompozycyi, w której bóstwo zajmuje część górną obrazu, przypomina mimowolnie dzieła pierwotnych

mistrzów włoskich.

Wszystko w utworach sztuki egipskiej Dawnego Państwa świadczy o jej zupełnej dojrzałości, i artyzm tego narodu nigdy się już dalej nie posunie ; pod względem prawdy, życia, naturalności i technicznego wykończenia, dzieła z czasów pierwszych dynastyj przewyższają o wiele produ-kcye wieków następnych, ale ta wyższość jest tylko względną, słabą bowiem stroną najdawniejszej sztuki egipskiej będzie zawsze realizm posunięty do krańcowości. Rasa chamicka nigdy widocznie nie zdołała wznieść się do pojęcia ideału takiego, jakim go zrozumiały ludy aryjskie; w jej najdoskonalszych tworach znajdujemy tylko drobiazgową kopią natury, nigdy zaś duszy i indywidualności artysty ; nie umie ona przejść poza sferę rzeczywistości i chwili obecnej, poza świat taki jakim go widzi, nie umie przybrać formy ludzkiej w tę szatę piękna, ożywić twarzy człowieka tym nadziemskim wyrazem, jakiemi jaśnieją bogowie i bohaterowie Grecyi. Dążenia jej tak daleko nie sięgają ; wystarcza jej oddanie ścisłe, dokładne, rażące podobieństwem, wszystkiego co nas otacza, nie stara się zaś o przeniesienie widza w idealne, w piękniejsze od naszej krainy, zaludnione tworami ducha a nie suchej rzeczywistości. Zrodzona na bogato uposażonej ziemi, gdzie życie jest łatwe a względne szczęście przystępne dla szerszego ogółu, gdzie umiarkowane pragnienia i potrzeby bez trudu dają się zaspokajać, gdzie polot wyobraźni pozbawiony zasiłku, czuje się na każdym kroku powstrzymanym widokiem przygnębiającej przyrody lub ubezwła-dnionym jej monotonią, przywiązuje się ona wyłącznie do rzeczy ziemskich i ogranicza się do odtwarzania wszystkich ich szczegółów z wytężoną uwagą. W tern leży głęboka niższość sztuki Dawnego Państwa, gdy ją porównamy ze sztuką klasyczną a nawet ze sztuką późniejszego Egiptu, ale dość przywieść sobie na pamięć, że objawienie się jej sięga sześciu z górą tysięcy lat, ażeby przywrócić jej w oczach naszych ogromne znaczenie i poddać nas mimowolnie jej urokowi.

Dzieje Średniego Państwa.

1°

znowu w

cały Egipt. Montuhotpu I. zado-

długiej nocy dziejowej jaka zapanowała nad Egiptem po upadku W&sû VI. dynastyi, około XXXI. wieku przed Chr. zaczyna się horyzont rozjaśniać i następuje chwila odrodzenia. Z Teb, które z małej mieściny urosły do pierwszorzędnego znaczenia podczas tych kilko wiekowych ciemności, wychodzi XI dynasty a, której całem zadaniem będzie skupianie jednę całość rozerwanych części Dawnego Państwa. Królowie tej rodziny w liczbie szesnastu, noszący naprzemiany nazwy E n t u f lub Montuhotpu, wszelkich dokładają starań dla doprowadzenia do tego zjednoczenia, a ich władza, ograniczona najpierwej do małej tylko cząstki Tebaidy, rozszerza się z czasem na walnia się jeszcze tytułem hora, księcia udzielnego; Entuf IV. przybiera już nazwę boga dobrego, pana dwóch krajów; ale dopiero Montuhotpu IV., któremu wszystkie napisy dają epitet Wielkiego, musiał być prawdziwym twórcą jedności państwa. Do tej epoki odnieść trzeba: powstanie nekropolii królewskiej w Drah-Abul-Neggah, której grobowce, z wyjątkiem

piramidy Entufa I., są dziś całkiem zniszczone, kilka stel prywatnych, kilka tablic rytych na skałach i redakcyą paryskiego papyrusa, przekazującego nam w nowem wydaniu Instrukcye Phtahhotpu.

XII Dynastya, pokrewna poprzedniej, także pochodzi z Teb; królowie do tego szczepu należący noszą naprzemiany imiona Amenemhat lub Uzirtezen, z wyjątkiem ostatniej królowej, zwanej przez Manethona Skemiophris, a której rzeczywiste miano brzmiało Sowkunofriu. Jest to najświetniejsza epoka Średniego Państwa: już za drugiego króla tej dynastyi, Uzirtezena L, Egipt nietylko powraca do swych granic naturalnych , ale pod władzę jego dostają się napo wrót Arabia Skalista i Nubia; monarcha ten każe jednocześnie ryć na pamiątkę swych tryumfów napisy na stelach w Uadi-Halfa w Nubii i na skałach góry Synai. Głownem zadaniem królów XII. dynastyi było rozciągnięcie napowrót władzy faraonów nad całą doliną Nilu, od ujścia tej rzeki aż do jej źródeł, wielkim więc wrogiem Egiptu w tej epoce były plemiona kuszyckie, które zaludniły Ety opia w czasie przyćmienia potęgi państwa; przeciwko nim tedy będą skierowane wszystkie wysiłki wojsk egipskich, przeciwko nim wznoszone fortece poza drugą kataraktą, a podbicie tych ludów i później utrzymanie ich w zależności, stanowi wybitny charakter polityki władców z XII. dynastyi. Amenemhat II. przypuszczony do rządów jeszcze za życia ojca, co zresztą było zwyczajem przyjętym przez wszystkich królów tej rodziny, prowadzi dalej wojnę na południu, ale prawdziwym bohaterem XII. dynastyi i wielkim jej wojownikiem jest Uzirtezen III., który podbija ostatecznie Etyopią i zwalcza południowe plemiona murzyńskie; on to wznosi dwie fortece Kumneh i Semneh na dwóch brzegach Nilu, grób jego znajduje się w piramidzie z cegieł w Daszur, a mała świątynia obok tejże piramidy leżąca, jest także poświęcona jego pamięci. Zdaje się, że jego to wymienia Herodot pod nazwą mądrego prawodawcy Asychisa, któremu przypisuje uregulowanie hipotek w kraju. Jego następca Amenemhat III. zwraca się ku wielkim przedsięwzięciom cywilnym: buduje sławny labirynt, który był zaliczony do ośmiu cudów świata, i każe kopać jezioro Mirt — Moeris Greków — które tak się przyczyniło do uregulowania biegu Nilu i do systematycznego nawodniania całej jego doliny. Do czasów XII. dynastyi należą: najdawniejsze części świątyni w Karnak, rozpoczętej przez Uzirtezena I., prace Amenem-hata I. w Assassif, pierwsze obeliski z Heliopolis i Fayum, kolosy odkopane w Tanis i w Abydos, oraz sławne podziemne groby książąt Mihi w Beni- Hassan ; wiemy zaś z napisów, że królowie tej rodziny wznosili także rozmaite budowle lub odnawiali dawne w Memphis, w Zorit, w Heliopolis, Fakus, Hakninsu i Edfu. Faraonowie więc z XII. dynastyi byli jednocześnie żołnierzami, inżynierami, protektorami rolnictwa i sztuki, a Egipt w ich czasach powiększył się o jednę trzecią część przez przyłączenie Nubii, zyskał na żyzności przez wykopanie jeziora Miri i pokrył się wspaniałemi gmachami; za wojowniczych królów XVIII. i XIX. dy-nastyj, państwo dojdzie do większej świetności i rozgłos jego potęgi rozniesie się na świat cały, ale w dziejach późniejszych nie znajdziemy już epoki, w którejby Egipt cieszył się tak długim spokojem, tak doskonałą administracyą i taką pomyślnością we wszystkich kierunkach, jak za Amenemhatów i Uzirtezenów.

Pierwsze lata panowania XIII. dynasty i, wyszłej także z Teb, nie ustępują w świetności epoce poprzedniej; państwo utrzymuje się w dawnych granicach, a chociaż żadnych budowli z tych czasów nie znamy, stele i statuy odkryte w Tanis i w Abydos, świadczą o potędze pierwszych królów, których imiona powtarzają się niezmiennie w dwóch formach: Nofirhotpu i Sowkhotpu. Takie nawet pomniki jak kolos z Argo koło Dongolah, jak odłamek posągu znajdujący się w Luwrze, a na którego postumencie wyliczone są rozmaite plemiona podbitych Murzynów, jak napis na skale El-Hammamat, dowodzą, że królowie XIII. dynastyi rozszerzyli jeszcze swą władzę na południe i na wschód, i że południowa Arabia zostawała w zupełnej od nich zależności. Następnie dzieje się zaciemniają: cały dalszy szereg królów XIII. dynastyi, utrzymującej się, według Manethona, na tronie egipskim przez 453 lat, równie jak cała XIV. dynasty a, pochodząca z Xois, nie zostawiły nam wspomnienia żadnego wybitniejszego faktu dziejowego, ani też żadnych materyalnych śladów swego istnienia, i uzasadnionem zdaje się przypuszczenie wielu uczonych, że Egipt rozdzielił się wtedy znowu na drobniejsze części, że więc XIV. dynastya musiała panować w północnym Egipcie, w Delcie nilowej, podczas gdy jednocześnie ostatni królowie z dynastyi XIII. utrzymywali się w Tebach. Takie rozdrobienie kraju i wynikające ztąd spory i niesnaski domowe, musiały naturalnie osłabić Egipt, ułatwić obcym najeźdźcom wkroczenie w jego granice i opanowanie znacznej części doliny nilowej.

J|f3| y k s o s i. Zdania są bardzo podzielone wśród uczonych co do pocho-j|§P dzenia narodu, który przez kilka wieków powstrzymał pochód cy-

wilizacyi egipskiej i zdołał utrzymać w swojem władaniu prastare dzielnice faraonów; wymieniliśmy ważniejsze z tych teoryj w rozdziale o rasach ludzkich, nie będziemy więc tu powracać do tego przedmiotu, a powiemy tylko, że według najpowszechniej przyjętego mniemania, Hyksosi mogą być uważani za ostatnią falę wielkiego napływu ludów chananejskich,

EGIPT.

to

które ruszywszy się z swych siedzib pierwotnych nad odnogą Perską., zalały całą Azyą zachodnią i oparły się aź o międzymorze Suez, którędy zaczęły się wciskać do Afryki. Do Chananejczyków, stanowiących rdzeń hufców najezdniczych, a wśród których Hetejczycy zdają się wówczas zajmować stanowisko naczelne, musiały się przyłączyć rozmaite plemiona Syryi i koczujący beduini Arabii, gdyż Egipcyanie, w których języku wyraz Szus, Szazu — rabuś, złodziej — służył do określenia koczowniczych plemion pustyni, nadali naczelnikom swych wrogów miano książąt Szazów — Hik-Szazu, z czego Grecy zrobili Hykussos lub Hyksos, cały zaś lud otrzymał od nich ogólnikowe nazwy pasterzy — Mentm — lub łuczników — Sitiu — z któremi występuje zawsze na pomnikach egipskich-Zdaje się, że ci obcy przybysze nie wkroczyli z Azyi raptownie i gwałtownie, ale że powoli wsiąkali, że tak powiemy, w granice Egiptu przez międzymorze Suez; już w rysunkach grobowych w Beni-Hassan spotykają się ludzie typu odmiennego od rasy miejscowej, o orlich nosach, o dużych oczach i długich brodach, którzy, otoczeni licznemi rodzinami i trzymając w ręku swoje skromne narzędzia plemion koczujących, błagają ówczesnych władców o wydzielenie im cząstki ziemi, dla ocalenia ich od śmierci głodowej. Tu więc możemy odnieść początek tego powolnego napływu cudzoziemców, którzy, dopóki Egipt był silnym, występują w roli uległych lenników, potem korzystając z wewnętrznych zamieszek,, usadowiają się coraz silniej, a nakoniec za panowania ostatniego króla XIV. dynastyi, zwanego przez Manethona Timaeosem, już całą swą masą uderzają na Egipt i rozpościerają swe rządy nad tym krajem. Egipcyanie powodowani nienawiścią ku swym ciemięzcom, przesadzali w swych opisach ich barbarzyństwo i w zbyt czarnych kolorach malowali ruinę i zniszczenie, mające być następstwem ich podboju, a Manethon i pisarze greccy stali się echem tych podań. Zapewne nie mogło się tu obejść bez^ częściowego spustoszenia, jakie każdy obcy najazd prowadzi za sobą, ale opór osłabionego przez domowe zamieszki Egiptu nie musiał być energicznym, to też i nie dawał w następstwie powodu do zbyt gwałtownego odwetu, a w każdym razie widzimy, że mnóstwo pomników z epoki poprzedzającej panowanie Hyksosów, przetrwało do naszych czasów i że nie noszą one na sobie żadnych śladów uszkodzenia, a sami najezdnicy w krótkim stosunkowo czasie przyswoili sobie zupełnie cywilizacyą Egiptu, przyjęli jego obyczaje, i królowie z ich dynastyi przybierali nawet nazwy" egipskie. Religią także przyjęli oni od rasy podbitej, a chociaż wprowadzili do niej swego bożka Suthku, który początkowo zajmował pierwsze i całkiem samodzielne stanowisko w ich panteonie, to później, dla uczynienia go dostępnym dla krajowców, zjednoczyli go z egipskim Sitem,

EGIPT.

odwiecznym wrogiem Ozyrysa, i w tej już postaci przeszedł on do następnych pokoleń.

Hyksosi zawładnęli całym niższym i środkowym Egiptem, i z Memphisu panowali nad całym krajem, a jedna tylko Tebaida zdołała zachować względną niezależność. Miejscowi książęta schronili się byli najpier-wej do Etyopii, ale wkrótce powrócili i dynastya ich, mianowicie XV., utrzymała się w Tebach, zawsze jednak w pewnej zawisłości od północnych zdobywców. Po pewnym przeciągu czasu Hyksosi ogłosili królem jednego ze swoich, którego Manethon nazywa Salatisem lub Saite-s e m ; ten zmusił wszystkie prowincye środkowego a nawet górnego Egiptu do płacenia mu haraczu, usadowił swoje garnizony w ważniejszych punktach, ufortyfikował się głównie od wschodu, obawiając się najazdu chaldejskich Elamitów, których uważał za swych najniebezpieczniejszych wrogów, założył na ruinach starożytnego grodu Hanaru — Awans — silny obóz oszańcowany, w którym osadził liczną kolonią wojskową i tam najczęściej rezydował w lecie, zajmując się ćwiczeniem swoich żołnierzy, których obóz mógł pomieścić około 240 tysięcy. Później Manethon, a dokładniej jeszcze Julian Afrykański, wymieniają kilku następców Saitesa i cytują królów: Bnona, Apachnana, Apophisa I., Staana i As ses a, którzy całe życie spędzali »na bezustannych wojnach, pragnąc wyrwać aż do korzenia Egiptu«; nakoniec ostatni z nich Asses, dopiął zamierzonego celu, obalił XV. dynastyą i stał się niezaprzeczonym panem całego kraju.

Nawet Manethon i tablice królewskie ryte na pomnikach Egiptu, zaliczają od tej chwili rodzinę królów Hyksosów do rzędu legalnych dy-nastyj egipskich, i tej XVI. urzędowej dynastyi zakreślają 284 lat istnienia, uznając ją zapewme za prawomocną tylko do chwili powstania w Tebach nowej dynastyi narodowej i rozpoczęcia wojen o niepodległość. Założycielem tej drugiej dynastyi Pasterzy, panującej już nad całym Egiptem, miał być A p o p i II. A u z i r r i — Apophis albo Aphobis Greków, ale tak o nim, jak o jego następcach, których nazwisk nawet nie znamy, dzieje nie podają nam żadnych szczegółów; wiemy tylko, że Hyksosi, jakkolwiek obdarzani przez rodowitych Egipcyan pogardliwemi epitetami przeklętych, zapowietrzonych, trędowatych, przejęli się wtedy zupełnie cywilizacyą Egiptu, zaczęli używać skrybów miejscowych do prowadzenia skarbowości i administracyi kraju, wznosili świątynie i pałace i oddawali się sztuce, jak świadczą sfinksy i posągi, odkryte w ruinach ich gmachów, a noszące pewne cechy charakterystyczne, różniące je od dawnych zabytków miejscowych; królowie ich obrali za stolicę Tanis — dzisiejszy San, ozdobili go nowemi budowlami, otoczyli się całą pompą dawnych faraonów, licznym dworem złożonym z większych i mniejszych dostojników, i zastosowali do swoich imion protokóły królewskie Kheo-psów i Amenemhatów. Ludy syryjskie, które już za czasów dawnych władców Egiptu często ukazywały się na jego granicach i wsuwały się powoli na jegu terytoryum, teraz zaczęły napływać coraz liczniej, spodziewając się lepszego przyjęcia od nowych panów, z którymi łączyły ich pewne węzły powinowactwa. Oszańcowany obóz w Hauaru napełniał się nieraz wolontaryuszami z Syryi i z Arabii, a podwoje pałaców królewskich otwierały się często dla nowych dygnitarzy i faworyt, przybywających ze Wschodu; wtedy to Józef dostał się na dwór faraona i Izraelici osiedli w ziemi Goszen — Gessen, ale trudno stanowczo określić w jakiej mianowicie epoce pielgrzymka ta miała miejsce, gdyż jakkolwiek tradycya wymienia nazwisko faraona Aphobisa, co musi naturalnie odpowiadać mianu Apopi, znamy trzech królów tego nazwiska, z których każdy należał do innej z trzech dynastyj Hyksosów. To, co wiemy o panowaniu Pasterzy w Egipcie, opiera się głównie na tekstach Manethona i innych pisarzy greckich, ale pomniki egipskie i napisy hieroglificzne w wielu razach te podania stwierdzają: jedna ze stel Ramzesa II. wspomina o pierwszym królu Hyksosów, którego właściwe nazwisko było S z a 1 a t i i powiada , że odbudował on miasto Tanis i wzniósł w niem świątynię dla swego narodowego boga Suthku; manetoński Bnon figuruje pod nazwą Anuba w papyrusie turyńskim, równie jak i jego następca Apachnan — Ap; nakoniec nazwa Apopi spotyka się na wielu pomnikach, z których znaczną ilość Mariette odszukał w Tanis.

System feodalny nie upadł całkiem w Egipcie pod panowaniem królów Pasterzy: władali oni bezpośrednio Deltą, Memphisem i prowincyą Fayum, ale reszta kraju była zawsze rządzona przez miejscowych gubernatorów, którzy płacili haracz zdobywcom. Książęta z Teb byli najpotężniejszymi z tych panów lennych, rozciągali rodzaj hegemonii nad całym Górnym Egiptem i nad Nubią, i stanowili najniebezpieczniejszych rywali dla królów z Tanis. Niejednokrotnie usiłowali oni wybić się zpod zależności najezdników podczas trwania XVI. dynastyi, ale zawsze bezskutecznie, aż dopiero po trzech blisko wiekach niefortunnych prób wybuchła poważna rewolucya, na czele której stanął hik tebański Soknunri Tiuaa. Nieznane są dotychczas powody, które ten ruch wywołały, gdyż opowiadanie zawarte w jednym z papyrusów londyńskich, a przypisujące go nieporozumieniom religijnym, jest tylko legendą powstałą już za XIX. dynastyi, ale w każdym razie, walka przybrała odrazu groźny dla Hyksosów charakter; Tiuaa I. ogłosił się królem i założy ciem XVII. dynastyi, Tebańskiej, a jego następcy, w liczbie 43, przez sto pięćdziesiąt lat z górą nie złożyli już oręża. W Tanis trzecia dynastya Pasterzy miała także wydać czterdziestu trzech monarchów, ale znamy tylko imię pierwszego z nich, Apopi III. Aknunri, za którego właśnie wybuchło powstanie, o dalszych zaś losach obu rodzin królewskich posiadamy tylko dość pobieżne i ogólnikowe wiadomości. Wszyscy książęta egipscy zapisali się pod sztandary króla tebańskiego, Hyksosi zostali wygnani ze wszystkich « pozycyj zajmowanych przez nich w środkowym Egipcie i odrzuceni aż pod mury Memphisu, później zaś jeden z następców założyciela dynastyi, zwany przez Manethona Alisphragmuthosisem, wyparł ich także z tego punktu, zostawiając im tylko wschodnią część Delty z oszańcowa-nym obozem w Hauaru. Tam trzymali się oni jeszcze przez długie lata, odpierając zwycięsko wszelkie usiłowania królów i wodzów tebańskich; krwawa i zacięta wojna zajęła jeszcze całe panowania Tiuakena i Karn os a, ostatnich królów XVII. dynastyi, i zakończył ją dopiero zięć Ka-mosa Ahmes I. — Amosis Manethona — biorąc szturmem obóz Hykso-sów, zwyciężając ich w stanowczej bitwie i zmuszając ich do opuszczenia Egiptu. Dzieje tych wojen podają nam: wspomniany już wyżej papyrus londyński i tekst Manethona, a ważne także bardzo źródło stanowi napis grobowy dowódcy wojsk narodowych Ahmesa, imiennika królewskiego. Traktat zawarty między zwycięscą a zwyciężonymi, pozwolił tym ostatnim wydalić się spokojnie z Egiptu; przeszli więc oni międzymorze Suez, unosząc wszystkie swoje skarby, i powrócili do tej Azyi, z której byli wyszli, ale w ostatniej chwili Ahmes puścił się w pogoń za nimi i zadał im klęskę pod Szaruhana w szóstym roku swego panowania. Mała tylko cząstka Hyksosów pozostała za zezwoleniem królewskiem w Egipcie, tworząc odrębną kolonią rolniczą, i dziś jeszcze spotykamy ich potomków różnych zupełnie typem od reszty ludności miejscowej, w Materieh i nad brzegami jeziora Menzaleth. Tak tedy zakończyło się panowanie Pasterzy, które przez sześć blisko wieków ciążyło nad Egiptem, a data tego wielkiej doniosłości faktu dziejowego może być odniesiona do pierwszych lat XVII. wieku przed Chrystusem, na 1703 rok według wyliczeń Manethona. Tu także kończą się dzieje Średniego Państwa, a Ahmes staje się założycielem XVIII. dynastyi i od niego zaczyna się Państwo Nowe.

Sztuka Średniego Państwa.

jdy po cztero wieko wem uśpieniu cywilizacya egipska budzi się i od-radża do nowego życia, okazuje się, źe charakter sztuki uległ już '• radykalnemu przekształceniu ; posępny i surowy dogmat religijny zastępuje dawną prostotę i swobodę, kapłani którzy jedni wśród powszechnego upadku przechowali wśród siebie wątek dawnych tradycyj, stają się wyłącznymi kierownikami dalszego rozwoju, opanowują zupełnie umysły i stanowią prawa despotyczne. W żądzy ujęcia w swe ręce całej działalności narodu, rozciągają oni swój absolutyzm nietylko na religią i sztukę, ale na najdrobniejsze szczegóły codziennego życia, na pokarm, odzienie i narzędzia, słowem, wszystko centralizują i wszystko naginają do swoich celów. Co do sztuki, despotyzm ten najwybitniej się objawia W rzeźbie i malarstwie, mówiąc więc o tych dwóch gałęziach twórczości .Średniego Państwa, obszerniej się nad nim zastanowimy, ale i w architekturze od której zaczniemy, żeby nie zmieniać raz przyjętego porządku, widoczny jest nastrój ducha całkiem odmienny i spotykamy już formy zupełnie nowe.

wm\ ( r c h i t e k t u r a. Za Dawnego Państwa piramida była wyłącznym pilił] typem przyjętym dla królewskich grobowców, teraz zaś ukazuje się już ona tylko jako wyjątek, a w jej wykonaniu i śladu nie znajdujemy dawnej staranności i doboru materyałów. Zwłoki królów XI. dynastyi spoczywają w podziemnych grotach odkrytych niedaleko Teb, koło wioski Drah-abul-neggah (fig. 254); jeden tylko Entuf Aa I. posiada tam piramidę z surowych cegieł, bardzo miernej roboty, której wewnętrzny pokój wykładany kamieniem wapiennym, zawierał oprócz sarkofagu królewskiego, dawno zniszczonego, dużą stelę przedstawiającą monarchę w towarzystwie czterech ulubionych jego psów, inni zaś faraonowie musieli się zadowal-niać obszernemi komnatami kutemi w skale w kształcie półkulistych sklepień ; ściany grobów były malowane ale nigdy rzeźbione, stela zakończona w półkole podobnie jak sam pokój, była najczęściej zdobna w obraz bóstwa, któremu zmarły się polecał, ale w całem wykonaniu czuć pewną szorstkość i brak doświadczenia, a przytem groby te, pogwałcone już za XX. dynastyi, są dziś prawie całkiem zrujnowane i ogołocone ze wszystkich cenniejszych przedmiotów.

Dynastya XII., jakkolwiek pochodząca także z Teb, obrała okolice bliższe Memphisu na miejsce swego wiecznego spoczynku; Herodot zapewnia, źe ciała wielu królów wy szły ch z jej łona, grzebano w podziemnych

salach Labiryntu, a to mniemanie potwierdza piramida Amenemhata III., odkryta rzeczywiście wśród ruin tego pałacu. Oprócz niej znana jest jeszcze piramida w Daszur, zamykająca ciało Uzirtezena III., także nadzwyczaj skromna i budowana z cegieł, grobowce zaś innych królów XII. dynastyi musiały ulec zupełnemu zniszczeniu, gdyż żadnych ich śladów dotychczas nie spotkano. Na jednym z pomników Luwru pewien Mirt, skryba piszący za czasów Uzirtezena I., powiada: »Mój pan wysłał »mnie z poleceniem urządzenia mu wielkiego wiecznego mieszkania. Kory-» tarze i pokój wewnętrzny były murowane i przypominały cuda budowli

'^rnsmmKSÆ

*

SS.**

■a

--■4.: ygi^gll

■SB

K

--y,.

üi

-------- -

pf

IS

aw

r.

______________^

iü«I

ÖJ

“■là

f\sri U

"il J

u^'-hhhb *

: Æ

U:

|«S»g

11

ju«

Kï

SC

,m

bSÂÉ

xfS’iaU

MH

r' !

fl

iy&i

ru

igslpll

Fig. 254. Grobowce w Drah-abul-neggali.

»boskich. Znajdowały się w niem kolumny rzeźbione, piękne jak niebo, »kopana sadzawka łącząca się z Nilem, bramy, obeliski i facyata z białego »kamienia z Ruu ; to też Ozyrys, pan Amentu, uradował się z pomników »mego pana i ja sam nie posiadałem się ze szczęścia, patrząc na owoc »mojej pracy«. Widzimy z tego napisu, że królowie XII. dynastyi dbali również jak ich poprzednicy o zapewnienie sobie wspaniałych grobowców i za życia o tern myśleli, a jednakże ów pomnik, który taki obudzą zapał w jego architekcie, znikł dziś bez śladu, podczas gdy piramidy Kheopsów i Khefrenów urągać się zdają czasowi i chyba razem z naszą ziemią znikną ze świata ; samo to najlepiej już nam maluje ogromną różnicę, jaka

zachodzi między tworami artystycznemi dwóch najpotężniejszych dynasty] Dawnego a Średniego Państwa.

rrcrrn

-r⁻

Fig. 255. Grobowiec w Beni-Hassan.

Najciekawszym i najpiękniejszym zabytkiem architektonicznym tej epoki są groby udzielnych książąt Mihi, położone w dzisiejszej miejscowości Beni-Hassan na prawym brzegu Nilu, a wcale dobrze dotąd zachowane (fig. 255). Są to także groty, kute w skale, których fasady wystające na zewnątrz, odznaczają się bogatą i całkiem nową ornamentacyą, 'którą można uważać za prototyp po-’'v" rządku doryckiego ; zarys i kontur ogólny, żłobkowanie kolumny i jej kapitel, architraw i ozdoby fryzu przypominają zupełnie ten styl grecki, a gdy zważymy, że groby w Beni-Hassan poprzedziły conaj-mniej o dwa tysiące lat najdawniejsze doryckie budowle Hellady, możemy dojść do wniosku, że Grecy zapożyczyli w Egipcie wiele zasad swego budownictwa; zresztą ta uwaga odnosi się nietylko do grobów książąt Mihi, ale potwierdza się ogólnym charakterem późniejszych świątyń egipskich, o czem na właściwem miejscu pomówimy.

O Labiryncie, owym cudzie świata tyle sławionym przez starożytnych, mało możemy powiedzieć na podstawie nowszych odkryć, a nawet miejsce w którym się wznosił, nie jest dotychczas dokładnie określone przez uczonych. Ruiny położone nad jeziorem Moeris, niedaleko wsi Me-dinet-el-Fayum, które Lepsius uważa za szczątki tego budynku, przedstawiają, z wyjątkiem kilku ścian kamiennych i resztek dużych kolumn, same tylko mury z nędznych popielatych cegieł, plan zaś ogólny i ta skromność materyałów nie odpowiadają wcale szumnym opisom Herodota, Strabona i Pliniusza; według wyliczeń Lepsiusa, gmach musiał zajmować czworobok 200 metrów długi a 170 metrów szeroki, co także nie zgadza się z wymiarami podawanemi przez klasycznych autorów. Labirynt miał być cały wzniesiony z granitu, facyata zaś dająca na jezioro, zbudowana była z wapiennego kamienia tak białego, że starożytni brali go za marmur z Paros ; składać się on miał z trzech tysięcy małych i ciemnych pokoików kwadratowych, przykrytych każdy zamiast dachu jedną ogromną płytą kamienną, a połączonych między sobą korytarzami tak poplątanemi, że bez przewodnika nikt w nich zoryentować się nie mógł. Połowa tych komnat znajdowała się pod ziemią; wszystkie one miały sufity i ściany

zdobione napisami i płaskorzeźbami, w samym zaś środku prostokątu wznosiło się dwanaście ogromnych sal kolumnowych, a w północnym jego rogu grobowiec Amenemhata III., który, jak dziś wiemy, był założycielem i budowniczym całego gmachu, przeznaczonego, według pierwotnego projektu, na pałac królewski. Po śmierci Amenemhata obrócono go na świątynię i zwano go »świątynią położoną u wejścia do jeziora« — Lope-ro-hunit — z czego później Grecy zrobili Labirynt, przypisując jego wzniesienie najrozmaitszym faraonom rzeczywistym i zmyślonym: jakiemuś. Mnewisowi lub Imendesowi, a na-koniec Psamitykowi i jego jedenastu towarzyszom. W małych salach świątyni składano posągi bóstw i zmarłych królów oraz rozmaite kosztowniejsze przedmioty kultu, a w kryptach podziemnych miano, według Hero-dota, umieszczać sarkofagi królewskie i chować ciała świętych krokodylów. Ruiny dziś znane i starannie zbadane przez p. Mariette, przedstawiają taki obraz zniszczenia, że niepodobna sprawdzić na gruncie, jak dalece opisy starożytnych pisarzy zgadzały się z rzeczywistością, ale odkrycie wśród nich piramidy z cegieł Amenemhata III. i napisy wyczytane na wielu kolumnach każą wnosić, że Lepsius miał słuszność, uważając szczątki murów koło Medinet-el-Fayum za resztki dawnego Labiryntu.

■nsi

. - - - •

V&Ü • . ."A L .    ...

ag :

v • m ---

- m

.

RèJm

ii

ii8rg*“*Âï

mm

tr

_Gt±S,

i'"¹

'■

jk,

igaggggjgliiji

fi

Se

Fig. 258. Obelisk w Fayum.

Do czasów także XII. dy-nastyi możemy odnieść najdawniejsze okazy jednego z bardzo oryginalnych typów architektury egipskiej, a mianowicie pierwsze obeliski z Heliopolis i z Fayum (fig. 256); te olbrzymie igły czworokątne z jednej sztuki kamienia pokryte hieroglifami, dobrze są znane każdemu, gdyż niektóre z nich, przewiezione z Egiptu, zdobią dziś place kilku stolic europejskich,, a trudności jakie obecnie, przy znacznie udoskonalonych środkach transportowych musiano przezwyciężać, dla odbywania z niemi dalszych po-

droży, najlepiej świadczą o wysoko posuniętej mechanice w ówczesnym Egipcie. Z późniejszych dynastyj XIII. i XIV., ani teź z czasu panowania Hyksosów, nie przechowały się do dni naszych żadne zabytki budownictwa, chociaż wiemy, że Pasterze wznieśli wiele pałaców i świątyń w sto-łecznem swojem mieście Tanis.

|||||z eźb a. Z rzeźb XII. dynastyi znane są: kolosalne posągi Uzirteze-ÜSi nów I. i II. odkryte w Thini ; podobneź statuy Amenemhata I. i Uzirtezena I. w Tanis, i kolos z różowego granitu wzniesiony przez Uzir-tezena III. przed jedną z bram świątyni Ozyrysa w Abydos ; z dynastyi zaś XIII. statuy kilku królów wynalezione w świątyni w Karnak, piękny posąg króla Sowkhotpu Khanofirri wydobyty w Bubastis a przechowany dziś w Luwrze, i kolos ustawiony przez tegoż faraona na wyspie Argo, w głębokiej Etyopii. Obce są już im życie i prawda, cechujące utwory Dawnego Państwa; sztuka pozbawiona dawnej swobody, skrępowaną się czuje więzami reguł sacerdotalnych, hieratyczny kanon proporcyj panuje wszechwładnie, a jeżeli czasami odezwą się jeszcze dawna śmiałość i energia, to chyba tylko w oddaniu muszkułów rąk i nóg. Ale nie można tym statuom odmówić wielkiej delikatności i wytworności w odtworzeniu szczegółów, harmonii w proporcyach i tej doskonałości technicznej, która czyni, że kolosalny posąg wykuty w najtwardszym kamieniu, nie ustępuje kameom co do dokładności wykończenia. Zresztą między dwoma temi grupami pomników widoczne są także dość wybitne różnice, przemawiające na korzyść dawniejszych z nich, a zatem bardziej zbliżonych do sztuki pierwotnej : statuy Amenemhatów i Uzirtezenów zdradzają jeszcze pewną swobodę dłuta, a chociaż czasami trochę szorstkie, wynagradzają to sowicie siłą i śmiałością ręki, w akcesoryach zaś, w rysunku ozdób i w rznięciu hieroglifów, nic prawie nie ustępują najpiękniejszym utworom epoki poprzedniej, podczas gdy posągi z dynastyi XIII., chociaż wyższe znacznie od późniejszych, grzeszą już jawną alteracyą proporcyj, slabem i niedbałem modelowaniem i mniejszą starannością w szczegółach.

Oprócz tych olbrzymich posągów królewskich, odkryto w grobach XII. dynastyi mnóstwo tak zwanych figurynek pogrzebowych (fig. 257).

m*i

mé

111

■HHI

mmi

jJE

Fig. 257. Figurynka pogrzebowa kamienna.

Statuetki te nie przechodzą zwykle 20 do 30 centymetrów wysokości, a wyrabiane były z najrozmaitszych materyałów: z drzewa, z kamienia wapiennego, nawet z granitu, ale najczęściej z gliny palonej pokrytej niebieską lub zieloną emalią, a którą błędnie nazywano porcelaną egipską (lig. 258). Miały one wyobrażać portrety zmarłych i odnoszą się do tych samych pojęć które przewodniczyły ustawianiu większych posągów w grobowcach Dawnego Państwa; zwano je po egipsku uszebti, od słowa uszeb, odpowiadać, a zatem są to jakby zastępcy zmarłego, którzy odpowiadają wyrytemu na nich jego nazwisku, wyręczają go w uprawie pól grobowych i, razem ze sługami malowanemi na ścianach, starają się oszczędzić mu pracy i uchronić go od jakichkolwiek niedostatków. Nie są to już owe znakomite posągi naśladujące do złudzenia naturę, jakie podziwialiśmy w nekropoliach z Sak-karah i Gizeh ; w najlepszych z nich można jeszcze dostrzec pewną dążność do oddania wiernie rysów nieboszczyka, ale po większej części są one całkiem pozbawione wyrazu, co się łatwo tłómaczy tern, że należą one już raczej do przemysłu, nie zaś do rzędu dzieł sztuki właściwej, i że mało musiano poświęcać czasu na ich wykończenie, gdyż fabrykowano je w wielkiej bardzo ilości, nietylko dla możnych ale i dla biednych tego świata; zmarły jest w nich zwykle przedstawiony z rękoma skrzyźowa-nemi na piersiach i trzyma w nich rozmaite narzędzia rolnicze, a przez plecy ma przewieszony worek ze zbożem.

Fig. 258. Figurynka pogrzebowa gliniana.

Z czasów panowania Hyksosów, znaleziono w Tanis dwa duże posągi z popielatego granitu, przedstawiające króla w zwykłej uświęconej postawie; styl ich przypomina całkiem utwory tego rodzaju z XIII.    Älk

ffe

li I

dynastyi, ale wyczytany na nich napis : Mer-Szos — wódz nomadów, i nazwisko Ra-dmenk-ka, stanowczo je odnoszą do Pasterzy. Mariette

odkopując aleję wiodącą do jednej figSBI-    _ ,...........

Fig. 259. Sfinks egipski.

KX

ze świątyń w Tanis, natrafił na ||H cztery przepyszne sfinksy z czar-nego granitu, dwa i pół metra długie, których postawa pełna grozy i powagi, giętkość w modelowaniu i dokładność wykończenia stawią je na równi z najdoskonalszemi zabytkami innych epok. Ciałem są one egipskie i całkiem podobne do reszty sfinksów miejscowych, ale głową różnią się od nich zupełnie. Sfinksy po-

Szkic historyczny. T. II.

chodzenia egipskiego, owe lwy leżące o głowach ludzkich (lig. 259), uderzają głównie swoim majestatycznym spokojem, i zagadkowem, tajemni-wejrzeniem, pełnem nieokreślonego uroku ; głowy są najczęściej portretowane, ale oko jest zawsze szeroko otwarte, usta uśmiechnięte, kontury twarzy zaokrąglone, a przytem nie opuszcza ich nigdy charakterystyczne ubranie głowy zwane klaftern; tu przeciwnie, nic nie zbliża się do podobnego typu: u sfinksów z Tanis oczy są małe, nos orli i trochę przypłaszczony, policzki kościste, podbródek wydatny, a surowość oblicza na którą się te rysy składają, podnosi jeszcze gęsta grzywa otaczająca całą twarz. Widoczną tu jest obca Egiptowi rasa, ale widoczne także to,, że jeżeli artysta który wykonał te sfinksy i model którym się posiłkował należą do innej narodowości, to ogólne zasady estetyczne i cała umiejętność w wykonaniu tych postaci czerpane są wyłącznie w rodzimej sztuce egipskiej, co dowodzi niezbicie, jak potężną była ta cywilizacya,. która, przez sześć wieków narażona na wpływy obce, nietylko im nigdy nie uległa, ale przeciwnie, narzuciła przybyszom swoje prawa i reguły. Na poparcie tego twierdzenia można także zacytować przechowaną w zeum w Bulak ciekawą grupę granitową, wyobrażającą dwóch ludzi wielkości naturalnej, ustawionych przed stołem ofiarnym okrytym rybami, drobiem, kwiatami lotusu i lilii wodnej ; postacie te noszą strój egipski i całą swą moralną i artystyczną istotą są nawskróś egipskie, a jednakże wszystkie rysy twarzy, równie jak włosy i długie brody starannie zaplecione, zdradzają w nich pochodzenie bezsprzecznie azyatyckie. Jako oryginalny utwór Hyksosów, pochodzący zapewne z pierwszych lat ich panowania, i w którym widnieje jeszcze zupełna niewprawność i nieznajomość techniki egipskiej, można uważać dwie statuy granitowe odkryte przez p. Mariette, a umieszczone dziś w muzeum Brytyjskiem. Są to dwie postacie o typie semickim, z włosami i brodami zaplecionemi w tresy, trzymające w rękach siatki rybackie napełnione rybami ; górne tylko części tej grupy są lepiej modelowane, cały zaś dół nie odłącza się od bryły granitu, tak, że nogi ludzi, siatki i ryby są zaledwie lekko naszkicowane, jak gdyby artysta nie umiał przezwyciężyć trudności, które mu przedstawiało traktowanie całej grupy w wypukłorzeżbie.

czem

mu-

ysunki i malowidła. W rysunkach i malowidłach Średniego HHIjll Państwa, dawne sceny brane z życia codziennego powtarzają się

jeszcze, ale charakter ich zewnętrzny zmienia się dość widocznie, a przytem zaczynają się w nich ukazywać całkiem nowe żywioły w samym wyborze przedmiotu. W dawnych grobach wszystkie potrzeby dwójnika zaspokajane były najpierwej bezpośrednio przez rodzinę zmarłego lub przez

kapłana, a później przez fikcyjnych robotników rzeźbionych i malowanych na ścianach, w grobowcach zaś XI. dynastyi po raz pierwszy występuje bóstwo, jako łącznik między nieboszczykiem a pozostałą na ziemi rodziną i przyjaciółmi. W górnej części steli wyobrażony jest zmarły otoczony bliskimi sobie i składający ofiary bogu, którym najczęściej jest Ozyrys, napis zaś umieszczony u dołu, zawsze powtarza te mniej więcej słowa: »Ofiara Ozyrysowi — lub takiemu to a takiemu bogowi — ażeby udzielał »zapasów chleba, napojów, wołów, gęsi, mleka, wina i t. d. cieniowi zmar-»łego N. syna N.«. Na zewnętrznych ścianach grobowców inne napisy wzywają przechodnia do odmówienia modlitwy, mającej zapewnić zmarłemu opiekę boga; i tak, na grobie Entufa I. rodzina nieboszczyka prosi każdego, kto się wypadkiem znajdzie na tem miejscu, ażeby odmówił na intencyą księcia następujące słowa: »Ofiara Amonowi, panu Kamaku, »ażeby udzielił tysiące chlebów, tysiące waz z napojem, tysiące wołów, »tysiące gęsi, tysiące ubrań, tysiące rzeczy dobrych i czystych cieniowi »księcia Entufa«. Zmarły więc nie zadowalnia się już ofiarami składanemi jemu samemu, ale dla większej pewności ucieka się do pośrednictwa boga, który ma czuwać nad ich całością i zapewnić mu ich posiadanie, myt zatem pierwotny przeistacza się i komplikuje, a wdawanie się nieustanne bóstwa znamionuje pewną przemianę w pojęciach o życiu przyszłem. Niezależnie od tego, widzimy zawsze powtarzane na ścianach grobów dawne obrazy przedstawiające nieboszczyka w otoczeniu sług zajętych pracami w polu, w fabrykach i w rozmaitych warsztatach (fig. 260), a malowidła takie w grobowcach z Beni-Hassan ukazują nam Egipt tej epoki w posiadaniu bardzo świetnego rozwoju materyalnego ; rolnictwo, przemysł, żegluga i cały dobrobyt domowy nigdy się tam już dalej nie posunęły, a takie same narzędzia rolnicze i fabryczne, jakie widzimy na ścianach grobowych, spotykamy dziś jeszcze w rękach fellahów znad brzegów Nilu. Sceny historyczne, brane z życia książąt spoczywających w tych grobach, zajmują także niepoślednie miejsce na ścianach, najciekawszym zaś pod tym względem jest grobowiec księcia Ameni, który w długim napisie sam zdaje sprawę ze swoich czynności za życia, a obrazy malowane na ścianach opowiadanie to ilustrują; widzimy go jako generała odbywającego kampanią w Sudanie; dalej eskortuje on na czele czterechset ludzi karawanę przewożącą do Keft złoto dobyte w minach Dźebel-Atoha ; tu odbywa ćwiczenia wojenne, a nakoniec w takich słowach przedstawia swoję działalność, jako gubernator powierzonej mu prowincyi: »Wszystkie »ziemie były obsiewane od północy do południa, nic nigdy nie ukradziono » w moich warsztatach, pracowałem sam, a prowincya cała była w pełnym »rozwoju ; nigdy małe dziecię nie było zasmucone, nigdy wdowa nie była

6*

»przezemnie uciśnioną; nigdym nie zaniepokoił rybaka, ani przeszkodził »zajęciom pasterza, nigdy głód nie nawiedził prowincyi, a w latach nie-

» urodzaju nie zostawi-»łem biednych w po-»trzebie. Dawałem je-»dnakowo kobiecie za-» mężnej i wdowie, a £2^.    » w sądach moich wy-

HÄ!*“

ffwt

fÿ

-•-S

Fig. 260. Rysunki grobowe,

»mierzałem równą »sprawiedliwość tak »wielkim jak małym«. W innych grobowcach widzimy bandy azya-tyckie, przynoszące książętom rozmaite produkta swoich krajów, a proszące w zamian o zboże, i tu właśnie po raz pierwszy ukazują się te ludy rasy obcej, z łona których mają wyjść prawdopodobnie pó-źniejsizwycięscy Egiptu, Hyksosi. Na nieszczęście te cenne malowidła o świetnych barwach okrywające ściany grobów w Beni-Hassan, podlegają ciągłemu zniszczeniu, a bezmyślni turyści z dniem każdym przyczyniają się do ich zagłady, unosząc oderwane ich odłamki.

's'

Jakkolwiek w malowidłach grobowych Średniego Państwa spotykają się jeszcze

dawne naiwne sceny, o których mówiliśmy wyżej, to trzeba wszakże zaznaczyć, źe z biegiem czasu coraz się one rzadziej ukazują, a przewagę nad niemi biorą epizody czerpane w Księdze Zmarłych. Za główny temat służą tu długie i straszne pielgrzymki duszy ludzkiej, przechodzącej przez najokropniejsze próby i męczarnie przed osiągnięciem nieśmiertelności, którą religia egipska zapewnia tylko cnotliwym, skazując występnych na niezliczone katusze, kończące się zupełnem unicestwieniem. Miejsce dawnej wesołości, swobody i naiwnego sceptycyzmu zajmuje posępny dogmatyzm, który wpływa nietylko na moralną ale i na materyalną stronę sztuki; według przepisów kanonicznych, ciało ludzkie jest poddane pewnym raz przyjętym rozmiarom, od których zachowania żaden artysta wyzwalać się nie ma prawa: stopa służy za jednostkę miary i powinna mieścić się sześć razy w ciele ludzkiem od podeszwy do końca czoła. Ta hieratyczna niewola w traktowaniu postaci człowieka nadaje rzeźbom i malowidłom cechy sztywności i konwencyonalności, znamionujące całkiem nowy kierunek w pojmowaniu życia i sztuki.

Pod względem wykonania technicznego, płaskorzeźby i rysunki Średniego Państwa zbliżają się bardzo do utworów poprzedniego okresu : tę samą w nich widzimy delikatność w wykończeniu, ten sam brak perspektywy, to samo zabarwianie jaskrawemi farbami rozkładanemi płasko w dużych masach, a nietylko nie można w nich dostrzec żadnego postępu w porównaniu z zabytkami epoki memfickiej, ale przeciwnie, można powiedzieć, źe sceny grobowe z Sakkarah i Gizeh są najwyższym wyrazem sztuki Egipcyan w tym zakresie, i źe widocznie miara geniuszu tego narodu niezdolną była wznieść się ponad poprzednią skalę. Rysunki i malowidła te nie mogą być ulepszone, gdyż sam problemat sztuki źle w nich został pojęty; poczęta w mierności, sztuka pozostanie mierną przez cały ciąg wieków : te same szeregi postaci będą się nieustannie powtarzać i zapełniać całe ściany pomników, bez śladu postępu, walki o lepsze i dążenia ku doskonaleniu. A zresztą cóźby znaczyło to dążenie i jaki byłby cel jego ? Czyż te utwory będą podziwiane lub krytykowane przez miłośników sztuki; czy istnieje publiczność, któraby je umiała zrozumieć i ocenić? Król i kapłan, od których zwykle pochodzi obstalunek, będą jedynymi sędziami artysty, a dla nich wykonanie mierne czy doskonałe mało przedstawia znaczenia, byleby tylko przepisy hieratyczne były ściśle przestrzegane. Gdy w następnym okresie wpływ kapłanów tak dalece wszy-stkiem zawładnie, źe artysta wyzuwając się z wszelkiej samodzielności i zapominając o własnym indywidualizmie, ukorzy się przed nimi zupełnie, stając się tylko ślepem narzędziem w ich ręku, sztuka stając się wyłącznie symboliczną i zmieniając radykalnie swoję istotę, pozyszcze w kierunku idealnym to, co straciła pod względem formy, ale w epoce Średniego Państwa transformacya ta nie jest jeszcze dokonana, a sztywność i martwota działających osób, bardziej jeszcze rażą wobec realistycznego nastroju samej kompozycyi.

Do czasów także Średniego Państwa odnoszono dotychczas najdawniejsze mumie egipskie (fig. 261). Wprawdzie w grobowcach z poprzedniej epoki spotykano kości o kolorze brunatnym, wydzielające słabą woń

•V

f/j

..V

f ;.~V '

Zfl

Fig.. 281. Mumia egipska.

smoły ziemnej, z czego wnoszono, że już oddawna Egipcyanie starali się o zachowywanie ciał sztucznemi sposobami, ale w pięciu zaledwie grobach całkiem nietkniętych, które odkryte, ciała znajdowały się już tylko w stanie szkieletów, nigdzie zaś nie natrafiono na ślady tkanin. Aż dopiero w ostatnich latach p. Maspero zbadawszy nekropolią królów VI. dynastyi w Sak-karah i wynalazłszy mumią króla Mirinri, przechowaną dziś w muzeum bulackiem, dowiódł, że sztuka balsamowania ciał była już znaną za Da-

Ü!

l!

Fig. L62. Pudło mumii egipskiej.

wnego Państwa, a że tylko została udoskonaloną w epoce tebańskiej. Zwłoki zmarłych okręcone starannie opaskami, potem zaś owinięte rodzajem serwet z lnianej tkaniny, przechowały się do dni naszych prawie nietknięte ; członki zachowały swą elastyczność, formy zaledwie trochę się zmieniły, a skóra gładka i połyskująca, tylko swą ciemną barwą i zapa-ćhem nafty zdradza swoje sztuczne zachowanie. Trumny pokrywano zewnątrz i wewnątrz malowidłami i hieroglificznemi napisami (fig. 262), pod

głowami nieboszczyków umieszczano jeden egzemplarz Księgi Zmarłych, albo też krążek płócienny, kartonowy lub miedziany, opatrzony symboli-cznemi napisami, serce zaś wyjmowano, a wkładano na jego miejsce jeden z tych świętych skarabeuszów, godeł nieśmiertelności, których tyle autentycznych lub fałszowanych okazów znajduje się dziś w obiegu u jubilerów amatorów.

Z epoki Hyksosów nie posiadamy dziś żadnych zabytków budownictwa, a przez to samo żadnych rysunków lub malowideł ściennych, ale spotykamy dużo śladów wysoko posuniętego przemysłu : kamienie ryte, emalie, terrakoty i wielką rozmaitość wyrobów ceramicznych, a w grobowcu królowej Ahhotpu I, żony Kamesa, odkrytym w Assassif, znaleziono prawdziwe arcydzieła sztuki złotniczej. Trumna tej królowej zawierała obok jej szczątków cały zbiór przepysznych złotych ozdób: dyadem szczerozłoty, dwa sfinksy z inkrustacyami z lapis-lazuli, sztylet złoty nabijany czarnym bronzem i emaliowany, mający głowę Apisa za rękojeść, naszyjnik tkany z nici złotych na wzór podobnych naszyjników weneckich, bransolety zdobne także w lapis-lazuli, broszę do noszenia na piersiach, lusterko, masywną złotą siekierę, flabellum i łódź symboliczną unoszącą zwłoki zmarłej w krainy zaziemskie. Wszystkie te przedmioty znajdowały się w Londynie podczas wystawy powszechnej z 1862 r. i w Paryżu w r. 1867, a najznakomitsi jubilerowie tegocześni, jak Froment Meurice i Castellani zapewniali, że w teraźniejszych czasach najwprawniejszy rzemieślnik nie podjąłby się wykonania klejnotów równie doskonałych pod względem drobiazgowości wykończenia.

Państwo Nowe.

^ĘWĘ^ynaslya XVIII. stanowi kulminacyjny punkt potęgi monarchii egip-skiej ; królowie należący do tej rodziny, pamiętni na dawne tradycye poprzedników, dążą przeważnie do utrwalenia swej władzy nad całem wybrzeżem Nilu, od morza Śródziemnego aż prawie do źródeł tej rzeki, ale z drugiej strony nauczeni kilkowiekowem doświadczeniem, że główne niebezpieczeństwo grozi Egiptowi ze strony sąsiedniej Azyi, zwracają się śmiało i w tym kierunku, a nie poprzestając na wyparciu Hyksosów z granic własnego państwa, posuwają się za nimi i prowadzą swoje hufce zwycięskie w głąb tej części świata. Pasmo tych wojen przedłuża się systematycznie przez cały ciąg trwania XVIII. dynastyi, a rozpoczynają się one zaraz z Ahmesem, pierwszym królem i założycielem Nowego

Państwa. Z wkroczeniem Egipcyan do Syryi, otwiera się nowa epoka dla narodów starożytnych: kończy się historya oddzielnych ludów, a rozpoczyna się historya świata.

Ahmes zawdzięczał prawa swe do tronu żonie swojej, księżniczce Nofritari, córce Kamesa i królowej Ahhotpu. Oczyściwszy Egipt z obcych najezdników, ZAvrócił się on ku Etyopii i ku zbuntowanej Nubii, które zmusił do uległości; drobnych książąt, którzy walczyli u jego boku przeciwko wspólnemu wrogowi, mianował gubernatorami nomów; jednego z nich Titi-Anu, nie uznającego jego władzy zwierzchniczej, pokonał orężem i pojął w niewolę, a utrwaliwszy w ten sposób swoje panowanie w naturalnych granicach Egiptu, poświęcił ostatnie lata życia pracom pokojowym i zagojeniu ran zadanych przez poprzednie wojny. Zaniedbane od kilku wieków roboty w Karnak, zostały rozpoczęte na nowo; łomy kamienia w Turah otwarto z wielkim ceremoniałem i wzięto się do re-stauracyi świątyni Phtaha w Memphisie ; umocniono warownię w Żaru dla zabezpieczenia się od napadów azyatyckich ; wszystkie ważniejsze miasta Egiptu doznały opieki Ahmesa i ozdobiły się nowemi gmachami, do których wznoszenia używano jeńców wojennych oraz ludzi obcego pochodzenia, jak Syryjczyków i Hebrajczyków pozostałych w Egipcie po wypędzeniu Hyksosów, a tylko obóz w Hauaru został całkiem zniszczony, Tanis zaś, stolica Pasterzy, skazane na ruinę i na zupełny upadek, zniknęło na kilka wieków z historyi, stając się niewinną ofiarą zemsty wymierzonej przeciwko jego dawnym panom.

Następca Ahmesa Amenhotpu I. — Amenothes Manetona — zwycięża ludy koczujące w pustyni Syryjskiej i prowadzi pomyślną wojnę w Etyopii, gdzie dosięga aż do Meroe, jak świadczy tablica drewniana przechowana w muzeum turyńskiem. Syn jego Thutmes I. idzie dalej w obu tych kierunkach, a stele pamiątkowe jego zwycięstw widzimy na skałach Górnego Nilu, naprzeciw wyspy Tombos, z drugiej zaś strony nad brzegami Eufratu, niedaleko od Gargamisz. Nie znamy dokładnie szczegółów wyprawy azyatyckiej Thutmesa, ale zdaje się, że była ona raczej rodzajem podróży eksploracyjnej, torującej drogę następcom, że zaś sama przez się nie wydała żadnych bezpośrednich rezultatów; zetknąwszy się raz z Syryą północną, to jest z krajem Khiti i z Mezopotamią, Egip-cyanie przez całe już wieki nie przestaną wytężać wszystkich swych sił dla podbicia i utrzymania w swej zależności tych krajów, a pochód tryumfalny Thutmesa I. stanie się hasłem do nieustających wypraw, zmierzających zawsze do jednego celu i postępujących bez zmiany temiż samemi drogami. Panowanie Egipcyan w Azyi nie było nigdy zupełnem i trwałem: ujarzmione ludy zachowywały zawsze swoje własne instytucye, swoję religią, obyczaje i własne dynastye narodowe, tworząc w ten sposób olbrzymie państwo feodalne, uznające tylko zwierzchnicze prawa faraonów; gdy na tronie tebańskim zasiadał władca energiczny i wojowniczego ducha, sztuczna ta całość trzymała się jako tako, zawsze jednak przy każdej zmianie rządów wybuchały częściowe przynajmniej rewolucye, i nowo wstępujący na tron monarcha musiał śpieszyć ku zagrożonym punktom, dla przywrócenia porządku i utrzymania powagi imienia egipskiego. AVyszedł-szy z Afryki, wojska faraonów spotykały na swej drodze Raphią, Gazę, Askalon i Juhmu, przekraczały wąwozy Karmelu i docierały zwykle do Mageddo bez żadnej przeszkody, gdyż plemiona Syryi południowej i Fe-nicyanie uznawali bez szemrania zwierzchnictwo Egiptu. Inaczej się już rzeczy miały z Syryą północną, gdzie liczny i bitny lud Hetejczyków utworzył w owej epoce potężne państwo, zwane przez Egipcyan krajem Khiti albo Kheta; wodzowie hetejscy zbierali się zazwyczaj niedaleko Mageddo i tam następowała pierwsza poważna bitwa, stanowiąca o dalszych losach wyprawy. Po opanowaniu Mageddo, hufce faraonów posuwały się w kierunku północnym, mijały Tabor, wkraczały w dolinę Orontu i podstępowały pod mury miasta Kadesz, zbudowanego na terytoryum Amorejczyków, ale zdobytego przez Hetejczyków i stanowiącego jedne z głównych ich fortec od strony południa. Pobici pod Mageddo, naczelnicy syryjscy cofali się także ku Kadesz, gdzie łączyli się z nowemi posiłkami , a gdy tu jeszcze szczęście wojenne im nie dopisywało, musieli już pierzchać i zamykać się w swoich obronnych zamkach, podczas gdy Egipcyanie nie znajdując już żadnej groźniejszej przeszkody przed sobą, posuwali się dalej brzegami Orontu, zdobywali Hamath, zwracali na prawo niedaleko Antyochii, opanowywali Khalupu i Patynę — Alep i Batnę, docierali do Gargamisz, przekraczali Eufrat i cała Mezopotamia stała już dla nich otworem. Podczas kampanii Thutmesa I. do Mezopotamii, Egipcyanie przyswoili sobie po raz pierwszy użytek koni, które od tego czasu spotykamy już na ich rzeźbach i malowidłach; Thutmes zaprowadził ich stada w dolinie Nilu i zaczął używać w bitwach wozów wojennych.

Ze wszystkich dzieci jakie miał Thutmes I. ze swej prawowitej żony, królowej Ahmes, pozostała tylko jedna córka Hatszopsitu, zwana zwykle H a t a z u; wydał on ją za pobocznego syna swego Thutmesa IL, ale ten panował tylko przez kilka lat po śmierci ojca i niczem ważniej-szem się nie wsławił. Trzeba wszakże zaznaczyć, że za jego rządów plemiona Nubii uznały ostatecznie supremacyą Egiptu, a kraj ich podzielony na nomy, stał się jedną z najcenniejszych pereł korony faraonów; ustalił się zwyczaj mianowania gubernatorami Nubii najstarszych synów królewskich, i od tego czasu domniemany następca tronu zaczął przybierać tytuł księcia ziemi Kusz. Po śmierci męża, Hatazu ogłosiła królem młodszego swego brata Thutmesa III., urodzonego z prostej kobiety haremowej Izit, ożeniła go ze swoją jedyną córką Hatazu-Miriri, ale sprawowała rządy w jego imieniu, zachowując przy sobie całą rzeczywistą władzę nad państwem. Wznosiła ona świątynie i sama je poświęcała, składała ofiary bogom, stanowiła o wojnie lub pokoju, a nawet kazała się przedstawiać pod postacią mężczyzny z ozyryjską brodą faraonów. Energiczna ta kobieta umiała przez 17 lat swego panowania utrzymać w posłuszeństwie cały Egipt od Delty po Etyopią, pobierała, równie jak jej ojciec, daninę od ludów Syryi, ujarzmiła Yemen — Arabią Szczęśliwą — i inne kraje na wschód od Egiptu leżące, a znane pod ogólnikową nazwą Tonutir, a przytem odnowiła eksploatacyą kopalni w górach Sinai, wzniosła świątynię w Tebach, w dzisiejszej miejscowości Deir-el-Bahari, i upiększyła świątynię w Karnak dwoma wspaniałemi obeliskami.

T h u t m e s III. zostawszy po śmierci siostry jedynym i niezaprzeczonym władcą kraju, rozpoczął szereg swych wypraw wojennych i jego oręż zwycięski dał się uczuć całemu znanemu naówczas światu. Panowanie Egiptu rozciągnęło się kolejno na dzisiejszą Abisynią, Sudan, Nubią, Syryą, Mezopotamią, Yemen, Kurdystan i Armenią; niezwalczone hufce Thutmesa owładnęły całą ziemią Khiti, dotarły do Niniwy i Babilonu, ujarzmiły Murzynów Afryki środkowej i wyryły napisy pamiątkowe na skałach Algeryi, a floty jego podbiły Cypr i Kretę, południowe wyspy Archipelagu, brzegi Grecyi i Azyi Mniejszej, słowem Egipt dosięgnął pod jego berłem do takiego blasku i potęgi, jakich nigdy nie był zaznał w przeszłości i jakich nigdy nie miał przekroczyć w następnych wiekach. Tak zwany Mur liczbowy w Karnak, opiewający zwycięstwa Thutmesa, wylicza 230 narodów podległych jego berłu, a ślady świetności jego panowania widzimy dotychczas w niezliczonych zabytkach przechowanych w Tebach, w Memphisie, w Heliopolis, Ombos i Elefantynie. On wzniósł największą część wielkiej świątyni w Karnak, świątynię w Medinet-Abu, świątynię słońca w Amada i odrestaurował świątynię Uzirtezena III. w Semneh, nie mówiąc już o mnóstwie mniejszych pomników i napisów uwieczniających pamięć jego: w grocie Ibrim w niższej Nubii, w Kumneh, na górze Dosz, na wyspie Sai, w Kor te, w Pselcis i w Talmis. Posąg kolosalny tego potężnego monarchy, którego śmiało można nazwać największym z faraonów egipskich, przechowuje się dziś w muzeum Bulak w Kairze, podobnież jak i jego mumia, odkryta przez p. Maspero w grobowcach w Deir-el-Bahari.

Następcy Thutmesa III., Amenhotpu II. i Thutmes IV., krótko panowali i ich wojny w Mezopotamii i w Etyopii mało miały rozgłosu, ai dopiero Amenhotpu III. rozpoczyna krwawe walki przeciwko ludom chcącym się wybić zpod jego władzy, a tablica pamiątkowa w Luksor opiewa w napuszonym stylu liczne jego zwycięstwa; król ten jednak wsławił się głownie jako wdelki budowniczy, gdyż ślady olbrzymich prac jego przechowały się w Syenie, w Elefantynie, w Silzilis, Esneh, Eilythii na półwyspie Synai i t. d.; on wzniósł świątynię w Napata w Etyopii, w dzisiejszym Dżebel-Barkal ; wykończył śwdątynię rozpoczętą przez Thut-mesa III. w Soleb, koło trzeciej katarakty nilowej; powiększył świątynię w Karnak i wybudował całą jednę część drugiej obszernej świątyni w Tebach, spoczywającą dziś pod wioską Luksor; od jego także panowania rozpoczyna się cała serya pojedynczych grobów Apisów, odkrytych przez p. Mariette, a postać jego przekazały nam: olbrzymia statua koło Memphis, a druga jeszcze sławniejsza w Tebach, zwana przez Greków" posągiem Memnona, a mająca wydawać przy wschodzie słońca dźwięczne odgłosy. Zoną Amenhotpu III. była owa tajemnicza Ti i, której śliczny posąg znajduje się w muzeum w Bulak, a której wielu archeologów przypisuje jakieś nieznane, cudzoziemskie pochodzenie, synem zaś ich Amenhotpu IV., jedna z oryginalniejszych postaci historyi egipskiej. Tak matka, jak syn, zostali niemiłosiernie spotwarzeni najpierw przez wrogich sobie wielkich kapłanów Am ona, później przez pisarzy klasycznych, a nakoniec przez nowoczesnych historyków, powtarzających poprzednie legendy i dodających do nich nowe szczegóły, na podstawie napisów pomnikowych redagowanych także przez kapłanów. Amenhotpu występuje jako bezmyślny fanatyk, zamykający świątynie i burzący bogi narodowe, lub jako waryat i idyota znęcający się nad krajem, nakoniec niektórzy chcą w nim widzieć rzezańca, mszczącego się nad ludem za swoję ułomność, matka zaś jego przedstawiana jest zwykle w roli przebiegłej intry-gantki pochodzenia libijskiego lub semickiego, ulegającej wpływom cudzoziemców i wyzyskującej dla swoich celów słaby umysł syna.

Ostatnie badania w zupełnie innem świetle malują nam tę ciekawą kartę dziejów" Egiptu. Widzieliśmy, mówiąc o religii, do jak wielkiego znaczenia podnieśli się wielcy prorocy Amona w Tebach, gdy zwycięstwa pierwszych Thutmesów" zapewniły Egiptowń panowanie nad całem porzeczem Nilu i nad większą częścią zachodniej Azyi; potęga duchowieństwa wyrastała tak niepomiernie, że zaczęła zagrażać jedynowdadztwu faraonów i wywołała w końcu reakcyą, objawiającą się z początku nieznacznie a później z coraz to większą siłą. Już Thutmes IV., wskutek jakoby jakiegoś snu nadzwyczajnego, oczyścił z piasków wielkiego Sfinksa z Gizeh i wskrzesił dawny kult Harmakhisa, słońca w dwóch półkolach; Amenhotpu III. przejęty tradycyami heliopolitańskiemi, przeniósł do Teb religią Atona, uosobiającego tarczę słoneczną, i ustanowił w Karnaku święto na cześć jego; jeżeli więc Amenhotpu IV. poszedł dalej w tym kierunku, nie był to z jego strony bezmyślny wybryk, spowodowany szaleństwem , ale logiczne i konsekwentne przeprowadzenie myśli politycznej poprzedników, matka zaś jego, rodowita Egipcyanka, tylko niepochodząca z krwi królewskiej, mogła rzeczywiście pomagać mu w uskutecznieniu jego zamiarów, ale nie miała ani potrzeby ani możności narzucania mu despotycznie swoich przekonań, gdyż był on dalekim od typu idyoty lub waryata, z jakim przeszedł niezasłużenie do potomności. Amenhotpu IV. rozpoczął swoję reformę dość łagodnie, a nie kryjąc się ze swą predy-lekcyą dla Atona, nie przestał wszakże składać publicznego hołdu Amonowi z Karnak. Widząc jednak, że nie złamie inaczej potęgi wielkich kapłanów, postanowił opuścić Teby i obrać sobie inną stolicę, której bóg zastąpiłby Amona w charakterze i przywilejach bóstwa narodowego ; przeniósł się on tedy do Średniego Egiptu, wybudował na północ od Siut nowe miasto, któremu dał za patrona Atona, nazwał je Khutnaton — Horyzontem tarczy słonecznej, i zmienił własne imię, przypominające cześć dla Amona, na miano Khunaton — Jasności tarczy słonecznej. Kult Amona został wtedy wzbroniony w całym kraju, jego nazwę i symbole wygnano z pomników, ale inni bogowie jak Ra, Hor, Ozyrys, Harmakhis i t. d. byli wszędzie tolerowani, gdyż reforma zachowała zawsze charakter bardziej polityczny niźli religijny. Na zewnątrz Amenhotpu IV. szedł dalej za tradycyami poprzedników, i niektóre rzeźby ukazują go nam na wozie wojennym, tratującego pod nogami swych rumaków ujarzmione ludy azyatyckie; zostawił on także po sobie wiele budowli: wzniósł świątynie dla swego uprzywilejowanego boga w Memphisie, w Tebach i w kilku miejscowościach Etyopii, a grób jego znajduje się w dolinie Assassif, w niewielkiej odległości od grobowca królowej Ahhotpu, matki żony Ahmesa, założyciela dynastyi. Szczątki jego stolicy widoczne są do dnia dzisiejszego w miejscowości Tell-el-Amarna ; jest to najlepiej zachowane z miast dawnego Egiptu, i tu najjaśniej zdać sobie można sprawę z cywilnej architektury tego kraju.

Amenhotpu nie pozostawił po sobie syna, ale jego zięciowie przez jakiś czas wiernie przestrzegali kultu Atona, wszakże najlepiej znany z nich, Ai, zaprzestał prześladowań wymierzonych przeciwko Amonowi, opuścił Khutnaton, gdzie był sobie przygotował grób, i powrócił do Teb, ażeby spocząć obok zwłok swych wielkich poprzedników. Później nastąpił szereg zaburzeń i niesnasek domowych; chwilowi władcy wydzierali sobie tron kolejno przez kilka lat, aż nakoniec XVIII. dynastya wyg'asla wśród tych nieporządków, nie zostawiwszy nam nawet imienia ostatniego swego króla.

Harmhabi — Armais Greków — bywa zaliczany przez większą część historyków do rzędu królów XVIII. dynastyi, ale późniejsze pomniki wspominają o nim wyraźnie jako o przodku Setich i Ramzesów, powinien on więc być uważany za założyciela dynastyi XIX., jakkolwiek nieznane nam jest całkiem jego pochodzenie ani też węzły łączące go z dalszymi jego następcami. Harmhabi przywrócił Amonowi cały jego dawny blask i stanowisko naczelne w panteonie, zburzył świątynię Atona w Tebach i użył jej szczątków do wzniesienia jednej z bram tryumfalnych Karnaku, pooddawał świątyniom zabrane im ziemie, wymazał z pomników nazwiska królów heretyckich, przykrócił rozboje, karał śmiercią przedajnych urzędników, a przywróciwszy porządek wewnętrzny, odbył jeszcze kilka pomyślnych wypraw przeciwko zbuntowanym Arabom, Nubijczykom i plemionom syryjskim. Następcą jego był Ramzes I., którego pochodzenia także nie znamy; wiemy tylko, że wstąpił on na tron w dość podeszłym wieku i że w ciągu swego kilkoletniego panowania poskromił rewolucyą wybuchłą w Syryi, zmuszając lud Khiti do zawarcia traktatu korzystnego dla Egipcyan.

Syn jego S e t i I. przez swą waleczność i umiarkowanie zasłużył na to, ażeby go potomność zaliczyła do rzędu największych królów Egiptu, i rzeczywiście po Thutmesie III. należy mu się bezsprzecznie pierwsze miejsce w dziejach państwa. Liczne jego zwycięstwa nad Arabami pustyni, nad Armeńczykami i Assyryjeżykami, jego wyprawy wojenne do Syryi i Mezopotamii, tryumf odniesiony nad Morusarem królem Hetejczyków, słowem cały szereg jego wielkich czynów uwieczniony został w wspaniałych płaskorzeźbach na ścianach świątyni w Karnak. Wszystkie kraje i narody podbite przez Thutmesa III., musiały nanowo uznać zwierzchnictwo Setiego, i spuściznę tę przekazał on nietkniętą swoim następcom, tylko na morzach wpływ Egiptu upadł widocznie wobec wzrastającej nowej potęgi, a mianowicie wobec Pelasgów, nieznanych jeszcze za Thutmesa. W rzędzie pomników zostawionych przez tego króla, pierwsze miejsce zajmują: świątynia Ozyrysa w Abydos, błędnie zwana przez Stra-bona Memrionium, w której wynaleziono tablice królewskie znane pod nazwą drugiej tablicy z Abydos, świątynia w Gurnah i sławna sala kolumnowa w Karnak, na której ścianach roztacza się całe pasmo jego wojennych powodzeń. Grobowiec Setiego znajdował się w pysznej nekropolii wykutej w skałach dawnej Doliny Królów, w dzisiejszej miejscowości Biben-el-Moluk, gdzie także spoczywały zwłoki wielu jego następców z XIX. i XX. dynastyi, przed przeniesieniem ich do Deir-el-Bahari, a wkońcu do muzeum w Bulak, jakeśmy to na innem miejscu opowiedzieli.

Genealogia pierwszych królów XIX. dynastyi jest bardzo skopliko-wana i niepewna. Niektórzy historycy opierając się na zdaniu p. Mariette, mniemają, źe Seti I. nie był synem, a tylko zięciem Ramzesa I., i że nie należał nawet do czystej rasy egipskiej; sądząc z niektórych rysów twarzy obserwowanych na posągach Setiego i jego następców, a szczególniej fundując się na tym fakcie, że Ramzes II. odbudował świątynię bożka Suthku w Tanis, autorowie ci dochodzą do wniosku, że cała XIX. dy-nastya zaczynając od Setiego, była azyatyckiego pochodzenia i że łączyła się jakimś tajemniczym węzłem z dawnymi królami Pasterzy. Dziś pogląd taki nie zasługuje na uwzględnienie: jeżeli Ramzes II. tolerował w swem państwie religią boga Suthku i przywrócił dawną świetność miastu Tanis, było to tylko następstwem traktatu zawartego z królem hetejskim Khitisarem i małżeństwa faraona z jego córką, gdyż Suthku był bogiem narodowym Hetejczyków; mumie królewskie odkryte przez p. Maspero w Deir-el-Bahari, dowodzą, że wszyscy wielcy wojownicy z XIX. dynastyi byli Egipcyanami czystej krwi i nic nie mieli wspólnego z Hyksosami; nakoniec jeden z napisów pałacu Medinet-Abu powiada wyraźnie, źe Seti I. był synem Ramzesa I., nie zaś wodzem obcego pochodzenia, usynowionym przez niego, jak chcą niektórzy. Wszystko to jednak nie rozświeca całkiem ciemności okrywających kolebkę dynastyi, gdyż pochodzenie samego Ramzesa I. nie jest dotąd wyjaśnione, a wszystko zdaje się wskazywać, źe był on zawsze uważany za uzurpatora, i że jego następcy przez kobiety tylko doszli do ulegalizowania swojego stanowiska.

Jeszcze za życia ojca Seti I. pojął był za żonę księżniczkę z dawnej krwi królewskiej, prawdopodobnie córkę założyciela dynastyi, króla Harm-habi, a syn urodzony z tego małżeństwa, Ramzes II., od kolebki był uważany za prawowitego monarchę przez stronnictwo zachowawcze. Dla zadośćuczynienia głosowi opinii publicznej, Seti został zmuszony przypuścić go do tronu gdy był jeszcze niemowlęciem, tymczasem jednak rządził on krajem samowładnie, uważając zwierzchnicze prawa syna za czczą tylko formę. Ramzes wszakże od najmłodszych lat zdradzał instynkta wojownicze, w dziesiątym roku życia brał już czynny udział w wyprawie do Sy-ryi, a po kilku odbytych kampaniach, zapragnął rzeczywistej władzy. Seti znużony i postarzały, zgodził się chętnie na przelanie na syna ciężaru rządów, zamknął się w swoich pałacach i pędził tam żywot spokojny zdała od spraw publicznych, a tymczasem Ramzes musiał śpieszyć przeciwko nowym wrogom atakującym Egipt od północy; ludy Azyi Mniejszej, obce dotychczas Egipcyanom, zaczęły teraz ruszać się z swych siedzib, a plemiona Szardana i Tursza wylądowawszy na brzegach afrykańskich, połączyły się z Libijczykami; Ramzes pobił wrogów, ujął część ich w niewolę, resztę zmusił do ucieczki, a zwracając się ku stronie południowej, uśmierzył rozruchy wybuchłe w Etyopii, ale dowiedziawszy się o śmierci ojca, musiał powrócić do Teb, ażeby już oficyalnie przywdziać koronę faraonów.

Ramzes II. miał to dziwne szczęście, źe do jego imienia historya przywiązała wszystkie prawie wielkie czyny jego poprzedników i następców. Herodot i Strabon, a za nimi wszyscy starożytni dziejopisarze, zwą go Sezosirysem, i tej legendowej postaci przypisują cały szereg zwycięstw i podbojów, będących dziełem Thutmesów, Setich i późniejszych Ramzesów, a nawet każą mu odbywać kampanie w Indy ach, w Scytyi i Trący i, to jest w krajach do których nigdy oręż egipski nie dosięgnął. Dzisiejsze badania dowodzą, źe ta wielka sława była w znacznej części uzurpowaną, gdyż jeżeli Ramzes był rzeczywiście walecznym żołnierzem i potrafił utrzymać państwo w dawnych jego granicach, to ani jednej prowincyi mu nie dodał, nowego blasku mu nie przysporzył, a nawet pod koniec jego panowania łatwo już dojrzeć wiele symptomatów upadku grożącego Egiptowi. Jednym z największych jego tryumfów było zwycięstwo odniesione nad Khitisarem królem hetejskim, ale sama treść i forma traktatu zawartego z nieprzyjacielem, osłabiają już doniosłość porażki Hetejczy-ków i wskazują wyraźnie jak już dalecy jesteśmy od czasu, gdy Thut-mes III. absolutnie dyktował prawa wszystkim książętom azyatyckim. Nie rozwodzimy się tu obszerniej nad wyprawą Ramzesa do Syryi, gdyż w zacytowanym przez nas poemacie Pentaura i w jednym z dalszych rozdziałów traktującym o Hetejczykach, czytelnik znajdzie więcej szczegółów w tym przedmiocie. Ramzes II. był przytem despotą w całem znaczeniu tego wyrazu; tak próżnym, źe na wszystkich pomnikach kazał zacierać imiona swych poprzedników, zastępując je swojemi, a tak twardym i nieludzkim, źe ucisk doszedł za jego panowania do nieznanego dotychczas stopnia. W tej to epoce Izraelici doznali największego prześladowania i używani byli do budowy miast, z których jedno nosiło nazwę Ramzesa, a gdy ludność miejscowa upadała już pod ciężarem coraz to nowych prac i nie mogła dostarczyć potrzebnej ilości robotników, król przedsiębrał wyprawy na południe i zachód, uprowadzając przemocą całe plemiona Murzynów, których jako niewolników zaprzęgał do pracy przy olbrzymich budowlach, które na rozkaz jego wznoszono na całym obszarze państwa. Za żadnego rzeczywiście panowania nie powstało tyle wspaniałych gmachów jak za czasów Ramzesa; do tej epoki należą: ogromna podziemna świątynia w Ibsambul w Nubii, u frontu której wznoszą się cztery kolosalne posągi samego Ramzesa; świątynia koło wioski Gurnah nazwana przez Champolliona Ramesseum\ znaczna część budowli w Karnak; druga świątynia w Luksor, przed którą stały dwa wielkie obeliski 24 metrów wysokie, z których jeden znajduje się obecnie w Paryżu na placu Zgody; inny obelisk z Heliopolis, umieszczony dziś na Piazza del Popolo w Rzymie; mała świątynia w Abydos, gdzie znaleziono pierwszą tablicę dynastyj królewskich; nakoniec wiele innych zabytków mniej ważnych w Fayum, Memphis, Bubastis, Silsilis oraz w Tanis, do którego ruin po raz pierwszy dotknięto się za Ramzesa od czasu wypędzenia Hyksosów. Za panowania także Ramzesa II. zaczęto chować zwłoki Api-sów w jednym na to przeznaczonym budynku, i zwyczaj ten dotrwał już do czasów Psamityka, a w tym celu wybudowano owo sławne Serapeum, którego odkrycie przez p. Mariette tak silnie zajęło uwagę świata uczonego. Posągi Ramzesa przed świątynią w Ibsambul, kolosalna jego statua w Memphis i posąg przechowany w muzeum bulackiem, przedstawiają go nam jako mężczyznę o pięknych i regularnych rysach twarzy, w których Mariette chce widzieć wiele cech azyatyckich; skryba Pentaur opiewał bohaterskie jego czyny w epopei, której kilka urywków podaliśmy wyżej, a której oryginalny tekst znaleść możemy na ścianach Ramesseum, w świątyni Ibsambul i w jednym z papyrusów muzeum Brytyjskiego.

Ostatnie lata długiego panowania Ramzesa zakłócone były ciągłemi wycieczkami, przedsiębranemi przez ludy zamieszkujące Libią. Oddawna już w kraju tym i na dalszych wybrzeżach północnej Afryki osiadły plemiona rasy jafetyckiej, przybyłe z Europy i spokrewnione z Kimrami i Wendami; dopóki Egipt był potężny, trzymały się one w granicach Libii, ale korzystając z osłabienia państwa, spowodowanego despotycznemi rządami Ramzesa, wtargnęły do Niższego Egiptu i opanowały część Delty. Gdy po śmierci Ramzesa, wstąpił na tron sześćdziesięcioletni syn jego Minephtah, uorganizowała się potężna koalicya, złożona z Libij-czyków i Maszuaszów, do której przyłączyły się zwyciężone poprzednio plemiona Azyi Mniejszej: Sardonowie, Sykule, Tyrrenejczycy i Lykijczycy, oraz nieznani dotąd w Egipcie Achajczycy i Lakończycy, a tak zorganizowana armia, obrawszy za wodza króla libijskiego Mirmaju czy Maur-muju, uderzyła na Egipt, wkroczyła bez oporu do Heliopolisu i Memphisu i dotarła do miasta Piriszopsit — Prosopis — w Środkowym Egipcie. Wtedy dopiero Minephtah widząc grożące niebezpieczeństwo, zebrał naprędce wszystkie siły jakiem i mógł rozporządzać, i wysłał je przeciwko najeźdźcom; stoczono krwawą bitwę, która trwała sześć godzin, wojska egipskie odniosły zupełne zwycięstwo i wyparły nieprzyjaciela poza granice kraju, ale pokolenia dawniej osiadłe w Delcie musiano zostawić na miejscu, zmuszając je tylko do płacenia haraczu i do dostarczania Egiptowi wojsk posiłkowych i żołnierzy do gwardyi przybocznej króla. Później państwu z drugiej strony zagroziło wielkie niebezpieczeństwo, wskutek wkroczenia silnych oddziałów Syryjczyków, którzy splondrowali i spustoszyli znaczną część kraju, nakoniec smutnym epilogiem tego nieszczęśliwego panowania miało być wyjście z Egiptu Izraelitów i zagłada części wojsk faraona w nurtach morza Czerwonego, chociaż nowsi historycy odnoszą to zdarzenie do czasów późniejszych, a- mianowicie do epoki Se-tiego II. Minephtah jest jedynym z monarchów XIX. dynastyi który rezydował w Memphis, grób jednak jego znajduje się w nekropolii królewskiej koło Teb, a w muzeum w Bulak znana jest prześliczna jego statua. Panowania kilku ostatnich królów XIX. dynastyi nie przedstawiają nic godnego bliższej uwagi, i ze śmiercią S e t i e g o II., który nie zostawił potomstwa, ród ten wygasa, a miejsce jego zajmuje nowa dynastya, pochodząca z Teb.

rom,

Założycielem XX dynastyi był Nakhtseti, daleki potomek Ramzesa IL, osobistość mało znana i niczem wybitniejszem się nie odznaczająca, ale za to syn jego Ramzes III. jest ostatnim z faraonów, których imię szeroko rozniosło się po świecie. Potrafił on utrzymać dawną świetność Egiptu, a chociaż nie mógł myśleć o nowych zaborach, to przynajmniej zwycięsko odpierał napady barbarzyńców, którzy coraz większemi masami uderzali na państwo. Ściany jego pawilonu w Medinet-Abu pokryte są rzeźbami przedstawiającemi jego walki przeciwko Libijczykom, Takka-Khetasom, Filistynom i rozmaitym pomniejszym ludom Peloponezu i Azyi Mniejszej; zdołał on jednak utrzymać w całości olbrzymi gmach wzniesiony przez Thutmesów i Setich, i uprzedził także groźny spisek pałacowy, uknuty przez brata na jego zgubę, karząc przykładnie jego przywódców. Najpiękniejszym zabytkiem z epoki Ramzesa III. jest ów sławny pawilon w sąsiedztwie wielkiej świątyni w Medinet-Abu, zwany pospolicie pałacem Ramzesa, grób zaś jego w dolinie Biben-el-Moluk wyróżnia się śród innych swoją wspaniałością.

Po śmierci Ramzesa III. rozpoczyna się epoka powolnego ale już nieodwołalnego upadku państwa; znane są nazwiska dziesięciu jego następców, którzy wszyscy nosili imiona Ramzesów, panowania ich jednak są krótkie, dzielą oni dobrowolnie pomiędzy siebie rozmaite prowincye Egiptu, a tymczasem zwyciężone przez wielkich poprzednich zdobywców narody odrywają się pokolei od monarchii: Assyrya wyzwala się zupełnie i dąży do opanowania całej Azyi, Egipt zaczyna ulegać wpływom postronnym, wkradają się do jego języka cudzoziemskie wyrazy, do religii

Szkic historyczny. T. II.

obcy bogowie, i ten ogromny gmach sztucznie wzniesiony, odbiera zasłużoną karę za to, że nie umiał zadowolnić się swemi naturalnemi granicami, jakby wskazanemi przez Opatrzność, i że zamiast koncentrowania swej potęgi w jednej tylko dolinie nilowej, zapragnął rozpostrzeć swą władzę nad ludami, które obce mu rasą, obyczajami, religią, nakoniec samemi warunkami przyrody, nic z nim wspólnego mieć nie mogły. Wśród tych smutnych dla kraju warunków wzrastała tylko jedna potęga wielkich proroków Amona w Tebach, aż nakoniec w drugiej połowie XII. wieku jeden z nich, Hrihor, pochwycił w swe ręce najwyższą władzę i przywłaszczył sobie tytuł i oznaki godności królewskiej, nie zrzekając się pomimo to swego sacerdotalnego charakteru. On pierwszy zrzeka się oficy-alnie wszelkich pretensyj do panowania nad Azyą, a w najściślejszem przymierzu z królami Niniwy szuka środków do ustalenia swej uzurpacyi.

W chwili gdy Teby są widownią ciągłej rywalizacyi między prorokami Amona a ostatnimi Ramessydarni, w Tanis powstaje nowa, XXI dy-nastya, która w początkach ogranicza swą władzę do Delty i do Środkowego Egiptu, ale z biegiem czasu opanowuje cały kraj i zmusza kapłanów do opuszczenia Teb i do schronienia się do Etyopii, gdzie zakładają oni nowe niezależne państwo, ze stolicą w Napata, dzisiejszym Dźebel-Barkal. W tej epoce państwo Izraelskie dochodzi pod rządami Dawida do szczytu potęgi, i osłabiony Egipt nie jest już w stanie opierać się temu wzrostowi, a nawet później jeden z królów XXL dynastyi, Psiukhanu IL, oddaje rękę swej córki Salomonowi.

Przewaga Teb stanowczo i na zawsze już upada; wszystkie następne rodziny królewskie pochodzą z Niższego Egiptu, a kolebką dynastyi XXII jest miasto Bubastis. Zamieszkały w tern mieście dowódca Maszuaszów, Ozorkon, którego rodzina, libijskiego pochodzenia, doszła już była do wysokiego znaczenia przez swoje połączenia z księżniczkami krwi, ożenił się* z córką ostatniego króla z dynastyi tanickiej; syn z tego małżeństwa urodzony, Szeszonk, adoptowany przez dziada macierzystego, rozpoczyna ten nowy poczet królów, a po śmierci P i n o t m u III., ostatniego z wielkich kapłanów rezydujących w Tebach, odziedzicza godność wielkiego proroka Amona, którą przelewa na syna swego Auputa. Szeszonk, dobrze znany w Biblii pod nazwą Sezaka, zjednoczył cały Egipt pod swojem berłem, udzielił schronienia uciekającym z kraju Idumejczykowi Hada-dowi i Jeroboamowi, a pod pretekstem pomagania temu ostatniemu, wkroczył do Palestyny, zdobył i zrabował Jerozolimę około 970 r., powróciwszy zaś do kraju, kazał ryć na murach Karnaku nazwy podbitych miast i ludów. Jego następcy: Ozorkon I., Takelot I. i inni, kończąc na Szeszonku IV., mało śladów po sobie zostawili, ale rozdając człon-

kom swych rodzin najwyższe dostojeństwa w państwie na prawach sukcesyjnych, stworzyli w ten sposób nowy system feodalny, dążący do podzielenia Egiptu na mnóstwo księstw udzielnych.

Po śmierci Szeszonka IV., Petsibasti książę z Tanis ogłosił się królem i założył XXIII. dynastyą, która opanowała nawet Teby i rozciągała jako tako swą supremacyą nad całym Egiptem. Ale w tej epoce kraj był już doszedł do takiego stanu rozdrobienia, że można było wyliczyć około dwudziestu książąt niezależnych, z których czterech conajmniej pretendowało do tytułu królewskiego i do tablic urzędowych. Obok czterech królów z dynastyi Tanickiej, uznanej za jedyną legalną przez Ma-nethona, inna rodzina panowała w Memphis, inne jeszcze w Bubastis, w Khmunu i w Khninzu, a oprócz tego kilkunastu drobniejszych książąt dzieliło między siebie Deltę i Heptanomidę. Wśród tych cząstkowych władców, największym taktem politycznym, największą konsekwencyą w postępowaniu i niepohamowaną ambicyą miała się odznaczyć rodzina panująca w Sais, którą ujrzymy po trzykroć przywłaszczającą sobie tron faraonów i wydającą kilku znakomitych monarchów, a której początki były bardzo skromne.

Pierwszy z Saitów którego znamy, Tafnakht, był człowiekiem niskiego pochodzenia i posiadał tylko na własność mieścinę Nutir koło Kanopy w zachodniej Delcie, ale obdarzony wielką odwagą i umysłem przedsiębiorczym , podbił w krótkim czasie kilka sąsiednich nomów północnych, opanował Memphis i dotarł aż do granic Tebaidy, szanując tylko prowin-cye wschodnie, bliższe królom panującej wówczas XXIII. dynastyi. Królowie Taniccy byli za słabi, ażeby móc stawić opór jego zaborom, wywłaszczeni więc książęta zwrócili się ku jedynej potędze zdolnej do udzielenia im pomocy, to jest ku Etyopii. Państwo utworzone tam przez wielkich kapłanów, potomków Hrihora, rozwijało się coraz świetniej pod sacerdo-talnemi rządami swych kapłanów-królów; jego stolica Napata urządzona była na wzór Teb, posiadała świątynię podobną do wielkiego przybytku w Karnak, a kult Amona-Ra, bogini Mut i syna ich Khnonsu otoczony był równym ceremoniałem; ludność tu była bardzo mieszana i wszystkie znane wówczas rasy miały wśród niej swych przedstawicieli, ale żywioł egipski zawsze przeważał i panujący śledzili bacznie wszystko co się działo w sąsiedniej Tebaidzie. Zasiadający wtedy na tronie Napaty P i o n-khi-Miamun chętnie przyjął propozycye książąt egipskich, wkroczył do Tebaidy, pobił na głowę Tafnakhta pod Abydos, dotarł do Memphisu, przyjął hołdy książąt Delty i stał się de facto panem całego Egiptu, chociaż dynastya tanicka utrzymała się jeszcze w Delcie wschodniej, sprawując de nomine rządy nad całem państwem.

Pionkhi powrócił do Napaty, zostawiwszy załogi w Górnym i Środkowym Egipcie, ale wkrótce umarł, a na tron Etyopii wstąpił niejaki Kaszto, jak się zdaje uzurpator nie należący do rodziny proroków, a tylko ożeniony z księżniczką z ich krwi. Wskutek tego wynikły zaburzenia w Etyopii i wojska musiały być odwołane z Egiptu, z czego nieomieszkał skorzystać Bokenranf, syn i spadkobiorca Tafnakhta, dla przeprowadzenia planów ojca. Dynastya tanicka znika wtedy z widowni dziejowej, a w osobie Bokenranfa Saici po raz pierwszy wstępują na tran faraonów, który wkszakże dzierżą bardzo krótko, gdyż Bokenranf jest jedynym królem pierwszej dynastyi Saickiej, XXIV. dynasty z Manethona. Mało bardzo szczegółów o nim posiadamy, ale wiemy, że • był to książę waleczny, rozumny, sprawiedliwy i znakomity prawodawca. W siódmym roku jego panowania umarł w Etyopii król Kaszto, zostawiając syna S z a b a k u i córkę Ameniritis; Szabaku czynny i energiczny zrozumiał, że ustalenie się w Egipcie trwałych i rozumnych rządów nie mogło sprzyjać polityce inaugurowanej przez króla Pionkhi, pośpieszył wiec natychmiast przeciwko nowemu przeciwnikowi, przebiegł cały Egipt, obiegł Sais, a zdobywszy to miasto kazał spalić żywcem Bokenranfa, jako buntownika; rodzina księcia saickiego została wygnana z własnej dzielnicy i musiała się tułać po bagnach Delty, a wyobraźnia ludowa przyoblekła jej smutne losy w sympatyczną legendę, przygotowując w ten sposób grunt dla przyszłych powodzeń Psamityka.

na

Król Etyopii nie zadowolnił się, jak Pionkhi, rozciągnięciem swej supremacyi nad książętami egipskimi, ale opanował kraj cały aż po morze Śródziemne i ustanowił swoję własną dynastya, którą Manethon przyjął za XXV. dynastyą legalną, chcąc zaś sobie pozyskać serca nowych poddanych, zajął się urządzeniem państwa i zagojeniem ran zadanych przez poprzednie rozruchy. Drogi zostały poprawione, kanały powiększone i oczyszczone, podniesiono poziom miast dla uchronienia ich od wylewów, Bu-bastis ozdobiono nowemi gmachami, odrestaurowano zniszczone świątynie w Memphisie, a dla powiększenia liczby robotników, Szabaku zniósł karę śmierci, zamieniając ją na przymusowe roboty; jednocześnie królowa Ameniritis, której powierzone były specyalnie rządy w Tebach, przybudowała nową część do świątyni w Luksor i odnawiała nadwerężone mury przybytku w Karnak. Na zewnątrz tak Szabaku, jak i jego następcy S z a-bitku i Taha rku, sprzymierzywszy się z królami Izraela i Judy, walczyli przeciwko Assyryjczykom; z początku szło im to pomyślnie, zdołali oni przez jakiś czas powstrzymać pochód Salmanasara i Sargona, a nawet Taharku przedsięwziął wielką wyprawę do Libii i miał jakoby dotrzeć czele swych wojsk aż do cieśniny Gibraltarskiej, ale jego panowanie tak

świetnie rozpoczęte, zakończyło się katastrofą: król assyryjski Asarhaddon zniecierpliwiony tą ciągłą szermierką, a nie mając juź między sobą a Egiptem Samaryi, zburzonej przez Sargona, zebrał nakoniec potężną armią, wkroczył z nią do Egiptu i podbił kraj cały aż po pierwszą kataraktę; Memphis zostało zdobyte, Teby zrabowane i zniszczone, a Asarhaddon trzymając się tradycyjnej polityki królów assyryjskich, uznał prawa drobnych książąt miejscowych, pod warunkiem przyjęcia przez nich jego zwierzchnictwa, na ich zaś czele postawił Niko I króla z Sais, którego już dziad, zwany przez Greków Stephinatesem a potomek Bokenranfa, odzyskał był tron przodków. Asarhaddon pozmieniał także nazwy wielu miast na assyryjskie, pozostawiał w głównych fortecach swoje załogi wojenne, a wracając do Niniwy, wyrył na skałach Nahr-el-Kelb istniejący dotąd napis, w którym chciał uwiecznić pamięć swego tryumfu, mieniąc się królem Egiptu, Teb i Etyopii (672).

Na wieść o śmierci Asarhaddona, Taharku znowu wkroczył do Egiptu i zdobył Memphis, ale nowy król assyryjski Assurbanipal nadbiegł na czele licznych wojsk i przywrócił porządek. Po jego ustąpieniu, niepoprawny król Etyopii powrócił raz jeszcze, a książęta Delty zaczęli z nim wchodzić w układy; wtedy jednak gubernatorowie assyryjscy odkrywszy zawczasu spisek, porwali najwinniejszych i najniebezpieczniejszych książąt z Sais, Pizupti i Tanis, i odesłali ich do Niniwy okutych w kajdany, nie byli wszakże w stanie powstrzymać króla Etyopii, który kolejno opanował Teby, Memphis i zagrażał Delcie. W takim stanie rzeczy Assurbanipal uznał za krok polityczny nie narażać sobie jednocześnie wszystkich przeciwników, ofiarował wolność uwięzionym książętom, obsypał zaszczytami króla saickiego, a jego synowi Psamitykowi przyznał prawa lenne na nom Athribis i tern postępowaniem zjednał sobie sprzymierzeńców. Niko jednak powróciwszy do Egiptu, nie zastał już tam Taharki, który pod wpływem jakiegoś snu złowieszczego powrócił był do Etyopii i tam wkrótce umarł, ale zięć jego Urdamani, ogłoszony królem w Tebach, wyruszył przeciwko Assyryjczykom i ich sprzymierzeńcom, zdobył Memphis, Niko został stracony, a Psamityk unikając podobnego losu, schronił się do Syryi. Assurbanipal przywiedziony do wściekłości na wieść o tym nowym buncie, postanowił raz na zawsze załatwić się z Egiptem, a zwyciężywszy Urdamaniego, przebiegł kraj niszcząc wszystko na swej drodze; najbardziej ucierpiały Teby, które już nigdy nie podniosły się po tej klęsce, książęta zaś północni powrócili do swych dzielnic, Psamityk objął tron saicki, ale naczelnikiem związku Assurbanipal mianował księcia z Pizupti, Pakruru. Etyopejczycy na zawsze zostali wygnani z kraju, XXV. dyna-stya przestała istnieć, a Egipt przez kilka lat pozostał wiernym lennikiem

Assyryi, pomimo krótkiego powodzenia jakiego jeszcze doznał następca Urdamaniego, Tonuatamon.

W tej to epoce Herodot umieszcza swoję Dodekarchią, związek dwunastu książąt północnych, którym przypisuje odbudowanie Labiryntu, a dalej opisuje spory wynikłe między tymi drobnymi władcami, i sposoby jakiemi Psamityk pozyskał najwyższą godność. Odrzuciwszy z tej legendy wszelkie cudowne zdarzenia, widzimy rzeczywiście, że Psamityk wierny polityce swych przodków, marzył o wyniesieniu swego domu nad wszystkie inne; zwyciężony pierwszy raz przez skoalizowanych sąsiadów, ukrył się w bagnach Delty, ale spotkawszy tam wypadkowo wojowników joń-skich i karyjskich, wziął ich na swój żołd, zwyciężył przy ich pomocy innych książąt, których zmusił do uznania jego supremacyi, wyparł resztki Etyopejczyków z Tebaidy, a korzystając z rewolucyi wywołanej natenczas w Babilonie przez brata Assurbanipala, ogłosił się niezależnym od Assyryi i stał się założycielem XXVI. dynasty i, pod którą Egipt raz jeszcze zajaśniał, aczkolwiek nietrwałym i zwodniczym blaskiem. Psamityk pragnąc zaskarbić sobie względy licznych jeszcze w kraju zwolenników poprzedniej dynastyi i ulegalizować własne stanowisko, ożenił się z księżniczką Szapenap, córką owej Ameniritis, która z przyzwoleniem brata przez długi czas rządziła Tebami, odwdzięczając się zaś z drugiej strony cudzoziemcom za doznane od nich poparcie, nimi przeważnie się otoczył, powierzając najwyższe posady cywilne i wojskowe ludziom pochodzenia katyjskiego, jońskiego i Arabom, a przytem zawiązał przyjazne stosunki z Gygesem królem Lydyi. Polityka ta okazała się jednak całkiem chybioną: nieukontentowana takim zwrotem rzeczy miejscowa klasa wojowników opuściła Egipt i przeszła do Etyopii w liczbie 240,000 żołnierzy, doznając gościnnego przyjęcia ze strony króla Napaty, gdy zaś Psamityk powziął myśl nowej wyprawy wojennej, zaraz na wstępie objawiła się słabość jego sił zbrojnych; wszedłszy do Syryi, ujrzał się zatrzymanym przez fortecę Azoth, która przez lata całe urągała jego wysiłkom, i musiał patrzyć na upadek Niniwy, nie będąc w możności odniesienia zeń najmniejszej dla siebie korzyści. Zwrócił się tedy król z całą usilno-ścią ku uorganizowaniu nowej armii i ku wewnętrznemu urządzeniu kraju, a sztuka wydała jeszcze pod jego panowaniem dzieła niepospolitej wartości; wzniósł on wielki pylon przed świątynią Phtaha w Memphisie, powiększył Serapeum i ozdobił go kolosalnym posągiem Ozyrysa, powierzył kapłanom przejrzenie i dopełnienie Księgi Zmarłych, a z jego także epoki pochodzi obelisk znajdujący się dziś na placu Minerwy w Rzymie. Umarł Psamityk w 611 roku po 54 latach panowania i został pogrzebiony w Sais, po nim zaś wstąpił na tron niemłody juź syn jego Niko, zwany powszechnie Nechao.

Niko był rozumnym królem i mężnym wodzem, godnym swych wielkich poprzedników, faraonów XVIII. dynastyi, ale czasy juź były inne, i środki jakiemi dziś rozporządzał Egipt, nie odpowiadały jego dumnym zamiarom. W początkach swego panowania uzbroił on dość liczną flotę, dla utrzymania powagi swego imienia na morzach Sródziemnem i Czerwonem, postanowił oczyścić i rozszerzyć kanał łączący dwa morza, zaniedbany od czasów XX. dynastyi, ale w tern przedsięwzięciu stracił mnóstwo robotników i nie dopiął zamierzonego celu, prowadził szczęśliwe wojny w Azyi, zwyciężył Izraelitów dowodzonych przez Jozyasza, zajął całą Syryą, a korzystając z podeszłego wieku Nabopalassara, dotarł aż do brzegów Eufratu, ale syn monarchy Babilońskiego, Nabukudurussur, zadał mu stanowczą klęskę pod Gargamiszem i zmusił do ucieczki ; pamiętny on jest głównie tern, że z jego to polecenia Fenicyanie odbyli ową sławną trzyletnią podróż naokoło Afryki, która o dwa tysiące lat poprzedziła wyprawę Portugalczyka Vasco de Gama. Następca jego, Psamityk II., panuje tylko sześć lat, syn tegoż Uahibri prowadzi szczęśliwe w początkach ale smutnie kończące się wojny przeciwko Cyprowi, Fenicyi, Babilonowi i Cyrenaice, a po nim Ahmas — Amasis Greków — dowódca wojsk, ale człowiek niskiego pochodzenia, przywłaszcza sobie władzę, dla usprawiedliwienia zaś i utrwalenia uzurpacyi, żeni się z wnuczką Psami-tyka I. Pod jego berłem Egipt odzyskuje raz jeszcze na chwilę pozory świetności i potęgi, i używa kilkunastu lat prawdziwej pomyślności, ale juź za jego syna Psamityka III. upada ostatecznie i staje się pastwą zwycięskich hufców Kambyzesa II. króla Persów, w 5 27 roku przed Chrystusem. Ahmas wstępując w ślady założyciela dynastyi, protegował sztukę i przemysł: wzniósł świątynię Izydy w Memphis, świątynię Neith w Sais i sławną komnatę wykutą w jednej bryle kamienia w Elefantynie. Grecy zamieszkujący Egipt, doznawali szczególniejszych jego względów; nadał on im obszerne bardzo przywileje i pozwolił na wznoszenie świątyń bogom Hellady, a nawet przyczynił się własnemi funduszami do odbudowania sławnej świątyni Delfickiej. Tak tedy na ziemi egipskiej powstały greckie świątynie, z których najznakomitsza, zwana Hellenion, budowana była wspólnie przez wszystkie miasta Azyi Mniejszej.

Egipt zamieniony w prowincyą perską, odzyskuje jeszcze około 405 r. cień niezależności, i rządzą nim narodowe dynastye: XXVIII. saicka, reprezentowana przez jednego tylko Amyrteusza; XXIX. pochodząca z Mendes, której założyciel N e f o r i t I., opierając się na przymierzu ze Spartą, potrafił przywrócić Egiptowi na czas jakiś rzeczywistą potęgę;

Pod krótkiemi rządami ostatnich dynastyj narodowych, Egipt zaznał jeszcze kilku chwil szczęśliwych i sztuka rozbudziła się w nim z niemałem powodzeniem. Każdy z królów pragnął przyczynić się chociażby w małej cząstce do zatarcia śladów zniszczenia spowodowanego przez rewolucye i wojny zewnętrzne : Nektanebo I. odnowił świątynię Nekhab w El-Kab i przybytek Hora w Edftt; Nektanebo II. odrestaurował świątynię Mina w Koptos, a na wyspie Philae wzniósł kilka nowych gmachów, których ruiny nieźle się dotychczas zachowały ; inni królowie ozdabiali pięknemi gmachami rozmaite miasta Delty, jak Sebennytos, Bubastis, Pahibi i Pitum; nakoniec dawne stolice, Memphis i Teby, nie zostały także zapomniane i starano się o ile możności podźwignąć je z ruiny.

nakoniec XXX., rodem z Sebennytos, uświetniona w początkach przez energiczne rządy Nektharhibi I., ale za której ostatniego króla Nakhtnibufa — Nektaneba II. — Egipt upada ostatecznie pod ciosami Nikostratosa i ulega po raz drugi Persyi w r. 345. W trzynaście lat później zostaje on przyłączony wraz z całą Persyą do monarchii Macedońskiej, po której rozbiorze przypada w udziale rodzinie Ptolemeuszów. W epoce tej dawne znaczenie Memphisu i Teb na zawsze już upada, a Aleksandrya, założona w 332 roku przez Aleksandra Macedońskieg-o, staje się stolicą państwa. Ptolemeusz Lagus przybiera w 308 r. tytuł króla, i starając się powiązać swe rządy z dawnemi tradycyami kraju, ustanawia nową dynastyą, Lagidów, która panuje aż do 31 roku przed Chr.; nakoniec po bitwie pod Akcyum i po śmierci Kleopatry, Egipt przechodzi na bezpośrednią własność Rzymu i traci na zawsze wszelką odrębność polityczną.

Do czasów Ptolemeuszów należy także wiele gmachów trzymanych w dość czystym stylu egipskim, a których znaczną część brano do niedawna za okazy dawniejszej sztuki faraonów ; takiemi są : wielki dziedziniec w Karnak i mała świątynia w Deir-el-Medineh, z czasów Ptolemeusza Philopatora ; świątynia w Emeh — Latopolis — Ptolemeusza Philometora ; najlepiej zachowana ze wszystkich świątynia w Edfu — Apollinopolis — zbudowana przez poprzedniego króla a wykończona przez jego następcę Ptolemeusza Ewergetesa II. ; a oprócz tego inne świątynie w Ombos i Philae, nakoniec zaś sławny przybytek w Denderah — Tentyris — poświęcony bogini Hathor, a którego budowa, rozpoczęta przez pierwszych Ptolemeuszów, była dalej prowadzona przez Kleopatrę, jej syna Cezaryona, ukończoną zaś dopiero została za czasów Tyberyusza.

Sztuka Nowego Państwa.

Wgj rchitektura. Najwybitniejszem piętnem zabytków architektury yij)§ Nowego Państwa jest panujący w nich wyraz spokojnej, poważnej i majestatycznej potęgi, niezależny wcale od wielkości rozmiarów każdego z pomników wziętego osobno, ale wydobywający się z samej harmonii ich linij i z wewnętrznej, moralnej, rzec można, ich istoty. Obok wspaniałej przyrody która je otacza, obok przejrzystego tła nieba, ginących w dali linij krajobrazu i gorącego światła południowego, pomniki te nic nie tracą na porównaniu, ale przeciwnie, panują nad otoczeniem całą siłą utajonego w nich ducha, który przemawia do nas z martwego kamienia dziwnie uroczym i pełnym tajemniczych dźwięków językiem. Jakkolwiek wytwornemi mogą być : każdy sftnks, każdy obelisk lub kolumna studyo-wane oddzielnie, nabierają one dopiero prawdziwego znaczenia, g-dy są zestawione z innemi składowemi częściami gmachu któremu służą za dopełnienie, gdyż, podobnie jak w politycznym i społecznym organizmie Egiptu najpotężniejsza indywidualność znika jako czynnik samodzielny, wobec wielkiej idei państwowej, tak też i w tych tworach geniuszu narodowego każdy szczegół dąży tylko do podniesienia ogólnego znaczenia całości, nie powodując się egoizmem i nie usiłując zwracać na siebie spe-cyalnie uwagi widza.

Główne zasady sztuki raz przyjęte i manifestujące się w pierwszych znanych pomnikach z czasów XVIII. dynastyi, przetrwały w niczem prawie niezmienione przez cały ciąg dziejów Nowego Państwa, a znamieniem wielkiej potęgi i żywotności sztuki egipskiej jest to właśnie, że nawet po zupełnym upadku monarchii, ten sam styl przeważa jeszcze, w ogólnych swych zarysach, w budowlach wznoszonych za rządów Ptolemeuszów i pod panowaniem rzymskich Cezarów, aż do podboju Egiptu przez Sara-cenów w VII. wieku po Chrystusie; idąc dalej, można powiedzieć, że nawet w meczetach kalifów dają się jeszcze dostrzec pewne odblaski dawnych tradycyj faraonów.

Jeżeli wszakże stroną swą artystyczną typ świątyń Thutmesów i Ramzesów mało się różni od tych, które w tysiąc lat z górą później powstawały na rozkaz Ptolemeuszów, to inaczej się rzeczy mają gdy wnikniemy w istotę myśli religijnej, pod wpływem której zostały one poczęte. W pierwszych panuje jakaś umyślna tajemniczość : wszystko w nich jest zamknięte, dogmat ukryty, znaczenie religijne ciemne i niezrozumiałe ; nic nie zdradza na zewnątrz rzeczywistego ich przeznaczenia, charakteru bogów które w nich czczono, ani rodzaju obrządków jakie w nich dopeł-

niano, gdy przeciwnie świątynie Lagidów przedstawiają nam mnóstwo tekstów jasnych a nawet zbyt może rozwlekłych ; przybytek się otwiera, bogowie zstępują z niedościgłych wyżyn z całym szeregiem swych atrybutów, nić przewodnia w oczach naszych się wysnuwa, ciemne komnaty wydają swe tajniki i cała świątynia oświeca się własnym swym blaskiem. Z najpóźniejszych tedy zabytków budownictwa religijnego, ze świątyń av Denderah, w Esneh, w Edfu i Philae, najlepiej można zdać sobie sprawę z pojęć, które kierowały artystą i dzieło jego natchnęły.

Przeznaczeniem swojem świątynia egipska stoi w zupełnej sprzeczności z tern, czegośmy przywykli szukać w domach bożych. Gdy nasze kościoły i wszystkie w ogólności przybytki poświęcone czci bóstwa u ludów nowożytnych, stoją otworem dla całej rzeszy wiernych bez żadnej różnicy stanu, świątynie egipskie były wręcz przeciwnie, najzupełniej nieprzystępne dla mas. Chociaż wznoszone wspólnemi siłami i kosztem całego nomu, były one wyłącznie miejscem modlitwy samego tylko króla. Do największych i najwspanialszych z nich wstęp ludowi był stanowczo wzbroniony, gdyż istniały odrębne kaplice w których wszyscy mogli brać udział w obrządkach religijnych, świątynia zaś była rodzajem oratoryum faraona; on jeden miał prawo przenikać do najbardziej tajemniczych części przybytku, gdzie sam na sam obcował z bóstwem i składał mu ofiary, a kapłani nawet którzy mu uczestniczyli i pomagali w niektórych czynnościach, nie mogli przekraczać pewnych granic, stanowczo z góry wytkniętych. Każda z komnat tych ogromnych gmachów miała swe specyalne przeznaczenie, a napisy wyryte na murach określały w jakich okolicznościach jakie mianowicie modlitwy król miał odmawiać, jakiego rodzaju ofiary miał składać, słowem, wszystko było naprzód przewidziane i nic nie zostawiano osobistemu natchnieniu. Gdy wielcy prorocy Amona-Ra doszli do szczytu potęgi, zaczęli oni przywłaszczać sobie przywileje królewskie pod tym względem i składać osobiście najwyższe ofiary bogu, ale też widzieliśmy, że ta uzurpacya nie ustaliła się bez silnego oporu ze strony faraonów, a za obrębem Teb, zawsze jednemu tylko królowi przysługiwało prawo wstępu do przybytków bóstw.

Pionkhi-Miamun, król Etyopii, wtargnąwszy do Egiptu na prośby książąt północnych, odprawiał nabożeństwo w każdej z głównych świątyń podbitych przez siebie nomów, dla zamanifestowania swych praw zwierz-chniczych, a napis odczytany na wielkiej steli noszącej jego nazwisko, nie pozostawia najmniejszej wątpliwości co do wielkiego znaczenia przywiązywanego do tego rodzaju obrządków. Zatrzymawszy się w Heliopolis dla dopełnienia ofiary królewskiej, »wstąpił on po schodach prowadzących do »wielkiego adytonu dla oglądania boga rezydującego w Habenbon, jego, »jego samego. Sam jeden, pociągnął za rygiel, otworzył podwoje, wpatrzył się w ojca swego Ra w Habenbonie, ustawił łódź Madit boga Ra, »łódź Soktit boga Szu ; potem zamknął podwoje i przyłożył do nich pie-»częć ze znakiem królewskim«.

Przy wznoszeniu świątyń trzeba się także było stosować do reguł raz ustanowionych ; ornamentacya tak była pojęta, a obrazy malowane na murach tak rozłożone, żeby gmach zostawał jednocześnie w stosunku z ziemią i niebem ; na sufitach przedstawiano sceny odnoszące się do fenomenów niebieskich, na podmurowaniach zaś takie które miały bliższy związek z ziemią, a dla każdego miasta, dla każdej nawet świątyni istniała odrębna terminologia mistyczna, dająca się zastosować do rozmaitych części gmachu. Z tego wynika, że architektami świątyń musieli być ludzie wtajemniczeni w najdelikatniejsze odcienie dogmatu i liturgii, co mogło być udziałem najwyższych tylko kapłanów ; tak też było w istocie, i historya przekazała nam imiona kilku z nich, w rzędzie których zacytujemy wielkiego kapłana Bakenkhonzu, budowniczego wszystkich gmachów religijnych wznoszonych w Tebach za czasów Setiego I. i Ramzesa II.

Pod względem swej formy zewnętrznej, świątynie Nowego Państwa pokrewne są najdawniejszemu typowi architektury egipskiej — piramidzie; ściany ukośne o szerokich podstawach a zwężające się ku górze, nadzwyczaj mała liczba otworów, olbrzymie powierzchnie płaskie pokryte tylko malowidłami i mało występującemi z tła płaskorzeźbami, nadają murom świątyń te same cechy mocy i trwałości, jakie były dominującym charakterem najstarożytniejszych pomników tego kraju, ale gdy w piramidach i grobach pierwszych dynastyj pozory najzupełniej odpowiadają rzeczywistości, i w wykonaniu najdrobniejszych szczegółów spostrzega się staranność i skrupulatność posunięte do pedanteryi, to w gmachach Nowego Państwa jakkolwiek na pierwsze wejrzenie całość przedstawia się zawsze wspaniale i majestatycznie, w samem wykończeniu widoczny jest już pośpiech i niedbalstwo. Król żąda ażeby pomnik wznoszony na cześć i chwałę nietylko bogów ale i własnej jego osoby, powstawał jak najprędzej; rzemieślnik naglony przez budowniczego, robi szybko ale źle, układa kamienie tak jak mu się one pod rękę podsuwają, nie myśląc o pracy jutrzejszej ; materyały są więc źle dobrane, podstawy nieregularne, a całość wygląda tak, jakby chodziło tu głównie o stworzenie jak najobszerniejszego pola dla ornamentyki, przedewszystkiem zaś dla dekoracyjnych malowideł i rzeźb mających uwiecznić pamięć wielkich czynów monarchy ; wszystko jednem słowem zdradza już pod świetnemi pozorami epokę względnego upadku sztuki, która buduje na efekt, bez przerwy i wytchnienia, ale buduje zbyt pośpiesznie, a przez to samo niedbale.

Plan i ogólny rozkład wszystkich wielkich świątyń przechowanych do naszych czasów, jest mniej więcej podobny : drogi do nich wiodące, jako też drogi łączące jedne świątynie z drugiemi, ozdobione są po obu

I C ...

1)

ji

"Si v /-i

ééMMihMI Mm

mi

ąjigpifliffl

Fig. 263. Sfinks z Serapeum.

stronach całemi szeregami kolumn lub też baranów i sfinksów z granitu ; Mariette, przed odkopaniem Serapeum, odkrył 141 sfinksów (fig. 263), formujących wspaniałą aleję, prowadzącą do tej nekropolii Api-sów. Świątynie otaczano wysokim bardzo murem, który tworzył czworokąt zasłaniający sam przybytek przed oczami profanów, za wejście służyły tak zwane pylony (fig. 264), bramy, albo pojedyncze, albo utworzone z dwóch piramidalnych niezbyt wysokich wież, ozdobionych masztami i chorągwiami i połączonych masywnym murem, w którym były wybite bardzo wąskie prostokątne drzwi. Pylon poprzedzały zwykle obeliski lub posągi

SlBiICäliBüe

tciisiisiiaisiicaiiaiiai::

Fig. 264. Pylon egipski.

z jednej sztuki kamienia, a po przejściu 1 bramy wchodziło się na obszerny dziedzi-I nieć, otoczony portykami wspartemi na po-! jedyńczych lub podwójnych szeregach ko-H lumn ; znaczniejsze świątynie były często I poprzedzone kilkoma takiemi dziedzińcami, a wchód do każdego z nich dawały osobne pylony. Sama świątynia składała się z większej lub mniejszej ilości komnat, zazwyczaj ciemnych i pozbawionych okien, a których sufity wspierały się na filarach i kolumnach ; pokoje frontowe były przystępne dla kapłanów: tam zbierały się procesye, tam przechowywano narzędzia kultu, przygotowywano ofiary, a dostęp do nich dawały drzwi umieszczone po bokach gmachu, wejście zaś główne przeznaczone było dla samego króla, który też jeden miał prawo przenikać do dalszych komnat i do właściwego przybytku, gdzie znajdowały się posągi bogów, rzeźby i malowidła mające bezpośredni związek z dogmatem. Obowiązkiem kapłanów było utrzymywanie świątyń w porządku, zabijanie ofiar poświęconych bogom, namaszczanie, ubieranie i noszenie posągów oraz urządzanie pochodów uroczystych, samo zaś składanie ofiar i obcowanie z bóstwem za pośrednictwem modlitwy, należały już wyłącznie do atrybucyj samego faraona.

Wszystkie części budowli egipskich z tej epoki pokrywano jaskra-wemi farbami na zewnątrz ; zwyczaj ten, który może się nam dziś wydawać barbarzyńskim, miał wszelako swoję racyą bytu pod jasnem i skwar-nem niebem południa. Dowiedzionem jest stanowczo, że Grecy często posługiwali się tym rodzajem ornamentacyi, Egipcyanie więc, których słońce większym znacznie blaskiem oświeca całą naturę, mieli wszelkie prawo posunąć się jeszcze dalej w tym kierunku. W gorącej atmosferze doliny Nilu, przedmioty znajdujące się na pierwszym planie nie występują dostatecznie z tła, jeżeli barwy ich są neutralne; kolumna, kopuła lub rotunda nie modelują się wcale śród jasności rozlanej nad całym krajobrazem i wydają się prawie pła-skiemi, trzeba więc dopiero gorących i jaskrawych tonów polichromii, żeby podnieść ich wypukłość, żeby móc odróżnić dostatecznie części składowe gmachów od szarego gruntu na którym się wznoszą, i żeby móc pochwycić gradacyą planów.

en s

L 0 li

§gg

mm

• «1

mJk

• umilili

HÜ

t>

ii'

1NL

m

,L    a.    a

mrmm "W3F\ I

a    v a.    i

aßmt

>•

m^OOOOOOPCOO

OOP 00CJC0

1; ;

• .1. •

■1

Efi [£j

-A

UL

HT

.a

a.

Fig. 265. Plan świątyni w Karnak.

Największa ilość zabytków architektonicznych Nowego Państwa znajduje się w Tebach i w ich okolicy; olbrzymia masa budowli składających się na świątynię w Karnak (fig. 265), powstawała kolejno za rozmaitych dynastyj, tak, że gdy pierwsze mury odnoszą się do czasu Uzir-tezenów, to najpóźniejsze części należą już do epoki ostatnich Ptolemeuszów. Uzirtezen I. rozpoczął budowę pierwmtnej świątyni z granitu i piaskowca, którą wykończyli jego następcy, królowie XII. dy-nastyi; niewielki ten gmach o wielokątnych kolumnach, podobnych do ko-

lumn z Beni-Hassan, przechował się do czasów XVIII. dynastyi, a Thutmes I. przystępując do powiększenia świątyni, zostawił go nietkniętym, tylko wzniósł przed nim dwie sale z granitu poprzedzone obszernemi dziedzińcami, i trzy pylony dość oddalone od siebie, a połączone dwoma duźemi salami kolumno-wemi. Thutmes II. i jego żona Hatazu w niczem nie zmienili pierwotnego rozkładu, tylko ta ostatnia dla umieszczenia swych ogromnych obelisków, musiała rozebrać część murów między dwoma pylonami. Thutmes III. wykończył prace swych poprzedników, dodał kilka komnat bocznych ńa skład narzędzi kościelnych, otoczył wszystko wysokim murem i wykopał od strony południowej jezioro, na które puszczano łodzie święte przy większych uroczystościach ; w ten sposób zepsuta została proporcya między świątynią a jej fasadą, gdyż przedni pylon okazał się za krótkim stosunkowo do szerokości dziedzińców i sal. Amenhotpu III. zaradził złemu wznosząc przed nim drugi pylon znacznie większy i masywniejszy, zajmujący całą szerokość świątyni ; Harmhabi użył szczątków przybytku Atona dla wybudowania nowej bramy tryumfalnej ; Seti I. dodał swą olbrzymią salę kolumnową, którą Ramzes II. ozdobił malowidłami; Ramzes III. jeszcze powiększył świątynię i wzniósł oddzielny przybytek dla boga Khonsu, a później Szeszonk I., Szabaku, Psamityk I., Ahmas IL, królowie ostatnich dynastyj narodowych i Ptolemeusze restaurowali mury Karnaku lub dodawali do nich nowm budowle. Dziś ruiny te rozciągają się na przestrzeni 2000 stóp długości, a wspaniała sala kolumnowa Setiego I. może być zaliczona do najbardziej zdumiewających utworów ręki ludzkiej. Miłośnicy sztuki nie umieją znaleść słów dla opisania nadzwyczajnego wrażenia jakie sprawia ten las 140 kolumn, z których każda liczy jedenaście stóp średnicy, a zatem równa się obwodem kolumnie Vendôme w Paryżu, a z których najwyższe mają 70 stóp wysokości, podczas gdy ich kapitele liczą 65 stóp obwodu. Salę poprzedzał podniesiony trochę perystyl, wsparty na 10 kolumnach 20 metrów wysokich, a sama sala dzieliła się na trzy nawy, dwie boczne niższe, a środkową znacznie wyższą i oświeconą gór-nemi oknami; kamienne belki spoczywające na kolumnach, miały po 7 metrów długości, 1 ’/s metra szerokości i 2 grubości, a płyty tworzące sufit, na nich umieszczone, liczyły 8'/₂ metrów długości. Gmachy Karnaku łączą się całą seryą kolumnad, dróg i alei sfinksów z rówmieź prawne wspaniałą śwńątynią Luksorską, datującą z czasów Amenhotpu III., której częściowy plan tu podajemy (fig. 266), na lewym zaś brzegu Nilu króluje przepyszne Ramesseum, olbrzymia aglomeracya dziedzińców i sal, w których każdy szczątek muru i każda kolumna noszą ślady dalekich wypraw^ Ramzesa II.

W Memphisie żadna z wielkich świątyń nie przetrwała do dni naszych i gruzy ich spoczywają pod ziemią, a tylko w ostatnich czasach udało się p. Mariette odkopać sławne Serapeum, podziemną nekropolią Apisów wykutą w skale na rozkaz Ramzesa II., a odnowioną i znacznie

©aa©©©©®©©

e@0ea©©@@©

CZ3

©©©©©©

Fig. 2Ö6. Dziedziniec w Luksor.

powiększoną przez Psamityka I. W Aby dos także Mariette powrócił światłu dziennemu wielką pogrzebową świątynię z czasów Setiego I., jeden z największych i najpiękniejszych zabytków świetnej epoki Nowego Państwa, liczący blisko 500 stóp w największej swej długości. W Tanis ten sam uczony odkrył przybytek bożka Suthku, odnowiony przez Ramzesa II.

Fig. 267. Świątynia w Ombos.

Moźnaby jeszcze zacytować mnóstwo ruin mniejszego znaczenia w Buba-słis, Sebennyłos, Mendes, Sais i w innych miejscowościach rozrzuconych po całym Egipcie, których znaczną ilość odkrył w ostatnich latach p. Maspero, taka wszakże nomenklatura niewieleby nam przysporzyła wiado-

mości, a zresztą w naszym zarysie historycznym wymieniliśmy wszystkie ważniejsze pomniki, powstałe kolejno pod panowaniem rozmaitych dynastyj.

K?

gypi

S

i',;-.

*1

Ó,:’

wÊÊm'U

sEH

ê>|

SS'

i.\'-

muß

Fig. 268. Odtworzenie świątyni w Edfu.

mm

t ;■!

■0

f..v

tiSHI

SS ts

Pi

fc&K

■w.;

. b;

P- Pyi

***** fî.»..,

■1PP

Jjli; -l * -,

Hf

1W M

Ü"

M&M

y--

WSÊÈB

»IBM ■

Ml

Hfæf

« ûjM

-’galL-

^ÆiH

lg

lin®.

rf*

fï|

V/

|H|

ifr ■

mm

iè:

iHf

Éj

n^yv«*v

IA® ’ -

- «k \ 1

Bï«' J

liter

IpË

ilÜ

ïv-

a.

■tL«

îï

îMS

!|c:,

■■

fife

iTlM

fi

i«l

àj

«i il

„JP

É WÄS& ;

% ipfif

j§ wmf

/■;

4A

Wm^W

ii

P;;

Jfl

■a

tt !ff{S |S|:M

ffl

H»

iii

g,|

'tir®# "v. -.tili !)

Z późniejszych czasów, gdyż już z epoki ostatnich dynastyj narodowych i z czasu Ptolemeuszów, pochodzą świątynie w Ombos (fig. 267), Esneh,

Hermonthis i Edfu (fig. 268), mała świątynia w Philae (fig. 269), której kopią p. Drewet ukazał nam na placu Marsowym podczas wystawy paryskiej z 1867 roku, nakoniec wielka świątynia bogini Hathor w Denderah, która, jakkolwiek wzniesiona dopiero przez Ptolemeusza XI., daje nam wyobrażenie o najdawniejszych zabytkach tego rodzaju, gdyż powstała ona na gruzach starożytnego przybytku poświęconego tejże samej bogini, i przy jej budowie trzymano się ściśle pierwotnego rozkładu wszystkich części. Tam właśnie widzimy, że wnętrze świątyni dzieliło się zwykle na dwie zupełnie odrębne połowy: jednę przeznaczoną dla kultu, drugą zaś

...... -

jSjggf

i:

YV

ii

■gggga

li

RI

m

.m

psg

H|

i

pi

'.^*1 ń

Mï

•• -    • o

ms

fi

■SB

Fig. 269. Wnętrze świątyni w Philae.

dla dogmatu. Każda z sal frontowych miała specyalny swój zakres : w jednej z nich zbierali się kapłani mający brać udział w obrzędach religijnych, w drugiej zamykano łodzie symboliczne które obnoszono w pro-cesyach, w innej przechowywano eseneye i maście wonne do powlekania posągów bogów, nakoniec inne jeszcze służyły za skarbce do chronienia przedmiotów kosztownych : dyademów, naszyjników i t. d., w które strojono statuy. W jedenastu salach znajdujących się w głębi gmachu, dogmat panuje już wszechwładnie : środkowa mieści w sobie posąg bogini i jest właściwym przybytkiem ; w komnatach położonych na prawo, roztaczają się obrazy przedstawiające walkę dobrego ze złem ; w salach zaś

Szkic historyczny. T. II.

I 14

EGIPT.

o roz-

po lewej stronie walka już jest zakończona, Ozyrys, źródło wszelkiej doskonałości, zmartwychwstaje, i dobry pierwiastek tryumfuje. Oprócz tego wybijano w samym murze tajemnicze korytarze i kryjówki, w których przechowywano najcenniejsze skarby, a do których prowadziły wąskie drzwi, starannie zamaskowane. Dla dania dokładniejszego pojęcia licznych typach architektury Nowego Państwa, umieszczamy tu jeszcze rysunki odrestaurowanych małych świątyń w Denderah (fig. 270) iw Ele-fantynie (fig. 271), gdyż w dziedzinie sztuki najszczegółowsze opisanie nie zastąpi nigdy świadectwa, jakie daje chociażby najmniejszy i najskromniej wykonany obrazek.

W,:

8 "" i

-y-y\

é

lii

|pr

tom

.y

....

Wiri

'.Ili

I!

I?

t jffï?

v.

.SI

mw

P ÜI

■pÈi

MÈÉÈâ

Fig. 270. Świątynia w Denderah.

Fig. 27i. Świątynia w Elefantynie.

Egipcyanie nic nie zaniedbywali, dla nadania głównym świątyniom swych bogów jak największej powagi i tajemniczości. Jednym z najsilniejszych środków dążących do wywołania tego wrażenia, było umiejętne stopniowanie światła w rozmaitych częściach budowli : dziedzińce poprzedzające świątynię i przystępne dla całej masy wiernych, oblane były w całości promieniami słońca południowego; sale kolumnowe oświecały już tylko dyskretnie małe otwory umieszczone u góry; pierwsze komnaty właściwej świątyni gubiły się w tajemniczym półcieniu, a w samym przybytku panowała noc prawie zupełna. Te degradacye światła i efekta perspektywy potęgowały jeszcze rozmaite sztuczne środki przedsięwzięte przez.

budowniczego : grunt świątyni wznosił się stopniowo, w miarę oddalania się od wejścia ; żadna z jej składowych części nie znajdowała się na tym samym poziomie co inne, i przechodząc z jednej sali do drugiej trzeba było przekraczać kilka stopni, przybytek zaś znajdował się w miejscu najbardziej wyniosłem ; podwyższanie się gruntu nie było nigdy zbyt raptowne i w największych świątyniach nie przenosiło zwykle paru metrów, ale kombinowało się zawsze z jednoczesnem obniżaniem się sufitów i dachów: pylon był zawsze znacznie wyższy od dalszych sal; perystyl wyższy od hypostylu ; sale kolumnowe od komnat przybytku; mieszkanie zaś bóstwa było najniższą częścią całego gmachu. System powyższy został później przyjęty przez architektów fenickich, i widzimy go także zastosowanym do świątyni Salomona w Jerozolimie.

MIR

IM

Świątynie podziemne — tak zwane przez Greków speos — musiały być w użyciu u Egipcyan w bardzo odległej starożytności, ale najdawniejsze ich okazy jakie dziś znamy, pochodzą dopiero z epoki pierwszych panowań XVII. dynastyi. Spotykamy je przeważnie w okolicach Beni-Hassan, w Gebel Silsileh, w Nubii, i w ogólności w miejscowościach, gdzie pas ziemi urodzajnej bardzo się zwężając, nakazywał oszczędzanie o ile można gruntu zdatnego do uprawy. Tam gdzie rozporządzano większym obszarem ziemi, sam tylko przybytek bywał kuty w żywej skale, przednie zaś części świątyni znajdowały się na zewnątrz, pod odkrytem niebem, budowane z oddzielnych kamieni, co tworzyło razem tak zwane hemi-speos. Nakoniec, istniały także świątynie wznoszone całkiem na otwartem powietrzu, a tylko przyparte jedną swą stroną do góry lub skały pio-    l

ES E3

liii

nowej, jak np.: świątynia Sßn- Ó~r>-_j W/ eat ksa w Gizeh lub świątynia Se-tiego I w Abydos.    _    ^

WmÊm

Do rzędu najciekawszych świątyń jaskiniowych zaliczyć trzeba:    olbrzymie podziemia

w Ibsambul w Nubii (fig. 272);

Fig. 272. Speos w Ibsambul.

Speos Artemidos, poprzedzony portykiem wspartym na filarach, ale składający się z jednego tylko kwadratowego naosu, 'w głębi którego otwiera się framuga mieszcząca posąg bogini Pakhit ; kaplicą Harmhabiego w Gebel Silsileh, złożoną z długiej galeryi równoległej do Nilu i wspartej na cztereeh masywnych filarach wykutych w samej skale,

oraz z niewielkiego czworobocznego przybytku połączonego z galeryą wąskim korytarzem; świątynię Kalaat-Addah, w której wąskiej, płaskiej facyacie dającej na rzekę, wybite są drzwi prowadzące po bardzo stromych schodach do sali kolumnowej, a ztamtąd do dwupiątrowego przybytku umieszczonego w głębi ; najgodniejsze wszakże uwagi są dwie podziemne świątynie w Ibsambul. Większa z nich (fig. 273), mająca 55 metrów długości, składa się z trzech głównych części : perystyl tworzy olbrzymia sala, 40 metrów długa a 18 metrów szeroka, której sufit wspiera się na ośmiu czworokątnych filarach, do których przypierają rzeźbione postacie Ozyrysa, 10 metrów wysokie; dalej idzie hypostyl o sześciu już tylko filarach ; nakoniec właściwy przybytek, umieszczony między dwoma mniej-

■pS

AT

WÊÊÊÊËéÊmÊM

Fig. 273. Wnętrze świątyni w Ibsambul.

szemi pokoikami; oprócz tych trzech głównych kompartymentów postępujących za sobą w linii prostej, otwierają się na prawo i na lewo boczne krypty w liczbie ośmiu, nieregularnie rozłożone i zagłębiające się znacznie niżej od poziomu sal głównych ; fronton budowli, dający na sąsiednią dolinę, tworzy rodzaj ukośnego pylonu ozdobionego czterema ogromnemi posągami Ramzesa II., dosięgającemi 20 metrów wysokości, pomiędzy nogami których umieszczono także kolosalne, ale znacznie już mniejsze statuy rozmaitych osób z rodziny królewskiej. Mały speos bogini Hathor położony o kilkaset kroków na północ, jest znacznie mniejszych rozmiarów i nie posiada ani perystylu ani krypt bocznych, ale hypostyl poprzedzający przybytek ma sześć filarów ozdobionych u góry głowami bogini, a fasadę gmachu wspiera sześć olbrzymich posągów stojących, z których cztery wyobrażają Ramzesa IL, dwa zaś, jego żonę Nofritari.

Nekropolie podziemne Nowego Państwa w Assasif, w Biben-el-Moluk, w Deir-el-Bahari i w Nekhab, jakkolwiek pod względem pojęć moralnych zupełnie są różne od podobnych grobowców dawnych dynastyj, zbliżają się swym charakterem architektonicznym do znanych nam już grot w Beni-Hassan. Poza górą zamykającą od strony północno-zachodniej dolinę tebańską, istnieje głęboka i dość obszerna kotlina, otoczona zewsząd wysokiemi ścianami skał i prawie nieprzystępna, która nosi dziś nazwę doliny Biben-el-Moluk. Niepodobna zdaje się wymarzyć miejscowości stosowniejszej na dużą nekropolią, ale królów Dawnego i Średniego Państwa odstraszała widocznie trudność dostępu do tego amfiteatru, który tylko stromemi ścieżkami łączył się z otaczającą okolicą, i woleli oni obrać na miejsca wiecznego spoczynku sąsiednie otwarte doliny Assassif i Deir-el-Bahari. W ostatnich latach panowania XVIII. dynastyi zauważono, że dolinę Biben-el-Moluk oddzielała od wąwozu położonego na północ od Gurnah, jedna tylko skała prostopadła, nie mająca więcej jak pięćset łokci grubości; dla ówczesnych inżynierów nie przedstawiało to przeszkody nie do zwalczenia, wzięto się tedy do pracy, w częściach niższych skały wykuto korytarz pod otwartem niebem około 50 łokci głęboki, w częściach zaś wyższych wybito tunel, i w ten sposób urządzono wygodną komuni-kacyą z amfiteatrem, który otrzymał nazwę Doliny Królów, gdyż w otaczających go skałach zaczęto wydrążać grobowce dla wielkich faraonów XIX. dynastyi. Pierwszy tam spoczął Ramzes I., potem Seti, Ramzes II. i cała serya Ramessydów aż do Ramzesa XII., ale widzieliśmy, że później mumie tych królów przeniesione zostały do nekropolii proroków Amona w Deir-el-Bahari, zkąd p. Maspero zabrał je do muzeum w Bulak.

Co do hemi-speosów, panuje w ich konstrukcyi wielka dowolność; jedne z nich większą swoją połową są zagłębione w skale, drugie zaś występują prawie całkiem na zewnątrz. W Derr sam tylko perystyl znajduje się za obrębem góry; w Beit-el-Ualli pylon i dziedziniec wystają na dolinę; a w Gerf Hossein i w Uady-es-Sebua pylony, dziedzińce i hypo-style leżą pod odkrytem niebem, właściwe zaś tylko przybytki kute są w żywej skale. Najsłynniejszy jest hemi-speos w Deir-el-Bahart\ wykonany na rozkaz królowej Hatszopsitu; składa się on z przybytku i z dwóch towarzyszących mu kapliczek, wyżłobionych w skale na wysokości kilkudziesięciu metrów nad poziomem otaczającej doliny, oraz z całego syste-matu tarasów i schodów, których zarysowanie nie daje się dziś dokładnie pochwycić.

W Nekhab znajdują się groby udzielnych książąt tego nazwiska, potomków jednej z najpotężniejszych rodzin książęcych, którzy walcząc obok Ahmesa, przyczynili się w znacznej części do wyrugowania z kraju

Pasterzy; groby te mogą być porównane, pod względem wykończenia i delikatności rysunków, do najpiękniejszych grobowców z Beni-Hassan.

etyopejscy królowfie z Napaty

Chociaż za Nowego Państwa ustalił się przeważnie zwyczaj chowania zwłok królewskich w grobach podziemnych kutych w rodzimej skale, nie wyszły wszelako całkiem z użycia dawne typy architektoniczne, jak piramidy i mastaby, podobne do tych jakie widzimy w dawnych nekropoliach Memphisu i Teb. Spotykamy całe grupy piramid w Hekalli, w Moham-meriah, w okolicach Abydos i Esneh, dawali zawsze taką formę swym grobowcom w nekropolii w Nurt i aż do epoki rzymskiej powtarzali ten sam typ w okolicach Merauy. Wprawdzie wszystkie te piramidy są znacznie mniejsze i niedbałej wykonane od dawnych, ale ogólnym zarysem i kształtem zbliżają się do swych wspaniałych poprzedniczek z Gizeh, aż dopiero w ostatnich z nich dają się spostrzegać pewne nowe żywioły : kończą się one bardziej szpiczasto, wysokość ich zwiększa się w stosunku do rozmiarów podstawy, w skład ich wchodzą znacznie drobniejsze materyały, a ich ściana wschodnia zaczyna się ozdabiać u góry fałszywem oknem uwieńczonem gzymsem, u dołu zaś kapliczką poprzedzoną pylonem.

Ludzie niższych klas grobów odrębnych nie posiadali, a grzebano ich ciała jak się dało najprościej i najtaniej : w dawnych pogwałconych grobowcach, w naturalnych szczelinach skał, w studniach lub w dołach wspólnych, w epoce zaś Ramessydów kopano w piaskach pustyni otaczającej Teby ogromne fosy, gdzie układano nieboszczyków rzędami, przykrywając ich cienką warstwą ziemi. Jedne z mumij miały za całe przykrycie opaski z tkanej materyi, drugie okręcano gałęźmi palmowemi, które przewiązywano po wfierzchu, inne nakoniec wkładano w proste pudła drewniane bez żadnych ozdób i napisów; umieszczano koło nich skórzane sandały i kij podróżny do zaziemskich wędrówek, niekształtne figurynki Ozyrysa, Phtaha, Anubisa lub innych bogów piekielnych, skarabeusze, paciorki gliniane, a szyję, ręce i nogi owijano sznurami, które miały chronić ciało od wpływów" magicznych.

Świątynie i grobowce tak wyłącznie absorbowały dotychczas uwagę archeologów", iż utarło się powszechnie przekonanie, że architektura cywilna i wTojenna żadnych prawie śladów po sobie nie zostawiła wr Egipcie. Zdanie takie jest wszakże całkiem mylne i musi być zaliczone do rzędu przesądów naukowych, gdyż na całym obszarze ziemi faraonów można dziś odszukać mnóstwo szczątków miast, domów prywatnych, fortec i wielkich prac użytku publicznego. Nie mówiąc już o grodach z epok greckiej i rzymskiej, których ruiny, doskonale zachowane, widzimy w Kom-Ombo, w Kuft i w El-Agandiyeh, większa połowa starożytnych Tcb istnieje

dotychczas pod postacią nieforemnych gruzów w stronie wschodniej i południowej Kamaku, dawne Memphis tworzy mnóstwo sztucznych wzgórz, których wysokość dosięga nieraz 15 lub 20 metrów, w Tell-el-Maskutah przechowały się olbrzymie spichrze zbożowe, w Sanie i w Tell-Basta całe kwartały miast pozostały jeszcze widoczne, w Tell-el-Amarna moźnaby zdjąć z zupełną prawie dokładnością plan dawnego grodu, a nie ma prawie miejscowości znanej w historyi, którejby ślad został zupełnie zatarty.

Trzeba przyznać, że studya w tym kierunku były dotąd bardzo dorywczo prowadzone, a nawet co do wielkich rezydencyj królewskich, nic lub prawie nic z nich nie odszukano. Do niedawna jeszcze znakomici nawet egiptologowie dawali miano pałaców takim budowlom, jak Rames-seum, sala kolumnowa i tylne części świątyni w Karnak lub niektóre gmachy w Luksor, ale dziś musiano przyjść do przekonania, że wszystkie te zabytki noszą, charakter wyłącznie religijny, gdyż pomimo całej swej wspaniałości były one zupełnie ciemne, zamknięte, i nigdy nie mogły służyć za mieszkania dla królów, ani też pomieścić w sobie licznych dworów" faraonów. Możemy wszakże powziąć pewne wyobrażenie o tern, czem

W"

Fig. 274. Rysunek pałacu egipskiego.

były właściwie rezydencye władców Egiptu, z niedokładnych wprawdzie ale dość często napotykanych planów, rysowanych na murach a przedstawiających pałace (fig. 274) i wille królewskie lub też domy książąt i możniejszych obywateli. Wszystko zdaje się wskazywać, że trwałych materyałów, jak kamień, granit łub marmur, używano tylko do wznoszenia gmachów posiadających znaczenie religijne, przeznaczonych do oddawania czci bóstwu lub też do przechowywania ciał zmarłych, pałace zaś i domy mieszkalne budowano z cegły i drzewa, a czasami tylko w dolnych ich częściach posługiwano się miękkim wapieniem, który wszędzie posiadano pod ręką. Rezydencye faraonów mało musiały się różnić od tego, co spotykamy dziś we wszystkich prawie krajach Wschodu, zaczynając od Turcyi, przechodząc przez Persyą i Indye, a kończąc na Chinach i Japonii. Dla pomieszczenia samych królów, ich haremów i rodziny oraz niezliczonej ilości sług i dworzan, potrzebne były ogromne obszary, to też pałace składać się musiały z mnóstwa odrębnych budowli, rozrzuconych wśród dziedzińców i ogrodów ; same gmachy, przestronne i wesołe, opatrzone

licznemi i duźemi oknami, były prawdziwem miejscem wypoczynku, rozrywki i rozweselenia po trudach wojennych lub poważnych zajęciach stanu, a wszystko w nich, tak rodzaj użytych materyałów jak i charakter architektoniczny, było na to głównie obliczone, ażeby król mógł rozkoszować się pięknościami otaczającej natury, będąc jednocześnie zabezpieczonym od ujemnych stron zbyt gorącego klimatu ; co zaś do wrogów zewnętrznych, to dumni faraonowie wielkich dynastyj, potężni wobec sąsiadów a uwieńczeni aureolą boskości w oczach własnych poddanych, nie obawiali się ich wcale i nie przedsiębrali przeciwko nim żadnych środków ostrożności, a to właśnie stanowi wybitną różnicę między ich rezyden-cyami a pałacami absolutnych władców azyatyckich, które noszą zawsze cechy warowni lub oszańcowanych obozów.

Nie wystarczyłoby nam miejsca, gdybyśmy chcieli wchodzić w szczegółowe opisy planów, rysunków i widoków à vol d’oiseau znajdujących się na wielu murach, a głównie na ścianach grot w Tell-el-Amarna, wybierzemy więc tylko parę planów rezydencyj wielkich panów egipskich, które dadzą nam pewne pojęcie o reszcie. Pierwszy z nich przedstawia wytworną zville tebańską z czasów XVIII. dynastyi, położoną nad Nilem, czy też nad jednym z kanałów przerzynających okolice miasta. Cała przestrzeń tworzy regularny czworobok obwiedziony wysokim murem, a główne wejście stanowią monumentalne drzwi, dające na ulicę obsadzoną duźemi drzewami i ciągnącą się równolegle do rzeki ; w głębi ogrodu wznosi się dwupiętrowy dom ozdobiony malowanym fryzem, łączy go zaś z głównem wejściem rodzaj tunelu z wijących się krzewów rozpostartych na kracie, wspartej na czterech rzędach drewnianych słupów ; cały ogród podzielony jest na symetryczne kompartymenty otoczone niskim kamiennym murem, na lewo i na prawo ciągną się aleje sykomoro w, palm i drzew daktylowych, po obu stronach domu zarysowują się szkółki owocowe, a całości dopełniają dwa lekkie otwarte kioski i cztery ocembrowane sadzawki napełnione ptastwem wodnem. Drugi rysunek wyobraża pałacyk księcia Aizięcia króla Khuniatona i jego późniejszego następcy. Był on położony w obszernym ogrodzie i tworzył duży masywny czworobok, w którego dwóch przeciwległych ścianach otwierały się wspaniałe drzwi w kształcie pylonów ; wszedłszy do wnętrza, znajdowało się na obszernym dziedzińcu, zasadzonym drzewami i otoczonym dokoła bogato uprowidowanemi magazynami, których dachy tworzyły wygodny taras, okalający cały czworobok ; w środku wewnętrznego dziedzińca wznosił się dopiero właściwy pałac, którego dwie główne fasady zwrócone do bram, ozdobione były portykami wspartemi na ośmiu kolumnach każdy, a przeciętemi po środku nowemi pylonami ; występy budunków i mury poprzeczne dzieliły wnętrze na siedm dziedzińców niewielkich rozmiarów, z których trzy szły za sobą w prostej linii, cztery zaś inne umieszczone były po rogach ; dziedziniec środkowy otaczały apartamenta samego księcia, tak zwane akhonuti, przystępne tylko dla rodziny i dla najbliższych przyjaciół, w innych zaś częściach pałacu mieściły się pokoje recepcyjne i mieszkania domowników, a nad całym gmachem rozciągał się taras, na który prowadziły schody umieszczone w czterech dziedzińcach ro

gowych.

Z przechowanych dotąd szczątków budownictwa egipskiego, jednemu tylko gmachowi, i to jeszcze względnie, można nadać miano pałacu. Jest nim tak zwany Pawilon Ramzesa III. w Medinet-Abu ; budowla ta zajmuje pośrednie stanowisko między świątynią- a pałacem : jej wspaniałe sale otoczone kolumnadami, w których światło rozlewa się obficie przez duże okna, nie mają w sobie tajemniczości świątyń, z drugiej jednak strony nic nie wskazuje, żeby mogły służyć za mieszkanie dla króla, gdyż dla licznego dworu byłoby w nich za ciasno. Pawilon Ramzesa, poprzedzający wielką świątynię tegoż króla, służy jej jakby za przedsionek, można go więc uważać za rodzaj chwilowego schronienia, za pied-à-terre, jak mówią Francuzi, w którem faraon mógł jakiś czas przemieszkiwać, przygotowując się do uroczystości religijnych, zdaniem zaś p. Mariette, który często lubiał powracać do wyjaśnienia tej zagadki archeologicznej, byłby on raczej pomnikiem architektury wojennej, zbliżonym do owych wieź tryumfalnych — migdol — których typ przechowały nam rysunki w Karnak, w Luksor i w Ramesseum, a które królowie egipscy wznosili na granicach państwa, tak dobrze w celach obronnych, jako też dla uwiecznienia swej sławy wojennej.

Ruiny wielkich miast Egiptu, jak Memphisu, Teb i stołecznych grodów Delty, były dotychczas tak mało badane, że niewiele pewnych wiadomości podać o nich możemy, zdaniem jednak pisarzy greckich i wszystkich archeologów nowoczesnych, z wyjątkiem p. Maspero, który nie podziela tego poglądu, wszystkie miasta znaczniejsze, jako położone w bliskości Lrzegów Nilu, wznoszono na sztucznych wzgórzach, mających je chronić od następstw peryodycznych wylewów rzeki. W tym celu miano budować długie równoległe mury z cegły niepalonej, w równych mniej więcej odstępach, potem łączono je drugim szeregiem murów prostopadłych do pierwszych, a miejsca próżne w tak otrzymanej szachownicy, zapełniano ziemią, gruzem, słowem, czem się dało. Pierwotne te mury służyły później za fundamenta dla mających się budować domów, które w ten sposób znacznie się wznosiły nad poziom doliny nilowej. Najwięcej szczegółów dotyczących dawnych miast egipskich, znaleść możemy w ruinach

Khutnatonu założonego przez Amenhotpu IV. w dolinie Tell-el-Amarna, gdyż tam lepiej przynajmniej zdać sobie można sprawę z kierunku ulic ; widzimy naprzykład, że równolegle do Nilu ciągnie się środkiem główna ulica, 25 metrów szeroka, przecięta pod kątem prostym przez uliczki węższe; w północnej części miasta pozostały duże kwadraty, jakby dziedzińce i sale obszernych gmachów, filary z cegły w małych od siebie odstępach i kolumnady także z cegły, w południowej zaś części, małe klatki ścieśnione i przypierające do siebie, znamionują dzielnicę ubogich.

Domy mieszkalne budowano zawsze z cegły palonej, z której dwa najpowszedniejsze typy mierzą: jeden 22 centymetrów długości na 14 szerokości, drugi zaś 38 długości na 18 szerokości. Chociaż fundamentom nie davrano zwykle więcej nad 60 centymetrów głębokości, nie obawiano się wszakże wyprowadzać niekiedy bardzo wysokich murów, które w domach możniejszych obywateli dosięgały często 10 a nawet 12 metrów, ale w takich razach dawano im bardzo znaczną grubość i przesklepiano piątra; zwykłe mury domów jednopiątrowych nie przenosiły 40 centymetrów grubości, w większych zaś budowlach dochodziły do 1 metra i 20 centymetrów, a sklepienia, prawie całkiem wygnane z budownictwa religijnego, były w powszechnem użyciu w architekturze cywilnej. Mury były tynkowane i bielone wapnem lub powlekane pstremi farbami; dachy, zazwyczaj płaskie, składały się z kilku warstw gałęzi palmowych, grubo nakładanych ziemią dla nieprzepuszczania deszczu, podłogi zaś układano z cegieł lub kamieni, ale najczęściej zadowalniano się ziemią, mocno ubitą. Domy ludzi ubogich nie miały więcej nad 4 do 5 metrów fasady, mieszkania zaś kupców, fabrykantów i niższych urzędników były obszerniejsze, ale powtarzały ten sam prawie typ, bez żadnej wybitniejszej zmiany. Pod względem rozporządzenia wewnętrznego, można zauważyć trzy rodzaje domów w miastach egipskich : pierwsze z nich, podobnie jak większa część naszych dzisiejszych kamienic, tworzyły czworoboczne budowle, dające frontem wprost na ulicę i posiadające w środku dziedzińce, ze wszystkich stron zamknięte ; drugie były zabudowane tylko z trzech stron, jakby w podkowę, a dziedziniec na który wychodziły pokoje mieszkalne, był oddzielony od ulicy wysokim murem ; nakoniec trzecie umieszczone były w głębi podobnych dziedzińców i przecięte w całej swej długości wąskim korytarzem, stanowiącym jedyną komunikacyą między pokojami. W domach piątrowych apartamenta mieszkalne znajdowały się zwykle na górze, dokąd prowadziły schody zewnętrzne, dół zaś był zajęty przez stajnie, składy i mieszkania służby ; pokoje były najczęściej podługowate, bardzo małe i słabo oświetlone, a szczególnie od ulicy unikano okien bardzo starannie i decydowano się zaledwie na wybijanie małych otworów u samej góry ; jedyną częścią bardziej ozdobną domów prywatnych były drzwi frontowe, które, w najuboższych nawet chatkach, osadzano w ramy kamienne i przystrajano deseniami. Łatwo zrozumieć, źe starożytni Egipcyanie mało przywiązywali wagi do upiększania swych mieszkań, gdyż całe ich życie rodzinne i gospodarskie koncentrowało się na górnych tarasach i dziedzińcach, do pokojów zaś chronili się tylko na spoczynek.

Architektura wojenna Egipcyan jest reprezentowana przez wielką ilość fortec, których szczątki przechowały się do naszych czasów, mianowicie w okolicach Abydos, w El-Kab, w Kom-Ombo, nakoniec w Kumneh i Semneh, owych dwóch warowniach Nubijskich, które zamykały Egipt od strony południowej, panując nad wielkiemi kataraktami nilowemi. Gdy fortece leżały na miejscach równych, tworzyły zwykle regularne czworoboki, na wzgórzach zaś forma ich stosowała się do konturów naturalnych gruntu i przybierała wtedy najrozmaitsze kształty. Ponieważ starożytni Egipcyanie znali trzy tylko sposoby zdobywania fortec : eskaladę, podkop i wyłom w bramie, a nie posiadali żadnych narzędzi do kruszenia i rozbijania murów, ich sztuka fortyfikacyjna redukowała się do bardzo prostych żywiołów. Murom nadawali jak największą wysokość, dochodzącą do 12 metrów, ażeby uniemożliwić nieprzyjacielowi wdrapanie się na nie po drabinach, ale grubość ich nie przenosiła zwykle 6 metrów u dołu, a 5 u góry; dla utrudnienia podkopu, wznosili oni przed głównym murem drugi mur znacznie niższy i cieńszy, tworząc także w ten sposób wąski korytarz obwodowy, po którym wygodnie przechodziły patrole ; nakoniec główną uwagę zwracano na zabezpieczenie bram zewnętrznych, przed któ-remi urządzano cały system murów załamanych w rozmaitych kierunkach i opatrzonych mniejszemi drzwiami, tak, źe nieprzyjaciel po zdobyciu głównej bramy, znajdował jeszcze przed sobą wiele nowych przeszkód do zwalczenia. W pierwotnych warowniach egipskich, których ruiny dotąd przetrwały, mury były zawsze budowane z cegły i opatrzone tylko u góry zaokrąglonemi blankami, nigdzie zaś nie spotykamy wież, murów kamiennych, wałów ziemnych lub kanałów napełnionych wodą; dopiero w epoce wielkich wojen azyatyckich rozpoczętych przez faraonów z XVIII. dyna-styi, Egipcyanie przyswoili sobie rozmaite ulepszenia wprowadzone już oddawna przez inżynierów kananejskich i hetejskich, i wtedy na całem wschodniem pograniczu Delty, najbardziej narażonem na napady nieprzyjaciół, powstały liczne twierdze, zwane mig doi od semickiego wyrazu ma-gadilu, a w których naśladowano wszystkie środki obronne, jakie były w użyciu w Askalonie, Dapurze, Meromie, Kadeszu i innych warowniach syryjskich. Żadna z tych twierdz nie przetrwała do naszych czasów, ale może nam dać o nich pewne pojęcie Pawilon w Medinet-Abu, o którym mówiliśmy poprzednio, a który, jakkolwiek w znacznie ozdobniejszej formie, zbliża się ogólnym swym zarysem do typu migdolów. Fortyfikacye wielkich stołecznych miast, Teb, Memphisu, Heliopolisu, Sanu i innych, były podobne do tego, co widzieliśmy w specyalnych warowniach: mury ich również były pozbawione wieź i baszt, nie były poprzedzone kanałami ani rowami, a tylko ich grubość dochodziła często do nadzwyczajnych rozmiarów, gdyż nieraz dosięgała 20 metrów.

W zakresie wielkich robót użytku publicznego, faraonowie egipscy uwolnieni byli od jednej z gałęzi odgrywających bardzo ważną rolę we wszystkich innych krajach, a mianowicie nie potrzebowali się troszczyć o budowę i utrzymanie w porządku traktów i dróg publicznych, które w Egipcie, rzec można, wcale nie istniały. Nil był główną arteryą komunikacyjną całego kraju, a jego naturalne dopływy i sztuczne kanały pozwalały statkom docierać do miejscowości bardziej oddalonych. Mosty także były zbyteczne, gdyż, przy bardzo słabo rozwiniętym ruchu drogą lądową, promy i brody były aż nadto wystarczające; znane są tylko szczątki jednego mostu większych rozmiarów, rzuconego pod miastem Żaru, na kanale który oddzielał wschodnią Deltę od Arabii Skalistej. Pozostawały tedy trzy rodzaje prac donioślejszego znaczenia, to jest składy i magazyny, kanały, a nakoniec kopalnie. Ponieważ wszystkie podatki opłacały się w naturze, każda prowincya musiała mieć olbrzymie składy, piwnice, stajnie i obory, dla pomieszczenia zwierząt i produktów rolnych lub fabrycznych, uzyskanych przez poborców podatkowych. Każda kate-gorya przedmiotów miała swoje odrębne budynki, obwiedzione wysokiemi murami i pilnie strzeżone, a do dnia dzisiejszego istnieją w okolicach Ra-messeum, w Philae, Ombos, Daphnae i Tuku ogromne lochy podziemne, szczątki kilkopiątrowych gmachów sklepionych i magazynów zbożowych, do których ziarno wsypywało się przez otwory umieszczone u góry, a odchodziło przez małe drzwiczki otwierające się przy samej ziemi. Kopanie kanałów odbywało się w sposób bardzo prosty, gdyż niczem ich brzegów nie umacniano, a wyrzuconą ziemię zostawiano po obu stronach, wskutek czego tworzyły się obok kanałów nasypy, mające czasami po kilka metrów wysokości ; groble i tamy ochronne były także bardzo pierwotnej kon-strukcyi, gdyż większa ich część była usypana z ziemi, a tylko w pro-wincyi Girgeh spotykają się groble z cegły surowej, co zaś do sławnej tamy kamiennej króla Mini, nie można dziś sprawdzić, o ile tradycya odnosząca się do niej zasługuje na wiarę. Szumny opis Herodota dotyczący jeziora Moeris, jest przyjmowany z wielkiem niedowierzaniem przez tego-czesnych uczonych, a p. Maspero posuwa sceptycyzm do tego stopnia, że wprost zaprzecza jego istnieniu; w każdym zaś razie, jeżeli Amenemhat III.

dokonał rzeczywiście tej olbrzymiej pracy, świadczy to tylko na korzyść ogromnych środków materyalnych jakiemi rozporządzał, gdyż całe zadanie redukowało się do poruszenia i przeniesienia na inne miejsce kolosalnej masy ziemi. Wydobywanie kamieni i kruszców odbywało się albo pod odkrytem niebem, albo też zapomocą korytarzy zagłębiających się w ziemię i podtrzymywanych od czasu do czasu masywnemi słupami. Kopalnie wapienia w Turah i Massarah, piaskowca w Silsilis, alabastru i różowego granitu w Syenie, nie przedstawiały żadnych trudności, gdyż miejscowości te znajdowały się w samem centrum kraju i niedaleko brzegów Nilu; ale łomy rzadszych kamieni, jak bazaltu, diorytu, porfiru, granitu czarnego i popielatego, jak np. kopalnie Uady Hammamat, leżały w głębi pustyni całkiem pozbawionej wody i narażonej na ustawiczne napady koczowniczych beduinów ; dla korzystania więc z ich bogactw trzeba było zakładać po drodze cały szereg wojennych kolonij, kopać studnie i cysterny, a na samem miejscu utrzymywać liczne załogi i całe zastępy robotników złożone z niewolników, przestępców skazanych przez trybunały i dobrowolnych ochotników należących do najbardziej zdemoralizowanych warstw narodu.

Na zakończenie naszej pogadanki o architekturze, musimy powiedzieć kilka słów o składowych częściach i o technicznej stronie monumentalnego budownictwa Nowego Państwa, w zastosowaniu do świątyń i grobowców. Przedewszystkiem zaznaczyć trzeba, że łuki i sklepienia nie odgrywały w niem prawie żadnej roli ; ślady sklepienia zauważyć tylko można w Deir-el-Bahari i w siedmiu przybytkach równoległych z Abydos, ale i tam jest to sklepienie fałszywe, tak zwane sklepienie w piętrzynę, powstałe z wycięcia w półkole górnych płyt kamiennych. We wszystkich innych świątyniach panuje wszechwładnie linia prosta, przyjmując pozycye prostopadłe, poziome lub ukośne, rozwijając się na olbrzymich przestrzeniach, wznosząc się, zniżając i załamując, stosownie do części gmachu której profil zarysowuje. Mniejsze filary i kolumny są zwykle z jednej sztuki kamienia, większe zaś składają się z kilku potężnych bębnów i bywają zazwyczaj malowane w różnobarwne pierścienie ; czworokątny filar, przez kolejne ścinanie kantów przeistaczał się w ośmio- lub szesnasto-kątny, często zaś dawano mu także kształty sześcio-, dwunasto- lub dwu-dziestokątne, zbliżając się aż do zupełnego koła. Kapitele mają najczęściej formę zamkniętego kwiatu lotusu albo rozkwitłego kielicha tejże rośliny, czasami z rozczłonkowanym na listki i naturalnie oddanym kwiatem, rzadziej zaś z powierzchnią gładką, przypominającą go tylko w ogólnym zarysie, a zdarzają się także kapitele złożone z kilku lub kilkunastu obrączek równoległych. Bazy u kolumn albo wcale nie istnieją, albo też redukują się do dość cienkich płyt okrągłych lub kwadratowych, bardzo mało na zewnątrz wystających. Potężne belki i architrawy kamienne, wsparte na niskich czworograniastych nadstawkach, spoczywają na kolumnach, sufit zaś, będący zarazem dachem, składają olbrzymie płyty kamienne tworzące obszerne platformy, na które prowadzą wygodne schody. Zewnętrzne mury zwężają się piramidalnie ku górze, kanty ich nigdy nie są ostre, ale opatrzone u szczytu półwałkami, a duża głęboka źłobina formuje gzyms ; kamienie z których tenże się składa, a które leżą już na płytach dachowych, tworzą przedpiersień dla górnej platformy. Ramy drzwi bardzo zawsze mało występowały ze ściany, okna prawie nie istniały w świątyniach i zastępowano je tylko małemi otworami umieszczonemi u samej góry, a jeden tylko Pawilon w Medinet-Abu ukazuje nam okna prawdziwe, co się tłómaczy dwojakiem jego przeznaczeniem. Posadzki dziedzińców i świątyń układano z regularnych, najczęściej kwadratowych płyt, ale w miejscach gdzie deseń przerywał się sam przez się, jak np. między kolumnami, pomijano już symetryą i zapełniano próżnię małemi odłamkami bez żadnej określonej formy. Zresztą, przypatrzywszy się bliżej wszystkim pomnikom Nowego Państwa, spostrzega się w nich na każdym kroku ślady pośpiechu i niedbalstwa: kamienie wchodzące w skład murów, nie są nigdy jednakowych rozmiarów ; ich obrobienie jest tak niedokładne, że nigdy nie przystają one szczelnie do siebie, i podczas gdy jedne występują ze ściany, drugie w niej się gubią do tego stopnia, że niepodobnemby było zostawiać tych powierzchni nagiemi, jak to miało miejsce w wielu gmachach Dawnego Państwa, a trzeba było koniecznie pokrywać je grubą warstwą tynku i kompensować ozdobami zewnętrznemi ukryte wadliwości samej konstrukcyi. Wszystkie też ściany, powierzchnie kolumn, architrawy i gzymsy, są, tak zewnątrz jak wewnątrz świątyń, pokryte malowidłami, rysunkami i kolorowanemi płaskorzeźbami, które, odtwarzając sceny czerpane w mitologii, w dziejach i w życiu codziennem, składają się na deko-racyą pełną powagi i malowniczości, a napisy hieroglificzne które im towarzyszą, wyjaśniają ich znaczenie i stanowią jedno z najcenniejszych źródeł inwestygacyi dla archeologów. Egipt nie posiadał nigdy porządków architektonicznych dobrze określonych; jego budowniczowie próbowali dowolnie najrozmaitszych kombinacyj kolumny i filaru, ale w żadnej epoce nie doszli do ścisłego sformułowania wzajemnego stosunku oddzielnych członków i do matematycznego ustanowienia praw proporcyj. W najpóźniejszych świątyniach z epoki podboju perskiego i z czasu Ptolemeuszów, spotykamy niektóre żywioły nowe i dawniej nieznane, jak naprzykład : kapitele złożone z czterech głów kobiecych, tak zwane kapitele hatoryckiey używane wprawdzie w epoce poprzedniej, ale bardzo rzadko, lub inne,

przybierające kształty palmy; niezwykle wyniosłe nadstawki nad kolumnami, masywne mury łączące kolumny i dochodzące aź do połowy ich wysokości, nakoniec czworokątne słupy umieszczone wprost na kapitelach kolumn, beż żadnego między niemi ocapu. Ale zamiast wdawać się w dłuższe opisy, które zawsze muszą być nużące dla czytelnika i grzeszyć brakiem jasności, wolimy podać tu kilkanaście rysunków, odtwarzających główniejsze typy składowych części architektury egipskiej (fig. 2 75).

Si

li

r~r m

ił

ii

mi

»insniu

Fig. 276. Szczegóły architektury egipskiej.

|Pp|lzeźba. Rzeźba z epoki Nowego Państwa daleką już jest od pro-UJm stoty i prawdy najdawniejszych utworów, za dwóch jednak pierwszych dynastyj nie przestaje ona być uprawianą z prawdziwym artyzmem i widocznem zamiłowaniem; to co straciła na naturalności i życiu, odzyskuje w innym kierunku, a dzieła jej z tej epoki odznaczają się nieznaną a starał się tylko w rozmiarach rysów, w pozie i ruchach, nakoniec w ułożeniu akcesoryów, uwydatnić własne pojęcie wyrobione a priori o tej istocie wyjątkowej i przyoblec ją w szaty boskości.

dotąd szlachetnością, majestatem i głębokim idealizmem. Już w ostatnich latach Dawnego Państwa daje się dostrzec w traktowaniu postaci królów pewna konw^encyonalność, która się silniej jeszcze zaznacza w epoce następnej, a za Nowego Państwa staje się niezbędnym charakterem sztuki oficyalnej. Łatwo pojąć, że w kraju, w którym królowi oddawana była cześć boska, artysta mający odtworzyć postać faraona, z drżeniem przystępował do spełnienia ważnego swego posłannictwa i nie śmiał traktować tego wybrańca i zastępcę bogów na równi ze zwykłymi śmiertelnikami. Z niepokojem i trwogą spoglądał on na to dostojne oblicze, ale nie miał odwagi wpatrywać się w nie dostatecznie dla pochwycenia podobieństwa,

Wysiłek ten jest widoczny we wszystkich posągach królewskich ; w początkach starano się jeszcze o ile możności o zachowanie ogólnego podobieństwa, i statuy z pierwszych dynastyj są także znakomitemi portretami, później jednak nastąpił zwrot nowy : gdy jeden z takich posągów pozyskał większe powodzenie, gdy na dworze królewskim uznano, że lepiej od innych dawał on pojęcie o majestacie i nieograniczonej wdadzy faraona, nic dziwnego, że naśladowanie tego typu zaczęło być doradzanem a ostatecznie i nakazywanem późniejszym artystom ; odtąd król nie zechce już być przedstawiany inaczej, a kapłani, w swrej żądzy ujęcia wszystkiego

tell

Fig. 27(5. Posąg Amenhotpu III.

zmiany w rysach i postawie wotna spadnie do prostego naśladownictwa i hieratycznej sztywności. Jednakże za XVIII. i XIX. dynastyj, rzeźba, jakkolwiek pozbawiona już

w swe karby,, zabronią najmniejszego odstąpienia od tego stereotypowego portretu. Tak więc, to co było pierwotnie genialnym wynalazkiem jednego z artystów, natural -nem oddaniem osobistego jego wrażenia wobec powagi królewskiej, stanie się z czasem manierą i konwencyą, urzędownie nakazaną jego następcom ; tak powstaną te całkiem do siebie podobne kolosy o uroczystej postawie, o identycznem nakryciu głowy spadającem na piersi, o zaroście zawsze jednakowym, zwanym brodą ozy-rysową, a król, czy to jako dwudziestoletni młodzieniec, czy jako zgrzybiały starzec, będzie zawsze powtarzany bez żadnej sumienna zaś i pełna prawdy sztuka pier-

.

.

V

v

O

•j ;

-

.

.

W architekturze potężny indywidualizm artystów nadnilowych potrafił przez jakiś czas oprzeć się obcym wpływom i zachować swą samoistność, ale w rzeźbie, i tak o wiele słabszej w Egipcie, a paraliżowanej w swych porywach przez nieubłagany despotyzm sacerdotalny, wszelkie protestacyę ducha narodowego okazały się bezsilnemi, i sztuka ta stanowczo upadła, nie mogąc ani zaczerpnąć świeżych soków u greckich przybyszów, ani też ożywić się o własnych siłach. W Aleksandryi i w innych północnych miastach Delty zaczęto kombinować oba style w równej prawie proporcyi, i tak powstały owe hybrydy, jak kolos Aleksandra II. i Izy da aleksan-dryńska z muzeum w Bulak, później zaś wyrugowano zupełnie z rzeźby żywioły egipskie, a taki naprzykład posąg jednego z książąt z Siut, przechowany także w Bulak, mógłby być wzięty za zły bardzo utwór rodowitego rzeźbiarza greckiego. Na dworze etyopejskich królów z Meroe powstała szkoła, której jedna grupa, odkryta przed kilkoma laty w Naga, zdradza jeszcze, obok swej ciężkości i szorstkości, pewną energią i siłę, ale która popadła w zupełne barbarzyństwo w pierwszych latach naszej ery; w Egipcie zaś właściwym, w rzeźbach wykonywanych w Ombos, Denderah, Esneh, Koptos i Philae za czasu Ptolemeuszów i Cezarów rzymskich, znać jeszcze w początkach ślady dawnej rutyny, ale wszystkie te dzieła są niezgrabne, bezbarwne i nieudolne aż do śmieszności. Nakoniec w połowie III. wieku naszej ery, wskutek rozruchów wewnętrznych, najazdów barbarzyńców i szerzenia się chrześcianizmu, znikają z powierzchni Egiptu ostatnie pracownie artystyczne i sztuka miejscowa zamiera na zawsze.

Jeżeli ogólną i wybitną charakterystyką sztuki urzędowej Nowego Państwa jest hieratyczna nieruchomość i zupełny brak prawdy życiowej, to są jednakże nieliczne statuy królewskie, odstępujące od tej reguły; w muzeum bulackiem, obok pięknych ale zimnych posągów Thutmesa III. i Ramzesa II., znajdują się dwie głowy, które śmiało zaliczyć można do rzędu arcydzieł sztuki. Według p. Mariette pierwsza z nich przedstawia królową Tii, matkę Amenhotpu IV., ową tajemniczą kobietę, powszechnie uważaną za inspiratorkę i kierowniczkę przewrotu religijnego i politycznego dokonanego za rządów jej syna, a którego ślady aż do nas przetrwały. .Śliczna ta głowa o rysach delikatnych, o oczach podłużnych z których tryska życie, o ustach podniesionych z obu stron jak wargi sfinksów, uśmiecha się do nas z wyrazem jakiejś pogardliwej zalotności, i oprzeć się niepodobna urokowi jaki rozlewa wokoło siebie ta piękność tajemnicza i niepokojąca, pełna dziwnych i niedających się określić ponęt. Drugie popiersie, a raczej głowa oderwana od reszty statuy, wyobraża, według tegoż p. Mariette, Minephtaha, syna Ramzesa II., owego faraona

który w pogoni swej za Izraelitami, miał zginąć w nurtach Czerwonego morza ; nic nie jest w stanie oddać łagodnego a trochę melancholicznego wdzięku tej twarzy młodocianej, prawie dziecięcej, nad którą zdaje się unosić przeczucie smutnego przeznaczenia; nie chce się prawie wierzyć, żeby w materyale tak twardym jak granit można było wyrzeźbić te oczy pełne szczerości, ten nos delikatny, te wargi tak żyjące a tak miękkie, że zdają się być w wosku modelowane.

à (jy

Jgf pff WÊ

HPSr    \ ■» M

Fig. 279. Złota grupa bogów.

Za obrębem kolosalnych posągów faraonów, stanowiących, rzec można, pomocniczą gałąź architektury, Nowe Państwo mało nam zostawiło zabytków swej rzeźby, godnych pilniejszej uwagi i mogących się równać swem artystycznem znaczeniem z pięknemi utworami poprzedniej epoki ; w muzeach Luwru, Brytyjskiem i Bulackiem spotykamy wprawdzie dużo modeli gipsowych, szkiców i odłamków kamienia, ciekawych ze względu na swą wartość archeologiczną ; widzimy postacie zwierząt : lwów, hipopotamów i t. p., dość udatnie traktowane; posągi bronzowe, jak statuę Horusa i metr wysoką, w Luwrze; figurynki z gliny emaliowanej, wśród których odznacza się ładna głowa króla Niko, także w Luwrze przechowana; śliczny sarkofag z zielonego marmuru króla Nekhtharhibi w muzeum Brytyjskiem, cyzelowany z niezrównaną delikatnością ; tors Nektaneba II. z zielonego bazaltu w bibliotece Narodowej w Paryżu, nakoniec statuetki z kosztownych kruszców, jak np. grupę złotą przedstawiającą tryadę Ozyrysa, Izydy i Horusa, świeżo odkrytą w Tanis i nabytą przez muzeum Luwru (fig. 279), ale wszystko to należy do kategoryi drugorzędnych pro-dukcyj, z których nie możemy zdać sobie jasno sprawy ze stopnia doskonałości, do jakiego doszła rzeźba egipska Nowego Państwa. Jeżeli mamy wierzyć zapewnieniom Herodota i Diodora, to najpiękniejsze rzeźby późniejszych epok rzadko kiedy były dziełem jednego artysty; pisarze ci powiadają, że przy wykonywaniu posągów dzielono ciało ludzkie na 2L/3 części, a pracę około nich powierzano odrębnym rzeźbiarzom ; każdy z nich zabierał do siebie sztukę która mu przypadła w udziale, a z poruczonego sobie zadania wywiązywał się z taką precyzyą, że wszystkie te części oderwane, złożone razem, tak się ściśle spajały w jedne całość, iż utwór zdawał się być dziełem jednej ręki. Gdy chodziło o wykonanie posągów przeznaczonych do najwspanial-

szych świątyń lub pałaców, części te oderwane wyrabiano z rozmaitych materyałów, których kosztowność wzrastała w miarę mniejszej lub większej wagi jaką przywiązywano do przedmiotu; i tak, często głowę modelowano ze złota lub kości słoniowej, resztę zaś ciała ze spiżu lub alabastru; nicby więc nie było dziwnego, gdyby tego rodzaju posągi dziś zaginęły, stając się pastwą barbarzyństwa lub chciwości rozmaitych najeźdźców, którzy wkraczali pokolei na bogatą ziemię Egiptu. Jeżeli podania autorów greckich są zgodne z prawdą, to w Egipcie trzeba szukać pierwowzorów tych polichromicznych popiersi i posągów Cezarów rzymskich, składanych z marmurów rozmaitej barwy, które były tak w modzie przez jakiś czas i których mnóstwo okazów widzimy w zbiorach Rzymu i innych miast włoskich.

eźby, rysunki i malowidła. Przystępując do trakto-obrazach zdobiących ściany zewnętrzne i wewnętrzne świą-

wania

tyń i grobowców, musimy rozszerzyć się nieco nad stroną techniczną przedmiotu. Widzieliśmy, że mury gmachów Nowego Państwa nie były wznoszone z wielką dokładnością, artysta więc mający je dekorować, musiał zaczynać przedewszystkiem od wyrównania i przygotowania powierzchni dla swojej kompozycyi; większe szpary zakładał kawałkami wapienia, mniejsze zalepiał białawym cementem, wypukłości zbijał młotem i wygładzał je o ile mógł, pokrywał wszystko tynkiem z czarnej gliny zmieszanej z drobno posiekaną słomą, a nakoniec powlekał ten tynk miałkim gipsem rozrobionym w białku, otrzymując w ten sposób gładką i lśniącą płaszczyznę, po której rylec i pendzel mogły już poruszać się swobodnie.

Egipcyanie posiadali cztery sposoby dekorowania ścian: albo zado-walniali się prostym rysunkiem zapomocą rylca; albo modelowali postacie wypukło na murze, obijając tło wokoło nich; albo żłobili ścianę i w tej dopiero wklęsłości wydobywali wypukło płaskorzeźbę; lub też nakoniec, malowali tylko obraz, nie naruszając wcale powierzchni. Pierwszy rodzaj, najmniej efektowny, zastosowywano głównie do stel i małych pomników, ale spotykamy go także na kilku większych gmachach w Medinet-Abu; drugi, najbardziej rozpowszechniony w całym Egipcie, posiadał największe zalety dekoracyjne; trzeci przedstawiał tę dogodność, że chronił kompo-zycyą od uszkodzenia ; czwarty zaś był tylko w użyciu w salach wewnętrznych, ale tu dodać trzeba, że wszystkie płaskorzeźby egipskie, również jak i statuy, były powlekane kolorami, a od tej reguły odstępowano tylko wtedy, gdy miano do czynienia z kamieniem silnie samym przez się zabarwionym, jak np. bazaltem, serpentynem i niektóremi gatunkami marmuru. Wypukłość płaskorzeźb nie przenosiła zazwyczaj pięciu

millimetrów, ale w niektórych górnych fryzach z granitu i ciosu, wieńczących szczyty świątyń w Medinet-Abu i w Karnak,' wysokość ta dosięga szesnastu centymetrów, gdyż inaczej, przy tak wielkiem oddaleniu, obraz zacierałby się zupełnie i tworzyłby tylko niepewną mieszaninę linij.

Paleta egipska była znacznie bogatszą aniżeli dotąd myślano: już za Dawnego Państwa znano siedm kolorów, a mianowicie : biały, czarny, czerwony, żółty, błękitny, zielony i brunatny, za XVIII. zaś dynastyi każda z tych barw miała po dwa lub trzy tony odrębne i ogólna ich liczba dochodziła do szesnastu. Farbę czarną otrzymywano z palonych kości zwierzęcych, białą z gipsu zmieszanego z białkiem, czerwonej dostarczały ochry, cynober i wermilon, niebieskiej lapis-lazuli i koperwas, żółtej ochra i siarczak arszeniku ; farby te przechowywano w proszku i rozrabiano je w miarę potrzeby z wodą, z dodaniem niewielkiej ilości gumy, rozkładano je zaś zapomocą szczoteczek z włosieni i pendzli. Posiadały one nadzwyczajną trwałość, a chociaż niektóre z nich cokolwiek spełzły lub zmieniły barwę, dość jest poskrobać zlekka ich powierzchnię, żeby przywrócić im całą pierwotną żywość i świetność ; w początkach nie przedsiębrano żadnych środków ochronnych przeciwko wpływom powietrza, ale malarze tebańscy zaczęli pokrywać albo całe kompozycye, albo tylko drobniejsze szczegóły stroju rodzajem przeźroczystego lakieru rozpuszczalnego w wodzie, gdy jednak zauważono, że taki werniks^łatwo pęka i ulega poczernieniu, zarzucono go całkiem i od czasu XX. dynastyi znowu widzimy farby niczem nie przykryte.

Egipcyanie nie malowali swoich obrazów w naszem rozumieniu tego słowa, a tylko je koloryzowali: nie modelowali oni ciał, nie zwracali żadnej uwagi na wpływy jakie wywiera na koloryt gra świateł i cieniów, i zado-walniali się rozrzucaniem farb dużemi jednostajnemi masami, bez żadnego zlewania tonów. W pracowniach malarskich uczono młodych artystów jaki kolor każdy przedmiot powinien posiadać, a tak nabyta rutyna przechodziła z pokolenia w pokolenie, nie oddalając się na jotę od pierwotnych wskazówek; woda była zawsze albo całkiem błękitna, albo pręgowana czarnemi kreskami ; pióra ptaków oddawano zapomocą równoległych linij, naprzemian czerwonych i niebieskich, czarnych i żółtych i t. p. ; ciała mężczyzn były zawsze brunatne, ciała kobiet jasno-żółte, a tylko wyjątkowo spotykamy na niektórych obrazach z V. i XIX. dynastyj ciała męskie zabarwione na żółto, w malowidłach zaś z epoki Thutmesa IV.y w Tebach i w Abydos, całe postacie malowane na różowo ; różnice te wprowadziły niektórych archeologów na mylny domysł, że ówczesne rodziny królewskie należały do jakiejś odmiennej rasy, ale w rzeczywistości było to tylko wynikiem chwilowej fantazyi artystów, bez żadnego historycznego znaczenia. Pomimo swej konwencyonalności, koloryt malowideł egipskich nie był wszakże całkiem pozbawiony prawdy i logiki : naśladował naturę o ile słabe środki pozwalały mu na to, a w mniejszych utworach dochodził nawet do wywołania złudzenia ; co do swej strony estetycznej, nie był on nigdy krzykliwym i rażącym : chociaż najżywsze tony spotykały się nieraz obok siebie, rzucone z nadzwyczajną śmiałością, znać zawsze było w artyście znajomość ich wzajemnego stosunku i wypływających ztąd fenomenów optycznych ; kolory nie ścierają się z sobą, nie odpychają się i nie przyćmiewają wzajemnie, ale przeciwnie, jedna barwa podnosi drugą, a z ich połączenia wywiązują się półtony, służące im za naturalne przejście ; każda ściana jest traktowana jako całość, a kolory wszystkich kompozycyj, od podstawy do szczytu, zlewają się w zupełną jedność harmonijną: są one albo rozłożone na każdem piętrze według pewnego rytmu i symetryi, tak, że równoważą się wspólnie; albo też jeden z nich panuje nad innemi i absorbuje je w sobie, a tamte służą mu tylko za dopełnienie. Siła kolorytu jest zawsze zastosowana do ilości i jakości światła, które ma obraz oblewać: wybucha on gwałtownie w salach całkiem ciemnych lub na zewnętrznej stronie murów obwodowych i pylonów, gdyż tu noc a tam gorące słońce hamują jego jaskrawość ; miarkuje się i przygasa w dziedzińcach wewnętrznych, nakoniec dochodzi do największej słodyczy i dyskrecyi w salach kolumnowych, w portykach i w przedsionkach grobów. Malarstwo egipskie uważane jako sztuka samodzielna, nie znosi naturalnie porównania z malarstwem czasów nowożytnych lub nawet Grecyi i Rzymu, ale jako gałąź pomocnicza architektury, posiada ono niezaprzeczone zalety, i jego formuły zasadnicze mogłyby być wszędzie zastosowane z korzyścią do dekoracyi monumentalnej.

W rysunku, podobnie jak w kolorycie, artyści egipscy rządzili się syntezą ; każda postać była dla nich tylko sylwetką, wydobywającą się z otaczającego tła, starali się więc oni wybierać te jedynie formy, których profil zarysowuje się wybitnie i których cała charakterystyka daje się pochwycić zapomocą jednej linii obwodowej. System ten nie przedstawiał wielkich trudności gdy chodziło o oddanie najróżnorodniejszych typów zwierzęcych, ale cała jego wadliwość uwydatniała się w wyobrażeniu postaci ludzkiej. Człowiek jest istotą tak skomplikowaną, że opuszczenie najdrobniejszego rysu psuje już całą wartość portretu, sylwetka zaś jego jest tak zmienna, że biorąc sam tylko profil z którejkolwiek strony, musi się przez to samo pomijać wiele części ciała posiadających pierwszorzędne znaczenie. Czuli to dobrze Egipcyanie, ale nie umiejąc zaradzić złemu, uciekali się do rozmaitych wybiegów, ze szkodą dla prawdy anatomicznej: głowę i nogi rysowali zwykle z profilu, oko, piersi i ręce frontem do widza, całej zaś środkowej części kadłuba dawali pozycyą pośrednią, dla połączenia jakotako całości i dla zatarcia zbyt rażących przeciwieństw. Można wprawdzie spotkać na niektórych pomnikach, mianowicie w grobowcu księcia Khnumhotpu w grotach Beni-Hassan, postacie całkiem prawie prawidłowo ustawione, ale są to bardzo rzadkie wyjątki, zjawiające się sporadycznie i nie wywierające żadnego wpływu na przyszłość. Zdawałoby się, że tak pojęty, człowiek musi się przedstawiać jako coś potwornego lub śmiesznego, ale tak nie jest, gdyż artysta umie łączyć członki wadliwe z poprąwnemi z tak nadzwyczajną zręcznością, iż całość wydaje się naturalną i logiczną; linie prawidłowe i fantazyjne idą za sobą i dopełniają się tak konsekwentnie, że na pierwsze wejrzenie zdają się być one koniecznem następstwem jedne drugich, a chociaż po dłuższym rozmyśle spostrzegamy, że wszystko to jest fałszywe i konwencyonalne, oko już się oswoiło z wybiegiem i tylko musimy podziwiać dowcip pomysłu oraz wprawę techniczną w wykonaniu. Rys bowiem jest pewny, czysty i jasny; dziesięć pociągnień pendzla wystarcza dla ustawienia postaci wielkości naturalnej, a nigdzie nie widać śladu wahania lub poprawki, i tylko niektóre szczegóły stroju dodawane są i wykończane później ze zbyteczną może drobiazgowością. Ta mieszanina poważnej wiedzy i umyślnej naiwności, szybkości wykonania a zarazem cierpliwego ślęczenia nad fraszkami, nie wyklucza wszakże ani wytworności kształtów, ani wdzięku postawy, ani prawdy ruchów; postacie są dziwne i niezwykłe, ale żyją, a gdy się spogląda na nie bez uprzedzenia, ulega się mimowolnie ich urokowi.

W kompozycyi obrazów można wytknąć mnóstwo błędów, które są naturalnem następstwem fałszywego zrozumienia samego rysunku ; trudno wymagać od artysty, niezdolnego do pochwycenia perspektywy jednego odosobnionego ciała, żeby umiał on sobie poradzić należycie, mając do poruszania całe tłumy ludzi, ale układ większych scen nie jest znowu tak zupełnie nieumiejętny, jak to mu często zarzucano ; grupy dobrze się zwykle równoważą, intencya artysty dość jasno się uwydatnia, a pomimo wielkich wadliwości w szczegółach, ogólne wrażenie jest prawie zawsze dodatnie. Ponieważ każda postać była tylko sylwetką, starano się ustawiać je oddzielnie, tak, żeby jedna z nich nie zasłaniała profilu drugich, gdy jednak zbliżenie było konieczne, traktowano człowieka lub zwierzę jako powierzchnie mające dwa tylko wymiary a pozbawione całkiem grubości; grupę żołnierzy postępujących w jednym szeregu malowano tak, że każdy z nich oddzielał się całym korpusem od sąsiada, a chociaż bliżsi z nich zakrywali częściowo dalszych, nogi ich znajdowały się wszystkie absolutnie na tej samej linii ; w dwóch wozach kroczących równolegle i zasłaniają-

EGIPT.

Oj

cych się w większej połowie, wszystkie koła wyrzynają jednę kolej, redukującą się do cienkiej linii prostej. Czasami, jak np. w łucznikach Ramzesa III. na ścianach pawilonu w Medinet-Abu, perspektywa jest szczęśliwiej pochwycona : z szeregu kilkunastu żołnierzy pierwszy tylko jest widoczny, ciała zaś dalszych są całkiem zakryte i zarysowane tylko wą-skiemi równoległemi konturami ; linia hełmów zniża się, linia zaś łuków podwyższa się prawidłowo, i wszystko byłoby w porządku, gdyby nie nogi, które i tu spoczywają wszystkie na jednej linii poziomej. Gdy chciano przedstawić znaczne masy wojska zwarte w licznych szeregach, radzono sobie rozmaicie; tak np. w bitwie pod Kadesz, na murach Ramesseum, szeregi wojowników egipskich wystają jedne ponad drugiemi o całe popiersie, podczas gdy w hufcach hetejskich głowy tylko żołnierzy dalszych planów są widoczne.

Taka sama konwencyonalność daje się dostrzec także w traktowaniu krajobrazów, w rysunkach domów, drzew, gór i wód. Kanał jest zawsze wyobrażony w formie podłużnego prostokątu, pokrytego falowatemi gzy-gzakami, a łódki przesuwają się po jego górnym brzegu, podczas gdy ryby, krokodyle lub ptaki zarysowują się z profilu na tle wody ; gdy kanał ma płynąć między dwoma rzędami drzew, to te ostatnie ustawione są pionowo na jednej linii, prostokąt zaś, płasko położony, wpuszczony jest między nie i utrzymuje się, jakby w zawieszeniu, w równej odległości od linii ziemi i od wierzchołków pni ; w innem miejscu widzimy nowy układ: drzewa i kwiaty otaczające sadzawkę, oraz pylon do niej prowadzący, leżą poziomo wokoło jej brzegów, tworząc rodzaj regularnego szlaku, a łódka ze zwłokami zmarłego i ludzie ciągnący ją zapomocą sznurów, także zdają się leżeć na wodzie i na brzegach.

Gdy akcya obrazu była bardzo skomplikowana, dzielono kompozycyą na odrębne grupy, które rozkładano jedne nad drugiemi bez żadnego pozornego związku, lub też krajano powierzchnię ściany na kompartymenty, przegrodzone liniami prostemi. Zwykle każda z wielkich ścian świątyń odtwarzała jednę jakąś kartę religii lub dziejów i wszystkie oderwane grupy składały się na jednę całość, ale gdy chciano uwiecznić naprzykład pamięć wielkiego zwycięstwa, nie zadowalniano się oddaniem głównego momentu, decydującej chwili w bitwie, tylko, podobnie jak w płaskorzeźbach tryumfalnych kolumn rzymskich, rozwijano cały szereg następujących po sobie epizodów, a w ten sposób obraz stawał się rodzajem ilustrowanej kroniki.

Podawszy w streszczeniu charakterystykę technicznej strony rysunków i malowideł egipskich, dającą się zastosować z równą mniej więcej słusznością do wszystkich epok artystycznego rozwoju państwa, przejdźmy

teraz do pobieżnego opisania ważniejszych obrazów, zdobiących mury świątyń i grobowców z ostatniego okresu dziejów Egiptu.

Płaskorzeźby i malowidła Nowego Państwa różnią się całkiem co do swej treści od dawnych utworów tego rodzaju. Nigdzie już nie spotykamy śmiejących się i malowniczych scen z życia rodzinnego, które stanowiły główny motyw dekoracyjny grobów pierwszych dynastyj, a tak jeszcze często powtarzających się za wieków średnich ; dogmat opanował tu już wszechwładnie przybytek śmierci, cały panteon bogów wtargnął do niego, zmarły przestał być u siebie, a obrazy Ozyrysa i innych postaci mitologicznych oraz rozdziały Księgi Zmarłych wyłącznie pokrywają mury grobowców w dolinie Assassif, w Drah-Abul-Neggah i w Deir-el-Bahari. Widocznie jakieś nadprzyrodzone własności przypisywać musiano tym

O,

W/M

ilj

Fig. 280. Rysunki grobowe.

obrazom i tym wielkim kartom katechizmu, powtarzanym bez końca, jeżeli ryto je tak starannie, nie zważając na to, że były one z góry skazane na wieczną noc grobową. Straszne widziadła, najdziwaczniejsze urojenia na jakie umysł ludzki w obłędzie zdobyć się może, przesuwają się tu przed nami ; kapłan stanowczo zwyciężył; te okropne próby przez jakie dusza ludzka przechodzi, skierowane są na jego wyłączną korzyść, w jego jedynie mocy jest ukrócenie tych męczarni, dlatego też powtarza je on systematycznie i lubuje się ich widokiem. Między innemi możemy zacytować grób Setiego I., przedstawiający się nam jak jakaś zmora chorobliwej wyobraźni, lub sceny grobowe z epoki Saitów, które, ze swemi szeregami potwornych bóstw (fig. 280), godne są pendzla Orcagni i przypominają najbardziej rozszalałe utwory naszych wieków średnich.

Wszystkie fazy pielgrzymki duszy ludzkiej po śmierci oddane są z największą drobiazgowością na ścianach grobów. Najpierwej nieboszczyk sądzony jest przez Ozyrysa i jego 42 akolitów (fig. 281); na szali trzymanej przez Horusa i Anubisa, widzimy z jednej strony jego serce, z drugiej zaś obraz sprawiedliwości, a bożek Thot notuje wyniki tej próby. Jeżeli zmarły przekonany jest o popełnieniu grzechów nie dających się okupić, staje się on pastwą potwora o głowie hipopotama, a Hor lub też Smu, jedna z form bożka Sita, ścina mu głowę na szafocie piekielnym, zwanym nemma. Pomimo że zupełne unicestwienie było w rozumieniu Egipcyan najwyższą karą dla występnych, bywali oni jednak poprzednio wystawiani na rozmaite męczarnie i wysyłani na jakiś czas na ziemię, ażeby tam, przybrawszy postać złośliwych duchów lub przeistoczywszy się w jedno z nieczystych zwierząt, dręczyć ludzi i nastawać na ich zgubę. Sprawiedliwy, oczyszczony ze swych powszednich grzechów przez ogień, na którego straży stały cztery geniusze o małpich postaciach, wchodzi do pleromu i, stawszy się towarzyszem Ozyrysa, karmiony jest przez niego najwykwintniejszemi potrawami. Człowiek ' jednak nawet najcnotliwszy

Fig. 281. Sąd Ozyrysa.

musiał grzeszyć, jako człowiek, nie może więc on osiągnąć wiecznej szczęśliwości bez poddania się pierwej rozlicznym próbom : wstąpiwszy do ker-nater, musi on przejść przez 15 pylonów strzeżonych przez duchy zbrojne w miecze, następnie skazany jest na rozmaite ciężkie prace, zmuszony do uprawiania pól podziemnych, do walczenia z potworami i zwierzętami fan-tastycżnemi, a do tego boju uzbroić się musi w mnóstwo formuł uświęconych i egzorcyzmów, których wyliczenie obejmuje 11 rozdziałów Rytuału pogrzebowego. Jeden z takich potworów, wielki wąż zwany Rewrow albo Apap, zawzięty wróg słońca, najbardziej czyha na jego zgubę, i często go spotykamy na malowidłach otaczającego swemi splotami bezbronną ofiarę. Porównywając sceny tego rodzaju ze spokojnemi obrazami dawnych epok, słusznie p. Renan powiada, że większa przepaść istnieje między grobami egipskiemi Dawnego a Nowego Państwa, niżli między grobowcami pogan a chrześcian.

Ważną także bardzo rolę w płaskorzeźbach i malowidłach odgrywają godniejsze uwagi epizody z historyi Egiptu. Każdy ze znakomitszych

faraonów starał się o uwiecznienie pamięci swych czynów wojennych i donioślejszych wypadków swego panowania, nakazując je przedstawiać na murach wznoszonych przez siebie gmachów. Do takich wielkich kart dziejów Egiptu należą malowidła i rysunki, pokrywające zewnętrzne a nawet często wewnętrzne ściany świątyń, z których kilka tu opiszemy.

Świątynia w Deir-el-Bahari, wzniesiona przez córkę Thutmesa I., królową Hatazu, przedstawia nam rozmaite epizody dotyczące dokonanego przez nią podboju kraju Punt—Arabii: flotę przepływającą morze Czerwone i zawijającą do Arabii; zwycięsców odbierających daninę wojenną; drogie kamienie, złoto, kość słoniową i kosztowne drzewa przewożone do Egiptu w koszach z łoziny, a nawet małpy przeznaczone widocznie dla rozrywki rejentki.

Sławny mur liczbowy w Karnaku ukazuje nam niewolników i łupy wojenne zdobyte przez Thutmesa III., wymieniając 230 ludów podbitych przez tego wielkiego wojownika. Na ścianach sali kolumnowej tejże świątyni rozwija się cała, rzec można, epopeja w obrazach, głosząca wielkie czyny Setiego I.: tu król uderza na nomadów pustyni, tak zwanych Szazu; tam zwyciężeni Remenowie wyrąbują mu drogę śród swoich lasów; dalej pobici na głowę Assyryjczycy poddają się opłacie haraczu ; w innem miejscu wojska egipskie walczą zawzięcie z Khetasami; nakoniec król powraca do kraju, uprowadzając licznych jeńców wojennych, wielcy dygnitarze państwa przyjmują go uroczyście na granicy, a później wszyscy razem udają się do Teb, dla przedstawienia niewolników azyatyckich bogowi Amonowi.

Długie i obfite w wypadki panowanie Ramzesa II. znajduje swoję ilustracyą na murach speosu w Ibsambul i w tak zwanem przez Cham-polliona Ramesseum w Gurnah. Na jednym z obrazów w Ramesseum widzimy króla, który, po wielkiem zwycięstwie odniesionem nad Khetasami i ich sprzymierzeńcami, otrzymuje od swych generałów sprawozdanie z liczby zabitych nieprzyjaciół, a odcięte ręce i nogi tych ostatnich piętrzą się u stóp jego w olbrzymich stosach. Drugi obraz przedstawia go nam uczestniczącego w bitwie ; dwaj jego synowie ścigają wrogów, uciekających w kierunku jakiegoś miasta, pod murami którego reszta wojsk egipskich zabiera się do przypuszczenia szturmu. W innem malowidle Ramzes odbiera hołdy od poddających się mu dowódców aramejskich, assyryjskich i chaldejskich, najczęściej jednak na pomnikach z czasów Ramzesa II. spotykamy sceny odnoszące się do tych wielkich wypraw, które prawie corocznie przedsiębrały wojska tego króla przeciwko ludom pustyni, uprowadzając z sobą tysiące czarnych niewolników bez różnicy płci i wieku

ażeby dostarczyć świeżych robotników do olbrzymich budowli wznoszonych bezustannie.

na

Nakoniec jeden z ostatnich wielkich wojowników Egiptu, Ramzes III., zapisał szereg swych tryumfów na murach pawilonu w Medinet-Abu. Możemy tam śledzić krok w krok pochód wojsk jego: tu wychodzi on z leb czele swych hufców; tam przebywa krainę górzysta., pokrytą lasami i pełną lwów, zapewne góry Libanu; dalej, król pozostały na brzegu, przygląda się bitwie morskiej, stoczonej przeciwko połączonym flotom nieprzyjacielskim, lub przypuszcza atak do jednej z fortec hetejskich.

wszystkie kraje

Od czasu XVIII. dynastyi Egipt staje się monarchią tak nawskróś teokratyczną, że jego historya, podobnie jak dzieje ludu Izraela, jest przede-wszystkiem historya religijną, w której powodzenia wojenne występują tylko jako zewnętrzna manifestacya akcyi boskiej. Zwycięstwa które tak daleko rozszerzyły potęgę faraonów, są uważane za świadectwo szczególniejszej opieki jaką ich otaczali bogowie, i dlatego to obrazy przedstawiające wielkie czyny królów, uznawano za właściwą ozdobę świątyń. Przemówienia które napisy hieroglificzne kładą w usta bogów i królów, dowodzą religijnego charakteru wojen prowadzonych przeciw obcym ludom; król jest przedewszystkiem wyznawcą prawdziwego boga, tępicielem niewiernych, walczącym na chwałę Amona-Ra. Wielkie bóstwo tebańskie w te słowa odzywa się do Thutmesa III. na jednej ze stel świątyni w Karnak: »Przynoszę ci i daję zwycięstwo i władzę nad wszystkiemi »narodami. Rozszerzyłem ducha twego i bojaźń ciebie na »aż po granice podstaw niebieskich. Książęta wszystkich ludów zebrani »są w ręku twojem, wkroczyłeś z sercem wesołem wśród wszelkie narody, »żaden nie śmiał się sprzeciwiać rozkazom twoim ; ja to ciebie prowadzi-»łem, gdy się do nich zbliżałeś, duch mój, który spoczywa na głowie »twojej, zniszczył nieprzyjacioły twoje«. Poemat epiczny Pentaura, przechowany w papyrusie Sallier i na kilku pomnikach monumentalnych, a który opiewa tryumfy Ramzesa IL, także nam ukazuje Amona osłaniającego swoją opieką króla otoczonego przez nieprzyjaciół, i zapewniającego mu świetne zwycięstwo, jak to widzieliśmy w kilku urywkach, przytoczonych przez nas w rozdziale poświęconym literaturze.

Obok innych wybiegów używanych przez artystów dla uwydatnienia wyjątkowego i nadludzkiego charakteru króla, stale się oni trzymali zasady nadawania jego postaci kolosalnych rozmiarów. Nietylko posągi królewskie umieszczone oddzielnie, odznaczały się olbrzymiemi proporcyami, ale nawet w kompozycyach takich, jak rysunki i malowidła w których faraon występuje jako jedna z osób działających, przewyższa on zawsze o wiele wszystkich otaczających wzrostem i budową,

Oprócz obrazów zdobiących mury grobów i świątyń, starożytny Egipt przekazał nam także rysunki na papyrusie, których znaczna ilość znajduje się w muzeum Bulackiem ; niektóre z tych winietek są bogato koloryzowane i wykonane z taką zręcznością, że gdy się patrzy na nie, mimowolnie przychodzą na myśl śliczne miniatury mszałów z naszych wieków średnich. Ilustracye Księgi Zmarłych, rysowane piórem na papyrusie, także dowodzą nadzwyczajnej pewności ręki, a czystością rysunku przypominają niekiedy dekoracye waz greckich. Sławny papyrus satyryczny z muzeum Brytyjskiego (fig. 282) okazuje nam, że ironia nie była także obcą malarzom egipskim; jest to album karykatur, w których czyny wojenne Ramzesa III. ryte na ścianach pawilonu w Medinet-Abu, są pa-rodyowane w ten sposób, iż zwierzęta zastępują bohaterów: obrazy wojenne przeistaczają się w walki kotów ze szczurami, sceny zaś haremowe rozgrywają się między lwem a gazellami ; dużo w tych rysunkach widnieje

tak, że mimowolnie cała uwaga widza zwraca się odrazu i wyłącznie na niego.

■Aï

Lf

.ii"

u,r

!U -mm

Fig. 282. Karykatura egipska.

humoru i werwy, ale grzeszą one zbytkiem wyuzdania, a przytem nie trzeba zapominać, że pochodzą już one z epoki Ptolemeuszów, i że kierowały niemi wpływy obce, nie umiejące uszanować wielkich tradycyj przeszłości.

Chcąc streścić w kilku słowach zalety i wady sztuki plastycznej Nowego Państwa, można powiedzieć, że jeżeli w tej epoce utraciła już ona całkiem realistyczny, tchnący życiem i prawdą kierunek dawnych wieków, to w zamian za to doszła za XVIII. i XIX. dynastyj do kulminacyjnego punktu w znaczeniu religijnem ; nigdy przedtem nie nosiła ona takiego piętna idealizmu, nigdy natchnienie jej nie było tak wzniosłe, nigdy nie posiadała takiego charakteru wielkości spokojnej i uroczystej, odpowiadającej politycznej potędze państwa. Kapłan, który już za Średniego Państwa rozpoczął był swe dzieło centralizacyi, teraz staje się zupełnym panem położenia; naród, wdrożony do ślepego posłuszeństwa, poddaje się bez szemrania jego despotyzmowi i najmniejszego nie czyni wysiłku dla wybicia się zpod gnębiącego jarzma. Artysta, nie mogąc a raczej nie mając

prawa chwytać naturę w jej objawach życiowych, stara się wznieść ponad nią, streszczając w jednej abstrakcyjnej syntezie najrozliczniejsze strony przyrody ; zamiast przedstawiać człowieka jako indywiduum, z jego charakterem wybitnym i odrębnym, stwarza on pewien model, który ma reprezentować ludzkość w ogólności. To samo dzieje się i ze zwierzętami: cała familia lwów uosabia się w jednym, raz pochwyconym typie lwa; jednostka znika, a jej miejsce zajmuje rodzaj ; namiętności, ruch, życie, wszystko to traci swoje znaczenie i wygnane jest z dziedziny sztuki, a zastąpione jednostajnym, nigdy nie zmieniającym się wyrazem spokoju i nieruchomości, ale te postacie zawsze jednakie, ujęte w kanoniczne prawa pro-porcyi, zachowują jakąś nieokreśloną i tajemniczą zagadkowość, nadającą tyle uroku sfinksom egipskim, i zdają się ironicznie wyzywać domyślność przyszłych pokoleń.

Sztuka Nowego Państwa, jakkolwiek napozór obumarła w swej sztywności, martwocie i niewolniczem ujęciu przez reguły hieratyczne, nie przestaje jednak być wielką, majestatyczną i z wysoka pojętą. Jest ona majestatyczną przez brak szczegółów, których zaniedbanie nie jest przypadkowe, ale przeciwnie, obmyślane z góry; postać ludzka modelowana jest tylko w głównych zarysach, a jednakże nie przedstawia się jako szkic niedbale rzucony, gdyż jest umiejętnie zarysowana, z wielką prostotą w liniach i planach, a z delikatną elegancyą w formach, czyli raczej, rzec można, w swych formułach algebraicznych. Dwie rzeczy są w niej widoczne i wyraźnie z góry postanowione : poświęcenie szczegółów dla osiągnięcia ogólnego wrażenia i umyślne odrzucenie naśladowania rzeczywistości; postać naga przedstawia się nam jak gdyby okrytą była jakąś zasłoną, postać zaś ubrana ujęta jest w tak przeźroczyste draperye, że te stanowią coś nakształt drugiego naskórka; słowem, nagość odkrywa się, gdy jest przysłonięta, zasłania się zaś, gdy jest odkryta. Muszkuły, żyły, fałdy i zmarszczki skóry, a nawet budowa kości, wszystko to jest całkiem pominięte, rozmaitość zaś która odróżnia istoty żyjące i która jest pierwszą właściwością przyrody, jest tu zastąpiona przez jakąś symetryą religijną, sacerdotalną, niezrozumiałą dla nas, ale pełną umiejętności i świadomą swych celów. Wszystkie ruchy wykonywane razem przez kilka postaci, ulegają tym prawom kadencyi i harmonii, i zdają się być posłuszne jakiemuś tajemniczemu rytmowi, obmyślanemu we wnętrzach przybytku. Najsilniejszym rzeczywiście środkiem jakim się posługuje sztuka dla otrzymania wyrazu i wywołania wrażenia, jest właśnie powtórzenie; jakkolwiekby bowiem ruch był naturalny i samorzutny, nabiera on pewnej ceremonial-ności, gdy jest z umysłu kilka razy identycznie oddany, jak to widzimy w malowidłach świątyń. Ta ciągła repetycya, która każdy pochód przeistacza w procesyą, każdy ruch w symbol religijny, każdą pantomine w uświęconą kadencyą, ma w sobie coś wzniosłego i imponującego. Nie można się oprzeć wrażeniu, jakie sprawia widok tych szeregów ludzi, którzy we wszystkiem do siebie podobni, z ciała, z twarzy, z pozy i stroju, dążą automatycznie nie wiadomo gdzie i w jakim celu, dla spełnienia rozkazów jakiegoś niewidzialnego władcy, który ulał ich wszystkich na jeden model i popycha teraz naprzód dla urzeczywistnienia swych skrytych zamysłów.

Styl więc egipski jest prawdziwie monumentalny przez lakonizm swego modelowania, przez powagę linij i przez ich podobieństwo do lini ściśle architektonicznych ; jest on imponujący, gdyż jest czystą emanacyą ducha ; jest kolosalny nawet w małych postaciach, gdyż jest nadnaturalny i nadludzki, będąc wynikiem zasady zupełnie przeciwnej naśladownictwu przyrody i oddalając się rozmyślnie od prawdy życiowej. Ta tendencya do ujęcia wszystkiego w formy litylko symboliczne, przeistoczyła, rzec można, rzeźbę i malarstwo egipskie w rodzaj nowej formy pisma, nadała im ona tę nieruchomość, która, jeżeli z jednej strony jest gwarancyą trwałości, to z drugiej zabija wszelką inicyatywę indywidualną i tamuje drogę do postępu. Symbol stał się dla tej wielkiej sztuki tem, czem były aromaty dla ciał które chroniły od zgnilizny : zmomifikował ją i zabezpieczył na długo od zepsucia, ale nie pozwolił jej marzyć o doskonaleniu. Sztuka ta więc trwała tyle tylko, ile trwała potęga władców którzy ją stworzyli, a przeżyła się nakoniec i ńpadła wskutek braku soków odżywczych; przy zetknięciu się z żywiołami obcemi odnowić się już nie była w stanie, gdyż samo źródło natchnienia było zamkięte i wyczerpane.

Wszystkie wysokie zalety cechujące sztukę plastyczną Nowego Państwa, wyrobiły się w pierwszych zaraz latach jego istnienia, to jest za XVIII. i XIX. dynastyj ; następne epoki nic już jej blasku nie przysporzyły : skrystalizowana w pewnej raz przyjętej formie, wyzuła się ona z wszelkiej samodzielności ; pod koniec panowania Ramzesa II. zaczęła się już widocznie chylić do upadku, a po chwilowem odrodzeniu za dynastyj Saickiej i Sebennickiej, upadek ten stał się nieodwolałnym. Gdy obce wpływy zaczęły ze wszech stron działać na Egipt, sztuka długo im się opierała, trwając zacięcie przy swych formułach, a gdy czas przemógł powoli te zapory, okazało się, że już było zapóźno: nie było zkąd wysnuć treści dla nowych pojęć i uczuć, wszystko skostniało, a jedynym objawem obumierającego ducha narodu, był zwrot ku karykaturze i dziwolągom. Na papyrusach z epoki upadku spotykamy coraz więcej postaci ludzkich o głowach zwierzęcych, sceny trywialne i śmieszne, parodyujące dawne wielkie kompozycye religijne lub heroiczne ; Egipt naigrawa się z tego,

co czcił dotychczas, poniewiera swoje wiekowe tradycye, aź nakoniec przestaje być sobą i idzie niewolniczo w ślady swych rozmaitych zdobywców.

Iplllrzemysł artystyczny. Zastanawiając się nad sztuką Egipcyan, nie można pominąć zupełnem milczeniem kilku gałęzi przemysłu tego narodu, posiadających pewien charakter artystyczny, a w których rzędzie jedno z pierwszych miejsc zajmuje ceramika.

Ponieważ wyroby z gliny znajdują się w najwspanialszych grobach obok kosztownych klejnotów, emalij i naczyń szklanych, widać z tego, że ceramika cieszyła się w Egipcie ogólnem uznaniem i że była ceniona nawet przez najwyższe klasy narodu. Trzeba jednakże rozróżnić dwa jej rodzaje : naczynia z prostej gliny palonej, zaledwie pokryte kilkoma liniami lub kwadracikami barwy brunatnej, które musiały służyć tylko do użytku praktycznego, a w rzędzie których spotykamy nieraz przedmioty tak niedokładnie wypalone, że dziś rozpuszczają się przy pierwszem zetknięciu z wodą, i wazy ozdobne, misternej roboty, mylnie zwane do niedawna jeszcze porcelaną egipską.

Materyałem służącym do wyrabiania tej drugiej kategoryi sprzętów, nie była ani właściwa porcelana, ani fajans, ale rodzaj masy krzemienistej, zajmującej pośrednie miejsce między porcelaną a tak zwanym przez Francuzów grès cérame, szteingutem. Masę tę, odznaczającą się wielką czystością, spoistością i łatwem przyjmowaniem i zachowywaniem najdelikatniejszych odcisków i deseni, pokrywano cienką warstwą glazury, której nadawano zapomocą niedokwasów miedzi jasno-niebieską lub blado-zie-loną barwę.

Pod względem historycznym można podzielić wyroby ceramiki egipskiej na trzy klasy, z których każda odnosi się do odrębnej epoki: najdawniejsze zabytki są najmniej lśniące, zaledwie zlekka glazurowane i przypominają pozorem swym porcelanę bez polewy; przedmioty z następnej epoki są bardziej szorstkiej roboty i pokryte grubą warstwą glazury, którą można wziąć na pierwszy rzut oka za emalią; nakoniec w epoce Ptolemeuszów daje się już widzieć wpływ grecki, materyał zmienia się na glinę miękką i dość pospolitą, którą pokrywają polewa albo malowidła zupełnie już obce Egiptowi.

Podobnie jak na innych polach działalności Egipcyan, tak i w ceramice nie można śledzić powolnego jej tworzenia się i doskonalenia, ale przeciwnie, w najdawniejszych znanych nam okazach jest już ona zupełnie ukształconą, a nawet najstarożytniejsze jej typy noszą na sobie najwięcej artystycznego piętna. Utwory żadnej z późniejszych epok nie mogą doró-

IO

Szkic historyczny. T. II*

wnać prześlicznym wyrobom koloru turkusowego i blado-zielonego, ozdobionym wytworną emalią, które wynaleziono w grobowcu[królowej Ahhotpu.

1##'

SB

W"

fig. 283. Flakon egipski.

Wszystkie zabytki artystycznej ceramiki egipskiej noszą na sobie pewną cechę religijną. Urny, wazy, lampki i inne naczynia dowodzą tak samym swym kształtem jak i ornamentacyą, źe należały do rzędu przedmiotów kultu; formy waz są zawsze bardzo wytworne i niezwykłe : są to albo eleganckie ampułki, albo flakoniki soczewko-wate z pieczęcią królewską, jak ten który tu podajemy    (fig.    283),    pudełeczka w formie

krzyża, butelki jajowate o długich szyjach, lampki podobne do tych jakie

znajdujemy w katakumbach rzymskich, ka-nopy o głowach ludzkich lub zwierzęcych, nakoniec urny większych rozmiarów w kształcie kwiatu lotusu, a na których rozmaite części tej rośliny, płatki, liście, pączki i łodyga    są    albo    wypukło modelowane albo

zarysowane ostremi konturami (fig. 284).

«5ENACCI

HORCHOLLC.

Fig. 284. Urna gliniana.

Najprostsze wazy, pozbawione całkiem ornamentacyi, miały dolną część kadłuba czarną, górną zaś ciemno-czerwoną. Inne zdobne tylko były w linie równoległe proste albo faliste, w drobne punkciki lub krzyżyki, czasami zaś wśród tych kombi-nacyj geometrycznych spotyka się postacie ludzi i zwierząt, bardzo pobieżnie traktowane; na tle czerwonem desenie są zwykle białe, na tle zaś białawem lub źółtem zarysowują się one czerwono. Barwy niektórych urn grobo-

wych naśladują granit, bazalt, alabaster, a niekiedy nawet bronz lub złoto, wazy zaś na wodę i na kwiaty ozdobione są deseniami czarnemi lub czer-wonemi, złoźonemi z kół i wstęg spółśrodkowych, z meandrów, z godeł religijnych, z siatek, z gałęzi, liści i kwiatów to zwieszających się z szyi na kadłub, to przeciwnie wyrastających z podstawy a pnących się aź do otworu górnego ; czasami bukiety i wieńce są malowane bardzo źy wemi kolorami i usiłują odtworzyć barwy kwiatów naturalnych.

•I

Fig. 285. Oko Horusa.

Najliczniej spotykają się w grobach figurynki różnych wielkości, schodzące niekiedy do rozmiarów mikroskopicznych a przedstawiające rozmaite bóstwa miejscowe: boginie Paszt i Hathor, bożków Ra, Thota i Anubisa o głowie szakala, do najdoskonalszych zaś można zaliczyć statuetkę skryby Hon’ pół metra wysoką, przechowaną w muzeum Bulackiem, która nic prawie nie ustępuje pod względem artystycznym dużym posągom kamiennym. Najstaranniej cyzelowane i wykończone z prawdziwą miłością są drobne przedmioty symboliczne, jak : sęp, godło macierzyństwa; jastrząb; boski skarabeusz, symbol nieśmiertelności; oko Horusa (fig. 285), tak często spotykane na odrębnych tabliczkach ; nakoniec owoce i kwiaty, zawsze wzięte w jakiemś znaczeniu przenośnem, religijnem.

W miarę ubożenia państwa, glina zaczyna otrzymywać coraz liczniejsze zastosowania : za XX. dynasty i kanopy przybierają bardzo duże rozmiary i służą do przechowywania ciał śwdętych zwierząt, szakalów, jastrzębi, wężów, szczurów i ibisów, w epoce zaś Ptolemeuszów ciała ludzkie zaczynają być zamykane w pudłach glinianych, i niektóre nekropolie w Fayum, w Assuan, w Nubii i w okolicach góry Synai nie zawierają innych trumien jak sarkofagi gliniane, jedne w kształcie dużych skrzyń podłużnych zaokrąglonych przy końcach i zamkniętych wypukłem wiekiem, drugie, formy an tropom orficznej, bardzo pobieżnie naszkicowane i modelowane nadzwyczaj szorstko i niedbale ; najprostsze z tych sarkofagów zachowują naturalną barwę gliny, wrykwTintniejsze zaś pokryte są zwykle grubą warstwą emalii i ozdobione żywemi kolorami.

na

Nieobce także były Egipcyanom cegły emaliowane, a chociaż ten rodzaj dekorowania ścian był u nich znacznie mniej rozpowszechniony aniżeli w Assyryi, spotykamy wszakże dość liczne jego zastosowania, zaczynając od najodleglejszych epok historyi Egiptu. Już jedna z komnat stopniowej piramidy w Sakkarah miała mury wykładane zielonemi płytami fajan-sowemi, a otwór głównych jej drzwi otoczony był trzema rzędami cegieł, których z tła szamoa występowały hieroglify czerwone, żółte, niebieskie i zielone. Znamy cegły żółte z nazwiskiem i godłem króla Pepi I., cegły

-P»

EGIPT.

zielone z epoki Ramzesa III., odłamki zaś płyt czerwonych i białych z czasów Setiego I. i Szeszonka. Ramzes III. wzniósł nawet w Tell-el-Yahudi całą świątynię, której ściany z wapienia i alabastru miały za główną ozdobę mozajki z cegły emaliowanej; w skład ornamentacyi wchodziły przeważnie krążki fajansowe rozmaitych rozmiarów, pokryte emalią niebieską lub popielatą na której zarysowywały się wypukło śmietankowej barwy rozety, albo zajmujące całą powierzchnię koła, albo też otoczone deseniem geometrycznym lub wieńcami kwiatów. Na innych cegłach tworzących ozdobne szlaki, widzimy głowy niewolników murzyńskich lub azyatyckich, jakieś ptaki fantastyczne o rękach ludzkich, kwiaty lotusu, godła królewskie i tym podobne ozdoby, a odłamki te, skrzętnie zebrane przez p. Mariette, stanowią dziś jedyną pozostałość po świątyni, która została zniszczona do szczętu przed kilkoma laty przez handlarzy staro

żytności.

Gliptyka także ważne zajmuje miejsce w archeologii Egiptu; sztuka rznięcia na twardych kamieniach była tam uprawiana z powodzeniem od najdawniejszych czasów, a nie mówiąc już o dziełach monumentalnych które wydała i któremi zajmowaliśmy się wyżej, wspomnimy tu o jednym z najbardziej licznych i rozpowszechnionych jej okazów, to jest o tych świętych owadach (fig. 286), które tyle miały rozmaitych zastosowań u starożytnych Egipcyan.

Owad z rodzaju żuków geotrupes, znany u nas pospolicie pod nazwą krówki a u starożytnych ateuchus, trywialne dosyć i niebardzo czyste stworzenie, żyjące przeważnie śród nawozów, dostąpił u Egipcyan tego zaszczytu, że został przyjęty za symbol rozmaitych wzniosłych pojęć i że jego podobiznę odtwarzano w najkosztowniejszych materyałach.

W przekonaniu, że wszystkie żuki są płci męskiej, Egipcyanie przyjęli je najpierwej za godła męskości, energii, stałości w przedsięwzięciach, i królowie posługiwali się pieczęciami w kształcie tych owadów. W początkach państwa wyrabiano takie pieczęcie z ciał stosunkowo miękkich, z drzewa, kredy, łupku, gliny palonej rozmaitych barw, i ryto na nich proste tylko desenie w formie zwojów lub kół spółśrodkowych (fig. 287); za V. dynastyi ukazują się pierwsze skarabeusze z twardego kamienia, a za dynastyi XII. sztuka rytownicza dochodzi do doskonałości i widzimy duże takie owady z bazaltu i serpentynu, mniejsze zaś ze szkła, z pianki morskiej, z lapis-lazuli, z kornalinu, z ametystów, a nawet ze szmaragdów, przyczem wyrzynania stają się coraz bardziej skomplikowane

Ki

7 Ii

I, i i

ii

Fig. 286. Skarabeusz egipski.

(fig. 288) i powstają napisy hieroglificzne, stanowiące bardzo cenny mate-ryał dziejowy. Zbiory takich kamieni rzniętych przedstawiają bardzo ciekawe źródło dla badacza, a prowadzone systematycznie i wzbogacane codziennie nowemi zdobyczami, dają nam w miniaturze dokładny obraz

CJQ

’>

o;

5‘

^ .1 STjtó I

^ ó.!il

Fig. 288. Kamienie rznięte poprawne.

historyi Egiptu. Nie ma już prawie króla, któregoby nie posiadano pieczęci w kształcie żuka, nie wyłączając założyciela państwa, Menesa, a kończąc na cesarzu Hadryanie, który także posiada swą pieczęć marmurową; trzeba jednak dodać, że złoty skarabeusz przypisywany Menesowi, jest conajmniej bardzo wątpliwym i nie można przywiązywać zbyt wielkiej wiary do jego autentyczności.

CKlCNACr.ł.

fcUmCHOLUv.

Fig. 289. Skarabeusz z rozwartemi skrzydłami.

tern rozumieniu przedsta-

Oprócz swego znaczenia godeł lub pieczęci, takie kamienie rznięte zaczęły być używane już nawet w epoce Dawnego Państwa za ozdobę stroju ; nawlekano je na nici złote i tworzono w ten sposób naszyjniki, bransolety i dyademy, lub też oprawiano je w złoto i używano za pierścienie, które można uważać za pierwowzór późniejszych sygnetów herbowych. Z czasem żuk nabiera jeszcze wyższego znaczenia u Egipcyan: jako owad rodzący się w zgni-liznie i zepsuciu, zdaje się on najlepiej w ich oczach naśladować przyrodę, która w ten sam sposób postępuje w swej ciągłej ewo-lucyi, powołując nowe istoty do życia, to je zatracając, to znowu rodząc życie ze śmierci ; dlatego też staje się on symbolem siły twórczej, nakoniec zaś godłem nieśmiertelności, wiano go z rozwartemi skrzydłami (fig. 289). Widzieliśmy, że po śmierci człowieka, przed zabalsamowaniem jego ciała, wyjmowano mu serce, a nato-

miast wkładano jeden z tych świętych owadów ; na frontonach zaś świątyń i na architrawach poprzedzających wejście do przybytku, malowano lub rzeźbiono duże skarabeusze ze skrzydłami otwartemi.

Kamienie rznięte w kształcie świętego owadu, spotykają się nietylko w Egipcie, ale bywają codziennie odkopywane w Assyryi, Fenicyi, Etru-ryi, Grecyi i Rzymie, a można powiedzieć, na całej przestrzeni starożytnego świata, gdyż wszystkie narody zapożyczały tego emblematu od Egipcyan i, jakkolwiek nie przywiązywały do niego żadnego mistycznego znaczenia i nie przypisywały mu żadnych cnót ukrytych, kształt jego stał się wszędzie tak popularnym, że takie kamienie były nadzwyczaj poszukiwane do klejnotów i ozdób wszelkiego rodzaju, a moda ich dziś przeszła nawet i do ludów Zachodu.

Szkło było znane Egipcyanom na kilka tysięcy lat przed naszą erą, jak to widzimy z rysunków datujących z pierwszych dynastyj, a jego kompozycya była prawie taka sama jak u nas, z tą tylko różnicą, że nie umiano go dostatecznie uwolnić od niektórych obcych ciał, co mu zwykle daje nieprzyjemną barwę żółtawą lub zielonkawą. Spotykają się czasami naczynia szklane całkiem przeźroczyste i bezbarwne, ale zdarza się to rzadko, gdyż najbardziej były cenione szkła silnie kolorowane zapomocą rozmaitych niedokwasów metalicznych, a fabrykacya ich doszła do kulminacyjnego punktu za pierwszej dynastyi Saickiej. Pisarze klasyczni wspominają o przedmiotach bardzo dużych rozmiarów, o stelach, trumnach i kolumnach wydętych z jednej sztuki, ale do naszych czasów przechowały się przeważnie drobne tylko sprzęty, szczególniej zaś imitacye drogich kamieni, tak doskonałe, że nawet przy dłuższem badaniu trudno je odróżnić od prawdziwych szmaragdów, kornalinów, jaspisów lub lapis-lazuli. Rznięto także i rytowano szkło, fabrykowano filigrany, naśladowano w szkle drzewo, słomę i sznury kręcone, do rzędu zaś najbardziej artystycznych wyrobów należą miniatury na szkle, bardzo licznie reprezentowane w muzeum bulackiem, a wyobrażające gwiazdy, rozety, bukiety kwiatów lub zwierzęta i ludzi, oraz wytwrorne wazy kolorowe, bogato dekorowane, podobne swym typem do waz fenickich lub cypryjskich.

Dobre gatunki drzewa były rzadkie w Egipcie i artyści mieli zaledwie do swego rozporządzenia kilka rodzajów akacyi i klonu, pomimo to wszakże rzeźbiarze żadnym materyałem nie posługiwali się tak chętnie jak drzewem, gdy chodziło o pośpiech i ekonomią. Widzieliśmy, mówiąc o posągach Szeika-el-Beled i Ra-em-ke, do jak znakomitych rezultatów dochodzili artyści Dawnego Państwa w tym kierunku, ale ponieważ kłody były zazwyczaj małe i w większych statuach musiano się uciekać do sztukowania, przemógł tedy w epoce tebańskiej zwyczaj rzeźbienia małych

posążków, dających się otrzymać w całości z jednego klocu drzewa: Do najwytworniejszych zabytków tego rzędu należą : młoda dziewczynka z muzeum turyńskiego, pochodząca z epoki XX. dynastyi ; współczesny jej Hori i jego dwaj towarzysze z muzeum w Bulak ; oficer i kapłan z czasów Amenhotpu III., przechowani w Luwrze ; nakoniec kobieta nazwiskiem Nai, z tegoż muzeum, odznaczająca się tern, że ma ciało malowane na czerwono, nie zaś na żółto, jak to było w powszechnem użyciu. Wszystkie te statuetki były prawdopodobnie dziełem artystów niższego rzędu, a może nawet prostych rzemieślników, ale w ich pozach, w ich modelowaniu i w wykończeniu szczegółów widnieje wpływ wielkiej szkoły, kwitnącej naówczas w Tebach. Jeszcze większą zgrabność ręki i dowcip pomysłu podziwiać trzeba w drobnych sprzętach i przedmiotach stroju, nieodzownych w każdym trochę wytworniejszym domu egipskim: w owych drewnianych poduszkach, ozdobionych rzeźbami czerpanemi w mytach bóstw Sokhit i Bizu ; w rączkach od luster, zapożyczonych w świecie roślinnym ; w szpilkach do włosów, wyobrażających głowy psa lub szakala, zwoje węża albo dzioby jastrzębia ; a szczególnie w tych pudełeczkach i łyżeczkach, służących do przechowywania i nakładania maści, olejków i proszków wonnych, któremi tak mężczyźni jak kobiety nacierali sobie twarz, wargi, oczy, dłonie i paznogcie. Jedna z takich łyżeczek przedstawia bukiet kwiatów, zakończony owocem lotusu; druga psa, trzymającego /j w zębach rybę ; trzecia młodą dziewczynę, płynącą i posuwającą przed sobą kaczkę o skrzydłach rozwartych ; czwarta niewolnika, dźwigającego ogromny wór ze zbożem, wszystko zaś tu jest tak zręcznie skombinowane, że owoc lotusu, ryba, kaczka i worek wydrążają się i stanowią samą łyżeczkę, podczas gdy bukiet, pies, dziewczyna i niewolnik tworzą bardzo ozdobne rączki, wiążące się naturalnie i jakby od niechcenia z główną częścią narzędzia.

7iT*r/

tè

SÉI#

fS;

Fig. 290. Tron królewski.

lnom

iflnfln

Fig. 291. Lektyka.

Sztuka stolarska była także bardzo daleko posunięta u starożytnych Egipcyan. Meble wprawdzie nie były bardzo liczne, gdyż u ludzi średniej klasy redukowały się tylko do stołków i skrzyń na bieliznę, u bogatych zaś spotykamy conajwięcej łóżka, fotele, kanapy i stoły, ale

EGIPT.

10

sama fabrykacya trumien zajmowała całe zastępy zręcznych rzemieślników, w pałacach królewskich znajdowały się ozdobne trony (fig. 290), wykwintne lektyki (fig. 291) i inne kunsztowne meble, w świątyniach zaś łodzie symboliczne noszone w uroczystych pochodach (fig. 292), wszystko

îî

to bardzo dokładnie wykonane, zdobne w malowidła, inkrustowane kością słoniową i srebrem, lub wykładane płytami emaliowanemi i rzadsze-mi gatunkami różnobarwnego drzewa.

'SilSIr ,

tnrTijiTi i,;,Tu; ■¹ ¹ AA

Fig. 292. Łódź symboliczna.

Co do tkanin, warsztaty egipskie nic nie ustępowały najlepszym fabrykom azyatyckim, i widzimy naprzykład, źe całun okrywający zwłoki Thutmesa III., może iść w zawody z najdelikatniejszemi muślinami indyj-skiemi, ale dawni Egipcyanie cenili przeważnie materye gładkie, najczęściej białe, pozbawione wszelkich deseni, a chociaż suknie niektórych faraonów ozdobione są szlakami haftowanemi, tkaniny różnobarwne, hafty i kobierce rozpowszechniły się dopiero w całym Egipcie w epoce podboju perskiego i za pierwszych Lagidów, pod wpływem rzemieślników i artystów syryjskich, fenickich i hebrajskich. Pod panowaniem wielkich proroków Amona i pierwszych królów z Bubastis ogromnie były używane kobierce i mniejsze ozdoby ze skóry : wycinano ze skóry różnokolorowej rozmaite gzygzaki, desenie geometryczne, szachownice, hieroglify lub postacie zwierząt i ludzi i naszywano je na większych lub mniejszych płachtach rozmaitych ma-teryj, tworząc w ten sposób baldachiny, żagle łodzi symbolicznych, pokrycia mebli, lub mniejsze przedmioty, jak sandały i szelki mumij, tak licznie reprezentowane w zbiorze bulackim i w muzeach europejskich.

Metalurgia rozwinęła się w Egipcie w nadzwyczaj odległej starożytności, zapewne jeszcze w epoce przedhistorycznej tego kraju. W większej części naczyń i narzędzi domowych posługiwano się bronzem, ale już za czasów Kheopsa złoto i inne szlachetne kruszce używane były do zdobienia przedmiotów z bronzu, kamienia i drzewa. Złoto często było zmieszane w pewnej proporcyi ze srebrem, a gdy ilość tego ostatniego przewyższała dwadzieścia procentów, nadawano temu nowemu metalowi nazwę asimu. Lano całe statuy bogów i trony królów ze szczerego złota lub z asimu, zdobiąc je drogiemi kamieniami, naczynia zaś srebrne były tak rozpowszechnione, że każdy możniejszy dom posiadał nietylko całą zastawę stołową, talerze, półmiski, czary, kubki i kosze z tego metalu, ale także ogromne wazy dekoracyjne, które napełniano kwiatami i ustawiano na stołach na przyjęcie gości. Muzeum Bulackie posiada pięć srebrnych waz z Thmuis, o bardzo estetycznych konturach i o ozdobach zlekka wypukłych, w kształcie pączków i kwiatów lotusu; w Luwrze przechowują się złote i srebrne czary o plaskiem dnie, ofiarowane przez Thutmesa III. jednemu z jego generałów nazwiskiem Thutii, ale o formach i deseniach podobnych naczyń najwięcej nam dają wskazówek rysunki ścienne, na których spotykamy mnóstwo najrozmaitszych typów, często bardzo okazałych. Z klejnotów egipskich najpiękniejsze są te o których mówiliśmy już wyżej, a które pochodzą z grobowca królowej Ahhotpu, ale ciekawe także zbiory tego rodzaju mieszczą się w muzeum berlińskiem i w Luwrze, gdzie znajdują się klejnoty księcia Psara, z epoki Ramzesa II.; trzeba zauważyć, że najświetniejszym okresem jubilerstwa egipskiego były pierwsze lata panowania XVIII. dynastyi, później zaś tak same formy jak desenie stają się coraz cięższe i bardziej szorstkie, a przedmioty wynalezione w skarbcach w Zagazig, w Keneh i w Damanhur nie mają już w sobie nic egipskiego i tak dobrze wyborem motywów jak fakturą zdradzają wpływ grecki.

Duźoby się jeszcze dało powiedzieć o zbrojach, broni, instrumentach muzycznych i wielu innych podrzędniejszych gałęziach przemysłu egipskiego, ale dla wyczerpania tego przedmiotu trzebaby zbytecznie rozszerzyć ramy któreśmy sobie zakreślili, a zdaje nam się, że z tego co dotychczas było przytoczone, czytelnik może już sobie stworzyć dość jasny obraz działalności artystycznej, rozwiniętej na starej ziemi faraonów.

FENICYA I KARTAGINA.

Źródła: — I. Gesenius. Monumenta phoenicia. Leipzig 1837. — II. E. Mignot. Mémoires sur les Phéniciens. Paris. — III. Movers. Untersuchungen über die Religion und die Gottheiten der Phönizier. Bonn 1841. —IV. Movers. Das phönizische Alterthum. Berlin 1849—1856. —V. A. Levy. Phönizische Studien. Breslau 1857—1864. — VI. Heeren. Idées sur la politique et le commerce des peuples de l’antiquité; trad. franç. de W. Suckau. Paris 1830—1834. —VII. F. Lenormant. Manuel d’histoire ancienne de l’Orient. Paris 1869. —VIII. F. Lenormant. L’histoire de la propagation de l’alphabet phénicien. Paris 1875. — IX. G. Maspéro. Histoire ancienne des peuples de l’Orient. Paris. — X. E. Renan. Mémoire sur l’origine et le caractère véritable de l’histoire phénicienne qui porte le nom de Sanchoniathon. Paris 1860. — XI. E. Renan. Mission de Phénicie. Paris 1869. — XII. E. Renan. L’art phénicien. Gazette des Beaux-arts. Paris 1873.— XIII. H. Prutz. Aus Phöniziern Leipzig 1883. — XIV. A. Daux. Recherches sur l’origine et l’emplacement des Emporia phéniciens. Paris 1869. — XV. Thomson. The book and the land. London. — XVI. Duc de Luynes. Mémoire sur le sarcophage et l’inscription funéraire d’Esmu-nazar, roi de Sydon. Paris 1856. — XVII. De Saulcy. Voyage autour de la mer Morte et dans les terres bibliques. Paris 1852—1854. —XVIII. De Vogiié. Souvenirs d’une" excursion en Phénicie. Paris 1855. — XIX. D’Averac. Afrique ancienne. Paris 1844. — XX. Dureau de La Malle. Carthage. Paris 1844. — XXI. Beulé. Fouilles et découvertes. Paris 1893. —XXII. Davis. Carthage and its remains. London 1862. — XXIII. Miinter. Religion der Karthager. Kopenhag 1821.—XXIV. Clermont-Ganneau. La coupe phénicienne de Palestrina. Paris .1880.

Dzieje Fenicyi.

ostępując dalej w raz wytkniętym kierunku, najwłaściwiej będzie, gdy skończywszy z Egiptem, przejdziemy do zajęcia się Feni-cyanami, jako narodem, w części przynajmniej do tego samego szczepu należącym. Mówiąc o rasach ludzkich, przytoczyliśmy zdania rozmaitych uczonych o pochodzeniu Fenicyan i wszystkich Kananejczyków

w ogólności, nie będziemy więc tu rozszerzać się dłużej nad tym przedmiotem, a zacytujemy tylko pogląd p. Renana na tę kwestyą, gdyż on, w głównym przynajmniej zarysie, najlepiej odpowiada głębokiemu naszemu przekonaniu o chamickiem pochodzeniu Fenicyan i Kartagińczyków, opar-tem na X. rozdziale Genezy i na moralnych cechach tych ludów. »Co do »najdalszej starożytności, powiada Renan, oto hipoteza ku której często »musiałem się skłaniać podczas mego pobytu w Fenicyi. Pierwotny Ka-»nanejczyk przedstawiał mi się wyraźnie jako Chamita, zgodnie z dziesią-»tym rozdziałem Genezy. Tak więc, Fenicya byłaby zaludnioną, na »3000 lat, naprzykład, przed Chrystusem, przez rasę podobną do egipskiej, »przemyślną, zręczną, mówiącą językiem zbliżonym do koptyjskiego. Pod-»bój koczowniczych Semitów (Hyksosów, braci Terachitów, jeżeli nie sa-»mych Terachitów) miałby miejsce około 2000 lat przed Chrystusem. »Podbój ten, który w Egipcie miał tylko przejściowe następstwa i nie »zmienił języka, musiał wywrzeć w ziemi Chanaan skutki daleko głębsze »i zapewnił tam przewagę językowi Terachitów czyli hebrajskiemu ; ale »grunt ludności kananejskiej nie zmienił się wskutek tego; pomimo zmiany »języka pozostał on nietkniętym, podobnie jak dawna rasa odzywa się »zawsze w Egipcie«.

Kananejczycy zamieszkali w głębi kraju, stali się, stosownie do miejscowości, pasterzami lub rolnikami, ci zaś z nich którzy rozsiedli się na wąskim pasie ziemi położonym wzdłuż morza Śródziemnego, a ciągnącym się od miasta Arzvad — Aradus — na północy, do A ko — Akry — na południu, zostali żeglarzami i kupcami. Starożytni nazywali ich Fenicya-nami, a podania greckie rozmaicie to miano tłómaczą: jedne z nich wywodzą je od Phoenixa, syna Agenora, domniemanego praojca całego szczepu ; drugie chcą widzieć w wyrazie Phoenikes ogólnikową nazwę ludu czerwonego, tak ochrzczonego na pamiątkę morza Czerwonego czyli Erythrejskiego, nad którem zamieszkiwali pierwotnie wszyscy Kananejczycy, lub z powodu fabryk purpury otwieranych przez Fenicyan w ich koloniach, albo też wskutek czerwonawej barwy ich skóry ; nakoniec według najpowszechniej przyjętego mniemania, Phoenikia oznaczała Kraj Palmy, od wyrazu phoenix — palma. Dziś przemaga zdanie, że wyraz Phoenix jest tylko zmienionem brzmieniem nazwy Phun, Poeni, Puni, którą Kananejczycy przybrali jeszcze byli w pierwotnych swych siedzibach, a którą odnajdujemy w pomnikach egipskich, gdzie miano Punt zastosowywane bywa do wschodniej Arabii.

W najodleglejszej starożytności miasta fenickie, wszystkie leżące nad brzegiem morza, podzieliły się na trzy grupy, niezależne od siebie i posiadające cechy bardzo odrębne. W środku wznosił się Gebal — Byblos Greków — uważający siebie za najdawniejsze miasto w świecie, założone przez boga El; był on, wraz z otaczającą doliną, jak powiada Renan, rodzajem ziemi świętej Adonisa, napełnionej świątyniami i pomnikami po-świąconemi czci jego, i zachował przez wieki ten charakter miejsca świętego, a pielgrzymi z całej Syryi napływali do jego przybytków ; niedaleko Gebalu powstał Beryt, jeden z najlepszych portów fenickich, a zdaje się, że oba te miasta odgrywały pierwszorzędną rolę polityczną w pierwszych chwilach osiedlenia się Kananejczyków nad brzegami morza Śródziemnego, po wydarciu zaś im tej supremacyi przez Sydon i Tyr, nie przestały być zawsze głównemi centrami religijnemi i aż do ostatnich chwil poganizmu pozostały siedliskiem jednej z najżywotniejszych religij syryjskich. U krańca północnego Fenicyi, w kraju zwanym przez Egipcyan Zahl, leżały Arwad i Zimyra, dwa najbardziej wojownicze i najruchliwsze miasta fenickie, dążące zawsze do niepodległości i wiecznie pozostające w stanie rewolucyi przeciwko rozmaitym obcym najeźdźcom, Egipcyanom, Assyryjczykom i Persom, którzy kolejno opanowywali Fenicyą, a których jarzmu inne sąsiednie grody poddawały się bez szemrania; niektórzy historycy uważają Giblitczyków i Arwadczyków za narody różnego zupełnie pochodzenia od reszty Fenicyan, za najdawniejszych mieszkańców wybrzeża Syryjskiego, których prastara a wysoko posunięta cywilizacya, miała o wieki całe poprzedzić pierwsze zawiązki konfederacyi Fenickiej. Trzecią nakoniec grupę stanowiły dwa wielkie miasta południowe: Sydon i Tyr, które najważniejszą miały odegrać rolę w dziejach Fenicyi, a których terytorya razem wzięte stanowiły krainę, zwaną przez Egipcyan Kafti. Mojżesz wymieniając synów Chanaana, na pierwszem miejscu stawia Sydona, i rzeczywiście, z chwilą gdy Fenicya dochodzi do pewnego znaczenia politycznego, widzimy Sydończyków na czele całej konfederacyi, a pierwszorzędne to stanowisko zachowają oni aż do końca XII. wieku przed Chrystusem, to jest do podboju filistyńskiego, po którym Tyr wydrze im palmę pierwszeństwa. Sydon, który był pierwotnie małą wioską rybacką, miał być według tradycyi założonym przez Bela — Agenora Greków, Tyr zaś, zbudowany w części na stałym lądzie, w części zaś na sąsiednich wysepkach, zawdzięczać miał swój wzrost Melkarthowi — Herkulesowi tyryjskiemu, a według podań kapłanów miejscowych, wzniesienie świątyni i samego miasta przypadałoby mniej więcej na 2750 lat przed Chrystusem.

Samo geograficzne położenie Fenicyi bardzo krótko pozwoliło jej cieszyć się zupełną niepodległością, i gdy Egipcyanie, po wypędzeniu od siebie Hyksosów, zaczęli wkraczać do Azyi pod wodzą Ahmesa, Thut-mesa I. a nakoniec Thutmesa III. i podbili Syryą, Fenicya bez wielkich trudności uznała ich przewagę polityczną, i podczas gdy inne narody Syryi bezustannie usiłowały odzyskać straconą swobodę, ona z rezygnacyą znosiła zależność swą od Egiptu, który, ze swej strony, odpłacał tę powolność nie krępując zbytecznie jej ruchów i obdarzając ją wyjątkowemi przywilejami. Muzeum Brytyjskie posiada cenny papyrus, opisujący podróż po Syryi i Fenicyi, odbytą jakoby przez jednego z wysokich dygnitarzy egipskich pod koniec panowania Ramzesa II. Podróż ta, jakkolwiek fikcyjna,, gdyż autor nie odbywał jej rzeczywiście a czerpał tylko wiadomości ze znanych sobie źródeł, rzuca wszelako wiele światła na ówczesny stan kraju; mniemany turysta przebiega Fenicyą z taką swobodą, jak gdyby się znajdował w centrum własnej ojczyzny i opisuje pokolei wszystkie ważniejsze miasta. Zaczyna od Gebalu, słynnego ze swych tajemnic i ze swego znaczenia religijnego, zatrzymuje się w Berycie, w Sydonie i w Sa-repcie, opisuje miasto Awatha, którego ruiny znane są dziś pod nazwą Adlunu, zwiedza Tyr, będący za jego czasów małą zaledwie mieściną,, położoną na skale okrążonej morzem ; następnie spotyka na drodze miasto Seraa — klasyczną Sarrę, — Kaiknę — dzisiejsze Um-el-Awamid, — na-koniec, porzucając Achzib, zapuszcza się w góry, stanowiące granicę Fenicyi od strony lądu.

Sydon na parę już wieków przed zaborem egipskim wzniósł się był do wielkiej potęgi morskiej, a pod panowaniem Egiptu potęga ta z dniem każdym wzrastała i doszła do kulminacyjnego punktu między XVII. a XIV. wiekiem przed Chr. ; wtedy to Fenicyanie stali się panami a przynajmniej pośrednikami handlu całego świata, floty ich przerzynały morza, rozwożąc bogactwa jednych krajów do drugich, a Sydon z jednej strony, rywal zaś jego Gebal z drugiej, zakładały swoje kolonie na najdalszych punktach znanego podówczas świata.

Ten rozwój materyalny, który uczynił z Fenicyan najbogatszych i najśmielszych żeglarzy w starożytności, nadał im także odrębne całkiem od innych ludów cechy moralne. Wiedzeni tylko żądzą bogacenia sią i pozyskiwania coraz nowych punktów zbytu dla swego handlu, przeistoczyli się oni w kupców, mających jedynie interes na widoku, wielkie więc idee patryotyzmu i niepodległości politycznej mało do nich miały przystępu i dlatego jarzmo egipskie znosili cierpliwie, nie czyniąc żadnych usiłowań dla wybicia się zpod niego ; trzeba wszakże dodać, że z drugiej strony, Egipt sam, pozbawiony marynarki i mało kwalifikujący się do-zajęć handlowych, dbał bardzo o pozyskanie sobie przyjaźni tak potężnych i użytecznych lenników, dlatego też stworzył im wyjątkowe stanowisko-śród ludów jednej rasy podległych jego berłu, nic więc dziwnego, że stosunek tego rodzaju, oparty na wzajemnych ustępstwach, mógł się utrzymywać przez kilka wieków, nie doprowadzając do gwałtownego starcia.

Przewaga Sydonu nad innemi miastami Fenicyi utrzymywała się przez całych pięć wieków panowania egipskiego. W tej epoce powstały owe niezliczone kolonie i stacye morskie, porozrzucane na całej wschodniej przestrzeni morza Śródziemnego, w Azyi Mniejszej, na Cyprze, na wyspach Archipelagu i na morzu Czarnem, gdzie floty fenickie nie napotykały jeszcze żadnej poważnej konkurencyi. Egipt był także jednym z głównych punktów handlu fenickiego i mnóstwo kupców tej narodowości rezydowało w miastach Delty i w samym Memphisie; dalej w kierunku zachodnim, floty Sydonu posunęły się wzdłuż wybrzeży afrykańskich aż do Zeugitanii, i założyły miasta Hippon i Kambe, gdzie później miała się wznieść Kartagina. Jedno tylko z miast fenickich zdołało utrzymać swą niezawisłość względem Sydonu, a mianowicie Gebal, którego kolonie jak Paphos na Cyprze i Melos na Archipelagu, zachowały byt niezależny.

W połowie XV. wieku silny wpływ wywarły na Fenicyą dwa wielkie fakta historyczne: utworzenie się wielkiej konfederacyi ludów libijskich i Pelasgów, których nowo powstałe floty zniweczyły przewagę morską Sydonu na morzach Archipelagu, i wkroczenie do Syryi, pod wodzą Jozuego, Izraelitów, którzy pchając przed sobą wszystkie ludy rasy chananejskiej, rzucili je całemi masami do miast nadbrzeżnych; Fenicya niezdolna do pomieszczenia i wyżywienia tych niespodziewanych przybyszów, musiała pomyśleć o nowej kolonizacyi, nie już w celach litylko handlowych, ale dla pozbycia się tego nadmiaru ludności. Później nowy naród, pochodzenia jafetyckiego, Filistyni, których pierwotnem miejscem osiedlenia była, jak się zdaje, Kreta, wzrósłszy w potęgę i uzbroiwszy silną flotę, zaatakował Sydon od strony morza, zdobył go i zburzył ze szczętem w 1209 r. przed Chrystusem. Tak tedy zniweczona została przewaga Sydonu i zamknięty pierwszy okres historyi fenickiej.

Po ustąpieniu Filistynów, Fenicyanie potrafili wkrótce powetować poniesione straty i odzyskać utraconą świetność; mieszkańcy opuszczonego Sydonu schronili się do Tyru, który w lat kilka z małej mieściny stał się stolicą federacyi i przewodnikiem dalszego jej rozwoju, a ściśle rzeczy biorąc, można powiedzieć, że odtąd dopiero zaczyna się prawdziwe istnienie właściwego państwa fenickiego, gdyż dotychczas w jednym Sydonie ześrodkowywała się cała jego potęga.

Tyr idąc za przykładem świetnego swego poprzednika, dał nowy popęd rozszerzaniu się systemu kolonizacyjnego, a nie mogąc rywalizować na bliższych morzach z flotami Pelasgów, zwrócił całą swą działalność dalej na zachód: w 1158 r. zostało założone na wybrzeżu Zeugitanii miasto Utyka, a później Numidya, najdalsze brzegi Afryki, Hiszpania, Sardynia i Sycylia pokryły się osadami fenickiemi.

Rozwinięcie się potęgi Filistynów zbliżyło do siebie dwa ludy dotychczas sobie wrogie: zniewoleni do skupienia sił swoich przeciwko wspólnemu nieprzyjacielowi, Izraelici i Fenicyanie połączyli się węzłem ścisłego przymierza i znane są nam przyjazne stosunki zawiązane między H i r a-mem I. królem Tyru, a Dawidem i Salomonem. Fenicyanie dostarczali materyałów i rzemieślników do wielkich prac przedsiębranych przez królów izraelskich, jak pałacu Dawida i wielkiej świątyni jerozolimskiej, a otrzymywali w zamian zboże i inne produkta rolne Judei; później Fłiram I. łącznie z Salomonem, utworzyli wspólnemi siłami potężną flotę, która weszła w bezpośrednią komunikacyą z Indyami i co trzy lata udawała się do krainy Ofiru, teraźniejszej Abhiry, położonej niedaleko Guzeratu. Hiram zajął się także ozdobieniem własnej stolicy, zbudował z niesłychanym zbytkiem sławną świątynię Melkartha w Tyrze i odrestaurował niemniej wspaniale przybytek bogini Astoreth.

Dynastya Hiramów upadła w 978 r., wskutek sprzysięźenia którego ofiarą padł ostatni jej król Abdastoreth; potem nastąpił peryod zaburzeń i nieporządków, trwający przez 51 lat, aż w r. 927 Ithobaal, jeden z kapłanów bogini Astoreth, a spokrewniony z poprzednią rodziną, ujął władzę w swe ręce i został założycielem nowej dynastyi. Trzeci król z tej rodziny, Mutton, miał zostawić umierając dwoje dzieci: syna Piime-1 i u n a, znanego w późniejszych tradycyach poetycznych Pygmalionem i córkę o kilka lat od niego starszą, zwaną Elissar; stosownie do woli ojca, oboje oni mieli wspólnie panować, ale stronnictwo demokratyczne, silnie natenczas rozwinięte w Tyrze, skorzystało z tej zręczności aby obalić dotychczasową arystokratyczną formę rządu i ogłosiło Piimeliuna jedynym swym królem, a wtedy Elissar, członkowie senatu i rodziny patrycyuszów nie czując się na siłach przeciwdziałania temu prądowi rewolucyjnemu, postanowili opuścić ojczyznę, i w liczbie kilku tysięcy, opanowawszy niespodzianie wszystkie okręty znajdujące się w porcie, puścili się w drogę, dobili na brzegach afrykańskich do dawnej osady sydońskiej Kambe, i na tern miejscu założyli nowe miasto, Kart-Kadaszt — miasto nowe — z czego Grecy zrobili później Karchedon, a Rzymianie Carthago; miało się to dziać w 872 r. przed Chr., a królowa Elissar otrzymała wskutek tej emigracyi nazwę Dido — uciekającej.

Po ucieczce siostry, Piimeliun panował jeszcze przez 40 lat, ale nie był szczęśliwym w swych stosunkach zewnętrznych i musiał się uznać hołdownikiem Assyryi. Po upadku pierwszego państwa assyryjskiego, Fenicya odzyskała na krótko byt niezależny, ale odnowiciel państwa assyryjskiego, Tiglathphalasar IL, znowu ją zmusił do płacenia haraczu, a wkrótce później spadła na nią straszniejsza jeszcze burza, która miała wywrzeć stanowczo wpływ na jej ustrój wewnętrzny, obalając przewagę Tyru i zamykając w ten sposób drugi peryod jej historyi. Około roku 726 wstąpił tron Tyru król El uli; za jego panowania, rozpoczętego dość pomyślnie przez uśmierzenie rewolucyi powstałej w Citium na Cyprze, król assy-ryjski Sargon, zwyciężywszy Egipcyan, wszedł do Fenicyi, wymagając od jej bogatych miast daniny takiej, jaką płaciły jego poprzednikom; Sydon, Ako i inne miasta poddały się bez szemrania woli monarchy assyryjskiego, jeden tylko Tyr stawił czoło najeźdźcom, i przez pięć lat, nie upadając duchu, wytrzymał oblężenie wojsk nieprzyjacielskich, które nakoniec w 715 roku musiały odstąpić od jego murów. Ale zwierzchnictwo Tyru nad innemi miastami Fenicyi zostało nieodwołalnie obalone; gdy dzielny Eluli po cofnięciu się wojsk assyryjskich, pokusił się o odzyskanie dawngo wpływu, syn Sargona, Sennacheryb, wszedłszy w 700 roku do Fenicyi na czele liczniejszych jeszcze hufców, zadał mu już cios ostateczny, Tyr zdobył i zniszczył, na tronie jego osadził Ithobaala II., który się uznał jego lennikiem, a na pamiątkę swych tryumfów, kazał pokryć rzeźbami uwieczniającemi jego zwycięstwa skały Nahr-el-Kelb koło Berytu; płaskorzeźby te dotychczas jeszcze istnieją, również jak rysunki Ramzesa II. w tejże miejscowości wykonane. Od tego czasu, pomimo kilkakrotnych wysiłków Fenicyi dla odzyskania swej niepodległości, zostawała już ona w ciągłej zależności od Assyryi, aż do 610 roku, to jest do chwili upadku drugiego państwa Assyryjskiego. Wtedy Niko — Nechao — faraon egipski, przypomniawszy sobie dawne wojownicze tradycye królów z XVIII. i XIX. dynastyj, zapragnął przywłaszczyć sobie cząstkę obalonej monarchii niniwickiej; przekroczył więc granicę, zwyciężył judejskiego króla Jozyasza, podbił Syryą, a miasta fenickie dobrowolnie i bez najmniejszego wahania uznały jego prawa zwierzchnicze.

na

na

Przez cały ciąg trwania przewagi assyryjskiej, handel Fenicyi i jej wyprawy morskie na chwilę nie zostały wstrzymane; przy końcu IX. wieku i na początku YIIL, korzystając z chwilowego osłabienia Grecyi, wskutek wkroczenia Doryjczyków i migracyi Jończyków do Azyi Mniejszej, Feni-cyanie potrafili odzyskać swój dawny wpływ na morzach Archipelagu, a po podbojach Sargona i Sennacheryba, Tyr, jakkolwiek pozbawiony przewagi nad sąsiedniemi miastami, został jednakże najpotężniejszym i najbogatszym wśród nich i szybko zdołał zagoić rany zadane mu przez obcych zdobywców. Na tę właśnie epokę przypada opis jego świetności, podany przez proroka Ezechiela w XXVII. jego rozdziale, i do niej także trzeba odnieść pierwsze wyprawy Fenicyan poza kolumny Herkulesa, ich wycieczki na Ocean Atlantycki i bezpośrednie stosunki z wyspami Wielkiej Brytanii; za rządów zaś egipskiego Nechao odbyli oni ową sławną

Szkic liistorj-ezny. T. II.

podróż naokoło Afryki, która o wieki całe poprzedziła późniejsze portugalskie odkrycia.

Egipt nie długo był w stanie utrzymać się w Azyi; już w 606 r. Nechao zwyciężony przez Nabukudurussura, króla Babilonu, musiał cofnąć się nad brzegi Nilu, gdy zaś później między Egiptem, Judea i Fenicyą została utworzona liga, w celu stawienia czoła nowemu potentatowi, Nabu-kudurussur powróciwszy na czele swych wojsk, zwyciężył pokolei wszystkich sprzymierzonych, zdobył Jerozolimę, zmusił do uległości wszystkie miasta fenickie i po trzynastoletniem oblężeniu zdobył powtórnie Tyr w 574 r., miasto obrócił w perzynę, króla Ifhobaala III. i wiele znakomitszych rodzin uprowadził w niewolę, a pozostała ludność zbiegła szukać schronienia w Kartaginie, w części zaś schroniła się na sąsiednią wyspę, gdzie wkrótce powstał nowy Tyr, mający już być cieniem tylko swojego wielkiego poprzednika. Nabuchodonozor osadził na gruzach zniszczonego grodu króla ze swej ręki, Baala, który przez dziesięć lat panował nad tą resztką niedobitków, niechcących czy niebędących w stanie opuścić swej siedziby; w 536 r. rewolucya strąciła go z tronu, a władzę królewską zastąpiono republikańską formą rządu, pod przewodnictwem tak zwanych suffetów. Taki stan rzeczy trwał przez lat kilka, później powrócono znowu do formy monarchicznej, i panowali po sobie niczem nie zasługujący na uwagę królowie : Baalator, Meherbaal protegowany Babilonu, brat jego Hiram, aż nakoniec w 537 r. Fenicya uznała się za lenniczkę Cyrusa, króla Persów, zwycięscy monarchii babilońskiej.

Niektórzy pisarze greccy, a za nimi współcześni historycy twierdzą, że Tyr oparł się do końca Nabukudurussurowi, zmusił go po trzynastu latach oblężenia do odstąpienia od jego murów i do zawarcia traktatu z Ithobaalem III., a że wtedy król egipski Uahibri zadał dotkliwą klęskę wojskom babilońskim. Rzeczywiście flota egipska uzbrojona przez najemników jońskich i karyjskich, odniosła świetne zwycięstwo niedaleko Cypru nad flotami miast fenickich podległych berłu króla babilońskiego, Egip-cyanie opanowali wybrzeża, a nawet wynaleziono dziś w Gebalu szczątki świątyni wzniesionej wówczas przez garnizon egipski, ale powodzenie to było tylko chwilowe i nię pociągnęło za sobą poważniejszych następstw, co zaś do samego faktu zdobycia Tyru, wolimy się trzymać wersyi poprzedniej, stwierdzonej powagą Pisma świętego.

Po upadku Tyru, Sydon przez zręczną politykę umiał zaskarbić sobie względy króla babilońskiego, otrzymał od niego wielkie przywileje handlowe i nawet nabytki terytoryalne, a tak ńa jakiś czas odzyskał dawne swe stanowisko śród miast fenickich. W tej to epoce panował w Sydonie król Esmunazar, którego sarkofag odkryty i darowany Luwrowi przez

FEN IC Y A I KARTAGINA.

<-0

księcia de Luynes, zawiera najdłuższy znany napis w języku fenickim; z napisu tego widzimy, że głównem zadaniem Esmunazara było odbudowanie świątyń sydońskich zniszczonych przez poprzednie wojny, a wśród których najważniejsze były świątynie Alonim, Baala i bogini Astoreth. Świetność ta jednakże nie miała trwać długo, gdyż Sydon wraz z całą Fenicyą przeszedł pod panowanie Persyi.

Persowie przyjęli za system, nie narzucać koniecznie swych satrapów tym z podbitych krajów, które z uległością poddawały się ich władzy zwierzchniczej, ale przeciwnie, zostawiali w nich miejscowych królów w charakterze lenników olbrzymiej ich monarchii; i tak, Hiram panował jeszcze w Tyrze przez sześć lat po przyłączeniu Fenicyi do Persyi, a gdy umarł w 531 r., nastąpił po nim syn jego Mu thon, którego znajdujemy jeszcze na tronie Tyru podczas pierwszej wyprawy Xerxesa przeciwko Grecyi. W 332 r., po zdobyciu Tyru przez Aleksandra Wielkiego, cała Fenicya przeszła pod panowanie Macedonii, po której rozbiorze została udziałem rodziny Seleucydów, aż nakoniec stała się wraz z Syryą jedną z prowincyj cesarstwa Rzymskiego.

Dzieje Kartaginy.

EMM osad fenickich jedna tylko Kartagina wzniosła się do prawdziwej yjPIj potęgi i wywarła przeważny wpływ na losy starożytnego świata. Ludność jej pierwotna, złożona z najprzedniejszych rodzin Tyru, prowadzonych przez córkę królewską, znalazła jaknajlepsze przyjęcie śród pobratymców, dawniej osiadłych na brzegach afrykańskich. Miejscowość obrana przez Dydonę, okazała się nadzwyczaj sprzyjającą rozwojowi handlu, i wkrótce Kartagina stała się ogniskiem komercyjnem i politycznem, wokoło którego zaczęli się gromadzić i skupiać wszyscy poprzedni wychodźcy feniccy, rozrzuceni dotąd na rozmaitych punktach morza Śródziemnego.

Kartagina umiała uszanować niezależność dawnych kolonij, które nie przestały nosić nazwy miast tyryjskich; stanęła na ich czele, objęła nad niemi zwierzchnictwo, wyrobiła sobie wśród nich stanowisko podobne do tego jakie Tyr zajmował w Fenicyi, ale nie narzucała im swej władzy, a nawet taka Utyka, chociaż zupełnie pozbawiona swego dawnego znaczenia politycznego, zachowała w konfederacyi, przynajmniej nominalnie, powagę prawie nie mniejszą od samej Kartaginy. Z ludami rasy odrębnej, zbliżonemi do niej geograficznie, a w rzędzie których ważną rolę odgrywał

żywioł jafetycki, reprezentowany przez białych Libijczyków, przybyłych

11*

około XV. wieku z Europy do Afryki północnej, postępowała ona całkiem inaczej: z początku pokorna i pojednawcza, nabywała od nich za pieniądze ziemie potrzebne dla dalszego swego rozrostu, ale poczuwszy się raz na siłach, zrzuciła maskę, zmieniła taktykę i zaczęła przemocą zagarniać znaczne kawały kraju, zakładając na ich wybrzeżach osady handlowe , w głębi zaś ziem kolonie rolnicze, a nad tak zdobytemi prowin-cyami panowanie jej rozciągało się już w całej pełni. Przez pierwszych 250 lat, od IX. do VII. wieku, dopełniała się powolnie ale systematycznie ta praca formacyi, aż nakoniec Kartagina znalazła się w posiadaniu obszernego terytoryum, oblanego od północy i wschodu morzem, graniczącego na zachód z Numidyą, a przypierającego na południu do bezludn}mh okolic środkowej Afryki.

Kraj ten dzielił się na trzy pasy odrębne: na północy znajdowała się Zeugitania, zwana także czasami przez Greków Karchedonią, gdzie oprócz stolicy wznosiły się miasta Hippo-Zaritus, Utyka, Tunis i Clypea; środek zajmowały kolonie rolnicze, dochodzące do liczby trzechset, a śród nich wyróżniały się Zama, Vacca, Bulla i Sicca; na południu leżało Byzacyum, z miastami Adrumetem, małem Leptis, Tysdrusem, Tacapeą i t. d.; nakoniec jeszcze niżej, wokoło małej Syrty, Kartagińczycy zajęli z czasem kawał ziemi, który nazwali Emporyą.

mu

Ustaliwszy swe panowanie nad tą częścią kraju, która miała już zawsze stanowić podstawę ich bytu politycznego i zaspokajać pierwsze ich potrzeby materyalne, Kartagińczycy pomyśleli o rozszerzeniu swoich wpływów na zewnątrz i o szukaniu nowych dróg dla swego handlu. W początkach VI. wieku zaczęli się oni posuwać w kierunku wschodnim, w głąb wybrzeży oblanych Małą i Wielką Syrtą i zaludnionych tylko przez koczujące plemiona Letofagów i Nazamonów, których karawany były głównym motorem obszernego handlu z Afryką środkową, ale tu natknęli się na niespodziewanych współzawodników; na przeciwległym krańcu Wielkiej Syrty leżała Cyrenaika, żyzna kraina nawiedzana już od XIV. wieku przez żeglarzy greckich, a gdzie nakoniec około 640 roku, powstała kwitnąca kolonia, założona przez wychodźców doryckich, przybyłych tu pod wodzą Aristeusa, który został ogłoszony królem pod nazwą Battusa. Nowe państwo nie mogąc rozszerzać się na wschód, gdzie tamował drogę potężny jeszcze Egipt, musiało się zwrócić, naturalnym biegiem rzeczy, w kierunku przeciwnym, i w ten sposób nastąpiło pierwsze spotkanie dwóch wrogich sobie ras, które miały przez kilka wieków niepokoić świat starożytny swoim antagonizmem. W tym wypadku nie przyszło do poważniejszego starcia, a nawet po chwilowych zatargach nastąpiło zupełne porozumienie: wytknięto za zobopólną zgodą linią demarkacyjną,

która miała stanowić granice między dwoma ludami, a wynikiem tego układu było pozostawienie przy Kartagińczykach całego prawie pasu ziemi o który spór się toczył, a tern samem oddanie w ich ręce handlu lądo-wego z Afryką środkową. Nie zaniedbali oni skorzystać z tak pomyślnego zwrotu, zawiązali najpierw za pośrednictwem karawan miejscowych stosunki z bliższemi okolicami, z Fezzanem i Bilmą, a później sami już posunęli się dalej, dotarli do jeziora Czad, do żyznych okolic oblanych wodami Nigru i aż do jakiegoś dużego miasta murzyńskiego, którego nazwiska starożytni pisarze nie podają, ale które musiało leżeć w okolicach dzisiejszego Tombuktu.

morzem

Numidyi, z którą zawarła ścisłe przymierze, cały szereg kolonij strategicznych, które nosiły u Greków nazwę miast Metagonickich, a ciągnęły się nieprzerwanem pasmem od Kartaginy, przez Numidyą i Maurytanią,

Dopóki Fenicya zachowywała swą niepodległość, Kartagina zostawiała ja wyłączną panią mórz, zadawalniała się rozwijaniem lądowej swej potęgi i nawet uznawała poniekąd zależność swą od metropolii, wysyłając corocznie solenne poselstwo do świątyni Melkartha w Tyrze. Gdy jednak w 574 r. Tyr upadł ostatecznie pod ciosami Nabuchodonozora, postać rzeczy całkiem się zmieniła; liczni wychodźcy zaczęli napływać z Fenicyi do Kartaginy, przynosząc z sobą swe zamiłowanie do śmiałych wypraw morskich, a jednocześnie dalekie kolonie fenickie pozbawione opieki osłabionej metropolii i narażone na napady ościennych ludów, zwróciły się ku nowo powstałej potędze, wzywając jej pomocy. Kartagina wzmocniona świeżemi żywiołami i posiadająca w swem rozległem państwie lądowem dość ludzi, dla wystawienia w pole poważnej siły zbrojnej, zdołała w krótkim czasie, przy pomocy innych miast tyryjskich, utworzyć potężną flotę, z którą pospieszyła na odsiecz zagrożonym pobratymcom i zajęła względem nich dawne stanowisko Tyru. Tak przeszły pod jej zwierzchnictwo kolonie fenickie Sycylii, Malty, Sardynii i wysp Balearskich, opanowała ona również brzegi Ftiszpanii, a dla zapewnienia sobie bezpiecznej drogi handlowej, tak jak lądem, do swych nowych posiadłości, założyła na wybrzeżach

aż do Kolumn Flerkulesowych.

Objąwszy spuściznę po Tyrze, Kartagina musiała wziąć

nadawszy swojej polityce po-na pół drogi i zna

na swe

barki zadanie najeżone trudnościami, a raz dobny kierunek, nie była już w stanie zatrzymać się lazła się w konieczności iść dalej, nie bacząc na to, że w ten sposób gotowała sobie przyszłość, mającą stać się jednem pasmem nieustających wojen, ciągnących się bez przerwy aż do ostatnich dni jej istnienia.

W epoce gdy Sydon i Tyr zakładały swe kolonie na zachodnich brzegach morza Śródziemnego, miały one tam do czynienia z dzikiem!

napół plemionami, niezdolnemi do stawienia im poważniejszego oporu, ale w chwili gdy Kartagina występuje na szerszą widownię, rzeczy inaczej już się przedstawiają. Grecya, która już była zdołała w poprzednich wiekach zniweczyć wpływ polityczny Fenicyan na morzach Archipelagu i zadać śmiertelny cios ich handlowi na całej wschodniej części morza Śródziemnego, wzrasta z dniem każdym w potęgę; silnie usadowiona w południowej Italii i w większej części Sycylii, dąży ona teraz nieprzeparcie na zachód; w 600 r. Focejczycy zakładają Marsylią i ruch kolo-nizacyjny Hellady zaczyna obejmować Korsykę, Gallią i Hiszpanią. Tak więc nieubłaganym biegiem wypadków, dwie rasy, chamicka i jafetycka, dwie cywilizacye, fenicka i helleńska, kroczą pchane dziejowym fatalizmem przeciwko sobie, i starcie się ich staje się nieuniknionem. Przy pierwszem zetknięciu musi się rozpocząć ów kolosalny pojedynek, mający trwać przez kilka wieków, a którego naturalnym wynikiem i jakby krwawym epilogiem będą wojny Punickie.

Nie byłoby zgodne ani z celem któryśmy sobie wytknęli, ani z zakresem naszej pracy, opisywać szczegółowo rozmaite epizody tej walki wiekowej, ograniczymy się więc tylko do podania ogólnych jej zarysów-

Pierwsi Kartagińczycy rozpoczęli kroki zaczepne, a uznając Sycylią za główną podstawę operacyjną Greków, postanowili ku niej zwrócić się najpierwej i około 550 r. wysłali tam liczną flotę pod wodzą Malchusa, który objął naczelne dowództwo po pierwszym Hann oni e, wielkim organizatorze sił zbrojnych Kartaginy. Rezultat tej pierwszej wyprawy wypadł na korzyść Kartagińczyków : zajęli oni z łatwością większą część wyspy i wyparli Greków na wybrzeże północno-wschodnie, ale nie mieli czasu zajmować się dłużej Sycylią, gdyż Gallia i Hiszpania musiały zwrócić na siebie całą ich baczność. Tam interesa Kartaginy stawały się coraz bardziej zagrożone przez wzrastającą potęgę Marsylii, która dążyła do zawładnięcia całym handlem Hiszpanii; Kartagińczycy więc znalazłszy sprzymierzeńców w Etruskach, uderzyli w 536 r. na flotę marsylską i odnieśli nad nią walne zwycięstwo blisko brzegów Korsyki, poczem zają-wszy kilka punktów na tej wyspie, a między innemi Alalią, kolonią focejską, zwrócili się ku Sardynii; ale Malchus, szczęśliwy zdobywca Sycylii, poniósł tu w 535 r. straszną klęskę, wskutek której wybuchły w samej Kartaginie poważne zaburzenia, zakończone skazaniem na śmierć naczelnego wodza. Magon, syn Hannona, powetował wkrótcń to niepowodzenie, przywrócił porządek w stolicy, a w powtórnej wyprawie na Sardynią, zajął prawie całkiem tę wyspę, która się okryła koloniami kartagińskiemi, potem zaś podbił ostatecznie wyspy Balearskie.

FENICYA I KARTAGINA.

Kolejne te zwycięstwa zapewniły Kartaginie wyłączne panowanie na zachodnich wodach morza Śródziemnego; cały handel północnej Afryki, Hiszpanii, Sardynii i Gallii południowej dostał się w jej ręce i dosięgnęła ona w tej epoce szczytu świetności i potęgi. Wtedy to pomyśleli Karta-gińczycy o odnowieniu stosunków, jakie zawarła była Fenicya z dalszemi jeszcze ludami, i przerzucili swe okręty na ocean Atlantycki. Jedna flota, pod dowództwem drugiego Hann on a, udała się w kierunku południowym, dotarła do przylądka Nun, odkryła wyspy Kanaryjskie i Maderę, przygotowując drogę do kolonizacyi zachodniego Maroku, druga zaś, na której czele stanął Hamilkon, posunęła się na północ, aż do brzegów Wielkiej Brytanii, i uczyniła Kartaginę spadkobiorczynią Fenicyi i w tych odległych krainach.

Ostatnie lata VI. wieku były dla Kartaginy epoką chwilowego spokoju ; w 509 r. został zawarty między nią a Rzymem pierwszy traktat, zabezpieczający miasta włoskie od napadów korsarzy kartagińskich, a którego tekst przekazał nam Polibiusz, ale myśl zupełnego i ostatecznego zawojowania Sycylii nie opuszczała nigdy polityków Kartaginy, i gdy Persya zamierzyła uderzyć na Grecyą, przyjęli oni z największym pośpiechem proponowane sobie przez Xerxesa przymierze, tak, że wielkie Wojny Sycylijskie rozpoczęły się jednocześnie z Wojnami Medyjskiemi.

W początkach szczęście sprzyjało Grekom; Gelon, tyran Syrakuzy, i Theron, tyran Agrygentu, zadali Kartagińczykom stanowczą klęskę pod Himerą w 480 roku. W r. 412 ci ostatni powrócili pod wodzą Anni-b a 1 a, wnuka Hamilkara, zdobyli Selinont i Himerę, a w kilka lat później zaczęły się nanowo kroki nieprzyjacielskie między Dyonizym, tyranem Syrakuzy, z jednej strony, Annibalem zaś, Himilkonem, a później Magonem z drugiej; losy ważyły się to na jednę, to na drugą stronę: Magon wygrał wielką bitwę morską pod Kataną, ale później zaraza wkradła się do jego wojska, a Dyonizy zniszczył jego flotę, i nakoniec został zawarty w 392 r. traktat, niepomyślny dla Kartaginy. Te niepowodzenia ośmieliły ludy afrykańskie podległe Kartaginie, do wystąpienia zbrojnie przeciwko niej : 200,000 żołnierzy obiegło stolicę, w której zapanowała straszna panika, ale niesforne te żywioły rozpierzchły się wkrótce, nie odniósłszy żadnych korzyści, wskutek niesnasek wybuchłych w ich obozie.

Przez cały wiek następny, aż do 276 r., wrzała w Sycylii zacięta walka między Kartagińczykami a Grekami ; Magon, H a m i 1 k a r, An-nibal, Hannon iBomilkar następowali po sobie jako dowódcy wojsk kartagińskich, a chociaż szczęście wojenne niezawsze im dopisywało, gdyż Dyonizy II. młodszy i' Agathocles, tyrani Syrakuzy, później zaś Pyrrhus, król Epiru, stawili im mężnie czoło i wstrzymywali w pochodzie, posuwali się oni jednak coraz naprzód i cała Sycylia przeszłaby była w ich posiadanie , gdyby nie nowy przeciwnik, który niespodziewanie zaszedł im drogę.

Pomoc udzielona przez Rzymian Mamertynom przeciwko Hieronowi, tyranowi Syrakuzy, stała się pierwszym pretekstem tak zwanych Wojen Punickich, które wybuchły w 264 r. a trwały przez lat 118, aż do r. 146. Pierwsza z nich, w której z jednej strony walczył Am i Ikar, z drugiej Duilius, Regulus i Lutatius, zakończyła się w 242 r. porażką Kartagiń-czyków w bitwie stoczonej w pobliżu wysp Egadyjskich i utratą Sycylii. Drugą rozpoczyna w 219 r. A n n i b a 1, oblegając Sagunt, poczem przechodzi Alpy, zwycięża Rzymian nad Tessynem, nad Trebią, nad jeziorem Trazymeńskiem i pod Kannami, ale zostaje wstrzymany przez Fabiusa Maximusa, podczas gdy Scypionowie zadają śmiertelne ciosy potędze kar-tagiriskiej w Hiszpanii ; nakoniec wojna ta, która w początkach zdawała się zagrażać samemu istnieniu Rzymu, kończy się w 202 r. wielkiem zwycięstwem, odniesionem przez Corneliusa Scypiona pod Zamą i zniweczeniem wpływu Kartaginy w Hiszpanii. Po pięćdziesięcioletniej przerwie, podczas której Kartagina, znękana już i osłabiona, musi bronić się jeszcze przeciwko strasznej rewolucyi wewnętrznej, wywołanej przez jej wojska najemnicze domagające się zaległego żołdu, następuje trzeci i ostatni akt dramatu: trzecia wojna Punicka, rozpoczęta przez napady Massynissa, króla Numidyi, zamyka się już w jednym tylko epizodzie, oblężenia Kartaginy przez Scypiona Emiliusa; po sześciodniowym szturmie miasto ulega i staje się pastwą łupów i płomieni w 146 r. przed Chr.; z niem razem upada ostatecznie sama rzeczpospolita, a jej terytoryum staje się prowincyą rzymską, zwaną Prowincyą Afrykańską, część zaś jego przyłącza się do Numidyi.

Naszkicowawszy w ogólnych zarysach przebieg wypadków dziejowych dotyczących samej Fenicyi i jej głównej kolonii, powróćmy teraz do metropolii i postarajmy się zebrać to wszystko, co może rzucić pewne światło na jej rozwój moralny i materyalny, nie pomijając przytem Kartaginy, ile tylko razy odrębna o niej wzmianka okaże się konieczną; a postępując w ten sposób, obejmiemy w jednym rozdziale dwa narody, które, tak przez swe pochodzenie jak przez samą istotę swojej kultury, stanowią, rzec można, jednę nierozerwalną całość. .    -    ,

».

Cywilizacja Fenicji i Kartaginy.

i||jj|j|ówiąc o dwóch ludach rasy chamickiej które przeważny wpływ wy-i-aMi warły na dalsze losy ludzkości, to jest o Egipcyanach i Fenicya-nach, mimowolnie nasuwa się na myśl dziwny zbieg okoliczności, który miał w przyszłości tak różne zgotować koleje ich zabytkom archeologicznym. Antyteza jest tu zupełna: o ile w Egipcie tak sama natura i klimat, jak wrodzony geniusz narodu i późniejsze koleje przez jakie ten kraj przechodził, przyczyniły się do przechowania aż do dni naszych niezliczonych śladów jego rozwoju umysłowego i artystycznego, o tyle w Fenicyi warunki złożyły się niekorzystnie i wszystko sprzysięgło się na to, aby te ślady zatrzeć prawie ze szczętem.

Samo geograficzne położenie Fenicyi, ciągnącej się wąskim pasem wzdłuż brzegów morskich, było już samo przez się bardzo niepomyślne dla jej historycznych pamiątek, gdyż ułatwiało do niej przystęp i pozwalało na wywożenie w znaczne nawet odległości materyałów wchodzących w skład jej starożytnych budowdi; materyały te, z natury swojej łatwe do obrabiania i pozbawione rzeczywistej trwałości, nadawały się wybornie do rozmaitych coraz to nowych użytków, i rozpierzchały się kolejno po świecie, przedewszystkiem jednak, do zagłady dawnej cywilizacyi fenickiej przyczynił się cały szereg wypadków dziejowych, jakich ten kraj stał się widownią.

Żaden może kawałek ziemi nie uległ w biegu wieków tak licznym przewrotom, jak właśnie wybrzeża syryjskie. We wszystkich epokach historycznych były one bardzo zaludnione; następujący po sobie Egipcyanie, Assyryjczycy, Persowie, Grecy, Rzymianie, Arabowie a nakoniec Turcy, przeistaczali kolejno ich postać, a wszystko to działo się kosztem da,wnych zabytków miejscowych, gdyż zamiast szukania w łonie ziemi nowych, dziewiczych materyałów, ograniczano się na ' korzystaniu z tego, co się znajdowało pod ręką, zastosowując te szczątki ubiegłych wieków do coraz nowych potrzeb i celów. Najniebezpieczniejszymi niszczycielami przeszłości okazali się Krzyżacy. Ich mury i szańce obronne pochłonęły wszystko co jeszcze ich poprzednicy oszczędzili, a że budowali starannie i trwale, każdy kamień tracił już, wyszedłszy z ich ręki, dawną swą postać, i najwpra-wniejsze oko nie wyczyta na nim pierwotnego przeznaczenia. Zresztą, to smutne dzieło wandalizmu przedłuża się jeszcze i za naszych czasów: nie- •* dbalstwo, zabobonność i ciemnota teraźniejszej ludności, nieposkramiane przez rząd, obojętny na wszystko co nie dotyczy bezpośrednio jego interesów, zacierają z każdym dniem ślady pozostałych jeszcze pomników, noszących niezaprzeczenie znamię fenickie.

Jeżeli cudem, rzec można, śród tak nieprzyjaznych okoliczności zdołano jeszcze odszukać w kilku miejscowościach dawnej Fenicyi szczupłą bardzo ilość jej starożytnych pomników, to mogą one względne tylko światło rzucić na rozwój sztuki tego kraju, a klasyfikacya ich w pewnym porządku chronologicznym jest prawie niemożebna, gdyż cały szereg przeszkód składa się na utrudnienie tego zadania. Fenicyanie, owi wynalazcy alfabetu, przez dziwną i niewytłómaczoną kontradykcyą bardzo mało pisali na kamieniu, wiadomo zaś każdemu, że teksta lapidarne są jednym z najcenniejszych środków pomocniczych dla określenia znaczenia danego zabytku archeologicznego i epoki z jakiej on pochodzi ; stylu samoistnego, w obszerniejszem tego wyrazu znaczeniu, także nie posiadali, a stosunki ich z całym światem starożytnym były tak rozległe i ciągłe, że trudno zadecydować w jakiej mianowicie epoce ulegali oni temu lub owemu wpływowi ; nie będąc samodzielnymi w sztuce, łatwo zarzucali raz obrany kierunek i naśladowali bez wahania swoich chwilowych panów, tak dalece, że za czasów greckich wszystkie ich pomniki przybrały charakter wyłącznie grecki, i niepodobna rozróżnić utworów artystów helleńskich z tej epoki, od dzieł wydanych jednocześnie przez miejscowych pracowników.

Takie ubóstwo i taka niedokładność źródeł informacyjnych utrudniają nietylko wypowiedzenie stanowczego sądu o sztuce Fenicyan, ale wpływają także niekorzystnie na nasze wiadomości o innych gałęziach kultury tego ludu; zestawiając jednakże wyniki poszukiwań czynionych na miejscu, z tern co wiemy z tekstów pisarzy greckich i rzymskich, postaramy się podać czytelnikom wierny, o ile można, obraz religii, ustroju społecznego, literatury i wiedzy Fenicyan i Kartagińczyków.

eligia. Panteizm był podstawą religii Fenicyan, podobnie jak religii wszystkich innych ludów syryjskich, wśród których spotyka się identyczne pojęcie o bóstwie jedynem i powszechnem, zlewającem się ze światem otaczającym, który jest emanacyą własnej jego istoty, nie zaś dziełem jego potęgi twórczej. U Hyksosów, najeźdźców Egiptu i u wszystkich Hetejczyków, bóstwo to zwie się Stithku — Wszechwładny; u Aramejczyków, Hadad — Jedyny; u Ammonitów, Amman lub Moloch — Król ; u Moabitów, Kamosz — Władca ; u Fenicyan nakoniec zwano go czasami El — Bóg, lub Jaoh — Wieczny, ale te dwie nazwy mało były używane i zawsze zachowywały charakter bardziej tajemniczy, zwykłem zaś, popularnem mianem bóstwa, był wyraz Baal — Pan.

Bóg Fenicyan, jak zresztą najwyższa istota u wszystkich panteistów starożytności, był zarazem jeden i wieloraki i rozdrabiał się na mnóstwo bóstw podrzędnych, uosobiających jego przymioty i atrybuta. Zrozumiany jako natura, zamierająca corocznie i odnawiająca się własną swą siłą, Baal przybierał rozmaite nazwy, odpowiadające manifestacyom jego potęgi; i tak: jako początek wszech rzeczy, nazywał się Baal-Tammuz albo Adon, zkąd Grecy wzięli swego Adonisa; jako zachowawca, zwał się Baal-Chon; jako niszczyciel, Baal-Zebub i t. d. Takie pojęcia były, jak powiadamy, wspólne Fenicyanom z innemi sąsiedniemi ludami i spotykamy je współcześnie w Assyryi i Babilonie, ale oryginalnością religii fenickiej, cechą jej specyalnie właściwą, było to, że po większej części bóstwa podrzędne jej panteonu odpowiadały nie ideom filozoficznym dobrze określonym, ale prędzej geograficznemu podziałowi państwa; były one raczej mieszkańcami tej lub owej świątyni, aniżeli wcieleniem pewnego atrybutu bóstwa, co się łatwo tłómaczy federalnym ustrojem tego kraju i duchem partykularyzmu składających go miast. Tak więc, bożyszcza czczone w Tyrze, w Sydonie, na górze Herm on lub na górze Phegor, nosiły nazwy Baal-Tsur, Baal-Sydon, Baal-Hermon, Baal-Phegor i t. d. Baal adorowany w Tyrze, znany był przeważnie pod mianem Melkartha, a jego pierwszorzędne znaczenie w mitologicznej hierarchii bogów, było naturalnym wynikiem przodującego stanowiska, jakie zajmował przez tak długo Tyr w politycznem urządzeniu konfederacyi.

Powiedzieliśmy już, że Bóg-Przyroda, w panteistycznych pojęciach starożytności, był istotą przedewszystkiem wieloraką; ta jego składana natura objawiała się nietylko w podziale na odrębne bóstwa, ale uwydatniała się także w zrozumieniu każdego z nich, wziętego oddzielnie. Jako przyczyna i uosobienie świata widzialnego, bóg fenicki posiada dwojaką esencyą, jednoczy w sobie dwa pierwiastki twórczości, czynny i bierny, męski i żeński, i ztąd wynika potrzeba przyjęcia bóstwa kobiecego; w każdym jednak razie bogini ta nie jest bóstwem oddzielnem, a tylko mani-festacyą zewnętrzną samego boga, drugą jego osobą, bogiem pojętym w drugiej jego postaci. Takie ogólne pojęcie bóstwa żeńskiego, musiało się naturalnie rozdrobić, odpowiednio do ilości bóstw drugorzędnych czczonych na całym obszarze Fenicyi. Każdemu Baalowi towarzyszyła jego forma niewieścia, zwana Baâlet, a te pary boskie tworzyły jedność zupełną, odbicie jedności pierwotnej ; gdy jednak Baal nosił charakter słoneczny, Baalet posiadała naturę księżycową, gdy on uosobiał dzień, ona przewodniczyła nocy, gdy w nim ześrodkowywały się żywioły uznane za męskie, jak ogień i powietrze, ona koncentrowała w sobie pierwiastki żeńskie, jak ziemia i woda. Znamy tylko kilka takich par boskich z panteonu fenickiego: wiemy, że w Sydonie byli to Baal-Sydon i Astoret/i — grecka Afrodyta; — w Gebalu, Tammuz i Baalet; w Kartaginie, Baal-Hamon i Tanit; u Hetejczyków północnych, Sed i Sedet; ale trzeba przypuszczać, że każde z bóstw fenickich jednoczyło w sobie oba te pierwiastki.

Obok kierunku panteistycznego, dominującego w religii fenickiej, daje się w niej także dostrzec pewien odcień sabeizmu, bardzo tu zresztą zrozumiały. Jako znakomici żeglarze, przepędzający większa, część życia między niebem a morzem, Fenicyanie wcześnie musieli się zwrócić, z uczuciem czci i pokory ku firmamentowi niebieskiemu ; słońce stało się w ich oczach uosobieniem najwyższego bóstwa, pod nazwą Baal-Samim — Baala Niebieskiego, lub Eliuna, pana nieba, czasu i wieczności; słońce wiosenne, odradzające się corocznie, połączyło się w jedno z Adonem, bóstwem czczonem specyalnie w Gebalu i prezydującem jego tajemnicom ; nakoniec planety i gwiazdy uznano także za bóstwa i uwielbiano je pod ogólnem mianem Kabirim — Potężnych, chociaż ta sama nazwa służyła także siedmiu bóstwom twórczym, prezydowanym przez ósmego boga Eszmuna. Cześć ciał niebieskich pociągnęła za sobą cześć ognia, jako pierwiastku wszelkiego życia, jako źródła wszelkiej działalności, wszelkiego odrodzenia i zniszczenia ; tym to pojęciom odpowiada Baal-Moloch, i w obrządkach odnoszących się do jego kultu, ogień gra przeważną rolę ; do tego także rzędu bóstw należeli : Baal-Hamon — Baal palący, Reszef — Piorun — i Adar, główne bóstwo Damaszku, też samą nakoniec ideę symbolizuje kamień ognisty czyli olbrzymi szmaragd, pod postacią którego adorowany był Melkarth w wielkiej świątyni Tyru.

Ile razy pojęcia panteistyczne przekraczają granice oderwanych spe-kulacyj filozoficznych, a wstępują na grunt praktyczny i usiłują przyoblec się w ciało, dla dogodzenia potrzebom mas i zadowolnienia pragnień i porywów religijnych spoczywających na dnie serca każdej jednostki i każdego narodu, tyle razy muszą się one mimowolnie skrzywić i przeobrazić, prowadząc wprost do politeizmu. Tak też się stało i w Fenicyi: jeżeli w pier-wotnem założeniu i nawet w póżniejszem rozumieniu kapłanów i ukształ-conych warstw społeczeństwa, każde z odrębnych bóstw miało wyobrażać tylko rozliczne przymioty istoty najwyższej, to dla ogółu ludności stały się one oddzielnemi postaciami, posiadającemi byt niezależny, i zaczęto oddawać im cześć indywidualną, zapominając o ich symbolicznem tylko znaczeniu, a politeizm przeistoczył się nawet w fetyszyzm, jeżeli zważymy, że bóstwa rzadko kiedy przybierały formę antropomorficzną, a były najczęściej przedstawiane przez kamienie specyalnego kształtu, umieszczane we wnętrzu przybytków.

Obrządki zewnętrznego i publicznego kultu przybrały charakter odpowiadający niskiemu poziomowi samej istoty pojęć religijnych; wprawdzie szalone orgie i wszeteczeństwa towarzyszyły także uroczystym ceremoniom innych ludów starożytności ; spotykamy je w Babilonie i u wszystkich wogóle wyznawców naturalizmu, ale wyłącznem już znamieniem Fenicyan i innych Chananejczyków, jest to niesłychane okrucieństwo, którem nacechowane są ich przepisy i praktyki religijne. Żaden naród nie sprostał im w tej strasznej mieszaninie rozpusty i srogości, któremi zdawało się im, że mogą się przypodobać bogom swoim ; trwoga i groza były chroniczną chorobą tej religii, chciwej krwi i otaczającej się najczarniejszemu widziadłami ; rugowała ona z serc najświętsze uczucia, poniżała dusze przesądami w których dzikość walczyła o lepsze z rozwiązłością, a tortury, pokuty i krwawe ofiary jakich wymagała od swych wyznawców, przechodzą wszystko, co najchorobliwsza wyobraźnia wymarzyć jest w stanie. Najstraszniejszym obrządkiem religii fenickiej, były ofiary składane Baalom pod postacią nowonarodzonych dzieci, które sami rodzice rzucali żywcem w płomienie, dla połączenia ich z bóstwem i dla przebłagania jego gniewu, a nie było to wybrykiem jednej wyjątkowej epoki, ale utrwalonym zwyczajem, rozpowszechnionym w całej Fenicyi i praktykowanym w Kartaginie aż do ostatnich chwil istnienia tego grodu. Po dopełnieniu ofiary następowały uczty, igrzyska i szalone orgie, nacechowane jednocześnie głębokim smutkiem i frenetycznem weselem ; sceny żałoby i potworne wybuchy rozpusty zlane w jedne całość, oto obraz tych mistycznych ceremonij, które z taką świetnością i solennością odbywały się w tajemniczych przybytkach Gebalu i Berytu i śród uroczych krajobrazów Libanu. •

Religia Kartagińczyków we wszystkiem prawie była podobna do religii Tyru ; głównem i powszechnem jej bóstwem był Melkarth, posiadający swoje świątynie we wszystkich koloniach i w samej stolicy, ale za szczególnych opiekunów miasta Kartaginy uważano parę boską złożoną z Baal-Hamona, uosobienia słońca i ognia, i z dopełniającego go żeńskiego pierwiastku, bogini Tanith, najbardziej zbliżonej do księżyca. W cytadeli Kartaginy, Byrsie, dwie główne świątynie poświęcone były tym właśnie bóstwom, które Rzymianie brali za Saturna i Junonę, podobnie jak Grecy uważali Melkartha za Herkulesa. Bożek Eszmun, najważniejszy z grupy ośmiu Kabirim, miał także swój przybytek w Byrsie.

Ciągłe stosunki z Grekami, zawiązane w pierwszych wiekach powstania rzeczypospolitej a nie ustające na chwilę od czasu wojen Sycylijskich, wpłynęły w pewnej mierze na przekształcenie tej religii ; po klęsce Himilkona pod Syrakuzą, Kartagińczycy myśląc że do ich porażki przyczynił się gniew obrażonych wielkich bogiń Sycylii, Cerery i Prozerpiny,

wprowadzili ich kult u siebie, wznieśli im świątynie, a na wszystkich ich monetach bitych od początku IV. wieku, spotyka się postać greckiej pani piekieł. Apollon miał także swoję świątynię na placu publicznym Kartaginy i jego kolosalna statua została przeniesiona do Rzymu po zburzeniu miasta przez Scypiona, a są nawet dowody, że Kartagińczycy wysyłali raz poselstwo do wielkiej świątyni Delfickiej, dla złożenia ofiar temu bóstwu. Dla obsługi świątyń i dopełniania uroczystych obrządków nie miano w Kartaginie oddzielnej kasty kapłanów, jak to miało miejsce w Tyrze, a ludzie najwyżej położeni ubiegali się o zaszczyt składania ofiar bogom, do których to funkcyj przywiązywano wielkie znaczenie, i uważano je za jeden ze szczebli wiodących do wysokich dostojeństw.

pharakter ludności, obyczaje i forma rządu. Religia, £§ a szczególnie zewnętrzne jej obrządki, najlepiej znamionują charakter moralny danego narodu, nic też dziwnego, że starożytni zostawili nam niezbyt pochlebny portret Fenicyan. Przedstawiają się nam oni jako jednocześnie twardzi i służalczy, smutni i okrutni, samolubni, chciwi, rozpustni i krwiożerczy, nieubłagani w gniewie i wiarołomni. Istota ich religii oraz wyłączny zwrot ku zajęciom handlowym i ku przemysłowi, sprzysięgły się na to, żeby zamknąć ich serca dla wszelkich uczuć szlachetnych i dla wzniosłych dążeń ; pomimo całej zręczności i umiejętności jakich dali dowody w swoim rozwoju materyalnym, noszą oni, pod względem moralnym, niezatarte piętno swego pochodzenia, i można doprawdy powiedzieć, że zdaje się ciążyć nad nimi przekleństwo, które miało przeważnie dotknąć tego z synów Chamowych, którego oni są bezpośrednimi następcami.

Naród składał się z ludu i z rodzin arystokratycznych z łona których wybierano członków senatu, a władza wykonawcza spoczywała w ręku królów dziedzicznych lub urzędników obieralnych. Każde z miast wchodzących w skład konfederacyi, miało swój rząd oddzielny, swój własny senat, własne instytucye i odrębne prawodawstwo, ale wszystkie uznawały prawa zwierzchnicze stolicy, to jest kolejno Sydonu lub Tyru. Miasta znaczniejsze, jak Sydon, Tyr, Aradus, Gebal i kilka innych, rządzone były przez dynastye królewskie, w mniejszych zaś grodach najwyższą władzę piastowali sędziowie obieralni lub kolegia kapłańskie. W Tyrze, gdy stronnictwo ludowe obaliło Baala w 563 r., zaprowadzona została republikańska forma rządu i najwyżsi urzędnicy otrzymali nazwę suffetów. ale przeobrażenie to było tylko chwilowe i trwało zaledwie sześć lat, w najważniejszej jednakże kolonii fenickiej, to jest w Kartaginie, system podobny został przyjęty w pierwszych zaraz latach założenia rzeczypospolitej i utrzymywał się aż do jej obalenia przez Rzymian.

Sama natura żywiołów jakie się złożyły na powstanie Kartaginy, musiała nadać jej rządom cechę arystokratyczną, która pozostała nietknięta aż do czasów drugiej wojny Punickiej, to jest do chwili, w której, jak zapewnia Polibiusz, stronnictwo demokratyczne wzięło górę i Kartagina stała się widownią tłumnych zebrań ludowych, narzucających despotycznie swą wolę urzędnikom cywilnym i dowódcom wojsk. Trzeba jednakże zauważyć, że nigdy w kolonii Tyru wyższa klasa nie posiadała charakteru arystokracyi rodowej, opartej na świetnych i chlubnych trądycyach przeszłości, ale głównem znamieniem wyższości w tern społeczeństwie kupie-ckiem było bogactwo ; podobna podstawa, z samej natury rzeczy zmienna i nietrwała, czyniła, że wpływ i znaczenie przechodziły kolejno z jednych rodów do drugich, a tylko wyjątkowo wielkie usługi oddane ojczyźnie utrzymywały je przez dłuższy czas w niektórych domach, jak to miało miejsce, gdy rodziny Magonów, Hannonów i Barków piastowały przez kilka pokoleń najzaszczytniejsze dostojeństwa.

Najwyższymi urzędnikami rzeczypospolitej byli dwaj suffeci — szo-fthetim — przedstawiciele władzy wykonawczej, których najprędzej porównać można do królów Sparty lub do konsulów rzymskich, chociaż ani ich atrybucye, ani sposób ich mianowania nie są dokładnie znane, i gdy jedni pisarze uważają ich za dostojników dożywotnich, drudzy mniemają, że byli oni obierani na rok jeden. Po suffetach, pierwsze miejsce zajmowali dowódcy wojsk, wybierani z łona senatu, a w wypadkach nadzwyczajnych mianowani przez samych żołnierzy; ale rzeczywista istota władzy spoczywała w rękach senatu, złożonego z 300 członków, wybieranych śród znakomitszych i majętniejszych obywateli. Senat posiadał przedewszystkiem władzę prawodawczą, wchodził w układy z państwami ościennemi, wypowiadał wojny i zawierał traktaty, a przez swoje komisye czasowe lub nieustające wkraczał w atrybucye władzy suffetów, chociaż ci byli nominalnie jego prezesami i do nich należał obowiązek poddawania pod rozstrzygnięcie senatorów rozmaitych spraw ważnych. Pierwszy komitet, złożony z 30 członków, ustanawiał porządek dzienny rozpraw, przygotowywał sprawy i rozpatrywał je zawczasu, przed poddaniem ich pod ogólne roztrząsanie całego ciała, a jemu także były powierzone układy z cudzoziemcami ; wyżej jeszcze zasiadała Rada dziesięciu, także złożona z senatorów, która kontrolowała czynności suffetów, strzegła porządku w administracyi i stanowiła rodzaj delegacyi nieustającej senatu ; nakoniec podejrzliwość arystokracyi nie zadowalniając się i tak już skomplikowaną maszyneryą, wymyśliła jeszcze Radę stu, najwyższy trybunał mający śledzić wszystkie czynności urzędników cywilnych i wojskowych i karcić nadużycia, a ten trybunał doszedł z biegiem czasu do takiej potęgi i stał się tak niezno-śnem narzędziem despotyzmu, źe musiał wywołać reakcyą, i wskutek jego to zapewne nadużyć wzięło górę stronnictwo demokratyczne. Obok suffe-tów i senatu, istniały zawsze w Kartaginie zgromadzenia ludowe, pozbawione wprawdzie wszelkiej inicyatywy, ale decydujące ostatecznie w razach podziału głosów w senacie lub sporu wynikłego między senatem a suffe-tami ; w początkach zgromadzenia te zachowywały się prawie biernie, później wpływ ich wzmagał się coraz bardziej, aż nakoniec pozyskały głos stanowczy. One to umiały przez długi czas utrzymać u władzy rodzinę Barków, wrogo usposobioną dla senatu, i marzyły o zupełnym przewrocie politycznym, ale celu tego nie osiągnęły, a niesnaski jakich stały się powodem, przyśpieszyły tylko zupełny rozkład i ostateczny upadek rzeczy pospolitej.

Stroną nadzwyczaj ujemną rządów Kartaginy, była fałszywa całkiem polityka, stosowana względem ludów podbitych lub uznających zwierzchnictwo respubliki; zamiast je ujmować, obdarzać przywilejami, zrównywać o ile można w prawach z obywatelami metropolii, arystokracya karta-gińska, zajęta tylko bogaceniem się i chciwa zysków, obarczała je przy-gniatającemi ciężarami, traktowała jak niewolników, powoływała do służby wojennej bez zapewnienia najmniejszej szansy awansu, tak, że wkońcu wszyscy ci przymusowi sprzymierzeńcy zwrócili się przeciwko niej i w chwili stanowczej połączyli się z jej wrogami; potężna więc rzeczpospolita, panująca wszechwładnie przez kilka wieków na wszystkich zachodnich wybrzeżach morza Śródziemnego, upadła głównie własną swą winą, brakiem prawdziwych cnót obywatelskich, brakiem wszelkiego szczytniejszego ideału, z tego więc punktu na rzecz się zapatrując, jej upadek może być poczytywany za jedno ze szczęśliwszych zdarzeń dla ludzkości.

IHIpf a u k i, pismo, język i literatura. W naukach, Fenicyanie iPJlIM żadnych prawie śladów po sobie nie zostawili, a wiadomem jest

tylko z tekstów pisarzy greckich, źe astronomia, matematyka i medycyna dość daleko były u nich posunięte. Największą jednak ich zasługą, zapewniającą im prawo do wdzięczności przyszłych pokoleń, było wynalezienie i rozpowszechnienie pisma alfabetycznego, które stało się podstawą wszystkich alfabetów, przyjętych przez późniejsze narody Azyi i Europy.

Nie można powiedzieć, żeby Fenicyanie byli twórcami alfabetu w ab-solutnem tego wyrazu znaczeniu, ale krok jaki naprzód w tym kierunku postawili, równa się prawie stworzeniu. Znacznie wcześniej od Fenicyan dużo już pisali Chaldeo-Assyryjczycy i Chińczycy, ale ludy te nie wzniosły się nigdy ponad metodę sylabizmu, a tylko Egipcyanie, dzięki filozoficznemu nastrojowi umysłu, zdołali rozczłonkować sylabę, oddzielić spół-

głoskę, niemą samą przez się, od dźwięku głosowego który służy do jej wymawiania, i wyobrazić obie te części zgłoski zapomocą odrębnych znaków ; oni więc rzeczywiście wprowadzili do swego pisma pierwsze litery, ale nie umieli czy nie mogli wyzyskać całkowicie swego wynalazku, i ich hieroglify pozostały równie skomplikowane, równie niejasne i trudne do odczytywania do czasów Dyoklecyana, jak były za pierwszych faraonów. W piśmie ich utrzymało się zawsze mnóstwo znaków ideograficznych i symbolicznych, a obok liter właściwych, wiele także charakterów syla-bicznych ; największą zaś trudność przedstawiała możność brania każdego znaku w jednym lub drugim sensie, zkąd powstawał taki chaos i rodziło się takie zawikłanie, że jakkolwiek błędnem jest twierdzenie, jakoby w Egipcie pismo miało być tajemnicą samych tylko kapłanów, wszelako jego dokładna znajomość wymagała długich studyów i dlatego klasa skrybów cieszyła się wielkiem poważaniem ogółu. Do wytworzenia i utrzymania takiego stanu rzeczy wielce zapewne przyczyniała się ta okoliczność, że przy sacerdotalnym charakterze całej kultury egipskiej, każdy zabytek przeszłości stanowił rodzaj rzeczy świętej, do której niewolno było dotykać profanom, i że kapłanom wcale nie chodziło o to, ażeby system hierogli-ficzny, który zwano nawet pismem bogów, zmieniać na inny, łatwiejszy, który stając się przystępnym dla całego ogółu, przez to samo mógłby był podkopać ich powagę i znaczenie.

Fenicyanom więc przypadło w udziale skorzystać ze wskazówek sąsiedniego Egiptu i doprowadzić jego odkrycie do ostatecznych wyników, a p. de Rouge dowiódł nawet, że formy ich znaków wzięte zostały z kursywy egipskiej w epoce panowania Pasterzy, i że można je łatwo odszukać w piśmie egipskiem. Nie mieli oni za sobą żadnych tradycyj do uszanowania, lapidarna majestatyczność hieroglifów wcale im nie imponowała, a jako ludowi przedewszystkiem praktycznemu, szło im głównie

/,x

1

⁷mr¥

1111 s* <- 2 ^ 4. ^ ^ ^

y \ -h {

y iiŁi 0 ‘i

Fig. 293. Napisy fenickie.

o stworzenie najdogodniejszego narzędzia dla wzajemnego porozumiewania się i dla porządnego prowadzenia ksiąg kupieckich. Wygnali oni tedy z pisma wszystko, co się okazało zbytecznem, zarzucili całkiem wszelkie znaki figuracyjne i symboliczne, co zaś do znaków fonetycznych, przyjęli po jednym tylko z nich, i to niezmiennym, dla każdej artykulacyi głosowej, i w ten sposób powstał pełen prostoty ich alfabet o dwudziestu

12

Szkic historyczny. T. II.

dwóch literach (fig. 293), który okazał się całkiem dostatecznym dla odpowiedzenia wszelkim potrzebom ich języka, i który w przyszłości posłużył za typ, naśladowany, z małemi tylko zmianami, przez wszystkie narody azyatyckie i europejskie: Hebrajczyków, Indyan, Arabów, Greków, Rz) mian i t. d. Oprócz tego, Fenicyanie, przy swoim handlu rozciągającym się na cały świat starożytny, i kierowani własnym litylko interesem, udzielili swego odkrycia wszystkim ludom z któremi znajdowali się w stosunkach, a w ten sposób zostali nietylko wynalazcami, ale także krzewicielami alfabetu, który, według dosadnego wyrażenia p. Renana, stał się jednym z ich produktów wywozowych.

Mówiliśmy wyżej, że Fenicyanie, jakkolwiek należący pierwotnie do szczepu chamickiego, przyjęli około 2000 r. przed Chr., język wprowadzony do Syryi przez plemię semickie Terachitów. Język ten tak był zbliżony do hebrajskiego, że można go raczej uważać za odrębne tylko narzecze tego ostatniego, a im dalej sięgamy w przeszłość, tern podobieństwo to staje się bardziej widoczne, i na niektórych dawnych pomnikach Fenicyi większa część wyrazów posiada formę absolutnie hebrajską. Istniały dwa główne dyalekty tego języka: wschodni, używany w Fenicyi właściwej, i fiunicki, przyjęty w Kartaginie, a utrzymujący się bardzo długo wśród ludu, gdyż Arnobiusz, św. Augustyn i Prokop zapewniają, że za ich czasu był on jeszcze w użyciu w północnej Afryce.

O literaturze fenickiej bardzo niedokładne możemy mieć wyobrażenie z nielicznych tekstów które przetrwały do naszych czasów', musiała ona jednak być dosyć rozwinięta, jeżeli jedno z miast fenickich, a mianowicie Dabir, nosiło nazwę Kiriat-Safir, grodu ksiąg. Fenicyanie posiadali prawo pisane, oraz księgi w których ich systemat kosmogoniczny, główne zasady ich religii i ich organizacyi społecznej były przedstawione w formie przepisów dogmatycznych. Równie jak Egipcyanie i Babilończycy, przypisywali oni tym księgom początek boski i uważali je za dzieło bożka Taaut, pokrewnego Thotowi Egipcyan, a przekonanie to . o świętem pochodzeniu prawa było tak silnie wkorzenione, że uosobiano je pod postacią nowego bóstwa, jakoby żony samego Taauta, i czczono je pod nazwą bogini Turo — Prawo — lub Kuzareth — Harmonia.

Każde prawie z miast fenickich posiadało bogate archiwa, w których kronika miejscowa systematycznie była prowadzona, a oprócz tego literatura fenicka obejmowała wiele pism treści religijnej i kosmogonicznej, nie mających kanonicznego charakteru ksiąg Taauta, oraz znaczną liczbę traktatów dotyczących rolnictwa i innych gałęzi bogactwa narodowego. Ze starożytnych źródeł widać, że literatura ta datowała z bardzo dawnych

FENICYA I KARTAGINA.

czasów i przed wkroczeniem Jozuego do Syryi znajdowała się już w pełnym rozwoju.

Za następców Aleksandra Wielkiego, Grecy starali się zapoznać z kulturą umysłową podległych im ludów, i często zapożyczali u Feni-cyan wiele materyałów do dzieł swoich, w formie przekładów lub naśladowali, ale z pisarzy tego rodzaju, Theodotes, Hypsikrates lub Mochus nic nam prócz swych nazwisk nie zostawili, z analistów zaś greckich którzy się zajmowali dziejami Fenicyi, jak: Dius i Menander z Efezu, kilka tylko urywków przechowało się do naszych czasów, a najciekawszym i najobszerniejszym szczątkiem tej literatury greko-fenickiej jest fragment z dzieła Pilona z Byblos, który przetłómaczył na grecki język traktat niejakiego Sanchoniathona z Berytu, pisany około XII. lub XIII. wieku przed Chr. i ofiarowany królowi Berytu, Abibaalowi. Z traktatu tego, jakkolwiek bardzo uszkodzonego, a nawet zepsutego przez tłómaczenie, najwięcej można zaczerpnąć wiadomości o religii i o systemie kosmogo-nicznym Fenicyan. Systemat ten, oparty naturalnie na pojęciach panteisty-cznych i materyalistycznych, przypisuje powstanie wszech rzeczy samodzielnym ewolucyom materyi, którą uważa za wieczną i niestworzoną; zajmuje się on wyprowadzeniem świata z chaosu, filiacyą bogów, nako-niec stworzeniem pierwszych ludzi, początkami państwa fenickiego i ko-lejnem powstawaniem użytecznych rzemiosł i sztuk. Obok pierwotnych zasad, ogólnie przyjętych przez wszystkie miasta fenickie, każde z nich miało swoje odrębne wyobrażenia o szczegółach towarzyszących tworzeniu się bogów i ludzi i zapisywało je na stelach swych świątyń i w swych księgach kanonicznych; w fragmentach jednak Pilona z Byblos, Porfiryusza i Euzebiusza, znajdujemy tylko kilka takich wersyj odmiennych, zczepionych razem, bez wykazania pochodzenia tekstu, a przytem ci pisarze tłómacząc dowolnie imiona własne fenickie na swoje greckie, w wielu razach zaciemnili właściwe znaczenie oryginału. Dla dania pojęcia o nastroju religijnej literatury fenickiej, przytoczymy tu w przekładzie początek jednego z tych urywków kosmogonicznych, pochodzącego, jak się zdaje, z Sydonu.

»Na początku był Chaos — Bohu — i Chaos był ciemny i mętny, »i Tchnienie — Ruah — ulatywało nad Chaosem. I Chaos nie miał końca, »i było tak przez wieki i wieki całe. I Tchnienie ukochało swe własne »pierwiastki, i uczyniło się pomieszanie, i pomieszanie to przybrało nazwę »Żądzy — Chefets. I Żądza stała się początkiem wszelkiej twórczości, »i Tchnienie nie znało swego własnego stworzenia. I Tchnienie i Chaos »zmieszały się z sobą, i zrodził się Żywioł błotny — Mot. I z Żywiołu »tego wyszło nasienie twórcze i Mot był ojcem wszech rzeczy. Mot miał

12*

kształt jaja. I słońce, i księżyc, i gwiazdy, i wielkie konstelacye zajaśniały. Były istoty żyjące, pozbawione czucia, i z tych istot żyjących zrodziły się istoty obdarzone umysłem, i nazwano je Tsophesamim — Ci, którzy spo-Tchnienie zrodziło wiatry północy, południa, wschodu

»glądają w niebo

»i zachodu. I Chaos i Wiatr zachodni połączyły się i zrodziły Czas —

Kadmon; i z tych zrodziły się Filiacya

»Ulom — i Starszyznę »Tholedeth — i Ród — Moledeth — które zamieszkały Fenicyą i czciły

»Słońce jako Pana Niebios, pod nazwą Baal-Samim i t. d., i t. d.«.

Epigrafia fenicka jest nadzwyczaj uboga; mógł się bardzo do tego przyczynić zwyczaj jaki miano, umieszczania napisów na deskach lub blachach bronzowych i miedzianych przybijanych do muru, gdyż kruszec, jako rzecz bardziej ponętna, łatwiej mógł uledz zniszczeniu i grabieży, w każdym jednak razie nie odkryto dotychczas więcej nad sto kilkadziesiąt napisów fenickich, i to przeważnie w Kartaginie. Napisy te, najczęściej znajdowane na grobowcach, grzeszą zbytnim lalconizmem i powtarzają prawie zawsze jedne i te same formuły, a tak w technicznem ich wykonaniu, jak w samym sensie, widać brak wprawy i niedbalstwo, znamionujące lud mało wdrożony do stylu lapidarnego. Najbardziej interesującym i najdłuższym z tych tekstów, jest napis umieszczony na grobie króla Sydonu Eszmunazara, ale i tu mamy tylko przed sobą gadulstwo człowieka o ciasnym umyśle, zajętego wyłącznie błahą trwogą o całość swego sarkofagu; nie spotykamy wT nim żadnego wznioślejszego uczucia, żadnej godności i powagi wobec potomności; myśl jest samolubna i nędzna sama w sobie, a styl niezgrabny, przewlekły i nudny, daleki od jędrności i siły pomników epigraficznych Greków i Rzymian, a nawet Egipcyan, to jest narodów które dużo pisały na kamieniu.

W Marsylii i w Kartaginie wynaleziono dwa identyczne egzemplarze tablic o dość długich napisach, ale te przedstawiają słaby interes literacki, gdyż podają poprostu taryfy rozmaitych ofiar, w ostatnich zaś czasach odkryto ważny zabytek tego rodzaju w Gebalu, ale tekst, dość obszerny, nie został jeszcze dotychczas ogłoszony w tłómaczeniu. Data tych wszystkich napisów nie może być ściśle określona, ale większość powag naukowych zgadza się na to, że Fenicyanie dopiero za czasów greckich zaczęli pisać na kamieniu trochę częściej, zawsze jednak bardzo mało w porównaniu z innemi współczesnemi narodami, a p. Thomson, który najdokładniej może zbadał Syryą, powiada, że podczas dwudziestoletnich poszukiwań nie zdarzyło mu się napotkać jednego napisu z oryginalnym tekstem fenickim.

O Kartaginie wiemy, że posiadała swoich kronikarzy narodowych, których pracami posłughvał się Sallustyusz, będąc na dworze króla Hiem-psala, ale z których nic do nas nie przeszło; znamy także nazwisko jednego filozofa, Asdrubala, który odbywał study a w Grecy i, podróżując pod imieniem Klitomacha, oraz grecką wersyą Periphi, marynarza Han-nona, żyjącego w końcu VI. wieku przed Chrystusem, ale najliczniej reprezentowany był w literaturze, kartagińskiej dział praktyczny, najbardziej odpowiadający instynktom i potrzebom tego społeczeństwa, a w rzędzie dzieł tego rodzaju szczególnie cenionym był traktat agronomiczny Ma go na, obejmujący 28 ksiąg, który po zburzeniu miasta, został przewieziony do Rzymu i przełożony na język łaciński przez Decimusa Sila-nusa, podczas gdy reszta księgozbioru stolicy, podzielona na kilka części, dostała się kilku książętom afrykańskim, sprzymierzeńcom Rzymu.

SZTUKA FENICYAN.

||j|||| ołoźyliśmy już poprzednio nacisk na to, że wskutek nieszczęśliwego Hfeil zbiegu okoliczności, mało bardzo zabytków sztuki fenickiej przecho

wało się do dni naszych, tak, że dziś nadzwyczaj jest trudno wypowiedzieć o niej stanowcze zdanie, oparte na niezbitych argumentach ; dodać wszakże trzeba, że jeżeli terytoryum właściwej Fenicyi ulegało bezustannym przewrotom, oddziaływającym niekorzystnie na trwałość jej zabytków artystycznych, to odleglejsze kraje i wyspy w których wpływ Fenicyan panował prawie wyłącznie przez długi przeciąg czasu, mogłyby nam były przekazać liczniejsze ślady sztuki tego narodu, gdyby ta sztuka była się rzeczywiście podniosła do prawdziwie wysokiego stopnia rozwoju. Ten więc brak, a przynajmniej to ubóstwo pomników fenickich, świadczą na niekorzyść samejźe sztuki, a na ujemny sąd o niej wpływają z drugiej strony zbyt także nieliczne i bardzo lakoniczne wzmianki pisarzy starożytnych, którzy zawsze skrzętnie zbierali i notowali wszystko, co w znanych im krajach było godnem uwagi, a którzy, pomimo ciągłego zbliżenia do Fenicyi, mało bardzo ustępów poświęcili w swoich dziełach jej artystycznej działalności.

Cały nasz zapas źródeł tego rodzaju redukuje się do krótkiej wzmianki Herodota o świątyni Melkartha w Tyrze, do ustępów Biblii dotyczących świątyni Salomona, dzieła artystów fenickich, i do opisu Tyru przez proroka Ezechiela; najdłuższy zaś artykuł w tym przedmiocie znajdujemy w traktacie O bogini Syryjskiej, który błędnie przypisywano Lucyanowi ; autor w nim cytuje świątynię Melkartha w Tyrze, świątynię bogini Asto-reth w Sydonie, świątynię Egipską, cudownie jakoby przeniesioną z Heliopolis do Baalbek, świątynię Wen ery w Byblos i jedne ze świątyń Wyższego Libanu, ale w tem dość suchem wyliczeniu nic znaleść nie można, coby dawało jakie takie pojęcie o artystycznej stronie tych gmachów lub

yT\A\ tych źródeł dodać można parę egzemplarzy pwSySsjL») starożytnych monet, ozdobionych rysunkami

o epoce do której mogą być odniesione. Do

A

fr.

fenickich budowli, gdyż na odwrotnej stronie monet Makryna znajdują się przedstawienia świątyni z Byblos (fig. 294), które, jakkolwiek bardzo niedokładnie, dają nam wszakże pewne wyobrażenie o głównych jej zarysach, na jednym zaś z medalów fenickich widzimy pobieżnie naszkicowane miasto Tyr, z jego murami warownemi gęsto najeźonemi

Fig. 294. Moneta Makryna.

. 'iKj

WSi'

Fig. 295. Medal fenicki.

wieżami (fig. 295). Jako jeden jeszcze dowód mierności sztuki fenickiej, można zacytować fakt, że gdy cesarz Hadryan, wznosząc swoje wspaniałą willę koło Rzymu, nagromadził w niej mnóstwo gmachów z których każdy odtwarzał jakiś odrębny typ architektury starożytnej, nic nie zaczerpnął w Fenicyi, pomimo że znał dobrze tę prowincyą, w której dłuższy czas przebywał ; o stylu fenickim żaden z dawnych pisarzy ani słowa nie wspomina, a jest tylko o nim pobieżna wzmianka w Talmudzie.

Przechodząc teraz do świadectw, jakie pomniki pozostałe po Feni-cyanach mogą dać same o sobie, wymienimy ważniejsze z nich, których szczątki mogą rzucić pewne światło na przedmiot który nas zajmuje. W Fenicyi właściwej, najlepiej zachowane i najbardziej interesujące ruiny przedstawiają nam : Amrit — dawny Marathus, Um-el-Awamid — dawna Kaikna a grecka Laodicea, Adlun — dawna Awatha — i jego okolice, Belat w pobliżu Gebalu, Baalbek, Batrun i Aradus; najwięcej jednak pomników przechowały nekropolie głównych miast Fenicyi : Sydonu — dzisiejszej Saidy, Tyru i Gebalu — greckiego Byblos, do czego dodać należy szczątki fundamentów świątyni Salomona w Jerozolimie, i ruiny pozostałe w dawnych koloniach fenickich : w Hadrumecie na brzegach kartagińskich ; w Palermo i Solonłe w Sycylii; w Sardynii i na wyspach Balearskich; na Malcie i w Gozzo; nakoniec w wielu miejscowościach Cypru, jakoto: w Paphos, Golgos, Idalii, Curium i Larnace. W Grecyi dużo odkrytych zabytków nosi wyraźne piętno fenickie, a do tego rzędu zaliczyć można

FENICYA I KARTAGINA.

-jo

wykopaliska w Melos, w Koryncie, w Argos, w Megarze, na wyspie Rodos i wogóle na Cykladach.

Pomimo umiejętnych studyów przedsiębranych na miejscu i znakomitych prac Geseniusa, Mowersa, księcia de Luynes, pp. De Saulcy, de Vogué, Waddingtona, Renana, Ewalda i innych, archeologia fenicka wiele jeszcze stron ciemnych przedstawia, i stanowcze określenie do jakiej mianowicie epoki mogą się odnosić te lub owe pomniki, jest prawie niepodobne, a przynajmniej bardzo trudne wobec wielkiego ubóstwa zabytków epigraficznych. Najpierwej, istnieją na terytoryum Fenicyi i na całej przestrzeni Syryi i Palestyny, szczątki noszące na sobie cechy nadzwyczajnej starożytności, zbliżone, według kapitana Irby, pp. de Saulcy i Stanleya, do megalitycznych pomników Europy; w Berak-el-Tell między Tyrem i Sydonem, w Ras-el-Ain niedaleko Tyru, w okolicach Gebalu i w Nahr-Rhamke na wyspie Arwad, znajdują się sypane tumulusy, bardzo mało dotychczas badane, ale w których odkryto kilka grobów prostej bardzo budowy, różnych od fenickich tak samą konstrukcyą, jak wynalezionemi w nich przedmiotami. Wszystkie te pomniki zdają się należeć do epoki poprzedzającej wkroczenie do Syryi Kananejczyków, i mogą być chyba dziełem owych tajemniczych ludów : Rephaim, Zuzim, Enakim i t. p., o których wspomina Biblia jako o najdawniejszych mieszkańcach tej krainy, w każdym zaś razie nie zdają się one mieć nic wspólnego z właściwą kulturą fenicka. Niektórzy archeologowie zaliczają także do zabytków przedfenickich cyklopejskie mury z okolic Gebalu i Arwadu, złożone z niekształtnych olbrzymich brył kamienia nie spajanych żadną zaprawą, a utrzymujących się tylko prawem własnej równowagi, oraz foremniejsze już mury spotykane w rozmaitych okolicach Syryi, budowane z czworograniastych kamieni wystających wypukło na zewnątrz swą nieobrobioną stroną, tak zwanych boń, zbliżonych do rzymskiego opus rusticum i do tego co Francuzi nazywają murs en bossage et à refends. Ciź sami uczeni przypisują Pelasgom wszystkie cyklopejskie mury w Malcie, w Gozzo, na wyspach Archipelagu i na wybrzeżach Grecyi, ale zdania co do tych kwestyj są jeszcze tak podzielone, że trudno stanowczo o nich wyrokować w dzisiejszym stanie nauki. Z drugiej strony, w całej Syryi i we właściwej Fenicyi spotyka się wiele ruin, jak: budowle w Sebasłieh, w Latrun i w Betanii, szczątki w El-bireh niedaleko Jerozolimy, wieżę Magrebinów u wejścia do Tyru, niektóre części Saidy i Balbeku, wieżę w Gebalu i mury w Tortozie, które przypisywano do dość jeszcze niedawna starożytnym Kananejczykom i Semitom, a które datują z czasów Cesarstwa Rzymskiego a nawet z epoki wojen Krzyżowych.

Pomijając wszystkie szczątki dawniejsze i gmachy czasów późniejszych, p. Renan dzieli zabytki starożytnej Fenicyi na trzy grupy odrębne,

a mianowicie : na pomniki poprzedzające wszelki wpływ Grecyi, jak : pozostałości w Um-el-Awamid, w Amricie, w Adlunie i nekropolie Tynt, Sydonu i Gebalu; pomniki pośrednie, w których pojęcia, zwyczaje i właściwy Fenicyi styl zostały zachowane, ale które należą już do epoki greckiej lub rzymskiej i na których wpływ Greków i Rzymian jest widoczny, jak np. kamień chrzcielnicy w Gebalu i grobowiec w Hurmulu (fig. 296) ; nakoniec pomniki czysto greckie lub rzymskie, jak teatr w Batrun między innemi. Zajmiemy się tu przeważnie pierwszą kategoryą tych budowli, gdyż dwie drugie należą już raczej do sztuki klasycznej i mało poinformować nas mogą o zdolnościach artystycznych Fenicyan.

E-P-4

b ngEBnflnnis

“ fir-f S jrJr»

nna

al¹-'iiiiiyj

fcy 'ii j]

Fig. 296. Grobowiec w Hurmul.

Architektura.

p^jliierwotna architektura fenicka wyszła z troglodyty WjAŚl jęciach wszystkich ludów kananejskich groby powinny się były znajdować w jaskiniach, jak to widzimy z tekstów biblijnych dotyczących Abrahama, poszukującego wśród Hetejczyków grobowca dla złożenia zwłok Sary ; pierwiastkowo obierano na ten cel groty naturalne, później zaś wykuwano je umyślnie w skale, lub posługiwano się opuszczonemi

kopalniami kamienia. Gdy nawet z biegiem czasu zaczęto zastosowywać do grobowców zasady architektoniczne i wznosić je nad powierzchnią ziemi, przemagały zawsze w ich charakterze nabyte poprzednio tradycye, i grobowce dziś odszukane w nekropoliach zna-^ czniejszych miast, zachowują całkowicie typ podniesionej jaskini, jak gdyby wydobytej z łożyska skały (fig. 297). Takie naprzykład sześcienne budowle, jak pomnik grobowy w Kades niedaleko jeziora Fluleh, lub wieża ze ślimacznicą — Buri-el-Bezzak — w Amrit, jeden z najobszerniejszych i najlepiej zachowa-

zmu

gdyż w po-

niii

um

Fig. 297. Grobowiec fenicki.

nych gmachów Fenicyi, nie są w rzeczywistości niczem innem, jak regu-lamemi skałami, sztucznie wzniesionemi dla pomieszczenia komnat grobowych.

SSirf]

Fig. 298. Sarkofag fenicki.

Co do wewnętrznego swego rozporządzenia, groby fenickie zbliżają się do niektórych grobowców z okolic Jerozolimy i do grobów kartagiń-skich, ale są od nich okazalsze i często odznaczają się prawdziwą powagą i majestatyczną wielkością. Składają się one z jednej, ale częściej z kilku sal podziemnych, do których w czasach późniejszych prowadziły schody i drzwi dość wysokie, ale w najstarożytniejszych grobach jedyne wejście stanowił szyb prostokątny, wykuty pionowo, który zamurowywano gdy wszystkie miejsca były zapełnione ciałami nieboszczyków; odkryto także kilka grobowców dwupiątrowych, w których krypta dolna łączy się z górną salą zapomocą studni prostokątnej, umieszczonej w jej środku. Sklepienie izb bywa zwykle gładkie, niekiedy cokolwiek zaokrąglone, lub złożone z dwóch płaszczyzn pochylonych ku sobie pod kątem bardzo rozwartym, łuki zaś bardziej wybitne i regularne linie proste spotykają się tylko w grobowcach znacznie późniejszych. Ponieważ groby takie służyły najczęściej całym rodzinom, wybijano tedy w ścianach izb framugi, rozłożone zwykle wachlarzowato, w których umieszczano ciała zmarłych, zabalsamowane i okryte całunem lub zamknięte w drewnianych trumnach, poczem otwór zamaskowywano kamienną płytą; w Amricie oprócz niż bocznych, znajduje się zwykle w głębi sali jedna obszerniejsza framuga, przeznaczona widocznie dla głowy rodu, w innych zaś nekropoliach znaczniejsi członkowie rodziny spoczywali w sarkofagach kamiennych lub marmurowych (fig. 298), ustawionych w środku komnaty. Niektóre groby, kute w skałach wy-, stających nad poziom gruntu, mają wejście wycięte w formie ludzkiej, a ten kształt oryginalny powtarza się także w sarkofagach, o których później pomówimy. Ściany sal podziemnych przedstawiają się nam dziś całkiem nago, bez żadnych śladów ozdób stiukowych jak w Kartaginie, ale o ich pierwotnej dekoracyi nie możemy teraz nic stanowczego powiedzieć, gdyż wszystkie one były pogwałcone w odleglejszej lub bliższej przeszłości i ogołocone z przedmiotów wewnątrz umieszczonych, przez co zaginęły bezpowrotnie ważne dla nas bardzo środki inwestygacyjne, zewnętrzne zaś ich ozdoby, a nawet całe ich części składowe ulegają powolnemu ale ciągłemu niszczeniu przez

ludność miejscową. Wszystkie nekropolie Amritu, Arwadu, Saidy, Gebalu i Tortozy mają groby budowane według tegoż samego systemu, a różniące się tylko szczegółami, które zmieniają się stosownie do epoki z jakiej pochodzą ; to samo da się powiedzieć o nekropolii w Rukley i o pomniku w Kabr-Hiram, który wielu podróżnych, zwiedzionych podobieństwem brzmienia, uważało mylnie za grobowiec jednego z Hiramów, podczas gdy datuje on z czasów znacznie późniejszych, groby zaś odkryte dotychczas w koloniach fenickich, na Rodosie, Cyprze i w Afryce północnej, noszą już wybitne cechy greckie lub rzymskie i w ich wykonaniu artyści feniccy bardzo mały musieli brać udział.

gUsHi

Fig. 299. Magazyny podziemne.

Podobne swym charakterem do grobowców, tylko mniej od nich ozdobne, są magazyny podziemne, napotykane w kilku rpp miejscowościach Fenicyi (fig. 299), a według wszelkiego prawdopodobieństwa, całe budownictwo fenickie kierowało się temi samemi zasadami. Podstawą jego była skała ciosana, nie zaś kolumna jak u Greków, a gdy później mur zastąpił skałę naturalną, nie stracił on nigdy pierwotnego swego piętna i dzieło ręki ludzkiej mało się różniło od tworu przyrody. Sklepienia z zawornikiem Fenicyanie nie znali ; monolityzm był dominującą cechą ich architektury, wszystkie ich budowle odznaczały się potęgą i imponującą prostotą, zupełnem zaś zaniedbaniem szczegółów, gdyż jedynym widocznie celem artysty było wywołanie wrażenia wielkości, siły i trwałości. Wszystkie gmachy fenickie których szczątki przechowały się do naszych czasów, składają się z ogromnych, mniej lub więcej foremnych bloków kamienia, jak to się daje widzieć nietylko w obronnych murach Arwadu, w podwalinach świątyni Salomona, w pierwotnych częściach wielkiej świątyni w Baalbek, lub w pomnikach na wyspach Malcie (fig. 300) i Gozzo, których fenickiemu pochodzeniu przeczą dość liczni archeologowie, ale w najautentyczniejszych zabytkach z Amritu, z Um-el-Awamid, z Adlunu i w najpiękniejszych grobowcach monumentalnych. Podczas gdy w gmachach greckich wszystkie kamienie składające mur są jednakowych rozmiarów, a każda cząstka architrawu, metopy lub tryglifa stanowi jednostkę odrębną ; gdy artysta, będący panem swego materyału, dochodzi do tej delikatności, do tego wykończenia i piękności linij, które właśnie stanowią doskonałość w architekturze, budowniczy fenicki przeciwnie, wtedy nawet gdy posługuje się wzorami Greków i ulega już ich wpływowi, stara się zawsze zużytkować sam ogrom swojej bryły, która mu zastępuje kilka członków architektonicznych całkiem obcych sobie, staje się więc jej niewolnikiem,

kamień nie odpowiada linii wymarzonej przez niego i zostaje poprostu odłamem skały, nieokreśloną częścią materyi ; ogromne mury o kolosalnych podwalinach, same, rzec można, wychodzą z kopalni, i głównem zadaniem architekta zdaje się być takie skorzystanie z dostarczonych ma-teryałów, żeby piła lub młot nic już nie miały do czynienia na miejscu. Szorstka i pospolita natura kamieni syryjskich nie nadawała się wprawdzie do misternego obrabiania oddzielnych części, podstaw, fryzów i kapiteli, które, odbijając od płaskich powierzchni muru, tyle udzielają wdzięku pomnikom sztuki greckiej ; często spotykają się nawet ozdoby dość delikatne i wytworne, ale są one zawsze za mało wypukłe, aby mogły sprawiać wrażenie monumentalne i przyczyniać się do podniesienia piękności profilu.

il

[;jn{

li

»«I

li;»::

lk;

O'.'

É»

ii

Sil

li

Lwia

f‘JPkr

li

Ii

ri

fisi

IM

'Aä':

to

— ~--

Fig. 300. Świątynia na Malcie.

W świątyni i w pałacach Salomona, a zapewne we wszystkich wspanialszych gmachach fenickich, mury wewnętrzne znikały pod ozdobami nakła-danemi z drzewa cedrowego lub kruszców, co nie musiało im nadawać

zaś i granit egipski zostały wprowa-

zbyt estetycznego pozoru, marmur dzone w znacznie późniejszej epoce, gdy sztuka fenicka straciła już ostatki swej oryginalności; kolumna, gdy była używaną, zawsze miała w sobie coś ciężkiego i zbyt masywnego, w murze więc tylko jednym spoczywała cała piękność architektury, która przez to samo pozbawiona była wyrazu i uczucia i nie mogła wywoływać silniejszych wrażeń. Nic dziwnego, że z biegiem wieków takie budowle musiały zniknąć z powierzchni ziemi;

raz

pozbawione swych ozdób dodatkowych, przedstawiały one tylko olbrzymie masy kamienia, nie mogące niczem obudzić żywszego zajęcia ; zaczęto

więc je traktować jako wygodne do zużytkowania pokłady materyałów pod golem niebem i posługiwać się ich resztkami do nowych celów.

Gmachy fenickie grzeszyły także brakiem jedności i logicznej kon-sekwencyi w przeprowadzeniu całości : spotyka się w nich często szczęśliwy pomysł lub piękny szczegół, ale nigdzie śladu ogólnego planu, streszczającego myśl przewodnią. Ma się przed sobą zręcznych rzemieślników, zamiłowanych nieraz w swym kunszcie, ale każdy z nich pracuje oddzielnie, jakby dla siebie, nie oglądając się na pracę sąsiada, i dlatego w ich dziełach nigdzie nie widać ścisłej miary, nigdzie symetryi, a wszędzie tylko kaprys i osobistą fantazyą; w częściach składowych które najoczywiściej powinny sobie odpowiadać, natrafiamy na szczegóły całkiem różne między sobą : kapitele kolumn w Um-el-Awamid nie są podobne jedne do drugich ani rozmiarami, ani kształtem, żaden grobowiec nie jest całkiem wykończony i zewsząd wieje pewien duch egoizmu i niedbalstwa.

O świątyniach fenickich mało bardzo posiadamy wiadomości, gdyż jak powiada p. Renan, Maabed w Amrit jest najstarożytniejszym i prawie jedynym przybytkiem rasy semickiej jaki nam pozostał, ale o ile o tern sądzić można z tej właśnie świątyni, na której dziedzińcu, wykutym w żywej skale, wznosił się w samym środku tron bóstwa, z opisu świątyni Melkartha w Tyrze, z tekstu biblijnego o świątyni jerozolimskiej, ze wzmianki Lucyana o świątyni zu Hieropolis, nakoniec z pozostałych szczątków świątyni w Paphos na Cyprze i z nieźle zachowanych ruin na Malcie i w Gozzo, były one dość małych rozmiarów, ale otoczone obszernym bardzo placem, rodzajem temenos, obwiedzionego murem; czasami otoczenie takie było podwójne, jak np. w świątyni Salomona, a często mur okrążający miał dodane wewnętrznie portyki drewniane. Świątynia właściwa, umieszczona w samym środku takiego placu, zbliżała się w miniaturze swą konstrukcyą do wielkich świątyń egipskich: w fasadzie, w kształcie pylonu znacznie wyższego od reszty budowli, otwierał się przedsionek prowadzący do pierwszej sali, w której odbywały się ofiary, ztąd dopiero wchodziło się do samego przybytku do którego wstęp był wzbroniony nietylko profanom, ale nawet większej części kapłanów, a pokoje służbowe okalały całą świątynię ; w ten sposób łatwo tłómaczą się dziwne napozór rozmiary świątyni jerozolimskiej, podane w Księgach Królewskich, gdzie widzimy, że przedsionek, stosunkowo bardzo wąski, był cztery razy wyższym od sali ofiar, a sześć razy od przybytku ; zresztą w gmachach religijnych Fenicyi, podobnie jak w świątyni Salomona, główną ozdobę wewnętrzną musiały stanowić wyrzynane tablice drewniane i metalowe, oraz bogate tkaniny. Tak zwana Giganteja na wyspie Gozzo (fig. 301) obejmuje dwie, tuż do siebie przylegające przestrzenie, położone na wysokiej górze, otoczone cyklopejskiemi murami, zarysowane w formie elipsy i połączone z sobą wąskiem przejściem. Właściwa świątynia, poświęcona, jak się zdaje, bogini Astoreth, zajmowała sam środek obrębu, a wokoło niej wznosiły się rozmaite budowle podrzędne, oddzielone od głównego przybytku schodami, kratami i baryerami. Ruiny ołtarzów, stołów ofiarnych i gołębników znamionują bardzo skomplikowane obrządki kultu, ale sama architektura jest nadzwyczaj uboga, a cała ornamentacya zasadza się na deseniach w kształcie zwojów, zdobiących pojedyńcze kamienie. Świątynia w Paphos na Cyprze zajmuje przestrzeń 150 kroków długości na 100 szerokości, złożoną z dwóch kwadratowych dziedzińców prawie jednakowej wielkości; pier-

Hi

a:

CA

wszy z nich był otoczony kołu- | yyP V mnadą, w środku zaś drugiego    L '

y.

•I .

Fig. 301. Giganteja na wyspie Gozzo.

wznosił się przybytek bogini, skła-dający się z jednej wysokiej sali, H||p wokoło której obiegał niższy kory- f|fll| tarz, wsparty na kamiennych słu- |||11§ pach. W pierwszych latach IV. wie-ku przed Chr. wpływ Grecyi opa- l§|§|| nował całkiem sztukę fenicką, i wszy- |||||| stkie świątynie Fenicyi właściwej $||||| a szczególnie Libanu zostały prze- ||||||| robione według wzorów greckich, a później rzymskich ; wskutek tego spotykamy na każdym kroku wśród ruin Tyru, Sydonu i Gebalu mnóstwo odłamków kolumn greckich i rzymskich , nigdzie zaś nie natrafiamy na lepiej zachowane szczątki świątyń noszących oryginalne piętno fenickie.

W przybytku świątyni jerozolimskiej znajdowała się tylko arka przymierza, w przybytkach zaś świątyń fenickich umieszczano obraz najbardziej tajemniczy i najbardziej uświęcony bóstwa, nie pod postacią posągu o rysach ludzkich, ale w kształcie zwykłego kamienia, tak zwanego betylu. W świątyni Melkartha w Tyrze był to olbrzymi szmaragd, którego blask symbolizował ognistą naturę boga, w Paphos zaś kamień uosobiający boginią Astoreth, był formy ostrokręgowej. Nie możemy tu wchodzić w wyjaśnienie znaczenia brutalnego i sprośnego symbolizmu, który obierał kamień koniczny dla przedstawienia bóstwa — przyrody, ale trzeba zaznaczyć, że do tej samej kategoryi pojęć odnoszą się pewne kształty monu-

mentalne, właściwe tylko architekturze fenickiej, a nie spotykane ani w Egipcie, ani w Assyryi. Chcemy tu mówić o owych pomnikach, zwanych przez dzisiejszych Arabów mughazilami, które ustawiano u wejścia

do świątyń lub do przedniejszych grobów, a które służyły czasami za uwieńczenie grobowym podziemiom ; jedne z nich były budowlami formy cylindrycznej, złoźonemi z kilku olbrzymich brył kamienia, dochodzących czasami do siedmiu metrów wysokości, a coraz węższych w miarę wznoszenia się ku górze i zakończonych półkulą, jak np. pomnik w Aniricie, którego podstawa, znacznie szersza od reszty, ozdobiona była czterema lwami bardzo szorstkiej roboty (fig. 302), inne zaś, całe wykute z jednej sztuki kamienia, podobnie jak obeliski egipskie, tworzyły rodzaj kolumn także cylindrycznych, zakończonych u góry ostrokręgiem lub rodzajem zaokrąglonej czapeczki, jak mughazil na wyspie Arwad (fig. 303), mający 80 stop wysokości. Według świadectwa Lucyana, dwie takie kolumny wznosiły się u wejścia do świątyni Atargat w Bambysie, trzy podobne monolity wido-

r iw

. - A ni

liHH

lii

hub

s.

iii

Para

.••Tik

Isa

Fig. 302. Grobowiec w Amrit.

Fig. 303. Mughazil fenicki.

si

■ * /

BI

==+4

§1

1',x

MËÈ

«lll

HI

Fig. Mi. Talayot sardyński.

dziś jeszcze wśród ruin Amritu, ustawione na kamiennych pod-

czne są

stawach stopniowych, a panujące nad podziemnemi komnatami grobowemi; nakoniec te same formy spostrzegamy w budowlach Sardynii i wysp

Balearskich, zwanych tu nuraghe, tam zaś talayot; są to okrągłe wieże, około 40 stóp wysokie, wsparte na bardzo rozwiniętych podstawach i opatrzone wewnątrz małemi pokoikami, a które uważano powszechnie za świątynie ognia (fig. 304). Ponieważ artyści feniccy wznoszący świątynię Salomona, trzymali się prawie niewolniczo planu świątyni Melkartha w Ty-rze, ustawili więc także przed główną bramą dwie kolumny walcowate, ale Hebrajczycy, brzydzący się symbolizmem fenickim, zakończyli je bronzo-wemi kapitelami i zmienili całkiem ich charakter, nadając im nazwy Jachin i Booz.

-J

bEBtól

Fig. 305. Wazy z Cypru.

O architekturze prywatnych domów fenickich, możemy chyba powziąć pewne pojęcie z waz glinianych wynalezionych na Cyprze, które, podobnie jak urny włoskie z epoki bronzu i późniejsze urny etruskie i germańskie, zdają się odtwarzać w głównych zarysach skromne pierwotne mieszkania tych ludów (fig. 305).

Sztuki plastyczne.

Ppffonura i okrutna religia Fenicyi, przyjmując powszechnie niekształtny WwM kamień za uosobienie bóstwa, odejmowała przez to samo rzeźbiar-

źadnym razie nie mogła natchnąć

// A,

\\\

Fig. 306. Posągi bogów fenickich.

stwu najwznioślejszy jego motyw, a w artystów żądzą idealizowania i rafinowania wstrętnych i krwiożerczych postaci panów swego Olimpu. Feni-cyanie posiadali wprawdzie statuy bogów, przeznaczone głównie do prywatnych obrządków religijnych, czasami zaś napełniali świątynie a raczej ich dziedzińce rodzajem ex-7)otów w kształcie bałwanów antropomorfi-cznych (fig. 306), ale barbarzyńskie te posągi nie zasługują nawet na miano dzieł sztuki. Lepiej się przedstawia monumentalna rzeźba fenicka w licznych sarkofagach wynalezionych w nekropoliach Sydonu, Arwadu

i Gebalu; są one najczęściej z marmuru, alabastru lub terrakoty, ale w Tor-tozie odkryto także sarkofagi z lawy brunatnej z Safita, w niektórych zaś grobowcach Saidy sarkofagi ołowiane, z ozdobami odlewanemi w formach.

Najciekawsze sarkofagi marmurowe mają pokrywy formy antropoidalnej, na których głowa ludzka, traktowana w wypukłorzeźbie, oddana jest zwykle z wielką prawdą i prawdziwym artyzmem, reszta zaś ciała i draperye są tylko zlekka naszkicowane (fig. 307); do tego rzędu należy sławny sarkofag króla Eszmunazara z Saidy i większa część sarkofagów odkrytych w Sycylii, Malcie i innych koloniach fenickich. Inne sarkofagi marmurowe i kamienne mają tylko ozdoby rzeźbione w kształcie masek ludzkich, wieńców kwiatów, lwów, panter, łbów wolich i tym podobnych motywów, a w ogólności powiedzieć można, że cała monumentalna ornamentacya Fenicyan zasadzała się głównie na wzorach czerpanych

w świecie roślinnym i zwierzęcym, unikała zaś deseni złożonych z linij geometrycznych.

Jeżeli rzeźba fenicka większych rozmiarów jest prawie wyłącznie reprezentowana przez sarkofagi, to za to znaczniejsze zbiory europejskie zaczynają się zapełniać mnóstwem statuetek bożków z kamienia', z gliny palonej i z bronzu, do których dodając wycięcia

HS

Mliii

is

0°

Fig.[307. Nakrywa sarkofagu.

Fig. 308. Skarabeusze fenickie.

na

te

1É

g)©~©^ F> @ © ®_®

-o

2I© ©JsT © © ©

Fig. 309. Złoty klejnot.

Fig. .310. Rzeźbyf-na kości.

drogich kamieniach (fig. 308) i wyroby złotnicze znajdowane w nekropoliach samej Fenicyi i Sardynii (fig. 309), a także rzeźby na kości słoniowej z pałaców assyryjskich (fig. 310), można już sobie wyrobić pewne wyobra-

pierwowzory. Zresztą, ponieważ te bezkształtne bałwany znajdowane przeważnie bywają w koloniach fenickich, rzadko zaś w samej metropolii, wolno jest także mniemać, że są one dziełem napół barbarzyńskich autochtonów tych prowincyj, nie zaś artystów fenickich. W każdym razie uderza to, że im materyał jest droższy, tern utwór bywa doskonalszy, i że talent Fenicyan najświetniej się rozwija w przedmiotach małych rozmiarów, z kosztownych kruszców, z kości słoniowej i w dziale gliptyki. Wszystko co wymaga drobiazgowości i delikatności technicznej, przedstawia się znakomicie, gdzie zaś tylko potrzebny szerszy polot myśli, wyższe natchnienie, idealny słowem pierwiastek, artysta fenicki czuje się ubezwła-dnionym, nie może sprostać zadaniu i upada pod jego brzemieniem.

żenie o sztuce plastycznej Fenicyan. W utworach tej sztuki zadziwia nadzwyczajna sprzeczność i nierówność, objawiająca się w samem wykonaniu; gdy jedne statuetki i kamienie ryte przedstawiają znakomite wykończenie i delikatność, znamionujące dziwnie zręcznych artystów, w innych posążkach z kamienia i bronzu razi przeciwnie robota całkiem rzemieślnicza, zupełne niedbalstwo i barbarzyńska szorstkość. Trzeba przypuszczać, że ponieważ wyrób takich bożyszcz małych rozmiarów odpowiadał potrzebie powszechnej, i każdy, ezy bogaty, czy ubogi, musiał się niemi otaczać w celach religijnych, przedmioty więc wychodzące zpod ręki prawdziwych artystów, mogły być tylko udziałem najmajętniejszych, lud zaś musiał się zadowalniać wyrobami prostego przemysłu, zdaleka tylko naśladującemi

1»

Co do ogólnego stylu plastycznej sztuki fenickiej, najlepiej on został określony przez p. de Vogüé. Jest to sztuka pośrednia, niezupełnie egipska, gdyż tej charakter hieratycznie nieruchomy łatwo się wszędzie daje odróżnić, ani też assyryjska, którą także z dniem każdym lepiej poznajemy, tern jeszcze mniej grecka, która dopiero na kilka wieków przed Chrystusem została wprowadzona do Fenicyi, jednakże jest ona pozbawiona wszelkiej wybitnej indywidualności i może

mim

być uważana za odbicie dwóch pierwszych. Fe-nicyanie, jakkolwiek różni pochodzeniem tak

IM

“•i⁻

od Egipcyan jak od Assyryjczyków, ciągłą wymianą stosunków lub też siłą miecza i wypadków dziejowych tak dalece ulegali wpływowi tych dwóch ludów, że przyjęli w części ich symbole, ich formy architektoniczne i plastyczne, F‘g-3l1- odłamek płyty marmurowej a nawet odzienie ; mieszanina więc dwóch stylów, egipskiego i assyryjskiego, jest głównem znamieniem sztuki fenickiej. Czasami jeden z tych wpływów przeważa (fig. 311), w stosunku zapewne

do większej przewagi politycznej jednego z tych ludów w danej chwili, nigdy jednak nie tryumfuje bezwarunkowo, i w tem właśnie spoczywa • cała oryginalność artyzmu fenickiego. Zwykłe motywy ornamentacyjne, jak symbole religijne, potwory emblematyczne, obrazy bogów znad Nilu i Eufratu, spotykają się na jednych pomnikach, a z ich połączenia wywiązują się nowe, mieszane kombinacye; można jednakże powiedzieć, że wpływ Egiptu, jako bardziej pokrewnego pochodzeniem i obdarzonego nieprzezwyciężoną siłą atrakcyjną, oddziałał przeważnie na stronę głębszą, na podstawę sztuki fenickiej, czego dowodzą owe uraeusy i kule skrzydlate rzeźbione na fryzach gmachów, olbrzymi sfinks z Um-el-Awamid, płaskorzeźby z Gebalu i mnóstwo przedmiotów odkrywanych w nekropoliach, Assyrya zaś udzieliła jej przedewszystkiem swych cech zewnętrznych, swego charakteru bardziej rzemieślniczego ; kształty dominujące, symbole, stroje postaci, są prawie zawsze egipskie, samo zaś wykonanie, drobiazgo-wość w oddaniu każdego pukla włosów i brody, każdego muszkułu ciała i każdego haftu ubrania, są jawnie assyryj-skie (fig. 312); może nawet pod tym ostatnim względem Fenicyanie prześcignęli swych mistrzów, gdyż szczególnie w gliptyce, doszli oni do takiej doskonałości wykończenia, że chyba jedni Grecy potrafili im w tem dorównać.

Fig. 312. Rzeźba fenicka.

Z tego połączenia dwóch stylów, wyrosły dzieła całkiem wyjątkowe, w których formy egipskie, jakkolwiek zachowane w zupełności, przybrały jakiś charakter nieokreślony i obcy pozornemu ich pochodzeniu. I tak, w' sarkofagach fenickich zebranych w Luwrze, kształt ogólny odtwarza zupełnie pudła mumij z czasów dynastyi Saickiej, głowy zaś mają typ całkiem inny, sobie tylko właściwy a zbliżony trochę do pierwotnych utworów greckich, gdyż nie trzeba zapominać, że, jeżeli sztuka grecka w najświetniejszej już fazie swego rozwoju tak silnie oddziaływała na fenicką, że ją całkiem zniweczyła i zaabsorbowała w sobie, to w epoce niemowlęctwa była ona jej hołdowniczką i za jej głównie pośrednictwem otrzymywała światło i ciepło, płynące naówczas ze Wschodu. Grecya dwoma drogami przyjmowała wpływy azyatyckie : przez Azyą Mniejszą, zkąd wprost się do niej dostawały dzieła sztuki czysto assyryjr skiej, którym zawdzięcza swój początek sztuka jońska, i przez Fenicyą, która, bezpośrednio lub przez swoje osady, oddziaływała na Korynt, Megäre, Argos, na cały Peloponez i Sycylią, jednem słowem, na cały świat dorycki.

W poszukiwaniach prowadzonych pod umiejętnem kierownictwem p. Palma di Cesnola na wyspie Cyprze, w starożytnych miastach Golgos

i Idalii, odkryto zabytki pochodzenia fenickiego, w których charakter egipski lub assyryjski zdaje się naprzemiany dominować w całości niektórych przedmiotów; i tak, gdy jeden posąg przedstawia postać stojącą z rękami zwieszonemi wzdłuż ciała, z głową ustrojoną w klaft lub pszent czysto egipski, z biodrami przepasanemi klasycznym szenti, drugie statuy noszą charakter wyłącznie assyryjski : tu król lub kapłan mają na głowie kask albo czapkę szpiczastą, włosy i brody ułożone są w pukle symetryczne, a długa suknia okrywa prawie całe ciało, ale takie okazy stanowią rzadki wyjątek, a na tymże samym Cyprze, w skarbcu z Curium, w Lar-nace, w Citium i w Amathonte, wszystkie zabytki noszą na sobie ślady mieszaniny obu stylów, tak, jakeśmy to wyżej wskazali.

iS

l'â

Vm

\\

■k

II

//

A*

moźe

ii

Ąf,

'/

Sn

Sn

».

'CC

"--r.    ’ " CL

/bonis

Fig. 313. Misa srebrna z Palestryny.

W 1876 r. znaleziono w Palestrynie — starożytnej Praeneste — we Włoszech środkowych, skarbiec, to jest zbiór waz kosztownych, pochodzenia fenickiego, autentyczność których stwierdza napis odkryty na jednej z nich. Pomiędzy niemi znajduje się wiele sprzętów zupełnie podobnych do tych, jakie dawniej już znano na Cyprze i na innych wyspach archipelagu, ale jedna z mis srebrnych, kunsztownie cyzelowana i pozłacana być uważaną za najpiękniejszy znany wyrób tego rodzaju, a przytem daje nam ona najdokładniejsze pojęcie o rysunkach feni-ckich, o ich charakterze i o rutynie przyjętej przez artystów (fig. 313). Dwojakość stylu jest tu bardzo wybitna: podczas gdy w medalionie środkowym scena wojenna nosi charakter zupełnie egipski tak typem postaci jak ich ubiorem i postawą, z wyjątkiem tylko ruchów bardziej ożywionych i zgodniejszych z prawdą, na kole zewnętrznem roz-

wija się scena myśliwska, gdzie jedne typy są całkiem assyryjskie, drugie zaś pośrednie między Egiptem a Assyryą; spostrzegamy w niej sposób traktowania przedmiotu właściwy artystom fenickim, gdyż akcya ma wyobrażać rozmaite fazy łowów w ich chronologicznem następstwie, ale każdy obrazek, jakkolwiek stanowiący epizod odrębny, nie jest oddzielony żadną ramą lub przegrodą od innych, i następują one po sobie w jednym nierozerwalnym szeregu, tak jak gdyby miały odtwarzać jedne skomplikowaną scenę, odbywającą się jednocześnie na całej linii. Pas dzielący szlak zewnętrzny misy od medalionu środkowego, zajęty jest przez ośm koni, zręcznie i naturalnie oddanych i postępujących jedne za drugiemi,

a nad każdym z nich ulatuje para ptaków, również dobrze rysowanych.

ty

«?

Fig. 314-. Waza z Cykladów.

O malarstwie feni-ckiem nic prawie a przynajmniej bardzo mało mamy do powiedzenia; jedyną jego pozostałością są ornamentacye na ceramikach, ale i tu nawet pochodzenie waz archaicznych, noszących zwykle nazwę fenickich, nie jest dostatecznie dowiedzione, co zaś do waz późniejszych o ozdobach charakteru feni-ckiego, były już one stanowczo dziełem artystów greckich. W każdym razie, przez indukcyą, to jest opierając się na znanych nam rzeźbach fenickich i na rysunkach na metalu, możemy uważać ceramiki obu tych kategoryj za rzeczywiste odzwierciedlenie sztuki fenickiej w tym zakresie ; chcemy tu mówić o dwóch rodzajach naczyń glinianych,

spotykanych w dawnej Grecyi, a których typ azyatycki nie może ulegać wątpliwości.

Pierwsze z nich, odkryte na Santorynie i Rodosie, na Cyprze i w Milo, noszą ogólną nazwę Waz Fenickich z Cykladdzv; są to duże naczynia gliniane o tle szarawem, ozdobione wstęgami, kręgami, zwojami i gzygza-kami barwy brunatnej, podniesionej czasami przez dodanie pasów liliowych lub jasno-róźowych (fig. 314). Epoka ich fabrykacyi przypada mniej więcej na wieki XIII. i XII. przed Chr., to jest na okres w którym panowanie Fenicyi rozciągało się niezaprzeczenie na wyspy Archipelagu ; tak więc, wszelkie prawdopodobieństwo pozwala na uznanie ich za wyrób fenicki.

fi

1!

fc

ł4:>:

Fig. 315. Waza koryncka.

Drugie, późniejsze wazy, które nazwano Korynckiemi\ gdyż dużo ich znaleziono w grobowcach sąsiednich Koryntowi, znajdują się także rozrzucone po całym świecie greckim a nawet w Etruryi, odnieść zaś je trzeba do VIII. i VII. wieków przed Chrystusem. Charakter ich dekoracyi jest czysto azyatycki, gdyż znajdujemy na nich rozety assyryjskie, potwory fantastyczne o ciałach napół ludzkich, napół zwierzęcych, ptaki o głowach ludzkich przystrojonych w azyatycki polos, słowem, najrozmaitsze symbole Wschodu, które nie mogły mieć żadnego znaczenia dla Greków i które ci ostatni musieli chyba kopiować niewolniczo, nie rozumiejąc ich sensu ukrytego. W wazach dużych rozmiarów, na których, od podstawy aż do wierzchołka, rozwijały się, w pasach równoległych, całe szeregi zwierząt wziętych z natury (fig. 315), tak charakter ogólny i postacie tych zwierząt, m jak ruchy właściwe każdemu z nich, oddane -były z wielkim realizmem i prawdą, wazy więc te, jeżeli nawet nie były osobistem dziełem Fenicyan, to jako wykonane pod ich bezpośrednim wpływem, mogą nam dać pewne wyobrażenie o smaku ich w malarstwie.

SZTUKA KARTAGIŃCZYKÓW.

li

jjztuka Kartaginy łączy się tak ściśle ze sztuką fenicką, że nieliczne | szczątki rozsiane na wybrzeżach Śródziemnego morza w dawnych koloniach punickich, niczem się nie różnią od podobnych ruin spotykanych w koloniach Sydonu i Tyru, sama zaś Kartagina uległa tylu przeobrażeniom w biegu wieków, że ślady pierwotnego miasta zostały całkiem zagubione, i ustaliło się przekonanie, iż ani jeden kamień nie pozostał na miejscu z dumnego grodu, który przez kilka wieków ubiegał się o panowanie nad połową znanego naówczas świata.

W 146 r. przed Chr., Kartagina zdobyta przez Scypiona Emiliusza, oddana została na pastwę płomieni, które przez siedm dni z rzędu szerzyły w niej straszne dzieło zniszczenia. W r. 121 Caius Gracchus założył na jej gruzach kolonią rzymską, Junonią, a wszystko co pożar był jeszcze oszczędził, zostało pochłonięte przez nowe świątynie i inne gmachy wznoszone na miejscu dawnych ; August opiekował się specyalnie tą odmłodzoną Kartaginą, i wzrosła ona wkrótce do takiego znaczenia, że w II. i III. wiekach naszej ery liczyła się do najwspanialszych miast cesarstwa rzymskiego. Za panowania Teodozyusza Wielkiego, Kartagina zagrożona przez hordy barbarzyńskie nadciągające ze wszystkich stron, odbudowuje dawne mury obronne i przygotowuje się do stawienia czoła najeźdźcom, ale Genseryk zdobywa ją w 439 r. i zakłada w niej stolicę państwa Wandalów; w 533 r. Belizaryusz przyłącza ją do Cesarstwa Wschodniego, nakoniec w 647 r. wpada ona w ręce Arabów i ulega ostatecznemu zniszczeniu, tak, że dziś domyślać się tylko można jej istnienia w miejscowości położonej między Tunisem a dawną Utyka.

Świątynie, pałace i domy pierwotnej Kartaginy tak zostały przerzucone przez późniejszych architektów, że nie można się nawet kusić o wynalezienie najmniejszych ich szczątków, ale poszukiwania przedsięwzięte ostatniemi czasy przez rząd angielski, przez Towarzystwo Kartagińskie i przez p. Beule, w zestawieniu z opisami zostawionemi przez autorów starożytnych, rzucają pewne światło na niektóre większe prace Karta-gińczyków i dają nam możność powiedzenia kilku słów o sztucznych portach, o murach warownych cytadeli i o grobowcach tego ludu.

Porty. Gdy królewna Elissar i jej towarzysze zawinęli do brzegów afrykańskich i zarzucili kotwice w miejscowości gdzie wznosiło się staroźytne Kambe, znaleźli tam wprawdzie przepyszną zatokę naturalną, mogącą pomieścić największe floty, ale otwartą dla wiatrów północnych i wschodnich i nie przedstawiającą dość bezpiecznego schronienia dla okrętów. Musiano tedy przystąpić do budowy sztucznych portów, a praca tego rodzaju nie była nowością dla budowniczych fenickich, gdyż podobne porty, zwane kothonami, przywykli oni byli kopać w Sydonie, Tyrze, Utyce i wielu innych miastach nadbrzeżnych. Najpierw zajęto się wzniesieniem potężnej tamy, chroniącej zatokę od wiatrów północnych, później wykopano pierwszy port, który, jak się zdaje, wystarczał przez pewien czas potrzebom całej marynarki, następnie zaś, gdy Kartagina odziedziczyła po Tyrze supremacyą nad całem morzem Śródziemnem i została powołana do rozszerzenia na zewnątrz swej działalności, port ten został przeznaczony wyłącznie dla okrętów kupieckich, a dla floty wojennej utworzono nową przystań całkiem odrębną. Historycy starożytni zostawili nam dość szczegółowe opisanie tych ogromnych prac, a szczątki ich zostały odkryte przez p. Beulé w 1859 roku.

Port kupiecki, bezpośrednio połączony z morzem przez otwór liczący 70 stóp szerokości, miał formę prostokąta długiego na 450, a szerokiego na 325 metrów; w głębi tego prostokąta otwierała się szyja 60 metrów długa, i przez nią wpływało się do portu wojennego, wykopanego w kształcie koła o 325 metrowej średnicy, tak, że całość obejmowała regularną przestrzeń, liczącą przeszło 800 metrów długości a 325 metrów szerokości, dla wykonania zaś tego olbrzymiego dzieła, musiano wyrzucić około miliona metrów kubicznych ziemi. Port wojenny otoczony był podwójnym wysokim murem, który zakrywał przed okiem niedyskretnem wszystko co się działo w jego wnętrzu, tak, że uzbrojenie floty odbywało się w zupełnej tajemnicy, a kupcy i cudzoziemcy zamieszkujący brzegi pierwszego portu, dostawali się wprost do miasta przez osobną bramę, umieszczoną u jednego z jego boków. U nadbrzeży portu wojennego, wzmocnionych ogromnemi płytami kamiennemi, urządzono 220 lóż, zamkniętych z trzech stron, a otwartych tylko od strony wody, z których każda miała 5 metrów szerokości i dawała schronienie jednemu okrętowi wojennemu; nad każdą lożą umieszczony był magazyn dla przechowywania rozmaitych przedmiotów należących do okrętu, na przodzie zaś, od strony wody, wznosiło się po dwie kolumny w jońskim stylu, których ilość dochodziła w ten sposób do cyfry 440, i formowała naokoło basenu podwójny portyk, tworząc prawdziwie wspaniałą i majestatyczną dekoracyą. W środku portu zostawiono okrągłą wyspę, także ocembrowaną kamieniami, a na niej wznosił się pawilon wielkiego admirała, z którego ten wysoki dygnitarz obejmował okiem całą przestrzeń portów, zatoki i znacznej części morza,

mogąc śledzić wszystkie ruchy nieprzyjaciela. Wyspa łączyła się

z miastem za pomocą grobli szerokiej na io metrów, dającej wprost na forum, a most w samym środku tej grobli umieszczony, pozwalał łodziom i mniejszym statkom swobodnie pod nią przepływać. Dziś porty te są zasypane piaskiem i zamulone ziemią, której nanoszą wody rzeki Bagrady, tak, że tylko w porze zimowej utrzymuje się trochę wody na ich dnie, a są nawet części, w których ziemia urodzajna doszła już do tak znacznej wysokości, źe pokryła się bogatą roślinnością, drzewami figowemi i palmami daktylowemi, a ministrowie beja Tunisu pobudowali sobie na niej wille, otoczone ogrodami. Ogólny plan jednak daje się jeszcze dość dokładnie śledzić na gruncie, a kopiąc ziemię do pewnej głębokości w miejscach właściwych, wszędzie można natrafić na ślady fundamentów i na odłamki kolumn, które posiadają charakter tak wybitnie grecki, źe mo-źnaby je wziąść za dzieła rodowitych Hellenów, z czego okazuje się, zgodnie zresztą z podaniami pisarzy starożytnych, źe Kartagińczycy zbliżywszy się przez podbój Sycylii do' kolonij greckich, zarzucili dawne formy fenickie i używali nawet do robót delikatniejszych artystów greckich, gdyż wątpliwem jest, żeby oni sami zdolni byli podnieść się do tak dokładnego naśladowania wzorów obcych, gdy ich krwawa religia i ich chciwość kupiecka tak mało ich usposabiały do oddania się sztuce z pra-

wdziwem zamiłowaniem. '

Mury warowne. Według pisarzy starożytnych, mury obwodowe Kartaginy pięknością swą i potęgą swej masy mogły walczyć o lepsze z murami Babilonu i Niniwy, a przewyższały je o wiele gatunkiem użytych materyałów; miały one 30 stóp grubości, 45 stóp wysokości, i były podzielone na trzy piętra, z których dolne miało służyć za mieszkanie trzystu słoniom, wyższe mieściło w sobie stajnie dla czterech tysięcy koni, a ostatnie, koszary dla dwudziestu czterech tysięcy żołnierzy. Podanie to może się chyba stosować do murów okalających dolne miasto, gdyż Byrsa, cytadela Kartaginy, którą badał p. Beule, zbyt wysoko była położona, aby mogła dawać wstęp słoniom a nawet koniom, ale pomijając ten szczegół, reszta opisu odpowiada zupełnie temu, co zostało stwierdzone na gruncie. Mury akropolii były w znacznej części zniszczone przez żołnierzy Scypiona, a później, gdy za czasów Teodoryusza miasto musiało być nanowo ufortyfikowane, Rzymianie używali dawnych tych szczątków za fundamenta do swoich murów, obalonych znowu zkolei przez Arabów. P. Beule musiał odkopywać ziemię do znacznej głębokości, ażeby dotrzeć do podstawy murów pierwotnych, i znalazł, źe zachowane one zostały co najwięcej do trzeciej tylko części swej dawnej wysokości, gdyż liczą dziś zaledwie 15 metrów. Pozorem ogólnym przypominają one tak zwane

mury cyklopejskie: do budowy ich wchodziły olbrzymie bryły kamienia, tworzące nieraz masę 50 stóp kubicznych, ciosane w wielokąty a niespa-jane żadnym cementem. Grubość tych murów wynosi 31 stóp, a ich plan, odrębny od wszystkiego co się gdziekolwiek spotyka i całkiem oryginalny, zgadza się zupełnie z opisami o których wspominaliśmy. Od strony zewnętrznej , to jest tej która była narażona na pociski nieprzyjacielskie, mur jest masywny aż do grubości dwóch metrów; za tą ścianą ciągnie się korytarz, wysokości zwykłego mężczyzny a niespełna dwa metry szeroki, z którego drzwi w regularnych odstępach umieszczone, prowadzą do pokojów dających na wewnętrzne dziedzińce cytadeli. Każda z tych komnat ma trzy metry i pół szerokości, i jest formy półkola, którego średnica dotyka ściany korytarza, luk zaś jest zwrócony ku wnętrzu fortecy; komnaty takie, tworzące długi szereg regularnych apsyd, musiały stanowić rodzaj lochów podziemnych, a ze względu na małe rozmiary prowadzącego do nich korytarza, i z samego swego położenia, nie mogły w żadnym razie być przeznaczone dla słoni, a służyły raczej za składy i magazyny. Wyższe piętra, których istnienia trzeba się tylko domyślać patrząc na ogromne bryły kamienia porozrzucane u stóp muru, i na szczątki rozet, deseni geometrycznych i innych ozdób, które zapewne pokrywały górne jego części, nie mogły także być zupełnie masywne, ale musiały mieścić w sobie widniejsze i obszerniejsze prawdopodobnie pokoje, doskonale zastosowane na koszary dla wojska.

samem

Grobowce. Nekropolia dawnej Kartaginy zajmowała przestrzeń kilku kilometrów kwadratowych na skłonach góry zwanej dziś Dżebel-Khawi, położonej u końca półwyspu na którym wznosiła się stolica, a tem broniona była przez mury warowne miasta i zabezpieczona od napaści nieprzyjaciela. Wierzchnia warstwa góry utworzona była przez twardą skałę, formującą jakby rodzaj nieprzemakalnego sufitu, niższe zaś pokłady złożone były z miękkiego kamienia wapiennego, z którego wyrabiano doskonałe wapno, używane do budowy gmachów stołecznych; przy wydobywaniu kamienia, starano się nadawać podziemiom kształty regularne, tak, ażeby mogły one służyć za ostatnie schronienie dla zmarłych, i w ten sposób osiągano za jednym zachodem dwa cele odrębne, co raz jeszcze daje świadectwo o praktycznym kierunku umysłu Karta-gińczyków. Wszystkie te groby, liczące się na setki tysięcy, i któremi góra Dżebel-Khawi jest jakby podminowana, zostały pogwałcone przez Rzymian i ogołocone ze wszystkiego co mogły w sobie zawierać, jeżeli zaś wypadkiem który z nich uszedł ich uwagi, to nie uniknął tegoż samego losu po podboju arabskim. Plan wszystkich grobowców kartagiń-skich jest zawsze jednostajny: tworzą one mniej lub więcej obszerny

pokoik, w którym po obu stronach otwierają się w ścianach framugi podłużne, dla umieszczania ciał nieboszczyków; ilość tych niż dochodzi od dziewięciu do dwudziestu, a taka w tej architekturze panuje monotonia, że dość opisać jeden grób, ażeby dać pojęcie o reszcie, co najwięcej zaś, można je podzielić na dwie kategorye: na groby rodzin zamożniejszych lub uboższych. Pierwsze z nich tak się przedstawiają: skała nad grobem zawsze jest starannie wygładzona, otynkowana i ścięta trochę pochyło, dla ułatwienia odpływu wody i niedopuszczenia infiltracyi, formuje więc rodzaj tarasu, który był albo zostawiany odkrytym, albo też napowrót zasypywany ziemią. Wejście do wnętrza poprzedza korytarzyk o ścianach tynkowanych, mający mniej jak i metr szerokości, w którym wykute są schody w liczbie od 8 do io. Otwór drzwi, wysokości człowieka, zamykany był za pomocą płyty kamiennej lub marmurowej, zsuwającej się z góry na dół; samo podziemie, nie wyższe od drzwi, tworzy prostokąt bardziej długi aniżeli szeroki, którego boki mają od 3 do 5 metrów długości; ściany tego pokoju, pokryte stiukiem bardzo białym i delikatnym, twardniejącym na powietrzu, są podzielone na kompartymenty przez wystające filary i arkady, a tak arkady te, jak drzwi wchodowe i sufit samego grobu, zarysowują łuk, którego cyrkiel, bardzo rozwarty, nie jest wyraźnie zakreślony i znamionuje sztukę niepewną jeszcze swych środków. Powierzchnia płaska zawarta między arkadami, mieści w sobie po dwie niże prostokątne, symetrycznie rozłożone, mające 85 centymetrów wysokości na 55 centymetrów szerokości, zagłębienie ich zaś w ścianie wynosi więcej dwóch metrów, tak, że ciało z łatwością mogło tam być wsunięte i wygodnie pomieszczone; po złożeniu zwłok nieboszczyka, który bywał zawsze wsuwany głową naprzód, zamurowywano otwór i albo ścianę całkiem zagładzano, albo też zakrywano framugę płytą kamienną, nad nią zaś przybijano tablicę bronzową z odpowiednim napisem. Groby uboższe są zupełnie podobne do poprzednich pod względem ogólnego rozporządzenia, ale nie mają ani tarasu, ani korytarza, ani schodów, a do podziemia prowadzi wprost otwór u góry umieszczony i zawalony płytą kamienną, tak, że do wnętrza nie można było wchodzić, ale trzeba się było spuszczać po drabinie lub też wskakiwać. Grobowce wznoszone nad ziemią, jak np. znany powszechnie pomnik w Thugga, należą już całkiem do sztuki greckiej i wykonane były zapewne ręką artystów greckich.

O architektonicznej ornamentyce, podobnie jak o rzeźbie i o innych gałęziach sztuki kartagińskiej, bardzo mało posiadamy wiadomości; nieliczne szczątki wynalezione przez Towarzystwo Kartagińskie i przeniesione do muzeów Paryża, Londynu i Kopenhagi, kolosalna głowa z bia? łego marmuru ofiarowana Luwrowi przez p. Delaporte, głowa archaiczna

bóstwa niedawno odkryta, kawałki płaskorzeźb, naczynia gliniane, przedmioty bronzowe i inne drobne szczątki odszukane przez p. Beule na miejscu dawnych portów, wszystko to nosi na sobie cechy całkiem fenickie i niczem się nie różni od utworów Tyru i Sydonu, wyżej przez nas opisanych; podanie Diodora Sycylijskiego o olbrzymim posągu bron-zowym bożka Baal-Hamona, ustawionym przed świątynią tegoż bóstwa, a którego ręce były naprzód wyciągnięte, dłonie zaś tak zagięte, źe wkładane w nie dzieci nowonarodzone prosto z nich wpadały w otchłań pełną ognia, niewiele nas uczy o jego stronie artystycznej, a odnosi się do strasznych praktyk religijnych, dokonywających się w Kartaginie aż do ostatnich chwil istnienia tego miasta, statuy zaś Cerery i Prozerpiny, podobnie jak kolosalna statua Apollona przewieziona do Rzymu przez Scypiona, są już dziełami sztuki greckiej, równie jak bóstwa które wyobrażają, są zapożyczone w panteonie greckim.

olnictwo, przemysł i handel Fenicyi i Kartaginy. Jeżeli w naukach i w sztuce brakło plemionom chananejskim wyższego polotu, i jeżeli na tem polu nic one po sobie nie zostawiły coby mogło posunąć ludzkość naprzód w jej pochodzie cywilizacyjnym, to przeciwnie rozwój materyalny świata starożytnego zawdzięcza im bardzo wiele, i w tym kierunku zajmują one niepoślednie stanowisko w dziejach.

Rolnictwo bardzo wysoko było posunięte w Fenicyi. Wąski ten pasek ziemi, silnie zaludniony, nie mógł naturalnie wystarczać swoim potrzebom, ale też każda piędź jego była zużytkowana, i do dnia dzisiejszego przechowały się, szczególniej w okolicach samego Tyru, szczątki olbrzymich prac podjętych dla użyźnienia roli i dla ułatwienia jej uprawy; tarasy w skale kute, cysterny, lochy, ogromne kadzie żłobione w kamieniu, resztki domów masywnych bez stylu, ale z pięknych monolitów* budowanych, wszystko to daje wysokie bardzo pojęcie o rolnictwie fenickiem. W okolicach Tyru, Gebalu i Berytu uprawiano wina bardzo cenione, najwyższych zaś jego gatunków dostarczały góry Libanu, które i dziś produkują odmiany win wielce poszukiwane przez niektóre kraje azyatyckie.

Kartagina pod tym względem w niczem nie ustępowała metropolii ; najmajętniejsi obywatele nie pogardzali zajęciem około roli, a ich obszerne włości położone w Zeugitanii lub w Bizacyum, okryte winnicami, gajami drzew oliwnych i sadami owocowemi, łączyły w sobie bogactwo obok piękności natury. Na łąkach wypasały się stada bydła, koni i owiec, pola poprzerzynane były we wszystkich kierunkach kanałami irygacyjnemi, a że u Kartagińczyków praktyka gospodarcza szła w parze z umiejętną teoryą, uczą nas tego liczne i cenne traktaty agronomiczne, o których mówiliśmy wyżej.

Przemysł fenicki najświetniej rozwinął się w tkactwie i farbiarstwie, w wyrobach z kruszców i szkła oraz w ceramice. Sławna purpura fenicka stanowiła jeden z głównych przedmiotów zbytku w starożytności ; farbę tę otrzymywano z mięczaków rodzaju imirex,, których połów odbywał się nietylko na brzegach fenickich, ale w najrozmaitszych częściach morza Śródziemnego a nawet Oceanu, ale najpiękniejszej i najcenniejszej purpury, prawdziwej purpury królewskiejj dostarczały właśnie wybrzeża Tyru, i ten gatunek służył tylko wyłącznie do użytku głów koronowanych. Fe-nicyanie wyrabiali tkaniny jedwabne, lniane i bawełniane, ale purpurę zastosowywali głównie do wyrobów z wełny, którą albo sprowadzali z Babilonii, albo też sami przędli z runa sławnych owiec pustyni Syryjskiej. Purpura pochodząca z mórz greckich i z brzegów Sycylii, odznaczała się barwą zupełnie fioletową, wybrzeża zaś Wielkiej Brytanii dostarczały purpury bardzo ciemnego koloru, którą zwano purpurą czarną.

Drugą ważną gałęzią przemysłu fenickiego było szkło.. Wprawdzie pisarze starożytni mylą się, przypisując Fenicyanom wynalazek tego produktu, gdyż na ścianach grobów egipskich z IV. i V. dynastyj spotykam-}' już obrazy, przedstawiające najwyraźniej robotników zajętych w hutach szklanych, ale Fenicyanie znacznie udoskonalili fabrykacyą szkła, używając do tego piasku z brzegów rzeczki Belus, który uchodził za najodpowiedniejszy do potrzeb tego rodzaju, podobnie jak dziś piasek z okolic Fontainebleau posiada reputacyą najlepszego materyału do wyrobu delikatnych kryształów. Główne fabryki szkła znajdowały się w Sydonie i Sarepcie, a wazy o pasach i pręgach rozmaitych barw harmonijnie łączących się z sobą, których dość znaczna ilość dotychczas się zachowała, nic nie ustępują najdoskonalszym wyrobom fabryk weneckich z XVI. wieku.

Ceramika była także z powodzeniem uprawiana w Fenicyi i stano-, wiła ważną gałąź jej handlu z innemi ludami, a wazy gliniane fenickie są prototypem wyrobów które miały później dojść w Grecyi do tak wysokiego stopnia doskonałości, nie będziemy się tu jednak rozszerzać nad ich artystyczną wartością, gdyż mówiliśmy już o nich na innem miejscu.

W metalurgii Fenicyanie stali najwyżej ze wszystkich współczesnych narodów; żelazo i stal sprowadzali oni z krajów, w których te metale łatwiej i taniej dawały się wydobywać i wyrabiać, ale ulubionym ich kruszcem był bronz, służący im do najrozmaitszych użytków. Biblia często wspomina o pysznych ozdobach bronzowych, których Fenicyanie dostarczali do świątyni i do pałaców Salomona ; w napisach egipskich z XVIII.

i XIX. dynastyj także jest mowa o wazach bronzowych sprowadzanych z Fenicyi, a na wielu obrazach z tej epoki widzimy ogromne urny o kształtach pełnych wdzięku i szlachetności, składane w daninie faraonom; Stra-bon także powiada, że obok wyrobów ceramicznych, bronz stanowił jednę z głównych gałęzi handlu Fenicyan z dalekim Zachodem, aż ku wybrzeżom Wielkiej Brytanii.

Metale kosztowne, jak srebro i złoto, znalazły także w Fenicyanach doskonałych rzemieślników; ich wyroby w tym rodzaju stanowiły jeden z przedmiotów największego zbytku u Greków, o czem wspominają poe-mata homeryczne, a jeden ze śpiewów Odyssei robi wzmiankę o bogatym naszyjniku ze złota i bursztynu, pochodzącym z fabryk sydońskich. Zresztą Watykan i Luwr posiadają piękne okazy przemysłu fenickiego w tym zakresie, wynalezione na Cyprze i w Etruryi, a w ostatnich czasach odszukano równie cenne zabytki w wykopaliskach Amritu i lortozy, nie mówiąc już o sławnym skarbie z Praeneste, którym zajmowaliśmy się obszerniej.

Gdy już mówimy o kosztownych wyrobach przemysłu Fenicyan, nie możemy przemilczeć o ich znakomitych wyrzynaniach na kości słoniowej; już prorok Ezechiel chlubnie się o nich odzywa w 27 rozdziale swej księgi, a teraz dowiedzionem jest stanowczo, że wszystkie przedmioty z kości słoniowej odkryte w pałacach assyryjskich, są dziełem ręki artystów fenickich.

roz-

Kartagińczycy nie odznaczyli się żadnym nowym wynalazkiem w dziedzinie przemysłu, ale pilnie strzegli tradycyj przekazanych im przez ich pierwotną ojczyznę ; posiadali ogromne fabryki, w których żadna gałąź przemysłu nie była pominięta, udoskonalili znacznie wyroby tkackie, które cieszyły się powszechnem uznaniem, a produkcye swych rękodzielni wozili po całym świecie, bacząc z największą surowością, żeby nie dopuścić żadnej obcej konkurencyi do swych kolonij, a monopol nałożony przez nich na cały świat zachodni, był tak absolutny i despotyczny, że dowódcy ich flot mieli rozkaz zatapiać każdy cudzoziemski okręt, spotkany na wodach Sardynii lub na Oceanie Atlantyckim.

Z tego cośmy dotychczas powiedzieli, widać, że we wszystkich gałęziach industryi ludzkiej w których sztuka nagina się do pewnych celów bardziej utylitarnych, Fenicyanie odznaczali się wśród wszystkich ludów współczesnych, nie można wszakże twierdzić, żeby w tym zakresie wznieśli się oni tak dalece nad innych, że już wszelka rywalizacya stawała się niemożliwą, gdyż w tejże samej epoce widzimy tak dobrze w Egipcie, jak w Chaldei i Assyryi, przemysł bardzo rozwinięty i ciągle się doskonalący; ale gdzie dopiero wyższość Fenicyan okazuje się niezaprzeczoną, gdzie zdają się oni spełniać prawdziwe posłannictwo, z góry im wyznaczone, to w kojarzeniu jednych ludów z drugiemi i w łączeniu najbardziej oddalonych od siebie narodów starożytnego świata, zapomocą handlu, którego są jakby uosobieniem. Pod tym względem zajmują oni w dziejach stanowisko zupełnie wyjątkowe, z którego wyrugować ich nie mogą najbardziej ruchliwe ludy późniejszych wieków ; ani rzeczypospolite wenecka lub genueńska, ani Hiszpanie z najświetniejszych epok monarchii, ani nawet Anglicy, nie wytrzymują z nimi pod tym względem współzawodnictwa, gdyż samo wyliczenie tych narodów przypomina nam, źe istniały one jednocześnie i równoważyły się wzajemnie, wtedy gdy Fenicyanie byli pierwszymi i jedynymi, rzec można, żeglarzami i kupcami swojego czasu.

Znany jest każdemu olbrzymi wpływ jaki na świat starożytny wywierały floty fenickie. Przebiegały one wszystkie morza naówczas znane, a nie mówiąc już o morzu Śródziemnem, które śmiało można nazwać jeziorem fenickiem, o morzach Czarnem i Czerwonem, zbliżonych do Fenicyi przez swe geograficzne położenie, dosięgały one na Oceanie Atlantyckim wybrzeży Wielkiej Brytanii, posuwały się w przeciwnym kierunku na wody Oceanu Indyjskiego, a wyprawa fenicka okrążająca Afrykę, wyprzedziła o wieki całe podobnąż podróż Portugalczyków. Idąc dalej, jakkolwiek fakt ten nie jest ściśle stwierdzony, zdaje się jednak dosyć prawdo-podobnem, że przynajmniej wypadkowo, okręty fenickie zagnane przez burzę, oparły się o brzegi Ameryki na 20 przeszło wieków przed odkryciem tej części świata przez Hiszpanów.

Tak olbrzymi rozwój handlu morskiego nie mógł nie wywołać równoległego mu ruchu lądem, i tak też było w istocie, gdyż dla dotarcia do portów w których oczekiwały okręty fenickie, setki karawan przebiegały ogromne przestrzenie, znosząc skarby całego świata tym nieustraszonym żeglarzom. Trzema głównemi traktami odbywał się ten ruch nieustający: traktem południowym, służącym dla handlu arabsko-indyjskiego; wschodnim, assyryjsko-babilońsktm, i północnym, armeńsko-kaukciskim.

Karawany przerzynające całą Arabią, znosiły produkta miejscowe, jakoto: złoto, drogie kamienie, mirrę i kadzidła; z portu zaś Gerry, na zatoce Perskiej, zabierały towary dowożone drogą morską z najdalszych krańców Indyj.

W drugim kierunku, przez Arameę, Liban, Antyliban, Baalbek i Damaszek karawany docierały do Emezu, zkąd jedna droga prowadziła do Niniwy, druga do Babilonu, a za pośrednictwem tego ostatniego miasta handel fenicki dosięgał Azyi środkowej, Bucharyi i Tybetu.

Nakoniec droga północna wiodła do Armenii i Kaukazu, zkąd sprowadzano miedź, konie pięknej rasy, muły, wreszcie niewolników, który to rodzaj handlu przetrwał aż do niedawnych czasów, to jest do podboju Kaukazu przez Rosyą.

W późniejszych czasach Kartagińczycy rozszerzyli bardziej jeszcze zakres działalności rasy chananejskiej, otwierając sobie nowe targi zbytu i wymiany w centralnej Afryce ; przez Fezzan i Bilmę docierali oni aż do źródeł Nigru, i zostawiając tam wyroby swoich rękodzielni, wywozili w zamian produkta surowe, kość słoniową, heban, drogie kamienie i czarnych niewolników, a okręty ich drogą morską nawiedzały wybrzeża zachodniej Maurytanii, dzisiejszego Senegalu i posuwały się aż do Gwinei.

Oprócz tych traktów stałych, wymienionych wyżej, przez które handel fenicki wkraczał peryodycznie i systematycznie w głąb rozmaitych krajów Azyi, floty fenickie dawały popęd w innych także częściach świata do wielkiego ruchu handlowego wewnątrz lądów odległych od morza. Wiadomo, że dawny Egipt posługiwał się wyłącznie marynarką fenicką dla odbytu swych produktów w dalekie strony, ale najciekawszem zjawiskiem w tym względzie, jest impuls dany przez Fenicyan ludom środkowej Europy do korzystania z ich handlu wymiennego.

Faktem jest, że w rzędzie drogich produktów sprowadzanych przez Fenicyan, bursztyn zajmował niepoślednie miejsce i służył do rozmaitych ozdób i artykułów stroju, napotykanych do dziś dnia w ziemiach fenickich; otóż bursztyn, w znaczniejszych przynajmniej ilościach, znajduje się wyłącznie na wybrzeżach morza Bałtyckiego, a przeważnie w Prusach. Wielu z dawniejszych pisarzy utrzymywało, że okręty fenickie docierały aż do tych odległych krajów Europy i bezpośrednio w nich bursztyn czerpały, takie jednakże twierdzenie obalają nowe środki inwestygacyi tegoczesnych uczonych, i zdaje się nie ulegać wątpliwości, że Wielka Brytania była najdalszym krańcem północnym do którego dobijały floty fenickie, a że dopiero statki Kartaginy posunęły się jeszcze dalej, do Jutlandyi i Skandynawii, bursztyn zaś dostawał się Fenicyanom drogą lądową, za pośrednictwem karawan które przerzynały całą Germanią i dochodziły aż do ujść rzeki Po — dawnego Eridanu — tak, że w Grecyi utrzymywało się przez długi czas przekonanie, iż właśnie to wybrzeże Włoch północnych produkuje bursztyn.

Fenicyanie nie znający użytku monet, który to wynalazek należy się Grekom, i od nich, przez Sycylią, miał się dopiero dostać do Kartaginy w IV. wieku przed Chr., prowadzili tylko handel zamienny ; za otrzymywany więc bursztyn znad brzegów Bałtyku, okręty ich musiały wyładowywać w północnej Italii inne produkta przeznaczone do zamiany, a takiemi były przeważnie: broń, narzędzia, naczynia i ozdoby bronzowe, które taż samą drogą o jakiej mówiliśmy, dostawały się do Germanii północnej a zapewne i do Skandynawii. Tak więc, według wszelkiego prawdopodobieństwa, wszystkie barbarzyńskie ludy środkowej i północnej równie jak i zachodniej Europy, Fenicyanom w znacznej części zawdzięczają pierwsze podstawy swej materyalnej cywilizacyi i przejście z epoki kamienia do epoki bronzu, chociaż kilku nowoczesnych uczonych stara się obalić całkiem to mniemanie, o czem zresztą mówiliśmy obszerniej traktując o epoce bronzu i cytując poglądy p. de Mortillet na tę zawiłą kwestyą, a tu dodamy, źe wyczerpującą także pracę poświęcił temu przedmiotowi p. T. Ziemięcki, w odczycie swym pod tytułem : Teorya wpływów kultury fenickiej, ogłoszonym w Dwutygodniku naukowym z 1879 roku.

W każdym razie, z historyi Fenicyan wypływają dwa wielkie fakta dziejowe, które temu ludowi zapewniają zawsze nader doniosłe stanowisko w dalszym rozwoju ludzkości, a mianowicie: przeniesienie ze Wschodu na Zachód i Północ pierwszych zarodków przemysłu, i wynalezienie alfabetu, który miał się stać z czasem podstawą całej kultury europejskiej.

Fenicyanie, posiadający w swych rękach dwie tak olbrzymie dźwignie, jak środki komunikacyjne nie znające zapór i przeszkód, oraz najdoskonalsze narzędzie dla wyrażania dotykalnie myśli ludzkiej i przekazywania jej następnym pokoleniom, mogliby byli a nawet powinni byli dojść do rezultatów nierównie świetniejszych, i posunąć naprzód o wieki całe rozwój umysłowy narodów z któremi znajdowali się w ciągiem zetknięciu, ale ich geniusz nie był widocznie zdolny do sprostania tak wzniosłemu zadaniu ; duch ich kupiecki i przedajny litylko materyalne zyski miał na względzie, religia ich brudna i okrutna nie odsłaniała przed nimi żadnych jaśniejszych horyzontów, odkryty przez nich alfabet służył im tylko jako nowy, dogodniejszy sposób, ułatwiający tranzakcye handlowe, nic zaś ich myśl nie wydała w podnioślejszej sferze ducha, i upadli oni przez to czem grzeszyli : nagromadzone w ich kantorach bogactwa wystawiły ich na pożądliwość sąsiadów, brak wznioślejszych uczuć i szczerego patryotyzmu wydał ich na pastwę wrogów, a straciwszy to o co jedno dbali na świecie, nie pokusili się nawet o utrzymanie swojej narodowości, swoich cech indywidualnych, i pochłonięci zostali bezpowrotnie przez żywioły świeższe, zdrowsze i więcej pamiętne na swój boski początek.

Opatrzność przeznaczyła widocznie Fenicyą na motora tylko zdobyczy materyalnych świata wschodniego, na pierwsze ogniwo łańcucha mającego łączyć przeszłość z przyszłością, cywilizacyą Azyi z kulturą Europy, nie chciała jednak, aby nabytki umysłu ludzkiego przez tak niskie i poziome pośrednictwo przedzierały się stanowczo na Zachód. Ten

wzniosły cel wytknęła innej, szlachetniejszej rasie ; postawiła u zbiegu dwóch światów najbardziej elastyczne z plemion jafetyckich, i Helladzie przypadł w udziale zaszczytny obowiązek czerpania w skarbach, nagromadzonych długiemi wieki przez ludy Wschodu, ozłacania tych nieforemnych jeszcze lub już zepsutych nabytków promieniami swej jasnej poezyi, i w takiej dopiero, uszlachetnionej formie, przekazywania ich coraz dalej i dalej, na Zachód.

*4

Szkic historyczny. T. II.

BABILON I ASSYRYA.

Źródła: — I, Herodot. Księga I. — II. Diodor Sycylijski. Księga II. — III. Fragmenta historicorum graecorum. Zbiór Didot’a. Tom II. Fragmenta Berosusa. — IV. De Saulcy.• Mémoire sur la chronologie des empires de Ninive, de Babylone et d’Ecbatane. Paris 1849. — V. George Rawlinson. The five great monarchies of ancient eastern world. London 1862—1868. —VI. Oppert. Histoire des empires de Chaldée et d’Assyrie d’après les monuments. Paris 1865. —VII. Menant. Annales des rois d’Assyrie. Paris 1874. — VIII. A. Gutschmid. Neuere Beiträge zur Geschichte des alten Orients. Leipzig 1876. — IX. F. Lenormant. Manuel d’histoire ancienne de l’Orient. Paris 1869. — X. Botta. Monuments de Ninive. Paris. — XI. Layard. Monuments of Nineveh. London 1851 —1853. — XII. Layard. Nineveh and its remains. London 1851. — XIII. Layard. Discoveries in the ruins of Nineveh and Babylon. London 1853. — XIV. Loftus. Travels in Chaldaea and Susiana. London 1856. — XV. Victor Place. Ninive et l’Assyrie. Paris 1869. —

XVI.    Rawlinson and Norris. Cuneiform inscriptions of Western Asia. London 1861 —1866.—

XVII.    De Saulcy. Recherches sur l’écriture cunéiforme assyrienne. Paris 1849.— XVIII. Rawlinson. On the inscriptions of Assyria and Babylonia. London 1851. —XIX. Oppert. Etudes assyriennes, Inscriptions de Borsippa. Paris 1857. — XX. Beulé. Fouilles et découvertes. Paris 1873. •— XXI. G. Perrot. Fouilles en Chaldée de Mr. de Sarzec. Revue des deux Mondes. Paris 1882.' —

XXII. G. Perrot. Histoire de l’art dans l’antiquité. Paris 1881.

H ISTORYA.

1 mi zieje Babilonu i Assyryi tak zostały przeistoczone i sfałszowane I i i przez pisarzy starożytnych, że do bardzo jeszcze niedawnego czasu miano o nich najzupełniej mylne pojęcia i zmuszeni tu jesteśmy, równie jak dla Egiptu, do dłuższej, dygresyi historycznej, opierając ją na źródłach autentycznych i na zabytkach świeżo, wynalezionych,

gdyż inaczej rozwój i stanowisko sztuki tych krajów byłyby dla nas niezrozumiałe.

Ograniczając się tylko do kilku przykładów, wspomnimy o najwybitniejszych postaciach, jakie nam przedstawia opowiadana do niedawna historya tych państw, o Belusie, Ninusie, jego żonie Semiramidzie i ich synu Niniaszu. Do tych nazwisk generacya nasza przywykła odnosić założenie Niniwy i odbudowanie Babilonu, tych dwóch stolic najświetniejszej cywilizacyi azyatyckiej, tymczasem, według nowszych poszukiwań, wszystkie one okazują się zupełnie zmyślonemi i nie mają żadnej podstawy historycznej.

Legenda o nich utworzyła się dość już stosunkowo późno i pochodzi z Persyi; Persowie, dobrze znani z zupełnego braku zmysłu krytycznego, rządzili się tu jeszcze rozmyślną chęcią skrzywienia prawdy dziejowej, dla łatwiejszego usprawiedliwienia swych zaborów i dla utrwalenia swej władzy przez tendencyjne naciąganie faktów.

Ktezyasz, historyk grecki, będący nadwornym lekarzem króla perskiego Artaxerxesa Mnemona, pierwszy podał tę tradycyą, a Diodor Sycylijski, ze zwykłą sobie łatwowiernością, całą historya powtórzył; poważniejsi jednak pisarze, jak Berosus, kapłan chaldejski z epoki Seleucydów, który tłómaczył na język grecki dzieje swego narodu, i Herodot, czerpiący u źródła swe informacye, żadnej wzmianki o tern wszystkiem nie robią. Mówiąc o kilku osobistościach któreśmy wymienili, chciano widocznie — jak to często bywa, gdy idzie o bardzo odległe czasy — streścić w kilku postaciach historyą całych dynastyj i wieków, ale i w tem jeszcze dopuszczono się wielkiej przesady, gdyż w żadnej epoce Assyrya nie doszła do takiej potęgi, jaką jej przypisywano za panowania Ninusa, w którym — jak samo nazwisko jego dowodzi — starano się zamknąć cały jeden peryod historyczny państwa Niniwy. Toż samo można powiedzieć o Belusie, względnie do Babilonu, trądycya zaś o Semiramidzie opiera się już, według niektórych pisarzy, na postaci rzeczywistej, ale znacznie późniejszej i o znacznie mniejszej dziejowej doniosłości; syn Salmanasara III., Ramannirari III., miał za żonę księżniczkę, którą oryginalne teksta nazywają Sammuramit, a która pochodziła, jak się zdaje, z krwi królów chaldejskich; dlatego też jej w znacznej części zostawiona była władza nad Babilonem i ona to wielce się zajmowała podniesieniem i upiększeniem tego miasta, co także potwierdza Herodot, ale prace przez nią dokonane, przypadałyby na okres czasu między 812 a 784 rokiem przed Chr., legendowa zaś Semiramida miała istnieć na 20 przeszło wieków przed narodzeniem Chrystusa.

Dla sprostowania fałszywych poglądów, któremi karmiono nasze pokolenie, musimy, jak można najpobieźniej, wyjaśnić rzeczy we właściwem ich świetle, to jest zgodnie ze wskazówkami najnowszych badaczy archeologii chaldeo-assyryjskiej, a liczymy na to, źe sucha ta i nużąca nomenklatura nazwisk monarszych pozyska pobłażliwość czytelnika, przez wzgląd, że każdy z tych królów, o długich i dziwacznych imionach, przemawia dziś do nas z jakiegoś pomnika, świadczącego o jego istnieniu i czynach.

Cały wielki ląd składający się z trzech części świata najdawniej znanych, przerżnięty jest na dwoje olbrzymią pustynią, ciągnącą się od brzegów" Oceanu Atlantyckiego aż po morze Żółte i oddzielającą żyzniejsze jego okolice północne od południowych. W tym ogromnym pasie, niezdatnym dla wszelkiej kultury, a obejmującym Saharę, pustynie środkowej Arabii, stepy Turkestanu i pustynię Gobi, spotykamy dwie wielkie oazy: jedne zroszoną wodami Nilu i tworzącą Egipt, drugą objętą ramionami Tygru i Eufratu, a zwaną w dawnem narzeczu semickiem Naharain, po grecku Mezopotamią — międzyrzeczem — w dawnych zaś tekstach biblijnych ziemią Sennaar. W dwóch tych kawałkach ziemi, uprzywilejowanych przez naturę, koncentrowały się dwa wielkie ogniska cywilizacyi starożytnego świata, a jak gdyby jakieś prawo fatalne nie pozwalało na rówmo-ległe istnienie tych dwóch potężnych czynników, znajdowały się one w ciągłej rywalizacyi i, od pierwszych zawiązków państw aż do następców Mahometa, walka tych dwóch prądów o pierwszeństwo nie ustawiała na chwilę. Doliny Nilu i Eufratu, połączone z sobą wygodnemi drogami, umoźliwiającemi ruchy wielkich armij, ułatwdały wiekową szermierkę, ile zaś razy w jednym z tych centrów znalazł się monarcha dość energiczny, aby móc utrzymać w silnej dłoni władzę wewnętrzną, tyle razy następowało starcie, a ów antagonizm, który przechylał naprzemiany środek ciężkości na jednę lub na drugą stronę, jest wybitną cechą dziejów Azyi starożytnej i Azyi muzułmańskiej, z wyjątkiem chwil, w których przewaga wojenna nowo powstałych państw Zachodu, łączyła oba te wrogie obozy ku wspólnej obronie, jak to miało miejsce za Aleksandra Wielkiego i w czasie Wojen Krzyżowych.

Dolina Eufratu i Tygru dzieli się na dwie części bardzo odrębne od siebie; dwie te rzeki, biorące początek w jednem prawie miejscu, to jest u stoku gór Niphates w Armenii, zaczynają płynąć w dwóch całkiem przeciwnych kierunkach, później zaś zbliżają się coraz bardziej, kroczą przez jakiś czas równolegle i nakoniec łączą się w jedno przed dojściem do zatoki Perskiej, do której razem wpadają. Północna część kraju, to jest właściwa Mezopotamia, jest więcej górzysta i urodzajna tylko miejscami, tam mianowicie, gdzie ją zraszają mniejsze rzeczułki i strumienie ; południowa zaś, to jest Babilon i Chaldea, w niczem nie ustępuje Egiptowi pod względem żyzności.

Kraina ta była widownią tworzenia się pierwszych społeczeństw ludzkich. »Ludy nadeszłe ze Wschodu, powiada Biblia, znalazły żyzne pola w ziemi Sennaar i osiedliły się na nich«; tu, według Pisma świętego, nastąpiło pomieszanie języków, ztąd narody rozproszyły się po całej kuli ziemskiej, tu nakoniec miało się wznieść pierwsze miasto popotopowe, Babel, mogące rywalizować z najdawniejszemi grodami Egiptu pod względem starożytności.

Żaden tedy zakątek ziemi nie przedstawia tak różnorodnego steku ras i szczepów, jak Mezopotamia. Najdalej jak możemy zagłębić się w przeszłość tego kraju na podstawie autentycznych pomników, spotykamy w nim dwa główne żywioły, dwa ludy, znane pod nazwą Sumir i Akkad, a będące już w posiadaniu dość wysoko posuniętej kultury materyalnej. W najdawniejszych grobowcach spotykają się już przedmioty ze złota, z bronzu, a nawet z żelaza: noże, siekiery, kosy, bransolety i kolczyki cyzelowane; natrafiono wprawdzie równocześnie na narzędzia i broń z krzemienia łupanego i szlifowanego, na toporki, młoty i ostrza strzał, ale najbardziej rozpowszechnionym materyałem jest zawsze bronz, żelazo zaś, widocznie znacznie rzadsze, służyło tylko do małych ozdób stroju, bardzo niezgrabnie obrabianych. Pochodzenie obu tych narodów stanowi dotychczas przedmiot sporów między rozmaitymi uczonymi ; przyznawszy jednak, według najpowszechniej utartego zdania, że jeden z nich należał do rasy turańskiej, drugi zaś do szczepu kuszyckiego, przyjmiemy z Oppertem, z pp. Delitzsch, Lenormant i Maspero Sumirów za Turanów, Akkadów zaś za Kuszytów, a na podstawie najnowszych badań pp. Delitzsch i Hommel, zgodzimy się z teoryą, że pierwsi z nich osiedleni byli na południu, przy ujściu Eufratu do odnogi Perskiej, że zaś drudzy, posunięci bardziej ku północy, zamieszkiwali wąski pas kraju między Tygrem i Eufratem. Przy pierwszym zawiązku państw, najdawniejszym tytułem jaki przybierają władcy miejscowi, jest nazwa królów Sumiru i Akkadu, i to miano zachowują w urzędowych protokółach, ażeby nie zrywać z uświęconą tradycyą, królowie Assyryi i Babilonu aż do ostatnich chwil istnienia tych monarchij.

Niewiadomo, czy Chaldejczycy, których język był całkiem podobny do języka Sumirów, byli tylko odłamkiem tego ludu, czy też odrębną całkiem gałęzią szczepu turańskiego; pierwotne ich osiedlenie jest dotychczas okryte zupełną tajemnicą, a niektórzy historycy chcą w nich nawet widzieć naród pochodzenia aryjskiego, to tylko zdaje się pewnem, że z czasem otrzymali oni przewagę nad plemionami miejscowemi i utworzyli rodzaj kasty wyższej, arystokratycznej, celującej nauką i stojącej na czele narodu tak w sferze religijnej, jak w dowództwie wojskowem. Już za czasów Abrahama usadowieni oni byli obok ludu Sumir, a wielkie miasto

Uru, z którego właśnie wyszedł patryarcha hebrajski, nosiło wtedy nazwę Uru Chaldejskiego. Oprócz trzech ludów wymienionych wyżej, znajdowały się rozrzucone wśród nich plemiona semickie, jedne osiadłe, drugie zaś jeszcze koczujące, a najwaźniejszem z nich byli Assyryjczycy, których główna masa przekroczyła Tygr w epoce pamiętnej jeszcze autorowi Genezy i osiedliła się na wschód od tej rzeki, drobniejsze zaś odłamki pozostały na miejscu, zmieszane z ludami innych szczepów. Nie będziemy wyliczać wszystkich innych pokoleń, które znajdujemy rozsiadłe tak w samem centrum Mezopotamii, jak w krajach bezpośrednio z nią sąsiadujących, ale ograniczymy się do wymienienia: Mieszkańców Medyi, którzy pierwiastkowo nie byli wcale, jak dotąd utrzymywano, ludem aryjskim, ale odłamkiem rasy turańskiej, w której języku Medya oznacza kraj, okolicę ; Kossejczyków, rasy chamickiej, zamieszkujących Suzyanę; Terachitów z okolicy Uru ; nakoniec ludów aramejskich, osiadłych pierwotnie na pół-noco-zachód od Mezopotamii. Wyjątkowe stanowisko zajmowali wśród tej aglomeracyi ludów Elamici, naród w części kuszyckiego, w części turań-skiego pochodzenia, którzy bardzo wcześnie, może nawet pierwej niż sami Chaldejczycy, doszli do posiadania bardzo wysoko posuniętej kultury, a chociaż pod względem obyczajów, zdolności przemysłowych i handlowych, mało się różnili od tych ostatnich, mieli wszakże całkiem odrębną religią, na czele której stali bóg Szuszinka i bogini Nakhunte, adorowana w tajemniczym gaju w bliskości Suzy. Elamici utworzyli w Suzyanie rodzaj państwa feodalnego, którego udzielni książęta uznawali najczęściej supremacyą króla rezydującego w Suzie, dużem mieście zbudowanem z cegieł suszonych na słońcu, a nad którem panowały forteca i pałac, pnące się po skłonach wyniosłej góry.

łego.

i, pomimo że pojęcia religijne Kuszytów przemogły nad innemi i stały się oficyalnem wyznaniem państwa, Chaldejczycy potrafili przyswoić je sobie i ująć w swe ręce najwyższe dostojeństwa duchowne ; okazali oni wiele

Najdawniejszą cywilizacyą całej Mezopotamii, zdaje się być kultura przyniesiona przez ludy turańskie Sumiru ; charakter jej przeważnie mate-ryalistyczny i pozbawiony wszelkich idealnych dążeń, nie mógł wprawdzie wywierać trwałego wpływu na dalszy rozwój ludów, szczęśliwiej obdarzo- . nych przez naturę, ale jeden z ważnych czynników cywilizacyjnych jest ich niezaprzeczoną własnością, a mianowicie pismo tak zwane klinowe, którego oni byli twórcami, a które później zostało przyjęte przez wszystkie narody sąsiednie. Kuszytom trzeba przypisać wprowadzenie języka, wspólnego im z Assyryjczykami, a który stał się panującym w całym kraju i wkrótce zredukował pierwotne narzecze Sumirów do roli języka umar-Nakoniec Chaldejczycy byli narodem przodującym w naukach

umiejętności i taktu w obcowaniu z sąsiadami, z którymi zjednoczyli się zupełnie, zachowując wszakże wśród nich stanowisko wyjątkowe i uprzywilejowane, a używając narzeczy otaczających ludów w stosunkach z niemi, zdołali utrzymać w całej czystości swój własny język, w którym też były redagowane pierwotne prawa i ustawy społeczeństwa babilońskiego. Gdzie tylko spotykamy na pomnikach babilońskich napisy podwójne, wszędzie tekst oryginalny jest pisany w języku chaldejskim, tym którym także mówili pierwsi wynalazcy alfabetu klinowego, tekst zaś assyryjski jest tylko tłómaczeniem pierwszego. Później wprawdzie Assyryjczycy otrzymali przewag-ę nad innymi sąsiadami i sztuka właściwa najwięcej im zawdzięcza, ale ogólny charakter całej cywilizacyi Mezopotamii pozostał zawsze babi-lońsko-chaldejskim.

Wszystkie narody żyjące nad brzegami Tygru i Eufratu, musiały stanowić pierwiastko wo państewka niezależne, mające swych oddzielnych władców, właściwa jednak ich historya zaczyna się dopiero z chwilą, kiedy te oderwane części zespalają się w jedno potężniejsze państwo Chaldeo-Babilońskie. W państwie tern, jednem z najdawniej uorganizowanych społeczeństw w świecie, a którego powstanie musi być mniej więcej jednoczesne z założeniem monarchii faraonów, władza i znaczenie polityczne zdają się być najpierwej udziałem chamickiego plemienia Kuszytów.

Biblia powiada:

»Zaś Chus zrodził Nemroda: ten począł być możnym na ziemi.

»I był duży Łowiec przed Panem. Przeto wyszła przypowieść: jako Nem-rod duży Łowiec przed Panem.

»A początek królestwa jego był Babilon i Arach i Achad i Chalanne z ziemi Sennaar.

»Z onej ziemie wyszedł Assur, i zbudował Niniwen, i ulice miasta i Chale.

»Resen też między Niniwen i Chale: to jest miasto wielkie«.

Pismo święte jest tedy pierwszem źródłem, które nam ukazuje tetra-polią, konfederacyą czterech miast będących podstawą państwa, a do której składu wchodziły: Babilon; Arach czyli Uruk — greckie Orchoe a dzisiejsze Warkah; Achad czy Akkad, zwane także Nippur i nakoniec Chalanne, zwane Uru, od wyrazu chaldejskiego oznaczającego miasto, a na miejscu którego wznosi się dzisiejszy Mugheir. Przy dalszym rozwoju państwa, te cztery miasta zachowały zawsze swój charakter przeważny, a w znaczeniu religijnem odpowiadały czterem punktom kardynalnym świata, zkąd też pochodzi tytuł dawany władcom Babilonu, królów czterech stron świata. Babilon zajął wśród nich pierwsze miejsce, jako miasto święte, miasto uczone, jako religijna metropolia państwa; ale stolicą polityczną, miastem

w którem najczęściej rezydują pierwsi królowie i które nieustannie upiększają, jest Uru, utrzymujące urzędownie Babilon pod swoją dependencyą.

mo

Mojżesz z Khorene identyfikuje Nemroda biblijnego z Belusem, podania chaldejskie zastępują go Istubarem, pierwszym królem panującym w Uruk, nakoniec Berosus nazywa założyciela pierwszej dynastyi babilońskiej Ewechousem i daje mu 86 następców, z których pierwszy miał nosić miano Chomasbelusa ; p. F. Lenormant proponuje tłómaczenie nazwy Ewe-chous przez assyryjskie Awil-Kusz — człowiek z rodu Kusz — coby zbliżało ją do tradycyi biblijnej, w rzeczywistości jednak literatura starożytna nie podaje nam żadnych poważniejszych wiadomości o początkach pierwszego państwa Chaldejskiego i nie znajdujemy w niej nic autentycznego o powstaniu Assyryi ; domyślać się tylko można z legend napół bajecznych Babilonu, przekazanych przez Beroza, że Chaldea i Assyrya posiadały pierwotnie byt niezależny. Babilończycy rozsiadłszy się w żyznych okolicach południowych, rozwinęli odrazu do wysokiego stopnia przemysł i nauki, które wszakże zawsze zachowały u nich piętno przesądów i niskiego moralnego poziomu, znamionujących tę rasę, Assyryjczycy zaś, jako mieszkańcy krainy górskiej o surowym klimacie, mniej rychło doszli do posiadania wyrafinowanej materyalnej cywilizacyi ; pozostały im zawsze pewna szorstkość i brak ogłady, ale natomiast wyrobiło się w nich więcej męstwa i ducha rycerskiego. Wszystko także zdaje się wykazywać, że . pierwiastkowo nie utworzyli oni państwa jednolitego, potężniejszej narchii, że zaś raczej rządzili się systemem federacyjnym, a ich główne miasta: Niniwa, Kalakh, Singar i Resen miały pierwotnie odrębnych książąt, łączących się tylko w razach niebezpieczeństwa ogólnego.

Assyryjczycy posuwając się na północ, wynieśli już byli z sobą główne podstawy późniejszej swej kultury i zawsze pozostali w pewnej moralnej zależności od Babilonu, tak, że dwa te ludy utworzyły rodzaj narodowości pośredniej, o wielu cechach wspólnych. W początkach, jak mówiliśmy, Assyryjczycy zachowali swą niezawisłość polityczną, później zostali podbici przez Babilon, następnie wyłamywali się zpod jego zależności, to znowu ze swej strony brali nad nim górę. Główne fazy przez jakie dwa te ludy przechodziły w dziejach, redukują się przeważnie do grawitacyi środka ciężkości, który chwieje się nieustannie między Babilonem a Niniwą: w miarę tego, jak szala potęgi przeważa ku południowi lub północy, państwo znad brzegów Eufratu i Tygru przybiera nazwę państwa Chaldejskiego lub państwa Assyryjskiego, a pierwszą na widownię dziejową występuje Chaldea.

na

Zanim przystąpimy do podania tego podziału dziejów Mezopotamii cztery główne epoki, musimy wyjaśnić powody wielkich sprzeczności,

do jakich dochodzą historycy, mówiąc o dwóch państwach assyryjskich, pierwszem i drugiem. Według tradycyj klasycznych, przy końcu VIII. w. przed Chr. miało mieć miejsce pierwsze zburzenie Niniwy, po którem nastąpił chwilowy upadek i rozbiór Państwa Assyryjskiego. Za rządów króla Sardanapala, którego nazwisko brzmi Aszszurnirari na pomnikach assyryjskich , Arbakes rządca Medyi, Phul-Belesys król Babilonu i Sutruk-Nakhunta król Suzy mieli oblec Niniwę, i po pierwszej porażce zdobyć ją po dwóch latach, dzięki wylewowi Tygru, niszczącemu część murów stolicy ; Sardanapal widząc dalszy opór niemożliwym, miał się zamknąć w swym pałacu i kazać się spalić na stosie wraz ze swemi żonami i wszy-stkiemi swemi skarbami, a wrogowie jego podzielili się państwem, które przestało istnieć przez kilkadziesiąt lat i zostało dopiero wskrzeszone przez Tiglath-Phalasara II., pod mianem Drugiego Państwa Assyryjskiego.

P. Oppert upatrując rzeczywiście w chronologii królów assyryjskich, przekazanej przez pomniki, przerwę wynoszącą około trzydziestu lat, przyjął podanie greckie, a p. Lenormant, idąc za nim, przyznał fakt zburzenia Niniwy w swojej Historyi Wschodu, i upadek pierwszego państwa odniósł do roku 789, datę zaś jego odbudowania przez Tiglath-Phalasara IL, do roku 744. Najnowsi historycy, a między innymi pp. Rawlinson, Schräder, Smith i Maspero, odrzucają całkowicie tę wersyą, nie uznają żadnej przerwy w kanonie assyryjskim, zaliczają Phula i Arbakesa do rzędu postaci mitycznych i twierdzą, że panowanie króla Aszszurnirari II. poprzedziło bezpośrednio wstąpienie na tron Tiglath-Phalasara II. w 745 roku, nie chcąc zaś zmieniać przyjętego dotychczas podziału historyi assyryjskiej na dwie odrębne epoki, cofają tę linią demarkacyjną do X. wieku i kończą Pierwsze Państwo Assyryjskie z królem Aszszurabamarem, to jest z chwilą upadku pierwszej dynastyi.

Przyjęcie powyższego systemu prowadzi do takiego zamieszania w całej chronologii starożytnej, że do czasu stanowczego wyświecenia tej kwestyi, wolimy ją zostawić w zawieszeniu; nie upierając się zaś przy podaniu o Sardanapalu i o zupełnem zniszczeniu Niniwy, zamkniemy wszakże pierwszy okres dziejów Assyryi dopiero z królem Aszszurnirari II., przypuszczając, że mógł upłynąć pewien przeciąg czasu między jego śmiercią, a restauracyą państwa przez Tiglath-Phalasara II. Najgorliwsi zwolennicy nowej teoryi sami przyznają, że po ośmiu latach rządów Aszszurnirari II. wybuchła w Kalakh groźna rewolucya, wśród której zniknął sam król, a Assyrya doszła do takiego stopnia osłabienia, że nie zachowała nawet cienia dawnej swej potęgi, nowy zaś monarcha który miał odbudować jej świetność, wyszedł niewiadomo zkąd, i żaden pomnik nie daje nam wiadomości, czy jakiekolwiek węzły łączyły go z dynastyą poprzednią, czy też był on tylko szczęśliwym uzurpatorem.

Tak kwestyą postawiwszy, podzielimy dzieje Mezopotamii na cztery następujące okresy :

I.    Pierwsze czyli dawne Państwo Chaldeo-Babilońskie, od powstania monarchii, na kilka tysięcy lat przed Chrystusem, do podboju assyryjskiego, dokonanego około 1300 r. przed Chr.

II.    Pierwsze Państwo Assyryjskie, od pierwszych królów Aszszuru czyli Elassaru do śmierci Aszszurnirari II., to jest od XV. wieku do końca wieku VIII.

III.    Drugie Państwo Assyryjskie, od wstąpienia na tron Tiglath-Pha-lasara II. w 745 r., do ostatecznego upadku Niniwy pod ciosami Nabupa-lussura i Kyaxaresa około 608 lub 600 r. przed Chr.

IV.    Drugie czyli nowe Państwo Chaldeo-Babilońskie, od ujarzmienia Assyryi około 608 lub 600 r., do podboju perskiego w 538 roku przed Chrystusem.

Pierwsze Państwo Chaldejskie.

Łfidzicliśmy, że miasto Uru otrzymało najpierwej przewagę polityczną Llllll nad innemi grodami Chaldei i źe w niem koncentrowała się władza najdawniejszych monarchów tego kraju ; było ono położone na prawym brzegu Eufratu, niedaleko ówczesnego ujścia tej rzeki do morza, służyło tedy za główny skład handlowy całej okolicy, a jego okręty przebiegały nietylko odnogę Perską, ale wypływały nawet na morze Indyjskie; w jego środku wznosiła się trzypiątrowa świątynia, zbudowana z cegieł zalanych smołą ziemną, a poświęcona miejscowemu bóstwu Sin, otaczał je zaś wieniec grobowców, w których dotychczas podróżni odszukują najdawniejsze zabytki przemysłu Chaldei. Gdy królowie Uru zawładnęli obydwoma krajami Sumiru i Akkadu, władza ich rozciągnęła się na wszystkie starożytne grody rozłożone po obu brzegach Eufratu, a tworzące dwie grupy, północną i południową ; na północy leżały : Babilon i sąsiednia mu Borsippa, gdzie według tradycyi znajdowały się ruiny wieży Babel, Nippur, Agade, Sipar i Ku tu ; na południu, bliżej Uru: Uruk, Larsam, Sirtella, Erida i Bab-Salimeti, port przylegający już do odnogi Perskiej.

Najdawniejszą ze znanych nam postaci pierwszej dynastyi chaldejskiej, jest król Urbagus czy Urcham, współczesny mniej więcej IV. lub

V. dynastyi egipskiej ; znaleziono setki tysięcy cegieł naznaczonych jego imieniem, a także pieczęć tego monarchy z jego własnym portretem. Był to najzawołańszy budowniczy wśród królów pierwszego państwa, a wszystkie pomniki z jego czasu noszą znamię ogromnej starożytności ; wzniósł on ową sławną piramidę w Uru, którą przez jakiś czas uważano za wieżę Babel, dopóki wieża z Borsippy nie wydarła jej tego zaszczytu ; on także opasał wielkim murem stolicę, wzniósł w Nippur świątynie bogini Firmamentu i bogini Belit-Taaut, drugą świątynię tejże samej bogini w Uruk, nakoniec przybytki Słońca w Sipparze i w Larsam ; największa z tych świątyń, w samem Uru, tworzy dziś wzgórze, mające około 70 metrów długości i szerokości a 35 metrów wysokości, obliczono zaś, że do jej budowy musiano użyć ze 30 milionów cegieł, co wszystko daje świetne świadectwo o potędze tego monarchy i o środkach jakiemi rozporządzał. Jego następcy, Dungi i ligi, znani nam są tylko z nazwiska, ale wiemy, że ostatni z nich wykończył świątynię boga Sin w Uru, a jego pieczęć stanowi dziś jeden ze skarbów muzeum Brytyjskiego. Znamy także kilka imion lenników tych władców, królów z Eridu i Sirtelli, wśród których dwaj książęta Sirtelli : Urbagus i jego syn Gudea tern są godni pamięci, że im to zawdzięczają swe powstanie świątynie i pałace odkryte niedawno przez p. de Sarzec, a których szczątki, przeniesione do Luwru, rzucają tyle światła na dawną sztukę chaldejską. Tak sami królowie z Uru, jak i ich lennicy, nosili tytuł fiateszi — królów-kapłanów — i łączyli w swojej osobie najwyższą godność świecką i duchowną.

Zdaje się, że hegemonia Uru nie trwała długo i że władza naczelna przechodziła kolejno w ręce królów pochodzących z rozmaitych miast sąsiednich, których listy, ułożone przez późniejszych uczonych babilońskich, przedstawiają szereg imion, w skład których wchodzi najczęściej wyraz Sin, charakterystyczne miano boga Księżyca w narzeczu kuszyckiem. Pod ich rządami dopełniał się powolnie proces zlania się dwóch głównych żywiołów składających państwo Chaldejskie; staroż}rtny język zniknął zupełnie z użycia codziennego i przechował się tylko w kolegiach kapłańskich, jako język naukowy i religijny, a żywioł kuszycki pozyskał stanowczą przewagę z dojściem do władzy północnego księcia Szargina I., króla z Agade, którego dawniejsi pisarze nazywali Sagaraktiasem. Był to wielki wojownik: połączył on pod swojem berłem wszystkie drobne księstwa chaldejskie aż po odnogę Perską, zwyciężył Elamitów i zmusił ich do płacenia haraczu, wkroczył do Syryi, dotarł do Cypru, gdzie kazał wznieść swoję statuę, a pod koniec długiego swego panowania, które przeciągało się przez 54 lat, odbył wyprawę do półwyspu Synai. W chwilach pokoju odbudował on świątynię w Agade i piramidę Ulbar, poświęconą bogini Anunit, wzniósł wspaniałą świątynię w Siparze, a w Uruk zgromadził liczny księgozbiór, któremu to miasto zawdzięczało swą nazwę Grodu Ksiąg. Syn jego Naram-Sin był również wojownikiem i budowniczym; wojował w Chaldei, w Syryi i na półwyspie Synai, a jego nazwisko, wyryte na urnie alabastrowej, przedstawia typ zupełnie jeszcze archaiczny pisma klinowego. Wszyscy królowie wymienieni wyżej, należą do epoki bardzo odległej, której wszakże chronologia nie daje się nawet przybliżenie określić, a dopiero w okresie następnym daty zaczynają nabierać cokolwiek więcej pewności, chociaż i tu jeszcze nie może być mowy o ich ścisłości naukowej.

Według jednego z napisów Aszszurbanipala, redagowanego wprawdzie w 1600 lat po spełnieniu faktów o których on mówi, dowiadujemy się, że Elamici, którzy pomimo chwilowego zwycięstwa Szarginy I., nie przestali tworzyć potężnego i niepodległego państwa, wtargnęli do Chaldei około 2295 roku i narzucili jej swą władzę. Król Suzy K u d u r-Nak h u n t e wkroczył w dolinę Eufratu, zdobył wszystkie miasta od Uru aż po Babilon, uniósł posągi bogów dla umieszczenia ich w swojej stolicy, zmusił kraj cały do płacenia mu haraczu, a jego następcy założyli w Chaldei swoję dynastyą, do której musiał należeć ów Kudur-Lagamer, który napadł na Syryą wraz ze swymi lennikami, królami Sinearu, Elassaru i księciem Gutimów, zwyciężył książąt Syryi południowej i zmusił ich do płacenia daniny przez całych lat dwanaście. Znamy także z napisu króla Kudur-Mabuka, który przybiera w nim tytuł zwycięscy zachodu, i jego syna Zikar-Sina, ale po nich potęga Elamitów zaczyna upadać, królowie Larsamu i Nippuru odzyskują zupełną niezależność, a książęta północni rozszerzają granice swych państw.

raz

Babilonowi wtedy dostaje się hegemonia nad całą Chaldeą; piąty król z tej nowej dynastyi, Khammurabi, dobrze nam jest znany z licznych napisów i z obszernej pracy podjętej nad niemi przez francuskiego assyryologa, p. Menant. Zajmował się on urządzeniami pokojowemi: oczyszczał dawne kanały i kopał nowe, regulował bieg Eufratu, odbudowywał pomniki swych poprzedników, wznosił nowe gmachy tak w Chaldei jak w prowincyi Irak, a rezydując zwykle w Babilonie, znacznie powiększył to miasto i wykopał tam sławny kanał królewski, który był najpiękniejszą i najumiejętniejszą z prac jego ; za jego także czasów ukazują się po pierwszy w piśmie znaki fonetyczne, obok wyłącznie dotąd używanych znaków ideograficznych. Jedna z tabliczek glinianych z muzeum Brytyjskiego podaje nam listę 13 dalszych królów dynastyi Babilońskiej, która utrzymywała się na tronie przez 304 lat, Berosus zaś przypisuje jej 458 lat istnienia i doprowadza ją aż do roku 1559, w którym miał nastąpić, we-

dług niego, podbój Chaldei przez Egipt i osadzenie na tronie chaldejskim dynastyi tak zwanej Arabskiej, narzuconej z ramienia Egiptu.

Z najnowszych badań okazuje się, źe po dynastyi Babilońskiej, zawładnął Chaldeą niespokojny i chciwy łupów lud Kaszszu — Kossejczy-ków — zamieszkujący dotychczas górzyste okolice na wschód od Tygru leżące, a dynastya kossejska utrzymywała się przez kilkaset lat na tronie, nie odznaczając się niczem ważniejszem i tracąc kolejno wszystkie nabytki terytoryalne poprzedników. W takim to stanie zupełnego osłabienia zastają Mezopotamią wojska Thutmesa I., gdy w drugiej połowie XVII. wieku, podbiwszy część Syryi, ukazują się po raz pierwszy nad brzegami Eufratu ; Thutmes I. odbywa tylko w tych krajach rodzaj tryumfalnego pochodu bez donioślejszych następstw, ale Thutmes III. w połowie XVI. wieku zajmuje już znaczną część Mezopotamii, zmusza ją do płacenia mu haraczu, a w ważniejszych punktach osadza swoje garnizony. Panowanie i przewaga Egipcyan nie były tu nigdy, jak się zdaje, dość ustalone i trwałe, żeby dynastya przez nich narzucona mogła była mieć jakiekolwiek szanse powodzenia ; nie zdołali się oni nigdy długo utrzymać w Syryi, gdzie bitny naród Khiti wywoływał przy każdej zmianie faraona groźne rewolucye, Mezopotamia więc, oddzielona od Egiptu znacznie większą przestrzenią, tern trudniejszą dla nich zdobycz przedstawiała. Trzeba przypuszczać, źe ile razy wojska faraonów docierały do Gargamiszu po pomyślnej wyprawie do Syryi północnej, tyle razy miasta chaldejskie uznawały chwilowo supremacyą Egiptu i płaciły mu daninę, źe jednak dynastya kossejska utrzymywała jakotako władzę naczelną nad krajem, chociaż ta władza musiała być raczej nominalną i odrębne miasta posiadały jednocześnie swych własnych książąt. Zdaje się, źe do tej epoki musi należeć król N a b u, którego posąg z czarnego bazaltu, wprawdzie bardzo uszkodzony, znajduje się w muzeum Brytyjskiem ; muzeum Luwru posiada kilka napisów z jego czasu, a w Uruk i w Babilonie wynaleziono cegły z jego imieniem. Do tej także dynastyi można prawdopodobnie odnieść przechowaną w Luwrze głowę z wapiennego kamienia, roboty bardzo szorstkiej, ale o energicznym wyrazie i z wielkim realizmem oddaną; głowa ta typem swym przypomina Egipt, a zresztą w wielu innych pomnikach współczesnych przejawia się widocznie styl egipski, co nie może nas dziwić, gdy zważymy, źe sztuka zdobywców była wówczas w całej pełni rozwoju i wywierała przeważny wpływ na wszystkie narody, które mogły oglądać jej dzieła. W rzędzie dalszych królów chaldejskich, spotykamy nazwiska K a-raindasza i Burnaburyasza I., który, ożeniwszy się z córką króla Assyryi, Aszszurubalata, dał temu ostatniemu pewne prawa do mieszania się w sprawy wewnętrzne Babilonii., Gdy starszy syn Burnaburyasza zo-

stał zabity po śmierci ojca i zastąpiony przez uzurpatora, król assyryjski wkroczył do Chaldei, uśmierzył rewolucyą i osadził na tronie młodszego swego wnuka K u r i g a 1 z u, założyciela fortecy, która w piętnaście wieków później nosiła jeszcze nazwę Dur - Kurigalzu, a której ruiny widać dziś na zachód od Bagdadu. W niespełna wiek później, około 1300 r., w 1314 r. według Beroza, inny król assyryjski, Tugultininip czyli Tiglath-Samdan I., wszedł do Chaldei, ale już nie w charakterze sprzymierzeńca, tylko zdobywcy, i zagarnął ją całą pod swoje panowanie.

W owej to epoce anale egipskie notują ogólne powstanie ludów azyatyckich przeciwko przewadze Egiptu ; Ramzes III., ostatni z wojowniczych faraonów, uśmierza je na chwilę i usiłuje utrzymać swe rządy w Syryi i w górnej Mezopotamii, ale nie czuje się już na siłach posunięcia się ku Babilonowi, a za słabych jego następców z XX. dynastyi wpływ Egiptu stanowczo w tych krajach upada i przewrót dokonywa się bez żadnej z jego strony przeszkody. Tak przestaje istnieć pierwsze państwo Chaldejskie ; zwycięsca osadza na tronie Babilonu królów ze swej ręki, których uważa za lenników, zmuszonych do płacenia mu daniny, i dopiero w dziewięć wieków później Chaldea zdoła odzyskać zupełną niepodległość i narzucić zkolei swe jarzmo Assyryi.

Pierwsze Państwo Assyryjskie.

|j||||iowocześni historycy zajmujący się Assyryą, przywykli byli odnosić IHIMI do 1314 r. założenie pierwszego państwa Assyryjskiego, opierając

się w tern na tekście Beroza, popartym przez Herodota; ale nie trzeba zapominać, że Berosus, jako Chaldejczyk, głównie Babilon miał na względzie, a to państwo zostało rzeczywiście około tej epoki przyłączone do Assyryi, sama jednak monarchia assyryjska powstała wcześniej, wtedy jeszcze, gdy Egipt odgrywał doniosłą rolę w Mezopotamii. Początki jej były skromne : historyk armeński Mojżesz z Khorene zostawił nam w tym względzie cenny dokument, a mianowicie listę imion własnych, które on podaje jako nazwy pierwszych królów Assyryi ; i tak, cytuje on Ninusa, Khalaosa, Arbelusa, Anebosa i Babiosa, ale przypatrzywszy się temu bliżej, można rozpoznać w tych mniemanych królach, przekręcone trochę nazwiska pięciu głównych miast, które kolejno przyłączały się do konfederacyi, mającej z czasem utworzyć państwo Assyryjskie: Niniwę, Kalakh, Arbellę, Nippur i Babilon; sądząc więc z tego, moźnaby wnosić, że Assyrya powstała nie drogą świetnych zwycięstw, jakie trądycya przypisywała legen -

dowemu Ninusowi, ale powolnem łączeniem się kilku sąsiednich miast w jednę całość. Nie tu wszakże jeszcze trzeba szukać początku potężnej monarchii militarnej, która miała tak silnie zaważyć na szali losów Mezopotamii; za czasów pierwszej dynastyi chaldejskiej, górzysta kraina położona na północ od Babilonu, a mająca później tworzyć rdzeń państwa Assyryjskiego, zamieszkała była przez lud Gutim, przeciwko któremu zacięcie walczył Szargina; w epoce dynastyi elamickiej widzimy Thargala, króla Gutimów, i Ariokha, króla Elassaru, bijących się w Syryi w charakterze lenników Khudur-Lagamera ; aż dopiero w chwili, gdy pod rządami królów kossejskich, państwo Chaldejskie zaczyna się chylić ku upadkowi, miasto Elassar czyli Aszszur nabiera większego znaczenia, jego • królowie rozciągają swą władzę na cały kraj Gutim, i powstaje państwo Aszszuru, hołdujące zawsze Babilonowi, ale rządzone przez odrębnych królów-kapłanów, noszących tytuł Iszakku. Pierwsi z tych władców o charakterze sacerdotalnym, których nazwiska przeszły do nas, a których brano dotąd mylnie za- królów chaldejskich babilońskiej dynastyi : A d a s i, B e 1-kapkapu, Szamsziriman, Iszmidagan i t. d., żyjący między 1800 a 1600 rokiem przed Chr., znani nam są tylko z nazwiska i wiemy tylko, że Iszmidagan wzniósł w Elassarze świątynię poświęconą bogowi Oan-nesowi; ale w początkach XV. wieku, korzystając z coraz większego osłabienia Chaldei, wynikłego wskutek najazdów egipskich, Aszszur pozyskuje zupełną niezależność i tworzy królestwo, rosnące stale w potęgę i stające się coraz groźniejszem dla sąsiadów. Pierwszą dynastyą królewską otwiera Aszszurnirari około 1500 r.; dalej jedna z tablic muzeum Brytyjskiego ukazuje nam króla Aszszurbelnisziszu i jego syna, zawierających traktaty z królami Babilonu na stopie zupełnej równości, ich następców mieszających się już, jakeśmy widzieli, w sprawy wewnętrzne Chaldei, a nakoniec Tiglath-Samdana I., syna Szalmanuszura — Salmanasara I. — podbijającego monarchią Babilońską około 1300 r.

Chaldea nie była nigdy traktowana przez Assyryą jako zwykła pro-wincya, z gubernatorem mianowanym od korony, ale przeciwnie, zachowała zawsze swych książąt odrębnych, lenników wprawdzie Assyryi, następujących wszakże po sobie na prawie dziedzictwa. Jedno tylko zrobił Tiglath-Samdan: podbiwszy Babilon, nie dopuścił on do rządów książąt, pochodzących z krwi dawnych miejscowych królów, ale zastąpił ich członkami nowej rodziny, spokrewnionej zapewne z jego domem. Zawiódł się jednak wkrótce monarcha assyryjski na wierności swych protegowanych, gdyż do jakiegobykolwiek szczepu należeli ci książęta, chęć uzyskania zupełnej niepodległości stała się jedynem ich marzeniem, nie wygasała w nich na chwilę, i cała historya Assyryi ukazuje nam ich dążących upór-

czywie do tego celu. Z takiego skomplikowanego stosunku wypływają też oryginalne tytuły, przybierane przez królów Assyryi i Babilonu: pierwsi z nich przyjmują między innemi nazwę namiestników bogów w Babilonie, królom zaś babilońskim pozwalają nosić miano królów z Karduniasz, to jest królów wyższej Chaldei, ale ci ostatni mianują się zawsze na własnych pomnikach królami Babilonu.

Syn Tiglath-Samdana Belkudurussur musi walczyć ze zbuntowanym Babilonem ; następca tegoż Ninippalekur - Adarpalassar — zadaje wielką klęskę Babilończykom pod murami Elassaru, ale pomimo swej potęgi, Assyrya musi jeszcze, według niektórych historyków, znosić do pewnego stopnia przewagę Egiptu, i cała Mezopotamia płaci mu daninę aż do 1150 r., to jest do czasów Ramzesa XII. Dopiero z chwilą uzurpacyi kapłana Hrihora postać rzeczy się zmienia i Aszszurdan, syn poprzedniego króla, korzystając z niemocy Egiptu, wybija się ostatecznie zpod jego supremacyi. Potem następują: Mutakkilnusku i Aszszurrisziszi, nazywany na pomnikach królem potężnym, pogromcą buntowników, i jego syn Tugultipaleszarra — Tiglath-Pha-lasar I. — wielki wojownik i budowniczy. Pierwsze lata jego panowania opowiedziane są na pryzmach glinianych, których cztery egzemplarze odkryto w fundamentach jednej ze śwdątyń w Elassar, a które ważną rolę odgrywają w dziejach nauki decyfrowdania pisma klinowego, o czem na swojem miejscu pomówimy.

Tiglath-Phalasar I. prowadził szczęśliwe wojny w Armenii i w Medyi, podbił ludy Muszkaya, Kummukh i Nairi, później przekroczył Eufrat, zwyciężył książąt Khiti, przeszedł góry Libanu, opanował Arwad, a jako największy swój tryumf cytuje on fakt, że na okręcie fenickim odbywał połów na morzu i własnoręcznie zabił delfina; książęta Delty wysłali doń poselstwo, prosząc o jego przyjaźń, słowem, powodzenia jego zdawały się już nie mieć granic, gdy nagle wybuchło groźne powstanie w Babilonie. Król tego kraju Marduknadinakhe podniósłszy bunt, wkroczył do Assyryi, zdobył miasto Hekali, uniósł z niego wiele bogactw i posągi bogów, a Babilończycy zostali dopiero pokonani i zmuszeni do zawarcia traktatu, przez syna i następcę Tiglath-Phalasara, Aszszurbel-kalę. Król nie ograniczał swej działalności do wojennych tylko wypraw, ale przeciwnie, zajmował się także dużo pracami pokojowemi : miasto Elassar, w którem najczęściej rezydował, zostało przez niego przyozdobione z wielkim przepychem, a główne świątynie odnowione i powiększone, jak np. wielka świątynia boga Anu, wzniesiona jeszcze przez Iszmidagana i Szamsziramana, a którą on do gruntu odrestaurował. Po nim panowali dwaj jego synowie; później wstąpił na tron Aszszura-

Szkic historyczny. T. II.

b a m a r, który wskutek nieszczęśliwych wojen utracił wszystkie nabytki swych poprzedników za Eufratem, co pozwoliło na wzniesienie się wielkiego państwa Izraelskiego Dawidów i Salomonów ; nie na tern wszakże zakończyła się klęska Assyryi: Babilon także zrzucił jej jarzmo, ludy Nairi i Namri odzyskały niezależność, a nawet większa część Mezopotamii oderwała się od Niniwy, tak, że królowie assyryjscy zachowali tylko kilka najbliższych prowincyj, przylegających do stolicy, i dlatego niektórzy pisarze do tej chwili odnoszą upadek pierwszego państwa Assyryjskiego. Korzystając z takiego stanu rzeczy, Belkatirassu — Beliteras Greków — dyrektor ogrodów królewskich, organizuje konspiracyą, obala prawowitego monarchę i sam się ogłasza królem, a tak upada pierwsza dynastya królów assyryjskich około 1070 czy 1060 roku przed Chrystusem.

dotąd czy-

II. Dynastya (1070—745). Założyciel drugiej dynastyi niczem waż-niejszem się nie odznaczył; syn jego Salmanasar II. i jego bezpośredni następcy dokładają wszelkiej usilności dla przywrócenia państwu jego najdawniejszych, naturalnych przynajmniej granic, a przytem restaurują miasta i świątynie, oczyszczają kanały, wzmacniają tamy i starają się zabezpieczyć kraj od wylewów Tygru. Ramannirari II. tany Binlikus — jest już dość potężnym, żeby zmusić do posłuszeństwa królów Babilonu, a z nim także zaczyna się już całkiem pewna chronologia królów, zapisana na seryi tabliczek glinianych, przechowanych w muzeum Brytyjskiem. Pewność ta wszakże istnieje tylko pod względem kolejnego następstwa rozmaitych królów i liczby lat ich panowania, gdyż kanon assyryjski jest bardzo dokładny sam przez się, ale co się tyczy jego stosunku do ery chrześciańśkiej i zupełnego synchronizmu z dziejami reszty świata, chronologia assyryjska przedstawia jeszcze wiele wątpliwości za czasów pierwszej monarchii, i wszystko zależy od tego, czy się przyjmuje kilkadziesiąt lat przerwy między Tiglath-Phalasarem II. â jego poprzednikami, czy też nie. Będziemy tu już podawać lata według tej drugiej teoryi, zaadoptowanej przez większość współczesnych uczonych, ale zastrzegamy, że prowadzi ona do licznych sprzeczności w zastosowaniu do chronologii innych ludów.

Ramannirari tedy panował, według najnowszej metody, od 909 do 889 r. ; syn jego Tiglath-Samdan II. był dzielnym wojownikiem, i w g-órach, u źródeł Tygru, zostawił pamiątkową stelę swego przejścia, syn zaś tego ostatniego, Aszszurnazirpal, znany nam już jest z mnóstwa pomników. W miarę wzrastania potęgi assyryjskiej ku północy, malało znaczenie Elassaru, którego położenie nie odpowiadało nowym potrzebom monarchii, nakoniec Aszszurnazirpal zadał mu cios ostateczny, przenosząc stolicę do Kalakh, miasta zbudowanego na lewym brzegu Tygru

jeszcze przez Salmanasara I., ale zajmującego dotychczas podrzędne stanowisko. Aszszurnazirpal zburzył wszystkie dawne budowle i rzucił podwaliny nowego grodu, który już nie przestał być upiększanym przez jego bezpośrednich następców i doszedł do wielkiej wspaniałości, jak świadczą dziś jeszcze ruiny jego w Nimrud ; jego dziełem były pyszne sale pałacu o bogatych rzeźbach i piramida dla badania ciał niebieskich z świątynią ich czci poświęconą, a wszystkie bogatsze zbiory Europy posiadają płaskorzeźby z jego epoki, zeszpecone tylko wstęgami przecinającemi na dwoje całe grupy osób, z wiecznie jednym i tym samym napisem, głoszącym jego sławę; znamy także olbrzymie byki i lwy skrzydlate o głowach ludzkich, które strzegły bram jego pałacu, nakoniec on jeden, zpomiędzy królów Assyryi, pozostawił po sobie portret posągowy, znajdujący się dziś w muzeum w Londynie, a w którym jest on przedstawiony z kosą w jednej, z maczugą zaś w drugiej ręce. Stela przechowana w Londynie, opiewa jego zwycięstwa, a drugi ogromny monolit, który kiedyś stanowił próg u wejścia do świątyni Adara-Samdana czy Ninipa — Herkulesa assyryj-skiego — w Kalakh, nosi na sobie najdłuższy napis, jaki znamy w języku assyryjskim, także poświęcony chwale tego króla. P. Layard, podróżnik angielski, najwięcej się przyczynił do odszukania pomników dotyczących tego panowania, które stanowi jedne z najświetniejszych epok pierwszej monarchii Assyryjskiej. Aszszurnazirpal panował od 885 do 860 r., a każde z lat jego rządów' pamiętne jest jakimś nowym czynem wojennym : prowadził on zacięte walki w Kurdystanie, w Armenii i Medyi; przeszedłsz)-Eufrat, podbił całą Syryą północną, opanował Liban i Amanos, zkąd wysyłał cedry i cyprysy do budowy świątyni bogini Isztar w Niniwie ; dotarł do morza Śródziemnego i otrzymał dary od królów Tyru, .Sydonu, Gebalu i Ar wadu, a także poskromił rewolucyą, która mu zagrażała od strony Babilonu. Pomimo jednak wszystkich tych tryumfów, nie zasługuje on na miano wielkiego króla, gdyż dzikie okrucieństwo brało w nim zawsze górę nad szlachetniejszemi instynktami : pastwił się on niemiłosiernie nad swymi przeciwnikami, żywcem ze skóry odzierał lub wbijał pal zbuntowanych lenników, jeńców wojennych przykuwał do swego zapomocą obrączek przewleczonych przez wargi, a na jednej ze stel jego spotykamy następujący napis: »Na gruzach twarz moja się rozjaśnia, znaj-»duję najwyższe zadowolenie w nasyceniu się gniewem moim«.

na

wozu

północy i zachodzie,

na

razy Eufrat i walczył

on 22

Przeszedł jeszcze ojca w czynach rycerskich Sal man as ar III. (86b—825); pomijając wojny jego prowadzone w Armenii i w Medyi, najwięcej interesu przedstawiają jego walki w Syryi południowej ; jak sam powiada, przechodził przeciwko sprzymierzonym królom Hamatu, Arwadu, Sydonu, Ammonu

i Damaszku oraz przeciwko szeikom Arabii; pobił ich wszystkich, królom Damaszku Benhadadowi II. i Khazaelowi zadał straszne klęski, miasta fenickie zmusił do płacenia haraczu, otrzymawszy wspaniałe dary od Jehut króla izraelskiego, zawiązał pierwsze stosunki Assyryi z Hebrajczykami, uśmierzył powstanie w Babilonie, a pod koniec życia napadł raz jeszcze na Armenią i Medyą i zapuścił się w głąb kraju Scytów znad morza Kaspijskiego. Salmanasar wzniósł wielki środkowy pałac w Kalakh, w którym p. Layard znalazł obelisk bazaltowy, zdobiący dziś muzeum Brytyjskie, i liczne napisy rzucające wiele światła na jego wyprawy wojenne ; obwarował także silnie Elassar, stanowiący główny punkt obronny Assyryi od strony Chaldei, a ślady prac jego spotykamy tam w cegłach zaznaczonych jego imieniem i w tekście wyrytym na podstawie posągu, wykopanego wśród gruzów. Na kilka lat przed jego śmiercią, starszy syn jego Aszszurdaninpal podniósł rokosz przeciwko ojcu, zamknął go w stolicy, a sam, poparty przez 27 miast, ogłosił się królem; Salmanasar abdy-kował wtedy na rzecz młodszego syna swego Szamsziramana, który zwyciężył i zabił brata, przywrócił prawowitą władzę, zadał srogą porażkę Babilończykom pod Dabanem, poczem zajął się uporządkowaniem państwa, osłabionego wszystkiemi tern i wstrząśnieniami.

Następca jego Ramannirari III. (812—784) był dzielnym wojownikiem i potrafił utrzymać w posłuszeństwie wszystkie ludy podbite przez jego poprzedników ; tablica z napisem, pochodząca z pierwszych lat jego panowania, wylicza narody podległe jego berłu, cytując: królestwo Elamu, Albanią, Medyą, Partyą, Hyrkanią i kraj Scytów aż do Kaspijskiego morza; z drugiej zaś strony Syryą, całą Fenicyą, Samaryą i kraj Filistynów aż do morza Śródziemnego. W r. 779 jest wzmianka o uro-czystem poświęceniu świątyni bożka Nebo, a właśnie najciekawszym zabytkiem tego panowania jest statua tego boga, odkryta przez p. Loftusa, a przechowana w Londynie. Napis umieszczony na piedestału posągu, wspomina o żonie króla i nazywa ją Samvmramiï, z czego niektórzy uczeni wnoszą, że mamy tu do czynienia z ową Semiramidą Herodota, która dała w przyszłości powód do tylu fałszywych i całkiem zmyślonych opowiadań. Na to, ażeby wytłómaczyć wyjątkowe stanowisko, jakie zajmuje w dziejach Assyryi ta kobieta, której imię wypisują na kamieniu, dając jej tytuł królowej Babilonu, podczas gdy zwykle wszystkie żony królewskie bywały zamykane w haremach i żadnej politycznej roli odgrywać nie mogły, można rzeczywiście przypuszczać, że była ona księżniczki), z królewskiej krwi babilońskiej i że Ramannirari pojął ją za żonę w celach politycznych, dla zacieśnienia rozluźniających się coraz bardziej węzłów między dwoma głównemi częściami monarchii, a że dla dogodzenia na

chwilę separatystycznym dążeniom Babilonu, zostawił jej nominalną władzę nad Chaldeą, pozwalając jej także zajmować się upiększaniem miasta.

Ale takie półśrodki nie mogły już prowadzić do zamierzonego celu ; monarchia Assyryjska rozszerzona nad miarę, sztucznie tylko mogła utrzymywać się w granicach, nadanych jej przez wielkich wojowników z X. i IX. wieków. Jej części składowe niedość spojone z sobą, ciągle dążyły do bytu niezależnego, a łatwo przewidzieć było można, że pierwszy słabszy i mniej wojowniczy władca będzie musiał wypuścić z rąk tę olbrzymią aglomeracyą, nieopartą na żadnych podstawach poważnych i naturalnych. Tak się też stało w istocie za bezpośrednich już następców poprzedniego króla. Salmanasar IV. odbywa jeszcze dalsze wyprawy i widzimy go pod murami Damaszku w 774 r., ale głównem jego zajęciem jest utrzymanie porządku w najbliższych prowincyach, które przedstawiają nieprzerwane pasmo rewolucyj i buntów, przechodzących już w stan chroniczny. Jego następca Aszszurdan II. ani już myśli o dalekich wojnach, a stan wewnętrzny państwa pogarsza się z dniem każdym ; tablice z jego epoki notują jako rok szczęśliwy, ten w którym, według słów napisu : »pokój panuje w państwie« ; rozruchy zbliżają się coraz bardziej do centrum monarchii i już Niniwa nie jest od nich wolną, do czego trzeba jeszcze dodać morową zarazę która nawiedza kraj, a nakoniec zupełne zaćmienie słońca, uderzające umysły jako złowroga wróż Da.

na

Po Aszszurdanie II. wstępuje na tron Aszszurnirari IL, którego nazwisko czytano dotychczas Assurlikus, identyfikując go z Sardanapalem Greków. Znaczna większość dzisiejszych historyków uznaje za bezpodstawną całą wersyą o zupełnem zburzeniu Niniwy i o podziale Assyryi między Babilończyków, Medów i Elamitów, ale wszyscy zgadzają się to, że wybuchła w owej epoce groźna rewolucya, wśród której ostatni król drugiej dynastyi zniknął w sposób nam nieznany, a państwo stanęło nad przepaścią. Teksta autentyczne przechowane w Londynie, zapisują corocznie fakt, że pokój panuje w kraju, to jest, że o żadnych wyprawach wojennych i mowy już nie ma; rewolucya która już była przybrała bardzo niebezpieczny charakter za poprzedniego króla, wybuchając prawie u bram Niniwy, w prowincyi Arrapkha i w mieście Gozan, dosięga teraz Kalakhu, a Aszszurnirari nie jest już w stanie jej stłumić i pada jej ofiarą. Ciemności otaczające jego koniec, również jak i pochodzenie jego następcy, pozwalałyby wnosić, że nastąpiła w tej chwili epoka zamieszania i rozdro-bienia monarchii, mogąca się przeciągać przez kilkadziesiąt lat i usprawiedliwiająca jeżeli nie w szczegółach, to przynajmniej co do samej istoty rzeczy, podanie o podziale państwa; ale ponieważ, jak powiedzieliśmy, największe powagi naukowe przeczą wszelkiej przerwie w kanonie assyryj-

skim, musimy przeto przyjąć rok 745 jednocześnie za datę śmierci króla Aszszurnirari II. i wstąpienia na tron Tiglath-Phalasara II. zakończymy dzieje pierwszego państwa Assyryjskiego.

a tylko tu

Drugie Państwo Assyrvjskie.

|l||j|ugultipaleszarra II. czyli T i g 1 a t h-P h a 1 a s a r II. (745—727) IIIIJ był jednym z największych królów Assyryi, i dzięki jemu, państwo

zu-

zamiast upaść ostatecznie, powróciło odrazu do dawnej potęgi; ale nic pełnie nie wiemy o jego przeszłości, o jego pochodzeniu i o sposobie w jaki dostał się on do tronu, a przytem wiadomości zaczerpnięte w pomnikach z jego czasu, stoją w wielkiej sprzeczności z chronologią biblijną i z całym przyjętym dotychczas systemem liczenia lat. Dla pokonania tych trudności, jedni uczeni, jak Oppert, trzymają się dawnych podań i poprzedzają panowanie Tiglath-Phalasara kilkodziesięcioletnim peryodem przejściowym, drudzy zaś, jak Schräder, skrócają o kilkadziesiąt lat kanon królów izraelskich i dochodzą dopiero do zupełnej zg*ody z 730 rokiem. Tiglath-Phalasar rozpoczął swoje rządy od podbicia wszystkich drobnych królestw, na które się były podzieliły Chaldea i Aramea; później przekroczył Eufrat i wezwał do poddania się mu dawnych lenników Assyryi, ale musiał powrócić na chwilę, dla poskromienia rewolucyi wybuchłej w Armenii ; w roku następnym utworzyła się przeciwko niemu koalicya wszystkich prawie ludów Syryi, ale po kilku latach walki, zdobył on Arpad i Hamath, a ośmnastu królów, w rzędzie których teksta wymieniają Jilenakhema, króla Samaryi, i Rezo?ia, króla Damaszku, uznało się za jego lenników. W r. 738 Tiglath-Phalasar uderzył na Medyą i zapuścił się tak daleko w głąb tego kraju, że nazw)r niektórych zwyciężonych plemion, o dziwnem i nieznanem dotąd brzmieniu, utrwaliły mylne przekonanie, jakoby dotarł on do Arachozyi a nawet do doliny Indusu. Potem musiał się znowu król zwrócić w stronę południowo-zachodnią i tam odniósł największy tryumf z całego swego panowania: król judejski Akhaz, zaatakowany jednocześnie przez Samaryą i Damaszek, posłał mu bogate dary i uznał się jego wasalem, błagając go o pomoc przeciwko sprzymierzonym wrogom; Tiglath-Phalasar skorzystał z nadarzonej zręczności, zajął całe prawie tery tory urn Izraela, z wyjątkiem Samaryi, gdzie był się zamknął Pekakh — Phaceasz biblijny, później uderzjd na Damaszek, który po dwuletnim oporze został zdobyty, król Rezon poległ w bitwie, a królestwo jego przestało istnieć w 732 roku. Monarcha assyryjski zmienił

dotychczasową taktykę swych poprzedników : zamiast zostawiać na tronie podbitych państw dawnych ich królów w charakterze lenników korony, obracał on w prowincye assyryjskie te z nich, do których posiadania przywiązywał najwięcej wagi, i pierwszy zaczął przesiedlać całe plemiona z jednych krajów do drugich ; w ten sposób pokolenia Ruben, Gad i Ma-nasses zostały przeniesione do Assyryi, i królom izraelskim została tylko ziemia Ephraima z kilkoma sąsiedniemi prowincyami, arystokracyą zaś Damaszku, w liczbie 8000 ludzi, uprowadzono do miasta Kir w Armenii.

Wskutek tych wszystkich podbojów, Assyrya stała się panią całej prawie Azyi zachodniej i zaczęła zagrażać Egiptowi. Król egipski Sza-baku, chcąc powstrzymać ten olbrzymi rozrost, sprzymierzył się z nowym królem izraelskim Hoszeą — biblijnym Ozyaszem — i zamierzał rozpocząć kroki wojenne przeciwko następcy Tiglath-Phalasara Salmanasaro w i Y. (727 — 722); tajemnica jednak tych układów została zdradzona, Hoszea wezwany do Assyryi, został wtrącony do więzienia i tam zginął, Salma-nasar zaś pośpieszył pod mury Sam ary i, opanował Fenicyą i zaczął także oblegać Tyr, ale pomimo że wylękniony Szabaku nie dawał znaku życia, oba te miasta zdołały przez dwa lata odpierać ataki wojsk assyryjskich, które nakoniec musiały odstąpić od ich murów, gdy Salmanasar umarł śmiercią tajemniczą w 722 roku. Nie zostawił on po sobie spadkobiorcy, z czego korzystając tartan czyli naczelny dowódca wojsk, S z ar u kin, ogłosił się królem, a że pochodził on z jednej gałęzi dawnej dynastyi panującej, uzurpacya jego nie natrafiła na silną opozycyą i utrwaliła się bez przeszkody.

S z ar u kin, zwany także Sargonem (722—705), był wielkim królem i mężnym wojownikiem ; nietylko przywrócił on Assyryi jej dawną świetność, ale przyłączył do niej kraje, które nigdy dawniej jej berłu nie podleg-ały. Najpierwej zadał on straszliwą klęskę w dolinie Klau sprzymierzonym Elamitom i Chaldejczykom; później zdobył Samaryą, uprowadził z niej około 30,000 jeńców, których osadził w Kalakh i w rozmaitych miejscowościach Medyi, a tak królestwo Izraelskie stało się prowincyą jego państwa, rządzoną przez gubernatorów z jego ręki mianowanych. Z upadkiem Samaryi, znikła ostatnia zapora oddzielająca Assyrya od Egiptu, i teraz rozpocznie się drugi akt owej wiekowej szermierki między ziemią faraonów a Mezopotamią, tylko role będą zmienione, gdyż z napastnika, Egipt stanie się stroną odpierającą najazdy. Szabaku utworzył przeciwko Assyryi potężną koalicyą, do której przyłączyli się wszyscy książęta syryjscy, z wyjątkiem Ezechiasza, króla Judy, posłusznego radom proroka Izajasza ; Sargon nie czekając na kroki zaczepne sprzymierzonych,

uderzył n aj pi er w ej na Hamath, zwyciężył jego króla Jahubida pod Kar-karem i odarł go żywcem ze skóry, poczem wyruszył na spotkanie wojsk Szabaki i Hannona króla Gazy, którym zadał stanowczą klęskę pod Raphia; Szabaku zdołał zaledwie umknąć z placu boju i schronił się do Etyopii, a książęta Delty uznali się za niezależnych od niego. Uspokojony od strony Egiptu, Sargon znalazł się wobec drugiego bardzo groźnego nieprzyjaciela: podczas chwilowego upadku Assyryi, powstała w niedostępnych górach Armenii potężna militarna monarchia, znana pod nazwą państwa Urarti; dzielny jej król ówczesny Ursa — Urzach — stał się jednym z najniebezpieczniejszych przeciwników Sargona i przez pięć lat nie dawał mu wytchnienia ; nakoniec w 7 14 roku udało się wojskom assy-ryjskim opanować całą Armenią, a zrozpaczony Ursa schronił się w góry i sam sobie życie odebrał. Następnie Sargon zawojował znaczną część Medyi, Albanią i Cylicyą i dotarł w Azyi Mniejszej aż do rzeki Halys ; w 709 r., po świetnem zwycięstwie odniesionem nad Elamitami i nad Mardukbaliddinem, królem Babilonii, przyłączył napowrót tę ostatnią do Assyryi i ustanowił w niej satrąpów, zależnych od centralnego rządu ; królowie Cypru, w liczbie siedmiu, słysząc o jego potędze, wysłali poselstwo do Babilonu i dobrowolnie uznali jego zwierzchnictwo, na dowód czego znaleziono na Cyprze stelę z portretem Sargona, otoczonym klinowym napisem; król Egiptu i królowa jednego z państw Arabii złożyli mu hołd należny suzerenom ; nakoniec znaczniejsze miasta Fenicyi z własnego popędu mu się poddały, z wyjątkiem wszakże Tyru, który jeden zdołał oprzeć się skutecznie wzrastającej potędze autokraty : zadał on wielką klęskę na morzu flocie sprzymierzeńców Assyryi, wytrzymał przez pięć lat oblężenie i zmusił Assyryjczyków do cofnięcia się zpod jego murów; pod koniec życia dwa nowe niepowodzenia przyćmiły sławę wojenną Sargona : jedno na północy, w kraju Urarti, drugie na wschodzie, w Suzyanie. Wśród tych nieustających wypraw wojennych, król nie zapominał o pracach wewnętrznych : wybudował on niedaleko Niniwy nowe miasto, które nazwał Dur-Szarukin, wzniósł w niem wspaniałe świątynie i pałace, a w roku 707, po ukończeniu ważniejszych robót, odbył uroczyste poświęcenie nowo kreowanej stolicy. W miejscowości tej, zwanej dziś Khorzaba-dem, której studyowaniem zajmowali się głównie pp. Botta i Victor Place, odkryto pierwsze znane pomniki sztuki assyryjskiej, a najpiękniejsze rzeźby tu odszukane, stanowią jednę z cennych ozdób Luwru ; wszystkie szczegóły jakie posiadamy o panowaniu Sargona, pochodzą z wielkich napisów wynalezionych w Khorzabadzie przez p. Bottę. W dwa lata po ukończeniu tych robót, to jest w 705 r., Szarukin został zamordowany w swoim pałacu, a na tron wstąpił syn jego Sinakheirba.

Sinakheirba — Sennacherib biblijny — (705—681) jest najsławniejszym z wielkich wojowników Assyryi, gdyż pamięć jego przechowały podania Herodota i teksta Pisma świętego, a teraz mamy także mnóstwo oryginalnych napisów klinowych opiewających jego chwałę, najważniejszym zaś z nich jest obszerny bardzo napis na pryzmie glinianym, przechowany w Londynie. Najpierwej zwrócił się on przeciwko Babilonowi, zdobył, jak sam powiada, 79 miast i 820 mniejszych miasteczek, a na miejscu dawnych satrapów osadził tam swego wychowańca Belibusza, nadając mu tytuł królewski; pobił wypowiadające mu posłuszeństwo północne plemiona Armeńczyków, Medów, Partów i Albańczyków; uderzył na Fenicyą, i na miejscu Elulego — Luliya — wyniósł na tron Tyru Itho-baala II., podczas gdy inne miasta fenickie ponownie uznawały supre-macyą Assyryi ; później zwyciężył on pod Altaku wojska królów Delty, chcące tamować mu drogę; króla Judei Ezechiasza pobił na głowę i zamknął go w Jerozolimie, a z pomniejszych miast Judei uprowadził 200,000 jeńców; Ezechiasz przerażony takim obrotem sprawy, wysłał ku niemu posłów z bogatemi darami i zdał się na jego łaskę i niełaskę, ale Sennacherib nie wspomina w swoich napisach o tern, że później tenże sam Ezechiasz poczuwszy się silniejszym, wypowiedział mu posłuszeństwo, a gdy król assyryjski zamierzał zdobyć Jerozolimę, przeszkodził mu wtem Taharku król Etyopii, nadciągający na czele licznych wojsk; Sennacherib musiał zaniechać oblężenia, ażeby śpieszyć na spotkanie nowego wroga, ale straszna zaraza pozbawiła go większej połowy jego armii i sam prawie powrócił on do Niniwy. Dla przywrócenia uroku swemu orężowi, rzucił się on na Babilon, gdzie Mardukbaliddina, ów nieprzejednany szermierz niepodległości narodowej, wywołał nowe zaburzenia i obalił protegowanego Assyryi Belibusza; zwyciężony książę chaldejski, zmuszony został do ucieczki i wkrótce umarł, Sennacherib zaś osadził na tronie babilońskim najstarszego syna swego Aszszurnadinszuma, poczem pobił jeszcze kilka górskich plemion Medyi i Suzyany i zajął perską prowincyą Dahae.

Okryty wawrzynami i zabezpieczony od wrogów zewnętrznych, król oddał się równie gorliwie pracom pokojowym. Doprowadził on do skutku dawno powzięty zamiar, odrestaurowania Niniwy opuszczonej przez Sar-gona i przywrócenia jej naczelnego stanowiska w państwie ; mury jej wyszczerbione były w wielu miejscach, wodociągi poprzerywane, kanały zanieczyszczone, a pałac przedstawiał zupełną ruinę, ale .Sennacherib doprowadził ją wkrótce do dawnej świetności, tak, że stała się ona nanowo jedną z królowych Azyi, zdolną do współzawodniczenia z Babilonem, Dur-Szarukin zaś, kreacya jego ojca, przetrwał jeszcze czas jakiś, gdyż w trzy wieki później Nenofont wspomina o tern mieście, zowiąc je Maspilą, ale

Jednakże pokój nie trwał długo; syn królewski osadzony na tronie Babilonu, umarł w 693 r., wybuchła więc nowa rewolucya, i po kilku chwilowych władcach, został ogłoszony królem jeden z dawnych generałów Mardukbaliddiny, Szuzub, który, wraz z królem Elamu, podniósł sztandar rokoszu ; kilka razy zwyciężany, rozpoczynał on coraz nowe spiski, aż nakoniec zniecierpliwiony Sennacherib, chcąc raz na zawsze załatwić się z Babilonem, oddał go na pastwę swoim żołnierzom. Mnóstwo pomników wtedy zniszczono, rozsypały się w gruzy najświętsze zabytki religijne, a statuy bogów porwane przed laty z miasta Hekali, za rządów Tiglath-Phalasara I., po wrócone zostały Niniwie. Urok wszakże świętego miasta nie pozostał bez wpływu na dalsze jego losy: nie śmiał Sennacherib niszczyć go do szczętu i odjąć mu wszelkie oznaki niezależności, a dla zabezpieczenia się tylko od nowych rozruchów, mianował jego królem drugiego syna swego Asarhaddona w 682 roku. Wtedy to nastąpiło także pierwsze zetknięcie Assyryi z Grekami, którzy zamierzali założyć kolonią w Cylicyi; przyszło do starcia, Assyryjczycy odnieśli zwycięstwo, na jego pamiątkę wznieśli tam stelę z napisem, a na wybrzeżu Cylicyi założyli miasto Tars. W r. 681 Sennacherib został zamordowany w świątyni Nis-rocha przez dwóch swoich synów Adrammelecha i Nergalszaruszszura, ale ta zbrodnia nie doprowadziła występnych do żadnego rezultatu, gdyż na wieść o śmierci ojca, Asarhaddon nadbiegł z Babilonu, zmusił braci do ucieczki i sam osiadł na tronie.

stracił całkiem na znaczeniu, a większa część jego mieszkańców przeniosła się do Niniwy. Dawny pałac został zniesiony ze szczętem, z jego gruzów usypano olbrzymią platformę w samym środku miasta, a na niej Sennacherib wzniósł przepyszny nowy gmach, cały z alabastru i cedru, którego ruiny, znane dziś pod nazwą Kojundźiku, badał najstaranniej p. Layard.

Należy tu zanotować ważny fakt, że Sennacherib pierwszy posiadał znakomitą flotę na wodach odnogi Perskiej. Jego poprzednicy posiłkowali się w swych wojnach na zachodzie flotami sprzymierzonych lub podbitych miast fenickich, wysyłając je w razie potrzeby na rozmaite punkty morza Śródziemnego, na odnodze zaś Perskiej mieli tylko nędzne okręty kupieckie, budowane przez rzemieślników miejscowych ; Sennacherib sprowadził z Fenicyi najlepszych majstrów i żeglarzy i przy ich pomocy utworzył przy ujściu Tygru i Eufratu potężną marynarkę, która mu ułatwiła podbój Suzyany, gdyż w chwili gdy Elamici zebrali wszystkie swoje siły na granicy lądpwej, on zaskoczył ich niespodzianie, posuwając swe statki na Tygr i wkraczając w ten sposób bez żadnej przeszkody w samo serce ich państwa.

Asarhaddon, a właściwie Aszszurakheiddin (681 —667), jest jedyną, rzec można, sympatyczną postacią w całych dziejach Assyryi : pod względem męstwa nic on nie ustępował ojcu, dziadowi i wszystkim wielkim zdobywcom swej rasy, ale nie splamił się, jak tamci, czynami dzikiego okrucieństwa, przeciwnie zaś, umiał być ludzkim i wspaniałomyślnym, a tylko z konieczności uciekał się do miar surowych. W pierwszych latach swego panowania wojował on w Medyi, przedsiębrał dwie wyprawy przeciwko Kimmeryjczykom, ludom Tubal i Muszkai, uśmierzył nowy bunt w Babilonie, zdobył i zniszczył Sydon, a mieszkańców jego przeniósł do Assyryi. Następnie wkroczył do Arabii, nieznanej prawie dotąd Assyryj-czykom, podbił krainę Ad-Dumu, dotarł do Hedżazu i jego stolicy, dzisiejszej Medyny, a nakoniec posunął się do niedostępnego dotychczas dla cudzoziemców kraju Bazu, jak zdaje się dzisiejszego Hadramautu. W 672 r. dokonał on najświetniejszego ze swych czynów wojennych : korzystając z niezadowolenia wywołanego wśród drobnych książąt Delty przez króla Etyopii Taharku, wkroczył przez Peluzę do Egiptu, zwyciężył w walnej bitwie tego ostatniego, zawładnął całym krajem aż po katarakty Syeny i odtąd dołączył do innych swoich tytułów miano króla Egiptu ; w znaczniejszych miastach osadził swoje garnizony, zatwierdził w ich prerogatywach dwudziestu drobnych książąt miejscowych, a księciu saickiemu Niko I. oddał Memphis i poruczył zwierzchnictwo nad towarzyszami.

Chociaż Asarhaddon nie zaniedbał Niniwy i wzniósł w niej wspaniały pałac, do którego budowy trzydziestu dwóch królów hetejskich dostarczało najpiękniejszych gatunków drzewa; chociaż budował wiele na całej przestrzeni kraju i zostawił po sobie trzydzieści sześć nowych świątyń, obitych blachami złotemi i srebrnemi; zawsze jednak wolał rezydować-w ulubionym zamłodu Babilonie i postanowił zeń uczynić największe i najświetniejsze z miast całego świata : odrestaurował w nim przybytek Bit-Zaggatu poświęcony Mardukowi, powiększył zamek królewski, rozpoczął budowę olbrzymich murów opasujących miasto dokoła i obmyślił w całości plany, które miały być doprowadzone do urzeczywistnienia za późniejszych królów babilońskich. Po powrocie z Egiptu, Asarhaddon chciał zastosować do własnego kraju niektóre formy, które go najbardziej uderzyły nad Nilem ; zaczął więc umieszczać sfinksy obok lwów i byków skrzydlatych przy niektórych ze swych gmachów i rozpoczął budowę pałacu w Kalakh, ale nie miał już czasu jej wykończyć. Czując w sobie zarodek ciężkiej choroby i niezdolny będąc do dźwigania dłużej brzemienia rządów nad calem państwem, abdykował on w 668 r. na rzecz syna swego Aszszurbanipala, a sobie zostawił tylko Babilon, ale zaraz w następnym roku umarł, na tron zaś babiloński wstąpił drugi syn jego Szamaszszuviukin. Irzeba dodać, że

w tymże roku, Taharku korzystając z choroby króla i z zawikłań spowodowanych zmianą rządu, odzyskał Egipt i uwolnił go od przemocy assyryjskiej.

Aszszurbanipal (667—626) okazał się godnym następcą swych przodków i za jego panowania wojenna chwała Assyryi nic nie utraciła na swym blasku. Przeprowadzając dalej plany ojca, uderzył on na Egipt i dotarł do Teb, a na tronie Memphisu osadził znowu księcia Niko, gdy zaś ten został zabity przez Urdamaniego, zięcia i spadkobiorcę Taharki, król assyryjski pomścił go i w całym Egipcie zaprowadził własną admi-nistracyą; ale ten stan rzeczy zmienił się po jego ustąpieniu z kraju i tylko miasta Delty dalej mu haracz płaciły, Górny zaś Egipt zdołał odzyskać swą niezależność. Wracając z Egiptu, Aszszurbanipal poskromił zbuntowane miasta fenickie, zdobył Akko i Tyr, którego król Baal poddał się mu bezwarunkowo, wziął szturmem Arad, później uśmierzył rokosz w Cylicyi, wezwany przez Gygesa króla Lydyi obronił go od hord kim-meryjskich i przytłumił groźne rozruchy w Suzyanie.

Ale w tym właśnie czasie zaczęła się zbierać nad Assyryą straszna burza, która o mały włos nie obaliła całej tej potęgi. Brat królewski panujący w Babilonie, zamierzył przywłaszczyć sobie najwyższą władzę; w r. 663 podniósł on rokosz, a do niego przyłączyli się książęta z krwi dawnych królów babilońskich, królowie Elamu, Nabatei i Hedżazu ; Psa-mityk, książę saicki, rad ze zdarzonej sposobności, wyzwolił zupełnie Egipt zpod zależności Niniwy, a Gyges, niepomny na doznane dobrodziejstwo, stanął także po stronie sprzymierzonych. W tej chwili krytycznej Aszszurbanipal nie stracił głowy: dał za wygraną z Egiptem, uznając fakta spełnione , przeciwko Lydyi przywołał nanowo Kimmeryjczyków, sam zaś z całemi siłami uderzył na Babilon i w jednej krótkiej kampanii stał się jego panem; Szamaszszumukin został ujęty i spalony żywcem, a miasto oddane ponownie na łup żołnierzy. Nie tak łatwo poszło mu już z innymi powstańcami ; Suza szczególnie najdłużej stawiała mu czoło, ale też przedłużony ten opór wywołał straszne następstwa : wszedłszy do stolicy Elamu po kilkoletniej walce, Aszszurbanipal nie zostawił kamienia na kamieniu ; skarby i archiwa królewskie zostały wywiezione do Niniwy, świątynie pogwałcono, a posągi bogów, których, jak się wyraża zwycięsca, »oko ludzkie dotychczas nie oglądało«, także zabrano do stolicy państwa. Później kraj cały przebiegały zastępy assyryjskie, paląc i burząc miasta, niszcząc plony ziemi, wycinając w pień trzody zwierząt domowych i uprowadzając w niewolę mieszkańców. Takie egzekucye trwafy przez cały miesiąc i 25 dni z rzędu; królestwo Elamu, ta najdawniejsza monarchia Azyi zachodniej, zostało wymazane z karty dziejów, a to straszne dzieło spustoszenia i zagłady przekazały nam obrazy, które zdobiły pałace Niniwy, a które odszukano w Kojundźiku i przewieziono do Londynu. Uspokojenie Arabii było już naturalnem następstwem poskromienia Suzyany i znowu wszystko wróciło do porządku.

Aszszurbanipal przez swoje stosunki z Lydyą i Cyprem, by ł znany Grekom pod nazwrą Sardanapala, ale umieli go oni dobrze odróżnić, jako bitnego wojownika, od pierwszego Sardanapala, który uosabiał w ich oczach typ najkrańcowszego zepsucia i zniewieściałości. Aszszurbanipal wykończył wielki pałac rozpoczęty przez jego ojca w Niniwie, zebrał liczny księgozbiór, którego szczątki, przechowane w Londynie, najbardziej się przyczyniły do rozjaśnienia dziejów Assyryi, a płaskorzeźby z jego epoki należą do najdoskonalszych i najdelikatniejszych utworów sztuki assyryjskiej.

Na ostatnie lata panowania Aszszurbanipala przypada jeden z najciemniejszych okresów dziejów Azyi starożytnej. Świeżo odkryte pomniki dowodzą, że umarł on dopiero w 626 roku, ale dotychczas mniemano, iż jego rządy zakończyły się z rokiem 647 i że fakta o których mamy pomówić, zaszły już ża jego następcy. Otóż według podania Herodota, przyjętego przez pp. Lenormant i Delattre, Phraortes, król Medów, napadł na Niniwę i podstąpił pod same jej mury, ale został odparty przez następcę Aszszurbanipala i poległ w bitwie; jego syn Kyaxares przygotowywał się do pomszczenia klęski ojca i sprzymierzył się w tym celu z królem babilońskim, gdy nagły i niespodziewany najazd Scytów na Medyą odwrócił od Assyryi niebezpieczeństwo, gdyż sam Kyaxares musiał przez 19 lat znosić jarzmo barbarzyńców. Najnowsi historycy podają w wątpliwość całą legendę o Phraorcie, z drugiej zaś strony przypisują napadowi Scytów daleko donioślejsze i obszerniejsze znaczenie, ale redukują ich panoAvanie w Azyi do ośmiu tylko lat, między rokiem 634 a 627, to jest odnoszą je do kilku ostatnich lat rządów Aszszurbanipala. Dla Avyjaśnienia tego faktu, cofnijmy się o cały Aviek Avstecz : av połowie VIII. wieku lud Gimirri, zwany przez Greków Kimmeryjczykami, a osiadły na północ od gór Kaukaskich, ruszył się nagle ze swych siedzib pod naciskiem noAvego napływu narodów azyatyckich, cisnących się z północo-zachodu ku Europie, i av części zatrzymał się na pôhvyspie Tauryckim, av części zaś przekroczył Dunaj i Bałkany, a pociągając za sobą niektóre plemiona Tracyi, przeszedł do Azyi Mniejszej. K i m m e r yj c z y cy zajęli Myzyą, Troadę, Bitynią i Paflagonią, królestwo Frygii upadło pod ich ciosami, Gyges, król Lydyi, zginął av bitwie przecrwko nim stoczonej, a pomimo zadanych im porażek przez krôloAV assyryjskich, nie przestali oni być "niebezpiecznymi dla sąsiadów i zagrażali Med)d od strony zachodniej. Ale Avtedy nadciągnął znad brze-gów Oxusu noAvy naród Saków czyli ScytÔAv, który na kilka lat zmienił

całą postać Azyi zachodniej ; rzucił się on najpierwej na Medyą, utrzymał ją przez jakiś czas w swem władaniu i powstrzymał jej zamiary na Assyryą, lecz sami Scytowie posunęli się wkrótce na południe, wpadli do Mezopotamii osłabionej poprzedniemi wojnami, a chociaż Niniwa uniknęła ich ataku, Kalakh, Elassar i mnóstwo miast pomniejszych zostały przez nich zburzone ze szczętem, a znaczna część kraju zamieniona w pustynię. Wśród tej nawałnicy zniknęło państwo Urarti, zniknęły tak niegdyś groźne ludy Tubal i Muszkai, a sami Kimmeryjczycy zostali pokonani i wcieleni do hord Saków, rozlewając się wraz z nimi coraz bardziej na południe ; po Mezopotamii, przyszła kolej na Syryą północną, na Fenicyą, Damaszek i Palestynę ; królestwo Judy okrążającym je górom zawdzięczało zdaje się swe ocalenie, aż nakoniec ostatnia fala powodzi uderzyła o Egipt i cofnęła się nic mu złego nie zdziaławszy, gdyż Psamityk ujął Scytów bogatemi darami, które wysłał na wieść o ich pochodzie. W powrocie zniszczyli oni jeszcze ziemię Filistynów, zdobyli Gazę i Askalon, ale od tej chwili ich siły zaczynają słabnąć, ich hufce nie odświeżane żadnemi nowemi żywiołami, topnieją powoli, a ostateczną klęskę zadał im Kyaxares, zmuszając ich do ustąpienia z Medyi, gdzie się byli najsystematyczniej usadowili. Państwo ich upadło równie szybko jak było powstało, oni sami zniknęli niepostrzeżenie, ale ślady ich krwawej wędrówki długo pozostały widoczne.

Gdy w roku 626 wstąpił na tron assyryjski syn Aszszurbanipala Aszszuredililani — Khiniladan autorów greckich, państwo tak jeszcze świetne za jego ojca, przedstawiało już tylko cień dawnej wielkości; ciągłe bunty prowincyj wyczerpywały resztki zasobów zostawionych jeszcze przez barbarzyńców, a najlepsze świadectwo o upadku materyalnym i artystycznym ówczesnej Assyryi, daje nędzna rezydencya, wzniesiona przez przedostatniego króla, na zgliszczach dawnych pysznych pałaców w Kalakh ; dom ten, o małych pokoikach, ma wszystkie mury budowane z cegły surowej, a jego wewnętrzne ściany pokryte są źle wygładzonym tynkiem, i tylko u dołu wyłożone są płytami z szorstko obrobionego wapienia, bez najmniejszego śladu płaskorzeźb lub napisów. Zaraz po objęciu rządów, Aszszuredililani dowiedział się, że jakieś nieznane a liczne wojsko nadciąga ku południowym prowincyom Chaldei, wysłał więc przeciwko niemu swego tartana Nabupalussura, ale ten, przybywszy do Babilonu, ogłosił się królem w 625 roku, a zawarłszy przymierze z Kyaxaresem, rozpoczął natychmiast kroki zaczepne przeciwko swemu dawnemu panu. Assyrya wycieńczona, osłabiona, rozpadnięta na części, poniżona na zewnątrz a bez życia i siły wewnątrz, dogorywała w oczekiwaniu stanowczej katastrofy, a jednakże przez dwadzieścia lat blisko zdołała wytrzymywać nieustające ataki od południa i wschodu. Niewiadomo kiedy umarł poprzedni król i kiedy zastąpił go A s z s z u r akh i d d i n II. — Saracos pisarzy klasycznych, ale za tego króla rozegrał się już ostatni akt dramatu; w roku 608 czy 600 wojska sprzymierzone podstąpiły pod mury Niniwy, król widząc niemożliwość dalszego oporu, odebrał sobie życie i zginął w płomieniach, a Me-dowie opanowawszy miasto, obrócili je w perzynę ; zniszczenie było tak zupełne, że Xenofont i historycy Aleksandra w dwa wieki później nie znają już Niniwy nawet z nazwiska; kolonia rzymska założona na jej zgliszczach, znika pod panowaniem Sassanidów, a miasto zbudowane w Wiekach Średnich naprzeciwko Niniwy, na prawym brzegu Tygru,

otrzymuje nazwę Mossulu.

Dziś znamy już odkryte ostatniemi czasy teksta klinowe, rzucające pewne światło na ostatnie chwile Assyryi, ale pamięć tego wielkiego kataklizmu dziejowego, który przekształcił do niepoznania całą postać Azyi,

potężne monarchie Babilonu

wynosząc na gruzach Niniwy dwie nowe i Medyi, nie została przechowana na żadnym pomniku, i żaden z pisarzy klasycznych wzmianki nawet nie robi o ostatecznym upadku stolicy Assyryi ; jeden tylko naród hebrajski przez usta swoich prorokow, a mianowicie Nahuma, przekazał nam wiadomość o tym strasznym przewrocie,

uważając go za zasłużony objaw gniewu bożego.

^owe Państwo Clialdeo-BaMlońslrie.

jp|||lrzed przystąpieniem do opowiadania dziejów nowego państwa Chal-Pijfasjtf dejskiego, należy przypomnieć sobie jego początki i streścić w kilku słowach koleje, przez jakie Babilon przechodził podczas panowania assy-ryjskiego.

Widzieliśmy, że właśnie Chaldea była najdawniejszą potęgą polity-Mezopotamii, że pierwotnem siedliskiem jej rządu było miasto Uru,

czną w

niepodległość, i w tern

najdawniejszym zaś grodem noszącym charakter religijnej metropolii państwa, Babilon. Gdy w początkach XV. wieku utworzyła się monarchia Assyryjska, Chaldea uznawała jeszcze supremacyą Egiptu, około zaś 1300 r. przeszła pod panowanie Tiglath-Samdana I., króla Assyryi. Pomimo to Babilon zachował odrębnych królów, z ręki wprawdzie Assyryi mianowanych ale nieustannie dążących do wybicia się na właśnie spoczywała największa trudność, jaką mieli do przezwyciężenia królowie assyryjscy. B i n b a 1 i d d i n a, Nabukudurussur i Mardu-kidinakhe, że przemilczymy o wielu innych mniej znanych, wywołują co chwila groźne rewolucye skierowane przeciwko Assyryi, i dopiero

Tiglath-Phalasarowi I. udaje się uśmierzyć je na jakiś czas i zapewnić sobie trwalszy pokój.

Później, po upadku pierwszej dynastyi assyryjskiej, Chaldea odzyskuje znowu niezależność, ale nie na długo, gdyż wkrótce zostaje nanowo podbitą i schodzi do rzędu satrapij, rządzonych przez gubernatorów assy-ryjskich ; taki stan rzeczy trwa przez wiek cały, ale tu dzieje Chaldei bardzo się zaciemniają i z trudnością przychodzi nam śledzić jej dalsze losy. Z satrapów mianowanych przez rząd centralny, znamy z nazwiska tylko Irib-Marduka; później widzimy, że królowie mniej więcej niezależni powracają na tron, i tacy Nabubaliddina lub Mardukbala-tirib czują się dość silnymi do rozpoczęcia nieprzyjacielskich kroków, a król assyryjski Ramannirari III. uważa za najlepszy sposób ugruntowania swej władzy w Babilonie, pojęcie za żonę księżniczki Sammuramit, pochodzącej z krwi dawnych miejscowych królów.

Za słabych monarchów na których zakończyliśmy dzieje pierwszego państwa Assyryjskiego, Chaldea odzyskuje wszystkie pozory dawnej świetności, a odrzuciwszy nawet, jak chcą najnowsi historycy, istnienie i potęgę Phula, widzimy, że król Nabunasir (747—733) każe palić wszystkie dokumenta historyczne, odnoszące się do przewagi Niniwy nad Chaldeą, i od roku swego wstąpienia na tron zaleca liczyć lata nowej ery. Świetność ta wszakże była tylko efemeryczna: już tenże sam Nabunasir musiał wkrótce uznać zwierzchnictwo Tiglath-Phalasara IL, a w 710 r. Szarukin podbił Babilon, ukoronował się jego królem i włączył go do swych posiadłości. Od tej chwili, pomimo zaciętych walk Mardukbaliddiny, owego bohatera uosobiającego w sobie wielkie tradycye narodowe, i niemniej walecznego Szuzuba, Chaldea nie może nigdy dobić się do zupełnej niezależności ; syn Sennacheriba Asarhaddon, mianowany przez ojca królem Babilonu, przywiązuje się szczerze do nowej swej siedziby i stara się o ile można ją upiększać, ale prawdziwe wskrzeszenie potęgi chaldejskiej następuje dopiero po upadku drugiego państwa Assyryjskiego, pierwszym więc monarchą od którego datować należy dzieje nowego państwa Chaldeo-Babilońskiego, jest Nabopalassar.

Nabupalussur (625—604) dla utrwalenia przyjaznych stosunków z Kyaxaresem, połączył był węzłem małżeńskim syna swego Nabukudu-russura z księżniczką Amytis, córką króla Medów, i dzięki zgodzie panującej między dwoma tymi mocarzami, Azya cieszyła się przez blisko pół wieku zupełnym spokojem. Kyaxares zadowolnił się właściwą Assyryą z przyległościami, Nabupalussur zaś otrzymał, oprócz Chaldei, zwierzchnictwo nad resztą Mezopotamii, nad Syryą i Palestyną, a rościł także prawa do supremacyi nad Egiptem, ale sam żadnych już wojen nie rozpoczynał, oddał się zaś zupełnie uporządkowaniu państwa, przywróceniu dawnego blasku stolicy i odbudowaniu głównych jej gmachów, które groziły ruiną. Dopomagała mu w tern usilnie żona jego, której Herodot daje egipską nazwę Nitocris czyli Net-Aker, a której widocznie powierzone było spe-cyalne staranie około odbudowania Babilonu, gdyż pisarze greccy jej całą zasługę w tern przypisują ; przez wykopanie kilku kanałów, zmieniła ona koryto Eufratu, utworzyła ogromne jezioro dla uchronienia stolicy od większych wezbrań rzeki, rzuciła w środku miasta wspaniały most na Eufracie, a brzegi rzeki ocembrowała płytami kamiennemi.

Podczas gdy Nabupalussur myślał tylko o spokojnem zakończeniu długiego i burzliwego żywota, na tronie faraonów zasiadł dzielny król Niko IL, marzący o wskrzeszeniu dawnej sławy Thutmesów i Ramzesów*, nabytej w wyprawach azyatyckich. Wyruszył on z Memphisu na wiosnę 608 roku, pobił po drodze Jozyasza, króla Judy, starającego się stawić mu opór pod Mageddo, dotarł do Karkemiszu, ale zatrzymał się u brzegów* Eufratu i, osadziwszy garnizony w ważniejszych punktach Syryi, powrócił do Egiptu. Nabupalussur nic nie przedsięwziął dla odzyskania utraconych prowincyj, a osłabiony wiekiem, zdał większą część ciężaru rządów na syna, gdy jednak po trzech latach Niko powtórnie ukazał się w Syryi, polecił on Nabukudurussurowi powstrzymać dalsze zapędy faraona; wojska egipskie zostały na głowę pobite pod Karkemiszem, książę babiloński puścił się za niemi w pogoń, odbierając po drodze hołdy lenników i dotarł już nawet do Peluzy, ale na wieść o zgonie ojca, zaniechał dalszych zamiarów na Egipt i szybkim marszem powrócił przez Arabią do Babilonu.

Nabukudurussur, znany powszechnie pod nazwą Nabuchodo-nozora (604—562), panował długo i pomyślnie, i w nim, rzec można, streszcza się cała wielkość drugiego państwa Chaldejskiego ; prowadził on w pierwszych latach swych rządów nieustanne wojny, ale pomniki babilońskie nie przekazały nam prawie żadnych autentycznych wiadomości o jego wyprawach, o których sądzić musimy tylko z tekstów egipskich i hebrajskich. Od północy i wschodu zabezpieczało go przymierze z Me-dyą, mógł więc on całe swe siły zwrócić w kierunku zachodnio-południo-wym, przez co stawał się tem groźniejszym dla Egiptu. Zrozumiał to Niko, a nie chcąc już sam narażać się na pierwszy ogień, starał się zręcznie wyzyskiwać wrodzoną nienawiść, jaką żywiły wszystkie ludy Syryi i Palestyny przeciwko wschodnim zdobywcom ; z jego namowy, pierwszy Joiakim, król judejski, wypowiedział posłuszeństwo Babilonowi i rozpoczęła się owa krwawa czternastoletnia wojna, w której brali udział kolejno trzej ostatni królowie Judy: Joiakim, Jekoniah i Zedekiah — Sedecyasz — a która zakończyła się upadkiem państwa Judejskiego. Wziąwszy pierwszy

16

Szkic historyczny. T. II.

raz Jerozolimę w 597 r., zwycięsca okazał się względnie łaskawym: zabrał tylko resztę skarbów ze świątyni, Jechoniasza z całą rodziną skazał na wygnanie, wojsko żydowskie uprowadził w niewolę, a większą część ludności rzemieślniczej przeniósł do Babilonu, dla użycia jej do wielkich robót tam przedsięwziętych; ale gdy pomimo nawoływań Jeremiasza, Judea nie przestała się burzyć, a nakoniec ośmielona wstąpieniem na tron egipski dzielnego faraona Uahibri, zawarła przeciwko Babilonowi przymierze z Fe-nicyą i innemi ludami Palestyny, Nabukudurussur postanowił raz na zawsze się z nią załatwić i, podczas gdy jeden oddział wojsk jego wkroczył do Fenicyi i rozpoczął blokadę Tyru, on sam z całemi siłami rzucił się na Jerozolimę w 588 roku. Teraz gniew jego nie znał już granic: zdobywszy stolicę po ośmnastomiesięcznym oblężeniu, spalił on świątynię i pałace królewskie, całe miasto obrócił w perzynę, w oczach Sedecyasza wymordował jego synów, jemu zaś samemu kazał wyłupić oczy i wysłał go do Chaldei, okutego w podwójne kajdany; żołnierze, kapłani i wszyscy prze-dniejsi mieszkańcy kraju zostali przesiedleni do Assyryi, a na miejscu pozostawiono tylko ubogich wieśniaków, dzieląc między nich pola i winnice bogatych. Pogrom Judei otworzył drogę Babilończykom do nowych zwycięstw i zaborów: wkrótce Idumea, kraje Moabu i Ammonu zostały ujarzmione, cała Arabia, zaczynając od Hedżazu i Nedżdu a kończąc na Yemenie, splądrowana i ogołocona ze swych bogactw, tak, że pozostawała już tylko Fenicya, jako jedyna przeszkoda dzieląca Babilon od Egiptu.

Według źródeł klasycznych, Nabukudurussur miał podbić całą Fe-nicyą, zdobyć Tyr w 574 r. po trzynastoletniem oblężeniu i rzucić się wtedy na Egipt; historyograf Józef zapewnia nawet, że faraon egipski został zabity, cały kraj ujarzmiony i oddany pod zarząd gubernatora babilońskiego, a wszyscy Żydzi osiedli w Delcie, uprowadzeni w niewolę. Inaczej jednak opisują nam ten okres dziejów teksta egipskie : stwierdzają one wprawdzie poddanie się wszystkich miast fenickich, ale przeczą zdobyciu Tyru i powiadają dalej, że gdy Nabukudurussur, zawarłszy przymierze z Ithobaalem III., królem Tyru, zamyślał o podbiciu Egiptu, spotkało go wielkie niepowodzenie, gdyż flota egipska, uzbrojona przez Greków, zadała stanowczą klęskę flotom fenickim, oddanym na usługi Babilonu; Uahibri opanował całą Fenicya, zdobył Sydon i w kilka tygodni tak dalece zmienił postać rzeczy na wybrzeżach morza Śródziemnego, że mógł się mianować na swoich pomnikach »najszczęśliwszym z królów jacy dotąd panowali«. Jeden z napisów' świeżo odkrytych, opiewa, że w 37 roku swego panowania Nabukudurussur prowadził wojnę z królem egipskim Ahmasem, a chociaż rezultat tej walki nie jest nam znany, można się wszakże domyślać, że

zakończyła się ona utratą dla Egiptu chwilowego wpływu w Fenicyi i ustaleniem władzy Babilonu nad całą Azyą zachodnią.

rozszerzyła się nie-

owo

Była to już ostatnia wyprawa wojenna Nabuchodonozora i odtąd król mógł się już wyłącznie poświęcić wielkim swoim pracom około upiększania i umocniania Babilonu, do czego używał olbrzymich skarbów zdobytych na nieprzyjaciołach i licznych jeńców uprowadzonych z Judei, Syryi, Egiptu i Arabii. Całe miasto otoczył on kilkakrotnie wałami i mu-rami obronnemi, odbudował nanowo jednę część jego, ową dzielnicę królewską, dawną siedzibę pierwszych monarchów, wzniósł nowy pałac przewyższający ogromem i przepychem wszystkie dawmiejsze, a ruiny jego, widoczne dziś w miejscowości Kasr, są jednym z największych szczątków, jakie Babilon po sobie zostawił ; nad brzegami Eufratu założył te urocze ogrody wiszące, które przypisywano Semiramidzie Herodota, a które miały przypominać jego żonie Amytis góry jej rodzinnego kraju ; ruiny tych ogrodów odnalazł niedawno p. Oppert w miejscowości zwanej Amram. W tej samej części miasta znajdowała się sławna piramida, zwana Bit-Zaggatu, najdawniejszy zabytek dynastyi kuszyckiej, a w której kapłani chaldejscy chcieli widzieć grób boga Bela-Merodaha; Nabukudurussur odbudował ją z największym przepychem i uwiecznił pamięć tej pracy, w napisie przechowanym dziś w muzeum Brytyjskiem. Dzielnica świecka Babilonu, zwana Hallat — dzisiejsze miasto Hillah zmiernie, a ludność jej podwoiła się przez ciągły napływ jeńców wojennych ; przez rozszerzenie murów zewnętrznych, Borsippa — Barsip bajeczne prawie Babel, miasto mające sięgać czasów przed-nemrodowych, została wcielona do Babilonu ; legendowa wieża Babel, stanowiąca już tylko ogromną masę gruzów, została odbudowana, a na niej wzniesiono świątynię Bela, napisy zaś przechowane w Londynie wymieniają mnóstwo innych świątyń to odnowionych, to całkiem nanowo wzniesionych przez Nabuchodonozora; główniejsze z nich są: w właściwym Babilonie, świątynie bogini Bilit-Zarpanit, bogów Nebo, Sin, Szamasz, Bin i bogini Nany; w Borsippie, świątynie Adara-Samdana, Bina i także Nany ; a także inne przybytki, w Siparze, w Larsamie, w Uru, Nippurze, w Kutha i w Bas. Oprócz tych wielkich gmachów, poświęconych czci bogów lub zadowal-niających zamiłowanie w zbytku samego monarchy, nie pominięto także prac mających na celu dobro ogółu : wykończono owe sławne cembrowiny Eufratu, rozpoczęte przez królową Nitocris, odnowiono całkiem zamulony już kanał króla Khammurabi, wykopano ogromne jezioro koło Sipary jako zbiornik dla wód wiosennych, urządzono wygodny port przy ujściu do odnogi Perskiej Tygru i Eufratu, nakoniec wybudowano w miejscu,

16*

gdzie te rzeki najbardziej zbliżają się do siebie, mur warowny mający bronić Chaldeę od strony Medyi, z którą stosunki zaczynały się zaostrzać.

Tak więc Nabukudurussur był niezaprzeczenie wielkim monarchą, ale też duma jego nie znała granic ; w jednym z napisów umieszczonych na odbudowanej wieży Babel, mieni się on być rodzonym synem wielkiego boga Marduka, a wkrótce potem uważa sam siebie za boga, leje swoje posągi ze złota i każe im oddawać cześć boską; pycha ta doprowadza go wkońcu do zupełnego szaleństwa i Pismo święte ukazuje go nam w stanie całkowitego zbydlęcenia, w jakim zostawał przez siedm miesięcy. Odzyskał on wprawdzie przytomność na krótko przed śmiercią, ale już nic wielkiego nie dokonał i umarł w 562 roku, przepowiadając, według Be-roza, rychły upadek Babilonu.

Nadzwyczajny rozwój potęgi i świetności do jakiego doszedł Babilon za Nabuchodonozora, nie mógł być ani normalnym, ani trwałym; Chaldea nie posiadała sama przez się warunków potrzebnych do utrzymania tak nadmiernego rozrostu : nie miała ona w sobie ani wojowniczego ducha Assyryi lub Persyi, ani prostoty dawnego Egiptu, ani cnót obywatelskich późniejszego Rzymu ; sztuczna ta aglomeracya krajów i ludów, których nie łączył żaden poważniejszy węzeł, musiała się rozpaść z dniem, w którym naga rzeczywistość zajęła miejsce chwilowego uroku, jaki zawsze wywierają na ludy wielcy zdobywcy, umiejący się otoczyć aureolą jakiejś nadprzyrodzonej a tajemniczej mocy. Ze śmiercią Nabukudurussura objawiła się światu cała wątłość tego olbrzymiego gmachu o kruchych podstawach, a jednocześnie zabłysła na horyzoncie azyatyckim nowa młoda potęga, która miała przeważny wpływ wywrzeć w przyszłości na cały ustrój tej części świata. Persowie, dotychczasowi lennicy Medyi, wyszli z gór swoich pod wodzą młodego i walecznego księcia i głuche wieści zaczęły się rozchodzić o tym odłamku Aryów, który z potulnego wasala urósł raptownie w niebezpiecznego rywala i zaczął dyrktować prawa dawnym swym panom.

W Babilonie wstąpił na tron syn Nabukudurussura Amilmarduk, ale po dwóch tylko latach panowania został zabity przez szwagra swego Nirgalszarussura, który też objął po nim rządy. W cztery lat później, ten ostatni, chcąc powstrzymać powodzenia Persów w Medyi, zginął w bitwie wydanej Cyrusowi. Syn jego Labaszimarduk był wtedy dzieckiem jeszcze, ale naczelnicy sekty Chaldejczyków widząc zepsucie i okrucieństwo przejawiające się już w jego charakterze, nie dopuścili go do władzy, a na tron wynieśli jednego ze swoich, arcykapłana Na-bunahida.

Nabunahid — Labynet Herodota — (555—538) utrzymywał się na tronie przez 17 ostatnich lat trwania Państwa Babilońskiego. W pier-

wszycb latach uśmierzył on kilka małych rozruchów w Syryi i, po upadku Medyi, odebrał zajęte przez nią dawniej miasto Kharran, ale z natury nie był wcale wojownikiem i poświęcał się głównie czci bogów oraz odszukiwaniu dawnych zabytków religijnych ; odnawiał pomniki starożytnych królów w Uru, Larsamie i Sipparze, nie zaniedbywał także Babilonu i poprawiał obmurowania brzegów Eufratu, groźna jednak burza, zapowiadana oddawna, nadciągała już coraz szybszym krokiem i wybuchła raptownie nad Babilonem. Na wieść o zbliżaniu się Cyrusa, Nabunahid poprzenosił do Babilonu najbardziej czczone bóstwa z całego państwa i kazał składać ciągłe ofiary Belowi, gdy zaś wojska perskie przekroczyły Tygr, wyszedł na ich spotkanie, ale został na głowę pobity pod Ru tum. Według pisarzy klasycznych, Nabunahid zamknął się w murach Borsippy, a Cyrus obiegł Babilon, gdzie był pozostał syn królewski Belsorossor Danielowej

Baltazar księgi

przypuszczony przez ojca do udziału w rządach ; Persowie

nie mogąc zdobyć miasta szturmem, odwrócili wody Eufratu i korytem napół wyschniętej rzeki dostali się do Babilonu, którego ludność obchodziła w dniu tym jakąś uroczystość religijną i wcale nie była przygotowana do stawienia oporu nieprzyjacielowi; Belsorossor zaskoczony podczas uczty, został zabity przez jednego z generałów Cyrusa, Daryusza Meda, a całe miasto opanowane przez Persów. Opierając się na tekstach klinowych świeżo wynalezionych, współcześni historycy, jak Pinches i H. Raw-linson utrzymują, że pochód Persów był o wiele szybszy i że znaczna część ludności Chaldei była dla nich najprzyjaźniej usposobiona ; w kilkanaście dni po przejściu Tygru, Persowie opanowali Sipparę bez walki, dzięki rewolucyi wybuchłej w Akkadzie i odbierającej Nabunahidowi ostatnie środki obrony ; trzeciego dnia później wódz perski Gobryas był już w Babilonie, nie napotkawszy żadnego oporu, Nabunahid został wydany przez swoich i w kilka dni umarł, a po pogrzebaniu go, z wszelkiemi honorami przynależnemi jego dostojeństwu, i po tygodniowej żałobie przywdzianej dla formy przez całe miasto, Kambyzes, syn Cyrusa, złożył ofiary bogom miejscowym i objął solennie rządy nad Chaldeą w imieniu swego ojca.

Tak tedy upadło w 538 roku Nowe Państwo Chaldeo-Babilońskie, a sam Babilon powoli zaczął się chylić do ruiny. Uznany przez Persów za jednę ze stolic ich monarchii, próbował kilkakrotnie wybić się na swobodę, a nawet w 522 r. pewien Nadintawbel, podający się za drugiego syna Nabunahida, ogłosił się królem pod szumną nazwą Nabukudu-r u s s u r a III. ; Daryusz I. sam pośpieszył przeciwko uzurpatorowi, pobił go pod Zazanu nad brzegami Eufratu, poczem, zdobywszy Babilon, ujął samozwańca i skazał go na śmierć. W cztery lat później nowy awanturnik,

Armeńczyk Arakha, przywłaszczył sobie władzę, ale po kilku miesiącach został zwyciężony i stracony przez Intaphernesa, generała Daryusza; nako-niec, gdy za czasów Xerxesa I. Babilon raz jeszcze usiłował zrzucić jarzmo perskie, satrapa Megabyzos uciekł się już względem niego do najsurowszych miar: świątynia Bela została ogołocona ze wszystkich swych skarbów a jej wielki kapłan zamordowany, złoty posąg boga Nebo porwany, groby królewskie pogwałcone, część zaś ludności uprowadzona w niewolę w 581 roku. Aleksander Macedoński zamyślał o odnowieniu Babilonu i o przywróceniu mu dawnego blasku, ale śmierć jego stanęła temu na przeszkodzie, dynastya zaś Seleucydów, przez wzniesienie Seleucyi a potem Antyochii, zmniejszyła znaczenie Babilonu, z którego znaczna część mieszkańców przeniosła się do nowych stolic ; za panowania Partów pierwsze miejsce w zachodniej Azyi zajął Ktezyfon, za kalifów zaś arabskich, Bagdad. Za czasów Pliniusza Babilon był już prawie niezamieszkały, a dziś z dumnego niegdyś grodu pozostały tylko ogromne nasypy ziemne, pod któremi zarysowują się bezkształtne gruzy dawnych wspaniałych gmachów.

CYWIL IZ AC Y A BABILONU I ASSYRYI.

P||S||ywi liżący a dwóch wielkich narodów Azyi zachodniej, to jest Babi-lljÜI lończyków i Assyryjczyków, była jedną co do cech głównych, fundamentalnych ; kultura pierwotnej Chaldei była wynikiem powolnego zlewania się i zespalania odrębnych żywiołów należących do dwóch ludów Sumiru i Akkadu, Assyryjczycy zaś przyjęli ją już gotową od sąsiadów i taką wynieśli w swoje góry, a ciągły stosunek łączący oba narody przez wieki całe pod jednem berłem, jakkolwiek doprowadzał nieraz do ostrych starć w dziedzinie politycznej, zacieśniał wszakże coraz bardziej ich węzły duchowe. Będziemy więc jednocześnie traktować o rozwoju moralnym i umysłowym tak jednych, jak drugich, zaznaczając tylko, gdzie się tego okaże potrzeba, różnice wypływające z ich różnorodności plemiennej i z ich odmiennego temperamentu.

eligia. Najdawniejsze pojęcia religijne Chaldei należą do Sumirów. Lud ten wyobrażał sobie ziemię w kształcie olbrzymiej misy wywróconej dnem do góry, a otoczonej dokoła wodami oceanu; próżnię dolną zajmowały otchłanie piekielne, stoki zaś zewnętrzne stanowiły ziemię wła-

ściwą, w której środku wznosiła się święta góra Kharsag Kalamma, łącząca ziemię z niebem; niebo miało tworzyć drugą półkulę, większą od pierwszej i obejmującą ją ze wszystkich stron, sięgającą swemi brzegami poza wody oceanu, a wspartą u wierzchołka na szczycie świętej góry i obracającą się około niej z całą gromadą gwiazd stałych; między niebem a ziemią krążyły planety, rodzaj olbrzymich zwierząt obdarzonych życiem, a także chmury, wiatry, pioruny i błyskawice. Każdemu z tych podziałów odpowiadało jedno z trzech głównych bóstw panteonu Sumirów: Anna, bóg nieba, był zarazem materyalnem uosobieniem firmamentu i inteligen-cyą kierującą jego ruchami; Ea, bóg ziemi, panował nad ziemią i nad atmosferą, ale ulubionem jego mieszkaniem były wody oceanu ; nakoniec Mullilla, bóg piekieł, prezydował razem ze swą formą żeńską Ninlillą otchłaniom podziemnym i przyjmował tam dusze zmarłych, które błąkały się wśród ciemności, bez żadnej różnicy między duszami cnotliwych lub występnych, gdyż każdy miał odbierać w ciągu swego żywota doczesnego zasłużoną nagrodę lub karę.

wojowników,

zastawiaczy sideł i t. d., czyhających bezustannie na

Obok trzech bogów najwyższych, Olimp Sumirów był zapełniony mnóstwem bóstw drugorzędnych, wśród których najwybitniejsze stanowisko zajmowali bóg słońca Utu albo Babbar i bóg ognia Bilgi albo Giszbar, dalej zaś szła cała plejada pół-bogów: mas lamas — olbrzymów — i złych duchów : alal — niszczycieli, telal — szermierzy, maskim

zgubę człowieka i nie dających mu chwili wytchnienia. Wobec takich pojęć, człowiek musiał przez całe życie zaskarbiać sobie względy jednych bóstw, ażeby móc walczyć skutecznie przeciwko drugim, wszystkie więc obrządki kultu schodziły do rzędu praktyk zabobonnych, hymny do bogów przeistaczały się w formuły zaklęć i zamawiań, a kapłan stawał się wyłącznie czarnoksiężnikiem i wróżbitą.

O religii pierwotnej Akkadów mniej mamy dokładnych wiadomości i wiemy tylko, że w początkach słońce największą odgrywało rolę w ich panteonie i że każde z ich bóstw rozdzielało się na dwa pierwiastki, męski i żeński. Zresztą, zaadoptowali oni wszystkie prawie bóstwa Sumirów, zmieniając tylko cokolwiek ich nazwy; oba wyznania zlały się powolnie w jedno, w niewiadomych nam dotąd warunkach, a z ich połączenia wytworzyła się urzędowa religia Babilonu i Assyryi, w której, wskutek tego, dają się często spostrzegać pewne sprzeczności, gmatwanina i brak jedności w pomyśle.

Istotą swoją i ogólnym nastrojem przewodniczącym jej pojęciom, religia Chaldei i Assyryi zbliża się do wszystkich, rzec można, pogańskich wyznań starożytności; oczyszczona z zewnętrznej powłoki brutalnego poli-

teizmu, ukazuje nam ona jedność boską, w której tylko czystość pierwotnego objawienia zaciera się pod wpływem potwornych marzeń panteisty-cznych, i bóstwo zlewa się w jedno ze swemi dotykalnemi przymiotami i z całym szeregiem swych zewnętrznych manifestacyj. Obok tego, pociąg dobrze znany Chaldejczyków do badań astronomicznych, sprawił, że jednemi z najzwyklejszych uosobień bóstwa stały się ciała niebieskie, i cały systemat mitologiczny zaczerpnął główne swe podstawy w świecie syderalnym. Niektóre kolegia kapłańskie, jak np. szkoła w Eridu, wzniosły się do pojęcia o absolutnej jedności boskiej i zanosiły modły do jedynego boga, ale ich doktryna nie znalazła poparcia u ogółu i została odrzucona przez oficyalną religią państw Mezopotamii.

Ilu, uważany jako istota najwyższa, jako bóstwo w najpodnioślejszem tego wyrazu znaczeniu, odpowiadał pojęciom zbyt abstrakcyjnym, ażeby cześć jego mogła była przeniknąć masy i stać się prawdziwie popularną ; w Chaldei żadna świątynia nie była mu wyłącznie poświęcona, w Niniwie zaś stracił on swą naturę oderwaną i tajemniczą, otrzymał narodowe miano Aszszura i w tej przystępniejszej formie był uważany za opiekuna kraju, za siłę zapewniającą zwycięstwo. W bardzo nielicznych jego przedstawieniach, widzimy popiersie ludzkie z tyarą królewską na głowie, wychodzącą z koła unoszonego przez rozwarte skrzydła orle i ozdobionego ogonem tegoż ptaka.

W drugim rzędzie po bóstwie Ilu, źródle powszechnem i tajemniczem wszechbytu, następuje najwyższa tryada, złożona z trzech pierwszych jego manifestacyj. Są to: Anu—Oannes pisarzy greckich—chaos pierwotny; Ea, zwany także Bin, inteligencya przenikająca świat, kierująca nim i dająca mu życie ; nakoniec Bel, demiurg, organizator wszystkiego co świat stanowi, rozdrabiający się na dwie formy specyalne : Bela-Merodaha czyli Mar duka, wielkiego boga Babilonu, i Bela-Dagana, boga o ciele ryby. Te trzy osoby, równe w potędze, nie są jednak jedynie owocem emanacyi najwyższego bóstwa, ale zachodzi między niemi pewien stosunek filiacyi; i tak, Ea pochodzi od Anu, Bel zaś od tegoż Ea. Anu, władca świata podziemnego, pan ciemności, był przedstawiany pod postacią człowieka o orlim ogonie, nad którego górną częścią ciała zawisa duża ryba, której paszcza wznosi się nad jego głową; Ea, rozumny kierownik, pan świata widzialnego, przewodnik w naukach i sławie, miał za symbol węża; Bel zaś, ojciec bogów, wyobrażany był jako mężczyzna w szatach królewskich, z tyarą o byczych rogach, symbolu potęgi. Każdemu z tych bogów pierwszej tryady odpowiadało bóstwo żeńskie, jako jego dopełnienie i odbicie, jako jego forma bierna: Anat, materya wilgotna i płodna, odpowiadała

Oannesowi ; Bellt — grecka Mylitta, matka bogów, Belowi ; Dawkina zaś czyli Taaut była dopełnieniem boga Ea.

zwany także Sam-

Dalsza serya emanacyj bóstwa daje początek drugiej tryadzie niższego rzędu, której osoby porzucają już ów charakter ogólnikowy i metafizyczny, a przybierają fizyognomią syderalną, wcielając się w najgłówniejsze z ciał niebieskich. Są niemi: Szamasz, słońce; Sin, księżyc; i Ramanu, atmosfera albo firmament niebieski. Schodząc jeszcze niżej w hierarchii boskiej i w stopniowaniu emanacyj, spotykamy pięć planet, uosobiających bóstwa; do tej kategoryi należą: Adar albo Ninip — Saturn; Marduk lub Mero-dah — Jowisz ; Nergal — Mars ; Isztar — Wenus — i Nebo albo Nabu — Merkury. Te bóstwa planetarne odpowiadają prawie wszystkie bogom z dwóch pierwszych tryad, są jakby istotami niższego stopnia, wyrażają-cemi te same pojęcia; i tak: Marduk jest powtórzeniem Bela, zwą go najwyższym sędzią, najstarszym z bogów, a cześć jego, zupełnie podrzędna w Assyryi, doniosłe stanowisko zajmowała w Babilonie, gdzie był on uważany za jedno z najwyższych bóstw. Adar — ogień dan — potęga — jednoczy się często z Oannesem ; jest on właściwie rodzajem Herkulesa assyryjskiego i przedstawiają go jako człowieka o atletycznej budowie ciała i o okrutnym wyrazie twarzy, duszącego lwa; takim np. widzimy go w ślicznych kolosalnych rzeźbach Luwru. Nebo może być czasami identyfikowany z bogiem Ea: jest on źródłem proroczego natchnienia, wymowy, specyalnym opiekunem królów. Isztar odpowiada boginiom Anat i Belit, ale posiada dwie natury, jednę krwiożerczą i okrutną, drugą lubieżną, wskutek czego rozdwaja się na dwie formy: Zarpanit i Nanę; od wyrazu Isztar wziętego w liczbie mnogiej, Isztareth, utworzyła się fenicka nazwa Astoreth. Nergal, którego wyobrażano jako człowieka o nogach kogucich, z mieczem w ręku, zwany był wielkim bohaterem, panem bitew, słowem, bogiem wojny i łowów. Oprócz tych bóstw głównych, przesądy ludowe stworzyły mnóstwo postaci drugorzędnych, raczej geniuszów niż bogów, nad któremi trudno nam obszerniej się zastanawiać, wymienimy więc tylko jeszcze jedno z bóstw, którego znaczenie i stanowisko w panteonie chaldeo-assyryjskim nie jest dotychczas dokładnie określone, ale które bardzo często spotykamy w rzeźbach assyryj-skich ; jest to Nisroch, zwany także Satmanem, król płynów lub protektor małżeństw jak go mianują napisy, a zwykle przedstawiany z orlą głową i z dużemi rozpiętemi skrzydłami.

To cośmy dotąd powiedzieli, daje się zastosować do obu narodów które nas zajmują, ale u Chaldejczyków, trudniących się przeważnie astronomią i astrologią, charakter syderalny bogów odbił się jeszcze daleko silniej w pojęciach religijnych. W hierarchii mitologicznej stosunek do ciał

niebieskich zaznacza się o wiele wyraźniej; po dwóch najwyższych trya-dach, jednej kosmogonicznej, drugiej kosmicznej i po pięciu bóstwach planetarnych, uznają oni jeszcze dwunastu tak zwanych doradców boskich, z których każdy przewodniczy jednemu z miesięcy roku i jednemu ze znaków zodyaku, do tych zaś przyłącza się cała plejada potęg o charakterze religijno-naukowym, który, jako zbyt oderwany i nieprzystępny dla mas, wytwarza śród ludu mnóstwo bożków, których typ pierwotny zupełnie się zaciera, a zostają im tylko cechy brutalne, zwierzęce. Tak więc, z jednej strony, u kapłanów i wyższych klas społecznych cała nauka i filozofia wynikają z religijnych pojęć o znaczeniu ciał niebieskich, gwiazdy stają się u nich jakby tłómaczami woli najwyższej a raczej wyroków losu, wpływają na całe życie człowieka, prezydują jego urodzeniu, kierują jego dolą, a rozmaite znaki na niebie przepowiadają szczęśliwe lub smutne wypadki, dotyczące nietylko pojedyńczych ludzi, ale królów i całych narodów ; z drugiej zaś strony, lud pogrążony w zupełnej ciemnocie, niezdolny wznieść się nawet do tych pojęć, jakkolwiek fałszywych ale zawsze nacechowanych pewnem podniesieniem ducha, bierze z nich tylko objawmy zewnętrzne i, wr czci jaką oddaje niezliczonym bożyszczom, popada w najgrubszy materyalizm, w naturalizm prowadzący do najstraszliwszego zepsucia i bezwstydu ; ale raz jeszcze tu zaznaczyć trzeba, że te potworne praktyki były zawsze wyłącznym udziałem ludu Babilonu, któreg*o turańsko-chamickie pochodzenie i w tern się objawia, Assyrya zaś zawsze się odznaczała pewnem dążeniem spirytualistycznem, które ją chroniło od podobnych zboczeń.

Pokrewieństwo rasowe Chaldei z Fenicyą i Egiptem wTyraża się także w tern geograficznem rozłożeniu bogów, na podstawie którego w danem mieście pewne bóstwa otrzymywały przewagę nad innemi, bez względu na rzeczywiste stanowisko zajmowane w hierarchii przez każde z nich. W Babilonie i Borsippie najwyższymi bogami byli Bel-Merodah i jego żona Belit, przybierająca dwie formy, pow⁷ażną jako Taaut i lubieżną jako Zarpanit; w Urze predominuje Sin, bóg księżyca; w Sipparze i w Lar-samie Szamasz, bóg słońca; w Uruk i w Nippur, Belit; nakoniec w Kutha, Nana czyli druga forma bogini Zarpanit.

Mówiąc o religii, musimy także dodać kilka słów o kosmogonii chaldejskiej, która stanowiła odrębną gałąź nauki, wyłuszczoną w księgach Oannesa, a której główne zarysy przeszły do nas w fragmentach Beroza.

Widzieliśmy już, jak najwyższa tryada religii chaldejskiej uosabia genezę świata materyalnego, emanacyą istoty boskiej. Widzieliśmy naj-pierwej materyą w jej pierwotnej formie, w chaosie ; później inteligencyą, która ten chaos ożywia i czyni go płodnym ; nakoniec siłę porządkującą, która organizuje materyą. Teraz zobaczmy ostatni akt tej trylogii, początek świata, przejście jego ze stanu nieokreślonego do stanu bytu. Aktorami tego mytu kosmogonicznego są przedewszystkiem Bel i jego małżonka Belit.

Na początku wszystko było tylko ciemnością i wodą, a w tej wodzie i tej ciemności zrodziły się potworne stworzenia najrozmaitszych kształtów: ludzie o dwóch skrzydłach, inni o dwóch lub czterech głowach, inni jeszcze o nogach i rogach kozich lub o ciele końskiem a głowie ludzkiej; były także byki z głowami ludzkiemi, psy o czterech ciałach a o ogonach rybich i t. p. Temu tworzeniu przewodniczyła kobieta nazwiskiem Omorka, zwana u Chaldejczyków Taaut. Gdy rzeczy były w takim stanie, nadszedł Bel i przeciął kobietę na dwoje; część dolna jej ciała stała się ziemią, górna zaś niebem, a istoty żyjące znikły. Wtedy Bel sam sobie uciął głowę, a inni bogowie przemieszawszy krew jego z ziemią, utworzyli człowieka, który dlatego jest obdarzony umysłem, cząstką myśli bożej. Bel usunąwszy ciemności, oddzielił ziemię od nieba, a widząc że ziemia jest pustą chociaż żyzną, ściął głowę jednemu z bogów podrzędnych, z krwi jego, zmieszanej z ziemią, stworzył zwierzęta mogące żyć w zetknięciu z powietrzem, później zaś stworzył gwiazdy, słońce, księżyc i pięć planet.

W początkach mieszkało w Babilonie mnóstwo ludzi rozmaitych ras, którzy żyli jak zwierzęta, bez obyczajów i bez praw, aż z zatoki Perskiej wyszedł na wybrzeża Babilonu potwór nazwiskiem Oannes, mający kształt ryby, a noszący pod głową rybią drugą głowę ludzką i nogi ludzkie pod ogonem rybim, i miał głos i mowę człowieka. Dnie przepędzał z ludźmi i uczył ich nauk, praw, rzemiosł, rolnictwa, słowem, wszystkiego co stanowi cywilizacyą, a w nocy powracał do morza. Zostawił on po sobie księgę, traktującą o genezie świata i zawierającą zasady wszelkich nauk.

Później nadchodzi serya dziesięciu królów przedpotopowych, których panowanie obliczają na 432,000 lat; ostatniemu z nich, Khasisadrze, a którego Berosus nazywa Xizuthrosem, objawił się bóg Ilu i ostrzegł go, że wkrótce ród ludzki dotknie wielka katastrofa, to jest że cała ziemia zostanie zalana wodą. Kazał mu więc zebrać księgi Oannesa, zakopać je w mieście Słońca, to jest w Sipparze, a później zbudować okręt, wsiąść do niego z rodziną i przyjaciółmi i zabrać także z sobą zwierzęta i ptaki. Tu następują szczegóły całkiem podobne do tradycyi biblijnej ; Xizuthros pierwszy wysiadł z arki po opadnięciu wód, wraz z żoną, córką i sternikiem okrętu, a gdy towarzysze jego niepokoili się, nie widząc go z powrotem, głos z nieba przemówił do nich, że Xizuthros został przeniesiony między bogów za swoje pobożność, a zatem i im ta cnota gorąco się zaleca, przy-czem rozkazuje się im, aby poszli do Sippary i odkopali księgi święte. Uczynili też tak, zaczęli wznosić miasta i odbudowali Babilon.

Zerwań, Tytan i Japetoste rządzili wtedy ziemią, podzieliwszy ją między siebie. Zerwań uniesiony pychą , chciał rozkazywać dwom innym, ale ci oparli się mu i wydali mu wojnę, w której Tytan przywłaszczył sobie część spadku Zerwana, aż ich siostra Astlik rozbroiła ich swą nadzwyczajną słodyczą. Łatwo jest w tych trzech postaciach odszukać Sema, Jafeta i Chama, jak zresztą w całem powyższem opowiadaniu, bliskie pokrewieństwo z tekstem biblijnym.

Gdy ludzie byli jeszcze zebrani wszyscy razem i mówili jednym językiem, zaczęli budować ogromną wieżę, ażeby się dostać do nieba, wtedy bogowie zesłali straszną burzę, która przewróciła rusztowania wieży i wieżę samą, a ludzie wszyscy zaczęli mówić rozmaitemi językami, zkąd pochodzi nazwa Babilon, chociaż w rzeczywistości wyraz Babel, Bab-ilu, oznacza poprostu bramę boga Ilu.

-z

fstrój polityczny i społeczny. Tak Babilon, jak Assyrya, rea-! lizują pod względem politycznym typ rządu autokratycznego w naj-krańcowszem tego wyrazu znaczeniu, taki zresztą, jaki był wspólny wszystkim wielkim monarchiom Azyi przez cały ciąg jej dziejów, jaki później przedstawiają nam : państwo Persów, kalifaty Arabów, a nakoniec dziś jeszcze cesarstwo Ottomańskie.

Król nie był tam uważany za boga, jak w Egipcie ; sam on uznaje często swoje ułomności, korzy się przed bóstwem i wzywa jego pomocy, a Nabuchodonozor mianujący się w swojej dumie bezmiernej synem Me-rodaha, jest tylko wyjątkiem, za co też pycha jego otrzymuje zasłużoną karę ; ale ten człowiek który sam czuje swoję słabość i nieudolność wobec Boga, w stosunku do innych ludzi staje się kolosem, z którym nikomu mierzyć się nie wolno. Jest on zarazem najwyższym kapłanem i absolutnym panem, zwą go namiestnikiem bogów na ziemi, a jego władza, uznana za wypływającą ze źródła boskiego, jest nieograniczona tak nad duszą, jak nad ciałem poddanych.

Tu jednak zachodzi wielka różnica miedzy Assyrya a Babilonem : gdy w pierwszej, złożonej z jednolitych żywiołów tego samego pochodzenia, panowała zupełna równość obywateli i wszelkie wywyższenie jednostek zawdzięczało się jedynie łasce królewskiej, w drugiej, różnice rasowe pociągały za sobą podział narodu na kasty ; w tej aglomeracyi ludów szczepu chamickiego, semickiego i turańskiego, ostatni żywioł zajął pierwsze miejsce i Chaldejczycy utworzyli klasę dominującą w narodzie; potrafili oni ująć w swe ręce władzę duchowną i przez to stali się panami położenia, równoważąc nawet w pewnej mierze potęgę samego króla. Można ich porównać do kapłanów egipskich, gdyż oni wyłącznie poświęcali się uprawianiu nauk, filozofii, a szczególnie astrologii, przepowiadali przyszłość, tłómaczyli sny, umieli, według powszechnego mniemania, odwracać nieszczęścia, a sprowadzać pomyślność zapomocą ofiar lub czarów. Nauka ich przechodziła z ojca na syna, a przytem mieli kolegia, z których najsławniejsze znajdowały się w Borsippie i w Uruk. Dzielili się na skrybów, tłómaczów pisma ; na wróżbitów, przepowiadających przyszłość z biegu gwiazd lub z lotu ptaków; na magików, znających formuły zaklęć i t. d.; wydawali rodzaj kalendarzy, w których przewidywali zmiany powietrza, katastrofy fizyczne i ważne wypadki dziejowe, łatwo się więc tłómaczy ogromny wpływ jaki przez to wywierali nietylko na jednostki, ale na ustrój caleg'o państwa. To też przewaga polityczna spoczęła także w ich ręku : ludzie z ich kasty stanęli na czele wojsk i zajęli wszystkie wyższe posady cywilne, a często z ich łona wychodziły dynastye królewskie, które zasiadały na tronie Babilonu tak w czasach zupełnej jego niepodległości, jak i podczas panowania assyryjskiego. Głową kasty Chaldejczyków był arcy-mag, który po królu zajmował pierwsze stanowisko w kraju, towarzyszył wszędzie monarsze tak w czasach pokoju, jak wojny, a żadne ważniejsze przedsięwzięcie nie mogło się obejść bez jego wskazówek, opartych na pewnych regułach sacerdotalnych ; ważną także atrybucyą arcy-maga było to, że w razie nagłej śmierci króla, sprawował on tymczasowe rządy przez cały ciąg trwania bezkrólewia. Podział na kasty zastosowany był także do niższych warstw społeczeństwa chaldejskiego i widzimy, że kupcy, rzemieślnicy i rolnicy stanowili klasy odrębne i zamknięte, na najniższym zaś szczeblu hierarchii stali rybacy.

U Assyryjczyków nie spotykamy nic podobnego ; nie ma u nich ani kast ściśle rozgraniczonych, ani arystokracyi rodowej, i w zasadzie panuje tam równość zupełna, ale równość taka, jaka w państwach despotycznie rządzonych, jednoczy wszystkich obywateli pod ciężkiem jarzmem jednego pana, a z której tylko łaska lub fantazya królewska wydźwiguje jednostki, ażeby je móc przy pierwszym także kaprysie powTrócić do nicości. Równość ta odnosi się nietylko do obywateli właściwej Assyryi, ale rozciąga się także na ludy podbite, i nie zamyka ich członkom przystępu do wdadzy i do wysokich godności jeżeli jest taka wola króla, widzimy bowiem z Pisma świętego, że prorok Daniel mógł zostać ministrem Nabuchodono-zora, a trzej młodzi Izraelici, po wydobyciu ich z pieca ognistego, otrzymali funkcye dyrektorów budowli królewskich.

Najlepiej nam maluje niski stopień moralny rządów assyryjskich i brak poczucia godności u miejscowych obywateli, sam skład rady przy-

bocznej króla. Członkami najwyższej tej instytucyi w państwie, prezydo-wanej przez samego króla, są: minister stanu — milik, naczelny wódz wojsk — tartan, ale pierwsze w niej miejsca zajmują urzędnicy pałacowi, jak : prefekt pałacowy — mil hekal, wielki podczaszy — rab sake, dowódca gwardyi przybocznej i, najwyższy ze wszystkich, naczelnik rzezańców — rab saris; wszystkie te dostojeństwa nie są dziedziczne w Assyryi, jak w monarchiach feodalnych, a wola króla może na nie powołać ludzi najniższego pochodzenia, równie łatwo jak ich później z tych stanowisk obalić.

Liczne prowincye państwa assyryjskiego dzieliły się na dwie klasy : jedne z nich, uważane tylko za hołdowniczki Assyryi, obowiązane były do płacenia haraczu i do dostarczania kontyngensów wojennych, ale zachowywały swoje domy panujące, gdzie władza przechodziła z ojca na syna drogą spadku, drugie zaś, zupełnie przyłączone do centralnego zarządu, miały nadawanych sobie prefektów czyli satrapôiv z ramienia króla ; najwyższe cztery satrapie Assyryi właściwej, miały za stolice : Niniwę, Kalakh, Elassar i Arbellę, za czem szedł cały szereg satrapij drugorzędnych, tak w samej Assyryi, jak w krajach podbitych. Dla rządzenia tak olbrzymią machiną, jaką było państwo Assyryjskie w najświetniejszych epokach, i dla sprostania wymogom skomplikowanej formalistyki, właściwej monarchiom Wschodu, istniała nadzwyczaj liczna klasa biurokratyczna, złożona ze skrybów, władających rozmaitemi językami, jakiem! mówiono na całym obszarze państwa ; wszystko to koncentrowało się w trzech kancelaryach królewskich : chaldeo-assyryjskiej, turańskiej i ar am ejs ki ej, w każdej z których grupowały się papiery, odnoszące się do jednego z trzech wielkich centrów etnograficznych i lingwistycznych monarchii.

Charakterystyczną instytucyą, właściwą tylko Assyryi, był urząd tak zwanych przez Greków eponymów, dygnitarzy wybieranych na rok jeden i których nazwisko przywiązywano do tego roku w fastach chronologicznych monarchii ; możnaby ich porównać do konsulów rzymskich, gdyby nie to że pozbawieni oni byli wszelkiej władzy, ale sama instytucyą nabiera dla nas wielkiego znaczenia historycznego, gdyż pozwala śledzić z zupełną dokładnością, szereg wypadków dotyczących państwa Assyryjskiego. Na eponymów byli wybierani kolejno, w porządku z góry określonym , najwyżsi urzędnicy państwa ; av początkach król sam sobie zastrzegał pierwszą eponymią na pierwszy rok swego panowania, po nim następowali : tartan, rab saris, mil hekal, milik, gubernator kraju i t. d., za drugiego jednak państwa nominacye te straciły pierwotną systematyczność i król mianował dowolnie kogo mu się podobało z wyższych dygnitarzy na eponymów.

Armia assyryjska składała się z wojsk właściwej Assyryi, które stanowiły główną jej siłę i na których najbardziej polegać było można i z kontyngensów dostarczanych przez ludy hołdownicze, zostających pod własnymi dowódcami. Sztuka wojenna stała bardzo wysoko, szczególnie pod względem inźynieryi, a fortyfikacye, szańce obronne i maszyny oblę-żnicze, których rysunki spotykamy w płaskorzeźbach, znamionują już wielki postęp, uczyniony w tym kierunku.

Prawodawstwo kryminalne mało nam jest znane ; wiemy tylko, źe sądy były doraźne, prawa drakońskie a kary wymierzane z największą surowością ; tortury zastosowywano z niesłychanem okrucieństwem, a kara śmierci nigdy nie ograniczała się do szybkiego odebrania życia winowajcy, gdyż poprzedzały ją zawsze straszne męczarnie, krzyżowanie, wbijanie na pal, odzieranie żywcem ze skóry, a na^et zwłokom przestępców odmawiano sepultury, za mniejsze zaś przewinienia wyłupiano oczy lub też obcinano rozmaite członki ciała. O prawodawstwie cywilnem pomniki przechowały nam dużo wiadomości, ale rozszerzanie się nad tym przedmiotem przechodziłoby nasz zakres.

Co do temperamentu, charakteru i obyczajów, Assyryjczycy byli ludem nadzwyczaj bitnym i wytrzymałym na niewygody, co zjednało im nazwę Rzymian Azyi ; waleczni w boju, ale okrutni i łupieźni, fanatycznie oddani swym królom, dumni nad wyraz i mający się za wyższych od wszystkich sąsiadów, zdolni do znoszenia największych niedostatków, obdarzeni instynktem dominacyjnym, czynni, przedsiębiorczy, wytrwali, a przy-tem przebiegli i zdradzieccy, zdają się oni jakby wyznaczeni przez Opatrzność do panowania przez długi czas nad innemi narodami zachodniej Azyi. Ich natura energiczna i twarda ochroniła ich przez wieki całe od zniewieścia-łości i zepsucia, tych zwykłych następstw wielkich bogactw i nadmiaru potęgi; żaden naród azyatycki nie zdołał tak długo utrzymać przewagi wojennej w swem ręku i tak prędko podnosić się z upadku, czego dali oni liczne dowody w ciągu swej historyi, przytem byli religijni i pobożni, mieli umysł otwarty i szybkie robili postępy we wszystkich gałęziach wiedzy i przemysłu. Pod względem fizycznym, pomniki assyryjskie ukazują nam ludzi niskiego wzrostu, krępych i silnych, o muszkułach bardzo rozwiniętych ; nos mieli garbaty, oczy duże, a oblicze ich całe nosi wyraźne cechy szczepu semickiego ; włosy nosili długie, z puklami na końcu, brodę szpiczastą, starannie ufryzowaną i ułożoną piątrami ; zamiłowani byli w klejnotach, ozdabiali się zausznikami, obrączkami i naramiennikami; sukien używali długich, rozwartych na boku, przepasanych u bioder i pokrytych delikatnemi haftami; król, w stroju ceremonialnym, wkładał na zwykłe suknie rodzaj dalmatyki, suto zdobionej i narzuconej ukośnie na jedno ramię, wysoka tyara koniczna zdobiła mu głowę, a w ręku trzymał berło, rodzaj laski, wysokości człowieka ; tenże sam strój dawano bogom, gdy ich przedstawiano pod ludzką postacią, lud zaś prosty i żołnierze nosili tunikę znacznie krótszą, dochodzącą tylko do kolan dla ułatwienia ruchów, a żołnierze mieli oprócz tego pancerze lub koszulki druciane i kaski szpiczaste ze spadającą na ramiona siatką, podobną do tej, której używają tegocześni Czerkiesi.

Rodzina była uorganizowana u Assyryjczyków na podstawie nieograniczonej władzy męża i ojca ; kobieta żadnego w niej głosu nie miała, a była tylko pierwszą służebnicą męża, niewolnicą którą mógł on oddalić w każdej chwili a nawet wrzucić do rzeki bez sądu, gdy mu była niewierną. Poligamia była przyjęta we wszystkich warstwach społecznych, ale tylko bardzo bogaci mogli ją stale praktykować ; harem królewski był uważany za instytucyą państwową i miał olbrzymie rozwinięcie, a szczegóły jakie spotykamy o życiu kobiet w tych haremach, dowodzą zupełnego ich poniżenia i pogardy jakiej były przedmiotem.

Mieszkańcy Babilonu różnili się w wielu względach od Assyryjczyków ; ogólna ich charakterystyka trudną jest do określenia, gdyż należeli oni do rozmaitych szczepów, ale o ludności chaldejskiej, wynikłej z pomieszania się rozmaitych żywiołów i takiej jaką ją spotykamy od chwili podboju assyryjskiego, można powiedzieć, że nie posiadała męstwa swoich sąsiadów; lubująca się w rozkoszach i skłonna do zniewieściałości, jeżeli zdolną była do chwilowej egzaltacyi patryotycznej, to łatwo upadała na duchu i nie umiała utrzymać raz zdobytej przewagi. Przesądni i zabobonni, Babilończycy zamiast prawdziwego nabożeństwa, popadali w najgrubsze bałwochwalstwo i oddawali się dziwnie sprośnym praktykom religijnym ; co do cech fizycznych, byli oni znacznie wyższego wzrostu od Assyryjczyków, ale nie posiadali ich siły muskularnej ; strój głowy, sposób noszenia brody i ubiór mieli prawie te same, zwykle jednak nosili długą lnianą koszulę spadającą po kostki, na tem tunikę wełnianą trochę krótszą, a na wierzchu biały także kaftan. Każdy Babilończyk miał rodzaj laski, na końcu której rzeźbiony był jakiś emblemat stanowiący godło właściciela, coś nakształt osobistego herbu, a także pieczęć formy cylindrycznej, na której przedstawiona była jakaś scena mitologiczna i zapisane nazwisko posiadacza, jego ojca i bóstwa pod którego specyalną opiekę się oddał. Spotykamy mnóstwo takich cylindrów w ruinach Babilonu, a między niemi wiele takich które jeszcze nie mają na sobie żadnego wycięcia, pochodzące widocznie ze sklepów w których były sprzedawane.

Małżeństwa odbywały się w Babilonie raz tylko do roku, w oznaczonej porze, i wtedy, wśród ceremonii publicznej, wystawiano na licytacyą

dziewczęta dorosłe, a z otrzymanych za najpiękniejsze z nich pieniędzy, tworzono posagi dla najbrzydszych; każdej z młodych dziewcząt tak wydanej zamąź, wręczano dużą glinianą paciorkę w kształcie oliwki, którą powinna była nosić na szyi, a na której wypisywano jej imię, nazwisko męża i datę ślubu ; dziś jeszcze wynajdują dość często takie oliwki z bardzo czytelnemi napisami. Obchodzono także w Babilonie co lata święto, zwane Sakmuku, podobne do greckich Saturnalij, podczas którego przez pięć dni z rzędu niewolnicy rozkazywali swym panom, a jeden z nich, okryty płaszczem królewskim, odbierał hołdy należne monarsze.

Wspólne Assyryjczykom i Babilończykoin było wielkie zamiłowanie w myśliwstwie, w czem godnymi się oni okazują spadkobiercami Nemroda, owego wielkiego łowca przed Panem. Rzeźby i malowidła przedstawiają nam tysiące scen tego rodzaju, gdzie król i dworzanie jego oddają się zapamiętale polowaniu na dzikie zwierzęta, na lwy, onagry, byki dzikie, tygrysy i t. p., a w liczbie najświetniejszych swych tryumfów, królowie nie omieszkują zapisywać wspomnienia swych wielkich czynów myśliwskich, obok faktów dziejowych największej doniosłości.

is o klinowe. Powiedzieliśmy na początku tego rozdziału, że st ożytność klasyczna nic nam prawie nie zostawiła pewnego o ludach Assyryi i Babilonu, a że przeciwnie, dzieje tych narodów tak zostały zaciemnione przez złą wiarę lub łatwowierność pisarzy perskich, że trzeba wszystko odbudowywać nanowo i obalać podania i legendy, nie oparte na żadnej poważnej podstawie.

Do otrzymania tego rezultatu, przyczyniły się wielce pomniki odkryte w tym wieku przez badaczy rozmaitych narodowości, ale dla zrozumienia tekstów jakie one zawierają, trzeba było decyfrować pismo zupełnie różne od wszystkich dotąd znanych i przedstawiające ogromne trudności, gdyż język nawet w którym były redagowane te napisy, był całkiem nieznany uczonym. Nauka jednak zdołała pokonać te przeszkody i dziś jesteśmy już w posiadaniu dokładnego prawie klucza, dla tłóma-czenia najzawilszych tekstów. Ciekawą i pouczającą jest historya kolejnych odkryć, zmierzających do osiągnięcia tego celu; podamy ją zatem w krótkości, równie jak i pobieżną charakterystykę samego pisma.

Już blisko trzy wieki temu, podróżnik rzymski Pietro délia Valle zauważył w wiosce perskiej Istakar, w ruinach dawnego Persepolisu, napisy których litery składały się ze znaków podobnych do ćwieków lub klinów, i poznał, że kierunek tego pisma idzie od prawej ku lewej ręce ; później wynaleziono wiele innych podobnych napisów, ale dopiero niemiecki podróżny Niebuhr odkrył, że w tych tekstach można odróżnić

Szkic historyczny. T. II.

trzy odrębne systemy pisarskie, a uczony duński Münter zauważył, że trzy kolumny zestawione obok siebie, muszą powtarzać jeden i tenże sam tekst w trzech oddzielnych językach, w jednym z których upatrzył wiele podobieństwa do języka perskiego. Ale Münter nie posunął się dalej na tej drodze i żadnego światła nie rzucił na znaczenie znaków; szczęśliwszy od niego, antykwaryusz hanowerski Grotefend, opierając się na przypuszczeniu, że formuła początkowa tych napisów może być ta sama, której później używano w napisach nowo-perskich, odszukał tym sposobem wyraz król i kilka imion własnych królewskich, a tak doszedł do wyjaśnienia znaczenia kilkunastu znaków tajemniczego tekstu. Rask, Burnouf i Lassen postępując tą samą metodą, dokompletowali trochę to pierwsze odkrycie i poprawili niektóre jego niedokładności ; przekonano się o istnieniu w tern piśmie prawdziwego alfabetu, a ten doprowadził do zrozumienia języka, który okazał się bardzo zbliżonym do Zendu.

Najwięcej światła rzucił na ten przedmiot, ogromny napis wyryty na skale w Bizutun — starożytnym Bagistanie ; temu napisowi o czterechset wierszach, powtórzonemu w trzech językach, towarzyszyły płaskorzeźby pomagające do zrozumienia tekstu, a półkownik angielski Rawlinson odczytał w całości tekst perski, w którym skreślona była historya kilku lat panowania Daryusza syna Hystaspa. Odczytanie stu kilkudziesięciu imion osobistych, stwierdziło wartość przypisywaną niektórym literom przez Gro-tefenda i jego następców; p. Oppert, uczony niemiecki osiadły we Francyi, usunął ostatnie trudności, i tak został odkryty i zrozumiany język staroperski, zbliżający się do sanskryckiego bardziej jeszcze aniżeli Zénd, a wniknięcie w samą jego istotę było tak dokładne, że filolog niemiecki p. Spiegel mógł nam dać jego gramatykę.

Ale tym sposobem została zwalczona pierwsza dopiero trudność ; pozostawały dwa drugie napisy, całkiem dotychczas tajemnicze, wielki jednak napis z Bizutun stał się dla assyryologów tem, czem kamień z Ro-zetty był dla Champolliona, przy decyfrowaniu hieroglifów egipskich ; miejsce napisu greckiego w Rozecie, zajęła kulumna staro-perska w Bizutun, a znajomość tego pierwszego tekstu pozwalała dociec, przez porównanie, znaczenia dwóch ostatnich. Piękne odkrycia pomników, dokonane w tej właśnie epoce na ziemi dawnych państw Assyryi i Babilonu, jeszcze bardziej zachęciły uczonych do poznania języka, w którym były redagowane ich napisy, tem bardziej, że zarazem dostrzeżono, iż odpowiadały one zupełnie swym charakterem trzeciej kolumnie tekstów już znanych, i nie ulegało już żadnej wątpliwości, że miano tu do czynienia z językiem assyryjskim. Co do drugiej kolumny, nie umiano przez długi czas określić jej pochodzenia i nazwano ją najpierwej medyjską, ale p. Westergaard,

Duńczyk, odkrył w niej pierwiastki należące do rozmaitych rodzin lingwistycznych : formy celtyckie obok irańskich, konjugacye tatarskie obok zaimków zupełnie hebrajskich, przysłówki sanskryckie obok innych żywiołów tureckich i mongolskich ; chaos ten zaczął się powoli rozjaśniać i poznano język turańskiego szczepu, z domieszką form irańskich i semickich, wynikającą z pierwotnego zetknięcia się ludu turańskiego Sumirów z mieszkańcami należącymi do tych dwóch obcych mu ras. Język ten więc nazwano medo-scytyjskim.

W odkryciach tych, oprócz p. Westergaarda, wzięli także czynny udział Hincks w Irlandyi a de Saulcy we Francyi, ale dotąd badania odbywały się głównie na miejscu, a przystęp do pomników utrudniało uczonym wielkie oddalenie i mnóstwo innych nieprzyjaznych okoliczności ; nakoniec p. Norris, erudyta angielski, skopiował wiernie napis z Bizutun i wydał go swojem staraniem, tak, że następni assyryologowie mieli już w ręku łatwy i wygodny sposób prowadzenia dalszych inwestygacyj. Poszukiwania odbywane w Assyryi przez pp. Bottę i Layarda, dostarczały coraz to nowych materyałów, a wielkie ekspedycye naukowe organizowane przez Anglią i Francyą, dopomagały do korzystania z nich. Botta, de Longpórier, de Saulcy i Hincks rozpoczęli studya nad właściwym językiem assyryjskim, a Rawlinson, obdarzony wielką wrodzoną przenikliwością i darem spostrzegawczym, oraz Oppert, przygotowany znakomicie do tego rodzaju badań Wysokiem swem filologicznem wykształceniem, dokonali reszty. Pierwszy naszkicował główme zasady nowej nauki, drugi je ściślej określił, uporządkował i objaśnił, tak, że dwóch tych uczonych można uważać za prawdziwych inicyatorów w odczytywaniu pisma assyryjskiego, do nich zaś należy dodać ucznia Opperta, p. Menant, który prowadzi dalej pracę mistrza.

Trudności towarzyszące pierwszym krokom stawianym na tej drodze, były tak wielkie, że świat uczony z wielką nieufnością przyjmował tłómaczenia teksów podawane przez assyryologów, a gdy wypadek zrządził, że w fundamentach świątyni w Elassar znaleziono cztery cylindry, powtarzające identycznie ten sam tekst, odnoszący się do panowania Tiglath-Phalasara I., Towarzystwo Azyatyckie w Londynie umyśliło, dla usunięcia wszelkich wątpliwości, wystawić na próbę tłómaczów i, wybrawszy czterech z nich., dać im każdemu z osobna ten tekst do odczytania. Panowie Hincks, Rawlinson, Oppert i Fox Talbot stanęli skwapliwie do konkursu; pozbawieni wszelkich środków znoszenia się wzajemnie, wzięli się do pracy i wkrótce nadesłali na ręce prezesa Towarzystwa wyniki swych badań w opieczętowanych kopertach. Gdy komitet specyalnie w tym celu wyznaczony, sprawdził cztery wersye, tryumf assyryologów okazał się zupełnym ; wszystkie tłómaczenia zeszły się z sobą z bardzo niezna-cznemi różnicami, a tak nowa nauka pozyskała ostateczne uświęcenie, Akademia zaś francuska wynagrodziła prace Opperta, przyznając mu w 1863 r. wielką nagrodę, którą co dziesięć lat zwykła ofiarować za naj-waźniesze odkrycia uczynione na polu wiedzy.

Teraz, gdy streściliśmy historyczny rozwój tej gałęzi nauki, postaramy się scharakteryzować w krótkości samo pismo, które, przez wzgląd na formę znaków jakiemi się posługiwało, Francuzi nazwali cludiforme a później cunéiforme ; Niemcy, keilschrift ; my zaś zowiemy pismem ćwie-kowem lub klinowem.

Widzieliśmy już, że ten sam systemat piśmienniczy służył w starożytności trzem odrębnym narodowościom, ale dalsze poszukiwania odkryły inne jeszcze napisy klinowe, różne od trzech pierwszych, a zatem podzielono pismo to na dwie główne gałęzie, a mianowicie, na pismo klinowe aryjskie i anaryjskie.

Do pierwszego działu odnosi się jeden tylko jego rodzaj, to jest pismo staro-perskie, właściwe ludowi pochodzenia jafetyckiego, aryjskiego; Persowie, jako najpóźniejsi przybysze w dziejach Azyi, korzystając z postępu towarzyszącego zwykle zdobyczom ludzkim, a także posiłkując się zapewne wynalazkami innych ludów, a mianowicie alfabetem fenickim, potrafili zastosować pismo klinowe do nowych potrzeb ; usunęli z niego wszystko co je niepotrzebnie komplikowało, uprościli je znacznie i nagięli do typu alfabetycznego. Dlatego też to pismo było najłatwiejsze do odczytania i najpierwej zostało zrozumiane.

W dziale drugim mieszczą się wszystkie napisy, należące do ludów rasy turańskiej, chamickiej i semickiej, którym dano ogólnikową nazwę niearyjskich, a dla eufonii, anaryjskich. Są to języki :

1.    Assyryjski, z rodziny semickiej, używany w Niniwie i Babilonie.

2.    Chaldejski\ pochodzenia turańskiego a mianowicie uralo-fińskiego, używany przez kastę Chaldejczyków w Babilonie.

3.    Medyjski’ a raczej medo-scytyjski\ także turański, ale z grupy języków tureckich, przeważający w Medyi.

4.    Suzyjski, również należący do familii turańskiej a właściwy Suzie i krajowi Elamu.

5.    Staro-armeński\ używany w Armenii od IX. do VII. wieku przed Chr., a należący już do rodziny indo-europejskiej, chociaż zaliczony do grupy anaryjskiej.

Te dwa ostatnie narzecza mało są jeszcze znane i studya nad niemi znajdują się zaledwie w zawiązku.

Wynalazek pisma klinowego gubi się w pomroce wieków, zdaje się jednak, źe zawdzięcza ono swoje powstanie ludom turańskim, pierwotnym mieszkańcom Mezopotamii, których poznaliśmy na początku naszego opowiadania pod nazwą narodu Sumir.

Charakter pierwiastkowy tego pisma był wyłącznie figuracyjny; znaleziono w Suzie cały napis, który nas o tern przekonywa, ale dotychczas nie odbywano jeszcze nad nim poważniejszych studyów; każdy znak przedstawiał dość wyraźnie przedmiot, który chciano oddać, z biegiem jednakże czasu forma przedmiotów zaczęła się zacierać i ograniczyła się do kilku rysów, przypominających tylko zdaleka typ pierwotny. Ten sam zresztą fenomen spotykamy w Egipcie, gdzie miejsce dawnych hieroglifów zastępuje pismo hieratyczne, i w Chinach, w których także pismo teraźniejsze opiera się na pierwotnem, obrazowem.

Pismo tak uproszczone co do formy, zachowało wszakże w początkach swój charakter czysto ideograficzny i każdy jego znak odpowiadał jakiemuś odrębnemu przedmiotowi, ale ponieważ tym sposobem mianoby tylko pismo złożone z samych rzeczowników i to z rzeczowników określających jedynie przedmioty dotykalne, przeto od najdawniejszego czasu zaczęto nadawać pewnym ideogramom podwójne znaczenie, właściwe i przenośne, dla oddania za ich pomocą jak największej ilości pojęć. W miarę kształcenia się języka i to okazało się niedostatecznem, uznano więc potrzebę wyrażania nietylko przedmiotów i myśli, ale i dźwięków; tak powstały znaki fonetyczne, określające sylaby, gdyż o oddzielnem oddawaniu liter, a szczególnie spółgłosek, mowy jeszcze być nie mogło ; żaden z ludów używających pisma klinowego anaryjskiego, nie wzniósł się do takiego stopnia filozoficznej analizy języka, aby móc rozłożyć sylabę i rozróżnić w niej właściwą spółgłoskę, niemą w sobie, od dźwięku głosowego który jej służy za dopełnienie. Tego dopiero dokonali Persowie w piśmie klino-wem, to przed nimi odgadli kapłani egipscy, a udoskonalili w najwyższym stopniu Fenicyanie.

Tak więc, podstawą fonetyczneg-o pisma klinowego ludów assyryj-skich był nie alfabetyzm, ale sylabizm ; w medo-scytyjskich tekstach wynaleziono przeszło sto takich znaków sylabicznych, w assyryjskich zaś więcej od czterechset.

Przy zastosowaniu fonetyzmu do swojej pisowni, dawni Sumirowie brali początkową sylabę pewnego wyrazu i oddawali ją zapomocą ideo-gramu, służącego pierwotnie do wyobrażenia przedmiotu przez ten wyraz określonego, a źe jednocześnie utrzymali także charakter ideograficzny pisma, więc ztąd wynikło, że ten sam znak przedstawiał albo główny przedmiot od którego pochodził, albo też przenośne znaczenie tego przęd

miotu, lub nakoniec pierwszą tylko sylabę jego nazwiska; łatwo tedy zrozumieć, jakie trudności musiały towarzyszyć odczytywaniu tekstów, w ten sposób redagowanych.

Assyryjczycy przyjąwszy pismo klinowe, starali się je udoskonalić i uprościć, ale doszli do wręcz przeciwnego rezultatu. Biorąc w piśmie Sumirów pewien ideogram, zostawiali mu jego znaczenie właściwe, ale że w ich języku, dla określenia tego samego przedmiotu, istniał wyraz odmienny, czytali więc znak ten zupełnie inaczej ; po drug'ie, przyjęli także znaki fonetyczne z dawnego pisma i zachowali im ich brzmienie pierwotne, ale gdy u Sumirów dźwięk ten był całkiem zgodny z dźwiękiem początkowej sylaby wyrazu, u Assyryjczyków ta zgoda zupełnie znikła i żadnej dotykalnej łączności dopatrzyć nie można między tym samym znakiem, branym ideograficznie lub też fonetycznie. Nadomiar gmatwaniny, Assyryjczycy zatrzymując pierwotne turańskie znaki fonetyczne, dodali do nich nowe, wypływające z ich własnego języka, a że jeden i tenże sam ideogram wyrażał dany przedmiot we właściwem jego znaczeniu, albo też w przenośni, albo nakoniec w formie słowa lub przymiotnika, a każdy z tych wyrazów miał brzmienie odmienne i przez to samo ich początkowe sylaby były inne, wytworzyły się więc z tego znaki fonetyczne, mające kilka zastosowań a raczej kilka lub kilkanaście wartości całkiem różnych jedne od drugich ; nic więc dziwnego, że powstała taka mnogość znaków fonetycznych i że sylabaryusz assyryjski jest tak skomplikowany.

Dla lepszego objaśnienia tego cośmy powiedzieli, musimy się uciec do kilku przykładów. I tak : gdy Sumirowie chcieli, w pierwotnem swojem piśmie, przedstawić rękę, rysowali poprostu rękę; gdy im chodziło o przedstawienie bóstwa, rysowali przyjęty przez siebie symbol jego, to jest gwiazdę ; później, upraszczając swoje pismo, rękę i gwiazdę zastąpili znakami przypominającemi już mniej dokładnie pierwszą formę. Bóg w ich języku nazywał się anna, gdy więc, przechodząc do fonetyzmu, chcieli wyrazić dźwięk an, rysowali także symbol bóstwa, którego pierwsza sylaba dawała im ten dźwięk. Ręka u nich nazywała się kurpi, z drugiej strony, ręka wzięta przenośnie, oznaczała słowo wziąć, ująć, posiąść; to słowo wymawiało się w ich języku imadu, wzięli więc z wyrazu kurpi dźwięk fonetyczny krir, z wyrazu imadu dźwięk skrócony mat, a do obu tych dźwięków zastosowali, jako znak fonetyczny, rękę. Tak więc, ta sama zawsze ręka wyrażała w piśmie ideograficznem albo rękę we właściwem jej znaczeniu, albo słowo wziąć, w fonetycznem zaś zastosowaniu dźwięki kur albo mat. Ale nie na tern koniec : gdy raz już miano znak oddający pewien dźwięk, pisano za jego pomocą wyrazy powtarzające to samo brzmienie, a że kur w narzeczu turańskiem oznaczało górę albo zachód słońca, mat zaś ziemię, przeto rysunek ręki stał się znowu wyrażeniem góry, zachodu słońca i ziemi.

Assyryjczycy przyjęli od Sumirów wszystkie te znaczenia ręki, a jeszcze dodali do tego dźwięki początkowe wyrazów, które w ich języku oznaczały rękę, górę, zachód słońca i ziemię, tak więc, wskutek tej polifonii i polilogii, wytworzył się chaos niemożliwy napozór do rozwikłania, a jego rozjaśnienie przynosi, jak widzimy, niemały zaszczyt tym niezmordowanym oryentalistom, którym zawdzięczamy dziś dokładne tłómaczenie tekstów assyryjskich.

Że trudności są olbrzymie, temu nikt zaprzeczyć nie może, a jednakże wrodzona przenikliwość, instynkt, przejęcie się duchem epoki i głębokie studya filologiczne pozwalają widocznie na ich zwalczenie ; tern większe wszakże uznanie należy się dzisiejszym badaczom, że, jak wiemy niezbicie, sami Assyryjczycy niewprawnie władali tak niedokładnem narzędziem, jakiem było pismo klinowe. Odkryto za dni naszych całe stosy tabliczek glinianych, zawierających sylabaryusze, traktaty gramatyczne i elementarze, mające ułatwiać oryentowanie się w tym labiryncie. Na rozkaz króla Aszszurbanipala, około 650 r. przed Chr., ułożono rodzaj tablic konkor-dancyi o trzech kolumnach ; na jednej z nich znajdował się znak do wy-tłómaczenia, na drugiej jego wartość sylabiczna, na trzeciej zaś myśl ideo-graficznie wyrażona przez odpowiedni wyraz w języku assyryjskim. Inne

Fig. 317. Pismo klinowe hieratyczne.

Fig. 316. Pismo klinowe hieroglificzne.

tablice, wynalezione w Kojundźiku, przedstawiają tłómaczenie znaków starożytnych przez inne, bardziej uproszczone, będące tylko modyfikacyą pierwszych, nakoniec na jednej z tych tablic widzimy obrazki niezgrabnie rysowane, obok pochodzących od nich znaków klinowych.

ni Ir HMf \ <ï <tr -« <ïr ^ \ «H << rrr <V

Kf <T‘ t <e< «ïï rît -tri K n T< n <t-

Fig. 318. Pismo klinowe nowożytne.

Typy odrębne napisów, bez względu na odrębność samego pisma, dzielą zwykle assyryologowie na kilka kategoryj : pierwszem jest pismo

hicroglificzne (fig. 316); to zmienia się wkrótce na pismo hieratyczne (fig. 317); od tego dopiero pochodzi pierwsze pismo klinowe, tak zwane archaiczne, wyłącznie używane za pierwszego państwa Chaldejskiego ; pismo zwane nowożytnem (fig. 318) przeważa we wszystkich pomnikach monarchii assy-

V4 (1* =!** + «£ « mi 4 « f «

w «.

Fig. 319. Kursywa klinowa.

ryjskiej, a w stylu monumentalnym zastępuje je czasem jeszcze pismo archaiczne; nakoniec kursywa (fig. 319), najbardziej uproszczony sposób pisania, używana była w zastosowaniu codzien-nem, na miękkiej cegle, za panowania assyryjskiego między X. a VII. wiekiem przed Chrystusem. Typ archaiczny jest zawsze ten sam we wszystkich krajach gdzie był używany, typ zaś nowożytny różni się dość znacznie w Niniwie, Babilonie i Medyi.

Rozpisaliśmy się może zbyt obszernie o piśmie klinowem, ale na nasze usprawiedliwienie przemawiać powinna ta okoliczność, że za jego to pomocą najpotężniejsze cywilizacye Azyi zachodniej przekazały nam swoje dzieje i że było ono wyłącznym organem, przez który wyrażała się myśl ludzka tej części świata przez trzydzieści blisko wieków, zaczynając od zawiązku pierwszych państw, a kończąc na monarchii Seleucydów.

literatura i nauki. O nadzwyczajnej starożytności literatury chal-m dejskiej najlepiej nas przekonywają prace podjęte przez pp. Pinches, Sayce, Lenormant i Menant nad panowaniem króla Szarginy, który żył, według wszelkiego prawdopodobieństwa, około 3000 r. przed Chrystusem. Monarcha ten zebrał w Uru liczny księgozbiór, od którego to miasto otrzymało nazwę Grodu Ksiąg; wyszukiwał on starożytne dzieła traktujące o kulcie chaldejskim i kazał pisać nowe książki w tym samym przedmiocie ; polecił przetłómaczyć i opatrzyć komentarzami stare traktaty o magii i o prawodawstwie, redagowane pierwotnie w języku Sumirów ; jedno z wielkich dzieł wydanych z jego rozkazu, zawierało w sobie reguły dla augurów i obserwacye astronomiczne dawniejszych uczonych, inne podawało główniejsze prawidła gramatyczne obu języków używanych w państwie, a wszystkie te skarby istniały jeszcze w parę tysięcy lat później, gdyż król Aszszurbanipal zakładając około 650 r. swoję wielką bibliotekę w Niniwie, kazał je skopiować dla pożytku następnych pokoleń. Odkrycie resztek tego ostatniego księgozbioru w jednym z pałaców Niniwy przez p. Layarda, było jedną z najpiękniejszych zdobyczy naukowych naszego wieku, a książki te, w których najwięcej możemy zaczerpnąć wiadomości o rozwoju umysłowym Chaldejczyków i Assyryjczyków, stanowią dziś jedne z najcenniejszych ozdób muzeum Brytyjskiego. Nazywamy je książkami, gdyż trudno użyć dla ich określenia innej nazwy, ale są to w rzeczywistości pęki płaskich tabliczek glinianych, numerowanych i zapisanych na obie strony drobną kursywą klinową ; o ile można zrozumieć z dawnych tekstów, księgi z czasów Szarginy, a zapewne i dawniejsze zabytki przez niego zebrane, musiały posiadać tę samą mniej więcej formę.

Największa liczba tych dzieł stanowi część obszernej bardzo ency-klopedyi gramatycznej, objaśniającej różne trudności języka i pisowni; widzimy z niej, że gramatyka była u Assyryjczyków nauką wszechstronnie uprawianą i daleko posuniętą, co się łatwo tłómaczy trudnościami, jakie każdy piszący miał do zwalczenia. Wspominaliśmy już wyżej o tych traktatach, dodamy więc tu tylko, że z całej kolekcyi, Londyn posiada fragmenta siedmiu takich oddzielnych części, traktujących o rozmaitych właściwościach języka. Ale nie na tern kończą się bogactwa zdobyte przez p. Layarda : znajdujemy tam także księgi odnoszące się do prawodawstwa, głównie cywilnego, akta urzędowe, kontrakty i umowy zawierane między osobami prywatnemi, co nadaje także bibliotece cechę archiwum państwowego ; dalej idą tablice eponymów, ciągnące się bez przerwy przez trzy wieki, a z odszukanych takich czterech egzemplarzy, dwa dają nam tylko chronologiczny spis eponymów, podzielony na panowania, dwa zaś drugie notują znaczniejsze wypadki historyczne, zaszłe za każdego z nich. Obok tych dokumentów chronologicznych, znajdują się szczątki jednego tylko znanego podręcznika historycznego, gdzie dzieje Niniwy i Babilonu są równolegle do siebie przedstawione, a razem wykazane wszystkie polityczne i dyplomatyczne stosunki, utrzymywane przez te dwa miasta.

W innym kierunku, spotykamy dziełka mitologiczne, listy rozmaitych nazw dawanych bogom, wyjaśnienie ich znaczenia i ich atrybucyj, spisy ważniejszych świątyń z wymienieniem miejscowości, a także wzmianki o bóstwach cudzoziemskich ; dalej hymny nabożne przypominające swym nastrojem psalmy biblijne, rodzaj encyklopedyi geograficznej z wyliczeniem głównych miast, rzek, gór i t. d., dokumenta statystyczne o rozmaitych prowincyach, o ich produkcyi i dochodach, katalog znaczniejszych gmachów Chaldei, objaśnienia co do hierarchii administracyjnej, listę krajów lennych i wysokość daniny przez nie opłacanej.

Niemniej ciekawe i ważne są szczątki dzieł traktujących o historyi naturalnej ; są tam spisy roślin i minerałów znanych, opisane gatunki drzewa przydatne do różnych użytków, kruszce i kamienie dające się zastosować do budowy i do rzeźby, nakoniec spis wszystkich zwierząt znanych przez Assyryjczyków, ułożony systematycznie podług familij i rodzajów. Naturalnie metoda ta wiele jeszcze pozostawia do życzenia, ale charakter naukowy tego podziału nie da się już zaprzeczyć ; każde zwierzę, oprócz zwykłej swej popularnej nazwy, określone jest ideogramem scien-tyficznym, gdzie jedna część odnosząca się do rodzaju, jest zawsze niezmienna, druga zaś, dotycząca indywiduum, zmienia się przy kaźdem z nich.

Ale nauki które po gramatyce najokazalsze zajmują miejsce w księgozbiorze Aszszurbanipala, są to matematyka i astronomia. Szczątki dzieł arytmetycznych pozwalają wnosić, że Pythagoras w Assyryi lub Chaldei znalazł materyały gotowe do swej tabliczki mnożenia, która tak wsławiła jego imię, w dziale zaś astronomicznym spotykamy spostrzeżenia nad gwiazdami i planetami, zmiany księżyca notowane dzień po dniu i tablice odnoszące się do wschodzenia Jupitera, Marsa i Wenery. We wszystkiem co dotyczy astronomii, Chaldejczycy byli pierwszymi inicyatorami Assyryi, im się więc tu przeważne miejsce należy; znali oni średni ruch dzienny księżyca, umieli przepowiadać jego zaćmienia, podzielili ekliptykę na dwanaście części równych, tworzących zodyak, koło na 360 stopni, stopnie na minuty, minuty na sekundy i t. d.; im także zawdzięczamy podział tygodnia na siedrn dni, poświęconych siedmiu bóstwom planetarnym, dnia na 24 godzin, godziny na minuty i sekundy. Rozumny ich podział każdej całości na óo części równych, z których każda dzieliła się znowu do nieskończoności na 60, pozwolił im przyjąć systemat mierniczy, który jeden tylko, wraz z systemem decymalnym, spoczywa na podstawie naukowej, odnosząc wszystkie jednostki przestrzeni, miary i wagi do jednego pierwotnego typu jednostki liniowej.

Rok umieli dzielić Chaldejczycy na 365 dni i jednę trzecią, i tego podziału trzymali się w swoich wyliczeniach astronomicznych, w życiu zaś codziennem i w swoich obrządkach religijnych używali roku księżycowego, podzielonego na dwanaście miesięcy 30- i 29-dniowych. Hebrajczycy przyjęli od nich ten kalendarz, jeszcze, jak się zdaje, za czasów Abrahama i miesiące w obu językach miały prawie identyczne nazwy.

Najsłabiej u ludów Mezopotamii przedstawia się medycyna, i żadnego nie napotykamy śladu, któryby świadczył nawet o jej istnieniu w znaczeniu nauko wem. Związana ona była ściśle z astrologią i magią, tak, że jedynem lekarstwem znanem w Chaldei i Assyryi, były zamawiania i czary, co się zresztą tłómaczy tern, że wszystkie przypadłości i choroby uznawano za wynik wpływu złośliwych geniuszów. Przy zupełnym braku lekarzy, cały lud, według Herodota, zajmował ich miejsce; spotkawszy się na ulicy, wypytywano się wzajemnie o środki lecznicze w danej chorobie, a gdy złe przybierało większe rozmiary, wynoszono pacyenta na

plac publiczny i dyskutowano nad sposobami przyniesienia mu ulgi, lub też udawano się do czarnoksiężników i magów.

Właściwa literatura mało nam po sobie zostawiła pomników ; według Beroza, Babilończycy i Assyryjczycy posiadali księgi święte w liczbie ośmiu, które w ich przekonaniu zostawione im zostały przez boga Oan-nesa; w nich to czerpał Berosus swoje wiadomości o systemie kosmogo-nicznym tych ludów, a na nich także filozof grecki Damascius opierał, wprawdzie już z drugiej ręki, swoje znajomość religii assyryjskiej. W liczbie skarbów muzeum Brytyjskiego, znajdują się urywki obszernego dzieła treści religijnej, podzielonego na trzy księgi, ale znajdujemy tam tylko wiadomości dotyczące rytuału i zaklęć czarnoksięskich : pierwsza księga, Księga Złych Duchów, zawiera modlitwy posiadające moc odpędzania szatanów i bronienia od ich szkodliwych wpływów ; druga zapełniona jest egzorcyzmami przeciwko chorobom ; nakoniec w trzeciej mieszczą się hymny tajemnicze, przeznaczone do wywoływania bogów. W braku innych źródeł, możemy uważać teksta pomnikowe, między któremi znajdują się nieraz bardzo obszerne napisy, za dokładny wyraz stylu literackiego Assyryjczyków, przynajmniej w zastosowaniu jego do historyi; otóż, nawet w tłómaczeniu, zachowują one wiele siły i powagi: styl ich jest potężny i majestatyczny a zarazem jędrny i zwięzły, metafory śmiałe i przejmujące, zwrot myśli poetyczny, a wszędzie czuć tchnienie prawdziwie epiczne, z którem do twarzy tym dumnym mocarzom, panom całego świata azyatyckiego.

Wmj olnictwo, handel i przemysł. Rolnictwo, najpierwej w Chaldei llllll a później w Assyryi, doszło do tak wysokiego stopnia rozwoju, że żaden z narodów starożytnych, wyjąwszy Fenicyan, nie dorównał im w tym względzie. Niezmierna żyzność i niskie położenie Chaldei ułatwiały tam pracę człowieka, a irygacya przeprowadzała się bez najmniejszego trudu, ale w Assyryi trzeba już było walczyć z naturą; w tym kraju górzystym, gdzie deszcz prawie nigdy nie pada, te tylko okolice w których nie braknie wody, opłacają trudy rolnika, to też umiano skorzystać z każdej rzeczki, z każdego strumienia, aby je opanować, zatrzymać i użyć ich wód w porze właściwej ; umiejętny systemat irygacyjny pokrył kraj cały, i wszystkie gatunki zboża i roślin użytecznych na jakie klimat pozwalał, uprawiano z wielkiem powodzeniem. W dolinach Chaldei, za dawnych państw, przy starannej uprawie, ryż i jęczmień dawały do dwustu ziarn rocznie, teraz, przy niedbalstwie i lenistwie mieszkańców, nie otrzymuje się i dziesiątej części tego zbioru. Z drzew, Mezopotamia posiadała bardzo mało gatunków i jedna tylko palma daktylowa tworzyła często ogromne lasy, ale do znaczniejszych budowli sprowadzano drzewo z odległych bardzo okolic i w architekturze główną odgrywały rolę cedry z Libanu.

Handel obu państw koncentrował się przeważnie w Babilonie, czemu sprzyjało szczęśliwe położenie tego miasta ; główną arteryą ruchu był Eufrat, którego wody, przez wielkie prace kanalizacyjne i przez budowę tam przeszkadzających wylewom, tak zostały uregulowane, że tratwy i łodzie kupieckie łatwo po nich kursowały. Jeden z kanałów, zwany Królewskim, albo kanałem Naharmalcha, był tak głęboki i szeroki, że dawał przystęp największym okrętom ; potężna marynarka Babilonu przerzynała odnogę Perską we wszystkich kierunkach i zwoziła do stolicy produkta południowych brzegów Arabii i Indyj, a według Strabona, Gerra w Arabii, jeden z najbogatszych składów kupieckich starożytnego świata, była tylko kolonią Babilonu.

Oprócz tego, trakty lądowe poprzecinane w rozmaitych kierunkach, ułatwiały handel karawanowy ; jedna z tych dróg prowadziła przez Ek-batanę, stolicę Medyi, do Hyrkanii nad morzem Kaspijskiem, a ztamtąd przez kraj Partów, Aryanę i Drangianę, na południe do Indyj, na północ zaś do Baktryany ; druga, przeciąwszy Mezopotamią, przekraczała Eufrat koło Antemuzyi, wchodziła do Syryi i dążyła ku morzu Śródziemnemu; trzecia, przez Suzę prowadziła do Armenii, Cylicyi i Kappadocyi, a ztamtąd, przez Frygią, do portu Sardes w Lydyi. Dziś jeszcze tą samą drogą Smyrna łączy się z Ispahanem, a Herodot, który nią podróżował, powiada, że w niedalekich odstępach znajdowały się przy niej domy królewskie dla udzielania schronienia podróżnym, i że takich stacyj, między Suzą a Sardes, było iioo. Nad brzegami Tygru i Eufratu, według słów Strabona, było mnóstwo magazynów, w których składano tymczasowo towary krajowe, przeznaczone do wywozu, lub też towary zagraniczne, przychodzące wodą i karawanami. Tak tedy do Babilonu napływały bogactwa z najodleglejszych krajów : Armenia Eufratem przysyłała swoje sławne wina, Indye swe drogie kamienie i te psy ogromne, które tak były w modzie u bogatych Babilończyków, Persya swe tkaniny wełniane, Fenicya purpurę, szkło i wyroby z kości słoniowej, Egipt muszliny, Arabia i Etyopia kadzidła, korzenie, złoto i heban, Syrya drzewo budulcowe, a natomiast z Babilonu rozchodziły się wyroby miejscowe, z których główne tu opiszemy.

W przemyśle, Chaldea i Assyrya także niepoślednie zajmują miejsce wśród ludów starożytnych. Bogate ich materye były sławne w całym ówczesnym świecie tak świetnością kolorytu, jak przepysznemi haftami przedstawiającemi postacie ludzkie i symboliczne, szeregi zwierząt rozmaitych, bóstwa, kwiaty i inne ozdoby, z wielkim smakiem i dokładnością

wykonane ; o piękności i zbytku tych materyj możemy sądzić ze wspaniałych szat, jakiemi przyozdobieni są bogowie, królowie i przedniejsi dygnitarze na wszystkich pomnikach Babilonu i Assyryi, a Grekom posłużyły one do ubierania bogów i bohaterów, w najdawniejszych malowidłach waz jakie u nich spotykamy. Na płaskorzeźbach Assyryi widzimy całe dywany, oddane w najdrobniejszych ich szczegółach i przedstawiające wykwintną i pełną smaku ornamentacyą ; gust ten przetrwał dłużej aniżeli samo państwo, gdyż w kilka jeszcze wieków po obaleniu monarchii, Babilon słynął swemi tkaninami. Apoloniusz z Tyany zwiedzając to miasto w I. wieku po Chr., zachwyca się kobiercami zdobiącemi pałace, a na których poznaje sceny historyczne i mitologiczne, czerpane w Grecyi ; Pliniusz przyznaje Babilończykom, że posunęli oni najdalej sztukę harmonijnego łączenia kolorów w tkaninach, a wzmianki o tych tkaninach — babylonica peristro-?nata — spotykają się ciągle pod piórem pisarzy łacińskich. Panowie rzymscy przepłacali je na wagę złota, Metellus Scipio wydał 800,000 sester-cyj na ten cel, Neron zaś zapłacił za pewną ilość takich tkanin cztery miliony sestercyj, czyli niespełna milion franków.

Wyroby z bronzu i z drogich kruszców były rozpowszechnione śród Assyryjczyków i doprowadzone do wysokiego stopnia doskonałości. Wazy ich bronzowe, srebrne i złote, starannie cyzelowane i pokryte rzeźbami, były poszukiwane w Atenach za czasu wojen Medyjskich, a znajdujemy je nawet w grobach Etrusków. Wystające u sufitów belki, były przykrywane rzeźbionemi blachami bronzowemi, na których przedstawiano zwierzęta i potwory fantastyczne ; takiemiż blachami zdobiono całe fryzy sal pałacowych, a meble pokrywane i inkrustowane metalem, były w częstem użyciu ; muzeum Brytyjskie posiada bogato rzeźbiony tron bronzowy, znaleziony w pałacu w Kalakh a zupełnie podobny do tego, na jakim siedzi król Aszszurnazirpal na jednej z płaskorzeźb tegoż pałacu. Żelazne i stalowe narzędzia Assyryjczyków nie były wyrabiane u nich na miejscu, ale sprowadzali je oni z krajów sąsiednich Kaukazowi, gdzie od bardzo dawna przemysł ten był głównie rozpowszechniony.

Ceramika miała w Assyryi bardzo liczne zastosowania, nietylko w przedmiotach służących do codziennego użytku, ale stanowiła także ważną składową część architektury ; cegły emaliowane nosiły na sobie albo odrębną dekoracyą mniejszych rozmiarów, albo też, użyte w masie, tworzyły przez swe połączenie i zestawienie prawdziwe obrazy, stanowiące jeden z ważniejszych motywów ornamentacyjnych architektury chaldeo-assyryjskiej. W kompozycyi tych obrazów a raczej mozajek, obmyślanej z góry, dotykano rozmaitych stron życia narodowego : przedstawiano w nich sceny myśliwskie lub wojenne, postacie bogów lub procesye zwie-

rząt, a Ktezyasz opisał wiele z nich, mówiąc o pałacach Babilonu; prorok Nahum robi o nich wzmiankę zajmując się Niniwą, szczątki zaś podobnych utworów i dziś jeszcze bywają często odkrywane, szczególnie w gmachach Khorzabadu. Rodzaj ten utrzymał się aź dotąd w Persyi, gdzie meczety i pałace często w taki sposób są ozdabiane, a średniowieczne zabytki znajdujące się w wielu miejscowościach Persyi, mogą być zaliczone do rzędu prawdziwych arcydzieł. Ceramika emaliowana assyryjska różniła się całkiem od egipskiej i była bardzo w Egipcie poszukiwana; już za czasów XVIII. dynastyi część daniny należnej od Assyryi była składana pod postacią wyrobów tego rodzaju ; w Assyryi glazura siliko-alkaliczna pokrywała wprost glinę zwyczajną, nie zaś kompozycyą piaskową, jak to miało miejsce w Egipcie.

Wyrabiano także w Assyryi wazy malowane, które, wraz z feni-ckiemi, tak przewTażny wpływ wywarły na pierwotną sztukę grecką, a chociaż szkło sprowadzano w znacznej ilości z Fenicyi, są wszakże ślady miejscowej także fabrykacyi tego produktu, czego dowodzi piękna urna szklana, z nazwiskiem Szarukina wypisanem pismem klinowem, przechowana dziś w muzeum Brytyjskiem.

Do tych głównych gałęzi przemysłu Mezopotamii, trzeba dodać wyroby lniane, których największa fabryka znajdowała się w Borsippie za czasów Strabona, broń bardzo ozdobną i owe cylindry rznięte, tak rozpowszechnione w Babilonie.

SZTUKA BABILONU.

Budownictwo.

gpiffiztuka Babilonu może co do swej starożytności rywalizować z Egiptem, jpHli! jeżeli weźmiemy na uwagę, że na ziemi Chaldei miał stanąć pierwszy gmach, jaki ludzkość zapisała w swych dziejach, a mianowicie owa wieża Babel, której szczątki znajdowały się w późniejszej Borsippie i o której teksta babilońskie dają nam dokładne mniej więcej wyobrażenie; ale podczas gdy w Egipcie możemy krok w krok śledzić dalszy rozwój artyzmu i podziwiać niezrównane pomniki, postępujące za sobą nieprze-rwanem pasmem i przechowane do dni naszych w całej prawie swej pierwotnej świetności, w Babilonie znaczna przestrzeń czasu dzieli późniejsze płody ręki ludzkiej od owego pierwowzoru, a miasta i gmachy wzniesione w późniejszych nawet latach pierwszego państwa Chaldejskiego, przedstawiają się dziś jako nieforemne stosy gruzów, z których najwprawniejsze oko nie wydobędzie światła, dla ich należytego poznania i ocenienia. Wskutek tego, dla wyrobienia sobie jakiegokolwiek pojęcia o dawnej sztuce chaldejskiej, opierać się więcej musimy na wiadomościach podanych przez pisarzy klasycznych lub zawartych w tekstach późniejszych mo-narchij Assyryi i Babilonu, aniżeli na studyowaniu pozostałych zabytków.

Zapewne, ruiny takich miast jak Ur, Erech, Sippara, Nippur i Lar-sam odnoszą nas do pierwszych dynastyj dawnego państwa, a swym ogromem świadczą o minionej świetności tych grodów, ale nic z nich prawie nie pozostało, stanowiącego jakąś poważniejszą całość, a przytem każde z nich było przebudowywane przez późniejszych królów i archaiczne ich zabytki zatonęły wśród świeższych dodatkowych części ; jednakże, jako znamię dowodzące ich wielkiej starożytności, zacytować można dziesiątki tysięcy cegieł, dziś odszukiwanych, a noszących na sobie znaki królewskie pierwszych dynastyj, między któremi znajdujemy napisy ż nazwiskiem najdawniejszego ze znanych królów, Urchama czyli Urbagusa.

Kamień kompletnie nie istnieje w napływowych dolinach Chaldei,. a przywożenie jego zdaleka było zbyt kosztownem, to też wszystkie budowle wznoszone tam od najdawniejszych czasów, były wykonywane z cegły. Zwykle cała wewnętrzna masa murów składała się z cegieł na słońcu tylko suszonych, a szychty chrustu układane w pewnych odstępach i zalewane smołą ziemną, nadawały tej masie więcej spoistości; czasami zastępowano chrust kilkoma warstwami cegieł palonych, zewnętrzna zaś strona murów, z małemi bardzo wyjątkami, była zawsze wykładana cegłą dobrze wypaloną, która zabezpieczała całość od wilgoci i chroniła ją od rozsypania się.

Pierwotnym typem architektury babilońskiej była piramida, lecz nie piramida o ścianach gładkich, jak przeważna część gmachów egipskich, ale zbliżająca się raczej swym charakterem do piramidy stopniowej w Sak-karah ; składała się ona z seryi wysokich czworogranów, które, postępując od dołu ku górze, coraz się zmniejszały, tworząc na kaźdem piętrze szerokie tarasy na wszystkich czterech stronach kwadratu (fig. 320). Tak była zbudowana wieża Babel, taki też później przyjęto system przy wznoszeniu wszystkich gmachów poświęconych czci bogów. W wieży Babel, w wielkiej piramidzie zwanej przez Strabona grobowcem Be-lusa i zapewne w większej części świątyń chaldejskich, piątr bywało siedm, z których każde było poświęcone jednemu z ciał niebieskich ; taki układ odpowiadał astronomicznej przeważnie naturze religii chaldejskiej, starano się w ten sposób przybliżać do przedmiotów czci powszechnej, a jednocześnie tworzono prawdziwe obserwatorya dla śledzenia ich biegu. Na najwyższej platformie wznosiła się mała kaplica w kształcie kwadratowej komnaty i tam umieszczano obraz bóstwa prezydującego świątyni. Każde piętro było obmurowane cegłą odrębnych rozmiarów i barwy, a kolory te stale odpowiadały jednej z planet, uosobiających bóstwo. Czasami, jak to miało miejsce w wielkiej świątyni w Uru, dla nadania większej mocy podstawie, dźwigającej tak olbrzymie ciężary, dodawano do pierwszego piętra potężne szkarpy z cegły palonej.

ipp

fgjÉIÉ

fH

wy

Fig. 320. Piramida babilońska.

Gdy Nabuchodonozor rozbudowując Babilon, wznosił w nim swe pyszne pałace i świątynie, nie zapomniał o dwóch najdawniejszych pomnikach Chaldei i postanowił odrestaurować je z największą wspaniałością. Wieża Babel znajdowała się w Borsippie, mieście posiadającem byt całkiem odrębny, piramida zaś zwana grobowcem Belusa, położona była w samem centrum Babilonu, w środku dzielnicy królewskiej ; Nabuchodonozor rozszerzając mury obwodowe swej stolicy, objął także niemi Bor-sippę, tak, że te dwa gmachy, świadkowie zamierzchłej przeszłości, znalazły się połączone w jednym obrębie.

W swoim napisie Nabuchodonozor zwie wieżę Babel Wal-Zidą lub Wieżą siedmiu sfer niebieskich i dodaje : »była ona wybudowana przez »starodawnego króla, od którego przedziela mnie czterdzieści dwa żyć »ludzkich, ale ten król nie wykończył jej, gdyż robotnicy porzucili pracę »około niej po dniach potopu i zaczęli wymawiać słowa w nieładzie ; »grzmoty i trzęsienie ziemi wstrząsnęły cegłą surową i ta zwaliła się »tworząc pagórki, a cegła palona obmurowań popękała. Wielki bóg Me-»rodah zachęcił moje serce do jej odbudowania i nie zmieniłem jej pier-»wotnego miejsca«.

Z dalszych słów samego króla i z opisu Herodota widzimy, że tak odbudowana piramida, miała u podstawy 270 metrów w kwadrat, każda ściana pierwszego piętra miała 135 metrów długości, dalsze zaś piętra coraz się zwężały, a było ich wszystkich siedm, nie licząc podstawy; wysokość ogólna piramidy wynosiła 250 stóp, z czego przypada 75 stóp na podstawę a po 25 na każde piętro. Poszukiwania Rawlinsona pozwoliły teraz jeszcze przekonać się, źe każde piętro miało swój kolor odmienny, zastosowany do każdej planety, i tak : idąc od dołu do góry, widzimy najpierwej kolor czarny Saturna, biały Wenery, purpurowy Jowisza, błękitny Merkurego, pąsowy Marsa, srebrny księżyca i nakoniec złoty słońca. Na samym szczycie budynku wznosiła się kaplica, poświęcona bogowi Nebo, do której dochodziło się zewnętrznemi schodami, a w której wnętrzu nie było żadnego posągu, tylko łoże i stół złoty; drugi przybytek znajdował się na dole i w nim był umieszczony ogromny złoty posąg Bela-Merodaha i drugi stół złoty, zewnątrz zaś kaplicy znajdował się ołtarz wielkich rozmiarów, na którym zabijano zwierzęta, składane bogu w ofierze.

O zbytku z jakim odbywała się restauracya wieży, świadczy następujący napis królewski, przechowany w Londynie ; powiada on : »Borsippa »jest miastem tych, którzy uwielbiają boga ; ozdobiłem ją. W środku niej »kazałem odbudować Wal-Zidę, dom wieczny. Uzupełniłem jej wspaniałość »zapomocą złota, srebra, innych kruszców, drogich kamieni, cegieł emalio-»wanych i ciesielskich robót z sosny nadmorskiej i cedru. Przykryłem »złotem miejsce spoczynku boga Nebo. Poprzeczki u drzwi wyroczni ozdo-» biłem srebrem«. Tekst ten przedłuża się jeszcze, wspominając o inkru-stacyach z kości słoniowej, o najrozmaitszych ozdobach ze złota, srebra i drogich kamieni, ale nuży on swą monotonią i nie będziemy go przytaczać w całości, tern bardziej, źe ze słów już zacytowanych, możemy mieć dostateczne pojęcie o bogactwie świątyń babilońskich. Ruiny odnowionej w ten sposób wieży Babel, istnieją dotychczas ; na południo-zachód od miasta Hillah wznosi się ogromny kurhan, znany dziś pod nazwą Birs-Nimrud, a szczątki te, widoczne zdaleka, przedstawiają oku, to co pozostało dotychczas, z najdawniejszego znanego w dziejach dzieła ręki ludzkiej.

Najstarszy pomnik właściwego Babilonu został także odnowiony przez Nabuchodonozora. Była to, jakeśmy już wyżej powiedzieli, piramida zwana przez Strabona Grobowcem Belusa, a nosząca właściwie miano Bit-Zaggatu lub też Świątyni nieba i ziemi Król w napisie swoim tak opisuje tę restauracya: »Przedsięwziąłem w Bit-Zaggatu odbudowanie po-»koju Merodaha, dałem jego kopule formę lilii, a przykryłem ją złotem »cyzelowanem, tak, źe jaśnieje jak dzień... Ołtarz wszechmocy świętego »pana bogów, Merodaha, był zrobiony ze srebra przez jednego z dawnych »królów ; kazałem go pokryć czystem złotem niezmiernej wagi..., użyłem »do robót drewnianych w sali wyroczni, największych drzew jakie spro-» wadziłem ze szczytów Libanu. Belki ogromne z cyprysu obłożyłem szcze-»rem złotem; w niższej części ozdobiłem drzewo inkrustacyami ze złota,

18

Szkic historyczny. T. lf.

»srebra, innych kruszców i drogich kamieni... Kazałem powbijać szkło-»i drogie kamienie w sklepienie mistycznego przybytku Merodaha, tak,, »ażeby ono przedstawiało firmament z gwiazdami«. Gmach ten był położony w samym środku dzielnicy królewskiej i stanowił główny przybytek poświęcony bóstwu narodowemu, był więc, rzec można, metropolitalną świątynią Chaldei ; piramida Bit-Zaggatu została zburzona, według świadectwa dawnych pisarzy, przez Xerxesa, a szczątki jej są dziś widoczne w miejscowości zwanej Babil, czyli na miejscu właściwego Babilonu.

Opisy podane przez nas, wystarczą dla dania pojęcia o tern, czem były świątynie babilońskie i jaki był ich charakter ogólny, nie będziemy więc powtarzać podobnych tekstów, dotyczących innych pomników teg'o-rodzaju, których wiele znajdujemy w napisach klinowych; zresztą, w naszym rysie historycznym o Chaldei umieściliśmy przy każdym królu wzmiankę o głównych świątyniach, jakich był założycielem w rozmaitych miastach swojej monarchii, do tych więc wzmianek odsyłamy czytelnika.

Pałace i mieszkania prywatne pierwotnej Chaldei, jako budowane z tychże samych, tak nietrwałych materyałów, nic nam po sobie nie zostawiły, oprócz niekształtnych gruzów, z których nie można sobie żadnego wyrobić pojęcia o ich charakterze i rozkładzie ; jednakże poszukiwania przedsięwzięte przez p. Taylor, pozwalają wnosić, że sale w nich były długie a wąskie, w formie korytarzy, gdyż niepodobna było dawać większego promienia sklepieniom z cegły surowej lub też z ubitej ziemi. Ściany wewnętrzne były pokryte grubą warstwą tynku, w który wbijano ostrokręgi z różnobarwnej palonej gliny, a te, obrócone na zewnątrz podstawą, tworzyły na murach desenie w rombusy, w szachownice lub kro-kiewki; w ścianach spotykają się także od czasu do czasu półokrągłe wypukłości, wystające z muru w kształcie kolumn, pozbawionych wszakże

podstaw i kapiteli.

O wielkich pałacach królów nowego państwa Chaldejskiego mało także wiemy; Nabuchodonozor opisując budowę wielkiej swojej rezydencyi, której szczątki pozostały w miejscowości Kasr, tak powiada: »Nabupa-»lussur, mój ojciec, zaczął budować pałac z cegły i wzniósł ołtarz po-» środku, a jego fundamenta zanurzył w wodzie głębokiej... Ja doszedłem »do poziomu wód i silnie osadziłem podstawy pałacu; wzniosłem go z cegły »i ze smoły ziemnej, do robót ciesielskich użyłem ogromnych belek »z drzewa cedrowego, okutych w żelazo ; z cegieł emaliowanych utwo-»rzyłem napisy i obrazy a także oprawy drzwi. Nagromadziłem w tym »pałacu mnóstwo srebra, złota, drogich kamieni wszelkiego rodzaju i war-»tości, kolekcyą kosztownych przedmiotów i ogromne skarby«. Z opisu powyższego i jemu podobnych nie można się wiele nauczyć o architekturze pałaców nowego Babilonu, gdyż Nabuchodonozor, jak zawsze tak i tu, główny kładzie nacisk na bogactwo użytych materyałów, ale według wszelkiego prawdopodobieństwa, musiały one być powtórzeniem typu pałaców assyryjskich które je poprzedziły, a o których później obszernie pomówimy.

Charakter piramidalny, właściwy Babilonowi, spostrzegamy także w owych sławnych ogrodach wiszących, przypisywanych dotąd Semirami-dzie, a które były także dziełem Nabuchodonozora. Składały się one z kilku tarasów piętrzących się jedne nad drugiemi, a podobnych do tych, jakie widzimy dziś na Isola Bella, jednej z wysp jeziora Maggiore ; olbrzymie podmurowanie stanowiło podstawę tych tarasów, a pod każdym z nich były urządzone podziemne sklepienia, na których dopiero opierały się platformy, grubo nasypane ziemią. P. Oppert odszukał w pagórku zwanym Amram, resztki tych ogrodów uchodzących u starożytnych za jeden z cudów świata; jemu także zawdzięczamy wiele wiadomości o topografii samego miasta Babilonu, tej olbrzymiej metropolii, którą Arystoteles porównywał raczej do kraju opasanego murem, a nie do miasta w pojęciu greckiem, Herodot zaś, który zwiedził Babilon w V. wieku przed Chr., zostawił nam także dużo o nim wzmianek.

Dawny Babilon pierwszych królów chaldejskich był sam przez się miastem ogromnem, podobnem rozległością swą do dzisiejszego Londynu, ale już Asarhaddon zaczął je znacznie rozszerzać i wznosić mury obwodowe, Nabuchodonozor zaś te mury ukończył i wcielił do Babilonu Bor-sippę oraz znaczną część otaczających go pól.

Otoczenie Babilonu składało się z całego systemu murów i wałów koncentrycznych, obejmujących naturalnie coraz to mniejsze obszary ; ogólna powierzchnia miasta, za czasów Nabuchodonozora, wynosiła 513 kilometrów kwadratowych, to jest siedm razy powierzchnię dzisiejszego Paryża i stanowiła kwadrat, którego każdy bok liczył 120 staj czyli 23 kilometrów. Ten pierwszy okręg, zwany Inigur-Bel, nie był, jak się to da łatwo pojąć, całkowicie zabudowany; stanowił on raczej rodzaj oszańco-wanego obozu, do którego całe armie mogły się chronić w razie potrzeby, a którego pola i ogrody mogły przez jakiś czas zapewnić żywność dla całej ludności. Mur obwodowy, zbudowany z cegły palonej i warstw chrustu zalewanych smołą ziemną, miał 47 metrów wysokości na 25 metrów grubości; w równych od siebie odstępach znajdowały się wieże, wysokie na 105 metrów i mające po jednym tylko pokoju dla straży miejskiej, a sto bram bronzowych dawało przystęp do miasta; oprócz tego zaś z obu stron muru wykopane były głębokie fosy, dla ułatwienia obrony.

18*

BABILON I ASSYRYA.

Drugi okręg, zwany Niwit-Bel, obejmował 290 kilometrów kwadratowych powierzchni a 68 kilometrów obwodu ; mur był tak gruby, źe na jego platformie dwa wozy mogły się mijać z łatwością, a wieże miały 57 metrów wysokości. Dzielnica królewska znajdowała się w samym środku miasta, miała także swoje mury odrębne, a Quintus-Curtius powiada, źe część miasta zabudowana zupełnie, miała 90 staj czyli 17 kilometrów obwodu.

Eufrat dzielił Babilon na dwie części prawie równe; brzegi jego były ocembrowane cegłą paloną jeszcze przez dwie królowe Sammuramit i Nitocris, a ta ostatnia rzuciła na nim most z kamieni, połączonych z sobą dla mocy żelazem i ołowiem. Ulice były proste i szerokie, a domy, według Herodota, miały po trzy i cztery piętra. Jedne ulice ciągnęły się równolegle do rzeki, drugie zaś przecinały je pod kątem prostym, a doszedłszy do Eufratu, były zamykane bramami bronzowemi.

Cyrus pierwszy zaczął burzyć wielkie mury Babilonu, a Xerxes i Artaxerxes dokonali reszty, ale gruzy ich pozostały widoczne dotychczas, a dzielnicę najstarszą, zwaną królewską, zajmuje dzisiaj miasto Hillah.

Wracając do dawnego państwa Chaldejskiego, zrobimy jeszcze wzmiankę o grobowcach, których dużo odszukano w okolicach miasta Ur; są to małe pokoiki 7 stóp długie, 3 V₂ szerokie a 5 wysokie, murowane z palonej cegły; w niektórych z nich dają się spostrzegać próby szpiczastego sklepienia, składającego się z kilkudziesięciu warstw cegieł, układanych jedne nad drugiemi i zbliżających się coraz do siebie, w miarę postępowania ku górze, a ten sam typ architektoniczny przedstawiają nam niektóre pomniki Egiptu i Etruryi oraz zabytki Pelasgów w Grecyi. W grobach tych znajdowano naczynia gliniane bardzo prostej roboty, po większej części ręką lepione, chociaż niektóre z nich noszą już ślady zastosowania bardziej postępowej metody. Napotykane wyroby ze złota, z bronzu, z ołowiu i żelaza świadczą, źe dawni Chaldejczycy byli już w posiadaniu pierwszych zasad metalurgii, ale ta widocznie mało u nich była rozwinięta, gdyż obok tego znajduje się jeszcze dużo narzędzi z krzemienia szlifowanego, jak: noźów, strzał, toporów i młotów. Żelazo było nawet tak mało rozpowszechnione, że należało jeszcze do produktów zbytku i spotykamy z tego metalu drobne tylko przedmioty: bransolety, zauszniki, pierścienie i inne ozdoby stroju.

Sztuki plastyczne.

I dziedzinie sztuki plastycznej dawnego państwa Chaldejskiego, nic I prawie nie znano aż do ostatnich czasów, oprócz jednej statuetki bronzowej jakiejś bogini, z napisem króla Kudur-Mabuka, przechowanej w Luwrze, drugiej bardzo uszkodzonej statuy alabastrowej, przedstawia-

i!

a <0

tfs;

II

tu

£tsb>"* ÎL--+ $

ijll

wm

Fig. 321. Statuetka alabastrowa.

wwb

ty

l \\

Fig. 322. Cylindry babilońskie.

jącej bożka Nebo, a znajdującej się w muzeum Brytyjskiem, i statuetki alabastrowej odkrytej w Bagdadzie (fig. 321), a pomieszczonej w zbiorach Luwru. Do nich

dodać można urnę alabastrową, noszącą napis króla Na-ram-Sina, wszystko to dziwnie prostej i niezgrabnej roboty.

=F)

PT,

li)

li

Mi

03

f.

11

Najciekawszym bezsprzecznie zabytkiem tej epoki są cylindry rytowane,

które służyły, jak wiemy, za pieczęcie królom i osobom prywatnym (fig. 322). Jeden z nich, należący do pierwszego znanego króla, Urchama (fig. 323),

’sfÉfl

Fig. 323. Cylinder Urchama.

przedstawia jego portret i kilka postaci alegorycznych, drugi zaś, który był własnością jego następcy, króla ligi, stanowił do niedawna jednę z najcenniejszych ozdób muzeum Brytyjskiego.

Tak więc, przed kilkoma jeszcze laty cały zaszczyt wysokiego rozwoju sztuki w dolinie Mezopotamii, wyłącznie był przypisywany Assy-ryjczykom, Babilonowi zaś albo zupełnie zaprzeczano wszelkiego znaczenia pod tym względem, albo też uznawano go za hołdownika przemożnego sąsiada. Dziś, pogląd taki musi być stanowczo obalonym, a do tego rezultatu przyczyniły się najwięcej odkrycia uczynione w 1880 iw 1881 roku, w miejscowości Tello czyli Tell-Loh w Chaldei, gdzie konsul francuski z Bassory, p. de Sarzec, odkopał ruiny starożytnego miasta chaldejskiego, które assyryologowie, opierający się na licznych napisach tam znalezionych, nazywają Sirtellą. Większa część odszukanych posągów i płaskorzeźb została przewieziona do Paryża, nabyta przez rząd i umieszczona w muzeach Luwru.

W Sirtelli odkopano ruiny grobowców, świątyń i pałaców, ale te, jako wzniesione w mieście małego politycznego znaczenia, nie mogą się równać ani rozmiarami, ani świetnością, z olbrzymiemi gmachami Babilonu i stolic assyryjskich, a przytem nie były jeszcze dotychczas przedmiotem poważniejszych badań archeologów, tak, że o nich stanowczego sądu wydać dotąd nie można, a według twierdzenia p. de Sarzec i według planów zdjętych przez niego, przypominają one w zmniejszeniu gmachy assyryj-skie ; ale najżywsze zajęcie obudzają rzeźby, pomiędzy któremi wyliczyć można kilkanaście posągów trochę mniejszych od wielkości naturalnej, a jeden większy, cały szereg płaskorzeźb wprawdzie bardzo uszkodzonych, kilka głów odłamanych od korpusu., nakoniec mnóstwo odłamków statuetek bronzowych i glinianych.

Najdawniejsze z tych szczątków należą niezaprzeczenie do pierwszych wieków dawnego państwa, inne zaś do epok późniejszych, tak, że w tym ciasnym napozór zakresie, można śledzić początki i pow^olny rozwój plastyki Babilończyków i podzielić ją na trzy dość wybitne epoki, a do takiej klasyfikacyi, oprócz znamion zewnętrznych samych utworów, najbardziej pomagają napisy, których typ zmienia się także z biegiem czasu.

Do pierwszego okresu, który nazwać można epoką sztuki pierwotnej, należą trzy odłamki dużej steli z białego kamienia, pokrytej napisami i płaskorzeźbami. Na nich spotykamy dziwne sceny wojenne i pogrzebowe: tu stado sępów unosi w powietrzu głowy i oderwane członki ludzkie ; dalej wznosi się wzgórze, utworzone z trupów poległych wojowników, a po niem wstępują ludzie ubrani w krótkie tuniki, dźwigający kosze napełnione zapewne ziemią, dla przykrycia nią zmarłych ; na innym odłamku

widzimy postacie rycerzy, niosących jakieś godło wojenne w kształcie orła o rozpiętych skrzydłach, a głowę ich zdobi para rogów podobnych ■do tych, jakie się spotykają na wielu cylindrach odszukiwanych w innych miejscowościach. Wszystko tu zdradza wielkie niedoświadczenie w rysunku twarzy : oczy są prawie trójkątne, uszy zaledwie niezgrabnie naszkicowane, nos orli złączony z czołem jedną linią krzywą, a profil uwydatnia wybitniej niż w epoce następnej, typ semicki ; w całym układzie widać sztukę niemowlęcą, zaczynającą dopiero stawiać pierwsze kroki.

Do drugiego okresu zaliczyć juź można daleko więcej utworów : naj-pierwej ośm posągów rozmaitej wielkości, noszących podpis króla Gudea ; jedne statuę z napisem, na którego znaczenie assyryologowie jeszcze zgodzić się nie mogą, gdyż jedni czytają go Urbau, drudzy Likbagus, trzeci zaś Urbagus; nakoniec kilka głów i torsów silnie uszkodzonych. Postęp juź tu bardzo widoczny: sztuka pewniejsza siebie, porywa za twardy kamień ze śmiałością i świadomością swych celów; artysta pojmuje naturę i dąży do pochwycenia prawdy życiowej, a modelowanie jego, staranne i umiejętne, nie posuwa się do przesady i drobiazgowości. W traktowaniu torsu a także kończyn rąk i nóg panuje wielka swoboda, brak zaś wymuszo-ności nadaje całym postaciom znamię potęgi i siły, z uniknięciem wszakże zbytniej rubaszności i masywności ; oczy są proste i szeroko otwarte, brwi bardzo bujne łączą się z sobą, podbródek dość wystający starannie jest wygolony, równie jak górna część głowy, moda więc owych pukli symetrycznie uczesanych, które znajdujemy we wszystkich rzeźbach assyryj-skich, jeszcze się widocznie nie przyjęła; nos jest mniej zakrzywiony jak w rzeźbach Assyryi, a twarz ma w sobie coś kwadratowego, równie jak całe traktowanie ciała. Strój jest mniej więcej ten sam co w rzeźbach assyryjskich : suknia obcisła z grubego materyału okrywa całe ciało, z wyjątkiem ramion, rąk i dolnej części nóg, a na nią narzucony jest niedbale wełniany szal z frenzlą; tylko szczegóły, które Assyryjczycy posuwają do zbytniej drobiazgowości wykończenia, tu są zaledwie wskazane, podobnie jak i draperye, zlekka tylko naszkicowane. Wszystkie te posągi mają ręce przyciśnięte do piersi, w tej postawie uległej i spokojnej, jaką dziś jeszcze przybierają podwładni wobec zwierzchników, co się tłómaczy uszanowaniem króla względem bóstwa, którego obraz znajdować się musiał gdzieś niedaleko. Epokę do której należą te statuy, można nazwać epoką archaiczną sztuki chaldejskiej, tę zaś która po niej następuje, epoką klasyczną, gdyż mała ilość przedmiotów jakie znamy w tej ostatniej grupie, ukazuje nam największą doskonałość, do jakiej kiedykolwiek Babilon do-siegnął, sądząc przynajmniej z pomników dotąd odkrytych.

Z tego trzeciego okresu nie znaleziono w Sirtelli żadnych dzieł sztuki większych rozmiarów; wszystko się ogranicza do nielicznych odłamków płaskorzeźb, do kilku uszkodzonych głów i do małych figurynek z bronzu i z gliny palonej. Głowy już przypominają typ assyryjski ; włosy i brody starannie zaplecione, oddane są z nadzwyczajną prawdą i delikatnością; oczy mają tę dyrekcyą trochę ukośną, którą z czasem Assyryj-czycy jeszcze wyegzagerują. Noga na jednym z odbitych odłamków i urna koło niej stojąca, modelowane są tak znakomicie, że ten mały fragment nabiera znaczenia prawdziwego arcydzieła, słowem, w każdym najdrobniejszym szczególe znać wprawną rękę astysty, mistrza już w swym kunszcie, panującego zupełnie nad materyałem którego używa i z którego zdolnym jest wydobyć formę zewnętrzną, dla wszystkich wrażeń jakich doznaje. Niepodobna określić do jakiej mianowicie epoki historycznej odnosi się ta ostatnia faza rzeźby chaldejskiej, jak ona długo trwała i pod jakiemi wpływami upadła, zdaje się jednak, że z chwilą w której Assy-rya zdobyła przewagę polityczną i w której jej sztuka zaczęła się silniej rozwijać, pochłonęła ona sztukę Babilonu, na której się wykształciła, i ta ostatnia zeszła już wtedy do roli podrzędnej.

Można także przypuszczać, że wpływ Egiptu przyczynił się w pewnej mierze do tej dekadencyi. Za czasów dynastyi Kossejskiej sztuka egipska rozwielmoźniła się w dolinach Mezopotamii : Egipcyanie wznosili w rozmaitych miejscowościach stele, dla uwiecznienia pamięci swych zwycięstw; Thutmes III. wybudował nad brzegami Eufratu twierdzę Karke-misz, a w jej ruinach i teraz znajdują jeszcze dużo drobnych przedmiotów o charakterze stanowczo egipskim i pokrytych hieroglificznemi napisami, tak więc, oko miejscowych mieszkańców musiało się powoli oswajać z widokiem tych nowych typów i ulec po części przynajmniej ich wpływowi, czego naprzykład widzimy dowody w głowie z kamienia wapiennego, powleczonej farbami, którą wynaleziono w Babilonie, a która znajduje się obecnie w muzeum Luwru. Głowa ta, roboty bardzo szorstkiej, nacechowana jest pewną energią wyrazu i realizmem typu, przypominającemi charakter dawnych rzeźb egipskich ; naśladownictwo jest tu bardzo -widoczne, a jednak samo wykonanie zdradza bezsprzecznie rękę miejscowego artysty. P. Layard wynalazł w pałacu w Kalakh i ofiarował muzeum Brytyjskiemu, półmiski bronzowe cyzelowane, które odnieść można do XII. lub XI. wieku; panowanie Egiptu już wtedy ustało, a pomimo to wpływ jego jeszcze bardzo wyraźny : w wykonaniu tych półmisków spostrzega się fakturę całkiem oryginalną, sut generis, ale cała ornamen-tacya, postacie i symbole czerpane są w ikonografii egipskiej.

Assyryjczycy, jako rasa silniejsza, świeża, posiadająca cechy bardziej wybitne, a przytem dumna i nie znosząca przymusu, nie poddali się natchnieniu płynącemu od znienawidzonego ciemięzcy i, kształcąc się dalej na wzorach i tradycyach chaldejskich, rozwinęli u siebie sztukę samodzielną, bez żadnych obcych przymieszek, Chaldea zaś, bardziej zużyta, nie miała już zapewne dość siły, żeby się otrząsnąć zpod wpływu Egiptu, który, obcy jej krwią i duchem, zamiast odrodzić jej sztukę i wlać w nią nowe żywioły, skrzywił ją przeciwnie i zniszczył wiekową pracę na drodze doskonalenia się i postępu. Wszystko co spotykamy wT zakresie sztuki plastycznej w późniejszym Babilonie, jest albo zupełnie assyryjskiem, albo też, gdy przypomina utwory pierwotne z czasów dawnego państwa, nosi na sobie ślady nie postępu, ale wprost przeciwnie, znamiona upadku i zgrzybiałości.

Już samo pojmowanie proporcyj ciała ludzkiego, jest zasadniczo fałszywe u nowszych artystów babilońskich ; z tekstu księgi Daniela widzimy, że w kolosalnym posągu wzniesionym przez Nabuchodonozora w świątyni Bela, jego szerokość w piersiach równała się dziesiątej części wysokości ; te same mniej więcej rozmiary możemy zauważyć w małej liczbie utworów jakie przechowały się dotychczas, wszystkie bowiem postacie spotykane na płaskorzeźbach, są dziwnie długie, wysmukłe i chude, słowem, mniej jeszcze naturalne, niż hieratyczne typy rysunków egipskich z czasów nowego państwa.

Jedyna rzeźba większych rozmiarów wynaleziona w ruinach Babilonu, a mianowicie w pałacu w Kasr, gdzie zdawała się zajmować miejsce honorowe, jest to kolosalna grupa z bazaltu, przedstawiająca lwa, pożerającego człowieka; jej wykonanie jest tak szorstkie i barbarzyńskie, wszystkie elementarne reguły proporcyj są w niej tak dalece pominięte, że trudno uwierzyć, ażeby pochodziła z pałacu tego monarchy, za czasów którego Babilon doszedł do tak olbrzymiego rozwoju materyalnej potęgi i świetności.

W cylindrach i w innych kamieniach rytych a także w niewielkiej liczbie cegieł emaliowanych o rysunkach symbolicznych i religijnych, które pochodzą z epoki nowego państwa Chaldejskiego, nietylko postacie są zbyt wydłużone, ale i ruchy ich są niezgrabne i fałszywe, kompozycya zaś zupełnie nieumiejętna; wszystko jest zimne, sztywne i bez życia, czuje się sztukę która się już przeżyła, a gdy tylko rysunek cylindru przedstawia więcej swobody, naturalności i prawdziwego artyzmu, napewno powiedzieć można, że pochodzi on z fabryk assyryjskich.

Główną podstawę ornamentacyi pałaców i świątyń Babilonu stanowiło malarstwo al fres co na ścianach, lub też mozajka z cegieł emalio-

wanych, które, zebrane w mniejszej lub większej ilości, składały się na duże kompozycye religijne i historyczne. Ktezyasz szeroko się rozpisuje o scenach bitew, polowań i tryumfów królewskich, przedstawionych na ścianach pałacu Nabuchodonozora, a który on przypisuje Semiramidzie, Berosus zaś, w jednym ze swych fragmentów, podaje dość liczne szczegóły o malowidłach religijnej i kosmogonicznej treści, zdobiących przybytek bóstwa w świątyni Bela. Niektóre z malowideł na cegle pokrywających zewnętrzne ściany gmachów, były dopełniane obszernemi napisami klinowemi, także malowanemi na murze, a ten rodzaj ozdób spe-cyalnie należy do Babilonu i nigdzie go nie spotkano w Assyryi.

Znaleziono także w pałacach babilońskich szczątki płaskorzeźb, malowanych rozmaitemi kolorami, ale nie były one wykonane z kamienia, jak w Assyryi, ale jedynym materyałem do nich używanym, była glina. Brano w tym celu tablicę glinianą dość wielkich rozmiarów, taką ażeby mogła się na niej pomieścić cała kompozycya którą chciano przedstawić, modelowano ją w płaskorzeźbie dopóki była miękką, później cięto ją na drobne tabliczki, które powlekano farbami i w tej postaci wkładano do pieca dla wypalenia. Każda z tych cząstek była opatrzona porządkowym numerem, tak, że łatwo było rzemieślnikowi ułożyć je później na miejscach właściwych, a wtedy spajano je cementem i tworzono w ten sposób rodzaj mozajki, prototypu tej, którą Grecy i Rzymianie, Persowie i Arabowie mieli z czasem doprowadzić do takiej doskonałości.

SZTUKA ASSYRYJSKA.

Architektura.

ji||lpały prawie obszar kraju stanowiący dawną Assyryą, pokryty jest |PllÉ dotychczas mnóstwem pagórków, których pozór nienaturalny pozwalał wnosić oddawna, że są one resztkami jakichś starożytnych zabytków, ręką ludzką wzniesionych, a pogląd taki wzmacniały i zdawały się stwierdzać, nazwy dawane tym wzgórzom przez ludność miejscową. I tak : jedna z tych sztucznych wyniosłości znana była pod nazwą grobu proroka Jonasza, druga nosiła znaczące miano Nimrud, trzecią zwano Aszur, co wszystko dawało wiele do myślenia, a pierwszy p. Rich, rezydent angielski w Mossulu, zwrócił na nie baczniejszą uwagę w 1820 r. i podzielił się swemi spostrzeżeniami z rodakiem swym a znanym podróżnikiem, p. Layar-dem, ale rozmaite okoliczności postronne nie pozwoliły tym panom zająć się w sposób praktyczny rozjaśnieniem tajemnicy, tak, że konsulowi francuskiemu w Mossulu, panu Botta, przypadł w udziale zaszczyt dokonania pierwszych odkryć, które natychmiast naprowadziły na drogę prawdy, okazując, że miano tu do czynienia z ruinami miast i gmachów dawnych państw assyryjskich.

Poszukiwania rozpoczęte przez p. Bottę w 1844 r., w miejscowości Korzabad, już odtąd na chwilę nie ustawały, a panom Place i Layardowi, oraz architektowi francuskiemu, p, Thomas, należy się chlubne miejsce w rzędzie badaczy starożytności Mezopotamii.

Najbogatsze plony osiągnięto w miejscowościach zwanych Nimrud, Khorzabad i Kojundźik i do tych grup pomników ograniczyły się dotychczas prawdziwie poważne i sumienne poszukiwania uczonych. W Nimrud poznano dawne miasto Kalakh i odkryto w niem resztki dziewięciu odrębnych pałaców (fig. 324), z których najdawniejszy sięga 900 lat przed Chr.

"!•

-i

gSggj

>'di

Fig. 355. Pian pałacu Aszszurnazirpala.

Fig. 324. Pian ruin w Nimrud.

i jest dziełem króla Aszszurnazirpala (fig. 325); drugi, wzniesiony przez jego syna Salmanasara III. około 885 roku, przebudowany został przez Tiglath-Phalasara, a później materyały z niego były użyte do nowego pałacu Asarhaddona około 670 r. ; następcy tego króla, to jest syn jego Aszszurbanipal i wnuk Aszszuredililani, budowali najnowsze gmachy pozostałe w Nimrud, tak, że w tej jednej miejscowości można śledzić rozwijanie się architektury assyryjskiej przez blisko trzy wieki, to jest od 900 po 630 rok przed Chrystusem. Ruiny w Khorzabadzie są szczątkami miasta Dur-Szarukin i pałacu wzniesionego przez króla Szarukina czyli Sargona około 720 r., te zaś które widzimy w Kojundźiku (fig. 326), są dziełem syna jego Sennacheriba, z 700 roku, a wznoszą się na miejscu dawnej Niniwy.

Wiemy przez jakie kataklizmy przechodziło państwo Assyryjskie ; widzieliśmy, że wojny i rewolucye ówczesne kończyły się zwykle rabunkiem i obracaniem w perzynę całych miast, tak, źe ich pomniki więcej jeszcze cierpiały od ognia i barbarzyństwa ludzi, aniżeli przez naturalne działanie

3-=rtf

czasu; jednakże z tych niedopalonych lub niezupełnie zburzonych szczątków, dość jeszcze dziś śladów pozostało na to, abyśmy mogli wyrobić sobie dokładne mniej więcej pojęcie o sztuce, o której dotychczas spotykaliśmy tylko luźne wzmianki w fragmentach Ktezyasza, Herodota, Beroza i innych pisarzy starożytnych.

Fig. 326. Pian pałacu w Kojundżiku.

nam

Najdawniejszy, jak widzimy, z gmachów Assyryi lepiej dotąd zbadanych, sięga zaledwie 900 lat przed Chrystusem, ale trzeba mieć nadzieję, źe dalsze poszukiwania pozwolą wejrzeć w' sztukę wieków bardziej oddalonych i dadzą poznać stopień jej rozwoju za czasów pierwszej dynastyi. Że takie pomniki istnieją, dowodzą tego : ruiny w Kalat-Szergat, gdzie odkryto cylinder z XII. wieku; szczątki archaicznych płaskorzeźb wynalezione w Ar-ban i Khabur, na zachód od Tygru, a które noszą na sobie cechy pierwotnej prostoty i wykonaniem szczegółów stoją znacznie niżej od prac późniejszych; nakoniec ruiny porozrzucane w rozmaitych częściach kraju, śród których, obok zabytków miejscowych, odkryto skarbce egipskie z XV. wieku przed Chr.

Najdrobniejsze szczegóły dotyczące sztuki assyryjskiej, godne są zatrzymać nad sobą uwagę badacza, gdyż sztuka ta zajmuje niezaprzeczenie pierwszorzędne stanowisko w ogólnym rozwoju ludzkości ; zagłębia się ona pierwiastkiem swym daleko w przeszłośćt, utrzymuje się przez wieki całe potężną i oryginalną, oddziaływa kolejno na Fenicyą, na Azyą Mniejszą i na Persyą, wywiera nakoniec przeważny wpływ na rozwój artyzmu greckiego i na sztukę Etrusków, a za dowód wielkiej jej siły i żywotności może posłużyć fakt, źe w Gwiduku, niedaleko Mossulu, odkryto na skałach rzeźby, których zewnętrzny charakter jest całkiem assy-ryjski, podczas gdy sceny na nich wyobrażone mają już widoczny związek z religią chrześciańską.

Babilończycy i Persowie mieli często zwyczaj wznosić swoje budowle na przygotowanych w tym celu sztucznych nasypach ziemnych, ale nigdzie ten zwyczaj nie był tak rozpowszechniony, jak w Assyryi; tu, można powiedzieć, stał się on nieodłączną cechą architektury i cała Niniwa była zbudowana na takich Avzgôrzach, ręką ludzką sypanych a zajmujących ogromną przestrzeń. Według jednego z napisów Sennacheriba, mury okrążające stolicę Assyryi, miały 360 staj czyli 68 kilometrów obwodu i zabudowane były w formie prostokątu, dającego się dziś jeszcze rozpoznać w szeregu wyniosłości, idących za sobą w liniach prostych, Dur-Szarukin zaś, miasto wzniesione w przeciągu kilku lat przez Sargona, obejmował 600 morgów przestrzeni i stanowił regularny prostokąt, którego cztery rogi odpowiadały czterem stronom świata ; obwiedziony on był murem, mającym 24 metrów grubości, bronionym przez 160 wieź, w odstępach 27 metrów jedna od drugiej (fig. 327) i był zabudowany pod ekierę, tak, źe ulice krzyżowały się pod kątem prostym i mogły rywalizować z najregu-larniejszemi kwadratami miast nowoczesnych.

|ww *-

vn/VW ¹

K/¹

ił

Fig. 327. Mury obwodowe miast assyryjskich.

Same gmachy wzniesione na takich sztucznych wzgórzach, przedstawiały dla oka jakby drugi rząd pagórków, w wnętrzu których sale i ga-lerye zdawały się być żłobione, gdyż taki pozór nadawały pałacom i świątyniom Assyryi bardzo mała ich wyniosłość i zwyczaj przykrywania gmachów ziemią, co daje się tłómaczyć samą naturą, wchodzących w ich skład materyałów i potrzebą chronienia się przed skwarem dziennym, pod gorącem niebem tego kraju.

Assyrya posiadała bogate łomy kamienia przydatnego do budowli, a także alabaster barwy popielatej, dający się bardzo łatwo rzeźbić, ale zbyt kruchy na to, aby mógł być zastosowanym do potrzeb budownictwa, idąc wszakże za przykładem swych inicyatorów w cywilizacyi, Babiloń-czyków, artyści assyryjscy posługiwali się tylko wyłącznie cegłą przy wznoszeniu swych murów. Wynaleźli oni nawet sposób całkiem nowy i im tylko właściwy używania cegły: zamiast ją wypalać lub suszyć na słońcu, wznosili oni mury z cegieł zupełnie surowych i miękkich, które, przystając do siebie bez pomocy żadnego cementu, tworzyły jednolitą, zbitą masę. Glina jest jedynym materyałem, odkrytym dotychczas w masywnych częściach gmachów assyryjskich, kamień zaś służył tylko do pokrywania zewnętrznych stron ścian i na nim dopiero wykonywano rzeźby, zdobiące płaskie powierzchnie. Czasami, a głównie w zastosowaniu do murów okalających miasta, zadowalniano się wymurowaniem dwóch cienkich stosunkowo ścian równoległych, przestrzeń zaś między niemi zawartą, zarzucano ziemią twardo ubitą ; tak właśnie były budowane mury otaczające Niniwę, nic więc dziwnego, źe gdy zewnętrzna ścianka została roze-

Niektóre z pałaców assyryjskich zajmują olbrzymie przestrzenie. Pałac Sennacheriba w Kojundżiku równa się prawie pod tym względem wielkiej świątyni w Karnak, a rozkład ich i plan ogólny są zawsze te same: ogromne kwadratowe dziedzińce ciągną się jedne za drugiemi, wokoło nich otwierają się drzwi prowadzące do sal, połączonych z sobą ale nie mających żadnych innych wyjść, szerokie tarasy okrążają gmach cały, dochodząc aż do murów podtrzymujących sztuczny nasyp, między temi zaś tarasami a głównym korpusem gmachu znajdują się dziedzińce mniejsze, również otoczone komnatami.

brana lub sama runęła, reszta rozsypywała się sama przez się, tworząc wzgórza które dziś widzimy.

Rodzaj używanych materyałów wywiera wpływ stanowczy na architekturę każdego narodu, nadając jej takie a nie inne cechy przeważające. Assyryjczycy posługujący się wyłącznie miękką cegłą, musieli budować mury niezmiernej grubości, a salom swoim dawać małą bardzo szerokość i wysokość, unikając zbyt rozwartych sklepień; musieli, po większej części,, ograniczać się do budynków jednopiętrowych, a nakoniec pokrywać je grubą bardzo warstwą ziemi, aby je uchronić od szkodliwych wpływów deszczów i następujących po nich skwarów, które, działając naprze mian, mogłyby były sprowadzić pękanie i usuwanie się murów. Ztąd głównie pochodzi ciężki i masywny pozór ich budowli, które, względnie do swej wysokości, przedstawiają większe jeszcze aniżeli w Egipcie rozwinięcie podstawy.

Sale nie przenoszą nigdy 40 stóp szerokości, ale bywają często bardzo długie, co im nadaje raczej pozór galeryj. Największa z sal pałacu w Khorzabadzie ma 116 stóp długości, w pałacu Aszszurnazirpala w Nim-rud jedna z nich liczy stóp 140, a największą ze znanych dziś jest sala w Kojundżiku, której długość wynosi aż 180 stóp. Te długie galerye. przeznaczone do uroczystych obchodów, stanowią jedno z najbardziej charakterystycznych znamion architektury assyryjskiej.

Mury wewnętrzne wielkich sal okładane były u dołu wielkiemi ale cienkiemi płytami z rzeźbionego kamienia lub alabastru, wyżej zaś cegłą emaliowaną; w innych salach znajdujemy ostatni tylko rodzaj ornamen-tacyi, a pokoje mniej wspaniałe, przeznaczone na mieszkania prywatne, miały ściany tynkowane, powleczone farbami, a czasami malowidłami we właściwem znaczeniu tego wyrazu. Dekoracya więc bardziej zbytkownych sal w pałacach assyryjskich tak się przedstawiała: u samego dołu, płyty alabastrowe pokryte płaskorzeźbami, dochodziły do kilku łokci wysokości; nad niemi rozciągała się powierzchnia naga lub powleczona jednym kolorem , którą przyozdabiano kobiercami i makatami ; nakoniec u góry fryz malowany stanowił przejście do sufitu, czasami zaś mozajki z cegieł emaliowanych zastępowały kobierce (fig. 328).

Z napisów wiemy, że niektóre sale miały także futrowania z drzewa, do czego używano najkosztowniejszych gatunków cyprysu, cedru, hebanu lub drzewa sandałowego, ale ponieważ wszystkie odkopane dotąd pomniki, były zniszczone przez ogień, o prawdziwości powyższych podań możemy tylko sądzić z kilku zwęglonych kawałków drzewa, gdzieniegdzie napotykanych.

gpss

kl

_______X -fl'

t'P

’SII”:* :"! - 'V™

WHläh^L^

i/QÊS

».

pLxi^irt

LjHl

-■•1- '-

■777-T" ’

H.......-mm.....

V r^WS^mß^.

. lTO&rri •; .rr. iTraTrrniT^rrnTTFfi^win~riT mS * ' -

SKlppi

/al

ir I

I VjJ

Kvf''

V: i

î‘

ÜÉfeliBÉ

spÉt

hgx^'™ zjgCT^jrT    : ■

% m.

ËUB

1    ^

ÿ.:;; *

Me;. -•;<

«gL-iâ.-«p-. L>;-Jrr. ;; -ÿj^g

|v&p

IBP

w-

g-rwaBP'" Ü

èèêêêêK/ÈÈÈIIE^Êë

P-

Fig. 328. Odtworzenie sali assyryjskiej.

Przy większych zebraniach, dziedzińce obracano także na salony: rozciągano wtedy nad niemi vélum, dla ochronienia obecnych od słońca lub niepogody, a zbytkowny charakter ich zwykłej dekoracyi czynił je bardzo odpowiedniem miejscem dla najsolenniejszych uroczystości. Olbrzymie posągi i płaskorzeźby zdobiły wszystkie ich boki, drewniane portyki o świetnych barwach okrążały je dokoła, wspierając się na lekkich kolumnach z kamienia, a częściej z drzewa pokrytego blachą metalową; kolumny te naśladowały czasami drzewa palmowe, czasami były zakończone u góry metalowemi postaciami zwierząt naturalnych lub fantastycznych, a najczęściej służyły im za dopełnienie kapitele formy ślimakowatej, tak zwane woluty, które dały początek jońskiemu porządkowi Greków.

Wszystkie główne bramy i drzwi prowadzące do pałaców lub dające wstęp na esplanady i na dziedzińce wewnętrzne, ozdobione były skrzy-dlatemi posągami byków lub lwów o głowach ludzkich, o których pomówimy dalej ; zwierzęta te przyparte były ciałem do muru, a odwrócone twarzą na zewnątrz ; drzwi same były sklepione w półkole, a nałęcze ich ozdobione róźnobarwnemi cegłami.

Dc

Fig. 329. Rysunek assyryjski.

Dachy gmachów były czasami płaskie i tworzyły tarasy, otoczone balustradą w formie blanków, które, wznosząc się lub zniżając naprzemian, przybierały kształt schodów, a na tych dachach, zdaniem p. Fergusona, ustawiano ołtarze ofiarne. Niektóre sale, formy kwadratowej i niezbyt obszerne, miały nad sobą, jak dowiódł p. Place, kopuły w kształcie półkuli, zbite w jednę masę z miękkiej cegły i wystające poza ściany sali (fig. 329). Inne pokoje były sklepione lub też miały sufity płaskie o silnem bardzo belkowaniu, podtrzymującem ziemię która pokrywała dachy; używano do tego drzewa jak najbardziej smolnego : sosny nadmorskiej, świerku, cedru lub cyprysu, gdyż te trudniej od innych podlegały zepsuciu, wystające zaś końce belków obijano blachą bronzową, misternie rzeźbioną.

lüïïT!

Lj

I!¹

Fig. 330. Rzeźba assyryjska.

Światło wchodziło przez otwory urządzone w dachu, gdyż sale często tak były skupione, że inny sposób ich oświetlania stawał się niemożliwy, a jak można wnosić z kilku napisów, otwory te przykrywano skórami wielorybów lub innych zwierząt tej rodziny, które, przez staranną wyprawę, zdolne były do nabrania przeźroczystości. W niektórych pokojach p. Place odkrył leżące na ziemi rury gliniane, 34 centymetrów średnicy, które, w jego mniemaniu, wpuszczane w dach lub w kopuły, stanowiły także rodzaj latarni oświecających wnętrze. W każdym razie właściwych okien nigdzie nie znaleziono, a tylko niektóre rzeźby z Khorzabadu i Kojundźiku ukazują nam pod samym

dachem budynków otwory przegrodzone małemi kolumnami, które musiały być niczem innem jak oknami, bardzo wysoko umieszczonemi (fig. 330), otwory zaś wybite w rozmaitej wysokości murów obwodowych, które spotykamy także na płaskorzeźbach, musiały raczej spełniać funkcye strzelnic.

Że sklepienie było znane Assyryjczykom, widzimy to z wielu wzmianek, któreśmy już przytoczyli, a nawet powiedzieć można, że oni to pierwsi z ludów starożytnych przyjęli systematycznie tę formę architektoniczną, do której ich zmusiła sama natura używanych materyałów ; dodamy tu, że ponieważ w Assyryi nie ciosano cegły w kliny, ale używano do sklepień cegły prostokątnej, więc otwory i szczeliny powstające u góry, musiano zakładać nieforemnemi odłamkami. Nieobcy był także architektom miejscowym klucz sklepienia, jak to widać w kanale podziemnym przeprowadzonym pod najdawniejszą częścią pałacu w Nimrud, a tam także wyjątkowo spotykamy cegły w kształcie ściętych ostrokręgów, mające już stanowczo charakter zworników i wyłącznie zapewne przeznaczone do sklepień. Ośmieliwszy się na sklepienie, Assyryjczycy niewprawni jeszcze, przedsiębiorą wszelkie środki ostrożności dla jego wzmocnienia, i dlatego spotykamy nieraz w ich pałacach mury nieprawdopodobnych rozmiarów, dochodzące czasami do ośmiu metrów grubości.

Dziedzińce i sale pałaców były brukowane dużemi cegłami wypala-nemi w piecu, progi u drzwi były kamienne, bogato rzeźbione, a pod głównym progiem wchodowym umieszczano posążki gliniane bóstw, dla odwrócenia nieszczęść i wpływu złych potęg.

■Ł

□\vOAVQ

gilillgg

•S-'y Cr, !

Fig. 332. Szczegóły architektury assyryjskiej.

:Fig. 331. Gzyms assyryjski.

Dla przerwania monotonii prostych linij bez końca, jakie przedstawiały na zewnątrz długie mury ich pałaców i dla zapewnienia oku pewnych punktów wypoczynku, Assyryjczycy wysuwali naprzód niektóre części swych budowli, dawali im formy wielokątne lub zaokrąglone, a przytem urozmaicali kształty pojedyńczych członków architektonicznych, jak świadczą gzymsy (fig. 331), podstawy i kapitele kolumn z pałacu w Ivhorza-

Szkic historyczny. T. II.

o tern

19

badzie, oraz rozmaite motywy ornamentacyjne zebrane w innych miejscowościach, których kilka okazów tu podajemy (fig. 332).

Pałac Sargona w Khorzabadzie został oczyszczony z gruzów w całej swej rozciągłości i wszystkie jego części są dziś wydobyte na światło

dzienne, z niego więc najlepiej sądzić można o planie ogólnym podobnych mu re-zydencyj królewskich, tern bardziej , źe budowany jednym

:    : i ciągiem i wykoń-

7jłijil * ' i czony w kilka lat

Fig. 333. Odtworzenie pałacu Sargona.

po rozpoczęciu robót, posiada on tę jednolitość,

w    m    ktAp brak^e

ï fil I M    Pokrewnym mu

iWFi

11 im 333).

j: i    i    Wznosił się on

ijj

,/ijmik    na dwóch sztu-

illl? I    00i    cznych wzgó-

•V

•    '    rzach nierównej

MU

'j

r%

1 '-i'

\\

:•

li

'P'llw wysokości, formujących razem figurę podobną do litery T. Właściwy pałac zajmował wyższą wyniosłość i stanowił duży kwadrat, którego kąty odpowiadały czterem stronom świata, niższy zaś

pagórek, w kształcie przedłużonego prostokątu, przylegał do pierwszego, wystając z obu stron, i dźwigał mieszkania przeznaczone dla służby, a dające wprost na miasto. Całość zajmowała przestrzeń blisko dwudziestomor-gową, a dzieliła się na 31 dziedzińców i na 208 sal i mniejszych komnat; pałac był wkluczony z dwóch stron do miasta i objęty jego murami, dwie zaś inne strony dawały wprost na pola.

W gmachu tym można rozróżnić trzy części całkiem odrębne, tak zresztą., jak we wszystkich większych rezydencyach wschodnich : seraj, pałac właściwy, zamieszkany przez mężczyzn i obejmujący sale recepcyjne czyli selamlik ; harem, przeznaczony dla kobiet i żon królewskich ; nako-niec khan, mieszkanie służby. Jak dalece pałac ten posiadał cechy prawdziwej fortecy i jakiemi miarami ostrożności otaczali się despotyczni władcy Assyryi, dowodzi najlepiej ta okoliczność, że do tego olbrzymiego gmachu dawały wstęp trzy tylko bramy zewnętrzne.

wne

Główne wejście położone było na południo-wschód i dawało na pola i ogrody, ale nie było umieszczone w środku facyaty, gdyż trzeba zauważyć, że symetrya i regularny rozkład części były zupełnie obce Assy-ryjczykom ; z czworga drzwi otwierających się zwykle na każdy dziedziniec, ani jedne nie odpowiadały drugim i nigdy nie znajdowały się naprzeciwko siebie. Fasada i wogóle mury pałacu od strony zewnętrznej były ozdobione w następujący sposób : mur był podzielony na części ró-zapomocą słupów czworograniastych, między któremi znajdowało się po siedm kolumn, jakby wbitych w mur i wystających z niego mniejszą tylko połową swego obwodu ; przystawały one jedne do drugich na-kształt rurek organów, nie miały ani podstaw ani kapiteli, a związane byty tylko u góry podobnąż kolumną w poprzek położoną. Ten motyw jest godzien zanotowania, jako wyłącznie właściwy Assyryi i często tam powtarzany.

na

Po przekroczeniu głównej bramy wiodącej do seraju, wchodziło się ogromny kwadratowy dziedziniec honorowy, otoczony z czterech stron mieszkaniami; skrzydło wchodowe i dwa boczne miały małe pokoiki, przeznaczone widocznie dla dworzan, naprzeciwko zaś głównej bramy ciągnęły się właśnie komnaty i salony królewskie, rozrzucone bez symetryi, ale tworzące widocznie dwie części odrębne. Na prawo, dwie trzecie części budynku zajęte b)dy przez duże sale i przez galerye, zbytkownie przystrojone w płaskorzeźby i malowidła, stanowiące apartament recepcyjny, na lewo zaś, w pozostałej trzeciej części, pokoje mniejsze i skromniej ozdobione, przeznaczone były na osobiste mieszkanie króla. Drzwi przebite w lewem skrzydle dziedzińca honorowego, prowadziły na niższą platformę, do części pałacu zajętej przez służbę, na prawo zaś, inne drzwi wiodły do seryi komnat urządzonych prawie z równym przepychem jak selamlik królewski, tylko trochę mniejszych, a których przeznaczenie dziś jest nie-

19*

znane; domyślać się tylko można, że stanowiły one rezydencyą następcy tronu, gdyż wiemy, że Sennacherib za życia jeszcze ojca został przypuszczony do władzy i musiał zajmować zupełnie wyja.tkowe stanowisko wśród otoczenia królewskiego.

Skrzydło przeznaczone dla służby, miało także swoje ogromne dziedzińce, na które dawały stajnie i mieszkania dworzan i niewolników ; dziedzińce te były tak duże, że konie i wozy mogły na nich wygodnie się poruszać; największy z nich miał 770 metrów, drugi zaś 630 metrów kwadratowych powierzchni. Od strony miasta był ten budynek poprzedzony szerokim tarasem, na który wchodziło się po wspaniałych dwura-miennych schodach, a galerya bogato dekorowana, łączyła khan z dziedzińcem honorowym. Oprócz mieszkań dla służby, była tam odrębna grupa pokoi, przeznaczonych, jak dowiódł p. Place, na składy, magazyny i skarbiec królewski. Dla ułatwienia komunikacyi między serajem a mieszkaniami służby, istniało, prócz wielkiej galeryi, dwoje drzwiczek krytych, prowadzących wprost do prywatnego apartamentu królewskiego.

Harem obejmował trzy dziedzińce, z których jeden pysznie ozdobiony cegłą emaliowaną, kilka dużych sal i galeryj, nakoniec znaczną ilość komnat mieszkalnych ; był on szczelnie zamknięty, i jedyny do niego przystęp dawał przedsionek, dzień i noc strzeżony przez rzezańców, zkąd jedne drzwi prowadziły do pawilonu służbowego, drugie zaś wychodziły na długi a wąski korytarz, połączony wprost z pokojami samego króla, tak, że monarcha mógł, niepostrzeźony przez nikogo, udawać się ze swych apartamentów do mieszkania swych żon.

Poza haremem wznosiła się piramida siedmiopiętrowa, 45 metrów wysoka, zupełnie podobna stylem swym do świątyń babilońskich, trochę tylko zmieniona w szczegółach i odpowiadająca całkiem innym celom. Szczątki takichże piramid dają się również widzieć w Nimrud i Kalach-Szergat — dawnem Elassar — a musiały się one znajdować przy wszystkich rezydencyach królewskich, gdyż napisy często wspominają o podobnych budowlach obok pałaców niniwickich. Równie jak w świątyniach babilońskich, wszystkie piętra miały tu równą wysokość i powleczone były tynkiem o siedmiu rozmaitych barwach, z małą tylko różnicą w ich rozkładzie, gdyż kolor biały zajmował sam dół i poprzedzał czarny. Piętra niższe nie były tak rozwinięte jak w Babilonie, różnice między ich szerokością nie były tak znaczne, tarasy więc redukowały się do wąskich tylko balkonów, a tym sposobem sam budynek przybierał raczej pozór wieży a nie piramidy. Piętra nawet nie zawsze były ściśle jedne od drugich oddzielone, gdyż schody zewnętrzne były często prowadzone ślimakowato.

tak jak naprzykład schody wieży pizańskiej, a cały gmach był masywny, bez żadnych pokoi wewnętrznych.

Wieże takie, znane w Assyryi pod nazwą zikurat, straciły tu pierwotny swój charakter religijny ; przybytek bóstwa ustąpił z ich najwyższej platformy, a stały się one jedynie rodzajem obserwatoryów, z których astrologowie przywiązani do dworu, śledzili bieg ciał niebieskich, wysnuwali pomyślne lub złowrogie wróżby, i żaden ważniejszy krok wojenny, żadne postanowienie monarchy, nie przychodziły do skutku bez poprzedniego zaradzenia się magów. Spostrzeżenia swoje notowali oni na osobnych tabliczkach, które składali w archiwum pałacowem ; znaleziono kilka takich tablic, wzmiankujących o zaćmieniach słońca i księżyca, o porównaniu dnia z nocą i o ruchach rozmaitych gwiazd.

Jeżeli assyryjskie zikurat nic nie miały wspólnego, pod względem swego przeznaczenia, z podobnemi im kształtem świątyniami Babilonu, nie idzie za tem, żeby Assyrya była całkiem pozbawioną domów bożych. Przeciwnie, posiadała ona bardzo liczne świątynie, ale te architekturą swą zbliżały się bardziej do pałaców, a sądząc z wielu napisów, musiały nieraz dorównywać im swą wspaniałością. Dotychczas żadna ze świątyń większych rozmiarów nie została szczegółowo zbadana, ale znane są mniejsze świątynie, rodzaje kaplic pałacowych, przy rezydencyach królewskich w Nimrud, w Khorzabadzie i Kojundźiku, a wnosić można, że ich rozkład musi powtarzać, na mniejszą tylko skalę, zwykły plan wielkich świątyń. Właściwy przybytek, mieszkanie bóstwa, stanowiła zawsze długa sala dość wąska, przy której końcu znajdowała się duża framuga kwadratowa, zawierająca posąg boga. Ściany wewnętrzne były bogato pokryte płaskorzeźbami treści wyłącznie religijnej, zewnętrzne zaś mozajką z cegieł kolorowych, a u drzwi byki i lwy skrzydlate odgrywały tę samą rolę co w pałacach. Czasami przybytek był poprzedzony drugą mniejszą salą, rodzajem pronaos, i wtedy wejście główne umieszczone było naprzeciw statuy boskiej, w przeciwnym zaś razie drzwi wchodowe otwierały się z boku, tak, ażeby oko profanów nie mogło spostrzec bóstwa, przed ich wejściem do samej świątyni. Sala główna była także otoczona pewną liczbą mniejszych komnat, służących do przechowywania przedmiotów mających związek z kultem i wogóle do rozmaitych czynności przygotowawczych.

O grobowcach assyryjskich mało dziś jeszcze można powiedzieć, gdyż wynaleziono dotąd niewielką ich liczbę i niedokładnie je zbadano, a te które były przedmiotem ściślejszych studyów, okazały się sprofanowane i ogołocone ze wszystkiego co mogły zawierać. Były one po większej części wykuwane w stromych skałach, w miejscach niedostępnych, i tworzą rodzaj katakumb, niż żłobionych w rodzimym kamieniu, a zamykanych płytami rzeźbionemi. W okolicy wioski Bawian znajduje się skała prostopadła, ozdobiona mnóstwem rzeźbionych tablic ; są to portrety królów, zapewne tych którzy spoczywali w tych grobach, ale wewnątrz nich nic nie znaleziono, gdyż widocznie były one już otwarte i ograbione. W Maltajah, na drodze z Kurdystanu do Mossulu, spotyka się także skałę pokrytą rzeźbami, w której zapewne musiały również znajdować się groby; cztery duże tablice przedstawiają tu w płaskorzeźbie każda po dziesięć postaci, częścią królów, częścią zaś bogów, usadowionych na grzbietach rozmaitych zwierząt; rzeźby te, sądząc z ich cech zewnętrznych, zdają się pochodzić z tej samej epoki co pałac w Khorza-badzie, ale nic więcej o nich dotychczas nie wiemy.

Opisawszy w krótkości znaczniejsze utwory budownictwa assyryj-skiego, zastanówmy się teraz na chwilę nad jego wartością artystyczną i nad jego znaczeniem w sztuce starożytnej. Niektórzy badacze archeologii assyryjskiej zadaleko posuwają swą admiracyą dla architektury tego kraju, upatrując w niej nawet godną rywalkę sztuki greckiej. Wynika to z namiętnego, jednostronnego i zbyt absorbującego zajęcia się danym przedmiotem, ale zimno rzecz rozważywszy i uwzględniwszy strony ujemne artyzmu Assyryjczyków, trzeba wszakże przyznać, że ich architektura, jakkolwiek zbyt masywna i ciężka, jest dobrze wyrezonowaną, odpowiadającą historycznemu rozwojowi i potrzebom narodu oraz klimatowi kraju. Chociaż Assyrya posiadała kamień, została ona przy cegle, naśladując Babilon, gdyż trudno danej rasie wyzwolić się z raz przyjętego systemu, a pod względem szczególnie budownictwa, pierwotne wychowanie despotyczny wpływ wywiera na przyszłość. Przytem cegła, jako mniej kosztowna, daje się łatwiej używać do murów tak grubych, ażeby mogły odpierać napady zbrojnych nieprzyjaciół i chronić od zbytnich upałów, dosięgających w Assyryi, przez trzy miesiące letnie, 40 stopni z górą; ale za najważniejszy powód tak stałego zamiłowania w materyale tak nietrwałym i nieestetycznym jak cegła, można, zdaniem naszem, poczytywać egoizm autokratów assyryjskich. Królowie ci pamiętali głównie o sobie i to w znaczeniu tylko doczesnem, mało się troszcząc o duchową cząstkę swojej istoty; podczas gdy w Egipcie głównym typem architektury jest grobowiec lub świątynia, w Assyryi jest nim pałac, a ponieważ zadowal-niając swoję fantazyą, monarcha pragnął z jej urzeczywistnienia korzystać zaraz i jak najdłużej, trzeba było budować szybko, nie wdając się w zbyteczne rafinowania; gdy olbrzymie pałace i całe miasta miały powstawać w przeciągu kilku lat, jedynym materyałem możliwym była tylko cegła, gdyż do jej wyrabiania i układania, wystarczafy jak najliczniejsze tłumy niewolników i prostych wyrobników, a tych w Assyryi nigdy nie brakło, do umiejętnego zaś obrabiania kamieni, potrzebaby już było wprawnych rzemieślników a nawet artystów, których najpotężniejszy chociażby despota nie może znaleść pod ręką na każde zawołanie.

W państwie którego cała polityka oparta była na nieustających zaborach, na utrzymywaniu w posłuszeństwie podbitych już ludów i na bronieniu się od wybuchających co chwila buntów i rewolucyj, rezyden-cye królewskie musiały nosić cechy oszańcowanych obozów lub fortec, zawsze gotowych do stawienia czoła wrogom, same więc względy na bezpieczeństwo monarchy i dworu, nakazywały dbać głównie o moc i trwałość budowli, unikać zaś kształtów zbyt wysmukłych i lekkich, a przez to samo łatwo podlegających zniszczeniu. Wznoszono tedy mury nadzwyczaj grube i masywne a stosunkowo niskie, przebijano je jak najmniejszą liczbą otworów, skąpiono im zbytecznych ozdób, dachy zaś urządzano na wzór dachów kazematów, zdolnych także do opierania się pociskom nieprzyjacielskim. Z drugiej strony, natura kraju, klimat i rodzaj materyałów jakich używano, doradzały trzymać się tej metody, nakoniec sam geniusz narodu i moralny jego nastrój w zgodzie tu były zupełnej z tern. co dyktowały względy praktyczne. Chłodny i racyonalny umysł Assyryjczyków zadowalniał się prozą życia codziennego, a warunki polityczne i społeczne ich bytu w niczem nie przyczyniały się do wyrobienia i rozwinięcia w nich dążeń idealnych. Byli oni wprawdzie religijni, ale o tyle tylko, że zanosili modły do swych bogów, wzywając ich pomocy przeciwko wrogom, i wierzyli mocno, iż narodowy ich bóg, Aszszur, nie opuści ich w nagłej potrzebie i nie wyda na pastwę nieprzyjaciół ; religia ich jednak była zbyt posępna i najeżona przesądami, ich pojęcia o życiu przyszłem zbyt ciemne i nieokreślone, ich bóstwa nakoniec zbyt abstrakcyjne i nieprzystępne, aby móc w nich zrodzić pozaziemskie porywy i tęsknotę do czegoś nieznanego. Bogowie schodzili u nich na plan drugi, a pierwsze stanowisko zajmował król, ale nie ów faraon egipski, identyfikujący się z bóstwem i całą przepaścią oddzielony od zwykłych śmiertelników, a tylko mocarz wszechwładny, wódz naczelny, pan życia i śmierci swych poddanych i pogromca wrogów, którego jednak potęga i wielkość były wyłącznie z tego świata i nic nie miały wspólnego z krainą oderwanych marzeń. Żywiołem jego była wojna, a jeżeli zwracał się on niekiedy do prac pokojowych, wznosił świątynie i pałace, zakładał instytucye publiczne, protegował rolnictwo, przemysł i handel, działo się to tylko dorywczo, podczas krótkich chwil wytchnienia, między jedną a drugą wyprawą wojenną. Takie życie burzliwe, wśród nieustających walk, scen mordu i pożogi, wzmagało tylko z dniem każdym wrodzoną szorstkość na-

BABILON I ASSYRYA.

rodu i tak już pozbawionego wszelkiego poetycznego pierwiastku, czyniło go twardym dla siebie, nieczułym na cierpienia drugich i musiało wyryć na wszystkich objawach jego rozwoju intelektualnego i artystycznego niezatarte piętno prozy i realizmu.

W chwilach najwspanialszego rozkwitu monarchii, kiedy państwo u szczytu potęgi, najmniej miało powodów obawiania się pokuszeń swych wrogów, królowie z rasy Sargonidów przemawiają do nas z pomników tonem tyranów, którym obce jest wszelkie uczucie pobłażania i litości; nieugięci wobec poddanych, okrutni dla nieprzyjaciół, lubują się oni w wyliczaniu strasznych czynów gwałtu i barbarzyństwa ; wojna i klęski jakie ona prowadzi za sobą, podniecają ich wyobraźnię, a styl ich nabiera grozy prawdziwie epicznej. Najumiarkowańszy może z nich, Aszszurbanipal, założyciel biblioteki w Niniwie, największy protektor sztuki, w takie słowa odzywa się do potomności: »Gniew wielkich bogów, moich panów, zawisł »nad moimi wrogami; ani jeden z nich nie uszedł, ani jeden nie został »oszczędzony: wszyscy oni popadli w moje ręce. Ich wozy wojenne, ich »rynsztunki, ich żony, skarby ich pałaców, stały się moją zdobyczą. Lu-»dziom tym, których usta knuły zdradzieckie zamiary przeciwko mnie »i przeciwko bogowi Aszszurowi, mojemu panu, powyrywałem języki »i zgotowałem im zgubę. Reszta ludu została wystawiona żywcem przed »wielkiemi bykami kamiennemi, które wzniósł Sennacherib, ojciec ojca »mojego, a ja, powrzucałem ich do dołów, porąbałem ich członki, odda-»łem ich na pastwę psom, dzikim zwierzętom i ptakom drapieżnym ; czy-»niąc tak, rozweseliłem serca wielkich bogów, panów moich«.

Sztuka w takich warunkach zrodzona i rozwijana, nie mogła naturalnie wzbić się w sfery szczerego natchnienia i wydać dzieł szczytnych, opromienionych aureolą ideału, gdyż to, co ma być jasnem i pogodnem, nie może się karmić gniewem i zemstą, a naród w podobnych tradycyach wychowany, musi przez to samo być skazany na jałowość w dziedzinie artyzmu, i jeżeli zdoła nawet dojść do wyrobienia w sobie znakomitej techniki, to twory rąk jego pozostaną zawsze martwe i pozbawione wyższego znaczenia.

Można powiedzieć, że architektura assyryjska cała wyszła z ziemi, tak we właściwem, jak w przenośnem tego słowa znaczeniu : posługiwała się ona ziemią pod rozmaitemi postaciami, ziemskim tylko służyła celom, z ziemi brała swe wzory i w niej jednej czerpała natchnienie, to też nigdy od ziemi nie zdołała się oderwać i do niej powróciła, tak, że dziś szczątki jej pomników z trudnością dają się odróżnić od sąsiednich wzgórz naturalnych. Ta sama wprawdzie kolej czeka wszystkie dzieła ręki ludzkiej i samego człowieka, gdyż wszystko co w nas jest materyą, z ziemi po-

wstało i z nią się musi napowrót połączyć, ale podobnie jak duch nasz, który rwie się nieprzeparcie ku wyżynom i stara się wyzwolić z więzów cielesnych, sztuka prawdziwie godna tego miana dąży także do czegoś wznioślejszego i nieznanego, a wysiłek ten uderza nas dziś jeszcze w gruzach nawet gmachów Egiptu lub Grecyi. U Assyryjczyków tego właśnie wysiłku nie widać ; nic u nich nie wzbija się nad pewien poziom ogólny i cała ich architektura nosi jakąś cechę przygnębienia i ciążenia ku ziemi: każda oderwana część ich budowli ma pozór małego wzgórza; ich największe gmachy musiały wyglądać zdaleka jak duże nasypy ziemne, na-koniec miasta całe przybierały charakter rozległych wyniosłości, okrytych mniejszemi pagórkami. Znali oni sklepienie, ale łuki ich bram zaokrąglając się tuż prawie nad ziemią, wyglądały raczej na otwory kanałów, aniżeli na wejścia do pałaców; ich kopuły płaskie, ciężkie, jakby przygniecione, tworzyły tylko masę zbitą, mającą pochłaniać infiltracye deszczowe lub chronić wnętrza od zbytniego gorąca ; kolumn całkiem nie posiadali, przynajmniej w znaczeniu organicznych członków budowli, spełniających poważne zadanie : małe drewniane kolumenki podtrzymujące arkady wewnętrznych dziedzińców, miały prędzej charakter dekoracyjny, a to samo da się powiedzieć o kolumnach przerywających monotonią zewnętrznych ścian pałaców, któreśmy opisywali wyżej ; nakoniec wieże, przyparte często do ścian pałaców po obu stronach wejść głównych, lub umieszczane rzędami w dziedzińcach, albo też broniące murów obwodowych miast, wznosiły się zwykle bardzo mało ponad te mury i wystawały zaledwie czwartą częścią całej swej wysokości.

Architektura straciła tedy w Assyryi cały swój charakter symboliczny i abstrakcyjny, a nagięła się do celów litylko utylitarnych, ale raz w niej zaznaczywszy ten zupełny brak wszelkiego pierwiastku idealnego, nie można jej odmówić prawdziwych zalet, w konsekwentnem przeprowadzeniu wytkniętego zadania. Plany pałaców są logicznie obmyślane, szeroko pojęte i znakomicie odpowiadają przeznaczeniu ; nigdzie w nich spotkać nie można zupełnej symetryi, ale wszędzie panuje ład i względna regularność, tak dobrze w zastosowaniu do całości, jak do pojedyńczych części ; linie proste przecinają się pod kątem prostym z matematyczną ścisłością, oryentacya gmachów jest zupełnie prawidłowa, a niwelacya także nic nie pozostawia do życzenia. Ponieważ pałac wznoszony był spe-cyalnie dla króla, król więc jest w nim jedynym i samowładnym panem: grube mury i wieże warowne są dlań rękojmią spokoju; masywne kopuły i tarasy dachów pokryte grubą warstwą ziemi, chronią go od wpływów atmosferycznych ; obszerne i wspaniałe dziedzińce ułatwiają obchodzenie solennych uroczystości, wyprawianych na jego cześć; w salach i gale-ryach bogato dekorowanych, może on dawać posłuchanie niezliczonym hołdownikom, powoływanym z najdalszych krańców monarchii, a na ścianach tych salonów rozwijają się szeregi bez końca płaskorzeźb i malowideł, opiewających wielkie jego czyny ; ma on wykwintne apartamenta dla własnego użytku, obszerne mieszkania dla żon i rodziny, pokoje dla dworzan, służby i milicyi przybocznej, skarbce i składy dla przechowywania swych bogactw, słowem, wszystko co może mu zapewnić wygodę i bezpieczeństwo oraz zadowolnić jego dumę, zostało najstaranniej obmyślane. Bóstwo ustępuje tu na plan ostatni, gdyż jego przybytek gubi się wśród mnóstwa otaczających go komnat i świątynia staje się prywatnem oratoryum królewskiem, zikurat zaś, owa wieża o astrologicznem przeznaczeniu, ukrywa się skromnie w najodleglejszym punkcie pałacowego obrębu.

Królowie jednak dla których wznoszono te gmachy, zajęci przeważnie polityką i wojskowością, mało sami wnikali w szczegóły ich wykonania; wydawali rozkaz, a na ich skinienie tysiące ludzi brały się do pracy, ale jeżeli w napisach Sargona, Sennacheriba, Aszszurbanipala i innych władców Assyryi spotyka się wyliczenie bogactw nagromadzonych w ich rezydencyach, to wzmianki dotyczące artystycznej strony tych gmachów, są bardzo rzadkie ; magowie nie mieszali się również do kwestyj tego rodzaju, tak naprzykład jak kapłani egipscy, ale oddawali się wyłącznie studyom astronomicznym i astrologicznym, sztuka tedy, pozbawiona dyrekcyi sfer wyższych i ukształceńszych, nie mogła się doskonalić i kroczyć systematycznie na drodze postępu, pomimo więc znakomitego często wykonania technicznego i dekoracyi nieraz oryginalnej i nie bez pewnego wdzięku, architektura assyryjska pozostała zawsze sztuką pierwotną, a jako taka, obawiała się zarówno ścisłości naukowej jak fantazyi indywidualnej, i jedynem jej prawidłem była tylko rutyna; nagromadzała ona swoje materyały dla osiągnięcia mocy i trwałości, egza-gerowała formy i proporcye dla wywołania wrażenia wielkości i potęgi, w gruncie zaś rzeczy była bojaźliwą jak wszyscy początkujący i w rzadkich tylko wypadkach zdobywała się na względną odwagę, nie zawsze uwieńczoną pomyślnym rezultatem.

Jeżeli budownictwo assyryjskie nie posiadało samo przez się pierwszorzędnych zalet i wartości sztuki skończonej, to wpływ jego nie pozostał wszakże bez znaczenia na dalszy rozwój ludzkości, i wiele narodów najzaszczytniej znanych w dziejach artyzmu, jemu zawdzięcza pierwowzory najszczęśliwszych swych kombinacyj. Grecya więcej wprawdzie zaczerpnęła w sztuce plastycznej Assyryi, pod względem zaś budownictwa mało od niej skorzystała i obrała wręcz przeciwny kierunek, typ jednak pierwotny woluty jońskiej zdaje się stanowczo pochodzić z Assyryi. Sklepienie i luk pełny są niezaprzeczenie wynalazkiem Assyryjczyków, i od nich, czy to za pośrednictwem Azyi Mniejszej, czy też Fenicyi, dostały się do Etruryi a ztamtąd do Rzymu, gdzie doszły do tak wspaniałego rozwinięcia. Na-koniec architektura assyryjska udzieliła się bezpośrednio Medom i Persom starożytnym, a przez nich oddziałała na Arabów i na Persyą mahome-tańską, gdyż niepodobna zaprzeczyć, że platformy i tarasy Achemenidów, rzeźbione płyty pokrywające ściany ich pałaców, łuki i kopuły oraz cegły emaliowane Sassanidów i kalifów arabskich początkiem swym łączą się ze sztuką assyryjska.

R z e l ł) a.

rac wszystkich gałęzi sztuki rzeźba poczyniła największe postępy w As-IMsÈË syryi i rozwinęła się w charakterze zupełnie oryginalnym i samo

istnym, nic, a przynajmniej bardzo mało zapożyczając u sąsiadów, zapominając zaś to, czego się mogła nauczyć od Egipcyan podczas kilko wiekowego ich panowania. Zajmuje ona jedno z pierwszych miejsc w sztuce starożytnej, a wpływ jej na artyzm grecki nie może podlegać żadnej wątpliwości. Za pośrednictwem ludów Azyi Mniejszej i Fenicyan, przedarła się ona do Grecyi i Etruryi, tak, że między dziełami Niniwy a archaicznemi tworami Flellady pokrewieństwo to bije w oczy, i sławna płaskorzeźba ateńska znana pod nazwą wojownika maratońskiego, zdaje się być wyrwaną ze ścian jednego z pałaców Assyryi.

Nic nie przeszło do nas z pierwszych wieków państwa Assyryj-skiego, późniejsze zaś znane nam utwory dłuta artystów Niniwy, dadzą się rozdzielić na trzy okresy dosyć wybitne.

Za Aszurnazirpala rzeźba nosi jeszcze wyraźne cechy zupełnego archaizmu, szorstkości, gwałtowności i jakiejś dzikiej energii.

Za czasów Sargona i Sennacheriba nabiera więcej delikatności w szczegółach, więcej finezyi w wykończeniu, zachowując przytem swą pierwotną potęgę i lubując się w kolosalnych rozmiarach.

Nakoniec w ostatniej swej fazie, pod rządami Aszszurbanipala, dosięga najwyższego stopnia elegancyi, doskonałości w naśladowaniu natury, posiada życie 'i prawdę, ale traci już na sile ,i na wielkości pomysłów.

Tym trzem odrębnym epokom odpowiadają trzy rozmaite kierunki przyjęte w kompozycyi płaskorzeźb.

Za Aszszurnazirpala, liczba osób wchodzących w skład obrazu, jest zwykle bardzo ograniczona, ich ugrupowanie jest proste i niewyszukane, ruchy postaci mało wybitne, bojaźliwe, ale naturalne i dobrze zastosowane do przedmiotu. Gdy artysta chce wprowadzić większą ilość aktorów, jak

! "j

U-Y

i\

(l

li

itm

Ł.

\S:

.Æ/

W/l

“I

Fig. 334. Płaskorzeźba assyryjska.

naprzykład w scenach bitew lub oblężeń, wyradza się ztąd pewna gmatwanina, na którą jeszcze wpływa bardzo niekorzystnie zupełny brak perspektywy (fig. 334).

W drugiej epoce, rzeźbiarze nabierają większej pewności siebie, przedstawiają sceny bardziej skomplikowane, wprowadzają na widownię daleko

j więcej osób działa-

tm

\r

' à    ących ¹ umieją na-

,||||    ciać swoim kompo-

:    zycyom więcej ja-

Sgjp

sności, z zupełnem wszakże i teraz pominięciem naj eiern en tarn iej szych praw perspektywy. Wszystkim obrazom bitew lub polowań towarzyszy, jako tło, krajobraz bardzo nieudolnie oddany ; widoczny jest wysiłek, dążący do określenia natury miejscowości w jakiej się rzecz dzieje zapomocą rozmaitych gatunków drzew i zwierząt, ale tu błędy w proporcyach przedmiotów' są zbyt rażące; i tak: wśród fal wodnych spotyka się ryby większe od sąsiednich okrętów,

Sawi-.;

'-i

ÎÎ

■?

e.

>00

ooo

9o°

'Z.

ll-

— H Gid ~r~'

-1,

11

Fig. 335. Płaskorzeźba assyryjska.

w lasach zaś ptaki dorównywające rozmiarami przechodzącym obok wojownikom. Ruchy i gęsta są śmielsze, energiczniejsze, silniej zaznaczone, a równie prawdziwe jak w epoce poprzedniej (fig. 335).

Nakoniec za czasów Aszszurbanipala płaskorzeźba wstępuje na drogę właściwszą i bardziej odpowiednią naturze swego przeznaczenia: zarzucone już są obszerne tła pejzażowe, nie widać pretensyi do oddawania kilku akcyj odbywających się jednocześnie na kilku odrębnych planach, parę drzew scharakteryzowanych z uderzającą prawdą, parę sylwetek gmachów zlekka naszkicowanych, wystarcza dla dania pojęcia o kraju w którym scena bitwy lub łowów się rozwija; tak więc, mniej tu uderzają niedostatki perspektywy, gdyż artysta unika rozmyślnie tworzenia sobie niepotrzebnych trudności; co zaś do życia, do ruchu postaci, widzi się jeszcze postęp względnie do okresu poprzedniego, równie jak większy daleko

KV

mm

?■

MmĘh

fi

m.

A\

r 'i,

hâà

um

Fig. 336. Płaskorzeźba assyryjska.

talent w grupowaniu i w zachowaniu równowagi, między rozmaitemi żywiołami wchodzącemi w skład kompozycyi (fig. 336).

Gdy mówimy o prawdzie i naturalności rzeźby assyryjskiej, nie trzeba brać tych wyrażeń w zbyt absolutnem ich znaczeniu ; zalety te posiadała ona w pewnym tylko stopniu i odznaczała się niemi w porównaniu z innemi ludami współczesnemi, ale daleko jej było jeszcze do prawdy bezwzględnej, do której w rzadkich tylko wypadkach się zbliżała. Ogólnie biorąc, grzeszyła ona, podobnie jak sztuka wszystkich ludów pierwotnych, niedo-kładnem naśladowaniem przyrody, architekturalną, rzec można, sztywnością w rysunku ciał ludzkich i powtarzaniem konwencyonalnych typów, obmyślanych a priori ; wszystkie naprzykład postacie płaskorzeźb były ustawiane z profilu, bez względu na wymagania kompozycyi, a jedynie dla uniknięcia trudności, jaką przedstawiało dla artysty modelowanie twarzy, ■obróconej przodem do widza.

Obok tych cech wspólnych z Egiptem rzeźba assyryjska w zasadzie swojej i w swoich dążeniach oddala się zupełnie od sztuki egipskiej. Nie jest ona religijną, ale przeciwnie militarną, bohaterską; nie ma tej powagi i tej pomnikowej solenności, którą się pierwsza odznacza; zamiast upraszczania planów i linij, zamiast systematycznego i umiejętnego redukowania przedmiotu do jego cech ogólnych i charakterystycznych, zamiast streszczania jakby w formułach algebraicznych i symbolizowania kształtów natury, artysta assyryjski stara się o oddanie szczegółów z największą dro-biazgowością, lubuje się w odtwarzaniu najdrobniejszego haftu, paciorki,

pierścienia, ozdoby broni, każdego kosmyka włosów lub brody i każdego muszkułu ciała (fig. 337); król mało się różni od niewolnika twTarzą i ogólną postawą, ale najmniejsze odcienie hierarchiczne odróżnić można, badając detale ubioru. Przez to zbyteczne rafinowanie drobnostek, rzeźbiarz assyryjski oddala się od prawdy równie jak artysta egipski, ale w kierunku wręcz przeciwnym : to czego tamten nie dopowiada, ten rozwija nad miarę; szczegóły podrzędne nabierają u niego zbyt wielkiej wagi i szkodzą ogólnemu pojęciu; muskulatura członków przez swą przesadę staje się potworną i popada w rubaszność i przysadko watość; proporcye między rozmaitemi częściami ciała tracą równowagę i harmonią, tak, źe cała postać przestaje być prawdziwą.

'Ä

f.v

liii

i®

SB«si

W 'ii

rti

u ml

Mmâ

gil

mm

Z tego punktu widzenia, rzeźba assyryjska stoi znacznie niżej od egipskiej; nie dorównywa jej ona także pod względem idealności kierunku, wzniosłości natchnienia, pogodnego i religijnego nastroju, ale za to co do energii, życia, śmiałości ruchów, posiada ona zalety których rzeźba egipska nigdy nie znała, z wyjątkiem chyba pierwotnego okresu swych dziejów. Trzeba jednakże dodać, źe ten ruch i życie ograniczały się głównie do materyalnej tylko strony przedmiotu, gdyż co do wyrazu twarzy ludzkiej, to ta prawie nigdy nic nie mówi: król oddający cześć bogom, czy nacierający na nieprzyjaciela, zachowuje zawsze ten sam bezmyślny spokój obliczą., podczas gdy ruchy ciała doskonale akcyą malują.

Fig. 337. Kapïan assyryski.

Sposób w jaki rzeźby assyryjskie były wykonywane, to jest ich strona techniczna, podnosi jeszcze to wrażenie energii i siły, któreśmy w nich zaznaczyli ; dłuto artysty zwykle niezgrabne i nieumiejętne, wtedy tylko celowało, gdy miało do czynienia z owym miękkim alabastrem gipsowatym, którego płyty pokrywały wszystkie ściany pałaców, gdy zaś dotykało twardego kamienia jak bazalt, dzieła jego stawały się dziwnie szorstkie i barbarzyńskie, jak tego dowodzi obelisk bazaltowy w Nimrud. Ale tę właśnie szorstkość okupywała fuga, werwa niesłychana, jakaś gorączkowa energia, która raz kamień ryła w głębokie brózdy, w ostre kanty śród których światło igrało swobodnie, to znowu drapała go i wpijała się weń jak pazur dzikiego zwierza.

Nieudolna często i zbyt rozwlekła w traktowaniu ciała ludzkiego,, rzeźba Assyryi dosięgała szczytu potęgi w oddawaniu postaci zwierzęcych. I tu jej metoda dyametralnie się różni od systemu egipskiego : Egipt' ograniczał się do odtwarzania rodzaju, familii, i zamykał się w syntezie; rzeźbiąc lwa, chwytał wszystkie oderwane jego Cechy, skupiał je w jedno, i dawał formułę, symbol lwa. Artysta assyryjski daleki od tego lakoni-zmu, od tej hieratycznej solenności, szukał swych środków przeciwnie w analizie ; brał za wzór nie rodzaj, ale jednostkę, chwytał naturę na gorącym uczynku i wlewał w swój utwór jak największą sumę indywidualizmu ; wyrażał w nim namiętności i uczucia, które zwierzęciem w danej chwili miotały. Ta umiejętność wlewania życia i wyrazu w postacie zwierzęce, doszła do kulminacyjnego punktu za czasów Aszszurbanipala ; w płaskorzeźbach pochodzących z pałacu w Kojundżiku, spotyka się śród scen myśliwskich lub wojennych niektóre zwierzęta, którym żadna sztuka, nawet sztuka grecka, nie może nic doskonalszego przeciwstawić : konie oźywione-zapałem wojennym, parskają i rwą się do boju; u zwierząt drapieżnych dzikość lub boleść malują się naprzemian; a jako arcydzieło w tym rodzaju pod względem życia, prawdy i patetyczności, można zacytować dużą płaskorzeźbę, przedstawiającą polowanie na lwy, a przechowaną dziś w muzeum Brytyjskiem ; jedna szczególnie lwica, o zdruzgotanej przez strzałę kości pacierzowej, o tylnych członkach pozbawionych już władzy, podnosząca się z trudnością na przednich łapach i wydająca ostatni ryk z paszczy konwulsyjnie wykrzywionej, przechodzi wszystko co najświadomszy swych celów realizm, posiłkowany najsilniejszem uczuciem, mógł kiedykolwiek wydać. Tu już znajdujemy się wobec sztuki prawdziwie potężnej nietylko w swych dążeniach, ale i w wykonaniu swych pomysłów, a wnosząc z tego jednego przykładu, wyrzec możemy, że jeżeli artyści assyryjscy niezdolni byli do przyobleczenia w ciało piękności idealnej i do wlania w twarz ludzką tajemniczej iskry ducha, to byli jednak wielkimi mistrzami w kie-

runku realistycznym i, postępując dalej tą drogą, niewieluby mogli zna-leść rywali.

Rzeźba assyryjska, posiadająca, jak widzimy, tyle rzeczywistych zalet w płaskorzeźbie, maleje i przestaje być godną samej siebie, gdy dotyka

i; -"i

ai

lii-

Mn

jgl

SJs

Ir

f\

Fig. 338. Herkules assyryjski.

posągu. Mała liczba utworów tego rodzaju znanych nam dotychczas, jak postacie Herkulesa assyryjskiego duszącego lwa (fig. 338), lub geniusze o ciałach ludzkich a o głowie i skrzydłach orlich, z szyszką sosnową w jednem ręku a z naczyniem glinianem w drugiem, znamionują dziwną i trudną do wytłómaczenia nieudolność. Posągi te, prawie płaskie, nie mogą być widziane inaczej jak tylko nawprost ; najczęściej, gdy twarz i korpus cały przedstawiają się frontem do widza i nieruchomie, ręce i nogi oddane są z profilu i w gwałtownym ruchu; ręce w sposób dziwaczny przytwierdzone do ciała, wychodzą aż z pleców; nogi ustawione nieodmiennie na jednej linii, nic nie mają wspólnego z torsem któremu służą za podstawę; słowem, wszystko wskazuje lud przywykły do traktowania rzeźby jako jednej z form rysunku, a nie mający ani wprawy, ani żadnej trądycyi artystycznej w modelowaniu ciała ludzkiego.

I tu jednakże rzeczy zmieniają się na lepsze, gdy od człowieka artysta przechodzi do zwierząt ; owe byki skrzydlate o głowach ludzkich stojące na straży u bram i drzwi pałacowych, nierównie są wyższe pod

ill

MUé

■'<v'

____—

v.

Fig. 339. Waga bronzowa w kształcie lwa.

względem wykonania od posągów ludzkich, a znajdowane czasami małe figurynki bronzowe, przedstawiające lwy lub inne zwierzęta (fig. 339), traktowane są z prawdą anatomiczną i realizmem, przypominającemi pokrewne im typy płaskorzeźb. Jak mało jednakże artyści assyryjscy byli prz}^wykli do oddawania przedmiotów w rzeźbie posągowej, ciekawy tego dowód mamy w tychże samych bykach, o których wspominaliśmy. Były one napół posągami, napół zaś wypukłorzeźbami, gdyż tylko przód ciała był całkiem oderwany

od płyty kamiennej, z której postać była wydobyta, a źe zwykle były one przedstawiane w postawie powolnego ruchu, tak, źe jedna z przednich i jedna z tylnych nóg występowały przed drugie, ten układ zadowalniał widocznie artystę wtedy tylko, gdy patrzył na swą pracę z profilu, ale z przodu wydawało mu się to wadliwem i dlatego prawie zawsze spotykamy piątą nogę, a mia- JTL no wicie przednią, dodaną dla symetryi na tej >~ samej linii, na jakiej znajduje się noga wysunięta naprzód (fig. 340). Te olbrzymie posągi wyrabiane były z jednej bryły alabastru, a największe z nich ważą do 40,000 kilogramów. Niektórzy uczeni chcieli upatrywać w tych zwierzętach fantastycznych obrazy boga Ninipa albo Bela-Merodaha, jako opiekuna mieszkań królewskich, właściwszem jednakże zdaje się przyjąć je za emblematy, podobne naprzykład do sfinksów egipskich, za symbole potęgi bożej, jednoczące w sobie siłę fizyczną i pierwiastek duchowy, wyrażone przez głowę ludzką, wspartą na ciele najsilniejszego ze zwierząt. Potwory te zwano alapi albo kirubi, zkąd zdają się pochodzić hebrajskie kerubim. Miejsce byków zajmują czasami lwy, również opatrzone głowami ludzkiemi; zwane one były przez Assyryjczyków nirgaili, zkąd także fałszywie, jak się zdaje, chciano je identyfikować z bóstwem Nergal, uosobiającem planetę Marsa. Twierdzenie nasze, odejmujące boski charakter tym zwierzętom fantastycznym, popiera i ten jeszcze wzgląd, źe w jednym z pałaców w Nimrud stały na straży bram już tylko lwy w naturalnej swej postaci, z groźnym i stróżliwym wyrazem oblicza, które w żadnym razie nie mogą być brane za personifikacyą bóstwa dobrze określonego, oraz ta druga okoliczność, że Asarhaddon wróciwszy z Egiptu, zaczął umieszczać obok byków i lwów sfinksy podobne do egipskich, do których nie mogło być przywiązywane żadne znaczenie religijne.

r/Ł

Si

\æ

Fig. 040. Byk skrzydlaty assyryjski.

lalars t w o.

JgM tekstów pisanych i z wynalezionych odłamków muru wiemy, źe WÏïÊn Assyryjczycy kochali się w świetnych barwach i źe mieli rzeczywiste poczucie kolorytu. Ponieważ głównie malowali na ścianach i to na górnych ich częściach, a te, wskutek nietrwałości materyałów, wszystkie musiały runąć wśród burz politycznych, kilkakrotnie miotających państwem

Szkic historyczny. T. II.

Niniwy, przeto nie zachowała się w całości żadna ich większa kompo-zycya w tej gałęzi sztuki i o malarstwie assyryjskiem możemy tylko sądzić z małych odłamków muni, wynalezionych pod gruzami gmachów, które zdobiły.

Jak wielką rolę grał koloryt w ornamentacyi architektonicznej tak Babilonu, jak Assyryi, wiemy już z tego, że świątynie piramidalne i wieże, zwane zikurat, miały piętra całe malowane rozmaitemi barwami, których rozkład jest nam znany tak z napisów klinowych, jak z poszukiwań odbywanych na miejscu, ale takie powlekanie murów jednostajną farbą, nic naturalnie nie może mieć wspólnego ze sztuką właściwą, zdradza tylko pewną dążność, pewne wrodzone zamiłowanie, które, rozwijając się z biegiem czasu, musi prowadzić od polichromii do coraz to nowych zastosowań kolorytu w dekoracyi architektonicznej.

Ze ścian płaskich, polichromia przenosi się najpierwej na płaskorzeźby, gdyż na wszystkich rzeźbionych płytach, dziś odkrywanych, spotykamy ślady malowania; koloryt miał podnosić wydatniejsze części kompozycyi, tak, że gdy ciała zostawiano zwykle nietkniętemi, powlekano farbami włosy, brody i brwi u ludzi, oczy, grzywy i ogony u zwierząt, a także ozdobom złotym, drogim kamieniom i haftom u sukień nadawano im właściwe barwy, ale to koloryzowranie było po większej części konwencyo-nalne, szczególnie w zastosowaniu do większych mas, gdyż przeważnie używano dwóch tylko farb, czerwonej i niebieskiej, a czasami, ze zmieszania ich z sobą, powstawał trzeci kolor, fioletowy.

Ważne stanowisko w ornamentacyi gmachów assyryjskich zajmuje cegła emaliowana, którą czasami zastosowywano do przyozdabiania wnętrza

sal i galeryj, ale która była używana na daleko szerszą skalę do zdobienia zewnętrznych ścian świątyń i pałaców, ram u drzwi i posadzek (fig. 341).

Cegły takie, malowane a później wypalane w ogniu, przedstawiały albo każda zosobna oddzielny motyw dekoracyjny, albo też, ułożone według wzoru obmyślanego z góry, składały się na całość, tworzącą prawdziwe obrazy i kompozycye większych rozmiarów.

CATŁNACCI.

BP

’iîiîîîîiiff

»»>

ii

MHEillraiSSi

ii

tlCRCfJOLLE.

Fig. 341. Cegły emaliowane.

Do malowideł swych Assyryjczycy, podobnie jak później Grecy, jak nakoniec artyści pompejańscy, używali farb mineralnych. W cegłach ema-

liowanych dominującemi kolorami były niebieski i żółty : pierwszy stanowił wszędzie tło, druga służył do rozwijania motywu; barwy czarna i zielona rzadziej się już spotykają, a biała była głównie przeznaczona do rozet i obwódek. Kolor czerwony nigdy nie był zastosowywany do cegieł, gdyż nie umiano wypalać w ogniu tej farby, której podstawą była minium.

Najdokładniejsze wyobrażenie o ogólnym charakterze większych kom-pozycyj z cegieł emaliowanych, dać może zewnętrzna część muru, wynalezionego w Khorzabadzie, a wchodzącego w skład haremu pałacowego. Na powierzchni 7 metrów długiej a jeden metr z górą wysokiej, rozwija się scena, której znaczenie trudne jest do pochwycenia, ale którą uważać można za symboliczne przedstawienie potęgi i płodności, lub innemi słowami, za alegoryczne uosobienie siły zapewniającej zwycięstwo i pozwalającej na korzystanie z błogich skutków pokoju ; zresztą ważność tego odkrycia zawiera się nie w samym pomyśle, ale raczej w technicznej, ma-teryalnej stronie wykonania.

W kompozycyi tej widzimy lwa, orla i byka, postępujących za sobą w jednym kierunku i zmierzających ku drzwiom haremu ; za niemi widać drzewo figowe okryte owocem, dalej pług i dwie postacie ludzkie z tya-rami na głowie, z których jedna otwiera, a druga zamyka orszak. Do przedstawienia tej sceny użyto sześciu kolorów: niebieski stanowi, jak zwykle, tło obrazu; żółtym są malowane główne postacie; czarny służy do konturów i od oddania włosów i bród ; brunatny zaznacza ciała ; zielony, liście drzewa ; białym nakoniec są wykonane obwódki i rozety, dekorujące całość.

Król, postępujący naprzód, jest bardzo umiarkowanie koloryzowany zapomocą dwóch głównych barw, żółtej i niebieskiej, broda i włosy są czarne, nałożone w jednej masie, bez cieniowania ; trzyma on w lewej ręce berło, zakończone gałką, od tyary spuszczają się dwie wstęgi, spadające na ramiona, a kolczyki u uszów i naramienniki są lekko wskazane przez żółte paski, naśladujące złoto. Lew ma wiele charakteru, ruchy jego są pełne prawdy, łapy trochę za ciężkie, oddane są jednak z prawdziwą siłą, a nozdrza i paszcza, szeroko rozwarte, nadają jego obliczu wyraz groźny i majestatyczny ; muszkuły nóg, grzywa i ogon uwydatnione są zapomocą koloru niebieskiego, który wydobywa się zpod żółtej powłoki całego ciała. Orzeł przedstawia się ciężko, głowa jego jest całkiem pozbawiona wyrazu, a tylko pióra zarysowują się z wielką delikatnością. Drzewo figowe tak jest naiwnie traktowane, a owoce ma tak ogromne względnie do swoich rozmiarów, że tylko forma liści wskazuje, jaki mianowicie gatunek rośliny artysta chciał odtworzyć; pień, gałęzie i owoce są żółte, liście zie-

20*

lone, żyłki zaś ich czarne. Pług, zlekka naszkicowany żółtą farbą, nie może nawet dać pojęcia o prawdziwym kształcie tego narzędzia. Każdy z tych szczegółów osobno wzięty, grzeszy wprawdzie wieloma niedokładnościami, ale w ogólnym układzie panuje zupełna równowaga; białe rozetki o środkach żółtych, rozrzucone na tle błękitnem, sprawiają nadzwyczaj miłe wrażenie dla oka, a nad całością rozlewa się jakaś spokojna i majestatyczna harmonia, udzielająca kompozycyi wiele uroku, tak, że wszyscy co widzieli ten obraz, zgadzają się na to, że pod względem poczucia dekoracyjnego, prawdziwie monumentalnego efektu, świetności, bogactwa i harmonii tonów, malarstwo assyryjskie nic nie musiało ustępować późniejszej sztuce Persów, Arabów, a nawet nowożytnych narodów, w zakresie ornamentyki.

Przechodząc od mozajek z cegły do właściwego malarstwa widzimy, że najświetniej się ono rozwinęło na wewnętrznych ścianach pałaców, przyczyniając się w znacznej mierze do podniesienia i tak już bogatej ich dekoracyi. Trudno dziś stanowczo powiedzieć, jakiego właściwie rodzaju były te malowidła, czy wykonywano je al fresco czy też a tempera, ale zdaje

mMm

rm.

się, że to ostatnie przypu-szczenię jest bliźszem pra-wdy i że artyści assyryjscy malowali swe obrazy farba-K mi wodnemi na suchym już • tynku ścian.

Ti

Fig. 342. Malowidło z Kojundżiku.

szczę-

Postacie zarysowujące się oddzielnie na tle jedno-barwnem, nie były nigdy modelowane, a tylko malowane zapomocą farb rozkładanych płasko, bez cieniowania, i otoczonych grubym paskiem czarnym lub białym, uwydatniającym główne kontury, podobnie jak w średniowiecznych oknach kościelnych każda szybka kolorowa jest ujęta w ramki z ołowiu (fig. 342). Najczęściej kontury są oznaczone czarno lub biało na tle błękitnem albo zielonem, czasami widzimy figury ludzkie oddane kolorem cielistym, bardzo śliwie pochwyconym, a z innych barw pospolicie używanych, spotykamy przeważnie żółtą i czerwoną; nierzadko zdarza się widzieć dwa

kolory dopełniające się wzajemnie, ułożone obok siebie tak, ażeby wywołać złudzenie optyczne, jak np. kolor niebieski obok żółtego, dla otrzymania barwy zielonej. W ogólności powiedzieć można, że koloryt malowideł assyryjskich odznacza się rzeczywistemi zaletami ; bogactwo jego polega nie na wielkiej liczbie, ale na umiejętnem i umiarkowanem zestawieniu kolorów, które świetne same przez się, zlewają się w jeden ton dominujący, wywołując wrażenie pełne spokoju i powagi.

Malowidła umieszczane były w pałacach Assyryi przeważnie u samej góry ścian, pod sufitem, na miejscu fryzu greckiego ; przedstawiały one rozmaite sceny czerpane w religii, w fastach wojennych i w życiu spo-łecznem ludów, igrzyska, polowania i tryumfy królów, a główna kompo-zycya otoczona zawsze była szlakiem, w którym rozwijała się bogata or-namentacya, złożona z rozet, meandrów, palm i kwiatów lotusu, wykończonych z wielką delikatnością, lub też z napisów klinowych, kreślonych dużemi ozdobnemi literami. Innego zastosowania malarstwa nie znamy u Assyryjczyków ; nigdzie nie napotkano wzmianki o obrazach, któreby miały jakiekolwiek znaczenie samoistne, niezależne od zajmowanego miejsca w ozdobie pałaców.

Tak płaskorzeźby na alabastrze, jak malowidła ścienne Assyryjczyków, zdają się być głównie przeznaczone do podnoszenia i wspomagania architektury gmachów, zajmują tedy stanowisko przeważnie dekoracyjne, z drugiej zaś strony służą one do uwiecznienia i przekazania potomności wielkich czynów królewskich. Gdy Sargon lub Sennacherib wznosili swoje olbrzymie pałace, można rzec śmiało, że mieli oni głównie na celu stworzenie ogromnych powierzchni, na którychby mogli rozwijać bohaterskie dzieje swych panowań, a gdy się weźmie na uwagę kolosalne rozmiary tych budowli, nie ma się prawa wymagać, żeby ludzie przeznaczeni do ich upiększania, mogli się wywiązywać ze swego zadania z calem namaszczeniem i z zamiłowaniem prawdziwych artystów, tworzących dzieła sztuki poczęte pod wpływem osobistego natchnienia. Nie można nawet wszystkim takim pracownikom dawać zaszczytnego miana artystów, gdyż musiało być między nimi więcej rzemieślników, rzeźbiących lub malujących według raz przyjętej rutyny i powtarzających, pod kierunkiem ludzi bardziej uzdolnionych, te same mniej więcej sceny, z większą lub mniejszą wprawą i znajomością rzeczy. Tern więc bardziej podziwiać trzeba rzeczywisty i niezaprzeczony talent, jaki widzimy w wielu pojedyńczych utworach, które musiały być dziełem jednostek, obdarzonych, oprócz wrodzonych zdolności, wyźszem wykształceniem i wyrobionem poczuciem piękna; trzeba admirować tę siłę, to życie, ten szczery realizm w oddaniu natury, który, według trafnego porównania p. Opperta, pozwala nazwać Assyryjczyków Holendrami Azyi.

Layard oblicza, źe ustawiwszy w jednym szeregu płyty rzeźbione z samej tylko odkrytej dotychczas części pałacu w Kojundźiku, otrzymamy pas, mający 9880 stóp czyli dwie mile angielskie długości; powierzchnie malowane musiały zajmować takież same mniej więcej obszary, z tego więc można brać miarę, do jak olbrzymiej działalności sztuka plastyczna była powołaną w Assyryi. Pod względem rozmaitości traktowanych przedmiotów, zakres jej także niemniejsze pole obejmował. W płaskorzeźbach i malowidłach żadna strona życia narodowego nie została pominiętą, żaden objaw ludzkiej działalności zapomnianym ; spotykamy tam obrazy religijne, postacie bogów i geniuszów: tu procesyonalne orszaki bóstw o ciałach ludzkich a orlich głowach ; tam potwory, w których jednoczą się formy lwa i orła, ścigane przez jakiegoś skrzydlatego rycerza, ciskającego pioruny ; dalej owe beznożne a skrzydlate istoty, otoczone rodzajem aureoli i unoszące się w powietrzu. W innem miejscu rozwijają się sceny wojenne i myśliwskie, w których osoba króla odgrywa przeważną rolę: wśród bagnistego krajobrazu, lub wśród pagórków pokrytych lasem, król, otoczony dworzanami, prowadzącymi jego konie i niosącymi broń, ciska ze swego wozu wojennego strzały na nieprzyjaciół, z których jedni uciekają, a drudzy dają się tratować przez konie rydwanu ; dalej widzimy mury oblężonego grodu, do którego wojska assyryjskie przypuszczają szturm zapomocą najrozmaitszych machin ; tryumfalne pochody, gdzie monarcha powraca do swej rezydencyi, poprzedzony łupami zdobytemi na wrogach : na przodzie postępują śpiewacy i muzykanci grający na harfach lub fletach, dalej, ludzie uginający się pod ciężarem trofeów, w liczbie których głowy poległych nieprzyjaciół zajmują pierwsze miejsce, a gwardya królewska zamyka orszak. Na innych obrazach król oddaje się łowom i dusi dzikiego zwierza lub rozdziera mu paszczę; tu, siedząc na wspaniałym tronie, odbiera od swych lenników hołdy i daninę w zwierzynie, owocach, kwiatach i rozmaitych produktach; tam przewodniczy budowie pałaców, patrzy na wydobywanie kamieni z rzeki, na ich ciosanie i przewożenie na miejsce przeznaczenia.

Sceny obyczajowe, zajęcia około roli lub w rozmaitych gałęziach przemysłu, posiadają, oprócz swej wartości historycznej, wielką także doniosłość etnograficzną, a zdaniem p. Layarda, typy, sposób życia i ważniejsze zajęcia ludów dziś zamieszkujących kraje dawnej Assyryi, znajdują najdokładniejszą ilustracyą, fotograficznego, rzec można, podobieństwa, na obrazach z pałaców Niniwy. Takie epizody z życia codziennego, dotyka-

jące najdrobniejszych i najtrywialniejszych szczegółów, ukazują nam Assy-ryjczyków zajętych gospodarstwem, czyszczących konie, gotujących strawę, ścielących łóżka, podróżujących z rodzinami, a obok tych naiwnych i prostodusznych obrazów, srogi i brutalny charakter ludu znajduje swój wyraz w scenach wyrafinowanego okrucieństwa; niewolnicy wbijani na pal, krzyżowani, piłowani na dwoje lub odzierani żywcem ze skóry; król spisujący liczbę ściętych w jego obecności głów, wypalający oczy pacyen-tom, których mu przyprowadzają ciągnionych za obrączki przewleczone przez usta, wszystko to jest oddane z zupełną swobodą i spokojem, jako rzecz najnaturalniejsza.

Obrazy te stanowią rodzaj analów, w które wpisują się wszystkie fakta godniejsze uwagi, bez żadnej pretensyi do ich idealizowania, bez żadnej poezyi, wiernie ale sucho, słowem, w sposób kronikarski. Postać ludzka uchwycona raz w pewną formę, już nigdy jej nie opuszcza; obrany typ zdaje się dobrze malować tę rasę bitną i szorstką, ale jest on zawsze typem konwencyonalnym ; nie przedstawia ludzi indywidualnie, ale oddaje raczej człowieka jako ogólnikowe uosobienie danej narodowości; zawsze się powtarza ta sama postać przysadkowata i rubaszna, o szerokich ramionach, o silnie rozwiniętej głowie, o szyi potężnej, o rękach i nogach z wystającemi żyłami i muszkułami, a tylko strój i ozdoby hierarchiczne odróżniają jednego człowieka od drugiego, króla od ostatniego z niewolników.

Kronikarski charakter płaskorzeźb i malowideł assyryjskich jest tak wybitny, że w największych salach całe ich szeregi stanowią jedne całość pod względem przedmiotu. Historya rozpoczęta na jednym obrazie, przedłuża się na drugim i tak do ostatniego, a równie jak pismo klinowe, które czyta się od prawej ręki ku lewej, kompozycye te postępują za sobą w tymże samym kierunku ; scena rozpoczyna się od lewej strony drzwi wchodowych, okrąża całą salę i powraca do tychże samych drzwi. Nacisk główny jest zawsze położony na polityczną i wojowniczą działalność panującego monarchy, z uwzględnieniem przeważnie jego wielkości doczesnej ; sceny religijne występują tylko dorywczo i epizodycznie i ograniczają się do oddania kilku typów bogów lub geniuszów, nie widać zaś tego zajęcia się losem człowieka po śmierci, tej zadumy o życiu przyszłem, które tak absolutnie zawładnęły umysłem Egipcyan, że żadna ściana ich gmachów nie jest od nich wolną.

Podając charakterystykę kompozycyj zdobiących ściany pałaców assyryjskich, opieraliśmy przeważnie nasz sąd na płaskorzeźbach, których znaczna bardzo ilość przetrwała do naszych czasów, że zaś te same uwagi

dają się zastosować do malowideł, wnosić to tylko możemy z nielicznych utworów tego rodzaju przechowanych dotychczas, i ze wzmianek spotykanych w napisach klinowych i w tekstach autorów klasycznych. Zresztą między temi dwoma grupami dzieł sztuki istnieją, ze względu na samo ich wykonanie, silne węzły pokrewieństwa i przedział nie jest tak wybitny, jak wypadałoby myśleć, zapatrując się na nie z naszego, nowoczesnego punktu widzenia ; płaskorzeźby z Khorzabadu i Kojundżiku, przez brak a przynajmniej przez niedokładność modelowania, malowidła zaś, przez płaskie rozkładanie farb, bez cieniowania, redukują się prawie do prostego rysunku, nic więc dziwnego, źe rozporządzając podobnemi środkami, dotykały one tych samych przedmiotów i traktowały je w identyczny mniej więcej sposób.

Zasady przewodniczące w wykonaniu płaskorzeźb i malowideł, spotykamy także na cylindrach, w których rysunek polega na żłobieniu,, zapomocą rylca, konturów w twardym kamieniu. Cylindry te służyły, jak wiemy, za pieczęcie, a ich użycie zostało wprowadzone do Assyryi z Babilonu ; najczęściej przedstawiano na nich sceny religijne, postacie symboliczne lub bóstwa z korzącymi się przed niemi ludźmi, sceny myśliwskie, wojenne lub obyczajowe, ale dotychczas niemożliwe jest określenie znaczenia tych utworów i stosunek jaki je mógł łączyć z właścicielem pieczęci. Dużo tych cylindrów zdradza niedbałe bardzo wykonanie, co dowodzi, źe fabrykowano je rzemieślniczo i w wielkich ilościach, dla zaspokojenia potrzeb ogółu, niektóre jednak odznaczają się tak doskonałem wykończeniem, źe nic nie ustępują najlepszym płaskorzeźbom z epoki Sargona lub Aszszurbanipala.

Do działu malarstwa można także zaliczyć desenie na tkaninach i na wazach metalowych, któremi zajmowaliśmy się traktując o przemyśle assyryjskim, oraz ozdoby spotykane na wyrobach ceramicznych. O cegłach emaliowanych mówiliśmy już dość obszernie, o naczyniach glinianych wspominaliśmy także w kilku słowach, tu więc tylko dodamy,, źe naczynia te swoim kształtem i wykonaniem nie należą do rzędu przedmiotów ściśle artystycznych, gdyż Assyryjczycy, posługujący się przeważnie gliną przy budowie swych gmachów, nie przypuszczali, żeby ten sam materyał mógł odpowiadać bardziej rafinowanym zastosowaniom, i dlatego do wszystkich bogatszych i ozdobniejszych naczyń używali złota, srebra i innych kruszców. Jednakże na pewnej części waz i urn glinianych spotykamy dekoracye tern głównie dla nas cenne, źe te naczynia, jako łatwo przenośne, były jednym z najważniejszych łączników między sztuką Assyryi a artyzmem Grecyi; te zony czyli pasy, rozłożone równo-legie i zapełnione szeregami zwierząt rozmaitych : tygrysów, kozłów, capów i t. p., te potwory fantastyczne, chimery i bóstwa skrzydlate, te rozety, palmy i kwiaty lotusu rozkwitłe między dwoma pączkami, słowem, wszystkie ozdoby spotykane na archaicznych wazach greckich, pochodzą z Assyryi, i od niej, za pośrednictwem Fenicyi lub Azyi Mniejszej,, dostały się do Grecyi.

,!v>v

V9

mm

V.!

¹ -a .

ÆWîk

Sri

'ïMÊsMB®

\m-

a»

jl

AZYA MNIEJSZA. - HETEJCZYCY.

Źródła: — I. Biblia. — II. Ernest Curtius. Die Jonier vor der jonischen Wanderung; Berlin 1855. — III. D’Eckstein. Questions relatives aux antiquités des peuples sémitiques. Paris 1857. — IV. F. Le-normant. Manuel d’histoire ancienne de l’Orient. Paris 1869.—V. G. Maspero. Histoire ancienne des peuples de l’Orient. Paris 1886. — VI. Texier. Asie-Mineure. Paris. —VII. Perrot et Guillaume. Exploration archéologique de la Galatie. Paris 1870. — VIII. A. H. Sayce, trad. franç. d’Ernest Jovy. Principes de philologie comparée. Paris 1884. — IX. A. H. Sayce. The Monuments of the Hittites. (Transactions of the Society of biblical archaeology). — X. W. Wright. The Empire of the Hittites. London 1886. — XI. G. Perrot. L’art de l’Asie-Mineure, ses origines, son influence. Paris 1873. — XII. G. Perrot. Une civilisation retrouvée. Les Hétiens, leur écriture et leur art. Revue des deux- Mondes. Paris 1886.

Ta

dy się mówi o sztuce Assyryi, nie można pominąć zupełnem milczeniem Azyi Mniejszej, której cała przestrzeń środkowa, aż do wybrzeży morza Egejskiego, pokryta jest dotychczas mnóstwem pomników, posiadających wprawdzie pewne cechy specyalne, sobie właściwe, ale bardzo ściśle spokrewnionych ze sztuką Mezopotamii. Pomniki te nabierają w oczach naszych tern większego znaczenia, gdy się zastanowimy nad tern, źe Azya Mniejsza, której trakty przecinające kraj cały, prowadziły do Komany i Tarsy, była najprostszą drogą łączącą Grecyą z Mezopotamią, źe więc za jej pośrednictwem, bardziej jeszcze aniżeli przez Fenicyan, sztuka assyryjska mogła oddziaływać na Helladę.

Starożytne zabytki Azyi Mniejszej należą do kilku odrębnych epok, bardzo odległych od siebie. Nie mówiąc już o ostatnich z nich, noszących wyraźnie charakter grecki, a licznie rozrzuconych na wybrzeżach zachodnich, gdzie Doryjczycy, Jończycy i Eolczycy zakładali kolejno kwitnące

swoje kolonie, widzimy pomniki, w których wpływ Grecyi walczy jeszcze z poprzedniemi miejscowemi tradycyami, drugie wiążące się przez same swe nazwy z dziejami dawnych państw Frygii i Lydyi, nakoniec najstaro-źytniejsze utwory sztuki miejscowej, których nie można odnieść do żadnege z narodów dotychczas znanych, a które zdają się sięgać paru tysięcy lat przed Chrystusem. Z wyjątkiem dzieł sztuki ściśle greckich, wszystkie te pomniki zdradzają między sobą pewne powinowactwo, a co więcej, związane są silnym węzłem z podobnemiź utworami północnej Syryi, co od-dawna kazało wnosić, że pierwotne ich typy musiały powstać wśród jakiegoś potężnego ludu, którego władza a przynajmniej wpływ rozciągały się nie-tylko na Azyą Mniejszą, ale także na kraje na południu jej leżące, a oddzielone od niej łańcuchem Taurusu. Żaden jednak z uczonych nie zdołał wpaść dotąd na ślad, jakiemu mianowicie narodowi mógł być przypisywany podobny zaszczyt, gubiono się tedy w domysłach, lub też zadowal-niano się hipotezami, najbardziej napozór zbliżonemi do prawdy.

Nie mogło być mowy o źadnem ze starożytnych plemion, zaludniających Azyą Mniejszą, jak o mieszkańcach Kary i, Lycyi, Pamfilii, Cylicyir Pizydyi, Myzyi, Bitynii, Paflagonii lub Pontu, gdyż ani jedno z nich nie doszło nigdy do większego dziejowego znaczenia i działalność ich ściśle się zamykała w granicach zajmowanych przez nie prowincyj. Północne ludy Iberów, Saspirów, Chalybów, Kaszki, Muszki i Tabal zajmowały się tylko dobywaniem kruszców, któremi zasilały sąsiadów, ale żadnych śladów wyższej kultury po sobie nie zostawiły i zostały wyparte w odległej jeszcze starożytności ku górom Kaukaskim. Lelegowie, Lykijczycy i Ka-ryjczycy stanowili rzeczywiście ważny żywioł w zaludnieniu Azyi Mniejszej i można im przypisać niektóre z dawnych przedhistorycznych pomników tej krainy, ale ich byt polityczny nie przedstawia żadnej ciągłości i wspomnienia o nich, pomieszane w chaotycznym nieładzie, gubią się w pomroce dziejowej. Wpływ Fenicyan dawał się tylko uczuć na wybrzeżach południowych i zachodnich: Sydończycy, dość gościnnie przyjęci w Cylicyk założyli tam swe bogate kantory w Mygdale, Phaselis, Kibyrze, Masurze,. Sylionie i Sidymie ; na wybrzeżach Lycyi posiadali Astyrę i opanowali trzy porty na wyspie Rodos, ale nigdy nie posunęli się w głąb kraju i nie mogli oddziaływać na jego cywilizacyą. Dardańczycy trojańscy tworzyli wprawdzie dość potężne państwo, którego wojska brały czynny udział w wyprawie ludów syryjskich przeciwko Ramzesowi II., ale granice ich monarchii nie sięgały poza obręb północno-zachodniego kąta półwyspu,, a tylko przez jakiś czas zdawali się oni władać Frygią. Karyjczycy, ścieśnieni na krańcu przeciwnym, południowo-zachodnim, wydzielali się przeważnie w kierunku morza i dostarczali najemnych żołdaków rozmaitym

ówczesnym państwom, ale stali dość nisko pod względem cywilizacyi i Grekom dopiero zawdzięczali późniejszą swą kulturę. Pozostawały więc tylko dwa narody, które odegrały rzeczywiście bardziej wybitną rolę w historyi Azyi Mniejszej, a mianowicie Frygijczycy i Lydyjczycy; ku nim więc głównie zwróciły się inwestygacye uczonych i przyjęto wniosek, ie w ich to łonie, pod wpływem Assyryi, rozwinęła się owa sztuka, której dzieła zapełniły całą Azyą Mniejszą, dano jej tedy ogólnikową nazwę sztuki lydo-frygijskiej. Musiano się zadowalniać dotychczas tą teoryą, gdyż nie można było wynaleść innej, bardziej prawdopodobnej, ale trzeba przyznać, że nasuwała ona liczne wątpliwości, które niepomiernie trapiły archeologów. Posuwano jak można najdalej pierwsze powstanie państwa Lydyj-skiego ; p. Oppert zestawiając nazwę grecką Heraklidów, którą nosiła druga dynastya lydyjska, z mianem bożka Adara-Samdana assyryjskiego, starał się udowodnić, że ta dynastya pochodziła z Assyryi i że jej założyciel, Agron, był synem Adarpalassara a bratem Assurdayana, wygnanym z kraju wskutek jakichś niedocieczonych wypadków ; powoływano się nakoniec na świadectwo Herodota, który tyle upatrywał podobieństwa między Frygijczykami a Assyryjczykami, że za założyciela Frygii uważał jednego z potomków bajecznego Ninusa, ale wszystko to było bardzo naciągane, spoczywało na wątłych podstawach i nie rzucało wiele światła na początki sztuki Azyi Mniejszej.

Herkulesa

Wiadomo, że Frygijczycy byli wielkim narodem, posiadającym wysoką i bardzo rafinowaną kulturę, że religia ich wywierała przeważny wpływ na Grecyą a nawet na Rzym Cezarów, że muzycy ich cieszyli się wielkim rozgłosem w świecie starożytnym, że ich bogactwa weszły w przysłowie i pamięć ich przeszła do nas w podaniu o królu Midasie, zmieniającym w złoto wszystko czego dotykał, że ich rolnictwo i przemysł były bardzo rozwinięte, a ich wełny, przerabiane w Milecie, dostarczały najcenniejszych tkanin, że nakoniec zostawili oni po sobie wiele pomników artystycznych, ale ta świetna faza ich rozwoju zdaje się przypadać na IX. lub VIII. wiek przed Chrystusem, początek ich istnienia politycznego nie sięga dalej jak wieku X., w wieku zaś VII. ostatni ich król pada pod ciosami Scytów, a miejsce ich zajmują Lydyjczycy. Przytem na najdawniejszych ich pomnikach, na grobowcach królów Gordiosa i Midasa, znajdują się napisy, redagowane alfabetem zupełnie podobnym do najdawniejszych liter greckich, co najlepiej znamionuje epokę względnie dość późną, w jakiej powstały.

Co do Lydyjczyków, to należą oni wraz z Tyrrhenejczykami, Torrhe-bejczykami i Szardanami do potężnego ludu Maeonów, który bardzo ■czynny przyjął udział w wielkich morskich wędrówkach, rozpoczętych

około XV. wieku przed Chr. przez Libijczyków, Pelasgów i rozmaite ludy Azyi Mniejszej. Migracye te przez dwieście blisko lat niepokoiły Egipt,., wybrzeża całej Afryki północnej i wyspy Archipelagu, a jednym z ich epizodów było wtargnięcie do dzisiejszej Toskanii ludu Tyrsenów czy fyrrhenów, blisko spokrewnionego z Lydyjczykami. Według podań miejscowych, państwo Lydyjskie miało być założone w XVI. wieku przez A ty sa, wnuka legendowego Manesa a prawnuka Zeusa i Ziemi, i ztąd pochodzi nazwa Atyadów, dawana pierwszej dynastyi królewskiej, panującej w Lydyi. Iierodot powiada, że za czasów tego monarchy tak straszny głód nawiedził Lydyą, iż król umyślił podzielić całą ludność na dwie połowy i jedne z nich wysłał pod wodzą młodszego syna swego Tyrrh nosa w świat daleki, dla szukania nowej ojczyzny, drugą zaś pozostawił na miejscu, przekazując rządy nad nią starszemu synowi, L y d o s o w i. Po długiem błąkaniu się po morzu Śródziemnem, wychodźcy dotarli do Umbryi i, zmieszawszy się z ludnością miejscową, utworzyli naród Etrusków, w Lydyi zaś dynasty a Atyadów panowała aż do końca XIII. wieku, a później stała zastąpiona przez dynastyą Heraklidów, ale obie te rodziny należą jeszcze do epoki bajecznej kraju, a prawdziwa historya Lydyi rozpoczyna się dopiero z dynastyą Mer7nnadów, założoną przez Gygesa w VII. w. przed Chrystusem. Wtedy to także przewaga wojenna Assyryi ustala się stanowczo w Azyi Mniejszej i dynastya Sargonidów rozciąga swe zwierzchnictwo nad królami Lydyi.

e-

zo-

Wprawdzie Ktezyasz i Mojżesz z Khoreny zapewniają, że już Priam trojański uznawał się za lennika Assyryi, a faktem jest, że Assyryjczycy zaczęli się mieszać do spraw wewnętrznych półwyspu po podbiciu Armenii przez Tiglath-Phalasara I., to jest przy końcu XII. i na początku XI. wieków, ale dopiero Aszszurbanipal w 665 roku zmusił Gygesa do uznania supremacyi Assyryi, w zamian za pomoc udzieloną mu przeciwko Kim-meryjczykom, a dla ukarania go za przyłączenie się do ligi, utworzonej przez książąt babilońskich i Psamityka króla Egiptu przeciwko jego zwierzchnictwu, Aszszurbanipal rzucił napowrót na Lydyą hordy kimmc-ryjskie. Syn Gygesa, Ardys, musiał także ulegać przewadze Assyryi, ale ten stan rzeczy nie trwał długo, gdyż wkrótce sama Niniwa ujrzała się zagrożoną w swoich podstawach i nakoniec upadła pod ciosami sprzymierzonych dawnych swych hołdowników.

W Lydyi po Ardysie panowali Sadyattes i Alyattes, którzy, spokojni już od strony Mezopotamii, zwrócili się z całemi siłami przeciwko koloniom greckim, z któremi pierwsze zatargi rozpoczęły się już były za ich poprzedników. Alyattes po jedenastoletniej wojnie zawarł przymierze z Miletem, zdobył Smyrnę, później podbił Frygią i Kappadocyą, a nako-nieć przez sześć lat musiał stawić czoło Kyaxaresowi, królowi Medyi ; ale wojna ta zakończyła się traktatem pokoju, który rzekę Halys uznawał za granicę obu państw, a córkę króla Lydyi oddawał za żonę Astyage-sowi, synowi Kyaxaresa. K r e z u s, syn Alyattesa, był prawdziwym twórcą wielkiego państwa Lydyjskiego, ale zarazem ostatnim z jego królów. Uderzył on najpierwej na Greków, zdobył Efez i zmusił wszystkie kolonie do płacenia mu haraczu ; później, widząc szybkie postępy Persów i chcąc pomścić klęskę swego szwagra Astyagesa, postanowił stać się panem całej Azyi Mniejszej po rzekę Halys, aby móc przeciwstawić dostateczne siły nowemu zdobywcy i skutecznie powstrzymywać dalsze zabory Cyrusa. Podbił więc Myzyą, Maryandynią, Bitynią, Paflagonią, Karyą i Pamfilią, tak, że w krótkim czasie opanował rzeczywiście całą przestrzeń kraju między Hellespontem, morzem Czarnem, rzeką Halys i łańcuchem Tau-rusu, a z drugiej strony, przez zręczną dyplomacyą, zapewnił sobie przymierze Babilonu, Egiptu i Sparty, i wtedy, rozpoczynając sam kroki zaczepne, rzucił się na część Kappadocyi, zajętą już przez wojska perskie. Na tę wieść Cyrus nadbiegł ze swemi hufcami i wielka bitwa została stoczona w Pteryi, ale szala zwycięstwa nie przeważyła się ani na jednę, ani na drugą stronę ; Krezus jednak powrócił do stolicy, a myśląc, że kroki wojenne rozpoczną się dopiero powtórnie w następnym roku, przedsięwziął wielkie przygotowania i wysłał gońców do swych sprzymierzeńców, zamawiając sobie ich pomoc na następną wiosnę. Ale Cyrus szybkim pochodem wkroczył do Lydyi i znalazł się nagle pod murami jej stołecznego grodu, a po czternastodniowem oblężeniu zdobył Sardes, ujął samego Krezusa i opanował kraj cały, tak więc w 544 r. przestało istnieć państwo Lydyj-skie i Persya stała się panią całej Azyi Mniejszej.

Widzimy tedy, że świetność Lydyi była całkiem efemeryczną i że jeżeli była epoka, w której kraj ten mógł wywierać wpływ rzeczywisty na wszystkie sąsiednie ludy, to trwała ona bardzo krótko, nie więcej jak przez jakich kilkadziesiąt lat panowania dynastyi Mermnadów. Dzieje Fry-gijczyków niedokładnie są nam znane, ale z tego cośmy wyżej o nich powiedzieli, widać, że nie posiadali oni nigdy dostatecznej potęgi na to, aby móc rozwinąć swoję działalność na całym obszarze półwyspu; bezpośrednie zaś stosunki Azyi Mniejszej z Assyryą rozwinęły się dopiero prawidłowo w VII. wieku, i jedna tylko prowincya, Cylicya, znajdowała się przez dłuższy czas pod jej panowaniem. Co do wojen prowadzonych w Azyi Mniejszej przez królów pierwszego państwa Assyryjskiego: Tiglath-Phala-sara I., Aszszurnazirpala, Salmanasara IV. i przez pierwszych Sargonidów, były to krótkie, dorywcze wyprawy, którym niepodobna przypisać stałego wpływu na kulturę i sztukę podbijanych chwilowo ludów. Zresztą pomniki

Azyi Mniejszej i Syryi północnej noszą często na sobie, oprócz wyraźnego piętna assyryjskiego, liczne cechy przypominające Egipt, a na wielu z nich spotykają się napisy hieroglificzne, nic nie mające wspólnego z pismem klinowem Assyryi, mniej jeszcze z późniejszemi alfabetami pochodzącemi od Fenicyan, a różniące się także bardzo wyraźnie od hieroglifów egipskich. Dla wyjaśnienia więc genezy najdawniejszych zabytków artystycznych Azyi Mniejszej, trzeba było zwracać się zawsze ku nowym studyom i wynaleść naród starożytny i potężny, panujący przez długi szereg wieków nad znaczną częścią Syryi i Azyi Mniejszej, posiadający stałe i rozległe stosunki z Egiptem i Assyryą, mający swój odrębny systemat graficzny i kulturę dość rozwiniętą na to, ażeby mógł ją narzucić wszystkim swym lennikom i utrwalić wśród nich na całe setki lat.

Dopięcie właśnie tego celu jest jedną z najnowszych i najdonioślejszych zdobyczy naukowych ostatnich czasów, a zaszczyt tego wynalazku należy się współczesnym uczonym i podróżnikom angielskim. Na podstawie ich badań zdaje się już dziś dowiedzionem, źe narodem jednoczącym w sobie wszystkie warunki wyliczone wyżej, jest lud, którego znaczenie polityczne i militarne zostało już dawniej stwierdzone zapomocą pomników Egiptu i Assyryi, ale którego cywilizacyjne posłannictwo dziś dopiero zaczyna się rozświecać, dzięki studyom datującym zaledwie od kilku lat. Jest nim mianowicie potężny naród zwany przez Egipcyan ludem Kheta, Khiti albo Khetau, przez napisy assyryjskie Khati lub Khatti, przez Biblią Hitti, a w liczbie mnogiej Hittivi lub też synami Heta, z czego teksta Starego Testamentu, w tłómaczeniu na języki zachodnie, zrobiły: po francusku Hćtćens lub Hćtiens, po angielsku Hittites, po polsku zaś lud He-tejczyków.

Historya Hetejczykó w.

edług X. rozdziału Genezy, Hetejczycy byli potomkami Chanaana, I a Mojżesz umieszczając ich przodka Hetha zaraz po Sydonie, zdaje się wskazywać, jak przeważne stanowisko zajmowali oni wśród innych ludów chananejskich. Dalsze rozdziały Pisma świętego stwierdzają to przypuszczenie: Bóg rozkazując Abrahamowi udać się do ziemi Cha-naan, wymienia Hetejczyków między innemi ludami zamieszkującemi tę krainę i widzimy później patryarchę, osiadłego wśród nich i grzebiącego zwłoki żony, w grobie odstąpionym mu przez jednego z przywódców hetej-skich ; przemawiając do Mojżesza z krzewu gorejącego, Jehowa znowu wspomina Hetejczyków, ale ich wielkie znaczenie najsilniej objawia się w następujących słowach Księgi Jozuego: »Od puszczy i od Libanu aź do rzeki wielkiej Eufratesa, wszystka ziemia Hetejczyków, aź do morza wielkiego na zachód słońca, będzie granica wasza«.

Zdaje się, że w bardzo odległej starożytności, może zaraz po wkroczeniu do ziemi Chanaan, Hetejczycy podzielili się na dwie gałęzie, południową i północną, i osiedli w krainach bardzo oddalonych jedna od drugiej. Hetejczycy południowi, mniej liczni, usadowili się w okolicach miasta Kiryath-Arba, odebranego od plemienia Enakim, a które nazwali oni Hebronem i tam ich zastał Abraham po wyjściu z Chaldei. Prawdopodobnie znaczna ich część wzięła udział w wyprawie tak zwanych Hyksosów na Egipt i, według wielu poważnych uczonj^ch, oni to nawet objęli dowództwo nad tym ruchem, a wyszedłszy z Egiptu po zwycięstwie Ahmesa, musieli się połączyć z pozostałymi na miejscu pobratymcami. Później wspominają o nich szpiegowie, wysłani przez Mojżesza do ziemi Obiecanej ; widzimy ich na liście ludów, usiłujących powstrzymać pochód Jozuego ; nakoniec, po podboju Palestyny przez Izraelitów, utrzymują się oni w górach, należących do pokoleń Efraima i Judy; do ich narodowości należy w późniejszej epoce jeden z wodzów Dawida, Uryasz, a Salomon używa ich wraz z innemi plemionami chananejskiemi do budowy świątyni. Od tej chwili przestaje już być mowa o Hetejczykach ujarzmionych przez Izraelitów i widocznie musieli się oni zlać całkiem z pozostałą masą ludności, ale natomiast zaczynają występować w Piśmie świętem wzmianki o północnym, niezależnym odłamku Hetejczyków. W chwili największego rozrostu państwa Izraelskiego niektórzy książęta hetejscy zdają się uznawać supremacyą Dawida; Salomon zawiera traktat z ich królem i pojmuje jego córkę za żonę, sprzedaje także konie sprowadzane z Egiptu, książętom hetejskim i aramejskim, a w drugiej Księdze Królewskiej widzimy, że gdy Syryjczycy obleg'ali Samaryą za czasów panowania Jorama, syna Akhaba, uciekli oni w popłochu słysząc zdaleka tentent koni i wozów, gdyż wpadli na domysł, że mogą to być wojska Hetejczyków i Egipcyan, pośpieszające na odsiecz królowi izraelskiemu.

Ale o Hetejczykach północnych spotykamy daleko więcej wiadomości w napisach pomnikowych Egiptu i Assyryi i, opierając się na nich, możemy odbudować całą prawie przeszłość tego narodu. Zajmowali oni dolinę Orontu i łańcuch gór Amanos, tworząc silnie uorganizowaną militarną monarchią, której granice na północ sięgały do Taurusu, na południe do łańcuchów gór Hermonu i Antylibanu, a która, rozszerzając się na wschód, posunęła się aź ku Eufratowi. Głównemi miastami tego kraju były Hamath i Kadesz, dzisiejszy Homs, silna forteca broniąca go od południa,

21

Szkic historyczny. T. II.

od strony Egiptu, a z czasem Hetejczycy opanowali Gargamisz czy Kar-kemisz, późniejsze Circesium, nad Eufratem, gdzie Thutmes III. wzniósł był silną fortecę, która odtąd służyła im za przednią straż od strony AssyryL Największy rozwój potęgi Hetejczyków przypada na wieki XV. i XIV., to jest na epokę współczesną z XIX. dynastyą egipską. Wtedy to ich panowanie a przynajmniej wpływ przeważny rozciąga się na całą prawie Azyą Mniejszą i liczne wojska sprzymierzone półwyspu występują pod dowództwem ich królów przeciwko zdobywcom egipskim. Wątpliwem jest,, aby królowie z Kadesz i Gargamisz mogli bezpośrednio władać częścią Azyi Mniejszej, ale pomniki pokryte napisami hetejskiemi, pozwalają wnosić, źe w epoce poprzedzającej założenie państw Frygii i Lydyi, Hetejczycy utworzyli w Kappadocyi państwo ciągnące się aż po rzekę Halys, którego stolicą było prawdopodobnie duże miasto, którego ruiny istnieją w okolicach dzisiejszej wioski Boghaz-Keui; że ztamtąd rozciągali oni swój wpływ na sąsiednie ludy półwyspu, a pozostawali w ścisłych stosunkach ze swymi pobratymcami, osiadłymi z drugiej strony Taurusu; zresztą, w politycznym ustroju Hetejczyków przeważał zawsze system feodalny : znaczniejsze miasta,, jak Sarsu, Urima, Tunipu, Khissapa, Patina, Khalupu i kilkadziesiąt innych, posiadały swych książąt udzielnych, z tą tylko różnicą, źe w chwili najświetniejszego rozwoju państwa wszyscy ci książęta uznawali zwierzchnictwo Wielkiego Króla Khiti, płacili mu daninę i śpieszyli ze swemi wojskami na każde jego zawołanie, w chwilach zaś upadku dzielili się na drobne grupy, pozbawione wszelkiej spójni i dążące do zupełnej niezależności. Niektórzy uczeni, przypisując Hetejczykom aryjskie pochodzenie, uznają ich za odłamek tak zwanego szczepu proto-armeńskiego i uważają Kappadocyą za ich pierwotną siedzibę, w której miała się wyrobić ich cywilizacya, a ztamtąd dopiero, przekroczywszy Taurus, mieliby oni przejść do Syryi i do Palestyny. Trzeba wszakże zaznaczyć, źe wszystko co się odnosi do politycznej roli Hetejczyków w Azyi Mniejszej, spoczywa dotychczas na mniej lub więcej uzasadnionych hipotezach, podczas gdy istnienie wielkieg'o państwa północnej Syryi nie może ulegać żadnej wątpliwości, również jak wpływ kultury hetejskiej na Kappadocyą i na sąsiednie jej kraje aż po morze Egejskie.

Hetejczycy Syryi północnej występują po raz pierwszy na arenie dziejowej Egiptu za czasów XVIII. dynastyi. Za Thutmesa I. napisy egipskie mieszają ich jeszcze z innemi ludami Syryi, pod ogólnikową nazwą Rotennu albo Ruten, ale Thutmes III. w pierwszej swej wyprawie do Azyi spotyka sprzymierzone wojska syryjskie, które starają się stawić mu opór pod murami miasta Mageddo, a ich wodzem naczelnym jest już wtedy król z Kadesz. Faraon egipski bije Syryjczyków w kilku kampaniach, przekracza Eufrat pod Karkemiszem, wznosi tam warownię, w której osadza swój garnizon i podbija Mezopotamią, a w ostatnich latach jego panowania spotykamy, pomiędzy innymi jego lennikami, wielką ziemię Khiti, która mu dostarcza niewolników, drogie kamienie, sztaby złota i srebra, bydło i wozy wojenne. Od tej chwili, przez trzy z górą wieki, królowie egipscy nieustannie wkraczają do Azyi, utrzymują pod swoją zależnością monarchią Babilońską, a cała Syrya musi ulegać ich przewadze, zpod której jednakże stara się wyswóbadzać przy każdej zmianie osoby panującego w Egipcie. Armie faraonów postępują zawsze tym samym traktem, który im został wskazany przez Thutmesa I.; jeżeli książęta syryjscy czują się na siłach wystąpić przeciw nim, pierwsza bitwa bywa nieodmiennie staczana pod Mageddo ; dalej, Egipcyanie, postępując ku północy, muszą brać szturmem Kadesz, zajmują Hamath, zwracając się na wschód opanowują Khalupu, dzisiejszy Alep i Patynę, późniejszą Batnę, aż nakoniec docierają do Eufratu, który przechodzą pod Karkemiszem.

Pod słabymi królami z końca XVIII. dynastyi, których poczet otwiera Amenhotpu IV., Syrya odzyskuje na jakiś czas zupełną niepodległość i wtedy Hetejczycy, wzrastając w potęgę, jawnie dobijają się o panowanie nad wszystkiemi sąsiedniemi ludami Palestyny, co te zdają się przyjmować dość ochotnie, woląc supremacyą pokrewnego sobie narodu, od zawisłości od Egiptu. Ale z wstąpieniem na tron egipski XIX. dynastyi, wojna wybucha nanowo : Ramzes I. wkracza do kraju Khiti, lecz po krótkiej walce widzi się zmuszonym do zawarcia traktatu z królem Seplulem czy Sapalulem, jak go inni nazywają, pierwszym monarchą hetejskim którego imię przechowała nam historya. Seti I. zrywa przymierze i rozpoczyna nową wojnę; zdobywa Kadesz, a rysunki z wielkiej sali świątyni Amona w Karnak ukazują nam go ścigającego Hetejczyków, którzy uciekają przed nim na wozach, na których znajduje się najczęściej po trzech wojowników. Zwycięstwo to nie musiało jednak być zupełne i dalsza wojna musiała się wydawać niebezpieczną dla Egipcyan, gdyż wkrótce potem Seti decyduje się zawrzeć z następcą Sapalula, królem M aut nurem czy Morusarem, traktat, który już utrzymywał się aż do jego śmierci. Widocznie Hetejczycy coraz wzrastają w potęgę i stają się strasznymi dla Egipcyan w ich przedsięwzięciach na Azyą, gdyż nie można czem innem tłómaczyć owej nienawiści, zwiększającej się z dniem każdym, a wyrażającej się w pomnikowych napisach Teb, gdzie odtąd nie wspomina się o nich bez dodania jakiegoś pogardliwego, ale w gruncie rzeczy gorzkiego epitetu, jak: przewrotna rasa Khiti, nędzny wróg z Kadesz i t. p.

Po wstąpieniu na tron Ramzesa IL, Syrya i Mezopotamia przez parę lat zostawały w spokoju, uznając zwierzchnictwo Egiptu, ale gdy rozruchy

21*

wybuchły nad górnym Nilem i król musiał osobiście wyruszyć przeciwko zbuntowanym Etyopejczykom i Negrom, cała Azya zawrzała żądzą niepodległości. Armenia, Assyrya, Chaldea i Aramea powstały jednocześnie i wypędziły ze wszystkich swoich miast garnizony egipskie, a na czele całego ruchu stanął lud Kheta, znajdujący się wtedy u szczytu wielkości. W szeregach Hetejczyków spotyka się w tej chwili najrozmaitsze ludy Azyi Mniejszej, uznające widocznie ich prawa zwierzchnicze, a w wyliczonych na pomnikach egipskich : Lęka, Akerit, Masa, Padasa, Iliuna i Dar-dana, łatwo poznać można Lykijczyków, Karyjczyków, mieszkańców Myzyi i Dardanów Troady. Według źródeł egipskich, przesadzających zapewne siły sprzymierzonych, dla nadania większego blasku swemu zwycięstwu, armia króla Morusura liczyła 2500 wozów wojennych, a sam książę Kha-lupu miał wystawić 18,000 żołnierzy. Działo się to w czwartym roku panowania Ramzesa II. ; młody faraon nie mógł patrzeć obojętnie na utratę owoców zwycięstw wielkich swych poprzedników, z wiosną więc roku następnego, zebrawszy wszystkie swoje siły, wyruszył do Azyi, przeszedł przez Palestynę, ścierając się tylko w drobnych utarczkach z miejscowemi plemionami i ukazał się pod murami Kadesz, bez spotkania armii nieprzyjacielskiej. Tu zdarzył się epizod, opiewany wielokrotnie na pomnikach egipskich i stanowiący przedmiot poematu epicznego Pentaura, na cześć Ramzesa. Egipcyanie zwiedzeni przez szpiegów hetejskich, zapewniających ich, że sprzymierzeni, na wieść o zbliżaniu się króla, cofnęli się w popłochu aż ku Alepowi, podzielili się na drobne oddziały, dla ułatwienia dalszego pochodu wojsk, a wtedy król znalazł się zaskoczonym znienacka przez całe siły nieprzyjacielskie. Jest w tern zapewne część prawdy i Ramzes, na czele swej gwardyi, musiał rzeczywiście przez jakiś czas osobiście odpierać atak wrogów, ale Pentaur ukazuje go nam samego, opuszczonego przez najbliższych, przelatującego na swym wozie wśród hufców nieprzyjacielskich i siejącego śmierć i zniszczenie w ich szeregach z pomocą tylko boga Amona. W nocy nadbiegły nakoniec rozproszone oddziały egipskie i walka zawrzała nazajutrz nanowo, a król hetejski widząc się pozbawionym najdzielniejszych swych wodzów, prosił o pokój, który też został podpisany.

Klęska jednak Hetejczyków nie musiała być tak straszną, jak zapewniają napuszone teksta egipskie, jeżeli Ramzes zamiast posuwać się dalej ku zbuntowanym Aramei i Mezopotamii, wolał powrócić do stolicy i jeżeli w dwa lata później, po śmierci Morusura, brat jego młodszy i następca, Khetasar czy K h i t i s a r, rozpoczyna nanowo wojnę, która z nadzwyczajną zaciekłością trwała od tej chwili przez całych czternaście lat. Losy przechylały się to na jednę, to na drugą stronę i bywały chwile, w których Egipcyanie musieli całkiem opuszczać Azyą, ale nakoniec udało się im wyrzucić sprzymierzonych z całej Palestyny i Fenicyi, zdobyć Kadesz i zapuścić zagony aż ku Cylicyi i Pizydyi; wtedy wycieńczeni przeciwnicy zdecydowali się wreszcie na zawarcie trwałego pokoju. Po osobistem widzeniu się obu monarchów, stanął traktat, mocą którego faraon i król hetejski przyrzekali sobie wieczną przyjaźń, przymierze zaczepne i odporne, wydawanie sobie wzajemnie zbiegów politycznych i zupełną swobodę handlu dla kupców obu narodowości. Najdawniejszy ten dokument dyplomatyczny jaki znamy, został spisany na srebrnych tablicach w językach egipskim i hetejskim, a kopią jego, jakkolwiek niekompletną, wynalazł Champollion na jednej ze stel świątyni w Karnak. Król Khetasar jest w nim traktowany na stopie zupełnej równości z faraonem egipskim, a wkrótce związek rodzinny miał jeszcze silniej zacieśnić węzły przyjaźni. Ramzes poślubił najstarszą córkę króla Khetów, w 33 zaś roku swego panowania zaprosił teścia na swój dwór i, z okazyi tych nawiedzie, została wykonana w Tebach stela, na której książę syryjski jest wyobrażony w towarzystwie swego zięcia i córki, noszącej w napisach egipskich pochlebną i znaczącą nazwę Dobrodziejstwa wielkiego słońca sprawiedliwości. Dla zamanifestowania swej życzliwości względem Hetejczyków, Ramzes kazał odrestaurować w Tanis dawną świątynię z czasu Hyksosów, poświęconą bogowi Suthku, narodowemu bóstwu ludu Khiti, i pokój zupełny panował już aż do chwili objęcia tronu egipskiego przez nową, XX. dy-nastyą. Khetasar wszakże pamiętał tylko o sobie, w korzystnem przymierzu zawartem z Ramzesem, a pominął w niem zupełnie wszystkich swych sprzymierzeńców ; wprawdzie ludy Azyi Mniejszej, bliżej go interesujące, znalazły się zabezpieczone od najazdów egipskich przez samo swoje położenie geograficzne, ale Aramea, ludy Libanu i Mezopotamii, zostawione sobie, wolały dobrowolnie uznać zwierzchnictwo Ramzesa, który w ten sposób, bez przekroczenia Eufratu, pozostał panem Chaldei, Assyryi i południowej Syryi.

Za rządów Ramzesa III. Hetejczycy raz jeszcze atakują Egipt. Przyłączywszy się do związku Pelasgów, Libijczyków i Filistynów, napadają oni na prowineye aramejskie faraonów, ale Ramzes "zwycięża ich w pobliżu Kadesz i zapisuje na murach pawilonu Medinet-Abu owe dumne, ale tchnące przesadą wyrazy: »Zniosłem te ludy i ich kraje, jakby nigdy przedtem nie istniały«. Był to już ostatni błysk potęgi faraonów; pod słabymi następcami Ramzesa III., Egipt znękany i zgrzybiały przestaje się już zajmować sprawami Azyi i przez kilka wieków żadnej już roli w niej nie odegra. Zdawałoby się, że korzystając z tego zamknięcia się w sobie monarchii nadnilowej, Hetejczycy powinni byli teraz dopiero rozwinąć całą swą potęgę i stać się arbitrami losów Azyi zachodniej, ale stało się wręcz przeciwnie. Długi pokój zamiast ich umocnić, stał się powodem rozdro-bienia ich sił: podzielili się oni na drobne księstwa, połączone tylko luźnemi węzłami powinowactwa, a przy tern z drugiej strony nowy przeciwnik powstawał od wschodu i rósł w znaczenie, w miarę jak słabło państwo faraonów. Assyryjczycy, lud z natury waleczny i zaprawiony w rzemiośle wojennym, od chwili podboju Babilonu, marzą tylko o nowych zdobyczach i pierwsze ich wyprawy będą zwrócone na zachód, tak, że dla Hetejczy-ków punkt ciężkości przenosi się raptownie z Kadesz do Karkemisz i niebezpieczeństwo zaczyna im zagrażać już nie od południa, ale od granic Eufratu. Tiglath-Phalasar I. zamierza ujarzmić Arameę i w połowie XII. w., pierwszy z królów assyryjskich, przekracza Eufrat, zdobywa Karkemisz, zmusza Hetejczyków do płacenia mu daniny i dociera aż do łańcucha Amanos, ale wnuk jego Aszszurabamar zostaje pobity przez króla Khattów w stanowczej bitwie około 1080 r. i traci wszystkie zdobycze swego dziada na zachód od Eufratu.

Nowa dynastya assyryjska, założona przez Belkatirassu, mało nam zostawiła pomników z pierwszych lat swego panowania, tak, że przez paręset lat nie wiemy co się dzieje z Hetejczykami, ale zdaje się, że nie byli oni wtedy niepokojeni przez sąsiadów i że, wskutek właśnie tej długiej bezczynności, zaczęła się wśród nich coraz bardziej rozprzęgać centra-lizacya władzy, a naród dzielił się na coraz mniejsze odłamki, rządzone przez udzielnych książąt. Gdy wielki wojownik assyryjski Aszszurnazirpal wkroczył do Syryi pod koniec X. wieku, książę z Karkemisz otworzył mu bramy swego grodu, inni królowie poszli za jego przykładem i cały kraj, od gór Amanos do źródeł Orontu, uznał jego prawa zwierzchnicze. Pod panowaniem jego syna, Salmanasara III., wybuchła wielka rewolucya ludów syryjskich pod kierunkiem królów Damaszku, w której wzięli udział Akhab król izraelski, Matanbaal król Arwadu, Adonibaal król Sydonu i kilku innych książąt, a do której przyłączyli się także Hetejczycy ; jak zaś jeszcze wielkie było wtedy ich znaczenie, dowodzą nam napisy z kilkunastu kampanij Salmanasara, który wymienia w nich tylko króla Damaszku Benhadada i króla Hamathu Sakhulina, jako głównych swych wrogów, nawiasowo zaś tylko wspomina o dwunastu innych królach znad brzegów morza, którzy walczyli pod ich przywództwem. Wojna trwała zawzięcie przez kilkanaście lat : Salmanasar zwyciężył sprzymierzonych pod murami miasta Karkar, zdobył i zburzył miasta hetejskie Sangar i Karkemisz, wycinał, jak powiada, cedry w górach Amanos, a po rozbiciu koalicyi, jeszcze kilkakrotnie przekraczał Eufrat, niszczył kraj Khatti i wojował z nowym królem Damaszku Hazaelem czyli Khazaelem. Na tablicy z cza-

sów Ramannirari II., wyliczającej wszystkie kraje podległe jego berłu, spotykamy także całą Syryą, a zatem zapewne i Hetejczyków, których dawna wielkość była już tylko wspomnieniem, gdyż prorocy izraelscy wspominają już wtedy o upadku, jak go nazywają, wielkiego Hamathu ; upadek ten wszakże nie był zupełny, jeżeli w sto lat później, za drugiego państwa Assyryjskieg-o, w dużym napisie zwanym Fastami Sargona, widzimy króla Hamathu Yaubida, organizującego koalicyą przeciwko temu monarsze, ale jest to już ostatni wysiłek Hamathu : Sargon oblega Yaubida w Karkarze, obraca gród w perzynę, wycina w pień wszystkich przywódców rewolucyi, a króla hetejskiego odziera żywcem ze skóry. Karke-misz znika z dziejów w tejże samej epoce: za czasów Tiglath-Phalasara II., Pis iris, król Karkemiszu, jest zapisany w rzędzie hołdowników Assyryi, ale gdy korzystając ze zmiany dynastyi w Niniwie, chciał on odzyskać niepodległość i podniósł sztandar rokoszu, Sargon nadbiegł na czele licznego wojska, zdobył i zrabował miasto, króla okuł w kajdany, a ludność całą uprowadził do niewoli, osadzając na jej miejscu Assyryjczyków. Działo się to w 717 r. przed Chr.; Pisiris jest ostatnim książęciem hetejskim, którego nazwisko przetrwało do naszych czasów, a od tej chwili lud Khatti znika już całkiem z widowni dziejowej.

Pismo Hetejczyków.

®l||fie posiadamy wprawdzie dotychczas stanowczych dowodów na to, iMliMj że wszystkie pomniki tak artystyczne, jak piśmiennicze, rozsiane w Syryi północnej i w znacznej części Azyi Mniejszej, są dziełem Hetejczyków i że byli oni wynalazcami systematu graficznego, którego okazy spotykają się dziś od Eufratu i Orontu, aż po Hermes i Meander; ale jeżeli brak nam jeszcze zupełnej pewności, że tak powiemy matematycznej, to z punktu widzenia historycznego, wszelkie prawdopodobieństwa przemawiają na korzyść Hetejczyków. Z tego cośmy wyżej opowiedzieli, widać, ze między Egiptem z jednej, a Babilonem z drugiej strony, byli oni jedynym wielkim prawdziwie narodem Azyi zachodniej i że usunąwszy ich, nie znajdujemy ani jednego ludu, zdolnego do wywierania przeważnego wpływu na dużą przestrzeń kraju, której oni przez długi czas byli panami. Jeżeli w wiekach XVI. i XV. są już oni w stanie stawić skuteczny opór całej potędze faraonów egipskich, to początki powstania i organizowania się ich państwa trzeba odnieść przynajmniej na parę tysięcy lat przed Chrystusem, to jest na epokę, w której nie napotykamy najmniejszych

śladów jakiegokolwiek innego ludu, mogącego być ich współzawodnikiem, a jeszcze mniej ich inicyatorem w cywilizacyi, przeciwnie zaś, ich samych, a nie kogo innego, można uważać za mistrzów późniejszych narodów Azyi Mniejszej, jak Frygijczyków i Lydyjczyków.

sem

W rzędzie wyższych dygnitarzy poległych w szeregach Morusura w bitwie pod Kadesz, pomniki egipskie wymieniają, obok koniuszego królewskiego i naczelnika rzezańców, pewnego Khalepsara-, pisarza ksiąg, co dowodzi, że już w XV. wieku pismo było rozpowszechnione u ludu Kheta i że królom w ich wyprawach towarzyszyli oficyalni skrybowie, prowadzący zapewne kronikę państwa, wszystko zaś także przemawia za tern, że oryginalny tekst traktatu zawartego między Khetasarem a Ramze-

II., był zredagowany pierwotnie w języku hetejskim i przedstawiony do podpisania faraonowi. W kopii egipskiej tego dokumentu, znalezionej w Karnak, wyrysowana jest tablica srebrna, przyniesiona przez pełnomocników króla hetejskiego, a pismo i ozdoby jakiemi była pokryta, musiały mieć w sobie coś niezwykłego dla oka Egipcyan, jeżeli rozszerzają się oni nad tym przedmiotem, powiadając, że u samej góry znajdowała się postać podobna do bożka Suthku, ściskająca wielkiego księcia Khitów, a dalej opisują inne jej szczegóły.

Jeżeli tedy dowiedzionem jest, iż Hetejczycy posiadali odrębny swój systemat graficzny, na tyle wyrobiony, że posługiwali się nim nawet w stosunkach z tak wysoce cywilizowanym ludem jak Egipcyanie, jeżeli z drugiej strony wiemy, że przez cały szereg wieków byli oni niezaprzeczonymi panami całej Syryi północnej, a że wpływ ich rozciągał się także na Azyą Mniejszą, nie zdaje się ulegać żadnej wątpliwości, że napisy odkryte w Hamacie lub Alepie, odwiecznych ich siedzibach, a także całkiem podobne do poprzednich napisy pomników Kappadocyi, ich tylko jednych mogły mieć za autorów. Tu właśnie potrącamy o źródło wszystkich późniejszych studyów dotyczących przeszłości Hetejczyków i wypada nam opowiedzieć w kilku słowach, w jakich okolicznościach zostały dokonane odkrycia, stwierdzające doniosłość ich dziejowego znaczenia.

Jeszcze w 1812 r. słynny podróżnik Burckhardt, zatrzymawszy się w Hamacie, spostrzegł na jednym z placów publicznych duży kamień, pokryty hieroglifami, róźniącemi się znacznie od hieroglifów egipskich ; ale podana przez niego wiadomość, jakkolwiek przyjęta na razie z wielką ciekawością przez świat uczony, poszła później w zapomnienie i nie wydała żadnych owoców. W 1870 r. dwaj Amerykanie: p. Johnson, konsul generalny Stanów Zjednoczonych w Damaszku i p. Jessup, misyonarz protestancki, udali się do Hamathu i odszukali nietylko kamień wzmiankowany przez Burckhardta, ale kilka innych napisów podobnego rodzaju; gdy jednak przystąpili do zdjęcia z nich odcisków, tłum fanatycznych Arabów przeszkodził im w tern zajęciu i zmusił do ucieczki. Ten sam los spotkał później p. Drakę, kapitana Burtona i innych badaczy, ale każdemu z nich udało się otrzymać jakietakie kopie tajemniczych pomników, wykonane przez przekupionych bazgraczy miejscowych, do poważniejszych wszakże study ów przystąpić nie śmiano, nie tyle przez bojaźń osobistego niebezpieczeństwa, ile w przewidywaniu, że całość samych pomników może być zagrożoną, gdyż już niejednokrotnie fanatyzm muzułmanów znęcał się nad starożytnemi zabytkami, woląc je niszczyć, aniżeli pozwolić, żeby dostały się w ręce nienawistnych giaurów.

muzeum

Dopiero w 1872 r. p. Wright, misyonarz angielski i p. Kirby Green, konsul generalny z Damaszku, korzystając z przyjaznego dla nich usposobienia nowego gubernatora Syryi, Subhi-Paszy, człowieka ukształconego i przejętego ideami postępowemi, przyłączyli się do orszaku wielkorządcy podczas jego oficyalnej podróży do Hamathu, wynaleźli wszystkie kamienie wskazane przez poprzedników, zdjęli z nich odciski gipsowe w dwóch egzemplarzach, z których jedna serya dostała się Brytyjskiemu muzeum w Londynie, druga zaś angielskiemu towarzystwu Palestine Explorating Fund, same zaś pomniki zostały przewiezione do Konstantynopola i umieszczone w muzeum Czinili-Kiosk. W tymże samym 1872 r. pp. Drakę i Smith wynaleźli kamień bazaltowy, pokryty podobnemiż hieroglifami, w Alepie, starożytnem Khalupu. W parę lat później p. Skane, konsul angielski w Alepie, zwiedzając ruiny znane pod nazwą fortecy Dżerablus, odkrył w nich rzeźby podobne do assyryjskich, ale pokryte napisami tegoż samego typu co kamienie w Hamath ; p. Skane wnosząc, że nazwa Dźe-rablus jest zepsuciem nazwiska dawnego miasta Hierapolis, które, zdaniem jego, wznosiło się w tej samej miejscowości co dawniejszy jeszcze Karke-misz, zwrócił na te ruiny uwagę swoich ziomków, a zarząd Brytyjskiego otrzymawszy firman sułtański, powierzył p. Henderson rozpoczęcie poszukiwań, które doprowadziły do wynalezienia wielu ciekawych pomników, przewiezionych później do Londynu. Jednocześnie inny podróżnik angielski, p. Davis, odkrył w Azyi Mniejszej, koło wioski Ibriz, w starożytnej Lykaonii, olbrzymią płaskorzeźbę kutą w skale, której napisy zbliżały się także do poprzednich, tak więc skonstatowano fakt, że pismo hieroglificzne używane w Hamacie, Alepie i Dźerablusie, nie ograniczało się tylko do Syryi północnej, ale przekraczało łańcuch Taurusu i rozciągało się na południowe prowincye Azyi Mniejszej. AVtedy zwrócono się ku dawniej znanym pomnikom w Boghaz-Keui i w Eujuk w Pteryi, ku Wojownikowi z Nymphi, którego Herodot uważał za portret Sezostrysa, ku mniemanej Niobie z okolic Smyrny i, badając je staranniej, spostrzeżono.

że w ich napisach powtarzają się znaki, wynalezione po raz pierwszy w Hamacie. Obok tych napisów pomnikowych, zaczęto odkrywać inne mniejsze i bardziej uproszczone, ale należące do tego samego typu, ryte na pieczęciach glinianych, których znaczną ilość wydobyto z ziemi w Azyi Mniejszej i w pałacu Sennacheriba w Kojundżiku, tak więc stawało się oczy wistem, że lud posługujący się tern pismem, odgrywał przeważną rolę w całej Syryi północnej i w znacznej części Azyi Mniejszej i pozostawał w częstych stosunkach z Assyryą, a takim ludem mogli być tylko jedni Hetejczycy.

Hieroglify hetejskie różnią się pod bardzo wielu względami od egipskich i na pierwszy rzut oka można dostrzec te odmienne ich cechy. Prze-dewszystkiem, są one ryte wypukło na tle płaskiem, podczas gdy w Egipcie, z wyjątkiem kilku napisów, pochodzących z epoki najdawniejszych dyna-styj, działo się wręcz przeciwnie. Dalej, każda tablica jest jakby poliniowana równoległemi pręgami poziomemi, wystającemi z tła na tyleż co same znaki, w regularnych odstępach, wynoszących mniej więcej dziesięć centymetrów; w tych to dopiero polach zarysowują się hieroglify, z któ^ rych jedne zajmują całą wysokość przestrzeni, drugie zaś tylko jej połowę i w takim razie są umieszczane po dwa, jeden nad drugim, co wszystko sprawia, że napisy te przedstawiają się bardziej symetrycznie i monotonnie, aniżeli egipskie. Między samemi ideogramami zachodzą także wielkie różnice : jedne z nich są całkiem odmienne u obu narodów, te zaś które mają wyobrażać ten sam przedmiot, są zupełnie inaczej pojęte i inaczej wykonane ; w hieroglifach egipskich czuć rękę lekką i delikatną, hetejskie zaś zdradzają mniejszą wprawę w rysunku i mają w sobie coś ciężkiego i szorstkiego; u Egipcyan, wskutek długiej praktyki, znaki stają się bardziej konwencyonalne i tylko w ogólnym zarysie przypominają przedmiot, który pierwotnie miał im służyć za wzór, u Hetejczyków przeciwnie, ideo-grainy jakkolwiek mniej wprawnie i mniej umiejętnie rysowane, traktowane są z większym realizmem, zbliżają się więcej do natury i posiadają prawdę i życie, obce napisom egipskim. We wszystkich typach zwierzęcych, w lwach, koniach, wołach, baranach, kozach lub zającach, w popiersiach ludzkich z rękoma wzniesionemi do góry, widzi się wyraźne naśladowanie typów czerpanych w przyrodzie, a oddanych czasami niezgrabnie i naiwnie, ale z wielką szczerością i z wielkiem poszanowaniem dla prawdy.

Ze wszystkich erudytów zajmujących się kwestyą hieroglifów Ha-mathu, Alepu, Dźerablusu i Azyi Mniejszej, p. Sayce, profesor Oxfordz-kiego uniwersytetu, najwyłączniej im się poświęcił i najdalej tę kwestyą posunął. Jego to sumiennym pracom, posiłkowanym nadzwyczajną wrodzoną przenikliwością, najwięcej nauka zawdzięcza pod tym względem i on pierwszy, z zupełną, zdaniem naszem, stanowczością dowiódł, że wszystkie te pomniki są albo dziełem samychże Hetejczyków, albo też zostały przez nich natchnione i pod ich wpływem powstały.

Odczytywanie tych hieroglifów przedstawia jeszcze wielkie trudności i dotychczas zostało bardzo mało posunięte naprzód, gdyż niestety nie odkryto dotąd dla nich nic podobnego do steli z Rozety lub do skał Bagistańskich, które pozwoliły uczonym rozjaśnić tak szybko tajemnice pisma Egiptu i Assyryi. Jedynym zabytkiem tego rodzaju dotyczącym epigrafii hamatejskiej, jest mała blaszka srebrna, wypukła, w formie półkuli, nie mająca więcej jak kilka centymetrów średnicy, a w której środku, na stronie wklęsłej, znajduje się rysunek wojownika z lancą w ręku, przypominający zupełnie typy rzeźb Azyi Mniejszej, wokoło zaś tej postaci istnieje napis złożony z sześciu hieroglifów hetejskich ; u brzegów blachy, oddzielony od reszty obrączką regularnie nakreśloną, biegnie drugi napis, klinowy, zawierający już nie sześć, ale dziewięć znaków. Blaszka ta została dziś zatracona, gdyż zarząd muzeum Brytyjskiego nie chciał jej nabyć, gdy mu była ofiarowana z jakich dwadzieścia lat temu, biorąc ją za współczesny fabrykat, później zaś poszła ona gdzieś w świat wraz z jednym ze zbiorów prywatnych Konstantynopola, w którym znajdowała się jeszcze w 1860 roku; szczęściem, przechowały się dwa identyczne jej odciski, które dostały się do rąk p. Sayce i dały mu możność postawienia pierwszych kroków na drodze decyfrowania hieroglifów hamatejskich. Odczytał on z łatwością tekst klinowy, który znaczył: »Tarkudimme, król kraju Erme«, a jakkolwiek nazwiska tak kraju, jak jego króla, były dotychczas całkiem nieznane uczonym, zgodzono się na to, że Tarkudimme był jednym z książąt Cylicyi, panującym nad jej częścią zbliżoną do Taurusu, a zwaną przez geografów greckich krajem Arima. Według wszelkiego prawdopodobieństwa, tekst klinowy jest wiernem powtórzeniem napisu hetejskiego, różnica zaś w liczbie liter łatwo się tłómaczy tern, że to co u Assyryj-czyków, przy bardziej już rozwiniętym fonetyzmie, rozdrabiało się na kilka znaków sylabicznych, u Hetejczyków było jeszcze bardzo skomplikowane, i takie np. dźwięki jak tarku i dimme, mogły się wyrażać zapomocą jednego tylko znaku. Przyjąwszy tę hipotezę, mamy w ten sposób wyjaśnione znaczenie sześciu hieroglifów hamatejskich, ale p. Sajrce nie mógł się zado-wolnić podobną zdobyczą i starał się dalej posuwać w tym kierunku, do czego mu wielce dopomógł alfabet cypryjski. Alfabet ten, spotykany na wielu pomnikach Cypru, stanowił przez długi czas niedocieczoną zagadkę dla erudytów, którzy nietylko nie mogli zdać sobie sprawy ze znaczenia liter, ale nie umieli nawet określić języka, w jakim były redagowane napisy. Myślano przez długi czas, że był to jakiś język odrębny, cypryjski, spokrewniony z językami azyatyckiemi, aż dopiero p. J. Smith dowiódł, że nie był on niczem innem, jak językiem Greków cypryjskich, jednym z dyalektów eolskich języka greckiego ; alfabet zaś ten, którym się posługiwano w Cyprze aź do czasu pierwszych Ptolemeuszów, równolegle z nowszym i znacznie prostszym alfabetem pochodzenia fenickiego, musiał być rzeczywiście nabytkiem azyatyckim i tylko dzięki konserwatywnemu nastrojowi mieszkańców wyspy przechowywał się tak długo, pomimo posiadania przez nich daleko już mniej skomplikowanego narzędzia, dla wyrażania myśli.

Utrzymywano w początkach, że alfabetowi cypryjskiemu posłużyło za wzór pismo klinowe Assyryi, w chwilach gdy dynastya Sargonidów rozciągnęła swe prawa zwierzchnicze nad całą wyspą, ale gdy zaczęto odkrywać napisy bardzo podobne w Hissarliku, w całej Troadzie i w wielu starożytnych bardzo pomnikach z innych okolic Azyi Mniejszej, musiano uciec się do innego przypuszczenia i dziś przyjęto powszechnie za pewnik, że kolebką jego była Syrya północna lub Kappadocya, że zaś w każdym razie zrodził się on w epoce najświetniejszego rozwoju cywilizacyi hetej-skiej i pod jej bezpośrednim wpływem. Alfabet cypryjski nie jest wprawdzie alfabetem hetejskim ; posiada on tylko 60 znaków, gdy w tym ostatnim odkryto ich przeszło 125, ale może być uważanym za redukcyą, za wyciąg z alfabetu hetejskiego, adoptujący już tylko jego znaki fonetyczne z pominięciem ideograficznych, niepotrzebnych już w ówczesnej fazie piśmiennictwa, że jednem słowem ma się on do alfabetu hetejskiego tak, jak np. pismo demotyczne Egipcyan do monumentalnych hieroglifów pylonów i grobowców.

Ponieważ stare napisy cypryjskie dają się już dziś odczytywać z zupełną łatwością, wskutek odkrycia kilku podwójnych tekstów, redagowanych dwoma alfabetami, można było żywić nadzieję, że na tej podstawie da się przedrzeć także tajemnicza zasłona, pokrywająca jeszcze napisy he-tejskie, ale gdy p. Sayce rozpoczął w tym kierunku nowe study a, okazało się niestety, że formy znaków tak zostały zmienione, iż niepodobna prawie odszukać węzła, jaki je łączył w przeszłości ; trzeba wszakże przyznać, że badania te nie pozostały całkiem bezowocnemi, gdyż udało się p. Sayce odkryć ośm liter, całkiem identycznych w obu alfabetach, co wraz z od-czytanemi poprzednio, stanowi już kilkanaście liter znanych.

Sztuka Azyi Mniejszej.

łowiliśmy na początku tego rozdziału, źe wśród ruin pomników prze-I chowanych dotychczas na całym obszarze Azyi Mniejszej, spotyka się typy należące widocznie do rozmaitych epok, bardzo odległych od siebie i przedzielonych jedne od drugich setkami a może i tysiącami lat. Między potężnemi ale nieforemnemi wzgórzami i kurhanami z czasów przedhistorycznych, a płodami sztuki greckiej, tak świetnie reprezentowanej później w tychże samych krajach, istnieje cała serya zabytków z epoki przejściowej, które uważano dotąd za oryginalne typy cywilizacyj Frygii i Łydy i, a do których przywiązane są nazwiska rozmaitych postaci, czerpanych w dziejach dwóch tych państw. Nawet w chwilach gdy sztuka miejscowa zaczynała już ulegać wpływom Grecyi, walczyła ona jeszcze, starając się o zachowanie pewnej niezawisłości i usiłowała utrzymać się przez jakiś czas przy dawnych tradycyach, a wybitne ślady tego "wahania i walki dają się dostrzec w Kadyanda, gdzie ściany gmachów" przybierają jednocześnie to charakter cyklopejskich murów, złożonych z nieforemnych brył kamienia, to znowu kształty regularnych warstw o prostokątnych wielobokach, najdokładniej ciosanych; w Xanthus zaś, obok rzeźb stanowczo greckich, spotykamy wiele innych, o charakterze czysto jeszcze azyatyckim.

Najwięcej się dotychczas zajmowano licznemi grobowcami, rozrzuco-nemi w Lydyi, Pteryi, Lycyi i Frygii i do nich to się głównie odnosi nazwa pomników lydo-frygijskich, przyjęta dotychczas przez archeologów. Najstarożytniejszą cechą odznaczają się groby lydyjskie, formy pierwotnych tumulusów, z których jeden, znajdujący się niedaleko odnogi Smymeń-skiej, liczy blisko 200 stóp średnicy i znany jest pod nazwą grobowca Taniała; inne, rozrzucone w okolicach dawnej stolicy Lydyi, Sardes, są także poczytywane za groby starożytnych królów lydyjskich z pierwszych dy-nastyj. W Frygii, nad brzegami Sangariosu, w miejscowościach Aezani i Dogan-lu istnieje mnóstwo grobowców najrozmaitszych kształtów: jedne z nich mają formę prostych kurhanów, drugie są w kształcie dużych sarkofagów, umieszczonych pod odkrytem niebem, ale największa ich część jest kuta w skale, której przednia część, ścięta zupełnie równo, tworzy facyatę, z umieszczonem w środku wejściem do grobu. Najbardziej znany z takich pomników, zwany Grobowcem Midasa, znajduje się w Dogan-lu ; ma on 40 stóp wysokości, jego fasada ozdobiona rzeźbionym deseniem geometrycznym w smaku assyryjskim, była powleczona rozmaitemi kolorami, co musiało jej nadawać pozór kobierca, a u góry wieńczy ją rodzaj trójkątnego frontonu, także wyciętego w rodzimej skale.

Najciekawszą może grupę pomników przedstawiają grobowce Lycyi, dające się podzielić na kilka kategoryj : są to albo niewielkie budowle, zakończone filarami w formie obelisków, albo coś w kształcie małych świątyń z dachami wklęsło wTykrojonemi, umieszczonych na wysokich pod-murowraniach, albo nakoniec katakumby żłobione w pionowych skałach,

•->

' V'x

l" s?

•VL;

£uj/j

hV

• '• ;

B:]

a-

Vvd

i’Âfe

1-)

iJK

fcF

•Ä

MM

WŹą

'êÆ

I)

*Ęmm

i—

y.

iüÉ

Us

Fig. 343. Grobowce ly ki j skie

których fasady przypominają całym swym układem typ budowli drewnianych ; belkowanie przybiera formy zaokrąglone, podobne do nieociosanych kłód drzewa, wszystkie spojenia są traktowane tak jak w budynkach drewnianych, a wystające daszki naśladują także dachy z forszt lub bali. Widocznie formy te są oddźwiękiem pierwotnej miejscowej architektury, która musiała wyłącznie posługiwać się drzewem, a godnem jest także uwagi, że dzisiejsze chatki mieszkańców tych okolic powtarzają tenże sam typ, prawie bez zmiany. Zpomiędzy ważniejszych grobowców ly-

cyjskich, zacytować można: grobowce w Antiphellus, w kształcie potężnych sarkofagów uwieńczonych filarami, których dachy przybierają formę łuków gotyckich, oraz grobowce w Xanthus, kute w skale i zakończone dachami wklęsło wygiętemi. W Tlos, w Mym i w Termessus całe ściany skał są zamienione na fasady grobowców, ciągnące się rzędami obok siebie i piętrzące się jedne nad drugiemi (fig. 343); jedne z nich są już traktowane w stylu greckim, inne zachowują jeszcze wszystkie cechy budowli drewnianych, niektóre zaś są ozdobione wolnemi portykami. W okolicach Svtyrny dają się także widzieć bardzo liczne ruiny rozmaitych gmachów starożytnych, ale z nich mało można powziąć wyobrażenia o pierwotnej sztuce Azyi Mniejszej, gdyż większa ich część należy już do epoki greckiej i w najdawniejszych nawet zabytkach spotyka się już pewną mieszaninę stylów, znamionującą obce wpływy, walczące ze sztuką miejscową.

W ostatnich czasach najbaczniejszą zwrócono uwagę na pomniki Kappadocyi, Pteryi i Galacyi, na ruiny w Boghaz-Keui, w Eujuku i w Ya-zili-Kaja, oraz na fortece frygijskie Piszmisz-Kale-si i Ghiaur-Kale-si, gdzie istnieją hieroglificzne napisy hetejskie i płaskorzeźby zawsze jednego, bardzo wybitnego typu, gdyż muszą to być właśnie zabytki z najświetniejszych epok państwa hetejskiego, a zatem najczyściej przechowujące charakter sztuki Hetejczyków. W wielu innych miejscowościach, w Nymphi koło Smyrny, w Ikoniuvt w dawnej Lykaonii, w Kalaba niedaleko Ancyry, nakoniec w Troadzie, odkryto pojedyńcze rzeźby, noszące także te same cechy i opatrzone podobnemiź napisami, ale tam są już one pomieszane z późniejszemi zabytkami sztuki greckiej i w każdym razie muszą pochodzić z czasów mniej odległych. Jeżeli chcemy, to i w samej Grecyi możemy odnaleść ślady sztuki hetejskiej, gdyż jeńcy trojańscy użyci do budowy skarbca w Mykenie, wynieśli widocznie z ojczyzny swoje trądycye i wzory, noszące wyraźne piętno wpływów hetejskich.

O ogólnej charakterystyce sztuki hetejskiej można powiedzieć mniej więcej to samo, co dotychczas mówiono o tak zwanej sztuce lydo-frygij-skiej, z tą wszakże różnicą, że dziś sąd taki może być wydany z większą świadomością rzeczy i objąć szerszy zakres, gdyż wiemy już poniekąd, kiedy i w jakich okolicznościach sztuka ta się zrodziła, jakie były jej pierwiastki i jaki naród był najdawniejszym jej twórcą.

Pierwszą cechą sztuki Hetejczyków jest bardzo słaba jej oryginalność i widoczne uleganie wpływom Egiptu i Assyryi, co zbliża ją w pewnej mierze do sztuki fenickiej, a łatwo się tłómaczy warunkami, w jakich się ona rozwijała. Hetejczycy przez dolinę Orontu znajdowali się w ciągłym stosunku z Egiptem, przez dolinę Eufratu z Mezopotamią, gdy więc zaczęła się tworzyć ich cywilizacya, zwrócili się oni naturalnie ku dwom ludom, posiadającym już natenczas starożytną i całkiem wyrobioną kulturę i u nich zaczerpnęli najwięcej żywiołów. Ramzes II. w jednej ze swych wypraw do Syryi, znalazł w jednem z miast hetejskich swój własny posąg, porwany zapewne poprzednio z jakiegoś miasta egipskiego, zdobytego przez nieprzyjaciół, gdy zaś rodziny królewskie obu narodów połączyły się węzłami powinowactwa, gdy Khetasar dłuższy czas przebywał w Egipcie na dworze swego zięcia, jego towarzysze i dworzanie nie mogli obojętnie i bez pewnej korzyści przyglądać się arcydziełom Teb i Memphisu. Jednakże rzadko się można spotkać w pomnikach hetejskich z naśladowaniem wzorów egipskich i można zaledwie zacytować sklepienia z jednej sztuki kamienia, podobne do tych, jakich czasami używali Egipcyanie, dwa sfinksy leżące na straży głównej bramy w pałacu w Eujuk, noszące wybitny charakter egipski, oraz owe kule skrzydlate otoczone splotami węża uraeusa, symbolizujące w Egipcie bóstwa słoneczne, a wieńczące także głowy niektórych postaci na rzeźbach hetejskich. Daleko częściej i systematyczniej objawiają się wpływy Assyryi: w ruinach pałacu w Eujuk, wzniesionego na sztucznem wzgórzu, cała oryentacya, rozkład ogólny i rzeźby dekoracyjne przypominają w miniaturze wielkie budowle z Khorzabadu i Kojun-dżiku, w ruinach zaś Boghaz-Keui widzieć można na płytach rzeźbionych obrazy owych byków skrzydlatych, które musiały u Hetejczyków, równie jak w Niniwie, strzec bram pałaców i świątyń. W rzeźbie, podobnie jak w architekturze, przeważają żywioły assyryjskie: nigdzie wśród ruin Syryi i Azyi Mniejszej nie odszukano ani jednej statuy traktowanej w wypukło-rzeźbie, na płytach zaś bazaltowych któremi obłożone jest całe podmurowanie pałacu w Eujuk, wszystkie płaskorzeźby, tak w postaciach żyjących, jak w motywach ornamentacyjnych, zdradzają imitacyą Assyryi. Te same tu znajdujemy procesye bogów i geniuszów, królów i rycerzy w sukniach bogato haftowanych, te same walki lwów z bykami lub baranami, te same typy raz szlachetniej pojęte, to znowu przekrzywione i potworne, napół ludzkie, napół zwierzęce, ten sam. realizm w kształtach ciał ludzkich, nako-niec tę samą wyższość w traktowaniu form zwierzęcych, gdy je porównamy z człowiekiem. Lew odkryty przez p. Perrot w Kalaba, a zdobiący dziś studnię publiczną tej małej wioski tureckiej, może rywalizować z naj-piękniejszemi zwierzętami płaskorzeźb assyryjskich, to zaś samo można także powiedzieć o płycie pochodzącej z Kappadocyi i przechowanej w muzeum Brytyjskiem, która wyobraża żołnierza duszącego lwa.

Sztuka hetejska nie jest wszakże całkiem pozbawiona właściwej sobie fizyonomii i nie może być uważana za niewolniczą tylko naśladowczynię sztuki assyryjskiej, a jej wybitną cechę w architekturze, stanowi głównie monolityzm większej części jej budowli ; nie umiała ona jeszcze oderwać się od ziemi, kuła mieszkania żywych i ostatnie schronienia zmarłych w rodzimej skale, w której ścianach zarysowywała fasady i rzeźbiła ozdoby, gdy zaś nawet usiłowała wznieść się ku górze, korzystała z naturalnych wyniosłości gruntu, wspinając się po grzbietach gór, lub czepiając się stromych skalistych powierzchni. Nie możemy jeszcze powziąć dokładnego wyobrażenia o pierwotnej architekturze Syryi północnej, gdyż takie historyczne grody, jak Kadesz lub Hamath, żadnych jej prawie śladów nie przechowały, w ruinach zaś Dźerablusu i Biredźiku, jakkolwiek spotykamy duże sale i szczątki szańców obronnych, wśród których znajduje się dość znaczna liczba napisów hetejskich, ruiny te nie były dotąd przedmiotem systematycznych badań i trudno określić epokę, do jakiej należą, a według wszelkiego prawdopodobieństwa, datują już one z czasów względnie późniejszych, z czasów Sargona i jego następców i mogły już powstać pod bezpośrednim wpływem artystów assyryjskich.

Chcąc tedy śledzić rozwój budownictwa Hetejczyków, trzeba zawsze powracać do Azyi Mniejszej, której najdawniejsze pomniki są niezaprze-czenie dziełem starożytnej cywilizacyi posługującej się alfabetem hetej-skim, późniejsze zaś pochodzą od niej w prostej linii i są tylko jej przedłużeniem. Otóż tu, troglodytyzm i masywność objawiają się w całej pełni: na całym półwyspie, od jednego do drugiego jego krańca, góry z wapienia, marmuru lub trachitu podziurawione są mnóstwem otworów i wyżłobień ; jedne z nich mieszczą w sobie obszerne sale i komnaty mieszkalne ; drugie zawierają całe szeregi grobowców, pnących się piętrami do znacznej wysokości; na innych wznoszą się warowne akropolie z magazynami na zboże, z cysternami i studniami kutemi głęboko w skale; w Piszmisz-Kale-si schody, kazematy dla wojska, mury warowne i brama główna, wszystko to jest wykrojone w samem łonie góry; w Yazili-Kaja obszerna sala pod gołem niebem ma za ściany otaczające skały, starannie wygładzone, a -nawet w gmachach budowanych z muru, w pałacach w Boghaz-Keui i w Eujuk, oraz w cytadelach utworzonych z olbrzymich brył kamienia, mury te zdają się stanowić jednę masę ze wzgórzem lub skałą na których są wzniesione, i na pierwsze wejrzenie zdają się być składową częścią otaczającego krajobrazu.

zawsze

Rzeźba także posługuje się najczęściej żywą skałą i całe pasma wzgórz, ściętych pionowo, pokryte są płaskorzeźbami w Pteryi, Lydyi, Frygii i Kappadocyi. W rzeźbach tych, najbardziej od siebie odległych, panuje zawsze pewien charakter rodzinny, objawiający się tak w typie i postawie osób, jak w ich ubiorach i w najdrobniejszych szczegółach. Postać wojownika, z korpusem wydanym naprzód, z nogami szeroko roz-stawionemi, z jedną ręką złożoną na piersi, a drugą wyciągniętą przed siebie i trochę podniesioną do góry, jaką widzimy na skale fortecy Ghiaur-Kale-si w Frygii (fig. 344), powtarza się w identycznej formie na kilkudziesięciu płaskorzeźbach, w miejscowościach bardzo od siebie oddalonych, a detale stroju są także zawsze prawie niezmienne. Podczas gdy u Assy-ryjczyków i Persów, bogowie, królowie i wysocy dygnitarze noszą

22

Szkic historyczny. T. II.

suknie długie i fałdziste, a krótkie koszule są wyłącznie atrybutem niższych klas narodu, prostych żołnierzy i niewolników, w Azyi Mniejszej król występuje zawsze w krótkiej tunice obcisłej, przepasanej u bioder, a zakończonej nad kolanami szeroką taśmą haftowaną i wypukłą. Za przykrycie głowy służy czasami kaptur spadający na ramiona, ale najczęściej przybiera ono formę tyary, która nie jest ani egipską, ani assyryjską, ani perską, ale przypomina raczej szpiczastą czapkę dzisiejszych Persów i jest zawsze umieszczona na tyle głowy; taką czapkę spo-' tykamy na rzeźbach Azyi Mniejszej, na głowie króla Khetasara na jednym z rysunków egipskich, a służy ona także za znak ideo-graficzny w alfabecie hetejskim. Obuwie ma zwykle kształt trzewika z końcem szpiczastym, zakrzywionym do góry, podobnym do tych, jakich używano w średnich wiekach w Europie, a które Francuzi nazywają trzewikami à la poulaine.

isfÉre

"v

. ,w/ JJ

Ui{

Fig. 344. Forteca Ghiaur-Kale-si.

W wykonaniu tych rzeźb, w ich stronie technicznej, można także dostrzec pewne znamiona oryginalne, odróżniające je od pomników sąsiednich ludów; znać w nich raczej pośpiech i pewne lekceważenie, aniżeli sumienne studya i drobiazgowość ; typy są zwykle przysadko wate, ich ciała ciężkie i masywne jak u Assyryjczyków, ale oddane z mniejszym realizmem i bez tak silnego zaznaczenia muszkułów ; z drugiej jednak strony, ta prostota w modelowaniu i pominięcie szczegółów, nie są, jak w Egipcie, następstwem przyjętego umyślnie systemu i dążeniem ku kon-wencyonalności, ale wynikają prędzej z nieumiejętności i niepewności ręki; w scenach złożonych z większej liczby osób, aktorowie są dobrze ugrupowani i widać w artyście zrozumienie rytmu plastycznego ; główne masy i linie ciała ludzkiego są nieźle pochwycone, ruchy nie są pozbawione prawdy i naturalności, ale rzeźbiarz stale unika zbyt gwałtownych gestów, do których oddania widocznie nie czuje się zdolnym, i dlatego sceny wojenne i myśliwskie nie wchodzą prawie wcale w zakres jego tematów.

Nie można naturalnie powiedzieć, żeby podana tu charakterystyka odnosiła się z równą słusznością do wszystkich starożytnych pomników . Azyi Mniejszej ; między epoką największej świetności państwa hetejskiego

a chwilą rozszerzania się wpływów greckich wewnątrz półwyspu, upłynęło prawie całe tysiąc lat, każdy więc z ludów zmieniających się tu kolejno, wyrabiał sobie odrębną kulturę i w samej sztuce wprowadzał liczne zmiany, ale zawsze zdaje się dziś dowiedzionem, że sztuka hetejska była pierwszym wyrazem artyzmu w Azyi Mniejszej i że wszystkie późniejsze narody, następujące tu po sobie aż do chwili podboju perskiego, ulegały jej kierunkowi i trzymały się przeważnie zostawionych przez nią wzorów.

-A

22*

ij»1

HEBRAJCZYCY.

Źródła: — I. Ks. Jakób Wujek. Biblia. Lipsk 1846. —II. Blogg. Geschichte der hebräischen Sprache und Litteratur. Hanower 1826. — III. Latouche. Etudes hébraiques. Paris 1836. — IV. Ernest Renan. Histoire et système comparés des langues sémitiques. Paris 1855. —V. Abraham Geiger. Das Judenthum und seine Geschichte. Breslau 1865. -—VI. F. Delitzsch. Geschichte der jüdischen Poesie. Leipzig 1836. — VII. Beugnot. Les Juifs d’Occident. Paris 1824. — VIII. Munk. La Palestine. Paris 1845. — IX. Franck. La Kabbale. Paris 1843. — X. De Wette. Lehrbuch der hebräisch-jüdischen Archäologie. Leipzig 1842. — XI. Otto Jahn. Archäologische Beiträge. Greifswald 1847. — XII. E. Robinson. Biblical Researches in Palestina. New-York 1841. — XIII. E. Robinson. Further Researches in Palestina. New-York 1854. — XIV. Keil. Der Tempel Salomons. 1839. — XV. Krafft. Die Topographie Jerusalems. 1846. — XVI. F. de Saulcy. Voyage autour de la mer Morte et dans les terres bibliques. Paris 1852—1854. — XVII. F. de Saulcy. Voyage-en Terre Sainte. Paris 1866. — XVIII. F. de Saulcy. Histoire de l’art judaïque. Paris 1858. — XIX. Victor Guérin. Description historique et archéologique de la Palestine. Paris 1873. — XX. J. M. Jost. Geschichte des Judenthums und seiner Secten. Leipzig 1857—1859. — XXI. Dr. Graetz. Geschichte der Juden etc. Leipzig 1863 —1866. — XXII. Melchior de Vogtié. Journées de voyage en Syrie. Paris 1875. — XXIII. Gabriel Charmes. Voyage en Syrie. Paris 1881.— XXIV. Albert Réville. Le Judaïsme et le peuple juif. Revue des deux mondes. Paris 1867—1872. — XXV. De Vogüé. Le temple

de Jérusalem. — Paris 1864.

Historya ostatnich wieków Judaizmu.

i    zieie ludu wybranego zanadto powinny być przytomne każdemu

1 Ri<P J z nas> żebyśmy mieli potrzebę powtarzać to, czem karmione ;    były nasze dziecięce lata, a co zawarte jest w Księdze, przez

samego Boga natchnionej. Zresztą, studya historyczne prowadzone poważnie i bezstronnie, potwierdzają tylko z dniem każdym prawdziwość słów wielkiego prawodawcy hebrajskiego, a jeżeli z pomnikowych napisów Egiptu i Assyryi dowiadujemy się wielu nowych szczegółów o Hebrajczykach, to te nabytki są stosunkowo niezbyt wielkiej wagi, i tak w niczem samej istoty Pisma świętego nie naruszają, źe nie widzimy konieczności zastanawiania się nad niemi. Nie będziemy się więc rozszerzać nad tern wszystkiem, co stanowi wspólną własność tak Żydów, jak chrześcian i pierwotną podstawę naszej wiary, ale zajmiemy się późniejszą i mniej powszechnie znaną epoką, w której judaizm rozwija się już na gruncie odrębnym i staje się tern, czem do dni naszych pozostał.

Rozpoczniemy więc nasze opowiadanie od chwili upadku państw Izraela i Judy, a przebiegłszy w krótkości dzieje niewoli assyryjskiej i babilońskiej, powrót do Jerozolimy i odbudowanie świątyni, dalsze losy Hebrajczyków pod rządami książąt Asmonejskich i Herodów, a nakoniec ostateczny upadek miasta świętego, zwrócimy przeważnie uwagę na stronę moralną tych dziejów, przygotowując grunt do obznajomienia się z drugą częścią naszej pracy, to jest z literaturą.

Dzieje hebrajskie do niewoli assyryjsko-babilońskiej, można nazwać fazą bohaterską wybranego ludu, po której dopiero następuje faza sacer-dotalna. Chociaż za czasów Patryarchów i Mojżesza, pod rządami Sędziów i Królów, widoczne jest na każdym kroku bezpośrednie wdawanie się Boga w sprawy narodu, rola wszelako kapłanów pozostaje zawsze drugorzędną; należąc wyłącznie do jednego tylko pokolenia Lewi, nie wywierają oni przeważnego wpływu na cały lud, a jeżeli w epoce sędziów, których właściwszem mianem jest nazwa suffetów, kapłan pozyskiwał czasem stanowisko dominujące, zawdzięczał je on nie swemu sacerdotalnemu charakterowi, ale raczej osobistej odwadze i reputacyi mężnego wodza, przez co skłaniał wszystkie pokolenia do łączenia się pod jego przewodnictwem. W samych nawet pojęciach religijnych panuje także wielka dowolność : pierwotne objawienie i prawodawstwo Mojżesza, oparte na wierze w jedynego prawdziwego Boga, zostały zrozumiane w całej pełni przez nielicznych tylko wybrańców, a u masy ludu monoteizm przybierał całkiem odrębną formę. Podobnie jak wszystkie w ogólności ludy szczepu semickiego, Hebrajczycy uznawali tylko jednego Boga, ale Jehowah nie był zawsze w ich mniemaniu jednym tylko bogiem istniejącym, a tylko największym i najpotężniejszym z bogów, nie znoszącym żadnego rywala i któremu lud przez niego wybrany, powinien był pozostawać wiernym. Izrael tedy obowiązany był czcić jego jednego, jemu tylko składać ofiary, odrzucać inne bóstwa sąsiednie, a zaskarbiwszy sobie w ten sposób jego łaskę, dążyć ku wielkim celom, jakie mu zostały wytknięte. Widzimy jednak, źe tak w epoce patryarchów, jak i później, ile razy lud ulegał zwątpieniu, pojęcie

monoteistyczne słabło w nim i ulegał on z łatwością wpływowi sąsiednich mu wieloboźnych wyznań. Rachela wynosi z domu Labana posągi bogów, które widocznie czcił jej ojciec; Aaron na puszczy zezwala na wzniesienie złotego cielca, a później, przez cały czas panowania królów, lud i jego władcy często popadają w bałwochwalstwo i, szczególnie w królestwie Izraełskiem, cześć Baala, Molocha, bogini Astoreth i innych bóstw narodów pobratymczych zaciera pierwotną czystość religijną. Po śmierci Salomona, w r. 978, gdy dziesięć pokoleń odłączyło się od pokoleń Judy i Benjamina i powstało oddzielne państwo Izraelskie, ze stolicą w Sychem a później w Samaryi, same względy polityczne, nie pozwalające na wspólne oddawanie czci Bogu w świątyni jerozolimskiej, wpłynęły na schizmę religijną, a bóstwa sąsiednich ludów i bogowie Fenicyi, wraz ze złotym cielcem przypominającym czasy Aarona, zastąpiły kult prawdziwego Boga nietylko w Samaryi, ale nawet w Jerozolimie, a dekadencya doszła do tego stopnia, że gdy prorok Eliasz chciał położyć koniec temu stanowi rzeczy, nie śmiał już nawet protestować przeciwko czci oddawanej złotemu cielcowi w Bethelu i Danie, ale zaczynając od pilniejszego, zwrócił się tylko z całą energią przeciwko bóstwom fenickim.

Jedynymi obrońcami monoteizmu wśród powszechnego upadku pojęć religijnych, byli prorocy, mężowie przez Boga natchnieni, tak zwani nabi; oni to jedni przestrzegali czystości wiary, karcili występki i zwrot ku bałwochwalstwu, a ufni w potęgę i szczególną łaskę Jehowy dla zbłąkanego ludu, pocieszali go zarazem i przepowiadali mu lepszą przyszłość. Istnienie proroków sięga daleko w przeszłość dziejów hebrajskich ; uświęcone tra-dycye cytują ich już w epoce Mojżesza, a Samuel, wielki organizator narodowy, będący sam prorokiem, starał się o ujęcie profetyzmu w pewne karby, o uregulowanie go i o skierowanie tej wielkiej siły na korzyść idei religijnej, zakładając w tym celu owe szkoły proroków, w których koncentrowały się najszlachetniejsze i najgorliwsze żywioły mozaizmu. Znane są także kobiety natchnione, jak Miryam, siostra Mojżesza, Debo-rah, z epoki sędziów, a znacznie później spotykamy -wzmiankę o żonie Izajasza i o Huldzie, współczesnej królowi Jozyaszowi.

Do IX. wieku prorocy ograniczali się do ustnego tylko nauczania, czynili cudy, a niektórzy z nich, jak Achias, Semajah, Azaryah i inni, karcili bezbożność królów Izraela i Judy; największemi wśród nich postaciami są: ostatni z dawnych proroków Eliasz i jego następca Elizeusz, których gorąca wymowa głównie się przyczyniła do upadku dynastyi Akhaba i do zastąpienia jej przez dynastyą Jehu.

W IX. wieku ukazują się pierwsi prorocy piszący, ci, których utwory zebrane razem, stanowią jeden z najprzedniejszych klejnotów literackich

Starego Testamentu. Prorocy ci, stosownie do epoki w jakiej istnieli, dzielą się na trzy grupy, którym można nadać nazwy, odnoszące się do imienia głównych wrogów, przeciwko którym skierowane były ich dyatryby. Do pierwszego okresu, syro-assyryjskiego, należą: Joel, Jonasz, Ozeasz, Amos, Izajasz, Micheasz i Nahum ; do drugiego, chaldejskiego, Sofoniasz, Jeremiasz, Baruch, Habakuk, Ezechiel, Daniel i Abdyasz; do ostatniego nako-niec, perskiego, Aggeusz, Zacharyasz i Malachiasz.

W IV. wieku profetyzm zamiera, miejsce szczerego natchnienia zajmuje sucha formalistyka sacerdotalna, a gdy podczas rewolucyi wywołanej przez despotyzm i okrucieństwo Antyochusa Epifana, duch proroczy stara się na chwilę odżywić pod tchnieniem patryotycznego odrodzenia, któreg-o Machabeusze byli promotorami i bohaterami, brak mu już wszelkiej oryginalności i podnioślejszego nastroju. Zmartwychwstaje on dopiero, rzec można, w przededniu ery chrześciańskiej, w pełnych zapału przemówieniach św. Jana Chrzciciela, i tak, prorocy Izraela łączą się wspólnością inspiracyi z nową wiarą, której nadejście przepowiadali w swych pismach i której naukę moralną można już znaleść w zarodku w najszczytniejszych ustępach ich utworów.

Profetyzm był nietylko najwznioślejszą manifestacyą pojęć religijnych i moralnych monoteizmu, ale prorocy jedni jasno patrzyli w przyszłość i zrozumieli w całej pełni prawdziwe posłannictwo wybranego ludu. Gdy naród hebrajski znalazł się porwanym przez wielkie prądy, miotające całą Azyą zachodnią między VIII. a VI. wiekiem przed Chr., królowie i ary-stokracya, nie zdając sobie sprawy z tego, że utrzymanie zupełnej niepodległości ich małego państwa stawało się istnem niepodobieństwem wobec olbrzymich monarchij, pochłaniających wszystkie sąsiednie ludy, i że jedyną polityką racyonalną była z ich strony polityka ustępstw, uznanie supre-macyi jednego z tych mocarstw i płacenie mu haraczu, dla pozyskania wzamian jego opieki, obrali wręcz przeciwną drogę, a łącząc się kolejno to z Egiptem, to z Assyryą lub Babilonem, narazili sobie wkońcu każdą z tych potęg i doprowadzili ostatecznie oba królestwa tak Izraela, jak Judy, do zupełnej zagłady, w której zatraciła się nietylko ich niepodległość państwowa, ale sama egzystencya narodu została zakwestyonowaną. Można powiedzieć, że od czasów Salomona aż do zburzenia Jerozolimy przez Tytusa, zły geniusz Izraela popychał jego klasy rządzące ku celom, przechodzącym o wiele jego siły i jego zdolności, a chęć odegrania wielkiej roli politycznej i utworzenia potężnego państwa militarnego, stała się przyczyną ostatecznej jego zagłady. Prorocy silnie zawsze protestowali przeciwko podobnym dążeniom ; potępiali oni energicznie wszelkie łączenie się z niewiernymi, jako zdradzające nieufność w opiekę boską i jako przeciwne czystości monoteizmu. W ich przekonaniu, głównem przeznaczeniem ludu wybranego było, wpływać na religijny rozwój ludzkości i dążyć do wytępienia błędów moralnych, pomyślność zaś materyalną i wielkość narodu składali oni w ręce Stwórcy, który nie mógł opuścić ludu, stosującego się wiernie do Jego przykazań.

Jak dalece profetyzm był silnym żywiołem w życiu narodowem Hebrajczyków, okazuje to najlepiej ta okoliczność, że on tylko jeden przeżył utratę wszelkich instytucyj socyalnych i religijnych. Po ostatecznem ujarzmieniu narodu, prorocy nie przestali głosić swych szczytnych nauk nad brzegami Eufratu, tak jak to czynili za dni szczęśliwszych, na ziemi zroszonej wodami Jordanu, a jeżeli ich natchnienie poetyckie nie posiada już może wtedy swej pierwotnej świeżości, to sama treść i istota ich utworów nigdy nie były równie wzniosłe i nie odznaczały się podobną czystością pojęć religijnych.

Królestwo Izraela upadło w 721 r. ; Samarya została zdobyta przez Sargona, króla Assyryi, a przedniejsza część ludności uprowadzona w niewolę, i odtąd historya milczy już o jej dalszych losach. Podobny koniec spotkał w 588 r. królestwo Judy, którego ostatni król, Sedecyasz, sprowadził na siebie gniew Nabuchodonozora, łącząc się z jego wrogami. Już w r. 599, za panowania Jechaniasza, Babilończycy pierwszy raz opanowali Jerozolimę i zabrali wielu jej mieszkańców; w 590 r. wkroczyli powtórnie do Judei i przesiedlili do Babilonu znaczną część jej ludności, nakoniec w 588 r. stolica została zdobyta i zburzona do szczętu, wszyscy przywódcy ruchu rewolucyjnego i synowie króla wymordowani, on zaś sam i cała szlachta porwani do niewoli, tak, że na miejscu pozostała tylko garstka przedstawicieli najniższych warstw narodu, złamana nieszczęściem i niezdolna do najmniejszego oporu, a na gruzach zniszczonego grodu i przybytku Jehowy, dawał się tylko słyszeć rozdzierający jęk Jeremiasza, płaczącego nad niedolą swego ludu.

Podczas niewoli babilońskiej wytworzył się, można powiedzieć, naród całkiem nowy; wszystkie żywioły słabe, niepewne i zwątpiałe uległy demoralizującemu wpływowi obcego jarzma, zapomniały o swym Bogu i zostały pochłonięte przez ludność miejscową, z którą się zlały bezpowrotnie, ale grono wybranych, na które liczył Izajasz i inni prorocy w swych przepowiedniach, skupiło się z tem większą jeszcze solidarnością około wspólnego sztandaru i stało się zawiązkiem owego nowego społeczeństwa, które miało uratować przyszłość Izraela. Przywódcą i kierownikiem tej prote-stacyi monoteizmu wobec fałszywych doktryn Chaldei, był prorok Ezechiel. Ten kapłan, porwany od swych ołtarzy, tchnący nieprzebłaganą nienawiścią ku burzycielom świątyni, jest bez zaprzeczenia jedną z najoryginalniejszych i najpotężniejszych postaci historyi hebrajskiej, i jemu, w znacznej części, nowy judaizm zawdzięcza swój charakter ściśle sacerdotalny, który go tak różni od poprzedniego społeczeństwa, z okresu heroicznego.

Po pierwszych chwilach gwałtu i okrucieństwa, gdy gniew władców babilońskich uśmierzył się nieco, wskutek wymordowania głównych przywódców rewolucyi, nastały czasy spokojniejsze dla ludności hebrajskiej ; podzieliła się ona na kilka grup, z których jedne osiadły na roli, drugie oddały się rzemiosłom, trzecie zajęły się handlem i wyrobiły w sobie ten geniusz do spekulacyi, który miał się stać w przyszłości główną cechą Żydów, a mała tylko cząstka ludności została w samym Babilonie, utrzymując wśród siebie ognisko tradycyj narodowych. Rodziny izraelskie powróciły na obcej ziemi do dawnych obyczajów patryarchalnych i ulegały kierunkowi najstarszych z rodu, a może już wtedy, w pierwszych latach niewoli, ustanowieni zostali owi resz galutha — książęta wygnania — wybierani śród samych Żydów i mający być ich pośrednikami w stosunkach z rządem miejscowym, a którzy, zpoczątku skromni i bojaźliwi, zaczęli już w epoce perskiej otaczać się wielką pompą, przyswajać sobie godność wicekrólów, posiadać własny dwór i policyą i utrzymywali się na czele ludności żydowskiej, osiedlonej w Mezopotamii, aż do XI. wieku naszej ery.

Mówiliśmy, że prorok Ezechiel był pierwszym twórcą formy sacer-dotalnej, w jaką przyoblekł się judaizm podczas niewoli babilońskiej, ale same okoliczności zrządziły, że sacerdotalizm ten musiał przybrać pewien charakter wyjątkowy, niezupełnie zgodny z pierwotnem założeniem. Gdyby nawet zwycięscy temu się nie sprzeciwiali, sama doktryna mozaizmu nie pozwalała na wznoszenie świątyń w innem miejscu, jak w Jerozolimie, Żydzi więc musieli być pozbawieni na obcej ziemi przybytku, w którymby mogli spełniać obrządki kultu i składać ofiary Bogu. Miejsce zatem świątyni, przybytku Bóstwa, zajęła synagoga, zgromadzenie wiernych, zbierających się dla wspólnego czytania tekstów świętych, śpiewania hymnów i słuchania ustnej nauki ; rola tedy kapłanów, jako ofiarników, zeszła na drugi plan, a przeważne stanowisko w społeczeństwie stało się udziałem nowo powstałej korporacyi skrybów — soplierim — trudniących się kompilowaniem i układaniem w jedne całość dawnych zabytków piśmiennictwa religijnego. Tak więc, z Chaldei wyszedł pierwszy zbiór systematyczny ksiąg Starego Testamentu, a ta praca, prowadzona dalej w synagogach, powstających w każdym kraju zamieszkałym w następnych czasach przez Żydów i dopełniana objaśnieniami i komentarzami, miała się stać podstawą nowej doktryny judaicznej.

Gdy po śmierci Nabuchodonozora i jego syna Amilmarduka rozpoczął się okres zaburzeń i wojen, który miał doprowadzić monarchią babilońską do ostatecznej ruiny, Żydzi śledzili z najwyźszem zajęciem postępy oręża perskiego, widząc w Cyrusie zbawcę, mającego przykrócić dnie ich niedoli. Po stanowczym tryumfie nad Babilonem, król perski, zamyślający już o podboju Egiptu, zwrócił się rzeczywiście łaskawem okiem w stronę ludu, który mu okazywał swoje sympatye i mógł się stać przedmurzem jego azyatyckich posiadłości od strony Afryki, i w r. 538 został ogłoszony edykt, zezwalający Żydom na powrót do ojczyzny i na odbudowanie świątyni. Przeszło 40,000 Izraelitów, pod wodzą Zorobabela i Jozuego, syna ostatniego wielkiego kapłana, ruszyło się ku ziemi przodków i wzięli się zaraz do pracy ; ale roboty postępowały zwolna, intrygi wrogów wpływały niekorzystnie na usposobienie dla Żydów Cyrusa i jego następcy Daryusza, a gdy nakoniec, przy pomyślniejszym zwrocie i pod wrażeniem gorących słów Aggeusza i Zacharyasza, przybytek stanął i został poświęcony w cztery lata po śmierci Darjmsza, jakieś zniechęcenie, upadek moralny i brak wiary w lepszą przyszłość opanowały tę garstkę bezsilną, skupioną wokoło murów swej skromnej świątyni, i taki stan prostracyi utrzymywał się przez całych lat sześćdziesiąt.

we

Wrogami o których wspomnieliśmy, byli głównie mieszkańcy Sa-maryi, potomkowie kolonistów assyryjskich przysłanych tu przez Sargona dla zaludnienia kraju po upadku państwa Izraelskiego, do których przyłączyli się później Izraelici pochodzący z pokolenia Efraima i innych pokrewnych mu dziewięciu pokoleń, wchodzących dawniej w skład królestwa Izraela. Przynieśli oni z sobą pierwotnie cześć bogów assyryjskich, ale zamieszkawszy w Samaryi i Sychem, nawrócili się na judaizm i, po przybyciu do Jerozolimy pierwszych wychodźców, chcieli się z nimi połączyć wspólności kultu; odepchnięci przez Żydów jerozolimskich, powzięli ku nim nieubłaganą nienawiść i oskarżali ich przed królami perskimi o dążności rewolucyjne, o potajemne odbudowywanie murów obronnych stolicy, w celu stawiania oporu wojskom perskim, i tak wy rodził się ów straszny antagonizm, który przetrwał wieki, czyniąc z Samarytanów najzawziętszych nieprzyjaciół judaizmu.

nowemu

między dwiema grupami, chaldejską i jerozolimską, nie ustawały na chwilę, nakoniec Żydzi babilońscy widząc, że ich pobratymcy upadają na duchu i że dzieło odnowienia postępuje zbyt wolno, uznali za konieczne odżywić

Żydzi jednak którzy pierwsi skorzystali z edyktu Cyrusa, byli małą zaledwie cząstką narodu, licznie rozrodzonego na obcej ziemi. Można nawet powiedzieć, że najżywotniejsze i najdzielniejsze pierwiastki zostały przez długi jeszcze czas w Chaldei, i wśród nich to najpoważniej się wtedy rozwinęła owa praca teologiczna i jurydyczna skrybów, która miała nadać judaizmowi jego charakter sacerdotalny i formalistyczny. Stosunki

krew tego nadwątlonego organizmu, i w r. 458 nowy kontyngens, nieliczny ale złożony z prawdziwie silnych i zdrowych żywiołów, wszedł do Jerozolimy pod przewodnictwem Ezdrasza, jednego z najznakomitszych skrybów synagogi babilońskiej, posiadającego zaufanie i protekcyą króla perskiego Artaxerxesa. Ezdrasz zastał Jerozolimę w opłakanym stanie, a mając do zwalczania nienawiść Samarytanów i rozmaite trudności wynikłe wskutek rozterek, wybuchłych w łonie samej monarchii perskiej i niepomyślnego zwrotu w usposobieniach Artaxerxesa, nie czuł się na siłach podołać zadaniu; ale gdy w trzynaście lat później, w 445 r., przybył Nehemiasz, w charakterze gubernatora królewskiego, ci dwaj mężowie, zespoliwszy się w jedności dążeń, rozpoczęli z całą energią uciążliwą pracę reformy. Cały lud został zwołany na walne zgromadzenie, Ezdrasz wyniósł z przybytku Księgę Zakonu, taką, jaką ułożona ona została w dniach niewoli i ogłosił ją fundamentalnem i niezmiennem prawem narodu Izraela; potępił wszelkie związki małżeńskie zawierane z kobietami obcego pochodzenia i zalecił odesłać je do ich domów, a tak, jedność i ortodoksya religijna zostały ustanowione i mozaizm ukonstytuował się na nowych podstawach. Nie obeszło się to wprawdzie bez niejakiego oporu i rygoryzm Ezdrasza doprowadził nawet do poważnej schizmy. Manasse, wnuk jednego z dawnych wielkich kapłanów, poślubił był córkę jednego z wodzów samarytańskich, a gdy nie zgodził się na rozłączenie się z nią, został skazany na wygnanie. Udał się on wtedy do Samaryi, został mile przyjęty przez teścia, a Samarytanie korzystając z jego charakteru sacerdotalnego, ogłosili g'o swoim wielkim kapłanem i wznieśli, z upoważnieniem króla Daryusza, na górze Garizim, świątynię, której on został pierwszym sługą, a która miała przez całe trzy wieki rywalizować ze świątynią jerozolimską i została dopiero zburzona przez Jana Hyrkana, księcia asmonejskiego; ale kult samarytański przetrwał najcięższe koleje i dziś jeszcze u stóp góry Garizim istnieje jego odłamek, reprezentowany wprawdzie przez kilkadziesiąt zaledwie rodzin.

Widzieliśmy, że pierwszemu wyjściu Izraelitów z Chaldei przewodniczył kapłan, Jozue, drugiemu zaś skryba, Ezdrasz ; to też cały ustrój nowego społeczeństwa hebrajskiego nosi na sobie wszystkie cechy sacerdo-talizmu i drobiazg-owej formalistyki. Przywileje kapłanów, ich wyjątkowe znaczenie, obowiązek włożony na wszystkich członków narodu utrzymywania świątyni i jej służebników, cały system podatków w pieniądzach i w naturze pobieranych na rzecz korporacyi lewitów, surowe przepisy co do obchodzenia świąt, wszystko to istniało wprawdzie w prawodawstwie Mojżesza, ale poszło było, w znacznej części, w niepamięć i nigdy z całą ścisłością nie było przestrzegane, Ezdrasz zaś wznowił z całą skrupulatnością cały ten regulamin, ujął naród w karby surowej dyscypliny i uczynił zeń rodzaj korporacyi religijnej, w przekonaniu, źe tylko najzupełniejsze poddanie się Bogu i Jego prawom, oraz ulanie wszystkich jednostek na jeden wzór, zostawiające jak najmniej miejsca zboczeniom indywidualnym, może zapewnić ludowi wybranemu dalszą opiekę Jehowy i pozwoli mu wywyższyć się nad wszystkie inne narody. Z tego stanowiska uważana, reforma Ezdrasza staje się prawdziwą rewolucyą teokratyczną i dziełem nadzwyczajnej doniosłości, a chociaż można w niej wytknąć sporą dozę złudzeń, błędów, porywów namiętności i fanatyzmu, jej wszakże judaizm zawdzięcza całą swą siłę odporną i jej winien, źe, wśród najstraszniejszych prób, potrafił zawsze zachować swą odrębność religijną i narodową. Powodując się kierunkowi Ezdrasza, monoteizm hebrajski stanął na gruncie niewzruszonym i nabrał hartu stali, zdołał oprzeć się orężowi i dyssolwu-jącym wpływom monarchii Syryjskiej, a nawet pełen powabu geniusz Grecyi, którego urokowi poddał się cały świat ówczesny, w nim jednym znalazł niezwyciężonego przeciwnika i, chociaż jednostki ulegały w pewnych epokach pokusie, to zawsze reakcya nadchodziła w porę i tamowała dalsze postępy hellenizmu.

Jeżeli usiłowania Ezechiela, Zorobabela, Ezdrasza i Nehemiasza zapewniły ludowi Izraela jedność religijną i silną organizacyą społeczną, to ich marzenia o politycznej wielkości narodu dalekiemi były od urzeczywistnienia. Pod rządami monarchów perskich, Żydzi mieli wprawdzie byt zapewniony i posiadali pewną autonomią państwową, ale musieli płacić haracz zwierzchnikom i dostarczać im nieliczny lecz stale określony kontyngens żołnierzy, a wielki kapłan, który przedstawiał najwyższą władzę w tej małej rzeczypospolitej teokratycznej, był zawsze mianowany, a przynajmniej potwierdzany przez satrapę prowincyi. Podczas dwuwiekowego trwania państwa perskiego, Żydzi nie wyrzekali się swych nadziei i swych narodowych aspiracyj, ale tymczasem ich pretensye ograniczały się do bardzo skromnych rozmiarów, a nawet nie przeszły do nas nazwiska owych kapłanów i prawodawców, którzy stali podówczas na czele ich narodu, a których późniejsze tradycye zwą ogólnikowo ludźmi wielkiej synagogi. Jednakże byt materyalny ludu z dniem każdym się polepszał; Żydzi pozostali w Chaldei, znacznie bogatsi od swych jerozolimskich pobratymców, zasilali ich często w potrzebie i każdy z nich musiał przynajmniej raz w życiu odbyć pielgrzymkę do miasta świętego, a gdy monarchia perska runęła pod ciosami Aleksandra, Żydzi idąc za ruchem, który udzielił się wtedy całej Azyi zachodniej, zaczęli przenosić się do Aleksandryi, do Azyi Mniejszej i na wyspy Archipelagu i puszczać wodze swemu zamiłowaniu do spekulacyj i obrotów handlowych, które po raz pierwszy ujawniło się w nich podczas niewoli babilońskiej. Taka emigracya nie osłabiła wszakże rdzenia narodu, który, jakkolwiek niezbyt liczny, posiadał już wszelako silną organizacyą i znajdował się zbity w jednolitą masę, a pod łagodnemi rządami Aleksandra i pierwszych jego następców, Ptolemeuszów, dążył szybkim krokiem do odzyskania swej dawnej świetności.

Rzeczy inny wzięły obrót, gdy Jerozolima i otaczający kraj przeszły w ręce syryjskich Seleucydów, a do pogorszenia sytuacyi, przyczynił się zamęt wyobrażeń, powstały w łonie samego narodu. Już za czasów Aleksandra, niektórzy z Żydów zaczęli ulegać wpływowi Grecyi i, nie wyrzekając się stanowczo własnej religii, usiłowali modyfikować niektóre jej ustawy, zbytecznie, zdaniem ich, krępujące swobodę indywidualną; przytem strój, obyczaje i igrzyska Grecyi nęciły ku sobie tych nowatorów, którzy, dla odróżnienia się od starowierców, zmieniali nawet swoje nazwiska i z Jozuych stawali się Jazonami, z Eliakimów Alkimosami i t. p. Królowie syryjscy nie omieszkali korzystać z tych prądów, umacniających ich stanowisko, a gdy zarząd naczelny świątyni splamił się przedajnością i nie-moralnością swych członków, król Antyochus IV. Epiphanes, który wstąpił na tron w 175 r., zamierzył wyzyskać wszystkie te okoliczności, zrabował świątynię dla zasilenia swego wyczerpanego skarbu, zabronił pod karą śmierci obchodzenia świąt żydowskich, wprowadził do całej Palestyny kult bogów Grecyi, a nawet sprofanował przybytek jerozolimski, ustawiając w nim ołtarz Zeusa Olimpijskiego. Taka samowola nie mogła nie wywołać szczęśliwej reakcyi; prawowierne stronnictwo, podburzone przez tak zwanych chassidim — pobożnych — przedstawicieli rodzaju sekty ascetycznej, przywiązanej do najdrobiazgowszych ustaw zakonu, wystąpiło w obronie swych praw, sponiewieranych przez króla. Stary kapłan Matatias, z rodu Asmonejczyków, wygłosił w Modynie namiętną mowę, w której przeklinał dzień w którym się urodził, na to ażeby widzieć profanacyą świątyni Pańskiej, a pięciu jego synów, udawszy się w góry, zgromadziło wokoło siebie tych wszystkich, dla których drogie były tradycye ojczyste i sława Izraela.

Po śmierci Matatiasa, zaszłej w rok po wybuchnięciu rewolucyi, to jest w 166 r., syn jego Juda stanął na czele ruchu, pobił wojska syryjskie w kilku utarczkach, za co otrzymał przydomek Machabeusza — Młota — który pozostał już mianem całej jego rodziny, przywrócił w Jerozolimie cześć Jehowy, ale w 161 r. poległ sam podczas bitwy, w której armia żydowska została wpień wycięta. Po przywróceniu porządku w kraju, Demetrius, jeden z następców Antyochusa, nie chcąc jątrzyć narodowych i religijnych uczuć Żydów, nie wzbraniał im już publicznego i jawnego sprawowania obrządków ich kultu, ale ta względna łaskawość nie mogła juź wystarczyć narodowi, który raz odetchnął powietrzem swobody i posądzał monarchę syryjskiego o jakieś ukryte zamiary. Z braci Judy, dwóch jeszcze przed nim poległo, ale czwarty z nich, Jonatan, objął dowództwo nad siłami Izraela, a walcząc bardziej podejściem i zręcznością, aniżeli odwagą na otwartem polu, uzyskał zupełną swobodę religijną dla ludu, godność najwyższego kapłana dla siebie, rozszerzenie granic Judei aż poza ziemię Efraima, uwolnienie kraju od wojsk syryjskich, z wyjątkiem Jerozolimy, która zachowała załogę nieprzyjacielską, i zniesienie podatków, płaconych królom syryjskim.

Tak więc, Judea stała się w rzeczywistości państwem prawie nieza-leżnem, połączonem z Syryą luźnym tylko węzłem wasalstwa, a rodzina asmonejska, której zawdzięczano głównie wszystkie te dobrodziejstwa, przez to samo wyznaczoną została na dalszą kierowniczkę losów ojczyzny. Gdy Jonatan, wciągnięty zdradą w zasadzkę, został zabity w Ptolemais, ostatni z jego braci, stary Szymon, zajął jego miejsce, wskutek jednomyślnej uchwały ludu, który go ogłosił swym dyktatorem i obdarzył tytułem nassi — księcia. Objąwszy władzę, zmusił on Syryjczyków do cofnięcia załogi nawet z twierdzy jerozolimskiej, zawarł bliższe stosunki z Rzymem, bił monety w swojem imieniu, a jego synowie odnieśli świetne zwycięstwa na granicy syryjskiej.

Syn i następca Szymona, Jan Hyrkan, dzielny wódz i zręczny dyplomata, postanowił przywrócić swojemu państwu dawną jego świetność z epoki Dawida, a korzystając z osłabienia Syryi, nękanej wewnętrznemi niesnaskami i zagrożonej przez Partów, przystąpił do urzeczywistnienia swych planów. Podbił najpierwej kraj położony na wschód od Jordanu, rzucił się na Samarytanów i zburzył ich świątynię na górze Garizim, potem uderzył na potomków Ezaua, Edomitów, których zmusił do przyjęcia judaizmu, a przytem utrzymywał najlepsze stosunki z Rzymem; kilka portów położonych nad brzegami Śródziemnego morza, a między innemi miasto Joppe, zostały przyłączone do Judei, słowem, państwo Hyrkana, chociaż niezbyt rozległe, doszło za jego rządów do wysokiego stopnia potęgi i pomyślności, tern bardziej, że ono jedno posiadało podówczas prawdziwe cechy żywotności, wśród zgnuśniałych i osłabionych sąsiadów. Obok tego, Hyrkan zajął się wewnętrzną organizacyą kraju, ustanowił sanhedryn, któremu nadał jego ostateczną formę, i umiał wyzyskać na swoję korzyść groźny dla całości państwa antagonizm dwóch stronnictw, na które wyższe klasy ludności były się podzieliły, to jest faryzeuszów i sadduceuszów. Ale dwa te fakta posiadają zbyt wielką doniosłość w dalszych dziejach judaizmu, żebyśmy mogli zbyć je nawiasową wzmianką i dlatego uznajemy za właściwe zastanowić się nad niemi trochę obszerniej.

Sanhedryn, z greckiego »zasiadająca rada«, może być uważany za dalszy ciąg i naśladowanie kolegium Mojżesza, złożonego z 70 starców, zbierających się pod jego przewodnictwem. Stanowił on Wysoką Radę, najwyższą w państwie instancyą we wszystkich kwestyach religijnych, prawnych, sądowniczych i naukowych, a składał się z 71 członków, na czele których stali dwaj dostojnicy : prezes — nassi — i wiceprezes — ab-bet-din — idący zawsze parami, na pamiątkę dwóch naczelników narodu, przewodniczących mu w pierwszych chwilach wyjścia z niewoli, jak: Zoro-babel i Jozue, Ezdrasz i Nehemiasz i t. d. Oprócz tego Wielkiego Sanhedrynu — Sanhédrin ha-Gedola — który zasiadał zawsze w przedsionku świątyni jerozolimskiej, istniały sanhedryny mniejsze, dwa w Jerozolimie a wiele innych w miastach prowincyonalnych, do składu których wchodziło tylko po 23 członków. Po zburzeniu Jerozolimy przez Tytusa, Jo-chanan ben Zakkai założył w mieście Jabneh czyli Jamnii, nad morzem Śródziemnem, sanhedryn, który stał się rodzajem akademii naukowej, a nie miał już prawa wydawania wyroków śmierci, jak poprzednia Wysoka Rada. Później, siedzibą sanhedrynu było miasto Usza, w wyższej Galilei, zkąd wyszły przepisy obyczajowe, noszące nazwę Statutów z Uszy; dalej, przenosząc się z miejsca na miejsce, sanhedryn zasiadał w Zippari gdzie sławny Juda Ha-Kadosz doszedł do powagi prawie królewskiej, został przeniesiony do Tyberyady przez Jude IL, a nakoniec przestał istnieć w r. 415, wraz ze śmiercią ostatniego swego patryarchy, Gamaliela VI.

Co do Faryzeuszów i Sadduceuszów, to powstanie tych dwóch stronnictw przypada także na epokę książąt asmonejskich. Ze wzrostem politycznej potęgi państwa judejskiego, warunki bytu narodowego musiały się znacznie zmienić : zamknięcie się w drobiazgowej formalistyce religijnej, zachowywanie wszystkich jej przepisów, a nawet skrupulatne święcenie soboty stało się niemoźliwem dla ludzi, zmuszonych to do stawienia czoła nieprzyjaciołom,, to do wchodzenia z nimi w żmudne często rokowania dyplomatyczne, a potrzeba rozmaitych udoskonaleń, tak w sztuce wojennej jak w sferze administracyjnej, zniewalała ich do zawiązywania stałych stosunków z cudzoziemcami, a szczególnie z Grekami, do których obyczajów musieli się oni częściowo przynajmniej stosować. Dla bogobojnych chassidim wszystkie te względy nie miały najmniejszego znaczenia ; nic nie usprawiedliwiało w ich oczach codziennego pogwałcania doktryny Izraela i w ich przekonaniu potęga państwa, wielkość domu panującego i świetność doczesna nie warte były tego, aby im poświęcano najdroższe tradycye narodu. Potępiali więc oni stanowczo wszelkie ustępstwa czynione w celach politycznych i namawiali do wyłącznego poświęcenia się służbie bożej, a gdy naród pozostał głuchym na ich nawoływania, wielu z nich usunęło się całkiem od życia publicznego, tworząc stronnictwo tak zwanych fi emskim — faryzeuszów, tych którzy się usuwają na stronę, — to jest stronnictwo wyłączne; zamknięte w ścisłem i literalnem przestrzeganiu przepisów wiary, a nie chcące mieć nic wspólnego z owem społeczeństwem, którego życie anormalne przejmowało je zgrozą i dawało powód do ciągłego zgorszenia. Stronnictwo przeciwne, złożone z wysokich dostojników, dowódców wojsk, dyplomatów i kupców', utrzymujących rozległe stosunki z zagranicą, a nawet z członków wyższego duchowieństwa i z niektórych członków sanhedrynu, słowem, z najwyższych warstw towarzystwa, wystawionych z samej natury rzeczy na ciągłe zetknięcie z cywili-zacyą ludów sąsiednich, jakkolwiek równie szczerze przywiązane do kardynalnych zasad monoteizmu, odznaczało się większym liberalizmem w pojęciach, rządziło się bardziej duchem niźli literą prawa i nie widziało nic zbyt zdrożnego, w zaniedbywaniu, w razach koniecznej potrzeby, niektórych drobiazgowych praktyk religijnych. Nazwa sadduceuszów, dawana temu stronnictwu, jest bardzo ciemna i trudna do wyjaśnienia; utrzymują powszechnie, że pochodzi ona od niejakiego Saddoka, który miał żyć w III. wieku przed Chr., ale prawdopodobniej bierze ona początek w wyrazie zaddik — sprawiedliwy — gdyż sadduceusze mieli pretensyą do większej bezstronności w ferowaniu wyroków przeciwko winowajcom, oddawanym pod ich sąd. Sadduceizm przekształcił się z czasem w sektę religijną, wręcz przeciwną faryzaizmowi : odrzucał on ustne nauczanie, uznając tylko wyłącznie powagę Pisma świętego, przeczył istnieniu aniołów, nie wierzył w życie przyszłe, w kary i nagrody po śmierci i w nieśmiertelność duszy, a tak dalece oddalił się wkońcu od wyznania reszty Żydów, że został zupełnie wykluczony z judaizmu.

Antagonizm dwóch powyższych stronnictw zaczął się już zarysowywać za poprzednich rządów, ale zaostrzył się jeszcze bardziej pod panowaniem Hyrkana. Książe ten umiał zrazu utrzymać między niemi równowagę i oba je przywiązać do swojej osoby: sadduceuszom powierzał dowództwo nad wojskami, pobieranie podatków i misye dyplomatyczne, faryzeuszom zaś pozostawił wymiar sprawiedliwości, policyą wewnętrzną i administracyą świątyni ; w początkach wszystko szło dobrze, ale wkrótce faryzeusze wystąpili z jawną niechęcią przeciwko Hyrkanowi i rozpoczęła się długa walka między władzą cywilną a stronnictwem teokratycznem, walka, która miała przybrać w przyszłości charakter bardzo groźny.

Hyrkan umarł w 106 r., a syn jego Arystobul L, który rok tylko jeden panował, pierwszy przybrał oficyalnie tytuł królewski i zaczął bić monetę z napisami greckiemi, zbyt zaś jawnie poddając się wpływom kultury helleńskiej, jeszcze bardziej rozjątrzył faryzeuszów. Pod rządami jego

Szkic historyczny- T II.

brata, Jochanana, przyszło juź do otwartego starcia i wybuchła wojna domowa, zakończona wprawdzie zwycięstwem króla i ukrzyżowaniem 800 faryzeuszów, ale sam Jochanan musiał wkrótce uznać, źe droga surowości nie jest w stanie doprowadzić ostatecznie do żadnych rezultatów, wobec potężnej fakcyi, która, pomimo chwilowego ujarzmienia, zyskiwała z dniem każdym na powadze i stawała się panią położenia; to też umierając, zalecił swej żonie, Salome Aleksandrze, ażeby dokładała wszelkich starań, dla zaskarbienia sobie -względów faryzeuszów. Rada ta aż nadto odpowiadała wewnętrznemu usposobieniu kobiety pobożnej, patrzącej dotąd z boleścią na okrucieństwa, wymierzane przeciwko stronnictwu teokratycznemu. Faryzaizm tedy rozwinął się z nieznaną dotychczas siłą: cała Judea pokryła się szkołami rabbinicznemi ; podatek pogłówny, nałożony na wszystkich mieszkańców na korzyść świątyni, nagromadził w niej ogromne skarby; sanhedryn, złożony przeważnie z faryzeuszów, przestrzegał surowo stosowania się do wszystkich przepisów prawa i tradycyj przekazanych przez skrybów, a wielu sadduceuszów życiem przypłaciło swoje odstępstwo. Takie jednak zdwojenie rygoryzmu religijnego, wywołało nową reakcyą; po śmierci Salome Aleksandry, zaszłej w 70 r., syn jej Hyrkan IL, który za życia matki spełniał funkcye wielkiego kapłana, powinien był także stać się jej spadkobiorcą na tronie, ale sadduceusze, korzystając ze słabego charakteru tego księcia, przeciwstawili mu brata jego, Arysto-b u 1 a II., i wybuchła wojna wewnętrzna, której następstwa miały być bardzo zgubne dla kraju. Zjawił się intrygant idumejski, Antypater, który opanował zapełnię słaby umysł Hyrkana, namówił go do sprzymierzenia się z jednym z arabskich królów, Aretasem, a korzystając z bytności w Syryi Pompeusza, nakłonił go, zapomocą bogatych podarków, do wzięcia strony jego protegowanego i pupila. Pompeusz zdobył w 63 r. Jerozolimę, w której był się zamknął Arystobul, większa część wodzów sadducejskich została straconą, mnóstwo Żydów uprowadzono w niewolę do Rzymu, a Arystobul i jego synowie przyczynili się do uświetnienia wjazdu tryumfalnego Pompeusza do stolicy. Antypater więc został zupełnym panem położenia w Judei, jego syn, Herod, poślubił wnuczkę Hyrkana, Maryannę, a schlebiając z nadzwyczajną zręcznością rozmaitym stronnictwom, które kolejno dochodziły wtedy do władzy w Rzymie, umiał pozyskać względy Cezara, Antoniusza i Kleopatry, został najpierwej mianowany tetrarchą, a nakoniec w r. 39 królem Judei, i tak powstała nowa dynastya Herodów, na miejscu dawnych książąt asmonejskich. Herod zaczął od strasznego prześladowania wybitniejszych członków partyi teokratycznej, sam zaś musiał stawić czoło Partom i bronić się przeciwko ostatnim przedstawicielom rodziny asmonejskiej, ubóstwianej przez lud; z drugiej strony intrygi

faryzeuszów szkodziły mu wiele w oczach władców rzymskich, ale jego dyplomacya, pełna przebiegłości, pomogda mu do zwalczenia wszelkich przeszkód, a po bitwie pod Akcyum tak potrafił on ująć sobie serce Oktawiana Augusta i okazać mu śwoje wysokie zdolności administracyjne, źe odtąd, bezpieczny od strony Rzymu, mógł się całkiem zwrócić przeciwko wrogom wewnętrznym. Wtedy to zajął się on pracami około upiększenia Jerozolimy, odbudował z wielkim przepychem świątynię Salomona i zamyślał o utworzeniu wielkiego państwa wschodniego, któreby mogło rywalizować z Rzymem, a dla dopięcia swego celu, wszedł w bliższe stosunki ze wszystkimi Żydami, rozrzuconymi w dawnej Chaldei, ale okrucieństwa jego i szalony despotyzm oburzały przeciwko niemu cały lud, przez co wyrodziła się w nim nieufność do wszystkiego i do wszystkich, do tego stopnia, że kazał zamordować własnych swych synów urodzonych z Ma-ryanny, bojąc się, aby w nich nie odezwała się po kądzieli krew książąt asmonejskich.

Herod umierając, zostawił testament, mocą którego trzej jego synowie, urodzeni każdy z innej matki: Archelaus, Herod Antipas i Filip, podzielili się jego państwem; Herod Antipas otrzymał Galileę, w jego więc dzielnicy urodził się Chrystus, ale historya tych książąt, równie jak ich następców, nie przedstawia nic godniejszego uwagi, z ostatnich zaś władców judejskich zasługuje tylko na wzmiankę Herod Agryppa I., który panował od 41 do 49 r. Korzystając z łaskawości dla Żydów cesarza Klaudyusza, zdołał on znowu połączyć całą Palestynę pod swojem berłem i nawet zamierzał stanąć na czele wszystkich książąt wschodnich, powołując ich do Tyberyady na kongres, któremu sam przewodniczył, ale śmierć go zaskoczyła w chwili, kiedy zbliżał się do urzeczywistnienia swych zamysłów. Syn jego, Agryppa IL, był za młody, aby móc sprawować rządy, rozpoczęła się więc cała serya prokuratorów rzymskich, którzy, przez swe lekceważenie religijnych tradycyj żydowskich, doprowadzili lud do najwyższego wzburzenia, i w r. 66 wybuchła straszna rewolucya, kierowana przez krańcowe stronnictwa, o których powstaniu pomówimy trochę dalej ; przez jakiś czas mogło się zdawać, źe nieszczęśliwa Judea odzyska swą dawną niepodległość, ale wkrótce zostały rozwiane wszelkie iluzye i, w cztery lata później, to jest w 70 r. naszej ery, Tytus, zdobywając Jerozolimę i burząc świątynię, zadał ostateczny cios cywilnej potędze państwa, która, pomimo kilku jeszcze niefortunnych prób, została na zawsze zniweczoną. Rodzina Herodów znikła całkiem z widowni dziejowej, a wiemy tylko, źe pewien Herod Agryppa, synowiec ostatniego króla, zginął w Pompei podczas wybuchu wulkanicznego z 79 roku. Od chwili zburzenia Jerozolimy przez Tytusa, całe znaczenie judaizmu zamyka

23*

się w jego rozwoju religijnym i literackim, na te więc tylko strony zwrócimy całą naszę uwagę, a dlatego zmuszeni jesteśmy cofnąć się o paręset lat wtył.

ostateczny owoc rozmaitych tych gałęzi

Oj

Ô,

HEBRAJCZYCY.

Widzieliśmy, jak wysokie stanowisko pozyskała w społeczeństwie hebrajskiem w Chaldei klasa skrybów — sopherim. Otrzymali oni tę nazwę z tego powodu, że pierwotnem ich zajęciem było przepisywanie licznych egzemplarzy ksiąg świętych, później zaś to miano rozszerzono na wszystkich tych, którzy za główne zadanie obrali sobie studyowanie Zakonu, tak w zakresie teologii, jak prawodawstwa. Po powrocie Żydów z niewoli babilońskiej, główem ich staraniem było przestrzeganie prawa w całej jego pierwotnej czystości, ale z czasem dała się uczuć potrzeba zmodyfikowania wielu przepisów przestarzałych i wprowadzenia nowych, odpowiadających nowym potrzebom; własność, polityka, handel, stosunki z rządem i z cudzoziemcami, rytuał religijny, ustanowienie podatków, wszystko to wymagało reformy prawodawczej, i tak rozpoczęła się owa wielka praca skrybów, której wyniki miały być objęte w kilka wieków później księgą Talmudu. Dzieło tego rodzaju, dotykające najczęściej drobnych szczegółów i prozaicznych stron życia codziennego, musiało naturalnie prowadzić do subtelności, kazuistyki i bigotyzmu, ale lud przywiązywał do niego wielką wagę i, w miejscu dawnego tytułu nabi, powstała nowa godność rabbich, nadawana skrybom, którzy zaczęli rywalizować z kapłanami i przewyższać ich nawet w znaczeniu, chociaż zawsze jednej tylko kaście sacerdotalnej przysługiwało prawo sprawowania głównych obrządków kultu. Przez kilka wieków, skrybowie myśląc zapewne, że ich dzieło nie byłoby godnem zajęcia miejsca obok ksiąg Mojżesza i proroków, ograniczali się do ustnego nauczania, i tak midrasz — uważne studyowanie prawa, jak halacha — tłó-maczenie i wyjaśnianie tego prawa, agada — komentarze i dodatki do halachy, a nakoniec miszna wiedzy, przechodziły z pokolenia w pokolenie drogą ustnej tradycyi, dopóki nie zostały ujęte w formę pisaną w Talmudzie, o czem będziemy mówić, zajmując się literaturą hebrajską.

Najwięcej z pracy skrybów skorzystali faryzeusze, dążący do jak najściślejszego wypełniania przepisów" prawa, godząc je o ile można z warunkami nowej egzystencyi, i wśród ich stronnictwa zakwitli najznakomitsi doktorowie, poprzednicy późniejszych twórców Talmudu. W czasach poprzedzających wojnę o niepodległość, znajdujemy nazwiska Szymona Sprawiedliwego i Antygona z Socho; później, zaczynając od epoki Machabeuszów, występują tacy rabbi parami po dwóch, jak J o z u e ben Jochannan i Jozue ben Joezer, zacięci przeciwnicy hellenizmu, Szymon ben Szetach i Juda ben Tabai, fanatycy legalizmu,

HEBRAJCZYCY.

OJ

Oi

za ostatniego Hyrkana Szemaja i Abtalion, nakoniec wielka para Hillela i Szammajego, którzy, za rządów pierwszego Heroda, stali się naczelnikami dwóch szkół odrębnych, pierwszej łagodnej, skłonnej do ustępstw i opierającej swą doktrynę na przepisie: »nie czyń drugiemu co tobie nie miłe«, drugiej zaś twardej, nieubłaganej i zawistnej, z której przeważnie łona wyszli owi faryzeusze, przeciwko którym tak często zwracał się Chrystus w swoich naukach. Oprócz tych dwóch wielkich szkół, faryzaizm podzielił się na wiele drobnych sekt, które do śmieszności posuwały, każda w inny sposób, przestrzeganie rozmaitych praktyk religijnych, a nakoniec nastąpiło także rozdwojenie na gruncie politycznym i cywilnym, które dało początek dwom sektom, Esseńczyków i Kannaim. Pierwsi, pokojowego ducha, pragnący tylko uchronić się od wszelkiej zmazy, woleli zostawić świat zepsuty jego własnemu losowi, a sami usunęli się od niego, kryjąc się w ustronne okolice morza Martwego i Tebaidy; drudzy, przejęci zapałem wojowniczym i duchem prozelityzmu, znajdowali lepszem narażać się nawet osobiście na splamienie, byle tylko przyśpieszyć chwilę tryumfu Izraela ; utworzyli oni rodzaj korporacyi polityczno-reli-gijnej, która nie przestała marzyć o powrocie do wielkich tradycyj Asmo-nejczyków, i oni to wywołali ową rewolucyą z 66 r., której następstwem było wkroczenie Tytusa do Palestyny i zburzenie Jerozolimy.

Ruina świątyni, prowadząca za sobą zniknięcie jedynego ogniska, w którem koncentrowały się dotychczas wszystkie dawne tradycye narodu, wpłynęła na zupełniejsze jeszcze przeistoczenie judaizmu, i ten, od tej chwili, stracił już całkiem swój charakter sacerdotalny, a stał się doktryną wyłącznie dogmatyczną i rytualną, rodzajem stowarzyszenia religijnego, gdzie miejsce świątyni i kapłańskiej kasty lewitów, zajęła ostatecznie synagoga i jej doktorowie, rabbi, a Stary Testament zszedł na plan drugi, ustępując pierwszeństwa Talmudowi.

Nie wszyscy jednak Żydzi wyrzekli się odrazu wszelkiej nadziei wskrzeszenia dawnej świetności państwa Izraela i przez kilka jeszcze wieków powtarzały się zaburzenia, mające na celu obalenie państwa rzymskiego, doprowadzając tylko w rezultacie do coraz nowych miar okrucieństwa, przedsiębranych przeciwko Żydom. Podczas oblężenia Jerozolimy przez Tytusa, znajdował się tam stary rabbi Jochanan, który doradzał zaprzestanie oporu i poddanie się wodzowi rzymskiemu, ale widząc bezskuteczność swoich nalegań, uszedł pokryjomu z miasta i udał się do Tytusa, który go przyjął łaskawie i zezwolił na założenie rodzaju sanhedrynu w Jabneh, nad morzem .Sródziemnem. Gdy miasto święte upadło, tam skupiły się wszystkie powagi rabbiniczne, a sanhedryn z Jamnii stał się ogniskiem kultury żydowskiej i centrem, którego znaczenie zostało uznane przez cały świat hebrajski, w pierwszych zaś chwilach nieraz udało się Jochananowi osłodzić dolę swych współbraci i wymóc dla nich pewne ulgi i pobłażanie ze strony zwycięsców.

Położenie Żydów nie było godne zazdrości pod rządami rodziny Fla-wiuszów : tysiące ich stały się ofiarami miecza, głodu i zarazy ; inni, uprowadzeni w niewolę, rzucani byli na pastwę zwierząt w cyrku, lub skazywani na najcięższe roboty w kopalniach. Podatki składane dotychczas przez wszystkich Żydów na utrzymanie świątyni jerozolimskiej, pobierane teraz były z największą surowością na rzecz Jowisza Kapitolińskiego, pod nazwą fiscus judaicus, a tylko pod względem religijnym nie krępowano zbytecznie ich swobody i synagoga mogła rozwijać się niezależnie. Nerwa okazał się łaskawszym dla Izraelitów i prześladowanie prawie całkiem ustało, ale ta względna łagodność nie wydała pożądanych owoców ; gdy później Trajan został zmuszony do prowadzenia wojny na Wschodzie, Żydzi Babilonu, Egiptu, Cyreny, Libii i Cypru powstali przeciwko niemu i ruch ogarnął nawet Judeę, tak, że legiony rzymskie z największą trudnością mogły opanować rewolucyą, przybierającą bardzo niebezpieczny dla Rzymu charakter. Hadryan, wstąpiwszy na tron wkrótce po uśmierzeniu powstania, powziął myśl pozyskania sympatyi Żydów przez szerokie dla nich koncesye, i nagle rozeszła się wieść, że cesarz zezwala na odbudowanie świątyni i na podniesienie z gruzów murów Jerozolimy. Pomyślna ta nowina rozniosła się lotem błyskawicy po całym świecie judejskim i zewsząd zaczęły napływać ofiary, mające zapewnić urzeczywistnienie tak drogiego dla serc Izraelitów przedsięwzięcia. Ale Hadryan, czy to z własnego natchnienia, czy też idąc za radą swoich zauszników, zmienił wkrótce postanowienie, a ta decepcya obudziła w Żydach nieprzebłaganą ku niemu nienawiść i powstał wśród nich zamiar dopominania się z bronią w ręku dotrzymania danych przyrzeczeń. Spisek był prowadzony w takiej tajemnicy, że policya cesarska nic nie podejrzy wała ; nie zwracano na to uwagi, że Rabbi Akiba, którego działalność literacka wielkie miała znaczenie dla judaizmu, przebiegał kraj wszerz i wzdłuż, podburzając umysły i wpajając nienawiść ku wszystkiemu co rzymskie. Nakoniec w 132 r. wybuchła straszna rewolucyą pod wodzą niejakiego Bar-Kosiby, człowieka obdarzonego nadzwyczajną siłą fizyczną, a którego Żydzi uważali za Mesyasza; wszyscy młodzi ludzie zdolni do noszenia broni zapisali się pod jego sztandary, a Dion Cassius zapewnia, że 580,000 wojowników wzięło wtedy udział w powstaniu. Bar-Kosiba ogłosił się królem, kazał bić monety symboliczne z napisem : »na oswobodzenie Jerozolimy« i przez dwa lata stawił czoło generałom rzymskim, aż dopiero Julius Severus, powołany z Bretanii, zdołał położyć koniec wojnie, zdobywając Betar, miasto warowne w którem się był zamknął wódz izraelski ; ten ostatni zginął gdzieś bez wieści i od tej chwili żadnej już o nim wzmianki nie spotykamy. Okropne dla Żydów skutki pociągnęła za sobą ta nieszczęsna rewo-lucya : Palestyna rzuconą została na pastwę rozhukanego żołnierstwa ; obok gruzów Jerozolimy powstało nowe miasto, AElia Capitolina ; na miejscu świątyni wzniósł się przybytek Jowisza Kapitolińskiego ; na górze Garizim, druga świątynia Jowisza, na Golgocie zaś świątynia Wenery. Wielu rabinów śmierć męczeńską poniosło, aż nakoniec i sam R. Akiba, który dotychczas zdołał chronić się przed poszukującymi go nieprzyjaciółmi, został schwytany i zakończył życie wśród najstraszniejszych tortur, wymawiając wielkim głosem wyraz : »jedyny«, jako ostatnią protestacyą monoteizmu, upadającego w nierównej walce pod ciosami wielobożnych doktryn Rzymu. Z nim zniknął nietylko ostatni filar niepodległości Izraela, ale największa ówczesna powaga rabbiniczna ; sanhedryn z Jabneh musiał się rozproszyć, a tylko kilku znakomitszych doktorów zebrało się tajemnie w Lyddzie, później zaś uczniowie Akiby założyli akademią rabbiniczna w Uszy. Przywódcy religijni judaizmu uznali, że wszelkie pokuszenia dążące do przywrócenia niepodległości, nie mogły odnieść pożądanego skutku i zgodzili się ze swojem przeznaczeniem, ale ciemne masy narodu kilka jeszcze razy próbowały zrzucić jarzmo rzymskie : słabe ruchy rewolucyjne ponawiały się jeszcze w 161 r. za Yerusa, później za Septimiusa Severa, ale w ogólności los Żydów był dość znośny za następnych cezarów, a Konstantyn, ogłaszając swobodę wyznań w całem państwie, uznał urzę-downie patryarchę izraelskiego za dygnitarza, równego w godności dostojnikom chrześcianizmu i, podobnie jak tamtym, kazał mu dawać w aktach publicznych tytuły Mus tris, spectabilis, clarissimus. Patryarchat i sanhedryn zostały dopiero ostatecznie obalone w 425 r., za Teodozyusza II. i Żydzi rozproszyli się po całym świecie, podlegając już tylko powadze duchownej miejscowych synagog, a w jednej Mezopotamii, gdzie, pod rządami Partów, powstały już były w pierwszych wiekach naszej ery sławne akademie rabbiniczne w Nardei, Pumbadicie, Syrze i Machuzie, pewna centralizacya władzy, reprezentowana przez wzmiankowanych już wyżej książąt wygnania — resz galuta — utrzymywała się aż do XI. wieku.

Widzieliśmy, że sanhedryn z Jamnii został założony przez Jocha-nana w pierwszych latach ery chrześciańskiej; w 80 r. po Chr., po Jocha-nanie nastąpił Gamaliel IL, prowadzący ród swój od sławnego Hillela i, chociaż według ustawy pierwotnej, prezes sanhedrynu — nassi — czyli patryarcha powinien był być wybierany przez resztę członków, od Ga-maliela patryarchat został sukcesyjnym w jego rodzinie, a pod względem swej doniosłości, stał się instytucyą podobną do papiestwa. Po Gamalielu nastąpił więc syn jego Szymon, a później wnuk jego Juda ben Szymon (170—215), zwany Judą świętym, który przeniósł sanhedryn do miasta Sipporis. Dalej szli G a m a 1 i e 1 III. i J u d a II., za których patry-archat przeniósł się do Tyberyady i posiadał jeszcze wysokie stanowisko religijne, nadane mu przez Gamaliela II. i Jude świętego. Od Judy II. traci on wiele na powadze duchownej, ale zyskuje na okazałości zewnętrznej, otacza się gwardyą honorową i staje się rodzajem dostojeństwa świeckiego, nakoniec z Gamalielem VI., ostatnim potomkiem wielkiego Hillela, wygasa dynastya patryarchów i sam sanhedryn zostaje obalony w 425 roku.

Obok sanhedrynu, istniały wielkie akademie, złożone z najcelniejszych doktorów judaizmu, w których wyrabiał się powolnie Talmud. Członkowie tych akademij dzielą się na dwa okresy : tanaitów, twórców miszny i amo-raitôzü, twórców gemary, o których obszerniej pomówimy traktując o literaturze hebrajskiej, gdy zaś Talmud został zamknięty przy końcu V. w., a sanhedryn skasowany, zwierzchnicy akademij żydowskich zachowywali jeszcze do XI. wieku tytuł gaonów — excellencyj, aż nakoniec judaizm stracił wszelką reprezentacyą centralną i rozpadł się na odrębne synagogi, połączone bardzo tylko luźnemi węzłami między sobą.

Język i pismo hebrajskie.

HllIJrzed przystąpieniem do czesnej Hebrajczyków,

Oj N

starożytnej i nowo-

lajemy o ich języku i piśmie.

Język hebrajski, jeden z najstaroźytniejszych języków szczepu semickiego, zajmuje miejsce pośrednie między narzeczami aramejskiemi a dya-lektami arabskiemi, zbliżając się bardziej do pierwszych pod względem źródłosłowów, do drugich zaś przez swoje formy gramatyczne. Rozwijając się najpierwej samodzielnie w ziemi Chanaan, podczas długiego tam pobytu Izraelitów, przybrał on nazwę języka kananejskiego, uorganizował się systematycznie i posłużył za narzędzie najwspanialszej literaturze Wschodu, literaturze, która doszła do kulminacyjnego punktu świetności za czasów Dawida i Salomona, to jest w XL i X. wiekach przed Chrystusem. Wraz z niewolą babilońską, rozpoczyna się jego upadek : przeistacza się on szybko pod wpływem języka chaldejskiego, rozdziela się na kilka dyale-któw, i już w epoce Machabeuszów dawny język hebrajski, język historyczny, religijny i literacki, staje się językiem klasycznym, rzec można martwym, zrozumiałym tylko dla kapłanów i uczonych, a jego miejsce w mowie potocznej zajmuje niekształtne jakieś narzecze chaldejskie, z domieszką żywiołów hebrajskich i syryjskich.

Równie jak wszystkie pokrewne mu języki grupy semickiej, język hebrajski opiera się na źródłosłowach trzy- lub czterogłoskowych, których większa część daje się sprowadzić do dwóch głosek. Te źródłosłowy, w ilości dwóch do trzech tysięcy, dają się zredukować, według Reuchlina, do piętnastu, w których, przez umiejętne zmiany w porządku liter, można odszukać pierwiastek wszystkich wyrazów hebrajskich. Rozmaite stosunki między częściami mowy i połączenia myśli oddają się zapomocą całego systematu znaków, akcentów, partykułów i wyrazów wtrąconych, wśród których największą odgrywają rolę tak zwane punkty samogłoskowe, umieszczane pod i nad spółgłoskami albo też w środku nich, gdyż spółgłoski są jedynemi literami, które się piszą wyraźnie.

Gramatyka hebrajska jest nadzwyczaj prosta i uboga ; rzeczowniki nie deklinują się, a tylko przypadki wyrażają się zapomocą przedimków i prepozycyj nierozłącznych ; przymiotniki są bardzo nieliczne, a zastępują je rzeczowniki, użyte jako dopełnienie ; stopniowanie ich tworzy się w ten sposób, że w stopniu wyższym dodaje się partykuł, w stopniu zaś najwyższym stopień równy powtarza się trzykrotnie, jak np. święty, święty, święty; rzeczownik powtarza się także dwa razy, gdy się pragnie podnieść jego siłę, np. pieśń pieśni, czyli pieśń nad pieśniami. Słowo ma tylko jedne konjugacyą, a odrębność czasów jest bardzo niedokładnie uwydatniona; czas teraźniejszy wcale nie istnieje, a są tylko dwa czasy, służące do określenia przeszłości i przyszłości, tak w ich absolutnem znaczeniu, jako też w ich rozmaitych odcieniach. Dzięki tej prostocie swojej gramatyki, język hebrajski jest bardzo łatwy do poznania i, z pomocą dobrego podręcznika, można dojść samemu, w przeciągu kilku miesięcy, do czytania i rozumienia tekstów biblijnych.

Reguły gramatyki hebrajskiej wyrabiały się powoli przez wieki całe i to po zupełnem już wyjściu języka z użycia potocznego, a pisownia dzisiejsza jest całkiem odmienna od tej, jaką się spotyka w dawniejszych tekstach. W redakcyi wszystkich starożytnych utworów literackich, nie ma śladu owych punktów samogłoskowych, o których wspominaliśmy, i dlatego czytanie Pisma świętego, w jego pierwotnej formie, jest bardzo utru-dnióne, a chociaż powstanie tych znaków niektórzy odnoszą do epoki Ezdrasza, to jest do 480 r. przed Chr. i samemu Ezdraszowi przypisują ich wynalezienie, podanie to jest prawdopodobnie mylne, gdyż nawet w Talmudzie, pisanym znacznie później, nie spotykamy jeszcze żadnego ich śladu. Zdaje się, że dopiero w VI. wieku naszej ery, Żydzi, zachęceni przykładem Arabów, uprawiających z miłością swój język, zwrócili się gorliwiej ku studyom lingwistycznym i wtedy to, dla uczynienia starożytnych tekstów przystępnemi dla ogółu, wprowadzili do nich owe akcenta i znaki, których wynalazcą miał być niejaki Mojżesz, przezwany wskutek tego Punktatorem — Ha-Nakdan. Odtąd na chwilę już nie zaprzestano pracować na tern polu i między VI. a XI. wiekiem zrodziło się mnóstwo dzieł, traktujących o ortografii, wymawianiu, interpunktacyi i modulacyach głosu w czytaniu Starego Testamentu, oraz komentarzy egzegetycznych i krytycznych w tymże samym przedmiocie, co zebrane razem, stanowi tak zwaną Masorę, dzielącą się na Wielką i Małą Masorę — Massora G’dola i Massora K’tana, a uczeni przykładający rękę do tego dzieła, znani są pod nazwą masoretów. Najznakomitszymi z nich byli : M o c h a z Tybe-ryady i jego syn Mojżesz, Rabbi Pinchos i Rabbi Jonathan, ale największym wśród wszystkich jest Ahron ben Moszeh ben As z er, zwany zwykle Ben Aszerem (900—960), który tak dokładnie tekst biblijny obrobił, że ten został przyjęty nietylko przez jego współwyznawców, Karaitów, ale przez ogół Żydów z Majmonidesem na czele, i uważany jest dotąd za pierwszorzędną powagę. Wyniki wszystkich poprzednich badań uporządkował i ułożył w systematyczną całość J a k ó b ben Chaim z Tunisu, wydawca pierwszej drukowanej Biblii rabbinicznej, która ujrzała świat w latach 1525 i 1526 w Wenecyi.

Niezależnie od Masory, dalsze kształcenie języka postępowało naprzód i istnieje ogromna ilość dzieł zajmujących się wyłącznie ustaleniem prawideł gramatycznych. Między 780 a 800 r. powstał nowy system akcentowy i samogłoskowy, zwany tyberyańskim, którego wynalezienie tradycye Karaitów przypisują wzmiankowanym już wyżej rabinom, Mosze i jego synowi Mojżeszowi. W wieku X. Hiszpania stała się głównem ogniskiem kultury żydowskiej, i w pracach lingwistycznych najbardziej się odznaczyli: Menachem ben Saruk z Tortozy (919—970), autor znakomitego hebrajskiego słownika Machberet; współczesny mu Dunasz Ibn-Labrat z Bagdadu, zwany Adonim, twórca reguł językowych w zastosowaniu do poezyi, i uczeń Menachema, Jehuda ben Daud Chajug (około 1050 r.), gruntowny znawca wszelkich odcieni mowy hebrajskiej. Obok nich wielkim się także cieszą rozgłosem: Saadia Gaon z Fayum w Egipcie (892—942); Nathan ben Izaak, Babilończyk (około 950 r.); słynny Gerszom ben Jehuda, komentator Talmudu; Rabbi Ha ja (969—1038); Joną ben Ganach; Jicchaki (982 —1057); nakoniec dwaj najznakomitsi może gramatycy : Dawid Kimchi, zwany Radak, z Prowancyi (1160—1235), autor gramatyki pod tyt. Michlol i słownika Szaraszim, oraz Eliasz Lewita, przezwany Bachur, z Niemiec (I47I —¹549)> z którego licznych dzieł wymienimy szacowną pracę gramatyczną Sefer-ha-Bachur. Możnaby dalej zacytować cały szereg imion ma-soretów i gramatyków, ciągnący się nieprzerwanem pasmem aź do dni naszych, ale taka nomenklatura wydaje się nam mało pouczającą, a tern samem zbyteczną.

Przechodząc do pisma, istnieją dziś dwa alfabety hebrajskie. Jeden z nich, powszechnie teraz używany, odznacza się prawie kwadratową formą liter i nosi nazwę aszurit, co zdaje się znamionować pochodzenie syryjskie; wyparł on, w epoce dość stosunkowo późnej, gdyż już po powrocie z niewoli babilońskiej, a mianowicie za czasów Ezdrasza, starożytny alfabet, który był w użyciu za Mojżesza, a bardzo przypominał pismo staro-fenickie. Drugi z nowoczesnych alfabetów, znany pod mianem samarytańskiego,, ma litery bardziej skomplikowane i znacznie większe, ale pomimo wielkich różnic jakie między niemi zachodzą, oba te alfabety mają kilka liter tak do siebie kształtem zbliżonych, że widocznie pochodzą od jednego wspólnego pierwiastku. W Talmudzie spotykamy długie wywody o względnej starożytności obu tych form pisma, ale zdaje się, że początek swój biorą one, tak jeden, jak drugi, w pierwotnem piśmie kananejskiem, z tą tylko różnicą, że alfabet aszurit znacznie więcej oddalił się od pierwowzoru. Pismo hebrajskie posiada 22 liter, z których pięć przybiera drugą formę, gdy się znajdują na końcu wyrazów ; podobnie jak u Greków i Rzymian, litery hebrajskie służą jednocześnie za cyfry liczbowe, i tak: pierwszych dziesięć liter wyraża liczby od 1 do 10, następnych ośm, od 20 do 90, a końcowych dziewięć od 100 do 900, przyczem tak pismo, jak i cyfry liczbowe, czytają się od prawej ku lewej ręce.

Starożytna literatura hebrajska.

r|||||ała starożytna literatura hebrajska, z wyjątkiem kilku ksiąg apokry-licznych i dzieł zaginionych, o których wspominają teksta istniejące, zamyka się w Piśmie świętem, a mianowicie w pierwszej jego części, zwanej Starym Testamentevi. Obie połowy Pisma świętego, wzięte razem, przybrały od czasu św. Jana Złotoustego miano Biblii, od wyrazu greckiego za. BißX'la — księgi — i stanowią główną podstawę naszej wiary, Stary zaś Testament jest uznany za dzieło natchnione i święte równie przez chrześcian, jak przez Żydów, z tą tylko różnicą, że ci ostatni odrzucają z niego kilka ksiąg, które zostały przyjęte jako kanoniczne przez Ojców Kościoła. Stary Testament składa się z 39 ksiąg, zredukowanych systematycznie do 22, dla odpowiedzenia tyluż literom alfabetu hebrajskiego, a podniesionych do liczby 44 przez kanon kościelny. Podział Biblii na rozdziały i wiersze, jakkolwiek zapożyczony w części od Żydów, jest pochodzenia chrześciańskiego ; pierwszy Euthalius, dyakon z Aleksan-dryi, obmyślił podział na wiersze czyli zdania rytmiczne, około 462 r. ; kardynał Hugo wprowadził w XIII. wieku podział na rozdziały ; tytuły i epigrafy zostały dodane jeszcze później ; nakoniec liczby umieszczone przed każdym wierszem, datują dopiero z XVI. wieku. Żydzi, zamiast dawania każdej księdze właściwego jej tytułu, określają je zapomocą początkowych wyrazów każdej z nich; i tak, I. księga Mojżesza nosi u nich miano bereszit, co znaczy: na początku; II. księga nazywa się elle szemot, od początkowych wyrazów: te są słowa i t. p. W starożytności, przed przyjściem Chrystusa, dzielono Stary Testament na trzy główne grupy: Księgę Prawa, czyli Księgi Mojżeszowe; Księgi Wielkich i Małych Proroków i Hagiograf y. Sobór trydencki, zasiadający od 1545 do 1563 r., ostatecznie określił liczbę ksiąg na 44 i ustanowił kanoniczny porządek, w jakim mają one następować po sobie. Podamy tu treściwą -wzmiankę o każdej z części tego natchnionego dzieła, trzymając się ściśle układu nakazanego przez Ojców Kościoła.

Najstarożytniejszą częścią Starego Testamentu jest Pięcioksiąg Mojżesza — Pentateuch — zwany przez Żydów Thorah — Prawem. Obejmuje on dzieje ludu wybranego od stworzenia świata aż do wkroczenia Izraelitów do ziemi obiecanej, oraz prawodawstwo cywilne i przepisy religijne. W zakresie historycznym, utwór ten odznacza się przeważnie nadzwyczajną prostotą opowiadania, wielką obrazowością i gorącem uczuciem, ale w niektórych ustępach, jak np. w Stworzeniu Świata, wzbija się do szczytów natchnienia i nabiera tyle wzniosłości wieszczej, że może służyć za wzór poezyi epicznej; prawodawstwo tak religijne, jak cywilne, zamyka się w krótkich formułach, pełnych jędrności i siły, pieśni zaś Mojżesza, po przejściu morza Czerwonego i w chwili jego śmierci, są świetną zapowiedzią późniejszych arcydzieł hebrajskich w zakresie poezyi lirycznej. Księgi składające Pentateuch są następujące :

Księga Rodzaju — Genesis — historya stworzenia świata i pierwszych ludzi, a głównie dzieje ludu wybranego, aż do urodzenia Mojżesza.

Księga Wyjścia — Exodus — historya Izraela od wyjścia z Egiptu do poświęcenia przybytku w pustyni.

Księga Lewitów — I^eviticus — opisuje, obok niektórych wypadków zaszłych po wyjściu z Egiptu, organizacyą kultu, powierzonego pokoleniu Lewi, sposoby czynienia ofiar i przepisy religijne.

Księga Liczb — Numeri—bierze swą nazwę ztąd, źe zaczyna od wyliczania ludu i Lewitów, a dalej opisuje dzieje Izraelitów przez 39 lat ich pobytu w pustyni.

Księga Powtórnego Prawa — Deutoronomium — oprócz powtórzenia praw zawartych w poprzednich księgach, podaje zdarzenia zaszłe w czterdziestym roku pobytu na puszczy, a głównie zajmuje się śmiercią Mojżesza.

Księga Jozuego streszcza historyą wejścia ludu wybranego do ziemi obiecanej, zdobycia Jerycho, walk przeciwko królom kananejskim i podziału kraju między jedenaście pokoleń izraelskich.

Księga Sędziów, przypisywana przez niektórych Ezdraszowi albo Ezechiaszowi, lub też wszystkim sędziom, z których każdy opisywałby, w takim razie, dzieje swego czasu i swego urzędowania, uważana jest powszechnie za utwór Samuela. Nie opisuje ona systematycznie i kolejno całej historyi Elebrajczyków pod rządami sędziów, a nawet wcale nie mówi o Helim i Samuelu, a tylko kreślix obraz największych niepowodzeń i chwil ucisku, z których naród wychodzi zwycięsko przy pomocy Jehowy. Głównym widocznie celem tej pracy jest wskazanie zgubnych następstw niewiary i zapomnienia o Bogu, z drugiej zaś strony łask jakie spływają na tych, którzy wiernie przestrzegają przykazań bożych.

Księga Ruth, którą Żydzi łączą w jedno z księgami sędziów, jako opisującą fakt zaszły za ich rządów, a którą Kościoł umieszcza oddzielnie, ale zaraz za Księgą Sędziów, jako jej ciąg dalszy, przypisywana jest Samuelowi. Piękny ten ustęp biblijny opowiada historyą moabickiej niewiasty, Ruth, która przez miłość dla matki mężowskiej, Noemi, podbija serce Booza, na którego polu zbierała kłosy, udając się do Betleem. Wdzięk i siła uczucia rozlane w tym krótkim obrazku, zachęciły wielu dawniejszych i nowoczesnych pisarzy do tłómaczenia lub naśladowania Księgi Ruth, i pozostanie ona zawsze jednym z klejnotów starożytnej literatury hebrajskiej.

Cztery Księgi Królewskie tak są zwane przez Kościoł, gdyż opisują dzieje panowania królów ; pierwsza z nich obejmuje okres czasu od urodzenia Samuela do śmierci Saula; druga, panowanie Dawida; trzecia, rządy Salomona i królów judejskich aż do śmierci Jozafata; czwarta nako-niec, dalsze dzieje od śmierci Jozafata przez przeciąg 227 lat. Grecy księgi te zwą Księgami Panowań, Żydzi zaś dwom pierwszym z nich dają nazwę Ksiąg Samuelowych, zostawiając tylko dwom drugim miano Ksiąg Królewskich — Malachim.

Dwie Księgi Paralipomenon, z greckiego »rzeczy opuszczone«, zwane są przez Żydów Dibre Haiamim, to jest Kroniką codzienną, i były zebrane

w jednę księgę. Powtarzają one w streszczeniu i uzupełniają to, co było podane w księgach poprzednich, przyczem księga I. zawiera dzieje izraelskie od stworzenia świata do śmierci Dawida, księga II. zaś, historyą królów judejskich od Salomona aż do niewoli babilońskiej. Autor tego dzieła jest nieznany, ale Żydzi przypisują je Ezdraszowi, który miał je spisać, z pomocą Zacharyasza, po powrocie z niewoli.

Dwie Księgi Ezdraszowe, z których druga nosi także nazwę Księgi Nehemiasza, spisane przez samego Ezdrasza, pierwszego dziejopisarza hebrajskiego od wyjścia z niewoli, opowiadają historyą Izraelitów po powrocie z Babilonu i Persyi do Jerozolimy i obejmują okres zwierzchnictwa kapłanów. Żydzi dwie te księgi łączą w jednę, a do niej dodają jeszcze dwie drugie, które Kościoł uznał za apokryfy, redagowane już w epoce Chrystusa. W utworach Ezdrasza nie ma już tej pierwotnej prostoty, którą się odznaczają pierwsze księgi dziejów biblijnych, i przebijają się w nich suchość i sztywność, właściwe pisarzom rabinicznym.

Księgi Tobiasza, Judyty, Księga Mądrości, Ekklezyastyk i dwie Księgi Machabeuszów nie przechowały się w tekście hebrajskim, i dlatego Żydzi, a za nimi protestanci, odrzucili je zupełnie, Kościoł jednak katolicki uznał je za kanoniczne, a św. Hieronim, przy ostatecznej redakcyi Vulgaty, tłómaczył je z tekstów chaldejskich i greckich.

Księga Tobiasza zawiera opowieść o dwóch Tobiaszach, ojcu i synie: pierwszym, uprowadzonym w niewolę do Niniwy przez Salmanasara a później ociemniałym, i drugim, który, posłuszny radom anioła Rafaela, ożenił się z swoją siostrą stryjeczną Sarą i przywrócił wzrok ojcu.

Księga Judyty, napisana prawdopodobnie w VII. wieku, w czasie niewoli króla Manassesa w Babilonie, opiewa bohaterski czyn Judyty, wdowy z Betulii, która, podczas oblężenia tego miasta przez wojska babilońskie, zamordowała wodza nieprzyjacielskiego, Holofemesa i tern uratowała oblężonych, czyn który posłużył później za temat do kompozycyi wielu poetom i artystom.

Księga Estery, redagowana w tonie wyniosłym i twardym, a której bohaterką jest Estera, żona Assuerusa, wstawiająca się do męża na korzyść Żydów, przypisywana jest przez większość Ojców Kościoła Ezdraszowi, ale dziesięć tylko pierwszych rozdziałów tej księgi istnieje w oryginalnym tekście hebrajskim, pozostałe zaś siedm, jako zatracone w pierwotnym języku, są odrzucone przez Żydów i protestantów.

Księga Hioba jest najdawniejszym pomnikiem literatury hebrajskiej po Pięcioksiągu Mojżesza ; niektórzy egzegeci uważają jej autora za współczesnego Mojżeszowi, inni zaś mienią go być dawniejszym nawet od wielkiego prawodawcy, opierając to twierdzenie na licznych arabizmach i ara-meizmach, któremi dzieło jest przepełnione, co dowodziłoby, że było ono pisane w epoce, kiedy język hebrajski nie wyzwolił się był jeszcze całkowicie z obcych domieszek. Hiob był patryarchą idumejskim, rodzajem króla-pasterza, posiadającym ogromne dobra i wszystko co może zapewnić szczęście człowieka na ziemi. Raptownie, ze szczytu pomyślności spada on na najniższy stopień niedoli: szatan, z przyzwoleniem Boga, wypowiada mu nieubłag-aną wojnę; traci on pokolei wszystkie swoje dostatki, siedm jego córek i trzech synów giną pod gruzami zawalonego domu, straszna choroba, trąd, przeistacza jego ciało w jednę, wiecznie jątrzącą się ranę i za całe posłanie pozostaje mu cuchnąca kupa gnoju, a nadomiar złego, żona prześladuje go gorzkiemi wymówkami, fałszywi zaś przyjaciele urągają mu w nieszczęściu. Nic jednak nie osłabia jego wiary i rezygnacyi i znosi on z pokorą i zupełnem poddaniem się woli Opatrzności niezasłużone ciosy, a chociaż skarga wyjdzie czasami z ust jego, zawsze powraca on do Boga, błogosławiąc imię Tego, który go tak ciężko dotyka. Utwór cały przybiera formę dyalogowanego dramatu, w którym Bóg, szatan, Hiob, jego żona, trzej przyjaciele, słudzy i kilka postaci epizodycznych zabierają głos zkolei ; szatan usiłujący wynaleść słabe strony stworzenia i starający się usidlać w swe sieci sprawiedliwego, a ten, wsparty na swej niewinności i uspokojony głosem własnego sumienia, odpierający zwycięsko wszelkie pokusy, oto założenie moralne, które prowadzi wkońcu do pomyślnego rozwiązania, gdyż Bóg, wypróbowawszy Hioba, powraca mu swą łaskę, podwaja jego dawne bogactwa, oddaje mu dzieci i pozwala mu doczekać się wnuków jego synów. Akcya tego oryginalnego dramatu, oddalającego się, tak treścią, jak formą, od wszystkiego co znamy w literaturach Wschodu, rozwija się szybko i przedstawia zupełną jedność w pomyśle i układzie ; sam dyalog przybiera najrozmaitsze tonacye : raz zbliża się do poufnej rozmowy, to wznosi się do szczytów poezyi, to staje się szeptem pełnym melancholii, to wybucha okrzykiem boleści lub wygłasza najwznioślejsze maksymy; koloryt utworu jest silny, jaskrawy i energiczny, nastrój surowy i poważny; język pełen zwięzłości, czasami nieco ciemny i pozostawiający coś do odgadywania, roztacza co chwila obrazy szczytne lub malownicze, słowem, Księga Hioba może być uważana za najdoskonalszy wyraz poezyi Semitów, dający nam całą miarę artystycznych zdolności tego szczepu.

Psałterz Dawida jest zbiorem 150 psalmów czyli pieśni kościelnych, które śpiewano w czasie uroczystych nabożeństw przy towarzyszeniu rodzaju harfy o dwunastu strunach, zwanej przez Hebrajczyków nebel, przez Greków zaś psalteryonem. Dawid najbardziej udoskonalił śpiew kościelny i wyznaczył do tego specyalnych lewitów, tak zwanych mistrzów pieśni i muzyki, którzy układali melodye do hymnów i wykonywali je w świątyni. Z rzędu 150 psalmów przechowanych w Starym Testamencie, a zwanych po hebrajsku Sepher Thehilim — Księgą Pochwał — zaledwie mniejsza połowa należy do samego Dawida, inne zaś pochodzą z rozmaitych epok i są albo współczesne królowi-psalmiście, albo też znacznie dawniejsze lub późniejsze. Najstaroźytniejszy z psalmów, a mianowicie 90, uchodzi za utwór Mojżesza; kilka z nich zdaje się należeć do Samuela; te w których odzywa się najsilniej nuta smutku i cierpienia, są prawdopodobnie dziełem proroków; psalmy 72 i 127 przypisywane są Salomonowi, ale kilka jeszcze innych może być odniesionych do niego a przynajmniej do jego epoki; dwanaście psalmów nosi nazwisko Assapha, naczelnika mistrzów pieśni i muzyki z epoki Dawida ; psalmy 88 i 89 są uważane jako utwory pierwszy H émana, drugi Ethana, lewitów należących do tejże korporacyi ; psalmy od 119 do 134, znane pod nazwą psalmów Synów Korę, noszą także miano psalmów gradualnych, gdyż śpiewano je w chwili, gdy lud Izraela wracając z niewoli babilońskiej, wstępował na stopnie wzgórza syońskiego, na którem wznosiła się świątynia, a kilka psalmów zdaje się nawet pochodzić z epoki Machabeuszów. Tak więc, z całego zbioru pozostaje tylko 71 psalmów, uważanych powszechnie za utwory samego Dawida, a wśród nich te, w liczbie siedmiu, którym Kościół nadał nazwę psalmów pokutnych, były najczęściej parafrazowane przez poetów rozmaitych czasów i narodowości. Psałterz Dawida nie obejmuje jednak całego skarbca poezyi religijnej Hebrajczyków; literatura ich była znacznie bogatszą w tym zakresie, a nie mówiąc już o zaginionych psalmach Salomona, które liczono na tysiące, sam Stary Testament wspomina o hymnach, które nie przeszły do nas, jak np. o psalmie Debory z Księgi Sędziów.

Psalmy biblijne są przeważnie śpiewami lirycznemi, o bardzo zmiennym i bardzo urozmaiconym charakterze ; raz przybierają one formę ody, w której rozwija się jakaś myśl, jakieś uczucie lub jakiś obraz pojedynczy, to znowu formę pieśni dyalogowanej, lub też formę hymnu, elegii lub idylli. W znacznej liczbie psalmów można odszukać ślad zdarzenia historycznego które je natchnęło, ale nie idzie za tern, aby je wszystkie można historycznie tłómaczyć, gdyż wiele takich ustępów posiada znaczenie litylko symboliczne, alegoryczne lub prorocze. Wszystkie prawie psalmy przybierają ton modlitwy, a przynajmniej zaczynają się i kończą modlitwą, czy zaś ta przemawia jako skarga, jako okrzyk cierpienia, radości lub dziękczynienia, zawsze wyraża ona zupełną ufność w miłosierdziu i sprawiedliwości Boga i bezwarunkowe poddanie się Jego woli. Strona ich moralna jest zawsze czysta i przejęta głęboką miłością, a czasami tylko pokrzywdzone uczucie patryotyczne wyraża się w formie gorzkiej dyatryby przeciwko nieprzyjaciołom narodu. Psalmy odznaczają się w ogólności wielką szlachetnością stylu, szczytną zwięzłością, słodyczą i rezygnacyą w wyrażeniu boleści, a we wszystkich brzmi silnie nuta narodowa i wznoszą się one do wyżyn szczerego natchnienia poetyckiego ; zarzucają im niektórzy zbytnią monotonią i częste powtarzanie tych samych myśli, uczuć i zwrotów, a szczególnie Dawid, przejęty czcią dla praw bożych, często ponawia w jednym psalmie swe wyznanie wiary, swą skruchę i poddanie się wyrokom Opatrzności, ale podobne powtórzenia nadają jeszcze więcej siły całemu utworowi i czynią z każdego psalmu wzór prośby błagalnej, zanoszonej przez stworzenie do Stwórcy.

Trzy następne księgi : Przypowieścij po hebrajsku Misie, Ekklesiastes — Koheleth — i Pieśń nad pieśniami — Sir hasirim — Kościoł uznaje za dzieła Salomona i noszą one niezaprzeczenie piętno jego epoki. W Przypowieściach, owych gnomach i zagadkach nacechowanych mądrością pa-tryarchalną, Salomon podaje najcenniejsze przepisy moralności, przystępne dla młodocianych umysłów, co wyraźnie on sam zaznacza, mianując synem tego, do kogo zwracają się jego słowa. W Ekklesiastes, maluje on w energicznych wyrazach nędzę i znikomość życia doczesnego, a z każdego z tych parabolicznych aforyzmów wieje jakiś fatalistyczny nastrój ducha, epikureizm, rozczarowanie i głębokie zniechęcenie do świata. Pieśń nad pieśniami jest pełną szczytności poetycznej idyllą czy eglogą, w formie dyalogowanego dramatu, podzielonego na siedm dni; cechuje ją szczere i żywe uczucie, głębokie natchnienie i dziwna swoboda umysłu, znamionujące chwilę najpiękniejszego rozkwitu poezyi hebrajskiej. Treść poematu stanowi wierna miłość Sulamitki, która, spotkana w górach Libanu przez Salomona i uprowadzona do jego haremu, nie przestaje tęsknić i wzdychać do drogiego jej sercu pasterza. Salomon widząc, że pozostaje ona głuchą na wszystkie jego obietnice i pochlebstwa, odsyła ją do rodzinnego miasta i pozwala połączyć się z kochankiem. Chrześcianie uważają Pieśń nad pieśniami za symboliczny obraz połączenia Chrystusa z Kościołem i duszami Świętych węzłem duchownym, któremu tu służy za emblemat miłość małżeńska.

Księga Mądrości, którą Kościoł uważa jeżeli nie za bezpośredni utwór Salomona, to w każdym razie za dzieło przez niego natchnione, podaje w 19 rozdziałach, w języku wymownym i w formie filozoficznej, zasady prawdziwej mądrości, zachęcając wszystkich ludzi a szczególnie królów do ich praktykowania.

Autorem Ekklesiastyku jest Jezus syn Syracha, który miał żyć około 300 r. przed Chr. i umarł w Egipcie, zostawiając po sobie rękopism,

24

Szkic historyczny. T. II.

który zebrał w jednę całość i przetłómaczył na język grecki, w epoce Ptolemeusza VII. Ewergetesa, wnuk jego, noszący tę samą nazwę co dziad. Ekklesiastyk składa się z 51 rozdziałów, z których pierwsze, do 42, obejmują przepisy mądrości, cnoty i moralności, rady jak się ma człowiek zachowywać w rozmaitych okolicznościach i kolejach życia, słowem, wymowną parafrazę przykazań bożych ; następne, do 50, poświęcone są chwale Boga i uczczeniu wielkich mężów Izraela: patryarchów, sędziów, proroków, królów i kapłanów; ostatni zaś, 51, zawiera modlitwę Jezusa syna Syra-chowego, autora całej księgi.

zro-

Z punktu widzenia literackiego, najbardziej narodową i oryginalną, gdyż czerpiącą natchnienie w teokratycznej doktrynie mozaizmu, jest poe-zya zawarta w księgach proroków większych i mniejszych, poezya, dzona w epoce upadku Izraela, która jęczy pod przygniatającem jarzmem ucisku i niewoli, boleje nad utratą dawnej wielkości, karci występki, wzywa do pokuty i żalu, zachęca do poprawy, zwraca zbłąkanych ku Bogu i czci Jego, wlewa w serca otuchę i zwiastuje szczęśliwszą przyszłość. W tych okrzykach rozpaczy, w tych zgrzytach cierpienia, przeplatanych pieśniami nadziei i hymnami przewidywanego tryumfu, jest tyle porywającej siły, tyle boleści a zarazem tyle ufności w pomoc Najwyższego, że ci których udziałem jest nieszczęście, nigdzie, w żadnej poezyi nie znajdą równie wspaniałych i pełnych prawdy obrazów, dla określenia uczuć miotających

ich duszą.

ryasz

twórców Pisma świętego, a oprócz tego istnieli prorocy, którzy żadnych pism po sobie nie zostawili a nauczali tylko ustnie, odznaczając się przy-tem swojem życiem świątobliwem i swemi cudami. Dla odróżnienia tedy siedmnastu proroków o których teraz mowa, od innych, jak np. Jozue, Sędziowie, Samuel i Królowie, lub jak Eliasz, Elizeusz i ich poprzednicy, dawano im czasami nazwę proroków nowych.

Według porządku ustanowionego przez Sobór Trydencki, prorocy idą po sobie w następującym porządku, nie tyle zgodnym z chronologią, ile odpowiadającym ich znaczeniu w dziejach narodu i objętości ich utworów. Pięciu proroków większych: Izajasz, Jeremiasz i jego uczeń Baruch, Ezechiel i Daniel, oraz dwunastu proroków mniejszych: Ozeasz, Joel, Amos, Abdyasz, Jonasz, Micheasz, Nahum, Habakuk, Sofoniasz, Aggeusz, Zacha-i Malachiasz. Prorokami nazywano także wszystkich w ogólności

Określiwszy obszerniej na

roz-

początku naszego artykułu o Hebrajczykach, znaczenie jakie posiadał profetyzm w dziejowym i moralnym woju judaizmu, nie będziemy się tu już więcej rozszerzać nad tym przedmiotem, ale przejdziemy do zastanowienia się w kilku słowach nad każdym

z proroków zosobna, nad treścią, rodzajem i wybitniejszym charakterem ich utworów.

Prorocy Więksi.

Izajasz, pierwszy z wielkich proroków, był synem Amosa a siostrzeńcem króla judejskiego Amazyasza; prorokował on około 770 r. przed Chr., a poniósł śmierć męczeńską w podeszłym bardzo wieku, na rozkaz Manassesa. Proroctwa jego dotyczą królestw Izraela i Judy, przepowiadają ruinę Babilonu i Tyru oraz urodzenie Mesyasza, jego nauczanie i jego śmierć. Izajasz jest największym z proroków; w ustach jego język hebrajski dochodzi do nieznanej dotąd potęgi i doskonałości, a wykwintny smak, miara i wytworność formy czynią każde z jego proroctw arcydziełem wykończenia i znamionują wysokie wykształcenie literackie, obok wielkiej pobłażliwości dla ułomności ludzkich ; szczególnie proroctwo o upadku Babilonu odznacza się nieporównaną wzniosłością, ogniem i zapałem poetyckim.

J eremiasz (ur. 629 — urn. 586 r.) zaczął prorokować bardzo młodo i nie ustawał w tej pracy przez lat 41, to jest przez ciąg panowania pięciu królów, nie zważając na prześladowanie, na jakie go narażała wielka swoboda z jaką przemawiał. Proroctwa jego zamykają się w 52 rozdziałach, które dyktował on swemu uczniowi Baruchowi, przepowiadając w stylu energicznym, ale mniej czystym od Izajaszowego, nieszczęścia swojej ojczyzny, upadek państwa babilońskiego i nadejście Mesyasza. Najpiękniejsze są jego Treny czyli Narzekania, pełne żalu, melancholii i tęsknoty, które stanowią pięć pieśni elegiackich, niezależnie od proroctw, a w których opłakuje on ruinę Jerozolimy.

Bar uch, z pokolenia Judy, uczeń i towarzysz Jeremiasza, z nim razem był narażony na prześladowania, i on to spisał wszystkie proroctwa mistrza, a oprócz tego zostawił sześć rozdziałów własnych proroctw, w których mówi o nieszczęściach Jerozolimy i z przejmującą prostotą napomina Żydów, aby wytrwali w cnocie i nadziei lepszego jutra. Jego proroctwa przechowały się tylko w języku greckim i dlatego zostały odrzucone przez Żydów, a przez pewien czas uchodziły za utwór Jeremiasza.

Ezechiel, współczesny Jeremiaszowi, został uprowadzony do Babilonu wraz z królem Jechoniaszem w 599 r. i tam zaczął prorokować w piątym roku niewoli. Jako pochodzący z rodziny kapłańskiej i sam poświęcony służbie bożej, przechował on nieubłaganą nienawiść ku profana-torom przybytku Jehowy i, gdy się zwraca do Babilończyków, każde jego słowo tchnie najwyższą pogardą i goryczą serca, zranionego w najświętszych swych uczuciach. Strofuje on i pociesza zarazem współbraci w swych

24*

48 proroctwach pełnych obrazów poetycznych nadzwyczajnej śmiałości, ale tak ciemnych i trudnych do zrozumienia, szczególnie w początkowych i końcowych rozdziałach, że Żydzi przez długi czas ich wcale nie uznawali, a później nie dozwalali ich czytania przed trzydziestym rokiem życia. Język jego jest najmniej poprawny i posiada dziwnie oryginalne zwroty, znamionujące, rzec można, romantyczną fazę literatury hebrajskiej, zrodzoną pod wpływem geniuszu Babilonu i Persyi. Historyk Józef przypisuje Ezechielowi dwie księgi o niewoli babilońskiej, które zostały zatracone.

Daniel, pochodzący z krwi królów judejskich, został dzieckiem uprowadzony do niewoli babilońskiej w 604 r., a wychowany na dworze Nabuchodonozora, był mianowany ochmistrzem tegoż dworu i naczelnikiem magów. Mądrość jego przeszła w przysłowie u Babilończyków, w księgach zaś swoich opisywał on dzieje czasów ubiegłych i prorokował rzeczy przyszłe, a mianowicie: nadejście Mesyasza, rewolucye czterech wielkich państw, oraz zburzenie Jerozolimy i jej świątyni. O ile Ezechiel jest ciemny i niezrozumiały, o tyle Daniel odznacza się wielką jasnością języka, wskutek czego Żydzi długo nie chcieli uznać go za proroka, a nawet całkiem odrzucili, równie jak protestanci, jego księgi o trzech młodzieńcach w piecu ognistym, o cnotliwej Zuzannie, oraz historyą o Belu i o smoku którego zabił Daniel.

Prorocy Mniejsi.

Ozeasz, syn Beerego, prorokował za czasów Ozyasza, Joathana, Achaza i Ezechiasza, królów judejskich, i za Jeroboama IL, króla izraelskiego; umarł około 784 r., a chociaż zdaje się być późniejszym od Joela i Jonasza, zajmuje pierwsze miejsce w rzędzie mniejszych proroków. Strofuje on wszystkie pokolenia hebrajskie za oddawanie czci bałwanom i upomina je, aby się nawróciły do prawdziwego Boga, ale jego pisma o jaskrawym kolorycie, pełne niespodziewanych zwrotów, aforyzmów i śmiałych porównań, zaciemnia częste nadużycie przenośni i styl zbyt urywany, zwięzły i sentencyonalny.

J o e 1, najdawniejszy ze wszystkich proroków, gdyż żył, jak się zdaje, około 860 r., przepowiada w swoich trzech rozdziałach cztery plagi, jakie mają nawiedzić lud hebrajski i grozi mu sądem ostatecznym, ale później pociesza naród obietnicą przyjścia Mesyasza i zesłania Ducha Św. Stworzył on nowy rodzaj stylu, pośredni między prozą a poezyą, nadzwyczaj obrazowy i pełen wzniosłych alegoryj.

Am os, pasterz ze wzgórza Thekoj koło Jerozolimy, żyjący około 770 r., grozi narodowi gniewem i pomstą bożą, nakłania ku pokucie i zwiastuje dnie szczęśliwsze, a język jego barwny i dźwięczny, ale zarazem szorstki i surowy, używa form aramejskich, zbliżonych do narzecza ludowego i swą oryginalną a bardzo wybitną fizyognomią oddala się od sposobu zazwyczaj nieosobistego, w jakim się wyrażali dawniejsi pisarze.

Abdyasz (około 583 r.) zostawił po sobie jeden tylko rozdział proroctw, w którym przepowiada zagładę Edomejczyków, synów Ezaua, w stylu zupełnie naśladującym Jeremiasza, którego był mniej więcej rówieśnikiem.

Jonasz, urodzony w Geth-Opher z pokolenia Neftali, prorokował, jak się zdaje, około 825 r. W jego czterech rozdziałach jest mowa o pożarciu go przez wieloryba i o nawróceniu Niniwy, przez co przepowiada on alegorycznie śmierć i zmartwychwstanie Pańskie, oraz zbawienie wszystkich narodów przez pokutę. Styl jego przepełniony jest wyrażeniami chaldejskiemi i grzeszy brakiem poprawności.

Micheasz, urodzony w Marasthi, z pokolenia Judy, żył w VIII. w., za czasów Joathana, Achaza i Ezechiasza. W swych proroctwach karci on rozwiązłość Samaryi i Jerozolimy, piętnuje postępki książąt, sędziów i fałszywych proroków Izraela, ale później zwiastuje narodzenie Chrystusa w Betleem i wychwala dobroć Pańską. Styl jego przypomina bardzo styl Ozeasza.

Nah um, żyjący za czasów Ezechiasza, w drugiej połowie VII. w., był świadkiem zdobycia Jerozolimy, a w swoich trzech proroctwach przepowiada nieszczęścia Niniwy i jej zburzenie przez Nabupalassara, w stylu świetnym, ożywionym i pełnym szlachetności.

nozora

Habakuk, który żył w VI. wieku, przepowiada w dwóch pierwszych rozdziałach niewolę Żydów w Babilonie, szaleństwo Nabuchodo-i ruinę jego państwa, a kończy piękną modlitwą, w formie psalmu o wzniosłym nastroju lirycznym, w której zwiastuje nadejście Mesyasza.

wego

pozbawiony wdzięku i prostoty, zbliża się cokolwiek do stylu Jeremiasza.

Aggeusz, żyjący około 519 r., zachęca Żydów po wróconych z niewoli babilońskiej, do odbudowania świątyni i przepowiada nowopowstałemu kościołowi wielką świetność, mającą być jego udziałem wskutek przyjścia

Sofoniasz, z epoki Jozyasza (639—609), zapowiada Jerozolimie gniew boży, niewolę babilońską, upadek Assyryi, oraz ustanowienie no-prawa i przyszłą wielkość kościoła. Styl jego gwałtowny, ale nie

Mesyasza.

Zacharyasz należy także do tej samej epoki, gdyż żył około

najbardziej niejasny z proroków

536 roku. Ten najpłodniejszy ale zarazem mniejszych, równie jak jego poprzednik wzywa lud do budowy świątyni, zwiastuje mu wielkie łaski, mające nań spłynąć za pośrednictwem Me

syasza, opowiada rozmaite tajemnice z życia Chrystusa i nadmienia o przyszłej potędze i rozszerzeniu kościoła.

Malachias z, ostatni z mniejszych proroków, kwitnął około 412 r. Gromi on Żydów za ich nieprawości i mówi o sądzie ostatecznym, ale styl jego poziomy i prozaiczny, wznosi się tylko do nastroju bardziej poetycznego w przepowiedniach o Mesyaszu i o jego poprzedniku.

Ostatnią część Starego Testamentu stanowią dwie Księgi Macha-beuszów. Istniały rzeczywiście cztery księgi noszące tę nazwę, ale z tych czwarta zaginęła, a trzeciej Kościoł nie uznał za kanoniczną. Księgi te opowiadają dzieje ostatnich bohaterów walczących o niepodległość Izraela, a druga z nich, doprowadzona do panowania Demetryusza Sotera, zawiera także, w VII. rozdziale, historyą śmierci męczeńskiej siedmiu braci Macha-bejczyków i ich matki Salmone, którzy, pomimo podobieństwa nazwiska i tożsamości epoki, nic wspólnego nie mieli z książęcą rodziną Asmo-nejczyków.

Oprócz ksiąg któreśmy wymienili, wchodzących w skład Pisma świętego według orzeczeń Soboru Trydenckiego, Stary Testament obejmował jeszcze Księgę Henocha, III i IV. Księgę Ezdrasza, III. i IV. Księgę Machabeuszów i Modlitwę króla Manassesa, uznane przez Kościoł za apokryfy i odrzucone z kanonu, równie jak małe ustępy z księgi Hioba i z księgi Mądrości, oraz jeden psalm znajdujący się w wydaniu greckiem; jednakże Biblia Vulgata umieszcza wkońcu, za obrębem ksiąg kanonicznych, modlitwę Manassesa i dwie ostatnie księgi Ezdraszowe, jako zasługujące na zachowanie.

Niezależnie od apokryfów nie umieszczonych w zbiorze kanonicznym, starożytna literatura hebrajska posiadała jeszcze inne utwory, które zaginęły, a o których spotykamy wzmianki w Starym Testamencie. Pięcioksiąg wspomina o Walkach Jehowy, w Jozuem jest mowa o Księdze Hajaszar, opowiadającej historyą Hebrajczyków z epoki przeddawidowej, późniejsze zaś dzieje Izraela miały być opisane w zatraconej także księdze : Dzieła Salomona i kroniki ludów Judy i Izraela ; nakoniec dział liryczny obejmował mnóstwo hymnów i psalmów, pochodzących z rozmaitych epok, a których sam Salomon miał napisać parę tysięcy.

HEBRAJCZYCY.

OJ

Ca

Nowożytna literatura hebrajska.

Jgggjo powrocie Żydów z niewoli, ich język i literatura uległy znacznym |U|g§ przekształceniom; do mowy ich wkradło się mnóstwo naleciałości aramejskich i chaldejskich, tak, źe klasyczny język hebrajski zniknął zupełnie z mowy potocznej i stał się niezrozumiałym dla niższych warstw ludności. Potrzeba tłómaczenia i objaśniania Pisma świętego, wydała cały szereg dzieł targumicznych i talmudycznych, z których ostatnie dostąpiły tego zaszczytu, źe zostały uznane przez znaczną większość narodu za równie obowiązujące, jak sama Biblia. Talmud, uprawiany w sanhedrynach i akademiach, pomnażał się przez wieki całe wielką liczbą komentarzy i dziś jeszcze jest przedmiotem badań wielu uczonych, a został tylko odrzucony przez niektóre sekt3r żydowskie, przez Sadduceuszów, Boetusów i Karaitów. Ze starożytnych podań narodowych, zmieszanych z teologi-cznemi pojęciami innych ludów Wschodu i z filozofią Greków, wytworzyła się tajemnicza nauka zwana Kabbałą, w której rozwija się mistycyzm hebrajski. Po zamknięciu Talmudu w formie ostatecznej, literatura teologiczna była uprawiana przez licznych egzegetów, na czele których, między VI. a XI. wiekiem, stali tak zwani Gaonowie, zwierzchnicy akademij babilońskich. Najświetniej jednak rozwinęła się średniowieczna literatura hebrajska w Hiszpanii, gdzie, pod wpływem kultury arabskiej, wydała ona, zaczynając od X. wieku, mnóstwo dzieł treści naukowej i religijnej oraz wiele pięknych poezyj, a w rzędzie pisarzy z tej epoki zacytować można kilka nazwisk, posiadających ogólno-europejskie znaczenie. W wiekach XVI. i XVII., Żydzi rozpraszając się po całej Europie, posiłkują się nowo wynalezioną sztuką drukarską i wydają masę prac dawnych pisarzy, a chociaż nie brak także w tej epoce na autorach oryginalnych, to te setki nazwisk niewielką posiadają doniosłość dla literatury powszechnej ; aż w drugiej połowie XVIII. wieku wynosi się, nad niski ogólnie poziom, parę osobistości godnych być zanotowanemi w dziejach piśmiennictwa.

Po tej pobieżnej wzmiance, w której naszkicowaliśmy grubemi rysami ogólny obraz nowożytnej literatury hebrajskiej, zastanówmy się trochę szczegółowiej nad każdym z jej okresów i nad rozmaitemi jej rodzajami, tłómacząc o ile można najzwięźlej znaczenie każdego z wyrazów umieszczonych powyżej.

Targum, w liczbie mnogiej Targumim, co znaczy po chaldejsku tłó-maczenie, jest mianem dawanem objaśnieniom i parafrazom, redagowanym w języku chaldejskim, dla wytłómaczenia tekstów Starego Testamentu ludowi, który podczas niewoli babilońskiej zapomniał był całkiem mowy

HEBRAJCZYCY.

<0 I

swych przodków. Najdawniejsze z tych utworów nie przechowały się do naszych czasów, a z tych które znamy, najstaroźytniejsze są: Targum Pięcioksiągu Mojżesza, pisany w czystem narzeczu chaldejskiem, a którego autorem mienią być Onkelosa, współczesnego Chrystusowi, i Targum Jonathana ben Uziel, objaśniający Księgi Proroków, a znacznie późniejszy od poprzedniego, czego dowodzi sam język, bardzo juź popsuty. Z nowszych dzieł tego rodzaju można zacytować liczne Targumim, zamieszczone w drukowanych poliglottach.

Talm-ud,, wyraz oznaczający rozumowanie, jest nazwą dawaną zbiorom żydowskich tradycyj i komentarzy o prawach religijnych i cywilnych, stanowiącym jakby dopełnienie Biblii; istnieje bowiem wśród Żydów przekonanie, źe Mojżesz, oprócz pisanego prawa, otrzymał ustnie od Boga wiele nauk, objaśniających jego znaczenie i że te nauki przekazane zostały, również drogą oralną, Jozuemu, dalej 70 starcom, prorokom, a nakoniec skrybom i przez nich twórcom Talmudu, którzy je spisali i dopełnili uchwałami zwierzchników religijnych rozmaitych epok. Podczas trwania pierwszej świątyni, zwierzchnikami tymi byli kapłani i lewici, naturalni nauczyciele i strażnicy prawa, po powrocie zaś z niewoli, Ezdrasz, wskrzesiciel mozaizmu, rozpoczyna nową seryą uczonych, owych kilkakrotnie już przez nas cytowanych skrybów, sopherim, którzy jedni, znając dokładnie język hebrajski, wykładali ludowi i tłómaczyli mu teksta Starego Testamentu. Takie ustne nauczanie trwało przez 200 lat, a z ostatnim ze skrybów, Szymonem II. ben Chonio, który żył w II. wieku przed Chr., bierze początek właściwa redakcya Talmudu.

Talmud, ostatecznie zamknięty w 500 r. naszej ery, dzieli się na dwie główne części, różne między sobą tak swojem znaczeniem, jak epoką w której powstały. Pierwsza część, Miszna — powtórzona lub wpojona nauka — zawierająca w sobie samą istotę, treść wykładu, była redagowaną od zburzenia Jerozolimy do 215 r. po Chrystusie, część druga, Ge-mara — uzupełnienie, ukończenie — jest tylko objaśnieniem, motywowaniem miszny, i tworzyła się powoli, od 215 do 500 r. naszej ery. Ostatecznego ułożenia miszny dopełnił patryarcha Juda święty na początku

III. wieku po Chr. i jego wersy a pierwotna stała się obowiązującą u Żydów jerozolimskich, Żydzi zaś babilońscy przyjęli jego misznę, z dopełnieniami poczynionemi w części przez niegoź samego, w części przez jego następców, a również praca nad gemarą prowadziła się równolegle w Judei i w Mezopotamii, tak więc powstały dwa Talmudy, jerozolimski i babiloński — Tal-mud Jeruszalemi i Talmud Bąbli — z których pierwszy został zamknięty przy końcu IV., drugi zaś przy końcu V. wieku. Talmud jerozolimski, pisany w stylu bardzo niejasnym, a przytem nadzwyczaj surowy w swych i na Hagadę czyli Agadę raine, powiastki, legendy i bajki, które mają służyć ku zbudowaniu wiernych, ale nie narzucają się im despotycznie; Halacha trafia do rozumu i rozkazuje, Agada zaś przemawia do serca i radzi. Talmud babiloński, taki jakim został ostatecznie sformułowany przy końcu V. wieku, dzieli się na sześć Szeregów: Zeraim, Moed, Naszim, Nezikin, Kedaszim i Taharot; każdy z szeregów rozpada się na Traktaty — Masechtot — których jest 60; a każdy traktat dzieli się znowu na Rozdziały — Perakim. — Oprócz tego, w skład Talmudu wchodzi kilka dzieł starożytnych, służących mu za dopełnienie, a uważane są również za prace talmudyczne tak zwane Mydrasz, badania oparte na Pięcioksiągu, a mające przeważnie za przed

przepisach, został wkrótce zarzucony, znaczna zaś większość wiernych adoptowała Talmud babiloński, który jest dwa razy obszerniejszy od poprzedniego i którym się przeważnie zajmiemy w naszym opisie.

Oprócz podziału na misznę i gemarę, Talmud, ze względu na dwojakiego rodzaju przepisy jakie obejmuje, rozbija się znowu na dwie części: na Halachę — stanowczą decyzyą, uznane prawo — w której zamykają się wszystkie przepisy religijne i prawne, posiadające moc obowiązującą,

opowiadanie, myt — zawierającą rady mo-

miot Agadę.

r.

siedmiu uczniów Akiby, głównych tal-

Ponieważ redakcya Talmudu przedłużała się przez sześć wieków, na jego ułożenie składały się całe generacye uczonych, których podzielić trzeba na dwie główne kategorye : Tanaitów, twórców miszny i Amorai-tów, autorów gemary. Tanaici, pracujący od I. wieku przed Chr. do 215 naszej ery, dzielą się na cztery pokolenia. W rzędzie pisarzy pierwszego pokolenia, obok Hille la, naczelnika szkoły, pierwsze miejsce zajmuje uczeń jego, Jochanan ben Zakkai, założyciel sanhedrynu w Jabneh. W drugiem pokoleniu największemi postaciami są: Gamaliel, Eliezer, Jozue, Izmael i najznakomitszy ze wszystkich R. Akiba, wychodzący z tej zasady, że jeżeli w każdym utworze literackim znajduje się, oprócz samej treści, wiele części dodatkowych, ozdób i zwrotów nie posiadających samoistnego znaczenia, to w Pięcioksiągu Mojżesza wszystko jest treścią, każda sylaba, każda głoska, każdy znak stanowi istotę nauki i prawa, i nie mogą być one w niczem zmienione. Trzecie pokolenie, odpowiadające epoce Hadryana i wielkiemu prześladowaniu Żydów, nie posiada pierwszorzędnych znakomitości, a z mudystów tego czasu i założycieli akademii w Uszy, najgodniejszymi są wzmianki R. Meïr i R. Szymon ben Jochai. Nakoniec czwarte pokolenie uosobią głównie Juda ha-Nasy, zwany Ha -Radosz, świętym (170—215), który ostatecznie uporządkował misznę i doprowadził ją, z wyjątkiem małych późniejszych odmian i dodatków, do takiego

stanu, w jakim się dziś znajduje i w jakim została przyjęta przez ogół Żydów.

Amoraici, autorowie gemary, piszący od 215 do 500 roku, dzielą się, ze swej strony, na sześć pokoleń. W pierwszem pokoleniu wyróżniają się: Jochanan ben Eliezer, założyciel akademii w Tyberyadzie, mylnie uważany za twórcę jerozolimskiego Talmudu, i Abba-Areka z Babilonu, zwany zwykle Rab, fundator akademii w Surze, do której zgromadził blisko 1200 uczniów, a która przez całych 800 lat była ogniskiem nauki talmudycznej. Za drugiego pokolenia amoraitów wpływ Judei pod względem powagi naukowej zupełnie upada, a Babilon staje się wyłącznym centrem judaizmu. Trzecie pokolenie ma swą siedzibę w akademiach Sury i Pumpadyty, a trzecia babilońska akademia tworzy się w Machuzie. Czwarte pokolenie, współczesne najazdowi Hunnów i wielkiej pielgrzymce narodów, stara się zebrać w jedno i uporządkować dotychczasowe prace amoraitów, a dzieła tego podejmuje się głównie R. Aszi, rektor akademii w Surze. Za piątego pokolenia Żydzi babilońscy stają się celem prześladowań i ten stan rzeczy przedłuża się dalej, tak, że zachodzi konieczność ostatecznego ułożenia Talmudu dla uratowania go od zatraty, czego dopełniają dwaj amoraici szóstego pokolenia : R. A b i n a, zwierzchnik akademii w Surze i R. J o z e, rektor szkoły w Pumpadycie. Po tych ostatnich amoraitach, zajmowali się jeszcze uporządkowaniem Talmudu przez 50 lat, od 500 do 550 r., tak zwani Rabanan Saburaï, a z następnych komentatorów najznakomitsi są: Alfassy, Maimonides i Jakób ben A s z e r.

Co do swej formy, Talmud nie posiada żadnej wartości literackiej ; styl jego albo do zbytku rozwlekły, albo też zwięzły i urywany, tak, że staje się niezrozumiałym, pozbawiony jest wszelkiej harmonii i miary; język, którego podstawą jest narzecze chaldejskie, zmieszane ze wszy-stkiemi dyalektami jakich używali Żydzi w rozmaitych epokach swej historyi, tworzy jakiś barbarzyński idyom, usuwający się zpod wszelkich prawideł gramatycznych i zupełnie zasługujący na nazwę języka sztucznego, jaką go ochrzczono.

Widzieliśmy, że Talmud został przyjęty i uznany za prawo obowiązujące przez znaczną większość Żydów, na czele których stali doktorowie zwani Talmudystami lub Rabbinistami, że jednak został odrzucony przez pewną część narodu, a mianowicie przez sekty Sadduceuszów, Boetusów i Karaitów. O pierwszej z nich mówiliśmy dość obszernie na początku tego artykułu, druga nie doszła nigdy do poważniejszego znaczenia i nie zasługuje na bliższą uwagę, pozostaje więc trzecia, której poświęcimy tu słów kilka.

Sekta Karaibów, zostająca w zupełnej sprzeczności z talmudystami czyli rabbinistami, trzyma się niewolniczo tekstów Starego Testamentu, a odrzuca Talmud i wszelkie późniejsze objaśnienia, oparte jakoby na ustnej tradycyi. Karaici wszakże, zmuszeni równie jak i inni Żydzi, do przebywania wśród ludów innych wyznań, musieli także przyjąć pewne przepisy nie zawarte w Piśmie św-iętem i ustanowić pewną stałą doktrynę, którą zamknęli w dziesięciu artykułach wiary ; ale chociaż niektóre z ich prawideł, dotyczące szczególnie obchodzenia świąt, małżeństw i pokarmów, są równie uciążliwe i drobiazgowe jak przepisy zwolenników Talmudu, potrafili się oni ustrzec potwornych i bezsensownych wybryków, któremi ci ostatni zapełnili swoje dzieła teologiczne. Pod względem moralnym, ich nauka stoi w każdym razie znacznie wyżej; zbrodnie przytrafiają się bardzo rzadko w ich społeczeństwie i pozyskali oni szacunek i opiekę większej części rządów, pod których zwierzchnictwem zostają. Założenie sekty ka-raickiej przypisują powszechnie rabinowi Ananowi ben Dawid, który, rodem z Babilonu, przeniósł się w 761 r. do Jerozolimy i ustanowił tam pierwszą gminę karaicką. Sami Karaici uważają się za znacznie dawniejszą sektę, Anana mają tylko za późniejszego reformatora, naczelników zaś swoich, zwanych pierwotnie nasi a następnie szokam, podają za sukcesorów Dawida w prostej linii, odrzucając przy tern ze zgrozą zarzut, czyniony im •często przez talmudystów, że doktryna ich wiąże się z pojęciami dawnych Sadduceuszów. Przez długi czas główną siedzibą Karaitów i naczelnika sekty był Kair, ale później posunęli się oni bardziej na zachód w Afryce, zajęli także Syryą i Palestynę, a wielu z nich zamieszkało w Konstantynopolu, w Polsce i w Rosyi południowej. Wkrótce po powstaniu sekty, rozpadła się ona na kilka stronnictw, na tak zwanych Akbarytów, Abu-Amranitow, Tyflisytdw i Baalbekitdw, uznano więc potrzebę ograniczenia prawa dyskusyi nad tekstami Pisma świętego i ustanowiono metodę, która, z końcem IX. wieku, doprowadziła do porozumienia się względem kwe-styj spornych. Karaici zagłębiając się w studyowaniu Starego Testamentu i badając gorliwie język biblijny, przyczynili się wielce do posunięcia naprzód nauki masory i gramatyki, a w rzędzie najznakomitszych uczonych wyszłych z łona ich sekty, wymienić należy: wzmiankowanego już wyżej Ben Aszera z Tybery i i Jefeta Ibn-Ali Hale w i, komentatora Biblii, w X. wieku ; Jehudę Hadassy z Konstantynopola, w XII. w. ; Ahrona ben Józef, w XIII. w.; pomijając wielu innych, których dzieła były przeważnie drukowane w Polsce.

Obok dwóch grup pisarzy żydowskich któremi zajmowaliśmy się dotąd, to jest obok targumistów i talmudystów, istniał prawie współcześnie trzeci zastęp badaczy, tak zwanych kabbalistów, nad którym przyjdzie się nam teraz bliżej zastanowić.

Kabbala — tajemna nauka — przedstawia tyle stron ciemnych i sprzecznych tak pod względem swej treści, jak pod względem epoki swego powstania, że niełatwo jest dać w kilku słowach jasne pojęcie o jej znaczeniu i o jej doniosłości. Jest

ona wyrazem mistycznej teozofii Żydów, ale obok spekulacyj filozoficznych, mitologii i symboliki, zawiera tyle grubych przesądów i zabobonnych praktyk, że wznioślejsze jej dążenia gubią się wśród nawału potwornych zboczeń wyuzdanej fantazyi.

na

Przedewszystkiem podzielić trzeba kabbałę na dwie całkiem odrębne części: jednę teoretyczną, drugą praktyczną. Pierwsza obejmuje teologią, i filozofią mistyczną, zajmuje się Bogiem, Jego rozmaitemi nazwami, doktryną emanacyi, metampsychozą, aniołami i złemi duchami, ich wpływem świat zewnętrzny, nakoniec fantastyczną egzegezą, szukającą wytłóma-czenia swych pojęć w tekstach Pisma świętego; druga zaś zamyka w sobie tajemniczą naukę o wywoływaniu duchów, o działaniu potęg nadprzyrodzonych i o cudach mogących się dopełniać zapomocą pewnych formuł kabbalistycznych.

Kabbala teoretyczna daje się ze swej strony podzielić na trzy gałęzie:, symboliczną, dogmatyczną i metafizyczną.

Kabbala symboliczna tern się odznacza, że jej adepci nie przyznają ani jednemu wierszowi Pisma świętego jego znaczenia zwykłego, naturalnego, ale w każdym wyrazie, w każdej literze i w każdym znaku upatrują jakiś sens ukryty, mistyczny, dla docieczenia którego potrzebna jest znajomość rozmaitych kombinacyj bardzo skomplikowanych. Istnieją trzy sposoby podobnego tłómaczenia tekstów biblijnych, a raczej naginania ich do celów kabbalistycznych : themura, czyli permutacya liter, to jest zamienianie jednych głosek drugiemi według pewnego wiadomego porządku,, tak, ażeby każdy wyraz przeistaczał się w inny, mający być jego tłóma-czeniem, przyczem najczęściej pierwsza litera alfabetu zamienia się na ostatnią, druga na przedostatnią i t. p., lub też to samo naodwrót; gema-trya zależy na tern, że uwzględnia się tylko wartość numeryczną każdej głoski i wyszukuje się dwa wyrazy, których litery wzięte jako cyfry arytmetyczne, dają jednę i tę samą sumę ; nakoniec natarikon łączy litery początkowe lub końcowe kilku wyrazów, ażeby z nich utworzyć wyraz jeden, albo też przeciwnie, wyraz którego trzeba objaśnić znaczenie, rozkłada się na kilka innych, mających swe początkowe głoski w nim zawarte.

Kabbala dogmatyczna jest jakby nauką mitologii żydowskiej, wyniesionej z Babilonu i opartej na pojęciach czerpanych u różnych ludów

Wschodu: Chaldejczyków, Assyryjczyków i Persów. Według niej, wszystko co istnieje, ciała niebieskie, przyroda, ludzie i ich namiętności, znajduje się pod ciągłym wpływem dobrych i złych duchów; dlatego też zajmuje się ona aniołami i ich rozmaitemi nazwami, zaczynając od najwyższego z nich, Metatrona, pierwszego ministra dworu niebieskiego, oraz dyabłami, na czele których stoi szatan, duch śmierci — Samael. — Przedmiotem także tej części nauki jest studyowanie rozmaitych podziałów raju i piekła, oraz doktryna o migracyi dusz, w której znajdujemy to oryginalne pojęcie, źe w pewnych razach kilka dusz może wstąpić jednocześnie w jedno ciało, dla dążenia do pewnego pożądanego celu.

Kabbała metafizyczna usiłuje rozjaśnić zagadnienie stworzenia świata i opiera swój system na emanacyi, przez co zbliża się całkiem do pantei-stycznych doktryn Wschodu. Bóg, jako Istota nieskończona, przybiera nazwę En-Soph; zamknąwszy się w sobie, promienieje On tylko na zewnątrz i wydaje z siebie pierwszy pierwiastek, zwany synem bożym albo człowiekiem pierwotnym — Adam-Kadmon. Z tego wydzielają się cztery stopnie twórczości czyli cztery światy, zwane: Atzilak — emanacya, Be-riah — tworzenie, Yetzirah — formacya — i Asiah — fabrykacya. Wszystkie te światy pochodzą jedne od drugich, zawsze drogą emanacyi, a w miarę oddalania się od boskiego pierwiastku, schodzą na coraz niższy stopień doskonałości, i tak, od szczebla do szczebla prowadzą ku krańcowi przeciwnemu, ku światu wiecznych ciemności, w którym rodzi się początek złego. Pierwszy świat, świat czystej inteligencyi, zawiera dziesięć potęg moralnych, dziesięć narzędzi boskiej twórczości, zwanych Sefiroth; do drugiego świata należą także istoty duchowe, ale już niższe od pierwszych ; świat trzeci obejmuje aniołów, istoty wprawdzie nie cielesne, ale mające już egzystencyą indywidualną; a nakoniec czwarty świat jest już materyą i siedliskiem złego, zawiera substancye podlegające ciągłym przemianom, które rodzą się i giną, zbierają się w jedno i rozdzielają. Człowiek jedną cząstką swej natury należy do każdego z trzech ostatnich światów: jego dusza, wzięta jako pierwiastek życiowy, wiąże się ze światem Asiah; jego umysł stanowi część świata Yetzirah ; jego zaś dusza intelektualna należy do świata Beriah ; i dlatego kabbaliści duszy ludzkiej dają trzy formy i nazwy odrębne: nefesz, ruach i neszameh. Cały ten proces tworzenia dotyczy tylko naturalnie cząstki duchowej istot, gdyż kabbała metafizyczna nie zajmuje się ciałem i jej panteizm jest tylko natury wyłącznie spirytualistycznej.

Kabbaliści powstanie swej doktryny odnoszą do pierwszych chwil stworzenia; według nich Adam, po opuszczeniu raju, otrzymał tę naukę od Boga, ażeby móc przez nią dążyć do powrócenia na drogę prawdy.

Później posiadali ją patryarchowie, a nakoniec Mojżesz miał ją przekazać swoim następcom. W rzeczywistości, zrodziła się ona wśród Żydów podczas niewoli babilońskiej, pod wpływem pojęć Wschodu, a szczególnie opierając się na dualizmie Zoroastra, później zaś kształciła się w szkołach filozoficznych Aleksandryi i zaczerpnęła wiele w systematach Pythagorasa i Platona, miała wiele pobratymczości z gnostycyzmem i neoplatonizmem,. a Filona można uważać za jednego z wybitnych jej adeptów. Przez długi czas przechodziła kabbała z pokolenia w pokolenie drogą tylko ustnej tra-dycyi, a zakwitła dopiero, jako usystematyzowana nauka, w XIII. wieku w Hiszpanii. Najstaroźytniejszym jej pomnikiem literackim jest dzieło Sefer Yetzirah, przypisywane powszechnie sławnemu R. Akibie, o którym wspominaliśmy kilkakrotnie, dzieło zaś Zohar, które miano przez długi czas za pracę ucznia Akiby, Szymona ben Jochai, jest stanowczo późniejsze i, według wszelkiego prawdopodobieństwa, autorem jego jest jego wydawca, Mojżesz de Leon, żyjący w XIII. wieku. W wieku X. odrodzili kab-bałę Saadiah Gaon z Fayum i Gaon Szerira; w wieku XIII. uprawiali ją Abraham z Grenady, Szem Tob ben Józef, Mojżesz ben Nachman i inni; wiek XVI. był najświetniejszą jej epoką,, i wtedy rozdzieliła się ona na dwie szkoły, na czele jednej z których stanął Mojżesz Conduero, na czele drugiej Izaak Loria i Abraham Kohen Errera; potem, puszczając zbytecznie wodze rozbujałej fantazyi, błądziła ona po manowcach ciemnoty i zupełnej niewiary, aż podniosła się trochę w XVIII. wieku, w łonie ascetycznej sekty Chassy-dów, u których stanowi dotychczas przedmiot wielkiego poszanowania.

Obok nazwisk kilku uczonych hebrajskich przytoczonych przez nas, spotykamy przydomek Gaon. Wyraz ten odpowiada łacińskiemu excellentia,. a tytuł jaki on oznacza, nadawano od VI. do XI. wieku mistrzom i zwierzchnikom akademij żydowskich, którzy, po zamknięciu Talmudu, objaśniali jego teksta i stanowili najwyższą powagę we wszystkich kwestyach teologicznych. Oprócz wymienionych przez nas późniejszych gaonów z X. i XI. wieków, jak Saadiah, Szerira i Hai, trzeba zacytować ich poprzedników^ wśród których wyróżniają się Simon Kaira i Acha Mesapcha z VII. wieku, komentatorowie Talmudu; Amram, zbieracz modlitw i Nachszon, astronom, trochę od nich późniejsi; w naszych zaś czasach,, wśród Żydów Słowiańszczyzny ustalił się zwyczaj, dawania tytułu gaon. wszystkim rabinom odznaczającym się większą nauką.

Między X. a XV. wiekiem, to jest aż do czasów Ferdynanda Katolickiego, Hiszpania była głównem ogniskiem kultury hebrajskiej. Wysoka

cywilizacya kalifatu Kordubeńskiego oddziałała także na gdy większa część Europy pogrążona była jeszcze w ciemnocie, uprawiali

Żydów i, podczas

oni z powodzeniem astronomią, matematykę i nauki przyrodnicze, zagłębiali się w badaniach teologicznych i filozoficznych, tak, źe prawie żadna gałąź wiedzy nie pozostała im obcą. Żydzi hiszpańscy pisali często po arabsku, używali także narzeczy chaldejskiego i aramejskiego, ale przytem kształcili własny język i zakwitła wśród nich rodzima poezya, posiłkująca się wzorami Arabów i adoptująca ich metrykę, rymy i budowę zwrotek. Z pisarzy tej epoki, oprócz gramatyków, masoretów, talmudzistów i kab-balistów których juźeśmy wymienili, zasługują na wzmiankę: Alfassy i jego uczeń Salomon Gabirol (1020—1070), uważany za odnowiciela poezyi hebrajskiej średniowiecznej, autor pięknych pieśni religijnych, wśród których odznacza się hymn Ket er Malchat — Korona królewska; Mojżesz ben Ezra z Grenady (1070—1139), opiewający, na wzór poetów arabskich i perskich, wino, miłość i uciechy światowe, w swym zbiorze poezyj zwanym Anak — Sznur pereł — i w Dywanie, zawierającym 300 krótkich okolicznościowych urywków ; Jehuda Halewi (1080— 1150), najgłębszy i najwznioślejszy z poetów współczesnych, autor pieśni świeckich, religijnych i patryotycznych, w rzędzie których najpiękniejsze są elegie, zebrane pod tytułem Cyon — Sion — a przypominające swym nastrojem Psalmy Dawida; Aben-Ezra z Toledo (1119—1174), zwany przez współczesnych wielkim, mądrym, niezrównanym, poeta, gramatyk, filozof i uczony, autor znakomitego komentarza o Piśmie świętem ; nako-niec najświetniejszy ze wszystkich i odznaczający się prawdziwem mistrzo-wstwem formy Charisi czyli Al-Harizi (um. 1230 r.), który tłómaczył Makamy poety Hariri, a później napisał oryginalny zbiór poezyj, zwany Tahkemoni, gdzie maluje obyczaje i cywilizacyą Żydów swego czasu. Największą postacią wśród Żydów średnich wieków jest Maimonides — Mojżesz ben Maimon, urodzony w Kordubie w 1135 r., a zmarły w Kairze w r. 1204, który jako teolog i filozof wprowadził judaizm na nowe tory i pozyskał od swych współwyznawców szumną nazwę Sławy Wschodu i pochodni Zachodu. Po hebrajsku napisał on cenne dzieło Miszne Thora, systematyczny obraz nauki talmudycznej, po arabsku zaś zostawił po sobie wiele prac, między któremi za jego arcydzieło uważany jest Przewodnik zbłąkanych, gdzie filozoficznemi dowodami popiera on prawdziwość słów Starego Testamentu.

W wiekach XVI. i XVII. geniusz hebrajski uległ zupełnemu przyćmieniu ; zbierano i drukowano prace dawnych autorów, pisano także wprawdzie bardzo wiele, ale wśród tych setek traktatów dyalektycznych, egzegetycznych i kabbalistycznych, poświęconych wyłącznie drobiazgowej i często śmiesznej kazuistyce, ani jedna poważniejsza praca się nie wyróżnia

Oj

00 ,

4-

HEBRAJCZYCY.

i ani jedno głośniejsze imię me wynurza się z tego nagromadzenia absolutnych miernot.

W drugiej połowie XVIII. wieku, pod wpływem filozofów niemieckich i encyklopedystów francuskich, przebudza się raz jeszcze uśpiony judaizm, a tacy Wessely z Hamburga, Maimon z Nieświeża i Mendelssohn z Dessau, wlewają nowe życie do literatury rabbinicznej. Wessely {1725 —1805), jako poeta, zostawił po sobie piękny poemat epiczny Szire Tyferet, jako zaś teolog i filozof, napisał wiele prac odznaczających się głębokością myśli, wielką tolerancyą i duchem prawdziwego postępu ; Maimon (1754—1800) zasłynął głównie swoją Filozofią transcendentalną, wymierzoną przeciwko Krytyce czystego rozumu Kanta, a napisał także znakomite dzieła: Nowa logika i Słownik filozoficzny; nakoniec Mendelssohn (1729—1786), w swych Listach o uczuciu, w swym Traktacie o pewności nauk metafizycznych, a szczególnie w swym Phedonie czyli O nieśmiertelności duszy, uważanym za jego arcydzieło, okazał się godnym rywalem najgłębszych myślicieli swego czasu.

Współczesna literatura hebrajska, jakkolwiek nie mogąca się mierzyć z ową chwilą wspaniałego rozkwitu która ją poprzedziła, liczy wszakże wielu dystyngowanych pisarzy, między którymi wybierzemy zaledwie kilka nazwisk głośniejszych, jak : Szaloma Kohena, Munka, Cahena, Rapaporta, Krochmalą, Josta i Graetza, pomijając wielu innych, którzy pracami swemi rozjaśniają z dniem każdym ciemne dotychczas strony dziejów i kultury Hebrajczyków.

Sztuka hebrajska.

ałoby można zacytować kwestyj naukowych, wywołujących taką sprzeczność zdań i poglądów, jak wszystko co dotyczy sztuki Hebrajczyków. Podczas gdy pewna część uczonych powątpiewa nawet zupełnie o jej istnieniu, znajduje ona w obozie przeciwnym, złożonym przeważnie z archeologów i podróżników francuskich, zapalonych obrońców, z których najpoważniejszy, p. de Saulcy, poświęcił jej dziejom obszerne dzieło, cenne pod wielu względami ale bardzo często paradoksalne.

Nie można temu zaprzeczyć, że na terytoryum Ziemi Świętej wznosiły się w pewnych epokach historyi wspaniałe gmachy, i dziś jeszcze spotkać tam można wiele szczątków noszących cechy prawdziwie artystyczne, ale cała rzecz rozbija się o to, kto mianowicie był twórcą tych pomników i do jakiego peryodu dziejów one należą, a tu właśnie wszystkie dotychczasowe wyniki badań zdają się przemawiać na niekorzyść sztuki hebrajskiej, przynajmniej jako sztuki oryginalnej, samoistnej, słowem takiej, któraby zajmowała wybitne stanowisko w ogólnym rozwoju ludzkości.

Już wprawdzie w piątej księdze Mojżesza spotykamy wzmianki o wielkich i pięknych miastach judejskich ; w niektórych tekstach arabskich jest mowa o świetności Sodomy i Gomorrhy, które miały sprawiać na naiwnych Beduinach równie silne wrażenie jak sam Babilon; ale wszystkie te miasta należały pierwotnie do ludów podbitych i były ich dziełem, Izraelici zaś nietylko nie przyczynili się do ich powiększenia lub upiększenia, ale przeciwnie, znaczną ich część zniszczyli ze szczętem, obracając kraje całe w pustynię. Przywykli do życia koczującego, uważali oni namiot za najwłaściwsze dla siebie mieszkanie, a gdy osiadali na ziemi źyzniejszej i oddawali się rolnictwu, budowali sobie, wśród obmurowanego placu, lepianki z cegły, które im służyły za schronienie w czasie niepogody lub za składy na cenniejsze przedmioty, zwykle zaś dnie całe przepędzali na płaskich dachach swych domów, lub na dziedzińcach, środek których zajmowała zawsze studnia albo cysterna. Dla zabezpieczenia się od zbytnich upałów, na takich dachach rozpinali namioty, a z czasem wznosili na nich lżejsze budowle drewniane, które stanowiły w ten sposób wyższe piętra domów.

roz-

Niektórzy podróżni francuscy zapewniają, że wynaleźli autentyczne .pomniki, sięgające dawnych epok historyi hebrajskiej i cytują grobowce Dawida i Absalona, ruiny miasta Sodomy i inne podobne szczątki, ale co do jednych z nich, wykażemy zaraz, że powstały one w czasach znacznie późniejszych, co do innych zaś, twierdzenia francuskich turystów' nie zostały dotychczas poparte źadnemi dowrodami i, do czasu stanowczego strzygnięcia tej kwestyi, lepiej się wstrzymać z wszelkiem wydawaniem sądów o starożytnej sztuce hebrajskiej.

w ze-

Trudno byłoby także upatrywać, jak chcą niektórzy, przeddawido-wych zabytków w nekropolii doliny Jozafata, w grobowcach na górze Oliwnej lub w tak zwanych Grobowcach Królewskich, położonych obok bramy prowadzącej z Jerozolimy do Damaszku, gdyż te pomniki, psutym stylu egipskim lub greckim, same najlepiej zdradzają swoje pochodzenie, i gdy najdawniejsze z nich datują, co najwyżej, z IV. lub III. wieku przed Chrystusem, inne należą już niezaprzeczenie do epoki rzymskiej, to jest do wieku Heroda.

Do grobowców tych powrócimy we właściwym czasie, a tu zrobimy tylko wzmiankę o jedynym zabytku sięgającym rzeczywiście pierwotnych chwil dziejów wybranego ludu, którego autentyczność stwierdzają niezbicie teksta biblijne. Jest to grób pierwszego patryarchy hebrajskiego Abrahama i jego bezpośrednich potomków, wykuty w skale Makfela w He-

25

Szkic historyczny. T. II.

bronie. Wiemy tylko, że starodawny ten pomnik zwany Grotą Grobów, składa się z kilku krypt podziemnych, wyżłobionych w twardej opoce, ale wszystkie jego opisy opierają się jedynie na fantazyjnych domysłach, gdyż muzułmanie, uznający Abrahama, którego zwą El-Khalil, za pierwszego proroka po Mahomecie, strzegą z największą zazdrością jego grobu i otaczają go głęboką tajemnicą, której dotychczas żadnemu profanowi nie udało się pogwałcić i rozświecić. Dawna bazylika wznosząca się nad grotą Makfela, została obróconą na meczet w pierwszych zaraz chwilach krzewienia się islamizmu, a otacza ją dokoła mur z olbrzymich kamieni, datujący jeszcze z czasów Heroda, mający od 15 do 20 metrów wysokości i wzmocniony wystającemi symetrycznie przyporami. Mur ten ukrywa cały meczet przed okiem niewiernych, a wstęp do świątyni jest tak surowo wszystkim wzbroniony, że gdy kilkanaście lat temu książę Walii przybył do Hebronu, opatrzony najformalniejszym firmanem sułtańskim, musiał zaniechać zamiaru korzystania z niego, wskutek groźnej postawy sfarjaty-zowanej ludności. Zresztą grobowiec Abrahama nie był dziełem samych Hebrajczyków, gdyż jak widzimy w Biblii, jeden z przywódców hetejskich, Efron, odstąpił mu swój własny grób rodzinny, dla pogrzebania w nim zwłok zmarłej Sary, ale odtąd Izraelici przyjęli ten sam zwyczaj, chowania ciał w grobach kutych w skale, i nekropolia ich królów na górze Syonu musi posiadać podobny charakter, chociaż jest ona także nieprzystępną dla Europejczyków, wskutek fanatyzmu mahometan.

Zdaje się więc, z tego cośmy dotychczas powiedzieli, że dawnym Hebrajczykom za mieszkania służyły namioty, a w najlepszym razie skromne chaty z cegły surowej, za groby zaś, proste wyżłobienia w skale. Jeżeli przejdziemy do architektury religijnej, to faktem jest, że do chwili wzniesienia wielkiej świątyni Salomona, prawowierni Izraelici posiadali tylko przenośny przybytek zwany Tabernaklem, ci zaś z nich, którzy, nie hołdując fałszywym bóstwom ościennych ludów, odszczepili się jednak od masy swych pobratymców i, uznając wprawdzie jednego Jehowę, oddawali się wszakże schizmatyckiemu kultowi tak zwanych Wyniosłych Miejsc, wznosili na pagórkach nieforemne ołtarze z kamieni, na których składali ofiary Bogu, ale żadnych budowli specyalnie na ten cel przeznaczonych, nie mieli. Nawet wyznawcy złotego cielca i bogów zapożyczonych od Fe-nicyan lub Ammonitów, zadowalniali się laniem bałwanów i oddawaniem im czci na otwartem powietrzu, świątyń jednak im żadnych nie poświęcali, i pierwszy dopiero Salomon, zaślepiony chwilowym obłędem, kazał wybudować przybytek dla Szamosa, bóstwa Moabitów.

Jedynem, jak powiedzieliśmy, miejscem świętem, w którem, aż do czasów Salomona, mogła być legalnie oddawana cześć i składane ofiary

Jehowie, był Tabernakl, który, po ogłoszeniu Dziesięciorga Przykazań, został wzniesiony na puszczy na rozkaz Mojżesza, a którego obsługę i straż prawodawca powierzył całemu pokoleniu Lewi, wyznaczając na pierwszych kapłanów brata swego Aarona i czterech jego synów. Cały naród został powołany do ofiarności, dla urzeczywistnienia tego zamiaru, i wkrótce zaczęły napływać ze wszech stron bogate dary, a do kierowania całą pracą, Mojżesz wybrał Beseleela syna Uriego, z pokolenia Judy, i Ooliaba syna Achisamecha, z pokolenia Dan, którzy w przeciągu jednego roku wywiązali się ze swego zadania.

Tabernakl był poprostu namiotem, podobnym do zbytkownych namiotów wodzów koczowniczych plemion, z tą tylko różnicą, że, dla większej mocy, opony z tkanin wspierały się na drewnianych rusztowaniach. Przybytek ten wznosił się w środku obszernego dziedzińca, zamkniętego ze wszystkich stron, a tworzącego równoległobok, którego dłuższe boki ciągnęły się w kierunku wschodnio-zachodnim. Na otwartem powietrzu, przed namiotem, znajdował się ołtarz drewniany, pokryty sztabami bron-zowemi, na którym składano ofiary, oraz obszerny basen miedziany, na postumencie z tegoż kruszcu, w którym kapłani umywali ręce i nogi, przed wejściem do namiotu.

Sam przybytek, zwany miszkam — mieszkaniem, był przedzielony na dwoje przepyszną zasłoną z najbogatszych haftowanych tkanin ; w pierwszej części, zwanej miejscem świętem, znajdowały się: stół drewniany obity złotą blachą, na którym składano chleby, ofiarowane co soboty przez dwanaście pokoleń, złoty świecznik siedmioramienny i mały ołtarzyk przenośny na którym palono kadzidła; w drugiej zaś części, w miejscu naj-świętszem, do którego mieli wstęp wolny sam tylko Mojżesz i najwyższy kapłan, mieściła się jedynie arka przymierza, symbol widomy węzła łączącego Jehowę z ludem wybranym. W tej skrzyni drewnianej, obitej złotą blachą a otulonej skrzydłami dwóch emblematycznych postaci, które Pismo święte zwie Kerubim, zawarte były tablice zakonu, w których streszcza się cała doktryna Izraela. Gdy się czyta w Biblii nieprzeliczony spis wytwornych naczyń i sprzętów metalowych, zapełniających przybytek i jego dziedziniec, nie pojmuje się, w jaki sposób naród koczowniczy i błąkający się w pustyni mógł je wykonać, ale najnowsi podróżni odkryli w okolicach góry Synai, w bliskości miejsca gdzie się znajdował obóz Izraelitów, bogate kopalnie miedzi, a obok nich ślady obszernych hut i zakładów fabrycznych, w których, jak świadczą napisy, Egipcyanie przez kilkanaście wieków" zajmowali się pracami metalurgicznemi ; ich to więc rzemieślnicy musieli wyrabiać wszystkie przedmioty niezbędne Hebrajczykom, a Bese-leel i Ooliab mieli tylko zapewne główny nadzór nad robotami.

25*

Przenośny przybytek wykonany w pustyni, a umieszczony w mieście Siloh na tery tory urn Efraima, służył Izraelitom przez cały okres Sędziów, i dopiero Dawid powziął myśl wzniesienia Bogu wspaniałej i trwałej świątyni w Jerozolimie, ale umarł, nie doprowadziwszy do skutku swego zamiaru. Po śmierci ojca, Salomon zabrał się do dzieła w 1017 r., i tu właśnie widzimy, do jakiego stopnia dawał się uczuwać wśród Hebrajczyków zupełny brak wszelkiej artystycznej tradycyi, jeżeli w tak waźnem i ściśle narodowem przedsięwzięciu, Salomon musiał się uciekać do pomocy króla Tyru, Hirama i sprowadzać z Fenicyi nietylko architektów, ale wszystkich nawet rzemieślników do delikatniejszych robót, gdyż, co do tych 150,000 robotników miejscowych o których wspomina Pismo święte, byli to prości wyrobnicy, przeznaczeni tylko do wydobywania i przenoszenia surowych materyałów.

górze Moriah, była cał-

na

Świątynia więc jerozolimska wzniesiona kiem dziełem Fenicyan, a charakter jej architektoniczny i cały rozkład przypominać miały zupełnie wielką świątynię Melkartha w Tyrze, z małemi tylko różnicami, wypływającemi z odrębnych potrzeb religijnych. Wewnętrzne jej ozdoby i wszystkie wspaniałe sprzęty które w sobie mieściła, wykonane były pod kierunkiem znakomitego artysty Hirama-Abifa, który, jakkolwiek urodzony z matki Izraelitki, był rodowitym Tyryjczy-kiem, w Fenicyi się kształcił i był nawet, jak widzimy, imiennikiem ówczesnego króla Tyru.

Całych kilka rozdziałów Ksiąg Królewskich poświęcono opisaniu wspaniałości świątyni i jej ozdobom, a na podstawie tych danych, pp. de Saulcy i de Vogüé starali się odtworzyć ją w całości i podać nam wierny jej obraz, ale, zdaniem naszem, prace tego rodzaju rzucają raczej pewne światło na dawną sztukę fenicką, mało zaś dotyczą oryginalnej sztuki hebrajskiej, w każdym jednak razie nie mogą być tu pominięte zupełnem milczeniem. Właściwą świątynię poprzedzały dwa zamknięte dziedzińce, z których drugi, wewnętrzny, był przeznaczony dla kapłanów i mieścił w sobie wielki ołtarz miedziany dla całopalenia, ogromny zbiornik metalowy zwany morzem bronzowem, wsparty na dwunastu wołach także bron-zowych i mogący pomieścić 3000 wiader wody, służącej do ablucyj, na-koniec dwie miedziane kolumny o bronzowych kapitelach, zwane Jachin i Booz, które miały po 35 łokci wysokości, a zastępowały owe symboliczne fenickie monolity, znane u Arabów pod nazwą mughazil. Sama świątynia składała się z przedsionka, z dużej sali przeznaczonej dla wiernych i z właściwego przybytku, w którym mieściła się arka przymierza, a te dwie ostatnie jej części otoczone były dużym trzypiętrowym budynkiem. Przedsionek miał 10 łokci długości, sala główna 40, przybytek zaś 20, a wysokość ich także była nierówna, gdyż sala środkowa miała 30 łokci, przybytek 20 łokci wysokości, podczas gdy dla przedsionka teksta biblijne podają olbrzymią cyfrę 120 łokci. Ściany wszystkie tak były okryte roz-maitemi ozdobami z drzewa oliwnego, z blachy złotej i z innych kosztownych materyałów, że, jak czytamy w Piśmie świętem, nigdzie nie można było dostrzec śladów kamienia. Według niektórych nowoczesnych badaczy, świątynia jerozolimska miała być powtórzeniem z kamienia i drzewa cedrowego pierwotnego tabernaklu, miała więc mieć ogólny pozór ogromnego namiotu pasterskiego; i rzeczywiście musiała się ona składać z samych ścian płaskich i być pozbawioną filarów i kolumn, jeżeli prorok Jeremiasz wyrzeka przeciwko tym ozdobom, wprowadzonym później do gmachów jerozolimskich, powiadając, że »nie są Pańskie«, kolumna zaś przechowana w meczecie El-Aksa, która przez długi czas uchodziła za jeden ze szczątków świątyni Salomona, pochodzi stanowczo z epoki późniejszej, zapewne z czasów Heroda.

Dziś, cała przestrzeń zajęta niegdyś przez świątynię, nosi nazwę LIaram-esz-Szerif i zawiera rozmaite przybytki kultu mahometan, w rzędzie których najwspanialsze są meczet Omara i meczet El-Aksa. Dotychczas trądycya odnosiła do epoki Salomona podziemne lochy, sklepienia, groty i komnaty, któremi góra Moriah jest jakby podminowaną, ale krytyka nowoczesna obaliła te podania, i uważa za jedyny szczątek pierwotnej świątyni fundamenta jej ściany zachodniej, które istnieją dotąd pod postacią muru, złożonego z olbrzymich brył kamienia o przegrodach i od-sadzkach, u stóp którego Żydzi przychodzą co piątku opłakiwać utratę swej ojczyzny i przybytku Jehowy.

Powróćmy teraz do grobowców, o których zrobiliśmy wzmiankę na początku. Wszystkie one, jakkolwiek znane pod niewłaściwemi nazwami: grobów Proroków, grobów Królewskich, grobów Zacharyasza, Jozafata, Ab-salona, lub groty św. Jakóba, są albo współczesne naszej erze, albo ją poprzedzają o parę zaledwie wieków. Najczęściej spotykają się typy całkiem podobne do wszystkich pomników wschodnich prowincyj rzymskich, wznoszonych już w pierwszych latach naszej ery: jedne z grobowców w dolinie Jozafata mają kształt czworograniastych piramid egipskich, wejście do drugich ma znowu formę egipskiego pylonu,-tak zwany Grób Proroków czyli Labirynt przedstawia przedsionek sklepiony w półkole, z którego również sklepiona galerya prowadzi do komnat i krypt grobowych, ale najzwyklej panuje tu styl grecki, tylko zastosowany do innych potrzeb i znacznie zmodyfikowany pod wpływem innych zasad. Zamiłowanie dawnych mieszkańców Fenicyi i Palestyny w monolityzmie, przebija się w tych dziwnych pomnikach, krajanych w żywej skale, w których kolumny helleńskie przystają do ścian, bez oddzielania się od nich, i rozmaite porządki greckie poddają się wymaganiom architektury troglodytów ; rzeźby postaci żyjących, często używane w budowlach świeckich z czasów Heroda, a silnie potępiane przez rygorystów hebrajskich, są ztąd starannie wykluczone i zastąpione wyłącznie ozdobami roślinnemi.

Najlepiej są zachowane tak zwane Grobowce Królewskie, które zakupiła rodzina Pereirów, dla uchronienia ich od zniszczenia, i które jej staraniem zostały całkowicie oczyszczone. Składają się one z całego szeregu

ii

ro

lwi

'Pr,

''r.

\i' ,\unii'''

«g

fs

r'

Va

Fig. 345. Grobowiec zwany grobowcem Absalona.

komnat, żłobionych w skale, a główne do nich wejście jest ozdobione pięknym fryzem, trochę może ciężkim, ale odznaczającym się wielkiem bogactwem ornamentacyi. Dla o-kazania, jak są fantastyczne i pozbawione wszelkiej podstawy nazwy dawane większej części pomników Ziemi .Świętej, podajemy tu rysunek budynku, wykutego w skale wśród doliny Kidronu, który jest znany pod mianem Grobowca Ab-salona, a który pochodzić musi w rzeczywistości z IV. lub III. wieku przed Chrystusem, i każdy, cokolwiek obeznany ze sztuką starożytną, może w nim łatwo rozpoznać mieszaninę zepsutego stylu greckiego z egipskim (fi. 345).

Świecka architektura Izraelitów nic nam prawie po sobie nie zostawiła, ale w tekstach pisanych wiele o niej spotykamy wzmianek, dowodzących także zupełnego w niej braku wszelkiej oryginalności. Pałace Dawida i Salomona były, podobnie jak świątynia jerozolimska, dziełem artystów i rzemieślników fenickich, a wiemy, że nawet główne materyały użyte do ich budowy, jak np. drzewo cedrowe, cyprysowe i dębowe, były sprowadzane z fenickich gór Libanu. Kaplica którą Salomon wzniósł dla jednej ze swych żon, księżniczki egipskiej, pozwalając jej oddawać się czci własnych bogów, a która dziwnym wypadkiem przechowała się do dni naszych w wiosce Siloam, u bram Jerozolimy, jest budowlą trzymaną całkiem w stylu egipskim i zawdzięcza zapewne ten charakter swemu architektowi, który musiał być rodakiem królowej. Pałac książąt Asmonej-skich w Jerozolimie i grobowiec ich w Modynie były dziełami artystów greckich i nosiły wyraźne cechy swego pochodzenia, nakoniec Herod, pomimo schlebiania stronnictwu religijnemu i pomimo ambitnych swych celów, dążących do utworzenia wielkiego państwa wschodniego, był zupełnym kosmopolitą w zakresie sztuki, hołdował pod tym względem geniuszowi Hellady, i gmachy z jego epoki nie różnią się w niczem od tych, które wznoszono jednocześnie w rozmaitych prowincyach rzymskich. W Jerozolimie kazał on wybudować cyrk i teatr; podźwignął z gruzów Sa-maryą i uczynił zeń wspaniały gród, pod nazwą Sebasty lub Augusty; powiększył małą przystań zwaną Wieżą Stratona i utworzył w ten sposób piękny port, który nazwał Cezareą; u wejścia do portu ustawił dwa kolosalne posągi, z których jeden mógł dowolnie wyobrażać Jowisza Olimpijskiego albo Augusta, drugi zaś Junonę albo miasto Rzym. Skarbiąc sobie z jednej strony łaski ówczesnych panów świata, z drugiej starał się o pozyskanie popularności w sąsiednich krajach i miastach: Antyochią obdarzył marmurowym brukiem i otoczył ją wspaniałemi kolumnadami ; w wielu miastach wznosił świątynie, teatry, łaźnie i portyki; nawet wyspy Archipelagu i Azya Mniejsza napełniły się widomemi dowodami jego szczodrobliwości; nakoniec, chcąc we wszystkiem dorównać Salomonowi i przezwyciężywszy chwilowy opór stronnictwa religijnego, odbudował on z największym przepychem dawną świątynię, na miejscu której wznosił się dotychczas rodzaj skromnego szałasu, skleconego naprędce po powrocie z niewoli babilońskiej. Panowanie tedy Heroda było pod wielu względami świetną epoką w dziejach Judei, ale jaśniało blaskiem pożyczanym i nic nie miało wspólnego z tradycyami narodowemi i ze swojską kulturą hebrajską.

same

na

Jeżeli, jak widzimy, w architekturze trudno doszukać się znamion oryginalnych, właściwych Hebrajczykom, to gorzej się jeszcze rzecz przedstawia, gdy się zwrócimy ku sztuce plastycznej. Tu już sama religia stawia nieprzezwyciężone zapory : nastrój surowy i poważny nauki Mojżesza, jego monoteizm głęboko pojęty i silnie przestrzegany, stanowią przez się niepomyślne warunki dla sztuki naśladowniczej, a, ze względu wrodzony charakter narodu, wszelkie wyobrażania bóstwa w formie dotykalnej, musiały być wzbronione z największą surowością. Ludy semickie

posiadają w ogólności małe bardzo uzdolnienie do rzeźby i malarstwa, z drugiej zaś strony właściwą im jest pewna subjektywność, nie dozwalająca im odróżniać dostatecznie idei od jej symbolu i identyfikująca obraz z rzeczą przez ten obraz przedstawioną; nic więc dziwnego, źe wielcy ich prawodawcy, tak Mojżesz, jak Mahomet, przejęci głęboką wiarą w jedynego Boga, obawiali się tego kierunku, prowadzącego wprost do bałwochwalstwa, i źe często spotykamy w Starym Testamencie ostrzeżenia, dotyczące »obrazów malowanych«, bałwanów »rytych i lanych«, nakoniec wyraźne słowa: »nie będziesz rzeźbił obrazów, ani tego co jest wysoko »na niebie, ani tego co nisko na ziemi, ani tego co w wodzie lub pod »ziemią«.

Wprawdzie zwrot ku fałszywym bogom spotyka się niejednokrotnie w dziejach Hebrajczyków : ich wspólny przodek Thare, ojciec Abrahama, praktykował bałwochwalstwo w Chaldei ; Biblia wspomina o bałwanach uniesionych przez Rachelę z domu Labana ; Aaron na puszczy każe ulać złotego cielca, dla zadośćuczynienia żądaniom ludu; politeizm a raczej fety-szyzm tkwi jeszcze długo na dnie pojęć religijnych narodu, jeżeli nawet w epoce Sędziów każdy dom i każde pokolenie posiadały swoje odrębne fetysze — terafim — przekazywane dziedzicznie z ojca na syna; cały wreszcie peryod królów tak Izraelskich, jak Judejskich, zaczynając od Salomona, ukazuje nam częste chwile upadku, w których bóstwa Fenicyan i innych ościennych ludów: Baal, El, Moloch, Szamos, Aszera, Astoreth, Dagon i t. p. zastępują prawdziwego Boga, ale u Hebrajczyków, równie jak u innych ludów rasy semickiej, pozbawionych wyobraźni plastycznej i zmysłu artystycznego w ogólności, bóstwa te zachowują zawsze w sobie coś nieokreślonego, chwiejnego i mglistego, nie posiadają żadnej wyrazistości konturów, nic słowem, coby przypominało życie i silny indywidualizm bogów homerycznych, a w każdym razie kult ich wcale nie przyczynia się do rozwinięcia sztuki samodzielnej, narodowej. Bóstwa pierwotne Tharego i Labana muszą być nieforemnemi i naiwnemi bałwanami, odpo-wiadającemi niskiemu stopniowi oświaty swych koczujących czcicieli; złoty cielec jest widoczną reminiscencyą kultu Apisa, wyniesioną z Egiptu,, i musiał być dziełem tychże samych rzemieślników egipskich, którym powierzano wykonanie ozdób tabernaklu ; nakoniec bóstwa fenickie występują najczęściej w kształcie stel kamiennych, słupów wbijanych w ziemię, lub owych ostrokręgów uosobiających ogień i słońce, gdy zaś nawet podnoszą się do antropomorfizmu, brane są gotowe od ich pierwotnych wyznawców, i wyobraźnia Hebrajczyków nie wysila się nigdy, dla nadawania im form nowych.

Z drugiej strony, im więcej bałwochwalstwo ościennych ludów rozwija się wśród pewnej części Izraelitów, tem silniej objawia się reakcya w obozie wyznawców prawdziwego Boga ; władza duchowna odtrąca z największą surowością wszystko coby mogło przypominać symbole fałszywych kultów, ikonoklastyzm dochodzi do krańcowości, i z ornamentacyi nawet wygnane są wszystkie postacie ludzkie lub zwierzęce, z pozostawieniem jedynie ozdób ze świata roślinnego. Przytrzymywano się też ściśle tych przepisów, i tak w tablicach metalowych zdobiących ściany, jak w dekoracyi kamiennych sarkofagów wynalezionych w Jerozolimie, spotykamy tylko kwiaty, rozety, gałązki i liście, które zresztą prawie zawsze zdradzają jeżeli nie rękę, to przynajmniej przeważny wpływ artystów fe-nickich (fig. 346).

Fig. 346. Ozdoby sarkofagu z Jerozolimy.

Jedyny ważniejszy wyjątek pod tym względem stanowią owe Cherubim czy Kerubim, które tak w taber-naklu, jak w świątyni jerozolimskiej, podtrzymywały arkę przymierza, a dostarczyły tyle wątku do dyskusyi między uczonymi archeologami. Chciano w nich widzieć coś przypominającego cherubinki z ikonografii chrześciań-skiej, oddawane pod postacią skrzydlatych główek aniołków, ale już same rozmiary jerozolimskich kerubim, których skrzydła miały, według Ksiąg Królewskich, po 5 łokci długości i, zestawione razem, zajmowały całą szerokość przybytku, sprzeciwiają się podobnemu założeniu; a zresztą p. de Saulcy, opierając się na rozmaitych tekstach biblijnych, dostatecznie, zdaje się, wyjaśnił, że były to byki o głowach ludzkich, o lwich grzywach a skrzydłach orlich, że więc musiały być wiernem prawie naśladowaniem zwierząt fantastycznych, ustawianych na straży u bram i drzwi gmachów assyryjskich. Nie wytłómaczono dotychczas, jakie mianowicie znaczenie przypisywali Hebrajczycy tym potwornym istotom, uderza zaś tylko tożsamość typu, powtórzona w Apokalipsie w widzeniu Ezechiela, i identyczne wprowadzenie tych samych żywiołów do symboliki czterech Ewangelistów. W rzędzie postaci zwierzęcych, spotykamy także w świątyni jerozolimskiej dwanaście wołów, na barkach których spoczywało tak zwane morze bronzowe, i lwy z rozmaitych kruszców, użyte także, według

słów Pisma świętego, do wewnętrznej dekoracyi głównej sali; co zaś do owych koni i wozów ognistych, ustawionych przez późniejszych królów Judei, wiążą się juź one z bałwochwalczą czcią słońca i nic nie mają wspólnego z legalnym kultem mozaizmu.

We wszystkich gałęziach przemysłu artystycznego, Izraelici byli, równie jak w sztuce, hołdownikami i naśladowcami narodów sąsiednich. Z Egiptu wynieśli oni znajomość ceramiki, ale ta nigdy nie przekroczyła u nich ściśle utylitarnego zakresu i ograniczała się do prostych naczyń domowych i gospodarskich. Lud ten, którego dziś głównem zadaniem jest zbieranie bogactw, a głównym talentem finansowość, od najdawniejszych czasów rozmiłowany był wyłącznie w kosztownych ozdobach z kruszców

p!

te-"

IfJ®

gif

mm

n&ra

Fig. 347. Świecznik z łuku Tytusa.

i drogich kamieni. Cała dekoracya świątyni jerozolimskiej była tej natury, i wszystkie sprzęty, naczynia i drobne przedmioty posiadające jakąkolwiek wartość artystyczną, były lane lub cyzelowane ze złota, srebra, miedzi lub bronzu. Nie możemy sądzić o zaletach tych wyrobów, gdyż nic nam przeszłość nie przekazała w tym rodzaju, a świecznik siedmioramienny którego obraz widzimy na łuku tryumfalnym Tytusa w Rzymie (fig. 347), jest jedynym i to niedokładnym okazem sztuki złotniczej Jerozolimy, charakterem zaś swoim przypomina zupełnie ornamentykę fenicką. Znane są także reprodu-kcye tego samego kandelabru, rzeźbione na płytach kamiennych grobowców jerozolimskich, ale inne towarzyszące mu dodatkowe ozdoby, noszą wyraźne piętno późniejszej epoki i zdradzają wpływ sztuki klasycznej (fig. 348).

Tkaniny o bogatych deseniach i świetnych barwach, gdzie złoto mieszało się z purpurą, grały wielką rolę w ozdobach świątyni i w szatach kapłanów. Juź Mojżesz wspomina w Exodzie o kobiercach i lnianych materyach tabernaklu, wielka zaś zasłona świątyni Salomona odpowiadała bogactwem swem reszcie dekoracyi : na tle lazurowem, szkarła-tnem i purpurowem zarysowywały się na niej postacie kerubów, z największym przepychem haftowane. Po powrocie z niewoli babilońskiej i po

fili

mmm

Fig. 348. Sarkofag z Jerozolimy.

odbudowaniu świątyni, nie zapomniano także o ozdobach tego rodzaju i wiemy, źe nowa zasłona składała się z lnu cienkiego i ze szkarłatu ; długi pobyt w Babilonie musiał jeszcze bardziej rozwinąć u Izraelitów to wrodzone zamiłowanie do bogatych tkanin, przeciwko zbytkowi których już w dawnych czasach powstawali prorocy, szczególnie gdy miały one służyć do ozbób prywatnych.

;

)/i

i.Av

-Jii

Jîj

[r

ARABOWIE.

Źródła: — I. Ibn-Khaldoun. Prolégomènes historiques, traduction de Siane. Paris 1869. — II. Abulfeda. Historia anteislamitica, translatio latina Fleischeri. Leipzig 1831. — III. Duemichen. Historische Inschriften. Leipzig 1869. — IV. Rawlinson and Norris. Cuneiform inscriptions of Western Asia. London 1861 —1866. —V. A. Schultens. Historia imperii veterum Yoctanidorum. Lugotinum 1786.—VI. Pococke. Specimen historiae Araborum. Oxford 1806.—VII. F. Fresnel. Lettres sur l’histoire des Arabes. Paris 1863—1868. — VIII. Caussin de Perceval. Essai sur l’histoire des Arabes avant l’islamisme. Paris 1847. — IX. F. Lenormant. Manuel d’histoire ancienne de l’Orient. Paris 1869. — X. Osiander. Zur himiarischen Alterthums- und Sprachkunde. Leipzig 1856. — XI. British muséum publications. Inscriptions in the Himyaritic character. London 1863. —XII. E. Renan. Histoire et système comparé des langues sémitiques. Paris 1855.— XIII. A. J. Silvestre de Sacy. Chrestomathie arabe. Paris 1806—1826.—XIV. Beringten, trad. franç. de Boulard. Histoire littéraire des Arabes pendant le moyen âge. Paris 1823. — XV. AV. Alh-wardt. Ueber Poesie und Poetik der Araber. Gotha 1856. — XVI. Owen Jones. Grammar of Ornament. London 1856. — XVII. Makkari. The History of the Mohammedan dynasties in Spain, transi, by Pascual de Gayangos. London 1840. — XVIII. Prisse d’Avennes. L’Art Arabe. Paris 1848. — XIX. D. H. Müller. Südarabische Studien. Wien 1878. — XX. Dr. G. Le Bon. La Civilisation des Arabes. Paris 1883. — XXI. Hessemer. Arabische und Italienische Bauverzierung. — XXII. X. P. Coste. Architecture arabe ou monuments du Caire etc. Paris 1827. — XXIII. Daviller. Histoire des faïences hispano-mauresques. Paris 1861.

Pierwotne dzieje Arabii.

p rabowie są już ostatnim narodem rasy semickiej, któremu poświę-cimy dłuższe studyum, a ponieważ rola jaką ten lud odegrał w epoce Średnich Wieków i wpływ jaki wywarł na wszystkie prawie państwa Europy, zapewniają mu w dziejach pierwszorzędne znaczenie, przeto postaramy się zapoznać z nim w jego kolebce i zwrócić

ARABOWIE.

Oj

uwagę czytelnika na mało dotąd znaną historyą rozmaitych części półwyspu Arabskiego w starożytności.

O ile Indyanom przypisywano dotychczas zbyt może poważne stanowisko w ogólnym rozwoju ludzkości, o tyle zwykle pomijano Arabów,, uważając ich wyłącznie za zbiór plemion koczujących, pozbawionych wszelkiej kultury i ustalonego bytu, a niegodnych zajęcia jakiegotakiego miejsca w dziejach ludów starożytnych. Dziś pogląd taki musi być stanowczo zmieniony. Zebrawszy w jedne całość podania historyków narodowych, jak Ibn-Khalduna i Abulfedy, świadectwa pisarzy starożytnych, napisy pomnikowe Egiptu, Babilonu i Assyryi i badania źródłowe takich uczonych, jak Pococke, Schultens, Osiander, Caussin de Perceval i Fresnel, a poparłszy to wszystko tekstami Genezy i proroctw Izajaszowych, dochodzimy, jeżeli nie do poznania dziejów całego półwyspu, to przynajmniej do pozyskania wielu ciekawych wiadomości, dotyczących niektórych jego części, jak Hedźazu, Nedźdu, Arabii Skalistej a szczególnie Yemenu, i do przekonania, że kraje te odgrywały niepoślednią rolę w historyi starożytnego świata.

Pierwotna ludność Arabii daleką była od jednolitości jaką dziś przedstawia; wdeków ona potrzebowała na to, ażeby zlać się w ten typ o cechach wybitnych, uosobiony w teraźniejszym Arabie. Pisarze narodowi, zgadzając się w tern z tradycyą biblijną, rozróżniają trzy okresy nasiedlenia tego kraju, trzy warstwy ludów zastępujących się wzajemnie lub łączących się z sobą, a dają im nazwy: Ariba, Mutearriba i Mustarriba.

Ariba, najdawniejsi i najpierwsi mieszkańcy Arabii, składali się z dwóch wielkich narodów odrębnego pochodzenia: z Aditów, pochodzących od Chama, a mianowicie od jego syna Chusa czyli Kusza, i z ludu Amalika, należącego do pokolenia aramejskiego, które wywodzi swój początek od Sema.

Następcy Jektana, syna Hebera, stanowią drugą warstwę, późniejszą, i do nich się odnosi nazwa Mutearriba.

Ostatnim zaś żywiołem napływowym, owym ludem Mustarriba historyków arabskich, są Izmaelici, potomkowie Abrahama i niewolnicy Hagary, którzy zpoczątku zajęli mały tylko kraik Tihama, a później rozszerzyli się na cały prawie Hedźaz, Nedźd i na pustynie Iraku i Mezopotamii.

Adici, tak zwani od Ada wnuka Chamowego, osiedli w południowej Arabii: w Yemenie, w Hadhramaucie i w Omanie. Składali się oni z kilkunastu pokoleń, które Biblia wylicza, dając im za protoplastów synów Chusa; od najstarszego z nich, Saby, pochodzi plemię Sabejczyków, a pisarze greccy całej ludności Yemenu dają tę nazwę, państwu zaś tam powstałemu, miano królestwa Saby. Język tych ludów nazywają himiaryckim, lub też, w szerszem znaczeniu, sabejskim. Lud Amalika, który Pismo święte zwie Amalecytami, egipskie zaś pomniki narodem Szazu, zajął pierwiastko wo całą Arabią Skalistą i Hedźaz, od granicy egipskiej aż po Mekkę, i podzielił się na trzy główne gałęzie : Amalecytów właściwych, Edomitów i Madyanitów, a język tych ludów zdaje się należeć do rodziny języków aramejskich.

Jektanidzi, potomkowie Jektana, syna Hebera a prawmuka Arphaxada, stanowią drugą warstwę nasiedlenia i można ich uważać za pierwszych Arabów właściwych, gdyż typ ich wziął górę nad innemi i przechował się dotychczas prawie niezmienionym. Wyszli oni znad brzegów Eufratu, rozciągnęli się długim pasem wzdłuż brzegów wschodnich i dotarli do Ye-menu, gdzie połączyli się z Aditami i stali się z czasem plemieniem panu-jącem. Język ich otrzymał przewagę nad innemi narzeczami półwyspu i stał się językiem Kcranu i całej późniejszej cywilizacyi arabskiej.

Ostatni przybysze, Izmaelici, zajęli całą środkową Arabią, od morza Czerwonego aż po odnogę Perską, od Mekki do okręgu Katar, a z biegiem czasu rozkrzewili się na cały półwysep, pochłaniając dawniej osiedlone ludy.

Powiedziawszy tych słów kilka o pochodzeniu pierwotnych mieszkańców starożytnej Arabii, zajmiemy się teraz w krótkości losem główniejszych prowincyj półwyspu, których dzieje są nam bliżej znane.

zestawienia rozmaitych legend i podań bajecznych pier-itoryków arabskich, wysnuwa się niezaprzeczony fakt istnienia potężnego państwa Aditów, którego początek gubi się w pomroce wieków, a które obejmowało, jak się zdaje, nietylko właściwy Yemen, ale prawie całą Arabią Szczęśliwą. Tradycye przedstawiają nam ten naród, jako bogaty, posiadający wysoką kulturę podobną do chaldejskiej, wyznający religią także blisko spokrewnioną z religią Babilonu, a którego wój materyalny daleko posunięty, połączony był z wielkiem zepsuciem moralnem, właściwem ludom rasy kuszyckiej. Stolicą tego państwa było miasto Saba, późniejsze Mariab, dzisiejsze Mareb, a wiele innych miast i wspaniałych budowli pokrywało kraj cały.

«Upadek tego państwa, które pisarze arabscy nazywają pierwszem państwem Adickiem, okryty jest tajemnicą; według wszelkiego jednak prawdopodobieństwa, nastąpił on na 18 wieków przed Chrystusem i zbiega się z pierwszem ukazaniem się Jektanidów tak, że im może być przypisany.

Jednakże ten nowy żywioł, napół jeszcze dziki, dokonawszy przewrotu, nie był w stanie korzystać ze swego dzieła. Adici, wyżsi kulturą, potrafili odzyskać utraconą na chwilę przewagę, i tak zwane drugie państwo Adickie

e m e n.

iBfeÉSdHl

wszych

5*.

na

roz-

widowni dziejów Arabii,

utrzymało się jeszcze przez tysiąc lat, Jektanidzi zaś, pozostawszy w Ye-menie, zaczęli sobie przyswajać miejscową cywilizacyą, łącząc się z ludnością pierwotną.

Główne siedlisko władzy nowego państwa skoncentrowało się we właściwym kraju Saba, a pierwszym wymienionym przez historyków królem, był Lok man, którego największem dziełem było wybudowanie olbrzymiej kamiennej tamy, mającej chronić stolicę Mariab od zniszczenia przez wody górskich potoków. Wspaniałe ruiny tej grobli wzniesionej między dwoma wysokiemi górami, są dziś jeszcze widoczne i świadczą o potędze władcy, który mógł się zdobyć na podobne przedsięwzięcie. Mało mamy szczegółów o następcach Lokmana, a zresztą dzieje te, zaciemnione bajecznemi podaniami, niewiele mogą obudzić zajęcia, a zasługują tylko na uwagę stosunki, jakie zbliżyły w tej epoce Yemen do Egiptu i Judei.

Od najdawniejszych czasów historyi egipskiej, Arabia południowa, zwana przez Egipcyan krajem Pun, była łącznikiem niezbędnym dla handlu ziemi faraonów z Indyanami; pierwotnie handel ten odbywał się drogą lądową zapomocą karawan; okręty indyjskie przywoziły towary do portów arabskich Muza, Aden, Kane, Sefar, Moska i wielu innych, a karawany dostawiały je do Egiptu i do Fenicyi. Za czasów regencyi królowej Ha-tazu, podczas małoletności Thutmesa III., nowo uorganizowana flota egipska zaczęła pierwszy raz krążyć po wodach morza Czerwonego i handel zwrócił się na tę drogę, ale stało się to kosztem niepodległości Yemenu. Podbój rozpoczęty przez królową Hatazu, stał się faktem dokonanym za panowania jej brata, a stara królowa kraju Pun pośpieszyła osobiście do Teb, dla złożenia hołdu faraonowi egipskiemu. Władza Egiptu, chwilowo osłabiona podczas nieporządków, wybuchłych w ostatnich latach XVIII. dynastyi, przywróconą została przez Ramzesa IL, a ostatecznie upadła dopiero za niedołężnych monarchów XX. dynastyi.

Później, gdy floty sprzymierzone Hirama i Salomona zaczęły odbywać swe sławne wyprawy z odnogi Arabskiej wprost do Indyj, okręty ich zatrzymywały się w portach Yemenu, a potęga Salomona takie wywarła wrażenie w południowej Arabii, że widzimy królową Saby śpieszącą do Jerozolimy, dla pozyskania sobie tak cennego sprzymierzeńca.

W początkach VIII. wieku przed Chrystusem Jektanidzi poczuli w sobie dość siły, aby pomyśleć o zagarnięciu władzy na swoję korzyść. Pod wodzą Jar o ba, swego naczelnika, uderzyli na dotychczasowych swych panów i odnieśli stanowcze zwycięstwo ; Adici w małej tylko cząstce zostali na miejscu, ulegając przemocy, większa zaś ich liczba wydaliła się z kraju i przeszła do Abissynii, zostawiając pole wolne szczęśliwym rywalom.

Jarob był więc założycielem dynastyi jektariskiej; syn jego, Jasz-d ź o b, przez słabość charakteru pozwolił na rozdrobienie się władzy i na utworzenie się niepodległych królestw Hadhramautu i Mahry, wnuk zaś jego, Abd-Szams, znowu potrafił skupić w swem ręku władzę z wierz -chniczą nad całą południową Arabią. Dwaj synowie tego ostatniego, Himyar i Kahlan dają początek dwom gałęziom przodującym w narodzie, które spotykamy na jego czele, w chwili ustalenia się w Arabii islamizmu; pierwsi z nich usadowili się przeważnie w miastach, drudzy zaś rozpierzchli się po wsiach, lub prowadzili życie koczujące w pustyniach Yemenu. Obie rodziny, pod ogólną nazwą Sabejczyków, piastowały równolegle rządy nad pokrewnemi szczepami, aż do I. wieku przed Chrystusem; wtedy zaś następcy Himyara, zwani przez pisarzy łacińskich Homerytami, stali się wyłącznymi panami Yemenu i przewaga polityczna pozostawała w ich ręku aż do 525 r. naszej ery, to jest do chwili, w której Yemen został podbity przez Abissyńczyków.

Niepodległość Yemenu nie utrzymywała się jednakże w zupełności przez cały czas trwania tej epoki; już między 681 a 672 r. przed Chrystusem Asarhaddon, król Assyryi, wkroczył w granice państwa Sabej-skiego, a podbiwszy sąsiedni kraj Bahrein, utworzył w porcie Gerra główny punkt handlowy dla zamiany produktów Babilonu i Indyj. Tym sposobem Yemen został pozbawiony swego pierwszorzędnego stanowiska pod tym względem, a handel indyjski zamiast kierować się, jak dawniej, za pośrednictwem Arabii w stronę Egiptu i Fenicyi, zwrócił się całkiem ku Babilonowi. Stan ten jednak nie trwał długo, gdyż ze wstąpieniem na tron egipski dynastyi Saickiej, żegluga na morzu Czerwonem otrzymała nowy bodziec, a Psamityk i Niko dołożyli wszelkich starań, aby utrzymać ją w jak najświetniejszym stanie. Nabuchodonozor usiłował wprawdzie iść w ślady swoich poprzedników i wkroczył do Yemenu na czele silnej armii, zapuszczając zagony aż po Aden, ale nie umiał utrzymać tego co zdobył i handel z Indyanami ostatecznie został przy Egipcie, a później, za Ptole-meuszów, dostał się w ręce Grecyi.

natedźaz. Najdawm szymi mieszkańcami Hedźazu były ludy należące do rasy Amalika, później przyłączyły się do nich drobne plemiona

izmaelskie, a obok nich osiedliły się także odłamki Jektanidów, którym przypisać trzeba wzniesienie Kaaby, owej świątyni, mającej z czasem odgrywać tak ważną rolę w dalszych dziejach Arabii. Według historyków arabskich, w VIII. wieku przed Chrystusem, gdy Jarob utrwalił panowanie Jektanidów w Yemenie, brat jego Dźorhom podbił cały Hedźaz i założył tam jednolite państwo, które istniało przez kilka wieków. O dalszych

Szkic historyczny. T. 11.

jego kolejach nic nam miejscowi pisarze nie podają, ale teksta assyryjskie wypełniają w części tę próżnię. Już od czasów Tiglath-Phalasara II. Assy-ryjczycy baczną zwrócili uwagę na Arabią i ich napisy stwierdzają istnienie w tej epoce w Hedżazie potężnego państwa, silnie uorganizowanego i posiadającego wiele miast warownych, w rzędzie których czytamy nazwiska miast Yathrib i Dźeddah, położonych nad morzem.

Obok tego królestwa, które jest niewątpliwie państwem Dżorhoma pisarzy arabskich, teksta assyryjskie wymieniają drugi kraj, bardziej na północ wysunięty, któremu dają ogólnikową nazwę królestwa Arabów> a w którym berło spoczywało zawsze w ręku kobiet, będących jednocześnie najwyższemi kapłankami narodowego boga Szamsa, słońca. Wnosząc z nazwy stolicy, Ad-Dumu, jaką podają napisy, można poznać w tym kraju Dumę biblijną, a Domat-ebDżandal teraźniejszych Arabów. Państwo to pierwsze było narażone na ciosy oręża assyryjskiego, i Tiglath-Phalasar, Sargon i Sennacherib do niego tylko ograniczali swoje podboje; Asarhad-don obalił królową panującą, a na jej miejscu osadził jedne z kobiet swego haremu, zwaną Tabna. On to także podbija pierwszy raz Hedżaz, a króla Hassana zastępuje jego synem Yalą. Później Aszszurbanipal, dla ukarania buntujących się Arabów, przedsiębierze pokolei trzy wyprawy, w ostatniej z których dociera aż do Yemenu, zdobywa Dźeddah i przebiega cały Hedżaz, zmuszając go nanowo do uznania przewagi assyryjskiej i do płacenia zdwojonego haraczu. Wśród tych zaburzeń wojennych, królestwo Dumy znika widocznie na zawsze, gdyż odtąd żadnej już o niem wzmianki nie napotykamy. Niczem jednak były zabory assyryjskie w porównaniu z ekspedycyą wojenną, przedsięwziętą później przez Nabuchodonozora, króla nowego państwa Chaldejskiego. Głównym jego celem było, jak się zdaje, zagarnięcie wielkich bogactw nagromadzonych w Arabii i odwrócenie handlu z Indyanami na Babilon, jakeśmy to wyżej powiedzieli. Uderzył on ogromnemi siłami na Hedżaz, paląc i niszcząc wszystko na swej drodze, i posunął się aż do Yemenu, a gdy tymczasem Adnan, potomek Izmaela, zebrawszy wokoło siebie co się jeszcze dało wojowników z własnego plemienia i z narodu Dźorhom, stanął na ich czele i chciał powstrzymać ten groźny atak, Nabuchodonozor, w powrocie z Yemenu, pobił go na głowę, większą część ludności zabrał w niewolę i kraj do zupełnej ruiny doprowadził.

Po ustąpieniu wojsk babilońskich, Hedżaz zaczął się powoli podnosić z upadku i zachował już na długo swą niepodległość ; Maadd, syn Ad-nana, objął władzę i stał się protoplastą rodu, z którego miał później wyjść Mahomet. Gdy Persowie podbili Babilon, Arabia była całkiem niezależną od niego, a Herodot wspomina o królu Hedźazu, który zawarł z Kambi-

zesem przymierze, mocą którego wojska perskie otrzymały upoważnienie przechodzenia przez pustynię, oddzielającą Syryą od Egiptu.

Od chwili wyswobodzenia się Arabii zpod jarzma babilońskiego, aż do pierwszych lat naszej ery, dzieje tego kraju okrywa gruba zasłona ; żaden z autorów klasycznych nic o nim nie wspomina, Biblia i teksta assyryjskie nie mogą już nam o nim dać żadnego świadectwa, a nawet historycy krajowi ani jednem słówkiem nie rozjaśniają tej kilkowieko-wej nocy.

fejjpifrabia Skalista. Najdalej jak pamięć ludzka zasięgnąć może, bo lypljl' już za III. i IV. dynastyj egipskich, Arabia Skalista zamieszkałą była przez lud Anu, należący do rasy Chama i tego samego pochodzenia co Egipcyanie. Później naród ten zostaje wyparty w okolice góry Synai, a jego miejsce zajmuje szczep Amalika, rozdzielający się, jak to widzieliśmy, na właściwych Amalecytów, na Edomitów i na Madyanitów.

Amalecyci. Pierwszą wiadomość o Amalecytach spotykamy w dziejach dawnego państwa Chaldejskiego, a mianowicie wzmiankę o podbiciu kraju Amalika przez króla Kudur-Lagamera. Dalej, są oni pierwszym ludem azyatyckim podbitym przez Egipcyan, występują przeciwko Izraelitom wychodzącym z Egiptu i zostają zwyciężeni przez Jozuego w dolinie Rafidim, a od tego czasu stają się najzaciętszymi wrogami ludu Izraela; przez cały peryod rządu Sędziów łączą się z ich nieprzyjaciółmi, aż nako-niec Saul, na rozkaz Samuela, uderza na nich, zdobywa miasta Sur i Ha-wżlę — zdaje się stolicę Amalecytów — i uprowadza ich króla A g a g a w niewolę, a Dawid doszedłszy do władzy, dokonywa ostatecznego podboju i do tego stopnia niszczy kraj, że z potężnego i silnie uorganizowa-nego państwa, pozostaje tylko kilka plemion koczujących i błąkających się wśród pustyni.

Madyanici. Z Hedżazu, pierwotnej swej siedziby, Madyanici zostali wyparci przez Dżorhoma do wschodniej części Arabii Skalistej, a średniowieczni geografowie opisują ruiny miasta Madyan, niedaleko odnogi Ela-nityckiej.

Gdy Hebrajczycy rozłożyli się obozem na wschodnim brzegu Jordanu, Madyanici sprzymierzyli się przeciwko nim z Moabitami, ale Mojżesz wysłał na ich spotkanie 10,000 żołnierzy, którzy, wkroczywszy do ziemi Madyan, pobili nieprzyjaciela, wymordowali część ludności i pięciu wodzów zabili. W dwa wieki później, za rządu Sędziów, Madyanici stawszy się potężnym narodem, przez 7 lat utrzymywali Hebrajczyków pod najcięź-szem jarzmem, z którego ich dopiero wyzwolił Gedeon, a to zwycięstwo było tak stanowcze, że od tej chwili Madyanici przestają istnieć jako naród, a spotyka się ich tylko, wyłącznie oddanych handlowi karawanowemu między Palestyną i Fenicyą a południową Arabią.

E d o m i c i. Edomici od najdawniejszych czasów stanowili główny naród Arabii Skalistej ; centrem ich osiedlenia była góra Seir, z czasem zajęli cały kraj zwany przez Greków Gebaleną, a w bardzo odległej starożytności mieli już liczne miasta i wysoko rozwiniętą kulturę. Potomkowie Ezaua, osiadłszy wśród nich, stali się plemieniem dominującem i dostarczali im wodzów.

Na dwa wieki przed wyjściem Izraelitów z Egiptu, widzimy monarchią obieralną ustaloną w Gebalenie, i Pismo święte podaje nam listę jej królów, z których każdy panuje w odrębnem mieście. Później wszystkie plemiona edomickie połączyły się w jedno państwo i utworzyła się monarchia z rządem sukcesyjnym.

Od czasu usadowienia się Izraelitów w Ziemi Obiecanej, widzimy ich w ciągłych walkach z Edomitami; dopiero Saul odnosi nad nimi walne zwycięstwo, a jenerałowie Dawida, Joab i Abizai zupełnie ich podbijają. Pomimo często ponawianych prób wybicia się na niepodległość, muszą oni, aż do czasów Jorama, znosić zwierzchnictwo Judei, aż nakoniec w tej epoce odzyskują swobodę, organizują się na nowych podstawach, a Seta zostaje ich stolicą, zastępując dawną Bosrę. Niezależność ich jednak nie długo trwała; obaliwszy jarzmo hebrajskie, popadają pod władzę nowego wroga; Tiglath-Phalasar II. zalicza ich króla Kadumalkę do rzędu swoich lenników, a syn i następca tego ostatniego, Molochram, występuje w napisach assyryjskich jako wasal Sennacheriba.

W tej chwili następuje jakieś tajemnicze zajście wśród ludów Arabii Skalistej ; nazwa Edomitów całkiem znika z karty dziejów, a zastępują ich Nabatejczycy, osiedleni zupełnie w tej samej miejscowości i z tern samem miastem Selą za stolicę. Ani powody ani data właściwa tej rewolucyi nie dadzą się stanowczo określić, to tylko można powiedzieć, że w napisie Asarhaddona z 67 2 r. spotykamy ostatnią wzmiankę o królu edomickim Kadumuhu, pomniki zaś z czasów Aszszurbanipala z 650 r. wspominają już tylko o kraju Nabatei.

Nabatejczycy. Dotychczas zależność ludów Arabii Skalistej od Assyryi była dobrowolną ; królowie Edomei widząc wzrastającą potęgę tego państwa, proprio motu i ze względów politycznych uznali się za jego lenników i zgodzili się na płacenie mu haraczu; gdy jednak Matan, król Nabatei, przyłączył się do innych ludów, chcących obalić przewagę assy-ryjską, wtedy rozpoczęły się pierwsze kroki wojenne, a Aszszurbanipal uśmierzywszy Suzę, zwrócił się przeciwko Arabii, zdobył Selę, zniszczył całą Nabateę i ujarzmił ją stanowczo. Pomimo tej okoliczności, Nabatej-czycy potrafili skorzystać ze szczęśliwych warunków, w jakich ich postawiło przywrócenie żeglugi na morzu Czerwonem i stali się głównymi pośrednikami handlu między Indyanami a Egiptem, co im pozwoliło dojść do wielkich bogactw i do wysokiego stopnia pomyślności materyalnej. Ten wzrost został na chwilę powstrzymany, gdy w 590 r. przyłączyli się oni, wraz z Moabitami, Ammonitami i Fenicyanami, do ligi utworzonej przez Sedecyasza, króla Judei, przeciwko potędze Nabuchodónozora. Król Babilonu srodze ich za to ukarał, kraj i stolicę oddał na łup swych żołnierzy, ałe jak widzieliśmy, mówiąc o innych ludach Arabii, zwycięstwa Nabu-chodonozora nie zapewniły Babilonowi trwałych zdobyczy; po śmierci tego króla, Nabatea odzyskała swą dawną świetność, a jej stolica Sela, zwana także Petrą, wzrosła jeszcze \y potęgę i stała się, po ostatecznym upadku Tyru, głównym punktem, w którym ześrodkował się cały handel Indyj, Yemenu i Hadramautu z krajami Azyi północnej i środkowej. Pomyślność ta zwiększyła się jeszcze za czasów panowania Persów : Nabatejczycy dobrowolnie uznali supremacyą Cyrusa, za co pozyskali sobie względy monarchów perskich do tego stopnia, że Petra, aż do chwili obrócenia całego kraju w prowincyą rzymską, na chwilę nie utraciła przeważnego swego stanowiska.

Rozwój i cywilizacja ludów dawnej Arabii.

zawsze

panowie ci rządzili odrębnemi plemionami, a nazwę swą otrzymywali od nazwiska zamku, stolicy ich władzy, do którego dodawano wyraz dhu, pan. I tak: pan na Rajdanie był zwany Dhu-Rajdan, pan na Ruainie, Dhu-Ruain i t. d. Niżej od tych wielkich lenników korony spotykamy całą hierarchią wojowniczej szlachty, której każdy członek posiadał jakiś

emen. — Państwo Sab ej skie. Cywilizacya Yemenu, pomimo nawet przewagi otrzymanej przez Jektanidów, zachowała zawsze charakter czysto kuszucki i odznaczała się swoją odrębnością od innych części Arabii, aż do chwili, w której islamizm wyrył na całym półwyspie swoje piętno jednostajne. Podział ludności na kasty, jest jedną z tych typowych instytucyj właściwych Kuszytom, żywioł jednak jektański wywarł swój wpływ na ustrój polityczny i wprowadził drogi ludom arabskim system, feodalizmu militarnego i podziału na plemiona. Władza króla Saby była równoważona przez potęgę wielkich wasali, zwanych Kayl;

tytuł honorowy, przekazany nam w napisach.

Wielcy wasale mieszkali zamknięci w obronnych zamkach, tak jak nasi baronowie z Wieków Średnich; ruiny tych zamków, rozsiane po całym kraju, istnieją dotychczas i świadczą o wysokim już stopniu nauki fortyfikacyjnej, a zamek Hisn-Ghorab, panujący nad miastem handlowem Kane, został dość dokładnie zbadany przez p. Wellsted, oficera marynarki angielskiej. Jedne zamki należały wyłącznie do panów feodalnych i niemałą odgrywały rolę w dziejach Arabii w pierwszych jeszcze wiekach naszej ery, drugie były własnością korony, a najwaźniejszemi wśród nich były zamki: Salhin koło Mariabu, Ghumdan koło Sanaa, Bainun i Rajdem koło Zafaru.

Obok tych zamków i pod ich bezpośrednią obroną, wznosiły się miasta, z których niejedno doszło do wielkiego znaczenia pod względem bogactwa i handlu. Miasta królewskie, jak Marzab, stolica państwa, Sabota, stolica Hadramautu,. Sanaa, Zafar i Aden, były znane pod nazwą miast właściwych, hediar, te zaś które były budowane w sąsiedztwie zamków prywatnych, zachowały nazwę beit, zamek, i przybierały swe miana od samychźe zamków, chociaż niektóre z nich, jak: Amram, Haran, Kane port bardzo handlowy, Taez i Abian koło Adenu, pozyskały same przez się świetny bardzo rozwój.

Agatharchides mówiąc o Sabejczykach, powiada, że posiadają oni w swych domach ogromną ilość naczyń i sprzętów wszelkiego rodzaju złotych i srebrnych, łóżka i trójnogi srebrne i całe urządzenie wewnętrzne bardzo wspaniałe i zbytkowne ; ich gmachy mają portyki o kolumnach pokrytych złotem i o srebrnych kapitelach, we fryzach i ramach drzwi umieszczają złote patery, wysadzane drogiemi kamieniami, i wogóle bajeczne sumy wydają na przyozdabianie swych gmachów złotem, srebrem, kością słoniową i najdroźszemi materyałami. Wszystkie części Yemenu pokryte są do dnia dzisiejszego wspaniałemi ruinami, wśród których odznaczają się swoim ogromem ruiny Mariabu; podróżnik francuski, Armand, zdjął z nich plany, ale te zostały zatracone ; Pliniusz podaje obwód Mariabu na 14 mil rzymskich, a Strabon powiada, że świetność tego miasta wprawiła w zachwyt legiony rzymskie, które tam weszły pod wodzą Aeliusa Gallusa. Pliniusz także wylicza 60 świątyń w samej Sabocie, stolicy Hadramautu, a 65 w Taumie, głównem mieście Gebanitów. Architektura Yemenu, również jak jego religia i cała cywilizacya, zbliska spokrewnioną była z babilońską. Opisanie pałacu wznoszącego się w warowni Ghumdan, a zniszczonego dopiero w VII. wieku naszej ery, które podaje historyk Kazwini, przypomina nam zupełnie tradycyjną piramidę babilońską o siedmiu piętrach ; był to, powiada on, ogromny gmach o czterech fasadach : jednej czerwonej, drugiej białej, trzeciej żółtej, a czwartej zielonej; pośrodku

wznosił się budynek o siedmiu piętrach, coraz mniejszych postępując ku górze, a każde z nich miało 40 łokci wysokości. Ostatnie tworzyło salon, cały z murmuru i przykryty jedną płytą także marmurową ; w czterech rogach tego salonu znajdowały się cztery postacie lwów próżnych wewnątrz, a gdy wiatr wpadał w ich paszcze, wydawały one dźwięki podobne do ryku dzikich zwierząt.

Portyki o których wspominaliśmy, wsparte na lekkich kolumnach drewnianych, okrytych blachą, są także typem całkiem babilońskim, tylko w Yemenie zamiast bronzu używano złota i srebra, taka tam była pro-fuzya drogich kruszców. Posiadamy także kilka cylindrów i innych kamieni rzniętych, roboty sabejskiej ; muzeum Towarzystwa Azyatyckiego w Bombaju zawiera płaskorzeźbę, pochodzącą z Mariabu, a przedstawiającą rycerza na wielbłądzie ; w muzeum zaś Brytyjskiem przechowują tablice bronzowe z napisami w języku himiaryckim, ozdobione postaciami symbo-licznemi i właściwą sobie ornamentacyą. Wszystkie te zabytki pochodzą na nieszczęście z epoki znacznie późniejszej i noszą już niezaprzeczone ślady wpływu Grecyi, jednakże obok tego spotyka się formy czerpane widocznie w Babilonie, jak naprzykład owe sfinksy skrzydlate ustawione naprzeciw siebie, z kwiatem lotusu pośrodku.

Rolnictwo było także bardzo udoskonalone w Yemenie, a system irygacyjny równie daleko posunięty jak w Chaldei. Inżynierowie sabejscy celowali głównie w budowaniu silnych tam, które w wysokich dolinach zatrzymywały wody górskich strumieni, zuźytkowując je w czasie posuchy. Każde prawie z większych miast miało w sąsiedztwie swojem podobną tamę ; wspominaliśmy już o grobli pod Mareb, która była najsławniejszą, pisarze zaś arabscy z wielkiem także uznaniem cytują podobnąź pracę w okolicach miasta Sanaa.

Jak wielkie znaczenie w starożytności miał handel Yemenu, widzieliśmy już to w ciągu historycznego naszego opowiadania; Arabia była, można powiedzieć, naturalnym pośrednikiem ruchu handlowego między Indyanami z jednej strony, a Egiptem i Azyą północno-zachodnią z drugiej, to też od najdawniejszych czasów widzimy rozwinięty ten handel w Yemenie, a wszystkie wyprawy wojenne przedsiębrane kolejno do Arabii przez Egipcyan, Assyryjczyków i Babilończyków, miały jedynie na celu bezpośrednie i wyłączne zawładnięcie tym handlem.

Działalność Arabów w tym kierunku ograniczała się głównie do roli pośredników, a kraj ich był jakby olbrzymim magazynem, do którego napływały bogactwa całego świata, oczekując na wyprawienie ich na miejsce przeznaczenia. Z Indyj przywożono złoto, cynę, drogie kamienie, kość słoniową, drzewo sandałowe, korzenie, pieprz, cynamon i bawełnę;

z brzegów afrykańskich, rozmaite kadzidła, heban, pióra strusie i także złoto i kość słoniową ; sama nakoniec Arabia dostarczała mirry, ladanum, twardych kamieni jak ogat i oniks, aloesu z wyspy Sokotora i pereł poławianych w odnodze Hormuzkiej. Żeglugą Sabejczycy mało się sami zajmowali i ich pisarze wspominają tylko o jednym porcie Muza — dzisiej-szem Muszid — w którym budowano okręty zdolne do odbywania dalszych podróży, skórzane zaś statki sabejskie o których robią wzmiankę Strabon i Agatharchides, mogły zaledwie służyć do żeglugi przybrzeżnej. Waźniej-szemi portami, na brzegach południowej Arabii, były Aden i Muza w Ye-menie; Kane na pograniczu Yemenu i Hadramautu; Zafar w kraju Mahra i owa Gerra, główny skład Babilonu, równie jak wyspy Tylos i Arwad w odnodze Perskiej.

jjedżaz. Żaden może z narodów znanych w dziejach, nie pozostał | tak wiernym swemu pierwotnemu charakterowi, jak Arabowie. Mahomet zastaje ich w takim stanie, w jakim ukazują nam ich najdawniejsze źródła historyczne, i dziś jeszcze nie różnią się oni niczem od tych ludów, których dokładny obraz przekazały nam teksta biblijne i napisy assyryjskie, z tern wszelako zastrzeżeniem, że pogląd podobny może się tylko stosować do mieszkańców właściwej Arabii, w geograficznem tego słowa znaczeniu, to jest do tej części narodu, która pozostała najbardziej nieprzystępną dla wpływów postronnych.

Fałszywem jest utarte zdanie, chcące widzieć w Arabach naród wyłącznie koczujący; dziś jeszcze Beduini stanowią zaledwie piątą część mieszkańców całej Arabii, a za czasów Mahometa proporcya plemion osiadłych była jeszcze większa, gdy zaś cofniemy się do wieków, które nas teraz przeważnie zajmują, widzimy, że w Hedżazie i Nedżdzie wojska Aszszur-banipala spotykały na każdym kroku wielkie i potężne miasta, z których dziś zaledwie trochę gruzów pozostało. Można wszakże powiedzieć, źe naturą swoją Arabowie zawsze byli bliskimi krewnymi dzisiejszych Beduinów; zamiłowanie w dalekich podróżach, w przygodach awanturniczych, łatwość przenoszenia się z miejsca na miejsce i tendencya do rozdrabiania się na oderwane plemiona, stanowiły zawsze główne ich znamiona rasowe. Jeżeli, pomijając Yemen, tworzyły się w Arabii środkowej większe państwa, jak królestwo Dumy lub Dżorhomu, to łatwość z jaką ulegały one obcej przemocy, najlepiej dowodzi ich słabej organizacyi, braku jedności i cen-tralizacyi władzy. Nigdy Arabowie nie okazali się zdolni do założenia prawdziwie silnego i trwałego mocarstwa, a potężny kalifat Wschodni, dla ugruntowania swego bytu państwowego na mniej wątłych podstawach, musiał zaraz przenieść swój środek ciężkości poza granice Arabii, i właśnie ludy z łona których wyszedł, najpierwsze wyzwoliły się zpod jego władzy.

Charakter Arabów* był zawsze złożony z kontrastów: byli oni i są dotychczas wspaniałomyślni i chciwi zarazem; niezachwianie wierni danemu słow*u w prywatnych stosunkach, a zawsze gotowi do zdrady w polityce; odważni aż do szaleństwa, a obok tego często ulegający napadom niewy-tłómaczonego tchórzowstwa. Umysł ich posiada dziwną ruchliwość, przebijającą się we wszystkich ich czynnościach; obok wrodzonego zamiłowania w przygodach wojennych i w niczem niekrępowanej swobodzie, lubią wygody i zbytek; nie znoszą przymusu i drobiazgowych regulaminów; są raczej gwałtowni aniżeli okrutni; odznaczają się wygórowanem poczuciem honoru i wiele dbają o sądy ludzkie, lecz to im nie przeszkadza napadać i rabować bezbronnych ; obejście się ich jest dystyngowane i łatwe, są uprzejmi i delikatni w obcowaniu, a gościnność stanowi jednę z najwybitniejszych ich cnót.

Posiadają oni wielki dar słowa i krasomówstwo nadzwyczaj jest u nich cenione ; zawsze namiętnie lubili muzykę i poezyą, a ich arcydzieła poetyckie o wiele poprzedziły epokę Mahometa i niektóre z nich sięgają dawnych przedhrześciańskich czasów. Kobiety cieszyły się u nich zupełnie wyjątkową pozycyą; pomimo poligamii, najobszerniej praktykowanej, umieli je oni otaczać względami, na jakie chyba rycerstwo średniowieczne zdobyć się potrafiło, a każdą zniewagę im wyrządzoną, karali jak najsurowiej. Trudno z tem jednak pogodzić dziki obyczaj, często praktykowany w dawnej Arabii, a który się zasadzał na zakopywaniu żywcem dziewczątek nowonarodzonych przez własnych ich rodziców. Gry hazardowne i pijaństwo były bardzo rozpowszechnione u Arabów ; posiadali oni winnice dobrze uprawiane i namiętność do nadużywania trunków spostrzega się u nich od najdawniejszych czasów, nic więc dziwnego, że Mahomet tak radykalnie starał się przeciwdziałać tym zgubnym skłonnościom.

W naukach dawni Arabowie nie poczynili najmniejszych postępów i pod tym względem nic nie zapożyczyli od wielkich otaczających cywili-zacyj, z któremi byli w ciągłem handlowem zetknięciu. Ich astronomia ograniczała się do znajomości kilku gwiazd, które służyły im do oryento-wania się w pustyni i do uchwycenia pewnego stosunku, zachodzącego pomiędzy zmianami pór roku, a ukazywaniem się niektórych ciał niebieskich. Rok ich był wyłącznie księżycowy i nie zwracali oni żadnej uwagi na niezgodność takiego rachunku z biegiem słońca, tak, że miesiące i wielkie święta doroczne następowały u nich w coraz to innych porach roku. Pod względem historyi, zajmowały ieh tylko własne genealogie i wspomnienia dowodzące czystości krwi rozmaitych plemion. Wszystkie tradycye i wiadomości, również jak i utwory poetyckie, do których czuli wielki pociąg od najodleglejszej starożytności, przechodziły u nich z pokolenia w pokolenie zapomocą tylko ustnej tradycyi, a podczas gdy Sabejczycy Yemenu i mieszkańcy Arabii Skalistej od bardzo dawna przyjęli byli pismo alfabetyczne Fenicyan, właściwi Arabowie Hedżazu i Nedżdu do dziwnie późnej epoki pozostali całkiem obcy tej nauce, bez której żadna poważna cywilizacya nie może rozwinąć się na trwałych podstawach, i dopiero w VI. wieku naszej ery przyjęli oni znaki piśmiennicze, pod wpływem Syryi chrześciańskiej. Pomimo wielkiego znaczenia przywiązywanego do czystości rasowej, Arabowie bardzo wcześnie zaczęli się łączyć z ludami innego pochodzenia: Jektanidzi i Izmailici tak się zlali w jedno, że, zaczynając od pewnej epoki, niepodobna już odróżnić jednych od drugich, ale co dziwniejsze, to ich łączenie się z Murzynami, przybywającymi z Afryki, a o których, jako o osiedlonych w Arabii, wspominają już teksta egipskie XIX. dynastyi.

\Yßi r a b i a Skalista. Edomici i Nabatejczycy byli przeważnie ludem '    koczujących pasterzy i zawdzięczali głównie swoje bogactwa kara

wanom, które przeprowadzali przez pustynię. Mieli oni wszakże na swojem terytoryum miasta silnie obwarowane, które w wypadkach wojny służyły im za punkta obronne, w czasie zaś pokoju, za magazyny i składy towarów. Głównemi z nich były: stolica zwana Selą a później Petrą, Bosra ich pierwotna stolica i Oboda; nad morzem zaś mieli porty wygodne w Elath, w Aziongaber i w Hawara. Natura gruntu była tak niewdzięczna, że rolnictwo nigdy nie mogło się tam rozwinąć, a Dyodor Sycylijski zapewnia — czemu zresztą trudno dać wiarę — że u Nabatejczyków uprawa zboża i winnej latorośli wzbroniona była pod karą śmierci.

Nic do naszych czasów nie przechowało się o prawach i ustroju społecznym tych ludów, których rzadkie pomniki pisane odnoszą się już do epoki znacznie późniejszej ; wiemy tylko, że pod względem politycznym, istniał tam systemat podziału na pokolenia, z odrębnymi wodzami ulegającymi królowi, w rękach którego koncentrowała się naczelna władza. Edomici i Nabatejczycy przyjęli od sąsiednich ludów Palestyny i Fenicyi pismo alfabetyczne, i w ich napisach spotykamy tytuły: emirów, starszych pokolenia i rycerzy, dawane naczelnikom. Zdarzają się także miana: uczonych, doktorów i poetów, które każą wnosić, że rozwój naukowy i literacki był u nich dalej posunięty, aniżeli w Hedźazie i Nedździe.

Religia ludów dawnej Arabii.

1|1|||abeizm, w swej pierwotnej prostocie, zdaje się być najdawniejszą lllBII religią wszystkich ludów Arabii. Religia ta obchodziła się bez obrazów, bez posągów i bez kapłanów o charakterze ściśle sacerdotalnym ; adorowano siedm planet w ich postaci naturalnej, przyczem najwyższą cześć oddawano słońcu ; zanoszono do nich modły bezpośrednio, w chwili gdy błyszczały na firmamencie, a oprócz modlitwy porannej, odmawianej codziennie o wschodzie słońca, z twarzą zwróconą ku niemu, sektatorowie sabeizmu siedm razy dziennie zwracali się do innych ciał niebieskich, trzydziestodniowym zaś postem święcili wiosenne podnoszenie się słońca i rozbudzanie się życia w naturze. Rolę kapłanów brali na siebie naczelnicy plemion i rodzin, bez żadnych poprzednich przygotowań.

W Yemenie bardzo już wcześnie dał się uczuć wpływ Babilonu i Assyryi, tak, że nazwiska bogów spotykane w napisach sabejskich, jak: II, Bil, Szams, Athor, Sin, Simdan i Nasr, odpowiadają, z bardzo małą różnicą brzmienia, bogom chaldejskim i assyryjskim, a nawet zewnętrzne ich przedstawianie musiało być podobne, jeżeli u pisarzy arabskich spotykamy opisanie boga Nasra z orlą głową, tak zupełnie, jak w Assyryi wyobrażano Nisrocha.

boga wysłuchującego próśb — staje

Widzieliśmy, mówiąc o religii chaldejskiej, że wśród marzeń pantei-stycznych, wyłaniało się tam pewne filozoficzne pojęcie o jedności bóstwa; w Yemenie ta dążność ku monoteizmowi jeszcze silniej się zaznacza, i bóstwo II, zrozumiane jako najwyższa istota, zajmuje pierwsze miejsce w panteonie, a pod mianem Il-Makah się bóstwem narodowem kraju i jemu jest poświęcona główna świątynia w Mariab. Uwielbiane w swych rozlicznych atrybutach, to bóstwo otrzymuje nazwy: Bil — pana, Rahman — miłosiernego, Yathaa — zbawcy, Haubas — jaśniejącego, IBilal — doskonałego, Simdan — potężnego, i t. p. Jednakże zwykłym swym zwrotem u ludów Wschodu, to pojęcie bardziej wzniosłe degeneruje łatwo i zmienia się w czyste bałwochwalstwo. Feo-dalny podział państwa czyni to, że każde miasto zaczyna przyswajać sobie jakieś bóstwo właściwe, i tenże sam Il-Makah, czczony w Haranie lub w Naamanie, staje się postacią zupełnie odrębną.

Z drugiej strony, dawne wspomnienia sabeizmu sprawiają, źe bóg najwyższy identyfikuje się w pojęciach Yemenu ze słońcem, dawcą wszelkiego ciepła i życia. W formie zewnętrznej, jako ciało niebieskie, słońce otrzymuje miano bogini Szams, a wszystkie przymioty przypisywane najwyższemu bóstwu, równie dobrze i do niego się odnoszą. Obok słońca, księżyc, jako Sin, pięć innych planet i najważniejsze gwiazdy odbierają także cześć boską.

Z powodu tego kierunku astronomicznego, cześć bałwanów nigdy bardzo się nie rozwinęła w Yemenie; w przybytkach ustawianych na wysokich wzgórzach lub na wierzchołkach piramid, podobnie jak w Chaldei, adorowano ciała niebieskie jaśniejące na firmamencie, nie zaś bożyszcza ręką ludzką odrobione; w niektórych także świątyniach czczono kamienie, jakoby spadłe z nieba, podobne do betylów fenickich, lub też źródła święte i drzewa, a sławną była palma w Nedźra?i, którą w dnie uroczyste strojono w drogie materye i w złote naszyjniki.

Świątynie — beit — otoczone były pasem ziemi uświęconym — hami — i zostawały pod wezwaniem jednego z bóstw miejscowego panteonu; wnętrze ich ozdabiano posągami, tablicami wotywnemi, kosztownemi naczyniami i bryłami złota lub srebra, na ołtarzach zaś zewnątrz umieszczonych, składano ofiary krwawe z wołów i wielbłądów.

Charakterystyczną cechą wszystkich wyznań arabskich, były dalekie pielgrzymki odbywane do świętych miejsc; zwyczaj ten istniał u wszystkich ludów syro-fenickich, u Aramejczyków i Fenicyan, ale nigdzie nie przybrał takich rozmiarów, jak w Arabii. Później powiemy o wielkiem znaczeniu Mekki w prowincyach środkowych ; udawało się tam corocznie wielu pielgrzymów z Yemenu, ale państwo Sabejskie miało także mnóstwo miejsc świętych na własnem terytoryum, jak : świątynie boga Il-Makah w Mariab i w Amram, świątynię w Tebala przezwaną Kaabą Yemenu, świątynię Rayama w Sanaa i wiele innych, posiadających bardziej miejscowe a mniej ogólne znaczenie.

Ludy dawnego Yemenu wierzyły w życie przyszłe, a chociaż nie-znamy ich rytów pogrzebowych i ich pojęć o losach duszy po śmierci, wiemy z napisów, że w rodzinach szlachty zmarli przodkowie byli czczeni prawie narówni z bogami.

W Hedżazie i Nedżdzie religia, co do głównych swych podstaw, zbliżała się do pojęć sąsiednich ludów, ale ze względu na słabe bardzo rozwinięcie Arabów w ogólnej cywilizacyi, i religia ich musiała też być barbarzyńską. brutalną i skrzywioną mnóstwem przesądów. Pierwotne pojęcie o jedności bóstwa, zespolonego ze światem zewnętrznym, nie zatarło się tam nigdy ; obok oddzielnych bożyszcz, właściwych każdemu pokoleniu, uznawano wszędzie Boga w najdoskonalszem jego znaczeniu i zwano go Allah, lub Allah-taaba, istotą najwyższą. Ten wrodzony monoteistyczny kierunek umysłów był tak wybitny u Arabów, że później, w epoce bezpośrednio poprzedzającej Mahometa, utworzyła się sekta tak zwanych hanyfów, którzy wznieśli się samodzielnie do wiary w jednego Boga.

Starożytność kultu Allaha dowiedzioną jest przez wszystkich arabskich historyków ; rozpowszechnionym on został głównie wśród plemion Jektańskich przez Izmaela i jego następców, ale obok tego pojęcia wspólnego, religie Hedźazu i Nedźdu przedstawiają nam mnóstwo istot boskich podrzędnych, właściwych każdemu plemieniu i miejscowości. Są to mniej więcej powtórzenia bóstw eufrato-syryjskich, ochrzczonych tylko innemi nazwami, i tak, fenicki Baal-Melkarth lub Adonis, uosobiający siłę twórczą słońca, przybiera nazwy Urotala, Izaffa, Wadda, Manafa i t. d. ; księżyc, jako bóstwo płodzące, zwie się Alilat, Naila, Sawaha lub Monat Różnice pomiędzy temi hypostazami boskiemi były początkowo całkiem geograficzne, powoli jednak te bóstwa, uosobiające pierwotnie tenże sam symbol, pozyskiwały zupełną odrębność pod wpływem walk i niechęci, dzielących rozmaite pokolenia. Tak powstało mnóstwo bóstw, adorowanych w rozmaitych częściach kraju, a których dawna jedność całkiem się zatarła z czasem ; waźniejszemi z nich były : Rodha, którego świątynia położona w Yemama, cieszyła się największym rozgłosem w całym Nedździe; Dhul-Kabat, główny bożek miasta Sendad nad Eufratem; Al-lat, bóstwo żeńskie, ze świątynią w Taif niedaleko Mekki ; Monat czczona w Kodayd ; Al-Ozza, w Nakhla; Yagut, w Benu-Madhidź; Yauk, Sawaha, Urotal He-rodota a właściwie Ur-taala, najwyższe światło, i inne, które pierwiastkowo były tylko upostaciowaniem twórczej natury słonecznej, gdyż pojęcia sa-beistyczne zawsze wielką odgrywały rolę wśród plemion arabskich, i tak Ur-taala jak Yagut, Yauk jak Sair — ogień, były przedewszystkiem uosobieniem słońca. Słońce także, pod nazwą Szamsa, było głównem bóstwem królestwa Dumy, a królowe same były jego najwyźszemi kapłankami. Niektóre ludy czciły przeważnie księżyc, inne oddawały hołd planetom : Saturnowi — Zuhal, Jowiszowi — Al-Mosztari, Merkuremu — Atared, lub innym gwiazdom, jak Aldebaran, Suhail i t. d.

Zewnętrzne oznaki religijne i sposób w jaki przedstawiano bogów, były u Arabów tern, czem być musiały u ludów tak jeszcze barbarzyńskich. Fetyszyzm zajmował u nich główne miejsce, a właściwe bałwochwalstwo rozwinęło się dopiero znacznie później, to jest w pierwszych wiekach naszej ery. Asarhaddon jednakże wspomina o statuach bogów, które uniósł jako trofea wojenne z królestwa Dumy ; jeden z tych posągów przedstawiał bożka Szamsa, drugi boga Wadda. Wiemy także, że od bardzo dawnych czasów przedstawiano bóstwo Sawaha pod postacią kobiety, Yaguta pod formą lwa, Yauka w kształcie konia, ale te bóstwa należały do ludów sąsiadujących z Yemenem i ulegających widocznie wpływom państwa sabejskiego. Najczęściej Arabowie czcili drzewa święte, jak sławny cierń w Nekhli, lub palmę daktylową Dhat-anwat w bliskości

Mekki, a także kamienie, wśród których pierwsze miejsce zajmował czarny kamień w Kaabie, uświęcony nanowo przez Mahometa i tak ściśle teraz związany z doktryną jego. Boginie Al-lat w Taif i Monat w Kodayd były także uosobione przez niekształtne kamienie, siedm świętych kamieni czczono w dolinie Mina obok Mekki, Herodot też wspomina o siedmiu kamieniach, na których Arabowie składali uroczyste przysięgi, a ta liczba siedm, powtarzająca się kilkakrotnie, dowodzi, że ten rodzaj kultu był w pewnym związku z pojęciami sabeistycznemi.

Oprócz głównych bóstw, w których, pomimo rozmaitych zboczeń,, można zawsze odszukać wcielenia atrybutów wielkiego boga Allaha, Arabowie uznawali mnóstwo istot podrzędnych, które pisarze mahometańscy przyrównywali do aniołów, ale którym przypisywano rodzaj żeński, nazywając je Benat-Allah — córkami bożemi. Wierzyli oni także w istnienie geniuszów, Dżinu, którym ludzie mogli rozkazywać zapomocą magii, i złośliwych duchów, Ghul, podobnych do ogrów naszych ludowych legend.. Pojęcia ich o życiu przyszłem były bardzo nieokreślone i różnorodne; jedni z nich mniemali, że wszystko dla człowieka kończy się z jego śmiercią,, drudzy wierzyli w zmartwychwstanie i w żywot przyszły, a według tych ostatnich, dusza ludzka po oddzieleniu się od ciała, przybierała postać ptaka hama czyli sada, podobnego do puszczyka, i ulatywała nad grobem zmarłego, żaląc się i skarżąc, a dając mu także wiadomości o jego dzieciach i krewnych. Na grobie nieboszczyka przywiązywano samicę wielbłąda i zarzynano ją, w przekonaniu, że po jego zmartwychwstaniu,, zwierzę to odrodzi się także i służyć mu będzie dla dostania się przed oblicze Allaha.

Przepowiednie i wyrocznie ważną także grały rolę w religii dawnych Arabów ; każde plemię miało swych augurów — kahin — i swoje jasnowidzące — arrafa. Niektóre rodziny posiadały sukcesyjnie prawo obsługiwania świątyń, ale do tego nie były przywiązane obowiązki właściwie kapłańskie ; spełnianie ważniejszych obrządków religijnych i składanie ofiar należało do naczelników rodzin i odbywało się w dość ciasnem kółku krewnych i domowników. Ceremonie takie polegały głównie na ofiarach krwawych ze zwierząt i na siedmiokrotnem obchodzeniu świątyń, modlitw zaś stale określonych i przeznaczonych na każdą godzinę dnia, tak jak to-się praktykowało w Yemenie, Arabowie, zdaje się, nie mieli.

U ludów Arabii Skalistej, u Edomitów a później Nabatejczyków, spotykamy najpierwej bóstwo Al lub El, przedstawiające, równie jak u wszystkich narodów Syryi, Fenicyi i Mezopotamii, najwyższe i najogólniejsze pojęcie istoty boskiej. Czasami przybiera ono odrębną nazwę El-Ga—bóstwa wysokiego — a obok niego widzimy jego manifestacyą żeńską, pod:

nazwą Alath. Baal jest także znany w religii Nabatejczyków i, ze wzglądu na swoje przymioty, staje sie Baal-Samim Baal — Baalem księżycowym, ale głównem bóstwem narodowem, właści-wem tylko Edomitom i Nabatejczykom, był Duszara, bóg słoneczny, którego Grecy porównywali do swego Dionyzosa, a którego nazwa, rozłożona według brzmienia arabskiego na D/m-Szara, oznacza: pan z góry Sair. Niepodobna dziś określić znaczenia innych form boskich, na jakie rozdra-biało się główne bóstwo u Nabatejczyków, tem bardziej, że nazwy ich przeszły do nas tylko w swem brzmieniu greckiem, a nawet w tłómaczeniu na ten język. Tacy są naprzykład bogowie, których spotykamy w tekstach, epigraficznych : Aumu, Theandrios, Ethaos, Gozmaea i Uabbajałos; jedni z nich muszą posiadać znaczenie geograficzne, inni zaś odnoszą się zapewnie do ciał niebieskich, gdyż tak tu, jak w innych częściach Arabii, sabęizm zawsze spoczywał na dnie pojęć religijnych. Nabatejczycy posiadali organizacyą sacerdotalną, silniej odgraniczoną od społeczeństwa świeckiego aniżeli u innych pobratymców, a kapłani ich, zwani kahin, łączyli w sobie charakter sług bożych i augurów. Pielgrzymki do miejsc świętych równie u nich były rozpowszechnione, jak w reszcie Arabii, a przybytki ich religijne głównie koncentrowały się w okolicach góry Synai ; ważniejsze u nich były: Uady-Faran, góra Serbal, a pierwsze miejsce zajmowała świątynia w Tor nad morzem Czerwonem.

Baalem niebieskim, Jarchi-

adżi czyli pielgrzymka do Mekki. Wspominaliśmy już po-ÜfiUM przednio o wielkiem znaczeniu dalekich wędrówek do miejsc świętych u bałwochwalców rasy semickiej. Arabowie Hedźazu i Nedżdu mieli wiele takich uświęconych przybytków, ale najważniejszym z nich była Kaaba w Mecce. Świątynia ta, wspólna wszystkim częściom półwyspu, Yemenowi i Arabii Skalistej, Hedżazowi i Nedżdowi, Sabejczykom i Nabatejczykom, tak dobrze jak Arabom właściwym, Jektanidom i Izmaelitom, stanowiła do czasów Mahometa jedyny narodowy węzeł, łączycy plemiona tak różnorodne, zaludniające Arabią. Pielgrzymka więc do Mekki nabiera przez to ogromnego znaczenia w dziejach tego kraju i zasługuje na poświęcenie jej oddzielnego ustępu.

nam

Już Dyodor Sycylijski ukazuje nam Kaabę, jako przybytek powszechnie szanowany w Arabii za czasów Cezara i do którego wszystkie ludy półwyspu odbywały doroczne pielgrzymki, ale tradycye arabskie jednogłośnie odnoszą ten zwyczaj do daleko dawniejszych czasów. Wszystkie one zgadzają się na to, że Kaaba za państwa Dźorhomów była centralnym punktem zbierania się wszystkich ludów Arabii ; historycy wskazują

na

tych Dźorhomów ze szczepu Jektanidów, jako na pierwszych zarządców

Kaaby, co pozwalałoby wnosić, źe oni to byli jej założycielami i źe Kaaba była ich pierwotną świątynią narodową; może być jednakże, że sięga ona jeszcze dalej w przeszłość i źe powstała za ludu Amalika.

Według legendy mahometańskiej, założycielami Kaaby byli Abraham i syn jego Izmael, wsparci przez anioła Gabryela, i Mahomet tej legendzie poświęcił kilka rozdziałów swych ksiąg, ale naturalnie nie może się ona utrzymać wobec wyraźnych a zgodnych z sobą twierdzeń dawnych pisarzy.

Sama świątynia, formy kwadratowej, od czego pochodzi jej nazwa zachowana dotychczas, była bardzo małą i najprostszej budowy. Była ona kilkakrotnie niszczona w biegu wieków przez wezbrania wód górskich i w późniejszych dopiero czasach dodano do niej drzwi, opatrzone zamkiem, przedtem zaś stała zupełnie niezamknięta i przystępna dla każdego. Szaha-ristani, pisarz muzułmański, utrzymuje, źe była ona pierwotnie poświęcona czci bożka Zuhala — Saturna; przez długi czas zawierała jedyny obraz boski pod postacią owego sławnego czarnego kamienia, aerolitycznego pochodzenia, który nosił nazwę hadźar-el-aszvad i który dziś jęszcze stanowi przedmiot czci całego świata mahometańskiego. Pierwszy posąg o kształtach ludzkich, a mianowicie posąg syryjskiego bóstwa Hobala, został przywieziony do Kaaby w III. wieku naszej ery przez Amra, syna Lohaya, z Aeropolis czyli Ar-moab ; przykład ten znalazł licznych naśladowców, i wszystkie plemiona nawiedzające Mekkę, napełniały powoli Kaabę i jej okolice przedstawieniami swych bóstw narodowych. Tak więc. świątynia ta stała się z czasem panteonem całej Arabii, w którym nawet Najświętsza Panna z Synem na ręku znalazła w danej chwili schronienie, a oprócz tego umieszczono na jej dachu 360 posągów, odpowiadających dniom roku.

Poszanowanie jakiem otoczono Kaabę, było powodem, źe nie śmiano budować domów mieszkalnych w jej bezpośredniem sąsiedztwie, i wierni, spędziwszy dzień cały na modlitwie, udawali się na noc do miast lub wsi okolicznych, a dopiero w V. wieku Kossay, założyciel potęgi plemienia Korejszytów, wzniósł Mekkę i dlatego musiał wyciąć święty gaj daktylowy, okalający świątynię.

Pielgrzymki do Kaaby odbywały się pierwotnie, według Dyodora, co pięć lat, później jednak stały się corocznemi i miały miejsce 10 dnia, 12 miesiąca. Ponieważ Arabowie używali tylko kalendarza księżycowego, epoka ta zmieniała się każdorocznie i przypadała coraz w innej porze, miesiąc jednak przeznaczony na pielgrzymkę zawsze był uznawany za święty, i w epoce tej zawieszały się wszelkie spory i wojny między plemionami, tak, źe każde z nich mogło w spokoju oddawać się swoim obrządkom religijnym. Mahomet, tworząc nową religią na podstawach judaizmu i chrześcianizmu, zachował główne przepisy które weszły w krew i życie Arabów, to też utrzymał pielgrzymkę do Mekki i, według postanowień Koranu, każdy prawowierny muzułmanin powinien był przynajmniej raz w życiu odwiedzić miejsce święte, a cześć dla czarnego kamienia, przyniesionego jakoby przez Archanioła Gabryela, została także uznaną przez Koran.

W zewnętrznych obrządkach towarzyszących pielgrzymce, Mahomet także utrzymał z małemi odmianami wszystkie dawne zwyczaje ; pierwszą czynnością pielgrzyma przybywającego na miejsce święte, była zmiana odzienia i przywdzianie tak zwanego ihramu, szaty świętej, składającej się tak dawniej, jak i dziś, z dwóch kawałków białej materyi, z których jeden przepasuje się przez biodra, drugi zaś narzuca się na ramiona; tak przyodziany wędrowiec, zaczynał od oddania czci czarnemu kamieniowi i od ucałowania go z namaszczeniem, poczem obchodził przybytek siedm razy, dopełniając tak zwanego tawaf, a następnie udawał się na dwa wzgórza Safa i Marwa, gdzie wznosiły się za najdawniejszych czasów dwa święte kamienie, zastąpione w III. wieku przez posągi bóstw Azafi i Mayel, z których pierwsze przedstawione było pod postacią mężczyzny, drugie zaś w formie kobiecej. Dziś, tak kamienie, jak posągi, zniknęły, ale prawowierni udają się zawsze na modlitwę do dwóch pagórków. Po odwiedzeniu Kaaby, wstępowano na górę Arafat, którą uznawano za bóstwo, podobnie jak wiele innych gór; Mahomet utrzymał ten zwyczaj, zmieniając tylko jego znaczenie, gdyż, według Koranu, na górze tej miało mieć miejsce spotkanie Adama i Ewy, po długiem rozłączeniu. Po powrocie z góry Arafat, odwiedzano jeszcze dolinę Mina, w której wznosiło się siedm kamieni świętych, uosobiających tyleż planet ; wierni przed każdym kamieniem rzucali po trzy małe kamyczki i ta ceremonia powtarzała się trzy razy przez dwa dni. Mahomet z siedmiu kamieni zostawił tylko trzy, ale zwyczaj rzucania przed niemi kamyków utrzymał się dotychczas. Po dopełnieniu tych obrządków, składano ofiary ze zwierząt, które się także •odbywały w dolinie Mina, później raz jeszcze powracano do Kaaby, obchodząc ją powtórnie siedm razy, nakoniec pielgrzymi zrzucali szaty świąteczne i rozchodzili się do swoich siedzib.

Takie były w starożytności i takie są dziś jeszcze ceremonie religijne, dopełniane około Mekki. Zapewne Kaaba musiała być pierwotnie świątynią narodową samych tylko Dźorhomów, wkrótce jednak stała się ona punktem -centralnym, jednoczącym wszystkie religie i narodowości Arabii, a cześć •otaczająca ją, przeważny wpływ wywarła na dalsze losy półwyspu.

NOWOCZESNA ARABIA MAHO ME TAŃSKA.

IHHll |rodzone pragnienie niezależności i niczem niekrępowanej swobody,. |||§y| instynkta koczownicze i brak karności, nie pozwoliły nigdy Arabom na zlanie się w jednę całość i na utworzenie potężnej monarchii; z drugiej jednak strony, te same wady czy też zalety, jak je zechcemy nazwać,, ochroniły ich od trwałej przemocy innych ludów. Ani Egipt, ani Babilon i Assyrya, ani nakoniec Persya, nie zdołały nigdy ustalić swego panowania w Arabii, pomimo częstych na to pokuszeń. Aleksander Macedoński zamyślał o wielkiej wyprawie na półwysep, ale śmierć go zaskoczyła przed rozpoczęciem tego przedsięwzięcia, wstrząśnienie zaś wywołane tą śmiercią w całym świecie wschodnim, pozwoliło nawet północnym plemionom Arabii zawładnąć częścią Chaldei i utworzyć tam królestwo Hira, a ta okolica kraju przechowała dotychczas charakterystyczną nazwę Irak-Arabi ; inne południowe plemię arabskie opanowało część Syryi i utworzyło państwo-Gassanidów. Gdy cały świat starożytny przeszedł pod berło rzymskie, pomyślano także o Arabii, ale wyprawa przedsięwzięta za czasów Augusta do Yemenu, całkiem się nie powiodła, a tylko wody wzburzonych potoków zniszczyły stolicę królestwa Saby. Trajan był szczęśliwszym w Arabii północnej; wkroczywszy tam w 107 r. po Chrystusie, dość daleko w głąb kraju zapuścił zagony i książęta północni uznali zwierzchnictwo Rzymu,, ale ta przewaga pozostała prawie zawsze nominalną i nie pociągnęła za sobą poważniejszych następstw. Gdy cesarstwo rzymskie zaczęło się chylić do upadku, duch niepodległości rozbudził się jeszcze silniej w Arabii i nawet pozory obcej przemocy poczęły ciążyć jej mieszkańcom, ale pokolenia rozbite na drobne odłamki, w ciągłej niezgodzie pomiędzy sobą zostające, nie umiały skorzystać z pomyślnych okoliczności i trzeba było geniuszu wielkiego wodza i reformatora, ażeby te rozpierzchłe siły ująć w jedno i stworzyć nową potęgę. Wódz taki i reformator znalazł się w osobie Mahometa, syna Abdallaha, urodzonego około 570 r., a pochodzącego z potężnego pokolenia Korejszytów; ale zanim przystąpimy do ocenienia jego działalności, zwróćmy się na chwilę wstecz i zobaczmy, jakie warunki poprzedziły i przygotowały poniekąd spełnienie jego posłannictwa.

W pierwszych wiekach naszej ery Arabia zaczęła się zaludniać wychodźcami z rozmaitych krajów, uchodzącymi przed prześladowaniem reli-gijnem ; znaleźli się między nimi chrześcianie, Żydzi, a później przedstawiciele różnych sekt heretyckich, przeważnie Nestoryanie i Monofizyci. Nowe te żywioły nie pozostały bez pewnego wpływu na miejscowych mieszkańców, a Arabowie, jakkolwiek przywiązani jeszcze do dawnych swych pojęć sabeistycznych, zaczęli się powoli dawać przenikać obcym naleciałościom i przyjmować wiarę przybyszów. Ale sama różnorodność wyznań spotykających się tu i ścierających z sobą, szkodziła każdemu z nich zosobna, to też, jako wynik naturalny tych warunków, wytworzyła się wśród Arabów pewna obojętność w rzeczach dotyczących wiary, co wielce ułatwiło Mahometowi krzewienie nowej religii, która z jednej strony łączyła w sobie główne zasady judaizmu i chrześcianizmu, z drugiej zaś przepisami swojemi odpowiadała obyczajom i duchowi mieszkańców.

Tak powstał nowy czynnik, który miał zaważyć potężnie na szali dziejów ludzkości, a którego siły olbrzymiej, do dnia dzisiejszego się ujawniającej, nie pozwalały nawet przewidywać skromne jego zaczątki.

Z ruin i zgliszcz dawnych cywilizacyj Wschodu nie mogła się już wyłonić myśl nowa. Kolosalne monarchie Egiptu, Babilonu i Assyryi upadły pod brzemieniem swej własnej wielkości; Persya dogorywała, marząc tylko o swej świetności minionej; państwo Aleksandra Wielkiego, wzniesione geniuszem jednego człowieka, runęło z nim razem, a Rzym, wyszedłszy ze swych granic naturalnych, sztucznie tylko usadowiony wśród obcych a wrogich mu żywiołów, cień tylko władzy utrzymywał w zmęczonych i osłabionych zepsuciem rękach. Dla wskrzeszenia Wschodu, dla wlania weń pierwiastku życiowego, trzeba było żywiołów nowych, niezuży-tych, a pokrewnych mu krwią i duchem. Takim właśnie żywiołem stali się Arabowie w rękach Mahometa; przypadło im w udziale zgalwanizować obumierającą już Azyą, powołać ją do czynu i rzucić podstawy nowej organizacyi, która przez całe wieki miała rywalizować z wzrastającą powoli potęgą ludów europejskich.

motora cywilizacyi,

Nie trzeba jednak zbyt przeceniać samoistnej wartości tego ludu i przypisywać mu więcej nad to, na co rzeczywiście zasługuje. Zdaniem naszem, brakło mu zawsze siły twórczej, i wydaje się on nam od najdawniejszych czasów przeznaczonym przez Opatrzność na na pośrednika między narodami, między przeszłością a przyszłością, ale i do tego zakresu zredukowana, rola jego w dziejach ludzkości posiada jeszcze pierwszorzędną ważność i znaczenie.

Jeżeli dawni Arabowie zdołali wytworzyć wśród siebie pewną kulturę i uorganizować stałe monarchie, z których, jak widzieliśmy, królestwo Saby doszło nawet do wysokiego stopnia rozwoju, to jednakże dominującym ich charakterem zostało zawsze zamiłowanie w życiu koczującem, do ktorego

2/'

powracali po każdym kataklizmie politycznym. Ich misya w starożytności przeważnie zasadzała się na ułatwianiu handlu jednych narodów z dru-giemi, zapomocą karawan które przebiegały wzdłuż i wszerz pustynie ich kraju ; zachowali też później tę łatwość przenoszenia się z miejsca na miejsce, fundując potężne kalifaty daleko poza granicami własnego kraju, i siejąc cywilizacyą nie własną, nie samoistnie wyrobioną, ale zapożyczoną u drugich i przyswojoną sobie z dziwnie szczęśliwym zmysłem asymila-cyjnym. W starożytności, przyjęli oni główne podstawy swojej kultury od ludów ościennych: religia ich oparła się na religiach Babilonu i Syryi, sztukę także przyjęli od Chaldei i żadnego kroku naprzód w tym kierunku nie postawili ; gdy zaś Mahomet wystąpił jako reformator religijny, zużytkował tylko gotowe materyały, jakich mu dostarczyły chrześcianizm i judaizm, naginając je tylko do celów własnych i do potrzeb i pojęć ludu, który miał mu służyć za dźwignię i narzędzie do urzeczywistnienia ambitnych jego zamiarów.

Od chwili upadku i zburzenia starożytnych państw arabskich, upłynęły długie wieki, wśród których dawne zdobycze na polu wiedzy i sztuki poszły w niepamięć, a Mahomet w pierwszych swych towarzyszach znalazł tylko te przymioty, których właśnie potrzebował: duch wojowniczy, męstwo, prostotę i niezachwianą wiarę w jego opatrznościowe posłannictwo. Dziki fanatyzm i brutalstwo wojenne tych zbrojnych apostołów Islamu, stanowiły ich największą siłę ; szczycili się tern, że byli tylko żołnierzami, barbarzyńcami i prawowiernymi wyznawcami nowej wiary, gardzili zaś przepychem i chorobliwą świetnością ludów zniewieściałych. Mahomet i jego następcy Abu-Bekr i Omar utrzymywali ich w tych uczuciach, rozumiejąc, że w tern właśnie barbarzyństwie, w tej głębokiej pogardzie dla całego świata i w tej szorstkości obyczajów spoczywała najpewniejsza rękojmia trwałego ich powodzenia, a Omar, jako podpalacz świątyń i niezmordowany niszczyciel dzieł sztuki, posiada równie ustaloną sławę, jak ta, którą mu zjednały jego czyny bohaterskie.

Ale Arabowie byli ludem zbyt szczodrze obdarzonym przez naturę, zbyt byli wrażliwi, posiadali zbyt wielką łatwość pojmowania i przyswajania sobie wszystkiego co ich otaczało, ażeby móc długo opierać się urokowi wyższych cywilizacyj. Gdy po zdobyciu Egiptu i Syryi, wojska Omara wkroczyły do Persyi i po wygranej bitwie pod Kadezyą w 636 r., podstąpiły pod mury Ktezyfonu, olśnił je, jak powiada historyk ich Abul-feda, widok tarasów, wieżyc i pałaców tej stolicy królów perskich i wykrzyknęły w upojeniu: »Naszemi teraz będą te kopuły jaśniejące złotem, których zdobycie przyrzekł nam Bóg przez usta swego proroka!« Bogactwa nagromadzone w Ktezyfonie oczarowały zwycięsców i potrafili je oni uszanować, wyrywając je z rąk łupieżców. Dynastya Ommiadów zdołała jeszcze na czas jakiś utrzymać tradycye Omara, opierając zapał wojowniczy żołnierzy na prostocie i nienawiści do zbytku, ale inaczej już się stało, gdy doszli do władzy potomkowie Abbasa i Alego. Książęta ci, prześladowani przez podejrzliwego kalifa Moawiaha, schronili się byli do niezależnych jeszcze prowincyj perskich, wykształcili się więc, przejęli się duchem tolerancyi i stali się przedstawicielami najliberalniejszego i najbardziej postępowego kierunku w społeczeństwie arabskiem.

Ale cofnijmy się krokiem wtył i przypatrzmy się bliżej działalności bezpośrednich spadkobiorców proroka; po śmierci Mahometa w 632 r., następcą i prawym jego sukcesorem został uznany teść jego Abu-Bekr, ojciec najukochańszej żony proroka Ajeszy. Zebrał on wszystkie nauki i mowy Mahometa w jedne księgę, zwaną Alkoranem, w której zamyka się cała doktryna islamu i w której streszczone są językiem barwnym i wyniosłym wszystkie dogmata wiary, przepisy moralności i prawodawstwo cywilne Arabów. Główne zasady religii mahometańskiej dadzą się sprowadzić do pięciu następujących punktów, stanowiących jej rzeczywistą istotę: Wiara w jednego Boga, Stwórcę i Pana wszech rzeczy i w Jego proroka Mahometa; potrzeba modlitwy w pewnych ustanowionych godzinach dnia i oczyszczanie ciała przed modlitwą; udzielanie jałmużny, przestrzeganie postu w czasie Ramadanu i powstrzymanie się od pokarmów i napojów nieczystych; nakoniec pielgrzymka do Mekki, dokonana przynajmniej raz w życiu przez każdego z prawowiernych.

Mahomet starając się powiązać nicią tradycyi swoję doktrynę z dwoma monoteistycznemi wyznaniami przeszłości, to jest z judaizmem i chrześcia-nizmem, uznał za prawdziwych proroków a swoich poprzedników Abrahama, Izmaela, Mojżesza i Jezusa Chrystusa; przyjął istnienie aniołów, czystych duchów, utworzonych z ognia i posłanników boskich ; Eblisa, jednego z nieposłusznych Bogu aniołów porównał z szatanem chrześcian, głosił wiarę w nieśmiertelność duszy, w sąd ostateczny, w nagrody i kary po śmierci, ale rajowi swemu nadał zbyt materyalistyczny charakter, zapewniając w nim prawowiernym i sprawiedliwym muzułmanom najwyższe rozkosze cielesne. Przytem zaszczepił w swych wyznawcach wiarę w przeznaczenie, pojęte jako fatum nieuniknione, przez co pozyskał wprawdzie znakomity środek dla przeprowadzenia swych politycznych zamiarów, ale osłabił moralną doniosłość swej nauki.

Drugi z rzędu kalif, następca Abu-Bekra, O mar, w chwilach wolnych od wojen, w których opanował Syryą, Egipt i Persyą, zajmował się dopełnianiem nauki zawartej w Al-Koranie i pracę swoję ogłosił w nowej księdze, zwanej Sunną, przyjętej przez fanatycznych wyznawców Mahometa, którzy od niej wzięli nazwę Sunnitów, ci zaś którzy tę księgę odrzucili, otrzymali miano Szyitów, odszczepieńców, i przeważnie utrzymali się w Persyi. Na czele ich stanął Ali, czwarty i ostatni z kalifów obieralnych, następca Osmana, krewny i ostatni z towarzyszy Mahometa, a mąż Fatimy, ukochanej córki proroka. Mąż ten pobożny, sprawiedliwy, posiadał prawdziwie artystyczne i cywilizacyjne instynkta ; zostawił on po sobie tom poezyj, odznaczających się szczerem uczuciem, a jego potomkowie, o których wspominaliśmy wyżej, potrafili na wygnaniu wykształcić na podstawie kultury perskiej, przekazane przez niego zamiłowanie wiedzy. Słuchali oni wykładów w sławnej akademii w Dźondi-Sapur, założonej przez Kozroesa Wielkiego, i przyswoili sobie naukę, sztukę i filozofią perską. Gdy więc tylko dynastya Abbassydów wstąpiła na tron kalifów, wielki ruch intelektualny objawił się w całej Azyi Mniejszej i państwo Arabskie weszło na zupełnie nowe tory.

Wiek jednak prawie cały upłynął, zanim dynastya ta dostała się do władzy. Za rządów Alego wybuchło powstanie, złożone z najbardziej fanatycznych żywiołów islamu, a na jego czele stanął zręczny wódz Amru, prowadzący na tron kalifatu Moawiaha, pochodzącego z rodziny Ommia-dów. Ali został zamordowany w 660 r., a Moawiah, ogłoszony kalifem, uczynił tę godność dziedziczną w swym rodzie, uznając za życia syna swego Y e z y d a swoim następcą.

Dynastya Ommiadów przez 90 lat — od 660 do 750 r. — dzierżyła władzę nad państwem. Za jej rządów Arabowie okazali się godnymi następcami Omara i prowadzili dalej rozpoczętą przez niego politykę olbrzymich zaborów; rozszerzyli swe panowanie na całą Afrykę północną, przeszli Oxus i Indus, podbili Bucharyą i Samarkandę, wkroczyli do Turkestanu i oparli się o granice Chin ; później, przeszedłszy z Afryki do Hiszpanii, obalili państwo Wizygotów i posunęli swe zabory aż po Pireneje, a w dalszym pochodzie zatrzymał ich tylko Karol Martel, klęską zadaną im pod Tours w 732 r., tak, jak na pięćdziesiąt lat przedtem rozbiły się ich zamysły na cesarstwo bizantyńskie o mury Konstantynopola, który przez siedm lat stawił czoło ich flotom, a nakoniec zniszczył je zapomocą no wo wynalezionych ogni greckich.

Czterej pierwsi kalifowie obieralni przechowali, wyjąwszy jednego Osmana, w całej swej czystości prostotę obyczajów swych przodków, i dlatego, mając przed sobą do wyboru najwspanialsze miasta Azyi i Afryki, utrzymali stolicę kalifatu w Mekce; Moawiah przeniósł ją do Damaszku, gdzie też pozostawała przez cały ciąg trwania dynastyi Ommiadów, Ab-bassydzi zaś obrali za stolicę nowowybudowany Bagdad.

Pierwszy monarcha z nowej dynastyi, Abul-Abbas (750—753), nie usprawiedliwia opinii, jakąśmy wypowiedzieli o członkach jego rodziny, •chociaż obyczaje gwałtowne poprzednich kalifów tłómaczą w części jego własne zboczenia. Był on tak okrutnym, źe otrzymał w dziejach przydomek Krwawego — El-Saffah — a rządy swoje rozpoczął od wymordowania wszystkich Ommiadów, których sprosił na ucztę do Damaszku ; uszedł z nich śmierci jeden tylko Abd-el-Rahman, namiestnik Hiszpanii, a schroniwszy się do swego wielkorządztwa, uznał się niezależnym od Abbassydów i założył tam nowy samoistny kalifat ze stolicą w Kor-dubie w 759 r.

Brat Abul-Abbasa, Al-Manzor, wzniósł Bagdad nad rzeką Ty-grem, przeniósł tu stolicę państwa i założył w niej pierwsze akademie; wrodzony Arabom gust do matematyki i filozofii rozwinął się szybko, ale raz jeszcze zauważyć trzeba, źe nic oni nie tworzyli, ale tylko przyswajali sobie i rozwijali zdobycze naukowe innych ludów ; nawet ów system cyfrowy, który stał się podstawą ruchunku dziesiętnego i zachował do dnia dzisiejszego nazwę arabskiego, należy właściwie do Indyan, a został tylko rozpowszechniony przez Arabów. Następcy Al-Manzora również protegowali i krzewili nauki, a najbardziej wśród nich wsławił się Harun-al-Raszyd (786—809); sprowadzał on na dwór swój uczonych ze wszystkich krajów, hojnie ich wynagradzał, kazał tłómaczyć na język arabski dzieła główniejszych pisarzy greckich, syryjskich i perskich i mnożyć te tłóma-czenia zapomocą kopij. Al-Mamun (813—833) ofiarował cesarzowi bizantyńskiemu ogromną sumę pieniędzy i pokój wiekuisty, w zamian za odstąpienie mu filozofa Leona, dla jego własnego kształcenia; on także założył sławne akademie w Bassorze, Bucharze, Kufie i wielkie księgozbiory w Bagdadzie i Kairze.

Dynastya Ommiadów w Hiszpanii rywalizowała z Abbassydami w szerzeniu oświaty. Szkoła w Kordubie, staw^szy się od X. wieku wielkiem ogniskiem literackiej działalności Arabów, była dla Europy tern, czem były akademie Bagdadu dla Azyi, a z Francyi i innych krajów Zachodu śpieszono do Hiszpanii, dla kształcenia się w matematyce, medycynie i filozofii. Założono tam czternaście nowych akademij, niezależnie od wszechnicy w Kordubie, mnóstwo szkół wyższych i niższych, pięć wielkich bibliotek publicznych, a jedna z nich, zebrana staraniem kalifa Hakema, zawierała, jak powiadają, 600,000 tomów. Tak więc w epoce, w której nauki nigdzie nie znajdowały opieki stałej i pewnej, Arabom przypadł w udziale zaszczyt skoncentrowania ich u siebie, wspierania ich i krzewienia w znanych na-•ówczas trzech częściach świata.

Zadalekoby nas zaprowadziło systematyczne i szczegółowe opowiadanie dziejów następujących po sobie władców arabskich w Azyi, Afryce i Hiszpanii, przypomnimy więc tylko, jaki był koniec trzech kalifatów,, które przez kilka wieków zapewniły Arabom pierwszorzędne stanowisko-wśród współczesnych ludów.

Kalifowie Bagdadzcy juź w 935 r. utracili całkowicie prawie swoje znaczenie polityczne, przez utworzenie nowego dostojeństwa Emir-el- Omrahr wodza wodzów, które powierzali naczelnym dowódcom swych wojsk, wybieranym przeważnie z łona wojowników tureckich. Z czasem cała władza wykonawcza przeszła w ręce tych namiestników, a przy kalifach pozostała tylko godność duchowna ; nakoniec i nominalne ich panowanie upadłe w 1258 r., wskutek podboju mongolskiego, a ostatni kalif, Mostazem, został zamordowany. Jego siostrzeniec schronił się do Egiptu, gdzie tak on, jak jego spadkobiorcy, zachowali tytuł kalifów, a ze śmiercią ostatniege z nich, zaszłą w 1538 roku, sułtanowie tureccy ogłosili się kalifami, roszcząc prawa do duchownego zwierzchnictwa nad całym światem muzułmańskim.

Kalifat Kor duby, założony przez Abd-el-Rahmana, istniał de 1031 r., to jest do chwili, w której kalif Heszam III. zmuszony został do abdykacyi, wskutek nieporządków wewnętrznych. Państwo podzieliło się na mnóstwo drobnych księstw udzielnych, które zanadto były słabe, ażeby móc odpierać z powodzeniem powtarzające się coraz częściej napady sąsiednich chrześcian. Maurowie na jakiś czas odżywili upadające siły islamu, aż nakoniec w 1492 r. zostali i oni wyparci do Afryki, a z nimi żywioł mahometański na zawsze został wyrugowany z Hiszpanii.

Trzeci kalifat arabski, powstały w 909 roku w Afryce, znany jest w historyi pod mianem kalifatu Fatymickiego. Założycielem jego był Obeid-Allah, który się podawał za potomka Alego i Fatimy, córki Mahometa, oraz za Mesyasza przepowiadanego przez Al-Koran, wskutek czego przyswoił sobie tytuł Mahdi’ego, podobnie jak dzisiejszy bohater Sudanu, który taki zapał wywołał wśród egipskich muzułmanów i z takiem powodzeniem opierał się potędze angielskiej. Niedaleko Tunisu wzniósł on miasto Al-Mahdyah, które przeznaczył na stolicę nowego państwa, a kalifat przez niego utworzony, trwał do 1171 r., w którym ostatni z jego następców, Adhed, został obalony przez Saladyna, tureckiego sułtana Ay ubito w egipskich.

Traktując o głównym przedmiocie który nas tu zajmuje, to jest o sztuce, nieraz jeszcze będziemy musieli robić krótkie wzmianki historyczne, teraz zaś, dla dopełnienia o ile możności ogólnego poglądu na kulturę Arabów, powiemy kilka słów o ich języku i literaturze.

ęzyk arabski. Język arabski, najbardziej rozpowszechniony ze wszystkich języków pochodzenia semickiego, używany jest dzisiaj w Arabii właściwej, w Egipcie i Nubii, w całej Afryce północnej nad brzegami morza Śródziemnego, w większej części Syryi i Mezopotamii, na wybrzeżach Malabaru i Koromandelu w Indyach, nakoniec w wielu krajach środkowej i południowej Afryki.

Rozróżnić w nim można trzy główne typy, odpowiadające trzem pe-ryodom jego istnienia, a mianowicie :

Język starożytny, używany przez dawne ludy półwyspu, a który dzielił się na dwie główne gałęzie : himyarycką w Yemenie i korejszycką w Hedżazie.

Język literacki, powstały przeważnie z korejszyckiego, który za czasów Mahometa pochłonął wszystkie narzecza sąsiednie i stał się językiem uczonym, językiem Al-Koranu i całej późniejszej literatury, a kształcąc się w akademiach, pod kierunkiem biegłych gramatyków, doszedł do wysokiego stopnia wyrobienia i wytworności. Nigdy on nie był przystępnym dla całej masy ludności podwładnej kalifom, a i dziś wdele plemion właściwej nawet Arabii wcale nim nie włada.

Trzecią nakoniec grupę stanowią odrębne narzecza, używane przez rozmaite ludy Azyi i Afryki, a które, razem wzięte, składają się na język arabski pospolity. Wśród tych narzeczy głównemi są -.język Yemenu, najczystszy ze wszystkich ; język Thehama, mówiony w pewnej części Arabii ; język Mekki, najbardziej zepsuty, wskutek napływu do tego miasta najróżnorodniejszych żywiołów mahometańskich ; język beduiński, używany przez koczujące plemiona i rozdrobiony na mnóstwo odłamków ; języki : egipski, syryjski, ?naronicki, druzyjski, magrebin albo maurytański i mapulet używany na wybrzeżach indyjskich; do tego jeszcze dodać można narzecza maltańskie i mosarabskie, używane na Malcie i w Hiszpanii, a powstałe z pomieszania się języka arabskiego z idyomami miejscowych mieszkańców.

Język arabski jest nadzwyczaj bogaty i każde pojęcie może być w nim oddane zapomocą kilku lub kilkunastu wyrazów odmiennych; Arabowie szczycą się tern, że na miód naprzykład mają 80 wyrazów, na węża 200, na lwa 500, a nieszczęście może być u nich wyrażone na 4000 sposobów odrębnych. W skład wyrazów wchodzą przeważnie pierwiastki trzygłoskowe, do których dodane inne dźwięki na początku lub na końcu, modyfikują ich znaczenie i nadają im charakter to rzeczownika, to przymiotnika , słowa lub przysłówka ; takich pierwiastków liczy się około 6000, a słownik arabski obejmuje blisko 60,000 wyrazów. Konjugacya słów jest napozór bardzo ubogą, ale przez dodanie rozmaitych partykuło w, język arabski jest w stanie wyrazić wszystkie modyfikacye trybu i czasu.

Ortografia zbliża się bardzo do mowy ustnej ; w pisowni używany jest alfabet złożony z 28 liter, samych tylko spółgłosek, i z trzech punktów umieszczanych nad, pod, lub za spółgłoskami i zastępujących samogłoski. Ze względu na kształt liter, należy rozróżnić trzy alfabety: kuficki\ służący do pisma drukowanego, neski, używany w kursywie i viagrebi, rozpowszechniony wśród ludów Afryki środkowej i południowej, które przyjęły narzecze maurytańskie.

wne

^*”"11 literatura. W literaturze arabskiej wyróżnić wypada dwa głó §|| okresy: pierwszy, sięgający daleko w przeszłość i kończący się na Mahomecie, drugi, od wprowadzenia islamizmu aż do upadku ostatnich państw.

W pierwszym peryodzie, jedyną formą znaną, jest poezya, z zamiłowaniem uprawiana przez tych synów pustyni, barwna, szybka w swym ruchu, odznaczająca się często nastrojem prawdziwie epicznym, lub też pełna liryzmu, ale przytem szorstka, barbarzyńska, zbyt przepełniona figurami i obrazami o niejasnem i nadto subtelnem znaczeniu. Poezya tak była honorowana wśród Beduinów, że gdy w jednem z ich plemion objawił się znakomitszy talent w tym zakresie, sąsiednie pokolenia wysyłały deputacye, dla złożenia powinszowań pobratymcom, zaszczyconym tak jawnym dowodem łaski bogów ; istnieli tak zwani poeci biegacze, równie znakomici przez swój dar poetycki, jak przez swą zręczność i swoje czyny wojenne, a do ich rzędu zaliczają : Muchalhalla, Tabata-Charrana i Szanfarę, postacie, jak się zdaje, nawpół bajeczne, wyjąwszy w każdym razie ostatniego z nich, o którym wiemy, że był synem Hinona i żył w VI. czy VII. wieku naszej ery. Dawne poezye przechowane ustną tra-dycyą, zostały później zebrane w tak zwane dywany, z których znamy zbiory: El-Hamasa, El-Mo/addaliat i Kitab-el-Aghani wydany przez A b u 1-Faradźa (897—967), a najliczniejszy z nich, uporządkowany przez Abu-Tenemama około 800 roku, zawiera utwory 521 poetów i 56 poetek. Najcenniejszy pomnik dawnej poezyi arabskiej stanowi zbiór siedmiu poematów, zwanych Moallakat czyli zawieszonych, dlatego, że były one wynikiem konkursów, urządzanych dorocznie podczas jarmarków w Okazh, i że utwór uznany za najlepszy, wypisywano złotemi literami na jedwabnych perskich materyach i zawieszano je u wejścia do Kaaby. Poeta w tych strofach oddawał hołd pamięci swych przodków, opiewał piękność swoich kochanek, opisywał zalety swych koni, szczegółowo wyliczał swoje broń, a nakoniec opowiadał przygody z własnego życia, przeplatając to

sentencyami i zdaniami moralnemi. Znamy nazwiska tych siedmiu poetów, którzy żyli w VI. wieku naszej ery ; byli to: Tharafa, Amrulkais, Antar, Zohair, Lebid, Harith i Amru.

Z innych poetów którzy poprzedzili Mahometa, a których nazwiska przetrwały do dni naszych, między znakomitszymi zacytować można : Kaba, syna Zohaira, współczesnego Mahometowi i zpoczątku jego przeciwnika, a później gorącego zwolennika, M a b i g h a i poetkę T o m a d h i r, przezwaną El-Chanza — nos zadarty.

Mahomet poetów nie lubił, w jego też epoce ten rodzaj literatury upadł i zeszedł do roli ludowych improwizacyj, zacytować jednak można satyryka T ab i ta, który będąc współczesnym prorokowi, jego nawet samego nie oszczędzał w swych wierszach. Dopiero wraz z A lim, który osobiście uprawiał poezyą, a jeszcze bardziej z dynastyą Abbassydów, otwiera się świetniejszy okres dla literatury poetyckiej, a od VIII. do XIII. wieku wytworny dwór bagdadzki przyczynia się do wyrafinowania samego języka i powstają wybitniejsze talenta, jak: Ibn-Dureid (838—932); znany w całym świecie wschodnim El-Motenabbi (915—965) i dwaj jego komentatorowie a zarazem zdolni poeci: Abulala i Tograi; Abut-Temam, El-Bohtori, a w Hiszpanii Ibn-Zejdun i Ibn-Hani.

Powieść wierszem lub prozą zajmuje ważne miejsce w literaturze arabskiej między IX. a XV. wiekiem. Obejmuje ona najrozmaitsze rodzaje: Powieści rycerskie, podobne całym swym nastrojem do utworów średniowiecznych zachodniej Europy, a w rzędzie których zaszczytnie się wyróżniają powieści : Abu-Zeyd; Antar, pisarza Abul-Moyeda-Ibn-Esaiga z XI. czy XII. wieku; Delhemeh; Ez-Zahir etc.; powieści cudowne, jak znane wszystkim Elf-Leik — powieści z Tysiąca i jednej nocy; i podróże fantastyczne, w których wyobraźnia przekracza wszelkie granice prawdopodobieństwa. Powieść Antar, zwana zwykle Iliadą Arabii, stoi w pierwszym rzędzie poematów heroicznych tego narodu ; nic do dziś dnia nie straciła ona na swej wziętości, i ludowi bardowie, zwani Antari, wędrują od miasta do miasta, spędzając życie na opowiadaniu jej i na zaznajamianiu z nią ogółu.

W literaturze satyrycznej i moralnej spotykamy : pełne dowcipu i werwy Makamat, czyli przypowieści, pisarza Al-Hariri (1054—1121); sławne bajki Lokmana, który zdaje się być osobistością zbiorową; na-koniec rodzaj epopei zwierzęcej, tłómaczonej z perskiego przez A b d a 11 ę ben Mokaffa, a zatytułowanej Kalila we Dimna.

Poezya arabska rzuciła ostatnie swe blaski w Egipcie za panowania Sa-ladyna, a po obaleniu kalifatu Wschodniego przez Mongołów, zagasła zupełnie, i od XIII. w. nie spotykamy już żadnego imienia poety, godnego zaznaczenia.

W dziale teologii istnieją tylko Al-Koran i Sunna, księga rozpoczęta przez Omara, a dopełniona i wykończona około 950 r. przez Bocharego. Al-koran pisany prozą rytmiczną a niekiedy nawet rymową, oprócz swego znaczenia dogmatycznego, stanowi prawdziwy pomnik literacki, a podniosłym nieraz i pełnym gorącej poezyi nastrojem może rywalizować z Biblią i jest zresztą dla muzułmanów tern, czem ta ostatnia dla Żydów i dla nas.

Filozofia arabska obracała się głównie około Arystotelesa, starając się najczęściej pogodzić krytykę filozoficzną z doktryną Al-koranu. W rzędzie lepiej znanych myślicieli, którzy prawie zawsze zajmowali się jednocześnie uprawianiem nauk przyrodniczych i matematycznych, zacytować można następujących uczonych: Alk en di, żyjący w IX. wieku, sławny lekarz i filozof, był ogromnie ceniony przez ziomków, którzy go nawet poczytywali za proroka i czarnoksiężnika; Al-Forabi, zmarły w 966 r.; Algazalli (1058—1111), autor około 600 dzieł rozmaitej treści, z których najważniejszemi są: O zdaniach filozofów, O kierunku filozofów i Obalenie filozofów. Najpopularniejszemi wszakże są imiona Avicenny (980—1036), którego dzieło pod tytułem Kanon było przez długi czas uważane przez całą Europę za podstawę medycyny, i Averroesa (1120 —1198), najznakomitszego z komentatorów Arystotelesa.

W historyi a raczej w kronice i w geografii znamy kilku pisarzy z IX. i X. wieków, wśród których wyróżniają się: Said-ben-Batrik, patryarcha melchicki, znany raczej pod chrześciańską swą nazwą E u t y-chiusa; Wakedi, Kotaiba, Ettabari i Masudi, autor pamiętników swojego czasu ; ale historya prawdziwie rozwinęła się u Arabów dopiero w XIII. wieku, to jest z chwilą upadku natchnienia poetycznego. Zapewne, w porównaniu z historya tak traktowaną, jak u Greków lub Rzymian, blado się nam ona przedstawia, ale gdy zważymy, do jakiego stopnia wszystkim ludom Wschodu brakło zawsze zmysłu krytycznego i zrozumienia czem powinna być mianowicie historya, pisarze arabscy jeszcze bardzo świetnie wyróżniają się wśród innych i kilku z nich do dnia dzisiejszego stanowią prawdziwe powagi naukowe. Znakomitszymi z nich są: A1 m a k h z u n r i (1189—1256), autor Historyi Almohadów i Historyi Majorki; Ibn-al-Atsir (1160—1223), autor Kroniki kompletnej w dwunastu księgach, Historyi Atabeków i t. d. ; Ibn-Khallikan (1211 —1282), któremu zawdzięczamy Słownik biograficzny wielkich ludzi; Makrisi (1360—1442), który między innemi zostawił Księgę przestróg i obszerną Historyą Egiptu; ale najcenniejsze prace, w których najwięcej autentycznych wiadomości zaczerpnąć można, zostawili nam Abulfeda (1273—1331) i Ibn-Khaldun (1332 —1406); pierwszego mamy: Zarys dziejów ludzkości, sięgający najdawniejszych czasów, i Księgę położenia

krajów, obszerny i systematyczny wykład geografii, drugiego zaś znakomitą His tory ą Berberów i Dy nas tyj muzułmańskich północnej Afryki. Na zaszczytną także wzmiankę zasługuje Ibn-Batutah (1302 —1378), sławny podróżnik, który zwiedził całą Azyą, Krym, Afrykę północną i Hiszpanią i zostawił nam dokładny opis swoich podróży, odznaczający się wielkim darem spostrzegawczym i cenny ze względu na wiadomości, jakie podaje o obyczajach ówczesnych ludów.

Moźnaby także w rzędzie uczonych zacytować wiele nazwisk matematyków, jak: Al -F organ i, Al-Sufi, Medźur, Abu 1-W e f a i t. d.; i naturalistów, jak: Chalid-ben-Yesyd, Honain, Arrasi, Ben-Sina, Abul-Kazemi inni, ale mówiliśmy, że w naukach Arabowie mało przyczynili się do posunięcia naprzód ogólnej kultury i nie umieli ustrzec się najdziwaczniejszych przesądów, tak, że każdy ich traktat matematyczny lub astronomiczny zawadzał o astrologią, dzieła zaś przyrodnicze o alchemią.

SZTUKA ARABSKA.

bn-Khaldun w swoich Prolegomenach historycznych powiada, że Ara-J bowie w pierwszych chwilach swych zaborów, znalazłszy w zawojowanych miastach wspaniałe gmachy, uderzeni wprawdzie zostali ich pięknością, ale przez długi czas ani pomyśleli o ich naśladowaniu i o wznoszeniu nowych ; później jednak, oswoiwszy się powoli z tym przepychem, zaczęli sami nabierać smaku bardziej wyrafinowanego, a zarzucając dawne przepisy Mahometa i Omara, wzięli się do wznoszenia budowli, rywalizujących swą świetnością z dziełami ich poprzedników.

Od tej chwili sztuka perska, sta wszy się arabską przez prawo podboju, posuwa się w ślad za zwycięskiemi sztandarami islamu, z jednej strony ku krańcom Indyj i ku granicom Chin, z drugiej, ku Hiszpanii i Sycylii, i obejmuje i zapełnia wszystkie kraje, oddzielające Ganges od Gua-dalquiviru. Persya pozostaje ogniskiem, z którego te wszystkie promienie się rozchodzą, strażnicą czystych trądycyj i przechowawczynią tajemnic rzemiosła. Gdy chodzi o wzniesienie jakiego gmachu donioślejszego znaczenia, architekt sprowadza się z Persyi ; gdy Abd-el-Rahman zamierza budowę alkazaru i meczetu w Kordubie, udaje się on do Persyi po budo-

wniczego; w Konstantynopolu, tak za czasów bizantyńskich, jak za późniejszych sułtanów, kioski, fontanny, dziedzińce i portyki świątyń nie mogą się obejść bez perskich dekoratorów; tak więc sztuka perska jest pierwiastkiem i mistrzynią sztuki arabskiej, a bezwzględni wielbiciele Arabów, przypisujący im stworzenie rodzimej, samoistnej sztuki, są, zdaniem naszem, w błędzie, należy im się bowiem tylko zaszczyt rozpowszechniania tego, co lud mniej udzielający się na zewnątrz, utrzymywał zamkniętem w ciaśniej-szych daleko granicach. Dochodzimy więc i w sztuce do tego samego wyniku, jaki zaznaczyliśmy, mówiąc o ogólnej charakterystyce kultury arabskiej, a mianowicie do twierdzenia, źe nie było przeznaczeniem Arabów tworzyć, wynajdować i odsłaniać przed ludzkością nowe horyzonty, ale tylko rozsiewać po świecie nabytki i zdobycze drugich. Ich umysł otwarty i pojętny nie ograniczał się wszelako do prostego tylko naśladownictwa; raz przyjąwszy dane formy, rozwijał je do nieskończoności, zastosowywał do nowych potrzeb i umiał godzić je i łączyć z tradycyami każdej miejscowości, tak, źe sztuka arabska inną była w Egipcie, inną w Indyach, inną jeszcze w Hiszpanii lub Sycylii, ale jej myśl pierwotna, dominująca, musi zawsze być odszukiwaną w Persyi.

Nie chcemy utrzymywać bezwzględnie, źe sama tylko Persya wyłącznie oddziałała na geniusz arabski, zaznaczamy tylko jej wpływ przeważny, motywujący się także względami wspólności politycznej i siłą pierwszych otrzymanych wrażeń, ale chętnie przyznajemy, że i inne czynniki nie pozostały tu bez znaczenia, a mianowicie wiele także przypisać można wpływom architektury chrześciańskiej. Wiemy, źe w pierwszych chwilach podboju bazyliki romańskie i świątynie bizantyńskie przemieniano poprostu na meczety, a kościoł św. Jana Chrzciciela w Damaszku przez 70 lat służył za wspólne miejsce modlitwy obu wyznaniom ; Omar zostawiwszy zachodnią jego część chrześcianom, oddał część wschodnią do użytku mahometan, później zaś kościoł ten stał się nawet jedną z czterech najważniejszych świątyń islamizmu i otrzymał miano Meczetu Orła, stając na równi z Meczetem Kaaby w Mekce, z Meczetem Palmy w Medynie i z Meczetem Drzewa Oliwnego w Jerozolimie. Ponieważ Mahomet przyznawał Chrystusowi i św. Janowi Chrzcicielowi charakter proroków, trądycye więc odnoszące się do nich, nie miały w sobie nic wręcz przeciwnego jego nauce, i tern się tłómaczy pierwotna tolerancya muzułmanów i uszanowanie przez nich zabytków wiary chrześciańskiej ; tolerancya ta jednak nie trwała długo i, pod wpływem żywiołów krańcowych, zmieniła się wkrótce w najstraszniejszy fanatyzm.

Architektura.

§|1|P ajdawniejszym gmachem Arabów, zaczynając od Mahometa, był me-||J11|| czet drewniany, wzniesiony w Mekce w pierwszych latach Hegiry, a za materyały do którego posłużyły szczątki rozbitego okrętu, wiozącego drzewo budulcowe, przeznaczone do kościoła w Etyopii; architektem tego meczetu był Grek, zwany przez Arabów Y a k u m e m.

W pierwszych latach kalifatu, gdy pociąg do sztuki jeszcze się nie rozwinął wśród Arabów, przeistaczano poprostu świątynie chrześciańskie w meczety, jak to miało miejsce w Damaszku, Pergamie i Jerozolimie. Z gmachów wzniesionych w dawnym Bagdadzie, nic prawie nie pozostało,, a meczet Imam-Mussa, również jak blisko Bagdadu położony Metszed-Ali — grób Alego, cel pielgrzymek sekty Szyitów, odnoszą się już do znacznie późniejszej epoki.

Meczet Omara w Jerozolimie, wzniesiony na miejscu świątyni Salomona, początkami swemi sięga pierwszych chwil islamizmu, gdyż został rozpoczęty w 638 roku, ale dziś jest to połączenie kilku świątyń oddzielnych, w rozmaitych epokach budowanych. W roku 688 kalif Abd-el-Malek rozszerzył znacznie meczet Omara, używając w tym celu artystów greckich, i główna część dzisiejszej budowli odnosi się do tej epoki, podobnie jak mozajki zdobiące jej ściany; pomiędzy latami 1022 a 1027, po silnem trzęsieniu ziemi które uszkodziło świątynię, kopuła została odbudowana i pokryta nowemi mozajkami; w 1187 r. Saladyn ozdobił kopułę złoconem stiukowaniem, w 1528 r. dodano duże okna ostrołukowe i dawniejsze półkoliste archiwolty otrzymały także formę szpiczastą, a inne ozdoby, jak płyty fajansowe, stiuki i szyby malowane, były kolejno wykonywane w rozmaitych epokach. Niedaleko meczetu Omara, na miejscu dawnej bazyliki Justyniana, wzniósł także Abd-el-Malek drugi meczet, zwany El-Aksa, który został ukończony w 692 r.; świątynia ta, w kształcie bazyliki o siedmiu nawach, wieloma swemi cechami przypomina architekturę chrześciańską owej epoki, a nawet niektóre jej szczegóły czerpane są w klasycznym stylu starożytnym.

Bagdad został założony w r. 766 przez kalifa Almanzora, a chociaż z jego meczetów i pałaców nic dzisiaj nie pozostało, możemy przypuszczać, że odznaczały się one wielką okazałością, jeżeli już w IX. w. uznawano je za godnych rywali najpiękniejszych gmachów bizantyńskich, a cesarz Teofil kazał urządzić swoję letnią rezydencyą na wzór pałaców bagdadzkich.

Kościoł św. Jana w Damaszku, o którym już była mowa, został ostatecznie odebrany chrześcianom przez kalifa W a 1 i d a, i ten go zupełnie

przebudował w 705 r. przez architektów greckich, tak, że odpowiadał swym stylem ówczesnym świątyniom bizantyńskim. Meczet ten podobny był do bazyliki chrześciańskiej o trzech nawach kolumnowych, przeciętej poprzecznym krzyżem i uwieńczonej kopułą, która wzbijając się śmiało ku niebu, pozwoliła nadać budowli miano Meczetu Orla; północna ściana, opatrzona ogromną arkadą, dawała na duży dziedziniec czworokątny, otoczony portykami, a główną charakterystykę całości nadawały trzy wysmukłe minarety, pierwsze okazy tego typu architektonicznego, jakie znamy. Jeden z minaretów nosił nazwę Wieży Jezusa, a najświęt-szem miejscem w tym meczecie była mała kapliczka , w której miała się jakoby przechowywać głowa św. Jana Chrzciciela.

W Syryi i w Azyi Mniejszej władcy mahome-tańscy wznosili dużo gmachów religijnych, ale wskutek wojen Krzyżowych

.znaczna ich część została zniszczona, późniejsze zaś z nich uległy wpływom nietylko bizantyńskim, które od samego początku silnie na sztukę arabską oddziaływały, ale nawet architektura północno-zachodniej Europy wycisnęła na nich swe piętno. W XI. wieku, gdy dynastya Turków Seldźu-ków opanowała część Armenii i Azyi Mniejszej, powstała stolica nowego

mm o,

1W À

Śjm

a Sm.

HÜ

'M

Rnl

11111

■m

on

fil

PnTU

■

■■■ •

slflj

à IIRH

!'i

u..

■ń";.

II

I¹ fi m\

I' iA

HEŃ

..................

!?

jl &

ii 13

11

J,j [l ). L ii..¹'—¹

ii

- !Jpj

Hifr: i lii

li!

II

i.-

»'Wi rfSM

Sa M

iß-1101 Ï! 4 'X .ii ■ ! lii -Xi

Fig. 349. Meczet Zechi!-Dżami w Brussie.

SB

Lj-lj

k-

państwa w Iconium — Konieh. Zamek sułtanów, wzniesiony tam na wzór obronnych zamków Zachodu, dziś już tylko nieforemne ruiny przedstawia, ale w Cezarei istnieje dotychczas duży meczet, w Erzerum zaś rodzaj szpitala, które oba należą do tej epoki i noszą ślady tych wpływów. W XIV. wieku, po obaleniu państwa Seldżuków przez Mongołów, utworzyło się nowe królestwo Osmanów, ze stolicą w Brus sie; wszystkie gmachy tam przechowane, a datujące z czasów Mur ad a I., w rzędzie których pierwsze miejsce zajmuje piękny meczet Zechil-Dżami (fig. 349), noszą na sobie charakter bizantyński, również jak Zielony Meczet w Nicei\ wzniesiony między 1373 a 1378 rokiem.

Z krajów pozostających do dnia dzisiejszego pod panowaniem władców mahometańskich, najwięcej śladów właściwej sztuki arabskiej przechował

===

lip

y.

ap

mi

^r>~r^r^Kr>vn^T-n^n^ wi*rx>, '(SrôoôcôcfcoôcÛQèotaôoôoÈofc

.DOCDCDD nnCCDCODDGC

" d^o'c i'o’o'o arc⁻ o~c>7 c>^o"yo^f^rgf5ÿl XlirX

O Jjk O,

Êdûcfio6otuÛo(!r(l(il;vjctc6o(jo6t6

ikW£M£ï£:œct*à&rk

■>

Fig. 350. Meczet Ibn-Tulun.

Egipt. Amru, jeden z jenerałów Omara, opanował go w 643 r., zdobył starożytne Memphis i założył niedaleko tego miasta stolicę Fostat, która później otrzymała miano Starego Kairu.

Najdawniejszym zabytkiem tej epoki jest meczet Amru, rozpoczęty zaraz po wkroczeniu Arabów, a wykończony z początkiem VIII. wieku przez kalifów Abd-el-Maleka i W a 1 i d a, który to ostatni przebudował także w Medynie dawną pierwotną świątynię z czasów Mahometa; szkoda tylko, że meczet Amru jest dziś w bardzo znacznej części zrujnowany, a wrodzone ludom Wschodu niedbalstwo, pozwoli zapewne wkrótce na zniknięcie ostatnich szczątków jednego z najstaroźytniejszych przybytków islamu.

28

Szkic historyczny. T. II.

Za dynastyi Fatymitów powstały w Kairze następujące gmachy r W IX. wieku, piękny meczet Ibn-Tulun (w 876), (fig. 350), w którym pierwszy raz spotykamy zastosowanie łuku ostrego; w wieku X. meczet El-Daher czyli meczet Kwiatów (969) i meczet El-Azhar — Jaśniejący (981);: z XI. wieku datuje meczet El-Hakim; z XII. meczet Bar kuk niedaleko • Kairu (1149) i meczet Saladyna ( 1171 ), a do tej także mniej więcej epoki: odnoszą się: fontanna u bramy Kara-Mejdan (fig. 351), w stylu nawpół arabskim a nawpół romańskim i meczet Abu-Dinian w Aleksandryi (fig. 352).. Do znacznie późniejszych czasów, gdyż do XIV. wieku, należy meczet Has-sana (1356), w którym dziedziniec środkowy służy za łącznik między⁻

1 11 -Il

_L

J¹

Il .'L

1 il. X

U#

il

na:

- ■■■

/Â

il JL. '1 ,-u il jI JL.

—? n

.'I .-'I -V

fS?S

«

brisi

_JII» IL H

_J 3$^ ^~r l'i ^^rrr'

ÉiiiiHinH

............. ■' 'l'siife L^riimi¹; liiiii'

_ąwiifiittiiaaii

lailiiiiiiiiiiaüw^ i _ I _.kww

ÜIII" llllllliiiii 'lillliiihillililiillliililiilililiipilinTi

ji

iiJL J', jfïl r

P«M| jy

3L

11 L.;

. : .■    ■ il

pli g lia 11 il

Ht»

m num

Fig. 351. Fontanna Kara-Mejdan.

czterema duźemi salami, uwieńczonemi kopułami beczkowatej formy, tak,, źe całość formuje rodzaj krzyża (fig. 353); a jeszcze nowszemi są: meczet El-Moyed (1415), do którego użyto starożytnych rzymskich kolumn i kapiteli (fig. 354) i meczet Kaił-Bey z 1463 roku.

Nużącem byłoby drobiazgowe opisywanie każdej z tych świątyń' zosobna, tern bardziej, źe wszystkie one mają wiele części wspólnych i pod-. chodzą pod jeden typ, nakazany przez samą naturę ich przeznaczenia ograniczymy się więc do ogólnej tylko charakterystyki tych gmachów,, nie wchodząc w zbyteczne szczegóły.

W Egipcie, architektura arabska odznacza się największą powagą i prostotą, a przytem trwałością materyałów i starannością wykończenia, tak jakby czuła, źe wszelkie półśrodki i pobieżne traktowanie przedmiotu nie uchodzą na ziemi piramid, które od kilku tysięcy lat stoją niewzruszone w swym potężnym i spokojnym majestacie. W meczetach egipskich, centrum architektoniczne stanowi dziedziniec, otoczony arkadami i portykami, w środku zaś jego wznosi się zwykle mała budowla kopulasta,

WĘĘm

iMm

ilM wm

Ł_’

• .. -

UW

Pi

f\

ir > ï,

wwk'9

Kil

üïiï'üâl

K»

gggjPJ^

Fig. 352. Meczet Abu-Dinian.

mieszcząca w sobie zbiornik dla ablucyj. Portyki wspierają się na dwóch, trzech, a czasem na czterech i pięciu rzędach kolumn, a strona przylegająca do sali modlitwy, miewa portyk szerszy od innych; łuk ostry spotyka się tu najczęściej, chociaż bywały także w użyciu łuki w kształcie podkowy; arkady portyków wspierają się na grubych słupach i filarach czworograniastych, do których najczęściej dodane są po czterech rogach cienkie okrągłe kolumny. Mury zewnętrzne zakończone są u góry oryginalnie wycinanemi blankami, pod któremi biegną fryzy, ozdobione albo deseniami

28*

o formach geometrycznych, albo teź napisami kufickiemi, w których teksty Al-koranu stanowią pełen wdzięku motyw dekoracyjny. Z wyjątkiem kopuł rozmaitych kształtów, unoszących się nad pomniejszemi częściami gmachu, górna część właściwej świątyni nie jest sklepioną, ale przedstawia zwykle pułapy kasetowane wewnątrz i dachy płaskie na zewnątrz. Nieodłączne od meczetów są minarety, albo przypierające do sali modlitwy, albo umieszczone po rogach dziedzińca, wysmukłe, ozdobione galeryami i balkonami, oraz przebite wielką liczbą otworów ostrołukowych. W ogólności, najdawniejsze meczety trzymane są w najczystszym stylu właściwie arabskim, w późniejszych zaś często spotyka się domieszkę obcych naleciałości,

a mianowicie romańskich, bizantyńskich i zachodnioeuropejskich.

•jj|

~ 4

L2 J jj

Kij

I ■ > r-B

Ad

lüg

su

fciytpj

/\

ÜÉI

mk

mg

Fig. 353. Meczet Hassana.

Kalifowie opanowawszy Egipt, posuwali swoje zabory coraz dalej na Zachód, a po zwycięskich bitwach stoczonych z wojskami cesarzy bizantyńskich i po długich walkach z miejsco-wemi ludami maurytańskie-go szczepu, stali się panami całego północnego wybrzeża Afryki, zajmując dzisiejszy Tunis, Trypolis, Alge-ryą i Maroko. Jednakże ich przewaga w tych krajach nie mogła się długo utrzymać i wkrótce, gdyż jeszcze w VII. wieku, potworzyły się tu samodzielne, niezawisłe od nich państwa, które dopiero w początkach X. wieku pochłonięte znowu zostały przez nowy kalifat Fatymitów. Najpotężniejszymi z tych drobnych władców byli emirowie Kairowanu, których stolica znajdowała się niedaleko dzisiejszego Tunisu; jeden z nich, Okba, wzniósł piękny meczet, który przebudowany w 836 r., tworzył 17 naw, przedzielonych przez 414 kolumn, po większej części wziętych ze starożytnych kolumn rzymskich.

Ci to właśnie emirowie Kairowanu, umocniwszy się w Afryce, rozszerzyli swe panowanie na Sycylią.. Owładnęli nią już w 827 r. a w roku 878 Syrakuza, ostatni punkt, w którym Grecy, walcząc zawzięcie, umieli się dotąd utrzymać, wpadła także w ich ręce. Palermo, najpierwej zdobyte,

doszło do największego stopnia świetności pod rządami emira Abul-Kazema, zmarłego w 995 r., a jeden z historyków arabskich powiada,

iSSi

■A

mm

IfjpjT' Jk

mm

A*

!

■¹ . .

j

fl&ii

:'h,

::!i:

BH

mmb

iÆî

Ii'

ii

II

BI.

s'

il

mm

mm,

US

.-V    -y

Fig. 354. Meczet El-Moyed.

źe w tern jednem mieście znajdowało się 300 meczetów, z których największy mógł pomieścić 7000 ludzi; ale z tej epoki żadne zabytki nie przechowały się do naszych czasów i o sztuce arabskiej w Sycylii możemy tylko mieć pojęcie z późniejszych budowli, w których żywioły saraceńskie mieszają się juź ze stylami bizantyńskim, włoskim i normandzkim. Już w roku 1072 Normandowie zajęli w Sycylii miejsce Arabów, ale jako znacznie niżej stojący w cywilizacyi od ludu pokonanego, ulegli oni jego wpływowi i artyści arabscy byli ich mistrzami i wykonawcami rozmaitych wielkich prac, tak, że wszystkie gmachy odnoszące się juź do epoki panowania normandzkiego, są dziełem ich ręki i noszą na sobie wybitne cechy arabskie.

Za króla Rogera powstały łaźnie w Cefalu i dwa pałace koło Palermo, Minenium i Favara, z których ostatni znany jest także pod nazwą Mare-Dolce; za Wilhelma I., zmarłego w 1166 r., zbudowany został pałac Zisa; za Wilhelma II. (urn. £189), pałac Kuba, a jeden z podróżnych arabskich zwiedzających Sycylią za czasów tego ostatniego króla, unosi się nad bogactwem Palerma i powiada, że w otoczeniu swych wspaniałych willi, wygląda ono jak szyja młodej dziewicy, ozdobiona bogatym naszyjnikiem.

Zisa formuje czworobok, do którego węższych boków* przypierają mniejsze pawilony; fasada jej, składająca się z arkad, powolnie zwężających się w łuk ostry, podzielona jest na trzy piętra, a szeroki fryz, ozdobiony kufickiemi napisami, stanowi jej zakończenie u góry; sala recepcyjna z framugami i kaskadą, spadającą po stopniach marmurowych do takiegoż zbiornika, miała ściany zdobne w różnobarwne desenie, sklepienie zaś w kształcie tak zwanego plastra wosku i dawała na otwarty dziedziniec, otoczony galeryami i mieszkaniami kobiet.

Kuba, co właściwie jest zepsuciem wyrazu Kaaba — dom kwadratowy, dziś obrócona na koszary, zbliża się ogólnym charakterem do poprzedniego budynku, tylko jeszcze bogaciej była ozdobioną; ostrołukowe arkady, 40 stóp wysokie, ożywiają fasadę, a dwie sale przykryte kopułą, zajmują środek głównego budynku, który otaczały pawilony w kształcie otwartych czworobocznych kiosków, wspartych na łukach ostrych i także zakończonych kopułami. Dziś jeden tylko z tych pawilonów zachował się w całości i nosi odrębną nazwę Kubola, a stanowi on prawdziwy klejnot architektoniczny, trzymany w najczystszym stylu arabskim. Polityczna zawisłość Arabów Sycylii od kalifów fatymickich, przedłużająca się aż do podboju normandzkiego, usprawiedliwia i tłómaczy ścisły także związek sztuki arabskiej w Sycylii ze sztuką Egiptu, używanie wyłączne łuku ostrego i cały zewnętrzny pozór budowli, wielka zaś dokładność i zręczność w sklepieniu kopuł, które przez zgrabne dodanie małych łuków po rogach czworoboku, spoczywały nie na kwadratowej, ale na ośmiokątnej podstawie, musi być przypisywana wpływowi bizantyńskiemu.

Styl arabski spotyka się nietylko w cywilnej architekturze, ale nawet w przybytkach religijnych z czasów panowania normandzkiego w Sycylii. Najoryginalniejszy typ takiej mieszaniny stylów przedstawia zamkowa kaplica w Palermo, zwana kaplicą Palatyńską (fig. 355), wzniesiona między 1129 i 1140 rokiem; ma ona pozór bazyliki o trzech nawach, przedzielonych przez kolumny korynckie, unoszące wysokie ostre łuki; ze sklepienia nawy środkowej zwieszają się stalaktyty, tak charakterystyczne w sztuce arabskiej; na przecięciu nawy głównej z transeptem unosi się śmiała kopuła ; płyty z różnobarwnych marmurów i mozajki w stylu bizantyńskim zdobią ściany, na fryzach zaś napisy arabskie i rozmaite drobne szczegóły znowu znamionują sztukę sara-ceńską. Podobny powyższemu charakter noszą także : katedra w Cefalu, rozpoczęta w 113 2 r. ; kościoł La iMagione w Palermo '(1150 r.) i katedra w temźe mieście (1185 r.); nakoniec sławny i wspaniały kościoł w .Monreale (1174-1189), o którym papież Lu-•cyusz II. w swej bulli z 1182 r. powiada, że

od czasów starożytności klasycznej żaden z królów nie może się poszczycić wzniesieniem równie doskonałego dzieła, jak ta świątynia.

Wcześniej aniżeli w Sycylii, gdyż już od 711 r., to jest od zwycięskiej bitwy pod Guadelete, Arabowie usadowili się w Hiszpanii, a ich panowanie w tym kraju, tak pod względem politycznym, jak i ze względu na sztukę, podzielić trzeba na dwa główne okresy historyczne. Pierwszy ■obejmuje dzieje właściwych Arabów czyli kalifatu Kordubeńskiego, trwa-

m

lir

iii

mm

li?«“

üPi

Bi

w——rartsü

tSSÜHäg

mmm

i-'

.li

II

toć

§n___

matm

Fig. 355. Kaplica Palatyńska w Palermo.

jącego od 756 do 1031 roku, w drugim zaś peryodzie Maurowie afrykańscy: Almorawidzi, Almohadzi i Merynici tworzą kilkanaście państewek

ii

oddzielnych, a nakoniec zakładają królestwo maurytańskie Granady, które trwa od 1236 do 1492 roku.

mm

iiiii

ku

iii

¹ E

131

rV

__

Pb

«Si

!!

mm

Fig. 356. Meczet w Kordubie.

W pierwszym, okresie sztuka arabska, jeszcze' niewyrobiona, próbuje sił swoich, idzie naoślep, nie pogardza materyałami zosta-wionemi jej przez przeszłe wieki i używa ich do własnych budowli, a jeżeli dochodzi często do bardzo szczęśliwych kombinacy} i do wywołania uroczych efektów,, czyni to prawie bezwiednie, dzięki swemu wrodzonemu zmysłowi estetycznemu. Najważniejszym pomnikiem tej epoki jest sławny meczet 7V Kordubie, rozpoczęty w 786 r. (fig- 356); gdy kalif Abd-el-Rahman przedsięwziął jego budowę,

11

Fig. 857. Plan meczetu w Kordubie.

kazał wyszukiwać rozrzucone po Hiszpanii dawne kolumny rzymskie z kosztownych marmurów i zużytkował około tysiąca tych monolitów. Plan ogólny tego gmachu nie zbliżał się do żadnego znanego dawniej typu; 21 bram o lukach w kształcie podkowy,, przebitych w zewnętrznym murze , prowadziło do dziedzińca,, ocienionego palmami i cyprysami, a odświeżanego mnóstwem fontan ; ztąd wchodziło się da właściwego meczetu, w którega wnętrzu 19 rzędów kolumn tworzyło tyleż naw, przeciętych pod kątem prostym przez 35 drugich rzędów podobnych kolumn (fig. 357). Niemożliwem było osadzenie dachu bezpośrednio na tych kolumnach zbyt niskich, na każdej więc z nich ustawiono cieńsze czworokątne słupki,

pomiędzy ktoremi, w kierunku długości, rzucono dwie serye łuków w podkowę, jedne ponad drugiemi, i tak dosięgnięto zaledwie dla całego gmachu nie więcej jak 35 stóp wysokości (fig. 358). Pierwotny sufit, przed obróceniem meczetu na kościoł, był drewniany i bogato przyozdobiony złoceniem i malowidłami, słupy zaś i łuki pozostały nagie, z wyjątkiem środkowej

, .. .....................üHiiiiiäS9PS9|

' ''' |§ÿ y............... ■ . _ ____■ ■ -y..--    _    v -

Wi

vi

j!i!'

i!|

p pib

n3Jmg£

/h.

i IM

mlĘŁ

mm

^•1

IKbsiig

BU

ic

wWaoŁ-y

Itflr²

i-'

tWMmm

|jö£:

mm

11«

Äl'i

liSi»»

ém

iŁtiaHBBBBBaii

mm

y«

ib

II

ól

im

«I

V

:l

iii

i IS

I łff

bb¹;-

I:

;il

ii

la

tira

Ib" G

te

i®

liliii !»!'!■«

11

JÜ

i$Smr

i Ib¹ y i ?i'. i Id Hi «-

, J|iS|

IF

—y.

ite

I ó|ó!

Ł1

Mÿm

ii

III

li

mminnm •<

mi

wSSSSK

■Mfrjr %

■ y^-L. -r ;

Fig. 358. Wnętrze meczetu w Kordubie.

nawy, prowadzącej do przybytku mieszczącego w sobie koran, która to nawa w całej swej długości była z przepychem ubrana, równie jak sam przybytek i poprzedzająca go czworokątna przestrzeń między słupami. Słupy i łuki tej nawy głównej okryte były mozajkami, a ściana zewnętrzna przybytku, także cała mozajkowana, odznacza się tem, że deseń jej spokojny i trzymany we wstrzemięźliwym stylu, różni się zupełnie od późniejszych fantastycznych arabesków, zdobiących mury gmachów maurytań-skich ; mozajka ta bowiem wykonana była przez artystów bizantyńskich, a za wzór do niej służył kobierzec, pochodzący z Konstantynopola. Ponieważ olbrzymia ta przestrzeń, dość stosunkowo niska, słabo a szczególnie nierówno była oświetlona przez nieliczne i niewielkie okna, zawieszono więc w niej, jak powiadano, 10,000 srebrnych lamp, które zapalano w czasie większych uroczystości.

Braknie nam materyałów, dla śledzenia dalszego rozwijania się sztuki arabskiej w Hiszpanii przez wieki X. i XI. Szczątki dawnego meczetu wzniesionego w 960 r. w Tarragonie przez Abderrahmana III., wklu-czone do dzisiejszej katedry, mało nas mogą pouczyć w tym względzie; pałac w Zahra koło Korduby, także z X. w., został zupełnie zniszczony; łaźnie w Palmie, stolicy Majorki, z wieku XI., przedstawiają łuki w podkowę Arabów, w połączeniu z kolumnadą romańską i kopułami bizantyń-skiemi ; ale te szczątki, położone na odległej wyspie, oddalonej od ogniska cywilizacyi arabskiej i narażonej na różnorodne wpływy postronne, nie mogą służyć za kryteryum do wydania sprawiedliwego sądu w tym względzie ; w braku więc świadectw żywych, najbardziej wymownych w takich razach, musimy się uciec przynajmniej do szczegółowego opisu, jaki nam zostawił Murphy o pałacu w Az-Zahra.

Pałac ten, wzniesiony w 940 roku przez Annazira Abderama, otrzymał swą nazwę od imienia najukochańszej żony kalifa, a miał być tak przepyszny, że wszyscy współcześni poeci prześcigali się w opiewaniu jego piękności. Pięć tysięcy kolumn z porfiru i najkosztowniejszego marmuru ozdabiały sale, których mozajkowane posadzki naśladowały wzorzyste kobierce; ściany ich i fryzy pokryte były wytwornemi płytami fajanso-wemi, układanemi naprzemiany z płytami z lapis-lazuli i krwawego jaspisu. Sala zwana Salą Kalifa, miała mury z przeźroczystego alabastru, a drzwi, w liczbie ośmiu, wprawione były w ramy z kryształu i szkarłatnego porfiru, same zaś wykonane były z hebanu, inkrustowanego srebrem, kością słoniową i perłową macicą. W środku tej sali znajdowała się sadzawka z jaspisu, a na jej wodach pływał łabędź złoty o skrzydłach z drogich kamieni i z dzioba wyrzucał strumień wonnej esencyi, u sufitu zaś wisiała sławna perła, wielkości jaja kazoara, przysłana Abderamowi w darze przez cesarza Michała II. Pałac ten odznaczał się nietylko nadzwyczaj nem bogactwem, ale także olbrzymiemi rozmiarami; miało się w nim znajdować 15,000 kosztownych drzwi, a tysiące ludzi przeznaczone były wyłącznie do jego obsługi. Urocze ogrody rozrzucone na tarasach, okalały pałac i były zapełnione mnóstwem rzadkich zwierząt, z rozmaitych części świata sprowadzonych, sądząc więc z powyższego opisu, gmach ten wygląda na jakiś fantastyczny utwór wyobraźni, wyjęty z Tysiąca i jednej nocy, Murphy zaś dodaje, że nie był on dziełem miejscowych artystów, gdyż przynajmniej architekt który plan jego obmyślił, był sprowadzony z Persyi.

Oprócz Az-Zahry, inne wspaniałe budowle wznosiły się nad Guadal-quivirem, którego brzegi miały być ubrane nieprzerwanym wieńcem pałaców, willi i prześlicznych ogrodów, ale o tem wszystkiem możemy sądzić także tylko z poetycznych naracyj miejscowych bardów, nie zawsze zasługujących na zupełną wiarę.

K-gSjgjj - -

•TH ¹ '¹ m : ■:

==

a -Æ

Ifcl

>6

M'

i.

Fig. 359. Brama Bizagra w Toledo.

Z XII. wieku przechowało się już do naszych czasów więcej autentycznych pomników, między któremi wymienimy najważniejsze: Brama słońca czyli Bizagra w Toledo (fig. 359), najlepszy okaz połączenia stylów arabskiego i romańskiego, przedstawia nam między dwoma okrągłemi wieżami, wznoszącą się ogromną masywną bryłę muru, wśród której wystrzela wysoki szpiczasty łuk w podkowę. Z tejże epoki datuje, także w Toledo, Sy?iagoga, dzisiejszy kościół Santa Maria la Bianca, pięcio-nawowa bazylika o wielokątnych słupach podtrzymujących łuki w podkowę, a których kapitele bogato są pokryte rzeźbą ze stiuku. W Sewilli, w 1172 r. został wzniesiony na rozkaz Yussufa-Abu-J akuba meczet, którego oderwane części wkluczone są do dzisiejszej katedry. Na zewnątrz przypominają one bardzo wielki meczet z Korduby; ściany są nagie, poprzedzielane na kompartymenty przez czworograniaste słupy, a w takich przegrodach są umieszczone drzwi i okna, prawdziwe lub ślepe, objęte ostremi lukami. Sławna wieża Giralda, służąca dziś za dzwonicę katedrze, ale bardzo uszkodzona przez ostatnie trzęsienie ziemi z 1884 roku, była minaretem pierwotnego meczetu, górna jednak jej część jest już znacznie późniejsza, gdyż została odbudowana po trzęsieniu ziemi, które miało miejsce w XVI. wieku. Dolna część, do wysokości 60 metrów, pochodzi z dawnej budowli, wzniesionej w 1195 r. i stanowi kwadrat o nadzwyczaj grubych murach, w których urządzono tak wygodny wjazd ślimakowaty, że konno na sam szczyt dostawać się było można; mury te u dołu są gładkie, wyżej zaś

ozdobione deseniem romboidalnym, naśladującym siatkę, a liczne okna ostrołukowe przerywają ich monotonią.

W wieku XIII. i późniejszych mamy już do czynienia ze sztuką maurytańską, która jest wprawdzie uzupełnieniem tylko sztuki arabskiej z epoki kalifatu, pokrewną jej duchem i całą swoją istotą, ale jest to już sztuka samoistna, wyzwolona zpod wszelkich wpływów miejscowych, wykształcona długą praktyką i pewna swych środków, która, niepowstrzymana żadnym hamulcem, puszczą wodze swojej niezrównanej fantazyi, posiłko-

HI

i"i

" UKT .....,L ¹

MBS

ijM

§! IfiÜiiiiWÓASgpi ; : Frrr f-:    ■    ^ ■ ■

-    ■ - ' .a er;-'

E . M .

p||g

Z

A:

; ' ;7_

WmKSSmm

'i

/■J

rj

aAM I

r/rt

: ifp

t-—iMiJjiCïïn

mm W tim K%m M fea

-

rrfiMH i

lir i

mam

,Vs

V/

[■

4',! i    S

^ r    > eA**—-^T»-4łU. 4

-AT

r~

Fig. 360. Sala ambasadorów w Sewilli.

wanej bogactwem otaczających krajobrazów i tradycyami sztuki perskiej. Najwspanialszy swój wyraz znajduje ona w dwóch słynnych po wszystkie czasy pomnikach : w Alkazarze z Sewilli i w Alhambrze z Grenady.

Pałac sewilskij zwany Alkazarem, był wprawdzie rozszerzany i przebudowywany przez królów Piotra Okrutnego, Karola V., Filipa II. i ich następców, ale najdawniejsze jego części pochodzą z epoki monarchów maurytańskich, a napis umieszczony u jednego z wejść, opiewa, że założycielem jego był król Nazer, budowniczym zaś Arab Jalubi. Wielka Sala ambasadorów jest perłą tego gmachu (fig. 360): cztery ogromne luki w podkową, z podobnemiź małemi furtami po bokach, podtrzymują jej ściany, czyniąc ją prawie całkiem otwartą u dołu ; nad niemi 44 łuków mniejszych, równej wielkości, tworzy arkady drugiego piętra; cztery balkony wklęsłe, nakształt trybun, umieszczone są jeszcze wyżej nad arkadami, pośrodku każdej z czterech ścian, a nad całą salą unosi się piękna kopuła, tak zwana media narania — pół pomarańczy — której sklepienie, delikatnie rzeźbione, całe pokryte jest złoceniami i ornamentacyą o najżywszych kolorach, ściany zaś całe znikają pod podobnemi ozdobami w najwykwintniejszym stylu. Śliczne są także dwa dziedzińce : Patio de las Doncellas i Patio de las Mune-cas, o kolumnadach z białego marmuru i rzeźbach również mar- y murowych i stiukowych, o mu-rach zdobnych w arabeski i cegły emaliowane. Ogród przylegający do pałacu, podzielony jest na prostokątne kwadraty, zapełnione najbogatszą roślinnością, «§* pomiędzy któremi ciągną się we wszystkich kierunkach trotoary, ^ wykładane cegłą dziurkowaną, r~-a pod niemi przeprowadzony był -X" cały system wodny, tak zręcznie urządzony, że na znak dany, ze wszystkich dziurek wytryskały strumienie wody, przemieniając ogród w jednę ogromną fontannę.

IpTi

\ •/

j X\'Ą::r .•

.9.. t .9...

wfbJ

Zaczynając od XIII. wieku,

Fig. 361. Plan" Alhambry.

Grenada staje się stolicą państwa Maurów; pomimo że potęga mau-rytańska cofać się musi z dniem każdym i ustępować przed napierającem ją ze wszech stron chrześciańskiem rycerstwem, zapał do sztuki jednak nie ostyga, ale przeciwnie, wzmaga się poczucie piękna, zamiłowanie w rozkoszach dochodzi do kulminacyjnego punktu, a poezya, przenikająca całe życie narodu, wciela się w martwy nawet kamień i wydaje najdoskonalsze formy architektoniczne. Najpiękniej-szem świadectwem tego kierunku jest cytadela Grenady, zwana, od gorąco-czerwonej barwy kamieni swych murów i wieżyc, al-Hamra, a przez zepsucie

Alhambrą; jej mury obronne zaczęto wznosić w 1248 roku, budowa zaś zbytkownych dziedzińców i sal przedłużała się przez cały wiek XIV. i przez połowę XV.

iw

•i

fSi

mm

tÿg

H®

"HH

ML

L$ś

mym

fpif

li'iÄp Kil

»I

—Pil—

.....C*: ' ;

li

[V

YA

*11»

mß |jfi

iEŻL£~ § P*!

P*»

1;

ii

:]P

-Jat"

«WsfeîS ■&

||!®S H

nm

I, i

■■ }

Fig. 332. Dziedziniec lwów w Alhambrze.

Całość tego gmachu zajmuje 2500 stóp długości na 750 stóp szerokości (fig. 361). Po przejściu Braviy prawa, Placu cystern i kilku przedsionków, wchodzi się na dziedziniec, zwany Patio de la Alberca; krzewy

róż, oleandrów i mirtów ocieniają ogromny zbiornik środkowy, za którym otwiera się portyk, wsparty na siedmiu arkadach, a nad nim powietrzne-galerye, ze zwieszonemi nakształt stalaktytów sufitami ; północne arkady prowadzą do Halli błogosławieństwa, a dalej do wieży des Comares, której grube mury mieszczą w sobie pełną przepychu Sałę ambasadorów, o bogato złoconej kopule.

Najwspanialszą i powszechnie znaną częścią pałacu, jest jego część zachodnia, grupująca się wokoło Dziedzińca lwów (fig. 362); środek tego dziedzińca zajmuje alabastrowa fontanna, podtrzymywana przez dwanaście lwów; 128 wysmukłych kolumn z białego marmuru wspiera galerye, otaczające dziedziniec, a z których południowa prowadzi do Sali Abencerra-gów. Kolumny otaczające dziedziniec lwów, ustawione są w symetrycznym nieładzie trzy po trzy lub cztery po cztery; ich kapitele, bardzo delikatnie rzeźbione, zachowują ślady złoceń i malowidła, a łuki przez nie podtrzymywane, są nadzwyczajnej elegancyi ; ze środka w^ęźszych boków dziedzińca wysuwają się dwa portyki, wsparte na tymże samym systemie kolumn, a galerye te i portyki tworzą wewnątrz przepyszną całość łuków zwieszonych, małych sklepień, framug i kolumenek. Na zachód od dziedzińca leży długa Sala Trybunału, o plafonie pokrytym malowidłami, a na północ, naprzeciwko sali Abencerragów, znajduje się klejnot architektury maurytańskiej, sławna Salka dwóch sióstr. Forma jej kwadratowa u dołu, przeistacza się u góry w ośmiokąt, a w każdym rogu wznosi się mała kopułka w kształcie celki, nad całością zaś panuje kopuła sferoidalna, prawdziwe cudo wykończenia i cierpliwości. Ściany, od fryzów aż do wysokości człowieka, pokryte są, jakby koronką ze stiuku nadzwyczajnej delikatności, dolna zaś ich część ozdobiona jest cegłami emaliowanemi.

Architektura Alhambry, pomimo swej lekkości i powietrzności, nic nie pozostawia do życzenia pod względem trwałości i mocy, a oddala się ona od wszystkiego, co ją poprzedziło w sztuce arabskiej: łuki, zazwyczaj w kształcie przedłużonego półkola, nie mają nic do dźwigania i podtrzymywania ; są one tylko uroczym pozorem, również jak te prześliczne drewniane sklepienia i kopuły, które także służą tylko za pretekst do deko-racyi, a nie spoczywają na samych słupach, tylko na lekkich obok nich zawieszonych konsolach ; ale główna piękność architektury maurytańskiej spoczywa w jej niezrównanej ornamentyce, nad którą obszerniej się zastanowimy, mówiąc o sztuce plastycznej Arabów.

Obok Alhambry, trzeba jeszcze zacytować sąsiedni jej pałac Generalif er położony wśród czarujących ogrodów, ale bardzo zniszczony, i pałace północnej Afryki, pojęte w tym samym duchu co Alhambra, ale daleko od niej niższe pod względem świetności, i w których pierwotne zasady archi-

tektury maurytańskiej już na krok się dalej nie posunęły i nie rozwinęły żadnych nowych motywów. Z upadkiem królestwa Grenady sztuka arabska zniknęła także zupełnie z powierzchni Hiszpanii, gdyż fanatyzm książąt katolickich, podniecany długą i zaciętą walką, wywołał tak straszne prześladowanie, że żaden Maur nie pozostał na gruncie hiszpańskim, i w ten sposób musiały zniknąć żywioły, któreby mogły, podobnie jak w Sycylii, przedłużać tradycye artystyczne Arabów, długo jeszcze po obaleniu ich politycznego znaczenia.

m«⁵'

m*-

< f..-j

a;

îfc S«® »sé A s A » A    [4 ' Ig

|

J

I

~Û

iÂsf ⁴

.. ’ ■ A

* m ™

4r    T '*5

IHMäSiA AmAA K-

x.v!

'à

Pma!

MpA

fi

aesü

mmm

‘A

IV •

Mjjjg

.......ggjsig

awfe⁴! «g⁸

A

•A

liill

■A

:ïs

io

i'r ’

fe-

gg

AA?

MglSgg| - ■

G -S;

IHSI

ï I,

Fig. 363. Meczet Bajazeta w Konstantynopolu.

Na Wschodzie, wpływ Arabów był trwalszy, gdyż religia była tam główną podstawą cywilizacyi we wszystkich kierunkach. Wprawdzie Turcy, daleko słabiej uposażeni od swych mistrzów pod względem artystycznym, nie umieli utrzymać tej sztuki na dawnej wysokości, ale bądźcobądź stali się oni naturalnymi spadkobiorcami Arabów po upadku kalifatów wschodnich, a chociaż ograniczali się głównie do przerabiania na meczety świątyń bizantyńskich, jak to miało naprzykład miejsce z cerkwią św. Zofii w Konstantynopolu — i używali często architektów chrześciańskich do budowy swych przybytków religijnych, zawsze jednak sztuka arabska, w głównych swych zarysach, przetrwała u nich aż do naszych czasów, a chociaż zepsuta i skarłowaciała, znajduje jednak w ich obszernem państwie ciągłe zastosowanie.

■

I

4

1

,Ar.S

■

■ ■

s*

;4 AA

? •

issss.

Świątynia św. Zofii, z dodaniem do niej wysmukłych minaretów i rozmaitych dodatkowych budowli, odpowiadających potrzebom innej re-ligii, stała się typem i wzorem dla wszystkich nowych meczetów, wznoszonych w Konstantynopolu. Takiemi są: meczet sułtana Bajazeta z XV. wieku (fig. 363), Sulejmana z wieku XVI., meczet sułtanki Walide z XVII. wieku, wyłożony wewnątrz pięknemi perskiemi kaflami emaliowanemi i wspaniały meczet Achmeta, pochodzący z tejże epoki, a ozdobiony sześciu minaretami. W architekturze świeckiej, w licznych pałacach wznoszonych w przeciągu XV. wieku, utrzymywał się początkowo styl ozdobny Alhambry, ale później przeważyły wpływy Zachodu, i gmachy z XVII. i XVIII. wieków, dziś istniejące, przypominają podobne budowle zachodniej Europy, w stylu barokko.

ipt-

■

Sm ■

jp;_

Sb ■

Hy

Najbardziej fantastyczny typ tego rodzaju przedstawia wysoka wieta Seraskieratu (fig. 364), z której tak pyszny widok roztacza się na cały Bosfor. Carogród posiada także wielką ilość wspaniałych monumentalnych studni, w któryoh ornamentyka perska łączy się ze stylem Zachodu. Najpiękniejszą z nich jest studnia Achmeta, znana dziś całemu światu z kopii dokładnie wykonanej, którą można było podziwiać na wystawie wiedeńskiej z 1873 roku.

Fig. 36i. Wieża Seraskieratu w Konstantynopolu.

Na wybrzeżach Afryki północnej w rozmaitych epokach wznosiły się pomniki religijne, poświęcone pamięci świętych mężów islamizmu, a w Algeryi rząd francuski roztoczył nad niemi swoję opiekę, uznając je za zabytki historyczne, których zachowanie interesować powinno cały świat cywilizowany. W samym Algerze zasługuje na wyróżnienie Wielki Meczet, pochodzący z X. czy XI. wieku, którego wnętrze odznacza się wielką prostotą, a fasada, dająca na ulicę Marynarki, tworzy portyk, wsparty na

29

Szkic historyczny. T. II.

14 ząbkowanych arkadach trzy metry szerokich, a spoczywających na kolumnach z białego marmuru. Znacznie późniejszym, gdyż datującym już z XVII. wieku, jest meczet Dżama-Dźedid czyli Meczet Nowy, uwieńczony pięcioma kopułami, z których środkowa jest znacznie większa od czterech innych, ozdobiony wysmukłym minaretem 25 metrów wysokim i basenem dla oczyszczeń, który przedstawia tę stronę oryginalną, źe nie jest umieszczony ani w środku dziedzińca, ani wewnątrz meczetu, jak to zawsze ma miejsce, ale przypiera do jednej ze ścian budynku. Najpiękniejsze jednak gmachy religijne nie znajdują się w samym Algerze, ale w mieście Tlemcen,.

PB]jj

mm

w prowincyi Oranu, gdzie meczety Sidi-Halluy i Sidi-Bumcdin (fig. 365), pochodzące z najpiękniejszej epoki sztuki mau-rytańskiej, mogą rywalizować pod względem artystycznym z arcydziełami Sewilli i Korduby.

ii

Fig. 365. Meczet Sidi-Bumedin w Tlemcen.

W Indy ach, sztuka arabska napojona już wytwornym smakiem Persyi i przyswajając sobie w części tradycye miejscowe,, natchniona przytem pięknem nieba, bujno-ścią ziemi i gorącym kolorytem oblewającym całą przyrodę, wydała dzieła niezrównanego bogactwa, w których rozszalała wyobraźnia dalekiego Wschodu umie się miarkować pod wpływem surowej powagi i spokoju, wyniesionych z ziemi ojczystej i w których odrębne i napozór sprzeczne żywioły łączą się w jednę czarującą całość, pełną przepychu i harmonii.

Dawniejsi podróżnicy, mówiąc o zabytkach sztuki mahometańskiej w Indyach, główny kładli nacisk na kosztowność używanych materyałów i na bogactwo dekoracyi; nie w tern jednak spoczywają wyłącznie ich zalety, gdyż artysta nie poświęca tu ogólnego planu drobniejszym szczegółom i nie ukrywa go pod zbyt obfitemi ozdobami, a także nie dąży jedynie do ogromu i bezmiernej potęgi, jak w dziełach sztuki indyjskiej ;; przeciwnie, zmierza on do celu zapomocą spokojnych i pełnych prostoty form, które już same przez się posiadają wysoką wartość estetyczną,, a podniesione są tylko szczęśliwym doborem szczegółów. Plan ogólny meczetów bywa zazwyczaj czworokątny; filary łączą się zapomocą łuków przegiętych, które Francuzi nazywają arcs à dos d’âne, blanki misternie wycinane służą za ozdobę górnych części murów, wysmukłe wieże i minarety strzelają z rogów budynków, a nad główną salą meczetów wznoszą.

się baniaste kopuły, ostro zakończone. W pojedyńczych motywach widoczny jest często wpływ starej sztuki indyjskiej w nadmiernie wystających dachach, w konsolach zbyt różnorodnych, w salach kolumnowych, nako-niec w niektórych barbaryzmach, jak owe łańcuchy wyrzynane z jednej sztuki kamienia, ale to wszystko nie psuje ogólnej harmonii, która w całej pełni wynurza się z rozumnego i z góry obmyślonego zestawienia części. Strona zewnętrzna gmachów, poświęcona zazwyczaj i zbyt monotonnie i pobieżnie traktowana przez artystów arabskich w innych częściach ich obszernego państwa, nabiera w ich indyjskich pomnikach przynależnego sobie znaczenia i śmiało wyrzec można, że sztuka arabska, z wyjątkiem może Hiszpanii, nigdzie nie zostawiła równie pięknych i w całem tego słowa znaczeniu doskonałych dzieł artystycznych, jak w Indyach. Dlatego poświęcimy jej tu obszerniejszą wzmiankę i opiszemy trochę szczegółowiej pomniki stylu indo-arabskiego.

Głównemi ogniskami w których najświetniej się rozwinęła sztuka mahometańska w Indyach i w których do dnia dzisiejszego przechowały się najcenniejsze jej zabytki, są miasta Delhi i Agra. Delhi może być słusznie nazwane Rzymem Indyj, tak jak Benares zasługuje na miano ich Jerozolimy; w niem się koncentrują i znajdują najwyższy swój wyraz cała potęga, cały urok i cała świetność tego kraju, a ten tylko kto posiadał Delhi, mógł się uważać za niezaprzeczonego pana Indyj, czego dowodzą dzieje pierwotnych Aryów, historya sułtanów patańskich i mongolskich, a nakoniec świeższy już przykład Anglików, których panowanie nad brzegami Gangesu miało zawsze pewien charakter prowizoryczny i wiecznie zakwestyonowany, aż do chwili zdobycia Delhi. Rzeczywiste terytoryum tego miasta nie ogranicza się tylko do jego dzisiejszego obwodu ; obejmuje ono przestrzeń 126 kilometrów kwadratowych, na której rozsiane są szczątki kilkunastu stolic, które od najdawniejszych czasów następowały tu po sobie. Już w bajecznych dziejach starożytnych ludów aryjskich trądy cye wspominają o trzech miastach: Madhanti, Hastinapura i Indrapechta, zajmujących kolejno tę miejscowość; w 57 r. przed Chr. na ruinach Indra-pechty król Dilu wznosi miasto, zwane już Delhi; w 736 r. zastępuje je stolica nowopowstałego państwa Tuarów; w 1060 r. król Anang-Pal przebudowuje miasto, znowu zniszczone i wydobyte z gruzów przez Wisala Dewę w 1152 r. W r. 1192 Delhi, zdobyte przez sułtana Kutaba, staje się stolicą kwitnącego państwa Patanów, cesarz Feroz ozdabia je wspaniałemi gmachami, po zburzeniu zaś przez Timura w 1398 r., powraca ono do dawnej świetności za jego potomków i następców: Humayuna i Akbera, a Szach-Dżihan, przenosząc tu stolicę państwa Wielkiego Mogoła w 1631 r., staje się, rzec można, założycielem nowego Delhi, dotychczas istniejącego.

29*

Agra nie posiada wielkiego dziejowego znaczenia Delhi, a chociaż była wprawdzie, w pierwszych już wiekach naszej ery, stolicą dość potężnego państwa, to później upadła zupełnie i dopiero w 1488 r. cesarz Sikander, z patańskiej dynastyi Lodich, nadał jej cechy większego miasta; ale prawdziwą swą świetność Agra zawdzięcza Akberowi, który w 1556 r. nadał jej nazwę Akberabadu i usadowił w niej stolicę państwa mongolskiego, a ten charakter zachowała ona do r. 1631, to jest do chwili przeniesienia stolicy do Delhi przez Szacha-Dżihana.

Skreśliwszy ten krótki rys historyczny obu miast, przystąpmy teraz do opisania ważniejszych pomników sztuki arabskiej, jakie się w nich znajdują.

Najdawniejszym zabytkiem architektury muzułmańskiej w Delhi jest sławna wieża Kutab Minar, którą sułtan Kutab-U din-Ejbeg kazał wznieść w samym środku zdobytego miasta, jako trwałe świadectwo zwycięstwa Islamu nad Brahmanizmem. Rozpoczęta w 1200 r., wieża została wykończoną w lat 20 później przez następcę Kutaba, cesarza Altameha; wznosi się ona samotnie wśród ogromnego placu i panuje nad całą otaczającą okolicą, a chociaż ma nie więcej, jak 70 metrów wysokości, wydaje się być dwa razy przynajmniej wyższą, gdyż żadna wielka masa monumentalna nie osłabia tu wrażenia, jak to się dzieje av naszych gotyckich katedrach, gdzie wieżyce, spoczywając na zbyt masywnych podstawach, a kończąc się zbyt wysmukło i szpiczasto, tracą przez to samo na sile, tak, że często, patrząc na nie, nie chce się wierzyć cyfrom, podawanym przez przewodników, względnie do ich rozmiarów. Powrócimy jeszcze do Kutab-Minaru, mówiąc o sztuce indyjskiej, gdyż wieża ta, jakkolwiek zbudowana przez Muzułmanów, jest jeszcze charakterem swym więcej indyjską, aniżeli arabską i typ jej łączy się w prostej linii z architekturą Dżajnów.

W niewielkiej odległości od wieży, Kutab, jako zapalony wyznawca nauki proroka, polecił wznieść meczet, którego budowę powierzył miejscowym architektom, gwałtem nawróconym na islamizm, i nakazał użycie rozmaitych materyałów, pochodzących z dawnych gmachów indyjskich. Meczet ten, którego ruiny tylko dziś istnieją, obok wielkiej piękności, zdradza to dwoiste pochodzenie; i tak: wielki dziedziniec kwadratowy poprzedzający świątynię, otaczają portyki, wsparte na kolumnach w czystym stylu dźajna, gdy fasada samego meczetu, przebita wielkiemi otworami łukowemi, zupełnie należy do sztuki saraceńskiej ; na wszystkich kolumnach i ścianach, obok ozdób indyjskich, widać późniejsze dopełnienia, arabeski i napisy z Alkoranu, a ta ornamentacya, jakkowiek bogata, razi jednakże brakiem harmonii i jedności. Pod tym względem, zupełnie podobny jest do powyższego gmachu drugi meczet, Arai-din-ka-Diopra, wzniesiony przez tegoż monarchę w Adżmir ; te same się w nim spotykają zalety, ale i też same wady, wspólne zresztą wszystkim prawie pierwszym próbom architektonicznym Muzułmanów na ziemi indyjskiej.

Meczet i wieża Kutaba zostały opasane przez jego następców odrębnym murem, a cesarz Ala-U din wzniósł w 1310 r. monumentalną bramę, zwaną od jego imienia bramą Aladyna, która przewyższa stylem swym najpiękniejsze dzieła Sewilli i Granady; podczas gdy Maurowie hiszpańscy otrzymywali główne swe efekta dekoracyjne zapomocą gipsu i stiuków, oraz żywych barw i złoceń sztucznie nakładanych, tu, kolorytu dostarczają same materyały, przepyszny piaskowiec czerwony i marmur biały, rzeźbione i wycinane w najdelikatniejsze hafty. Brama ta stanowi pawilon kwadratowy, przebity ze wszystkich stron wyniosłemi ząbkowanemu arkadami i uwieńczony śliczną kopułą; czystość linij, szlachetność proporcyj i majestatyczna powaga tego gmachu, czynią go jednym z naj-drogocenniejszych klejnotów architektury indo-arabskiej.

Do rzędu pomników datujących z czasów dynastyi patańskiej, a nie zniszczonych w całości przez groźnego Timura, należą jeszcze w Delhi: Meczet Czarny — Kala Maszid — mała ponura świątynia o dziwacznej architekturze, zbudowana zupełnie na wzór Kaaby z Mekki, a wzniesiona przez cesarza Feroza około 1330 r. i pałac tegoż monarchy, który nadzwyczaj masywnej swojej konstrukcyi zawdzięcza, że przetrwał napady hord mongolskich i dziś jeszcze nie uląkłby się pocisków udoskonalonych dział tegoczesnych. Przedstawia się on jako olbrzymia piramida, złożona z czterech tarasów kwadratowych coraz to węższych ku górze, a przebitych w całem swem rozwinięciu ogromnemi sklepionemi arkadami; po rogach wszystkich piątr wznosiły się wieżyczki, zakończone kopułami, z których dwie tylko pozostały, na samym zaś szczycie umieszczony jest monolit, rodzaj obelisku 12 metrów wysokiego, o którym będzie mowa później, gdyż odnosi się on do starożytnych dziejów Indyj, do czasów króla Asoki. Wewnętrzne komnaty, sklepione z niebieskawego granitu, nadzwyczaj twardego i spajanego zapomocą dziwnie trwałego cementu, oświecone są tylko frontowemi otworami, co im nadaje charakter posępny i wielce poważny. Ten oryginalny pałac musiał być bardzo piękny, ze swemi szerokiemi tarasami, z kopułami błękitno emaliowanemi, ze swą igłą kamienną obleczoną w złociste blachy i ze ścianami o różnobarwnych de-koracyach, ale dziś pozostał już tylko sam szkielet z kamienia i ziemi, i zaledwie w kilku miejscach dojrzeć można ślady dawnej ornamentacyi, dającej miarę minionej jego świetności.

Za dynastyi Timurydów, założonej w 1525 r. przez Babura, wnuka Tamerlana, Delhi, chociaż ustępuje na jakiś czas pierwszeństwa Agrze, zapełnia się wszakże pysznemi budowlami, z których do najdawniejszych należy groboiviec Humayuna, syna i następcy Babura. Imponująca tego grobowca, cała z białego marmuru i różowego piaskowca, poprzedzona wspaniałym portykiem o arkadach ostrołukowych, wznosi się obszernym tarasie, zajmującym środek ślicznego ogrodu, pełnego kwiatów i ozdobionego kioskami z czerwonego kamienia. W samym środku gmachu, pod kopułą śmiałej i wytwornej konstrukcyi, spoczywają zwłoki jednego z pierwszych władców państwa Wielkiego Mogoła, zamknięte w poważnym i skromnym sarkofagu, pozbawionym wszelkich ozdób. Dziwnem zrządzeniem losu, w tym to grobowcu potężnego swego przodka, ostatni z jego potomków, Mahomed-Bahadur, znalazł chwilowe schronienie ; po zdobyciu

masa

na

ysiEPi

Delhi przez Anglików w 1857 r., monarcha ten, widząc wszelki odwrót przeciętym , ukrył się w grobowcu Humayuna, a wynaleziony przez jenerała angielskiego, uprowadzony został do Kalkuty, gdzie w kilka lat później nędzny swój żywot zakończył.

Fig. 366. Pałac Szacha-Dźihana w Delhi.

Z najświetniejszej epoki Delhi,

z czasów panowania Szacha-Dźihana, zostały, obok mniej godnych uwagi gmachów, resztki jego pałacu i wielki meczet Dźammah-Maszid.

Pałac (fig. 366), który był zarazem cytadelą, zajmuje całą wschodnią część miasta, a przedstawia się na zewnątrz jako obszerny czworobok, obwiedziony wysokim murem z różowego piaskowca i otoczony głęboką fosą, do połowy dziś wypełnioną i zasypaną przez Anglików. Mury, ozdobione szerokiemi rzeźbionemi wstęgami i ząbkowanemi blankami, tworzą już same przez się bogaty motyw architektoniczny; środek każdego z nich zajmuje piękna brama, broniona przez dwie wieżyczki i zakończona kioskami o marmurowych kopułach. Rodzaj baszty, przebitej arkadą i ozdobionej lekkiemi minaretami, poprzedza każdą bramę i stanowi w ten sposób jedne jeszcze przeszkodą dla nieprzyjaciela. Wewnątrz tego obrębu zamkniętego murami, wznosi się właściwy pałac, bardzo dziś zrujnowany, a ściany jego, pokryte dawniej misternemi wyrzynaniami i inkrustacyami, zeszpecone są tynkiem wapiennym, którym je oblekli Anglicy, chyba dlatego, ażeby nie sprawiały dystrakcyi ich urzędnikom i żołnierzom, gdyż cały gmach został przeznaczony na bióra i koszary. Jednę tylko część pałacu Anglicy umieli trochę lepiej uszanować, a mianowicie ową sławną salę tronową Szacha-Dżihana, która zdumiewała wszystkich podróżnych swym bajecznym przepychem. Sala ta zwana Dewani-Khas, tworzy otwarty pawilon, którego arkady zewnętrzne, o łukach w zęby wycinanych, wspierają się na grubych słupach kwadratowych, a sufit podtrzymują filary, złożone z czterech okrągłych kolumn, zestawionych razem. Wszystkie części filarów, arkad, fryzów i architrawów zdobią najpiękniejsze hafty snycerskie, wieńce kwiatów i arabeski z oniksu, sardoniku, lapis-lazuli, agatu i innych najkosztowniejszych kamieni. Anglicy już i tu byli rozpoczęli swoje haniebne tynkowanie, ale musieli je wstrzymać wskutek jednogłośnych protestacyj wszystkich miłośników sztuki, jednakże z tego, co dziś Dewani-Khas przedstawia, słabe tylko można powziąść wyobrażenie o jego dawnej świetności i trzeba się chyba powołać na opisy, zostawione nam przez francuskich turystów z XVII. wieku, Bernier i Tavernier, z których ostatni, jako złotnik z profesyi, najlepiej umiał ocenić wartość materyalną tych skarbów. Plafon, powiada Tavernier, był pokryty siatką ze złota i srebra, wyrabianą w najdelikatniejszą koronkę, a którą on ocenia na nieprawdopodobną sumę 27 milionów franków; ciężkie draperye jedwabne, podtrzymywane przez złote łańcuchy, ubierały arkady, a w samym środku wznosił się ów Tron Pawłów, którego opisanie zdaje się być wy-jętem z jednej z fantastycznych powieści Wschodu. Cały ze szczerego złota, 2 metry długi a 1 ,/₂ metra szeroki, tworzył on rodzaj estrady, której tylni poręcz roztaczał się w kształcie pawiego ogona, pokrytego drogiemi kamieniami i najcudniejszą emalią. Nad tylną częścią tronu unosił się bal-dachin masywny, także cały złoty, wsparty na dwunastu kolumnach pełnych, a zwieszała się z niego frenzla suta a długa, składająca się ze sznurów ogromnych pereł uryańskich, na przedzie zaś umieszczone były dwa parasole aksamitne, haftowane perłami, a mające rączki złote, wysadzane dyamentami. To arcydzieło francuskiego złotnika Austin z Bordeaux, miało kosztować 150 milionów franków, a zostało pastwą szacha perskiego Nadira w 1739 roku. Dobrze się dotychczas zachowały w ogrodach pałacowych kąpiele cesarskie, zwane,Akbary-Hammam, szereg rotund z białego marmuru, oświeconych otworami umieszczonemi u góry sklepionych kopuł, a w środku każdej z których ustawione są wspaniałe wanny i łoża marmurowe, inkrustowane drogiemi kamieniami.

Wielki meczet Szacha-Dźihana, Dźammah-Maszid (fig. 367), jest jednym z pomników najbardziej admirowanych, a zarazem najwięcej czczonych przez całe Indye mahometańskie, Fergusson zaś uważa go za arcydzieło architektury religijnej indo-arabskiej. Wznosi się on na wysokim kwadratowym tarasie, do którego prowadzą trzy monumentalne bramy, pośrodku trzech boków kwadratu umieszczone, a poprzedzone obszernemi peronami, na które wchodzi się po stopniach, rozchodzących się na trzy strony. Wewnątrz, taras tworzy ogromny dziedziniec, wykładany marmurem, a oto-

V-

EH

si

A__

:h

y)

lilii MII

BÜ S Bl ISIS!

SBQSQ

ó\‘r

■ gju ■;

Fig. 367. Dżammah-Maszidi. w Delh

czony z trzech stron krytą kolumnadą nadzwyczajnej lekkości i elegancyi; w środku dziedzińca znajduje się duży basen, przeznaczony do ablucyj, czwarty zaś jego bok zajmuje fasada meczetu, utworzona z szeregu niskich i wąskich arkad, z olbrzymim portykiem w kształcie framugi ostrołukowej pośrodku. Trzy ogromne kopuły baniaste z białego marmuru, pręgowranego marmurem czarnym, zbyt wysokie stosunkowo do podstawy, wieńczą gmach, po bokach zaś wznoszą się dwa wytwornej formy minarety, 40 metrów wysokie, okładane wpozdłuż pasami z różowego i białego marmuru, a zakończone lekkiemi białemi kopułami. Całość, pomimo kilku wrad, łatwych do wytknięcia, sprawia wrażenie nad wyraz imponujące, do czego w wielkiej mierze przyczynia się żywy a razem poważny koloryt tych ciemno-czerwonych galeryj, białych i czarnych ścian i kopuł, różowych i białych minaretów i złocistych szczytów, z taką umiejętnością i umiarkowaniem rozłożonych, że tworzą one prawdziwą symfonią barw, odbijającą się na gorącym lazurze tropikalnego nieba.

W Agrze koncentrują się zabytki z epoki najświetniejszego rozwoju sztuki arabskiej, to jest z czasów Akbera, jego syna Dźehanghira i jego wnuka Szacha-Dźihana.

Sławna forteca Akbera zajmuje dużą przestrzeń na południe od miasta; opasana murem monumentalnym z różowego piaskowca o zębatych blankach i strzelnicach, wznoszącym się na 25 metrów wysokości ponad otaczającą go fosą i przebitym czterema bramami o zwodzonych mostach, sprawia ona dziś jeszcze wrażenie potężnej twierdzy. Za Akbera mury forteczne były jeszcze poprzedzone pierwszą linią obronną, złożoną z szeregu baszt, ale te już dziś leżą w gruzach.

Naprzeciw’ głównego wejścia do cytadeli wznosi się Dźammah-Maszid, katedralny meczet Agry, gmach o szlachetnych liniach, umieszczony na marmurowej platformie ; jego fasadę z czerwonego piaskowca, podniesioną szerokiemi wstęgami z marmuru, wieńczą trzy wysokie kopuły mongolskie, a pod każdą z nich otwierają się wyniosłe ostrolukow’e wejścia, prowadzące do wnętrza.

Pałac cesarski Akbera zachowany jest dotychczas w najdoskonalszym stanie ; składa go mnóstwo pawilonów o złocistych kopułach, połączonych z sobą zapomocą tarasów, galeryj, kolumnad i murów, wytwornie wycinanych z najpiękniejszego radżputańskiego marmuru ; dziedzińce także marmurem wykładane, przecięte są tysiącami kanałów i ozdobione kwietnikami ; wewnętrzne ściany komnat okryte są mozaikami, okna nawpół zasłonięte kunsztownie wyrzynanemi płytami z marmuru, a w jednym z rogów pałacu zachwyca sala kąpielowa Akbera, wykładana płytami z lapis-lazuli inkrustowanemi złotem i ozdobiona srebrnemi zwierciadłami i kaskadami ciągle biegącej wody. W podziemiach pałacowych ciągną się obszerne korytarze, wiecznie chłodne i świeże, w których damy dworu szukały schronienia podczas zbyt silnych upałów.

W niebardzo znacznej odległości od Agry, ale w krainie ponurej i bezludnej, wznosi się na dość wyniosłem wzgórzu mnóstwo wspaniałych budowli, znanych dziś pod mianem Futtehpor-Sikn od nazwy dwóch sąsiednich wiosek, a które są dobrze zachowanemi szczątkami chwilowej rezy-dencyi Akbera, czemś w rodzaju mongolskiego Wersalu. Fantazya samowładnego monarchy wzniosła te gmachy w przeciągu 11 lat (od 1560 do 1571 r.), w tej puszczy dalekiej od wszelkich arteryj komunikacyjnych, taż sama fantazya opuściła je, skoro tylko były skończone, gdyż Akber wkrótce zrozumiał, źe dla pana całych Indyj Agra jest stosowniejszem siedliskiem, aniżeli Futtehpor. Meczet, pałac cesarski i wille dygnitarzy dworskich ciągną się nieprzerwanem pasmem na przestrzeni dwóch kilometrów; wszystkie gmachy budowane są z twardego kamienia, którego dostarcza samo wzgórze, a który jest trwałym i spoistym piaskowcem, przechodzącym całą gamę kolorów od czerwono-fioletowej do blado-róźowej barwy; a że stoki wzgórza są nagie, ściany zaś budynków nie zeszpecone żadnym tynkiem, przeto całość ta przedstawia jednę bryłę o cudnym kolorycie, stopniowanym i cieniowanym do nieskończoności.

Zbyt monotonne byłoby opisywanie rozmaitych tych gmachów, jak meczetu Dur gali, grobowca Selima-Chisti, świętego patrona wzgórza, oddzielnych pałaców rozmaitych żon cesarskich i t. d., zresztą wszystkie te budowle zbliżają się do typów już nam znanych ; zrobimy więc tylko wzmiankę o pałacu królowej Maryi, damy portugalskiej zaślubionej przez Akbera, który daje chwalebne świadectwo o wielkiej tolerancyi tego monarchy, gdyż wśród fresków zdobiących ściany tego pałacu, spotyka się ze zdziwieniem obrazy takiej treści, jak Zwiastowanie Najświętszej Panny i inne podobne, czerpane w wierze katolickiej. Ciekawą także i oryginalną jest kilkopiętrowa altana, zwana Pancz-Mahal — Pięć piątr; formuje ona rodzaj otwartej i przeźroczystej piramidy, składającej się z czterech piątr platform kamiennych, zmniejszających się w miarę wznoszenia się ku górze, a wspartych na lekkich kolumnach, ustawionych rzędami, przecina-jącemi się pod kątem prostym ; piąte i ostatnie piętro stanowi altana o czterech już tylko kolumnach, przykryta kopułą, a godnem jest także zanotowania, źe z 35 kolumn podtrzymujących drugą platformę, nie ma dwóch całkiem do siebie podobnych, gdyż każda odtwarza jakiś charakterystyczny typ, znany w indo-arabskiej architekturze, a kilka z nich stanowi nawet motywy całkiem oryginalne, nigdzie w innych miejscowościach nie napotykane. Ze względu więc na tę kolekcyą, jedyną w swoim rodzaju, i zresztą na cały swój niezwykły układ, budowla ta obudzą powszechną ciekawość i dużo rozprawiano nad możliwem jej przeznaczeniem, gdyż, jako całkiem otwarta i narażona na wszelkie wpływy atmosferyczne, nie mogła ona służyć za mieszkanie, najprawdopodobniej jednak nie odpowiadała żadnemu celowi praktycznemu, ale była tylko prostą fantazyą artysty i szczęśliwie obmyślanym motywem dekoracyjnym.

Ażeby skończyć z zabytkami sztuki odnoszącemi się do Akbera, tego najznakomitszego monarchy indyjskiego, należy wspomnieć o przepysznym jego grobowcu w Sakundrze, wiosce położonej o godzinę drogi od Agry. Wznosi się on w środku obszernego i pięknego ogrodu kwadratowego, zamkniętego wysokim murem, każdy z czterech boków którego posiada w samym środku bramę, prowadzącą do wnętrza. Od strony południowej znajduje się wielka brama honorowa, najwspanialsza ze wszystkich, która już sama przez się stanowi prawdziwe arcydzieło artystyczne {fig. 368) ; jest to duży pawilon kwadratowy z nadzwyczaj wysoką arkadą ostrołukową, trochę zaokrągloną, sięgającą prawie szczytu budowli; dach płaski, tworzący taras, ubrany jest lekkiemi kioskami, a cztery rogi pawilonu zdobią minarety z białego marmuru.

gggsg

|A

liii

Fig. 368. Grobowiec Akbera w Sakundrze.

Przekroczywszy bramę, znajdujemy się na rodzaju grobli kamiennej, wykładanej dużemi płytami, szerokiej na 20 metrów a na trzy metry wyniesionej nad powierzchnię ogrodu i prowadzącej do drzwi grobowca; takież same drogi monumentalne rozchodzą się z trzech innych stron budynku, prowadząc do pozostałych bram i tworzą krzyż, dzielący ogród na cztery części równe. Sam grobowiec jest gmachem nadzwyczaj oryginalnej struktury, nigdzie indziej w Indy ach się nie napotykającej ; ma kształt piramidy o czterech piętrach nierównej wysokości, spoczywającej na olbrzymiej podstawie kwadratowej, bardzo wyniosłej i przebitej z czterech stron dużemi arkadami w stylu maurytańskim ; pierwsze trzy piętra znikają za szeregiem kiosków z czerwonego piaskowca, dziwnie lekkiej i eleganckiej formy, ostatnie zaś piętro otacza mur- biały, cały rzeźbiony ażurowo. Na samym szczycie piramidy znajduje się oficyalny jakoby grobowiec monarchy, przystępny dla wszystkich prawowiernych mahometan, pod postacią dużej płyty marmurowej, na której, wśród wytwornych ara-besków, wyryto 99 epitetów, które wyznawcy islamu nadają Najwyższej Istocie, ciało zaś Akbera spoczywa rzeczywiście w skromnym sarkofagu bez żadnych ozdób, umieszczonym w krypcie podziemnej, do której prowadzi, od głównych drzwi, ciemny i wąski korytarz sklepiony.

Z gmachów późniejszych, zasługuje na uwagę grobowiec, wzniesiony przez cesarza Dźehanghira teściowi, którego nazwisko było Kwadźi-Aejas; ale że był on wielkim podskarbim państwa, akmet-ud-daollah, grobowiec ten przez zepsucie został nazwany Etmaddaolach. Sam budynek ma tylko 18 metrów w kwadrat a 7 metrów w)rsokości, ale cztery wieżyczki i jeden kiosk, które zdobią jego część górną, podnoszą tę wysokość do 16 metrów.

Gmach cały jest z białego marmuru, a tak zewnątrz, jak wewnątrz, nie można znaleść jednego cala kwadratowego, któryby nie był pokryty mozaikami, co go nawet zbytecznie przeciąża ozdobami. Teść królewski i jego żona spoczywają w lochu podziemnym pod prostą mogiłą z ziemi usypaną, ale ich sarkofagi urzędowe umieszczone są na szczycie budynku, w rodzaju klatki marmurowej, której ścianki składają się z cienkich płyt marmuru, rzeźbionych i wycinanych tak misternie, że tworzą jakby przeźroczystą koronkę lekkości pajęczyny.

Ostatnia, najświetniejsza artystyczna epoka Agry, szczyci się dwoma pomnikami niezrównanej piękności, wykonanemi z polecenia Szacha-D ż i h a n a : Meczetem Pereł i Grobowcem Tadź.

Muti-Maszid — Meczet Pereł — który, jak powiada p. Rousselet, mógłby być słusznie nazwany perłą meczetów, jest przecudną świątynią małych rozmiarów, całkiem białą, wznoszącą się na różowej kwadratowej podstawie. Sam meczet zajmuje jeden bok dziedzińca, brukowanego płytami z białego marmuru, którego trzy inne boki otaczają galerye, wsparte na arkadach z takiegoż kamienia. Ta olśniewająca białość nie jest zakłócona ani jedną mozaiką, ani jedną żywszą barwą i wywołuje wrażenie dziwnie urocze i przejmujące. Trzy kopuły o złocistych szczytach wieńczą salę wewnętrzną, podzieloną na trzy nawy przez dwa rzędy filarów, unoszących arkady półkuliste, wytwornie w zęby wycinane. Prostotę i majestat tej świątyni najlepiej wyraził biskup Heber, mówiąc w swem sprawozdaniu z podróży do Agry: »Ten przybytek bez zmazy objawił mi taką czystość duchową w adoracyi Bóstwa, że czułem się upokorzony, ja, chrze-ścianin, rozpamiętywując, że nigdy architektowie naszego wyznania nic nie stworzyli równego tej świątyni Allaha«.

Nakoniec przystępujemy do cudu cudów Indyj mahometańskich, do grobowca Tadź, wzniesionego przez Szacha-Dźihana ukochanej małżonce, cesarzowej Mumtaz-Mahal, zwanej także Tadż-Bibi. Gdy pani ta wielkiego rozumu i sławnej piękności umarła, wydając na świat córkę, niepocieszony w żalu Szach-Dźihan postanowił poświęcić jej pamięci najwspanialszy pomnik, jaki kiedykolwiek geniusz ludzki mógł stworzyć; architektowie całego Wschodu zostali wezwani do konkursu, a pierwszeństwo przyznano projektowi Iza -Mohamed a, któremu też cesarz powierzył jego wykonanie. Gmach rozpoczęty w 1630 r., został wykończony dopiero w r. 1647, a przez cały ten przeciąg czasu 20,000 rzemieślników i artystów pracowało około niego bez przerwy. Za główny materyał służyły różowy piaskowiec i najpyszniejsze marmury z Radżputny, a wszystkie prowincye państwa przyczyniły się do ozdoby pomnika, nadsyłając drogie kamienie i rozmaite kosztowności, któremi każde z nich celowało;

pomimo jednak, że wszystkie te skarby, jak: agaty, oniksy, jaspisy, kor-naliny, lapis-lazuli, kryształ górny, korale, turkusy, szafiry i dyamenty były dobrowolną ofiarą ludów i pomimo przymusowej pracy robotników, koszta ogólne tego olbrzymiego przedsięwzięcia wyniosły jeszcze około 6 o milionów franków.

Tadż, położony nad brzegami rzeki Dżumny, kąpie się jedną stroną w jej wodach, a szczyt jego dosięga 270 stóp nad jej powierzchnią; ogród poprzedzający grobowiec, otoczony jest wysokim murem ząbkowanym, z pięknemi pawilonami po rogach, a główną bramę (fig. 369) stanowią

Bößtaciifcg

WÊr Storni fei» IS

mmßzu WÊmÿ

sf

IgplË

1<

Ë r g| P-

H H®

PMjgS®

y-

£

f,

BÜg, SP

mäm

mm

il

mmm

T, ij^SBgfE ; 1J_ I JSKglt I

I

ii

mmmmmm

Fig. 369. Główna brama Tadżu w Agrze.

dwie baszty ośmiokątne, zakończone lekkiemi kopulastemi czatri czyli altanami, i umieszczona między niemi masywna budowla, obejmująca kilka dużych sal, przebita pośrodku wysokim lukiem ostrym, a uwieńczona rzędem ozdobnych kiosków ; fasadę zaś tej bramy, całą z różowego piaskowca, pomieszanego z białym marmurem, zdobią mozaiki z agatów i oniksów. Piękne arkady i gal ery e otaczają pierwszy dziedziniec wcho-dowy, poprzedzając mieszkania przeznaczone dla podróżnych, zwiedzających to święte miejsce.

Po przejściu drugiej bramy, w końcu długiej alei, brukowanej marmurem i ocienionej dwoma rzędami wyniosłych cyprysów, ukazuje się sam grobowiec (fig. 370), olbrzymia bryła olśniewającej białości, zarysowująca się uroczo na ciemnem tle bujnej roślinności. Dźwiga go platforma z czerwonego kamienia, mająca 320 metrów długości na 110 metrów szerokości,, na której dopiero mieści się właściwa podstawa gmachu, taras kwadratowy z białego marmuru, wysoki na 5 metrów, a o bokach wynoszących 95 metrów długości. Z każdego rogu podstawy wystrzela ku górze smukły

im:

pili

nr

rAtSl

lOZU^-

mm

wm

os

H«1II ki, .

iiSPI

i

■i

liH

iiSW âmséïv

ni

Eli'

ffff

1 §!

Rny;

Fig. 370. Tadż w Agrze.

cylindryczny minaret 150 stóp wysoki, a zakończony kopułą, wspartą na lekkich kolumnach, tworzących altanę — czatri. Grobowiec ma kształt nieregularnego ośmioboku, którego większe ściany liczą 40 metrów długości ; dach płaski zdobią cztery pawilony, umieszczone po rogach, i majestatyczna kopuła, wznosząca się pośrodku ; w środku każdej głównej facyaty otwiera się wysoki łuk saraceński, a po obu stronach dwa szeregi framug, na dwa piętra podzielonych.

Podobny układ architektoniczny spotyka się w niejednym z gmachów indo-arabskich, ale tu, proporcye są tak obmyślane, taka panuje harmonia

Wnętrze Tadżu jest jeszcze bogatsze od strony jego zewnętrznej : ściany, sklepienia, filary i kamienie grobowe, wszystko to jest pokryte mozaikami z najdroższych kamieni, przedstawiającemi kwiaty, owoce, ptaki lub fantastyczne arabeski ; groby cesarzowej i samego Szacha-Dżihana, umieszczone w samym środku nawy, otoczone są marmurową balustradą, a oświeca je łagodne światło, spływające z okien, zakrytych aźurowemi płytami marmuru.

między wszystkiemi częściami składowemi, że najsurowszy krytyk nie mógłby znaleść najmniejszego zarzutu do sformułowania; cały pomnik od stóp do szczytu jest z białego marmuru, ozdobionego, z wyjątkiem kopuły, nieprzerwanem pasmem mozaik, napisów, arabesków i najrozliczniejszych motywów dekoracyjnych, traktowanych z takim smakiem, źe to napozór zbyteczne bogactwo nie przygniata, ale przeciwnie podnosi całość budowy. To wrażenie dobrze określił wyżej już wzmiankowany biskup Heber, powiadając, źe: »Tadź, wzniesiony przez Tytanów, został wykończony przez jubilerów«.

Ponieważ, według rytuału mahometańskiego, każde miejsce wiecznego spoczynku powinno posiadać także swoję świątynię, Iza-Mohamed wybudował na zachodnim krańcu platformy wspaniały meczet z czerwonego kamienia, zakończony trzema kopułami, który tak swemi proporcyami, jak kolorytem, stanowi piękny kontrast z grobowcem, a dla zadośćuczynienia prawom symetryi i dla dopełnienia całości, architekt znalazł się zmuszonym do wzniesienia z przeciwnej strony drugiego budynku, całkiem podobnego do meczetu, źe zaś nie mógł on już mieć żadnego praktycznego zastosowania i był pod tym względem zbytecznym, nazwano go lawab — Odpowiedzią — gdyż rzeczywiście całem jego zadaniem było odpowiadać meczetowi. Marzenia artysty sięgały jeszcze dalej ; zamierzał on wznieść na przeciwnym brzegu rzeki drugą seryą gmachów monumentalnych i połączyć je z Tadźem śmiałym mostem, a cesarz nawet przychylał się już do tego projektu, ale zrzucony nagle i zdradziecko z tronu przez własnego syna Aurengzeba i zamknięty w pałacu w Agrze, musiał zaniechać urzeczywistnienia tych świetnych zamiarów.

Dziś, Tadż, który kilkakrotnie ulegał w biegu dziejów częściowemu zniszczeniu, został zupełnie odrestaurowany przez Anglików i jego utrzymanie nic nie pozostawia do życzenia, a jeden z pisarzy angielskich powiada, źe gdyby w Indy ach nic innego nie było do widzenia, jak ten wspaniały monument, to dla artysty lub miłośnika sztuki podróż do tych odległych krajów, przez jego tylko oglądanie, . sowicieby się już opłaciła-

Oprócz Delhi i Agry, spotyka się także dużo zabytków sztuki indo-arabskiej w wielu innych miejscowościach Indyj, ale te o wiele stoją niżej.

pod względem wartości artystycznej od arcydzieł juź opisanych, albo teź zbliżają się do typów nam znanych, dlatego więc zadowolnimy się pobieżną tylko o nich wzmianką.

W Lahorze, oprócz wielu innych pomników, wyróżnia się głównie grobowiec Dżehanghira ; w Ahmedabadzie, świątynia zwana Meczetem z kości słoniowej, gdyż obok srebra i perłowej macicy, kość słoniowa przeważnie wchodziła w skład jego ornamentacyi ; nakoniec Luknow — starożytna Lakszanawati, legendowa stolica Lakszmy, brata Ramy, zapełniło się w XVII. wieku mnóstwmm zbytkownych gmachów, przez które nowa dynastya królów Audu chciała bezskutecznie przyćmić blask stolicy'Wielkiego Mogoła. Usiłowania te pozostały bezowocnemi i większa część tych budowli zaleca się tylko chyba swym ogromem, nie zasługuje zaś nawet na miano dzieł sztuki, taki brak w nich stylu i wszelkiego poczucia prawdziwie estetycznego, taki pośpiech wr wykonaniu i takie niedbalstwo w wykończeniu szczegółów. Ogromna aglomeracya pałaców zwiana Kaizer-bagh, powstała pod kierownictwem awanturnika francuskiego Klaudyu-sza Martin, sprawna wrażenie fantastycznego i potwornego marzenia: cytadela zwana Maczi-Bhowan ; Hnsseinabad-Imambara, bezładne nagromadzenie bazarów, meczetówr i pałaców; gmachy rozrzucone w ogrodzie Musa; wszystko to nie pozbawione jest pewnego kolorytu wschodniego, elegancyi i w^dzięku, ale nie może równać się z płodami wielkiej sztuki arabskiej w Delhi lub Agrze. Jedynym gmachem godnym wyróżnienia, jest pałac Imambara, wyniesiony przez architekta Kaifiatullaha, olbrzymia budowla zajmująca wysoki taras i rzeczywiście imponująca swoją linią bez końca murów, piętrzących się jedne nad drugimi i uwieńczonych tysiącami dzwonniczek i kiosków. Monarcha który zarządził wzniesienie tego gmachu, król Asaf-ud-daolah, życzył sobie, aby nic w nim nie przypominało istniejących w innych krajach pomników ; architekt zastosował się do woli królewskiej, i podziwiać naprawdę trzeba niewyczerpaną rozmaitość, oryginalność i śmiałość jego pomysłów. Sala główna pałacu, mająca 51 metrów długości a 17 szerokości, o sklepieniu lekko kulistem, nie wypartem na żadnych słupach lub kolumnach, jest prawdziwem zuchwalstwem archi-tektonicznem, a jednakże przetrwała juź z górą dwa wieki i nawet oparła się bombardowaniu miasta przez Anglików w 1857 r. Budowniczy, dla jej wzniesienia, wybudował najpierwej ogromne rusztowanie z drzewa, wr formie jaką chciał nadać sklepieniu ; obił ten szkielet bardzo szczelnie tarcicami i na to dopiero nalewrał ogromną masę płynnej mieszaniny w rodzaju stiuku, specyalnie przyrządzonego, zwanego w Indyach czunam, a gdy kompo-zycya ta wyschła, wyjęto drzewo i tak powstała sala, która jest jedyną bryłą jednolitą takich rozmiarów, jaką znamy w architekturze.

Zatrzymaliśmy się może zbyt długo nad opisywaniem znakomitszych utworów sztuki indo-arabskiej, ale ich niezaprzeczona piękność i przepych oraz wzgląd na to, źe są one bardzo niedokładnie znane szerszej publiczności, mogą nam posłużyć za tłómaczenie, teraz zaś rzucimy jeszcze kilka dodatkowych uwag o architekturze arabskiej w ogólności i streścimy w kilku słowach jej charakter i znaczenie.

Jak widzimy z wyżej podanych opisów, sztuka arabska nie była ani zupełnie oryginalną i samoistną, ani też spoczywała na ściśle określonych zasadach, a przenosząc się z jednych krajów do drugich, czerpała w każdym z nich motywy coraz nowe, które sobie z większem lub mniejszem powodzeniem przyswajała. Jedność wszakże religijna zmuszała artystów do zachowania wszędzie pewnych stałych form, które wraz z islamem wprowadzone zostały do budownictwa religijnego i to może stanowi jedyny powszechny charakter świątyń arabskich. W skład każdego meczetu musiały wchodzić: dziedziniec z fontanną lub studnią, przeznaczonemi do oczyszczeń przepisanych przez Koran ; sala modlitwy — mihrab — tak postawiona, aby modlący się zwrócony był twarzą do Mekki; przybytek — makszura — zawierający księgę Al-Koranu ; ambona — mimbar; nakoniec minaret czyli wieża z galeryami i balkonami —- darabezim — z których muezym, specyalny posługacz meczetu, przywoływał wiernych na modlitwę w oznaczonych godzinach dnia; minarety po raz pierwszy zastosowane zostały w Damaszku, przy dawnym kościele św. Jana, w 705 roku. Te oderwane części, jakkolwiek niezbędne w każdej świątyni, pod względem samej formy i wzajemnego ich stosunku nie były ujęte w żadne z góry określone reguły i w każdym kraju inaczej się przedstawiają, co zaś do kształtów rozmaitych członków architektonicznych, to wśród nich panuje jeszcze większa dowolność i rozmaitość.

Meczety bywają albo zabudowane w czworobok, z kopułą pośrodku nad studnią, a z salą do modlitwy podzieloną kolumnami na kilka naw, albo też, podobniejsze do świątyń bizantyńskich, mają główną kopułę otoczoną innemi mniejszemi i wzniesioną nad salą modlitwy lub nad przybytkiem, a wtedy basen do ablucyj pozostaje już odkrytym. W Indyach, przed przystąpieniem do właściwej budowy, rozpoczynano od wzniesienia tarasu lub platformy tak obszernej, ażeby na niej mogły się pomieścić wszystkie części gmachu i tym platformom dawano zwykle wielką wyniosłość, w Egipcie zaś, Hiszpanii i Azyi Mniejszej takie podstawy albo wcale nie istniały, albo też redukowały się tylko do dokładnego zniwelowania gruntu. Galerye i portyki otaczające dziedzińce, rzadko kiedy mieściły w sobie pokoje mieszkalne, a zwykle stanowiły tylko kryte chodniki, zamykające plac i podnoszące stronę estetyczną całości. Kolumny pierwotne

Szkic historyczny. T. IT.

pochodziły z dawniejszych zabytków rzymskich i wtedy były grube i sywne, późniejsze zaś, właściwie arabskie, były znacznie cieńsze i lżejsze; podstawę ich stanowiło kilka rzędów pierścieni, albo też ustawiane były wprost na posadzce, bez żadnej bazy ; kapitele, zakończone czworogrania-stem wiekiem, miały ozdobną szyję u dołu, a czworoboczny rdzeń ich pokrywały ozdobnie rzeźbione liście; zresztą w ich wykonaniu artysta nie

ma-

mmn!

'..■‘-i

vmi

gffga

SÜftS¹

^WÂ’jàgï&ÿôsawa^

Fig. 37J. Kapitele kolumn arabskich.

Cr

Fig. 37ü2. Łuk arabski przegięty.

był ścieśniony źadnemi prawami stylu ściśle określonemi i panuje w nich wielka fantazya, jak można przekonać się z kilku typów które tu podajemy (fig. 371). Filary, jedne ciężkie i masywne, drugie bardziej wysmukłe, były albo urozmaicone przez dodanie do nich kolumn po rogach, albo przedzielone w kierunku wysokości na kilka warstw odrębnych, które przerywały ich monotonią, jak w Dżammah-Maszid w Delhi, lub też całkiem równe i nagie, a tylko ozdobione różnobarwną dekoracyą; ich głowice, znacznie mniej ozdobne, aniżeli kapitele kolumn, były zazwyczaj iden-tycznem powtórzeniem ich stóp, umieszczonych tylko w przeciwnym kierunku. Łuki przybierały najrozmaitsze kształty: jedne były kołowe czyli pełne,, drugie ostre i silnie zwężone u góry, przegięte (fig. 372), przygniecione, inne w kształcie treflu, inne nakoniec, właściwe wyłącznie architekturze arabskiej, to jest łuki w podkowę, zakreślające znacznie więcej jak połowę okręgu koła (fig. 373); oprócz tego, każdy z nich bywał często ząbkowany, podzielony na łuki mniejsze i skomplikowany różnorodnemi dodatko-wemi ozdobami; formy te łuków były zastosowywane dowolnie do różnych

budowli i mieszały się z sobą tak, źe wszystkie ich typy można nieraz było znaleść jednocześnie w tymże samym budynku, wejście zaś główne do meczetów i drzwi bram do nich prowadzących , stanowiły łuki tak nadmiernie rozwinięte, źe żaden stosunek proporcyi nie łączył ich z pozostałemi otworami budowli.

1:

m F7

vaS‘

sSM

mm

iw

SI

rn

Fig. 373. Łuk arabski w podkowę.

Sklepienia arabskie nigdy prawie nie przedstawiały płaszczyzn nagich, zawsze były okryte wypukłemi ozdobami, a często jeżyły się spadającemi z ich stropu festonami nakształt soplów i stalaktytów, lub też były podzielone na przegródki, zapomocą całego systemu drobnych sklepień dodatkowych i wtedy przybierały nazwę sklepień w formie plastra wosku (fig. 374); kopuły były albo formy sferoidalnej, albo jajkowatej lub beczkowatej, to znowu przypominały swym kształtem dynię, cebulę lub gruszkę. Wszystkie typy tu wymienione, może czytelnik znaleść w jednej z rycin podanych wyżej.

mm

I Mil

Ma

i/

Ï!

„■I

I 11

Mury zewnętrzne meczetów, pałaców, karawanserajów i grobowców, z wyjątkiem gmachów mahometan indyjskich, są zwykle bardzo skromnie zdobione ; monotonią ich nagich powierzchni przerywają tylko słupy lub szkarpy, wystające i dzielące ściany na kompartymenty równe, otwory drzwi i okien rzeczywistych lub śle-p}mh otoczone bogatemi ozdobami i blanki w rozmaite sposoby ząbkowane, wieńczące ich wierzchołki, całą zaś świetność dekoracyi rezerwowano dla wewnętrznych ścian dziedzińców

i sal. Tu już się rozwijała cała fanta-

zya Wschodu; mury, podobne do naj-    i

li»

îiiir™

■fy

Fig. 374. Sklepienie w formie plastra wosku.

delikatniejszych koronek lub do najwspanialszych kobierców, świadczyły, że Arabowie, będący pierwotnie ludem koczującym, przywykłym do życia pod namiotami, czerpali zasady swego natchnienia artystycznego w bogatych tkaninach, we wzorzystych mate-

30*

ryach, z któremi oddawna oko ich się oswoiło, a smak ich w tym względzie wpływ Persyi wykształcił jeszcze i uszlachetnił. Sale ich pałaców znamionują także naród, potrzebujący oddychać całą piersią, przywykły do bezmiernych przestrzeni, a mało dbały o poziome wygody codziennego życia; nigdzie tam nie znajdujemy tych zacisznych, ustronnych komnat, w których się tak szczelnie zamyka życie rodzinne naszych społeczeństw, ale przeciwnie, sale otwarte są na wszystkie strony i dzielące je łuki lub arkady są tak liczne i tak rozwarte, iż można powiedzieć, że ściany w nich nie istnieją, przynajmniej u dołu, i oko może bujać swobodnie w perspektywach bez końca, które się przed niem roztaczają.

Rzeźba i malarstwo.

^Ma sztukę plastyczną Arabów ujemnie bardzo wpłynęły przepisy Al-IkMM! Koranu, które, zabraniając przedstawiania człowieka i zwierząt i wogóle całego świata organicznego, musiały stłumić w zarodku wszelkie dążenia artystyczne w tym kierunku. Zakaz ten nie był wprawdzie do tego stopnia absolutny, jak dotychczas mniemano, i nowocześni badacze często kłam temu twierdzeniu zadają, nie można wszakże zaprzeczyć, że, szczególnie u Sunnitów, ikonoklastyzm łączył się ściśle z dogmatem religijnym i że rzadkie są bardzo wypadki pogwałcenia tego przepisu. I tak, w rzeźbie można tylko zacytować pałac Achmeda-ben-Teyluna w Kairze, gdzie w jednej z sal miały się znajdować posągi ludzkie; były to, według

opisu, statuy drewniane, przedstawiające kobiety haremowe i tanecznice nadworne; głowy ich były przyozdobione złotemi koronami lub turbanami, strojnemi w drogie kamienie; na szyi, na rękach i nogach błyszczały także najzbytkowniejsze klejnoty, w formie naszyjników, bransolet i kolców, ma-terye zaś sukien miały być malowane z taką prawdą, że sprawiały najzupełniejsze złudzenie, ale tego rodzaju przedmioty mało mają wspólnego z prawdziwą sztuką, a są raczej jedną z licznych manifestacyj zbytku i przepychu wschodniego. Zwierzęta, jak na-przykład lwy podtrzymujące wodotrysk w Alhambrze (fig. 375), są dziwnie

A-

LL

iU

r r-'-y_JA

Will llllll •'<!! ‘I

Fig. 375. Lwy z Alhambry.

szorstkiej, niezgrabnej i konwencyonalnej roboty, zwierzęta zaś lane ze złota i ozdobione drogiemi kamieniami, które cytuje Murphy w swoim opisie pałacu w Zahra, a inni autorowie w niektórych pałacach Kairu, lub teź naczynia metalowe w formie zwfierząt, wyrabiane w Sycylii (fig. 376), należą raczej do sztuki złotniczej, a nie do rzeźby właściwej. Co do malarstwa, wiemy, źe w meczecie jerozolimskim, odnowionym w 688 r. przez kalifa Abd-el-Maleka, istniały drzwi, na których, pośród innych ozdób, znajdowały się malowidła, przedstawiające samego proroka; historycy zaś arabscy, a także Muradźea-Ohsson, ambasador szwedzki w Konstantynopolu, powia- ^ dają, że wewnętrzne ściany tejże świątyni okryte były malowidłami, w których rozwijały się rozmaite sceny z raju i piekła, ale trzeba przypuszczać, że były one dziełem ręki artystów greckich, których Abd-el-Malek używał do rozmaitych prac około meczetu, i w ogólności zauważyć można, źe we wszystkich rzeźbach i malowidłach, gdzie tylko występują postacie istot żyjących, wpływ sztuki bizantyńskiej objawia się bardzo widocznie.

'A)

{2I o-4 ¥    J-0-+

Fig. 376. Naczynie metalowe z Sycylii.

Tak więc, rzeźba i malarstwo właściwie arabskie redukują się przeważnie do ornamentyki, ale przyznać trzeba, źe w tym skromnym zakresie dochodzą one do niezrównanej doskonałości. Kapitele kolumn, wyrzynania na sufitach, stalaktyty sklepień i gipsowe ozdoby ścian noszą na sobie piętno tak wybujałej fantazyi, tak są misternie i delikatnie wykończone, tyle w nich widnieje prawdziwego uczucia estetycznego, źe ta bezładna napozór plątanina linij dochodzi do wywołania efektów, na jakie tylko wysoki artyzm zdobyć się może. Rzeźby i malowidła pokrywające ściany świątyń i pałacówr arabskich, składają się z powiązanych z sobą najrozmaitszych linij, splotów, zwojów, łamanin, skrętów, plecionek, łękotków, równianek, liścianek i t. d., wśród których oko się gubi w pogoni za tą symetryą, którą co chwila zdaje się móc ująć, a która mu się wciąż wymyka (fig. 377). Motywy tej fantastycznej, rozbujałej i często dziwacznej ornamentyki zowią zwykle arabeskami\ a tu trzeba zauważyć, źe w deko-racyi perskiej kwiaty stanowią podstawę deseni, u Arabów kwiaty łączą się z liniami geometrycznemi (fig. 378), u Maurów zaś te ostatnie wyłącznie przeważają, a kwiaty dopiero się ukazują pod wpływem hiszpańskim, w naczyniach tak zwanych hispano-maurytańskich. Najdelikatniejszą, najbardziej wyrafinowaną jest ornamentyka Kairu, najskomplikowańszą i naj-

bardziej fantastyczną ornamentyka pałaców maurytańskich, najbogatszą pod względem kosztowności materyałów, ornamentyka indo-arabska, najcięższą zaś i najmniej powabną ta, którą spotykamy w dawnych gmachach Damaszku. Rzeźba dekoracyjna Persów jest zupełnie płaska i rozwija się na jednym tylko planie, Arabowie zastosowują do niej dwa plany, Mau-

585

2D

mmmmmm

Fig. 377. Motywy dekoracyjne arabskie.

rowie zaś aż trzy, a ta głębokość żłobienia nadaje ich ścianom pozór istnych koronek. Mury tak zdobione, sprawiają wogóle wrażenie materyi tkanej lub haftowanej, a byłoby niemoźliwem określić stanowczo prawa, wedle których wszystkie te linie łączą się i spotykają z sobą, gdyż często deseń najregularniejszy, ujęty zpoczątku w formę ściśle geometryczną, zatraca się raptownie i znika wśród ozdób, w których przemaga jedynie

gra indywidualnej wyobraźni. Teksty Koranu, oddane zapomocą pisma kufickiego, stanowią także ważny żywioł w ornamentacyi arabskiej ; czasami występują one samoistnie i wyraźnie na jednolitem tle muru, lub zarysowują się silnie na lek-kiem tle ozdób podrzędnych, czasami zaś łączą się w jedno i wiążą z otaczającą dekoracyą, tak, że stają się niepochwytnę, a podnoszą tylko, rzec można, pomimo naszej wiedzy, wra-ienie całości.

Fig. 378. Dekoracya arabska.

Fig. 379. Hippogryf bronzowy.

Czasami w skład ornamentyki arabskiej wchodzą postacie fantastyczne, pół-ludzkie, półzwierzęce, uosabiające jakieś istoty symboliczne, ale ten rodzaj spotykamy tylko w przedmiotach, którym przypisywano jakieś znaczenie nadprzyrodzone, związane z magią i astrologią (fig. 379), a wśród których najpierwsze miejsce zajmują tak zwane zwierciadła magiczne, okrągłe blachy metalowe, nadzwyczaj starannie polerowane, na których gładkiej stronie ryto desenie bardzo delikatne, zaledwie dostrzegalne dla oka i nie zakłócające ich przeźroczy-stości, na drugiej zaś rzeźbiono rozmaite znaki tajemnicze i napisy, posiadające jakoby cnoty cudowne. Zwierciadła te miały zapewniać ich właścicielom zdrowie, szczęście, dostatki i powodzenie w przedsięwzięciach, a wpatrując się w nie, mogli oni odgadywać przyszłość, widzieć rzeczy dalekie i nieprzystępne dla profanów, słowem, rozporządzać jakąś mocą nadnaturalną, udzieloną tym narzędziom przez rozmaite zaklęcia i czary, które towarzyszyły ich fabrykacyi. Zwierciadła magiczne były znane w rozmaitych krajach i w rozmaitych epokach, zaczynając od bardzo odległej starożytności ; posługiwali się niemi czarnoksiężnicy Tessalii, kapłani rzymscy, użycie ich było rozpowszechnione na dworze francuskim w XVI. wieku, spotykamy je nawet w Japonii, ale najszersze miały one zastosowanie w Wiekach Średnich wśród ludów Wschodu, a najciekawsze ich okazy przechowywały się do niedawna w cennych zbiorach

V S.

książąt de Blacas, które gruntownie studyował oryentalista francuski p. Reinaud. Wymienimy tu kilka podobnych przedmiotów, które mają u brzegów obszerne napisy arabskie, kreślone literami kufickiemi, ale w których prawie zawsze daje się wyraźnie spostrzegać wpływ sztuki perskiej. Na jednym z nich widzimy dwa sfinksy o głowach kobiecych a ciałach tygrysich, odwrócone od siebie, a otoczone rozmaitemi ozdobami do-datkowemi; na drugim zwierzęta w postaci naturalnej: zające, lisy i jelenie,, przeciskające się przez sploty gałęzi o liściach i kwiatach, symetrycznie zarysowanych; nakoniec najciekawsze ze wszystkich jest zwierciadło, które,, jak świadczy napis, było wykonane w XIII. wieku, zapewne w Mezopotamii i należało do księcia Abulfadla, pochodzącego z rodziny turkomańskiej Ortoki-dów (fig. 380). W samym jego środku mieści się sowa, narysowana konwencyonal-nie, tak, jak zwykle są przedstawione zwierzęta heraldyczne, a otaczają ją trzy pasy koncentryczne, w pierwszym z których znajduje się siedm planet, uosobionych przez biusty ludzkie, w drugim znaki zodyaku, zamknięte w oddzielnych medalionach, w trzecim zaś, sięgającym brzegów, napis arabski, podający genealogią Abulfadla.

AA

f.

êÆ

ässJpP^ll

/fiP«

,w

mm

§f8lM

wmm-

ca

v.

Iflft

yiy,

ÉÉ

'S

ff

PH«

II

plKl»

,\

■H

^JèÊËmU

WSgMt

Fig. 380. Zwierciadło magiczne.

W dekoracyach malowanych dają się spostrzec pewne prawa polichromii, które najłatwiej można rozróżnić na ścianach Alhambry ; złoto panuje wszędzie i nie jest wykluczone z żadnej części gmachu ; na kopułach i sklepieniach widzimy w użyciu tylko pierwotne kolory: czerwony, błękitny i żółty ; na dolnych ścianach, tylko barwy podrzędne : zieloną, pomarańczową lub purpurową. Czerwono-złote i niebiesko-srebrne arabeski przecinają się wzajemnie i rozsiewają się na złoto-niebieskich polach. W sali dwóch sióstr z dolnych malowideł kolor czerwony jest całkiem wygnany,

a ozdoby zamykają się w kolorach czarnym, białym, błękitnym, fioletowym i zielonym, natomiast kolor żółty dominuje w górnych fryzach.

o o g o o o ~Ö~Q ~~ô o”ń o o o—7TTj

Sufit sali trybunału w Alhambrze jest jedną z największych ciekawości tego pałacu, gdyż znajdują się na nim jedyne może istniejące dotychczas malowidła ścienne arabskie, przedstawiające postacie ludzi i zwierząt. Jeden z takich obrazów ukazuje nam dość wiernie pochwycony dziedziniec lwów, na którym kilka osób oddaje się jakiejś zabawie czy też szermierce; drugi obraz przedstawia posiedzenie rady królewskiej w Grenadzie; na trzecim widzimy damę, przypatrującą się walce dwóch rycerzy; dalej osoby grające w szachy, sceny myśliwskie i dziesięć gryfów, zosobna symetrycznie rozstawionych. Malowidła te są bardzo uszkodzone i niewyraźne, ale można w nich rozróżnić dosyć poprawny rysunek, przy zupełnym wszakże braku cieniowania.

'"pn

Ważną bardzo gałąź ornamentyki arabskiej stanowiły także mozaiki z cegły emaliowanej, któremi wykładano przeważnie niższe części ścian.

Si

12

Ir

Cegły takie spotykamy w sali ambasadorów w Alkazarze sewilskim, w Alhambrze, w meczecie kordubeńskim, w meczecie Omara w Jerozolimie, w meczecie Zechil-Dżami w Brussie (fig. 381), w Toledo i w całej północnej Afryce; dekoracya ich składała się przeważnie z arabe-sków i z napisów kufickich, a zwano je fozejfaza albo fezifissa.

Ii

<2

Fig. 381. Cegły emaliowane z Brussy.

Cegły emaliowane Arabów i wogóle cała ich ceramika początek swój mają w Persyi, która znowu zawdzięcza je Assyryi. Sztukę tę Arabowie najpierwej rozwinęli w Azyi zachodniej, a posuwając swoje zdobycze, przenieśli ją do północnej Afryki, do tak zwanego przez nich Maghrebu, gdzie też spotykamy trzy rodzaje ceramik, zupełnie odrębnych od siebie. Najpierwej widzimy na niektórych pomnikach, jak w meczecie w Konstantynie, cegły emaliowane o tle błękitnem z wypukłemi ozdobami złoconemi, z napisami białego koloru, z meandrami i bukietami kwiatów i te pochodzą widocznie z Persyi, zkąd musiały być przywiezione przez zdobywców; do drugiej kategoryi należą naczynia prostej roboty z ziemi palonej niepolewanej, o barbarzyńskich ozdobach, które muszą być wyrobem Kabylów, pierwotnych mieszkańców tych okolic; nakoniec Arabowie osiedliwszy się w Maghrebie i ustaliwszy tu swoje panowanie, zakładają fabryki ceramiki na miejscu i do tego rzędu produkcyj odnieść

wypada płyty emaliowane, znacznie większe od perskich, o tle białem, pokrytem ozdobami o liniach symetrycznych, w których formy kwiatów, traktowane konwencyonalnie, tworzą desenie podobne do tych, jakie zwykle zastosowywano do kobierców i kosztownych tkanin. Płyty tego rodzaju spotykają się w wielu gmachach północnej Afryki: na posadzkach domów w Fezie, na kopułach meczetów w Algeryi, w meczecie Sidi-Belabbes w Maroku i w wielkim meczecie Sidi-Szabi w Zauja. Wazy, urny i inne naczynia fabrykowano w Afryce północnej w rozmaitych miejscowościach, ale najznakomitsze utwory tego rodzaju zdają się pochodzić z fabryk w Beled-Zuarin koło Kejrowanu i w Sfaks, mieście także połoźonem w Tun etan ii.

•X?;

SE

-,

Fig. 382. Naczynie gliniane arabskie.

Wazy te o kształtach bardzo estetycznych, przypominających czasami kanopy dawnego Egiptu, pokryte są emalią popielato-róźową, prawie cielistą i ozdobione dekoracyą, złożoną z pierścieni czyli zon równoległych, zapełnionych rozetami, ząbkami, gzygzakami i gałązkami kolorów cytrynowego, brunatnego, zielonego i niebieskiego (fig. 382). Najbogatszą dekoracą widzimy w półmiskach, talerzach i misach ; strona ich zewnętrzna podobna jest całkiem do urn wyżej opisanych, ale dno wewnętrzne zdobiono duźemi rozetami, palmami, bukietami kwiatów, gwiazdami o promieniach pełnych rozmaitości, szachownicami o kompartymentach w formie gwiazd lub wieloboków, nakoniec zdobywano się czasami na sceny ze świata zwierzęcego, między któremi można zacytować sylwetkę tygrysa o drapieżnej postawie, którego oczy, szeroko rozwarte, wydobywają się w kolorze białym z czarnego tła całej postaci; lwa rozdzierającego antylopę, człowieka na koniu i kilka innych motywów, wprawdzie bardzo szorstko oddanych, ale nie pozbawionych pewnego wyrazu śmiałości i dzikiej energii.

Gdy z Afryki Arabowie przeszli do Hiszpanii, ceramika ich świetnie się rozwinęła na tym nowym gruncie. Już w meczecie w Kordubie widzimy bogato bardzo dekorowane cegły, zdobiące ściany wewnętrzne, ale w pierwszych czasach trudno odróżnić wyroby właściwie hiszpańskie od tych, które mogły być sprowadzane z Afryki. Późniejsza ceramika, tak zwana hispano-maurytańska, posiada już cechy sobie właściwe: wielką wytwor-ność kształtów i ten odblask metaliczny, któremu zawdzięcza swe miano fajansu złoconego; fabrykacya tych fajansów przetrwała upadek panowania Maurów i przedłużała się znacznie później, a głównemi jej ogniskami były Malaga, Walencya i wyspy Balearskie. Dokumenty autentyczne .stwierdzają, że fabryka w Maladze była już w pełnym rozwoju w 1350 roku i z niej pochodzi sławna urna, przechowana dotychczas w Alhambrze, a będąca najcenniejszym zabytkiem ceramiki maurytańskiej w Hiszpanii ; urna ta, mająca 1 metr 36 centym, wysokości, a 2 metry 25 centym, obwodu, posiada dekoracyą właściwą geniuszowi Arabów, a złożoną z liściastych. meandrów i arabesków, połączonych z napisami o fantastycznej kaligrafii ; główny medalion zawiera postacie dwóch zwierząt, które przypominają antylopę lub alpagę, kolory składające się na ornamentacyą są nieliczne: źółto-złotawy i jasno-niebieski, otoczony paskiem blado-złotym, który harmonizuje doskonale z barwą lazurową deseni i z emalią blado-źółtawą, prawie cielistą samego tła. O drugiej wazie, podobnej do wyżej opisanej, wspominają historycy i istnieje sztych, wykonany podług niej w 1785 r.; zamiast napisów, miała ona gałęzie liści, wśród których igrały ptaszki miast antylop, medalion średkowy nosił tarczę z dewizą królów Granady.

a za-

JH

-V..¹

Wm

Tm

H. C ATITNACc i u e

Fig. 383. Naczynie z Walencyi.

W muzeach i zbiorach prywatnych można znaleść kilka okazów, które zbliżają się ogólnym charakterem do waz z Alhambry, ale większa ich część pochodzi już z czasów późniejszych i dekadencya jest w nich bardzo widoczna ; w miejscu dawnych napisów, widzimy litery powykrzywiane i poprzekręcane, których znaczenie jest już obcem dla rzemieślnika, arabeski ciężkie i bez gustu, nakoniec tarcze herbowne książąt chrześciańskich jakie często na nich spotykamy, najlepiej określają epokę ich fabrykacyi.

a na-

Walencya była najdawniejszym centrem ceramicznym Hiszpanii, czynią sagunckie opisuje już Pliniusz, to też Arabowie zaraz od pierwszych chwil podboju umieli zużytkować doskonałą glinę, jaką tam znaleźli, ale wyroby tej prowincyi, znane w większej ilości, noszą już charakter całkiem

ARABOWIE.

chrześciański (hg. 383), gdyż Walencya w 1239 r. odebraną została Maurom przez Jakóba I., króla Aragonii.

Na wyspach Balearskich istniały fabryki fajansów, które typem swej dekoracyi przypominają dawne arabskie cegły z Azyi Mniejszej ; później, za książąt chrześciańskich, fabryki te nabrały jeszcze większego znaczenia, a wyroby pochodzące głównie z wyspy Majorki, rozchodząc się do krajów sąsiednich, dały początek nazwie majolika, którą ochrzczono dawne ceramiki włoskie. Do wyjaśnienia dziejów fajansów hispano-maurytańskich najbardziej się przyczynił baron Karol Daviller, który im specyalnie poświęcił bardzo cenne dzieło.

Obok wyrobów ceramicznych, szkła i kryształy arabskie zasługują także na zaszczytną wzmiankę. Takie naczynia szklane przybierały najrozmaitsze kształty: waz, mis, czar, puharów, karafek, dzbanków, butli, szklanek i lamp; jedne z nich były cyzelowane, drugie zaś gładkie i ozdabiane różnokolorową emalią, nakładaną wypukło zapomocą pendzla, a tworzącą bardzo bogatą ornamentacyą, złożoną z kwiatów, napisów kufickich, arabesko w a niekiedy nawet ze scen rodzajowych. Najznakomitsze huty szklane istniały w Kairze i Alepie, a ich fabrykacya doszła już była do szczytu doskonałości w pierwszych latach XI. wieku, czego mamy dowód w dziele historyka Makrizi, który opowiada, że gdy podczas wielkiego buntu, podniesionego w Kairze w 1067 r. przez niewolników tureckich, pałac kalifów został zrabowany, znaleziono w jego skarbcach, obok wielu innych kosztowności, przeszło 20,000 przepysznych waz ze szkła emaliowanego. Dziś mamy bardzo mało przedmiotów z tej odległej epoki i zacytować można zaledwie kilka ich autentycznych okazów, jak : wielką czarę w zbiorze gemmo w we Florencyi i dzban z muzeum w Luwrze, cenny zaś puhar z muzeum w Chartres, który trądycya zalicza do rzędu podarków, przysłanych Karolowi Wielkiemu przez kalifa Haruna-al-Raszyda, należy stanowczo do XIII. wieku, jak świadczy niedawno zbadany napis. Największa ilość istniejących dotychczas przedmiotów, należy do kategoryi lamp; są to bardzo zgrabne i kształtne naczynia, o szeroko rozwartych szyjach, opatrzone kilkoma małemi uszkami, przez które przewlekają się sznurki do ich zawieszania. Znajdują się one setkami rozwieszone w meczetach Kairu i Damaszku, a wiele ich także spotkać można w zbiorach prywatnych, w rzędzie których jedną z najbogatszych jest kolekcya Rot-szyldów w Paryżu, do której należy lampka której rysunek tu podajemy (fig. 384). Prawie wszystkie okazy dziś znane, pochodzą z XIII. lub z początku XIV. wieku, a były wykonywane za dynastyi Mameluków, rządzącej przez kilkaset lat w Egipcie i Syryi ; napisy powtarzają niezmiennie zawsze jednę formułę: »cześć naszemu Panu, zwycięskiemu Sułtanowi

N. N., Oby Allah przedłużał przez wieki jego panowanie«, a najczęściej się spotykają nazwy sułtanów: Beibarsa, Kelauna i Mohammeda-el-Nassera, żyjących między 1254 a 1341 rokiem. W XV. wieku arabskie fabryki szkła ostatecznie upadły, a spuściznę po nich    __

odziedziczyły sławne weneckie zakłady z Mu- ' rano, które w pierwotnych swych utworach wy- 4^ raźnie ulegały wpływom Wschodu.    \

Md

Iv-

>■

Fig. 384. Lampka szklana z Kairu.

Geniusz dekoracyjny Arabów rozwinął się może z największą świetnością w kobiercach, drogich materyach i wogóle w tkaninach wszel-kiego rodzaju ; od najdawniejszych czasów bo-gâte tkaniny i kosztowna broń stanowiły zwykłe przedmioty zbytku u tego ludu, przywykłego do życia koczującego, a zabytki znalezione w Persyi, zamiłowanie to jeszcze zwiększyły i dały mu bardziej artystyczny kierunek. Jeżeli w malowidłach ściennych i w ceramice Arabów spotykamy czasami tylko sceny brane z życia, to w haftach i kobiercach zajmują one bardzo ważne stanowisko ; w sławnych rękodzielniach w Damaszku, w Dabik, w Kalmun i w Bahnessa, gdzie wyrabiano najbogatsze materye jedwabne, aksamity i kobierce, stanowiące jednę z najważniejszych gałęzi handlu wschodniego, artyści mieli zwyczaj podnosić piękność tkaniny, wytworność deseni i bogactwo kolorytu tych wyrobów przez umieszczanie na nich rozmaitych scen, które im nadawały znaczenie prawdziwych obrazów; przedstawiano więc polowania, uczty, koncerty, tańce, igrzyska, turnieje, słowem, najrozmaitsze sceny z życia muzułmanów. Tryumf islamu w Persyi nietylko nie przyczynił się do upadku tej gałęzi sztuki, tak cenionej w starożytnym Wschodzie, ale przeciwnie dodał jej nowego bodźca; podobnie jak świątynia Salomona w Jerozolimie, Kaaba w Mecce zawdzięczała sztuce tkackiej najważniejszą część swych ozdób ; prawowierni ubiegali się o zaszczyt dostarczania jej najwspanialszych materyj, a już w 776 r. waga kobierców zawieszonych na świątyni, była tak znaczną, że musiano je zdjąć, dla zabezpieczenia całości budynku, w pół wieku zaś później powtórzenie tejże samej czynności okazało się znowu koniecznem. Podróżnik sycylijski Ibn-Dźobair, zwiedzający Mekkę w 1183 r., unosi się nad wspaniałością tego rodzaju dekoracyi i powiada, że sama świątynia była okryta na zewnątrz 34 kobiercami zszytemi razem, wewnątrz zaś ściany i kolumny znikafy pod materyami jedwabnemi, okrywającemi je od dołu do góry. Zwyczaj ten przechował się do dnia dzisiejszego; zasłona z czarnego jedwabiu, z hafto-wanemi na niej tekstami Koranu, okrywa całą świątynię i zostaje zmie-

nianą corocznie w epoce pielgrzymek; nowy welon nadchodzi z Egiptu, na wielbłądzie specyalnie przeznaczonym do tego użytku, stary zaś, podzielony na drobne cząstki, prawowierni unoszą jako relikwie.

Wraz z rozszerzaniem się panowania Arabów na rozmaite kraje, rozwija się w nich sztuka tkacka, a jej produkcye można uważać za najpopularniejszą manifestacyą talentu malarskiego tego ludu. W Arabii właściwej, w Syryi i w Persyi znane były kobierce i materye, w których, obok motywów ściśle dekoracyjnych, często spotykać można było obrazy historyczne i portrety królów, jak naprzykład w owych kobiercach, które podziwiano w pałacu bagdadzkim za czasów kalifa Motawakkela, około 850 roku. Na dworze kalifów fatymickich w Egipcie zamiłowanie to było również rozwinięte, a w 964 r. Mezli-din-Allah kazał wykonać ogromny kobierzec, przedstawiający ziemię z górami, morzami, rzekami i znaczniej-szemi miastami, wśród których najważniejszą rolę odgrywały naturalnie Mekka i Medyna; każda miejscowość miała swą nazwę, podpisaną haftem z nici złotych, srebrnych lub jedwabnych, a praca ta kosztowała 22,000-dinarów, czyli około 300,000 franków. Liczba kosztownych tkanin przechowywanych w skarbcach kalifów w Kairze, przechodzi wszelkie pojęcie: w 1067 r., w czasie rewolucyi która wybuchła w tern mieście, znaleziono około tysiąca dywanów, na których streszczone były dzieje wszystkich dynastyj, pod postacią portretów kalifów i znakomitszych ludzi, z podpisami ich nazwisk, z datą ich panowania i wzmianką o ważniejszych ich czynach.

W Algeryi i Tunetanii tkactwo kwitnęło już za czasów Haruna-al-Raszyda, a najznakomitsze fabryki znajdowały się w Tunisie i w Tuneh, gdzie nawet wyrabiano czasami kobierce, przeznaczone do Mekki. W Hiszpanii, brokatele i adamaszki fabrykowane w Alm ery i, odznaczały się przepysznemi deseniami i pozyskały niemałą sławę, a wiemy także, że w skarbcach egipskich przechowywano również dużo materyj kosztownych, pochodzących z Sycylii.

Mówiąc o rozmaitych zastosowaniach malarstwa u Arabów, należy także wspomnieć o miniaturach, które znaleść można w niektórych manuskryptach, jak naprzykład w rękopiśmie z 1292 r., przechowanym w muzeum Azyatyckiem w Petersburgu, a przedstawiającym rozmaite igrzyska i zabawy, dość zręcznie wykonane (fig. 385), lub w rękopiśmie tureckim z XVI. wieku, traktującym o astrologii, który, jakkolwiek pochodzi już z epoki późniejszej i został wykonany w Konstantynopolu, zawsze jednak nosi niezatarte piętno kultury arabskiej, której cywilizacya turecka jest tylko skrzywioną gałęzią.

Nieraz zdarzało się nam zaznaczyć w trakcie naszego opowiadania, jak dalece wpływ sztuki arabskiej silne zapuszczał korzenie nietylko wśród narodów Azyi i Afryki, pokrewnych mu religią i duchem, ale nawet w krajach Europy, których ludy z samej natury rzeczy musiały być wrogo usposobione dla chwilowych swych panów, dających im nieraz ciężko uczuć brzemię swego jarzma. Widzieliśmy w Hiszpanii, źe ci sami książęta chrze-ściańscy którzy ostatnich sił dobywali, ażeby się pozbyć znienawidzonych najezdników i z najbezwzględniejszym fanatyzmem ścigali ostatnich niedobitków maurytańskich, nie wahali się, zaraz po ich ustąpieniu, powracać do ich tradycyj artystycznych i korzystać z wzorów, przez nich zostawionych.

or

A fH

II!

U*

V?

JJ

w,

\v,

2\

Fig. 385. Miniatura arabska.

Piotr Okrutny, Karol V., Filip II. i jego następcy obracali meczety muzułmańskie na kościoły, alkazary kalifów na własne pałace, nic a nic prawie w nich nie zmieniając i umiejąc uszanować ich piękności, a nawet w niektórych gmachach, jak w Alkazarze sewilskim, wszystkie późniejsze restauracye i przybudowania, prowadzone przez kilka pokoleń, były trzymane w stylu czysto arabskim i z niewolniczą drobiazgowością naśladowały pierwowzory. W ceramikach hiszpańskich tak dalece nic się nie zmieniło po wygnaniu Maurów, źe gdyby nie napisy i herby książęce, które pomagają do ustanowienia ich chronologii, trudnoby było rozróżnić utwory, wykonane przez Arabów, od dzieł artystów chrześciańskich. Naczynia wyrabiane w Majorce, posłużyły za łącznik między Hiszpanią i Wło-

chami, a włoskie majoliki nieprzerwanem pasmem filiacyi wiążą się w ten sposób z ceramiką Arabów. Zresztą to samo miało miejsce i w samych Włoszech, gdzie książęta normandzcy Sycylii, zamiast szukać typów wych, trzymali się wzorów saraceńskich, nietylko w swych pałacach i willach, ale nawet w przybytkach poświęconych czci boskiej.

no-

Przykłady dotychczas wymienione, odnoszą się do krajów, które przez dłuższy lub krótszy czas znajdowały się w rzeczy wistem posiadaniu muzułmanów, ale wpływ sztuki arabskiej sięga dalej i namacalne jego ślady spostrzec można w okolicach, które nigdy nie zostawały w bezpośrednim stosunku z wyznawcami proroka. Pod względem szczególnie ornamentyki, można zacytować mnóstwo ciekawych faktów, dowodzących, jak silnie geniusz Arabów oddziałał na artystów włoskich. W zakrystyi katedry me-dyolańskiej znajdują się drzwi ostrołukowe, w których ramach widzimy fryz, powtarzający kilkakrotnie jeden wyraz arabski; w kaplicy św. Franciszka w Rimini draperye świętych są przepełnione literami arabskiemi; płaszcz św. Mateusza, Donatella, we Florencyi, otoczony jest napisem wschodnim ; nakoniec na drzwiach św. Piotra w Rzymie długa wstęga o literach kufickich zdobi brzegi sukien dwóch wielkich apostołów, a napis arabski tworzy także aureolę nad głową Chrystusa. W obrazach włoskich malarzy poprzedzających Odrodzenie, spotykamy mnóstwo podobnych przykładów: Giotto, Agnolo Gaddi, Masolino da Panicale, Gentile da Fa-briano zdobią tekstami kufickiemi aureole świętych i brzegi ich szat ; u Mantegni, Masaccia i Angelica da Fiesole ten zwyczaj jeszcze częściej się powtarza; daje się on także zauważyć w niektórych obrazach Perugina, a nakoniec Rafael w swojem Sposalizio umieszcza napis kuficki, znacznie tylko przekształcony i już nieczytelny.

Gdyby podobny szczegół przytrafił się w jednem dziele sztuki, możnaby to nazwać zrządzeniem wypadku, indywidualną fantazyą jednostki i nie należałoby do niego przywiązywać zbyt wielkiego znaczenia, ale tu mamy widocznie do czynienia z systematycznem naśladownictwem, a jeżeli spotykamy w obrazach mistrzów, pełnych prawdziwej wiary i przejętych do głębi duszy swoim przedmiotem, napisy w obcym dla nich i niezrozumiałym języku, należącym do ludu innego a wstrętnego im wyznania, to tylko jedno możemy przypuszczać, a mianowicie, że dzieła sztuki tego ludu stroną swą estetyczną tak nęciły ku sobie i zachwycały artystów włoskich, że studyowali je oni gorliwie, przejmowali się ich duchem i naśladowali ich motywy, nie zdając sobie zawsze sprawy z mniej lub więcej właściwego ich zastosowania. I rzeczywiście, gdy się bliżej przypatrzymy szczegółom omamentacyjnym renesansu włoskiego, to łatwo dojdziemy do przekonania, że nie kształcił się on jedynie na wzorach klasycznych, zaszczepionych na gruncie bizantyńskim, ale źe wpływy Wschodu nie zostały także bez wyrycia na nim swojego piętna i nawet jeszcze w XVI. wieku spotykamy w nim często szczegóły, żywo przypominające arabeski, sploty i litery wiązane artystów arabskich.

A zresztą czyż mogło być inaczej przy nieustannych stosunkach, jakie łączyły rzeczypospohte włoskie z odległemi wybrzeżami Wschodu przez cały przeciąg Średnich Wieków ? Czyż ciągłe obcowanie i wzajemna wymiana produktów mogły pozostać bez nawiązania pewnej nici sympatycznej między przedstawicielami dwóch ras odmiennych i bez pewnego ich zespolenia pod względem pojęć, smaku i działalności artystycznej? Wszak Genueńczycy stale osiedlali się w Galacie i Kaffie ; Pizańczycy zakładali ' swe kantory, w Antyochii, Trypolisie i Akrze; Wenecyanie zaś byli jak u siebie we wszystkich portach morza Śródziemnego i rodziny ich patry-cyuszów przybierały tytuły Arcyksiążąt Archipelagu, a wiele z nich posiadało swe dobra i rezydencye na najdalszych wybrzeżach Afryki i Azyi. Rodzina Ca-Mosto długo przemieszkiwała w Syryi; rodzina Bondumieri w Saint-Jean-d Acre ; Sebastian Ziani, późniejszy doża, młodość całą przepędził w Armenii, a rodziny Zuliani, Buoni i Soranzi doszły do swych ogromnych bogactw w Tangerze i Tunisie. Za przykładem możnych szli także artyści ; wiemy przecież, źe Gentile Bellini pracował na dworze sułtana Mahometa II. ; inny malarz wenecki, Francesco Brancalcone, przebiegał Syryą i Egipt i dotarł aż do dworu abissyńskiego, a jego synowiec, w pięćdziesiąt lat później, powtórzył też samą ekspedycyą, nie mówiąc już o mnóstwie podrzędnych artystów i przemysłowców, którzy corocznie emigrowali na Wschód, study o wali tam tajemnice rozmaitych rzemiosł, a po powrocie do rodzinnej ziemi, udzielali ich swoim rodakom. Tak powstawały fabryki włoskie, które w początkach naśladowały niewolniczo modele wschodnie, a chociaż później je prześcigały, to zawsze zachowywały pewien odcień pieivvotnych tradycyj; tak tworzyły się owe sławne zakłady w Mu-rano, dzierżące przez długi czas w swem ręku monopol wyrobu kryształów artystycznych, a sprowadzane z rękodzielni azyatyckich lub afrykańskich bogate tkaniny, broń damasceńska i tysiące innych przedmiotów zbytku wschodniego, tak naówczas poszukiwanych, dopełniały reszty i w ten sposób bezwiednie i mimowolnie, rzec można, artyzm arabski oddziaływał na Europę, co tern bardziej jeszcze podnosi jego dziejowe znaczenie i stawi go w rzędzie pierwszorzędnych czynników kultury nowoczesnej, przynajmniej w zakresie ornamentacyi i sztuki zastosowanej do przemysłu.

Koniec tomu drugiego.

Szkic historyczny. T. II.

ma

• oF    <c

^    àC 4,’y

°    S £ *V

V-    —ł w

{>    4

VO »    ,<K/

CO

SPIS RYCIN

ZAWARTYCH W TOMIE II.

Str.

Fig- 237. Hieroglify egipskie ....

„    238.    Pismo hieratyczne ....

„    239.    Pismo demotyczne ...

„    240.    Piramidy w Gizeh ....

„    241.    Przecięcie wielkiej piramidy .

„    242.    Wielki sfinks i świątynia w Gizeh

„    243.    Popiersie Skryby.....

„    244.    Posąg Rahotpu.....

„    245.    Posąg Neferty.....

,,    246.    Posąg Ra-em-ke.....

„    247.    Posąg Ra-hezi .....

„    248.    Posąg bronzowy.....

,,    254.    Grobowce w Drah-abul-neggah .

„    255.    Grobowce w Beni-Hassan .

„    256.    Obelisk w Fayum ....

„    257.    Figurynka pogrzebowa kamienna

„    258.    Figurynka pogrzebowa gliniana .

„    259.    Sfinks egipski......

„    260.    Rysunki    grobowe    ....

„    261.    Mumia egipska.....

„    262.    Pudło mumii egipskiej

„    263.    Sfinks z    Serapeum    ....

„    264.    Pylon egipski.....

,,    265.    Plan świątyni w Karnak

38

38

38

55

5⁶

58

59

60

60

60

62

65

66

78

79

80

81

81

84

86

86

108

ic8

Str.

278.

292.

293-

294.

295-

296.

297.

,»    298.

Dziedziniec w Luksor .

Świątynia w Ombos.....

Odtworzenie świątyni w Edfu . Wnętrze świątyni w Philae . Świątynia w Denderah .... Świątynia w Elefantynie ....

Speos w Ibsambul.....

Wnętrze świątyni w Ibsambul . Rysunek pałacu egipskiego . Szczegóły architektury egipskiej .

Posąg Amenhotpu III.....

Fasada świątyni w Ibsambul Statua królowej Ameniritis .

Złota grupa bogów.....

Rysunki grobowe.....

Sąd Ozyrysa.......

Karykatura egipska.....

Flakon egipski .    .    .    .

Urna gliniana.......

Oko Horusa.......

Skerabeusz egipski.....

Kamienie rznięte archaiczne . Kamienie rznięte poprawne . Skarabeusz z rozwartemi skrzydłami

Tron królewski......

Lektyka........

Łódź symboliczna.....

Napisy fenickie......

Moneta Makryna......

Medal fenicki......

Grobowiec w Hurmul.....

Grobowiec fenicki.....

Sarkofag fenicki......

Magazyny podziemne. .... Świątynia na Malcie .    .    .    ...

Giganteja na wyspie Gozzo .

Grobowiec w Amrit.....

Mughazil fenicki......

Talayot sardyński.....

Wazy z Cypru......

Posągi bogów fenickich ....

Nakrywa sarkofagu.....

Skarabeusze fenickie.....

Złoty klejnot.......

Rzeźby na kości......

Odłamek płyty marmurowej z Adlun Rzeźba fenicka......

112

113

114

• '5

116

119

127

128

129

130

532

L30

1Ą2

I46

I46

H/

I48

149

149

149

151

I5I

152

177

182

182

184

184

185

186

187

189

190

190

190

191

191

192

192

192

192

193

SPIS RYCIN.

Fig- 3*3-.. 3*4-» 3*5-„ 316. »    317.

» 318. » 3*9-»    320.

,, 321.

» 322.

» 353-» 354-» 355-»    356.

Misa srebrna z Palestryny .    .

Waza z Cykladów......

Waza koryncka.......

Pismo klinowe hieroglificzne Pismo klinowe hieratyczne .

Pismo klinowe nowożytne.....

Kursywa klinowa......

Piramida babilońska......

Statuetka alabastrowa .    .    .    .

Cylindry babilońskie ......

Cylinder Urchama......

Plan ruin w Nimrud.....

Plan pałacu Aszszurnazirpala Plan pałacu w Kojundżiku .

Mury obwodowe miast assyryjskich Odtworzenie sali assyryjskiej

Rysunek assyryjski......

Rzeźba assyryjska......

Gzyms assyryjski.......

Szczegóły architektury assyryjskiej . Odtworzenie pałacu Sargona. Płaskorzeźba assyryjska .    .    .

Płaskorzeźba assyryjska.....

Płaskorzeźba assyryjska.....

Kapłan assyryjski......

Herkules assyryjski......

Waga bronzowa w kształcie lwa Byk skrzydlaty assyryjski .

Cegły emaliowane......

Malowidło z Kojundżiku .

Grobowce lykijskie......

Forteca Ghiaur-Kale-si.....

Grobowiec zwany grobowcem Absalona Ozdoby sarkofagu z Jerozolimy. Świecznik z łuku Tytusa .

Sarkofag z Jerozolimy.....

Meczet Zechil-Dźami w Brussie.

Meczet Ibn-Tulun .    .

Fontanna Kara-Mejdan.....

Meczet Abu-Dinian......

Meczet Hassana .......

Meczet El-Moyed.......

Kaplica Palatyńska w Palermo .

Meczet w Kordubie......

Plan meczetu w Kordubie .

Wnętrze meczetu w Kordubie .

Brama Bizagra w Toledo .

tO tO tO tO tO IO tO tO bO bO tO bO tO t O tO tO    rr\ 1 hH

COOOCOCOCOCOCOOONVJVJN ObONGNCbkOOkD^ i hH -O OOOOSUl-t>WWMMN U W W W s) Q\ P I |—I

2Ö9

290

300

300

30i

302

304

304

305

306

3°8

334

338

390

393

394

394

432

433

434

435

436

437

439

440

440

441

Str.

Fig. 360.

» 361-„ 362.

» 363-» 364-» 365-

O 00 vO \D co

» 369-

„    370.

371-„    372.

» 373-.. 374-

>. 375-

>. 379-» 380. „ 381-„ 382. » 383-» 384-

•» 385.

Sala ambasadorów w Sewilli

Plan Alhambry.......

Dziedziniec lwów w Alhambrze Meczet Bajazeta w Konstantynopolu Wieża Seraskieratu w Konstantynopolu Meczet Sidi-Bumedin w Tlemcen . Pałac Szacha-Dżihana w Delhi . Dżammah-Maszid w Delhi .

Grobowiec Akbera w Sakundrze Główna brama Tadżu w Agrze.

Tadź w Agrze.......

Kapitele kolumn arabskich ....

Łuk arabski przegięty.....

Łuk arabski w podkowę .... Sklepienie w formie plastra wosku .

Lwy z Alhambry......

Naczynie metalowe z Sycylii Motywy dekoracyjne arabskie .

Dekoracya arabska......

Hippogryf bronzowy......

Zwierciadło magiczne......

Cegły emaliowane z Brussy .... Naczynie gliniane arabskie ....

Naczynie z Walencyi.....

Lampka szklana z Kairu .... Miniatura arabska......

444

445

446

448

449

450

454

45⁶

459

461

462

466

466

467

467

468

469

470

471

471

472

473

474

475

477

479

SPIS RZECZY

ZAWARTYCH W TOMIE II.

, Str.

Rasa biała. Ludy szczepów chamickiego i semickiego Egipt .................

Geografia Egiptu......

Religia..........

Forma rządu i ustrój społeczny

Pismo..........

Literatura i nauki......

Rzeźba.....

Rysunki i malowidła Dzieje Średniego Państwa .

Hyksosi.......

Sztuka Średniego Państwa . Architektura .    •    •

Rzeźba.....

Rysunki i malowidła Państwo Nowe .    .    .    .

Sztuka Nowego Państwa Architektura

13

OO LO CO O

Ol co co ■'3- ^

5²

54

59

64

69

Rzeźba.........

Płaskorzeźby, rysunki i malowidła Przemysł artystyczny.......

4^. OJ ts> O O CO OO CO N V| N bn Oj ‘*vj    bo O O O' h

Fenicya i Kartagina.......

Dzieje Fenicyi......

Dzieje Kartaginy .    ...    .

Cywilizacya Fenicyi i Kartaginy

Cm Cr1

cO O O vO

Religia..........

Charakter ludności, obyczaje i forma rządu Nauki, pismo, język i literatura .

Sztuka Fenicyan.......

Architektura......

Sztuki plastyczne ...

Sztuka Kartagińczyków.....

Porty........

Mury warowne.....

Grobowce.......

170

174

176

181

184

191

198

198

200

201

Rolnictwo, przemysł i handel Fenicyi i Kartaginy

203

Babilon i Assyrya......

Historya.......

Pierwsze Państwo Chaldejskie Pierwsze Państwo Assyryjskie Drugie Państwo Assyryjskie .

Nowe Państwo Chaldeo-Babiloriskie

21 I

219

223

23O

Cywilizacya Babilonu i Assyryi .

Religia.......

Hebrajczycy.........

Historya ostatnich wieków Judaizmu Język i pismo hebrajskie.

Starożytna literatura hebrajska Nowożytna literatura hebrajska . Sztuka hebrajska......

Ni tO    Ni    Ni ro Ni

C\ Gn Cn    C/o

Ni O CTn sO

2Ö7

270

270

277

282

282

299

305

3i5

320

327

333

34i

34i

360

363

375

3«4

Arabowie

Pierwotne dzieje Arabii .

Yemen.....

Hedżaz.....

Arabia Skalista

Amalecyci . Madyanici .

.4»    4*    4^,    00    00    Coo

O    O    O    O    VO    vO    o

C/O    C/O    C/J    h-i    \0    »vj

Str.

Edomici......

Nabatejczycy.....

Rozwój i cywilizacya ludów dawnej Arabii Yemen. — Państwo Sabejskie .

Hedżaz.........

Arabia Skalista......

Religia ludów dawnej Arabii .

Hadżi czyli pielgrzymka do Mekki . Nowoczesna Arabia mahometańska .

Język arabski.......

Literatura........

Sztuka arabska......

Architektura.....

Rzeźba i malarstwo .

404

404

405

405

408

410

411

4T5

418

425

426

429

431

468

■

s

.

!

r

sTóiJ

i

ł

i

«

t.

»

$

/

>

.

».

;r

«

f

•u

o

;

■

j 0 yV

/,

- V/,‘A

:*

I

■

;

:ï

> ' \ " .

\

/

.

Ł

«

/

.

■

!•

'

v

y

'

\

.

;

V /

(

■

.

'■ :Ç;

t

'

. ■

ÿP

Si;

il

II

1*1

Sit

i :j j; ■ j xj ji!;:

II

II

11

fil

11

mmm

ImMMM

MM

iil

■iii

li il

Biblioteka Politechniki Ktakowskiej

11-348148

Vl,™27763

Kdn. 524. 13. IX. 54

üiwm

■1 Ié! ! $ Bis«

HÉ«:«'

Bli

jfe

mmm

M:;:

■ il

II!]

il

81#

MPM

■■Bp

lÉf:

f'v' 'vji 'Vajij,

mmm

111

11

M.

fi

■i

Äffe

11

MMMP

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

liii

100000231484

Jam

lii

[Mj

MIM

li