t

' /"•. ' '"\

/■"N

-,l

(.. >

)

'O?

w

A

y

i

/

/

j

\.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297841

AL*

Sr

Z,"

s'

V.

v.

f.

a®

<$•]

IM

GALICY A

POD WZGLĘDEM

*    4

fi E 0 G R A FIC Z N 0-T OPOGRAFICZNO-HISTORYCZNYM

ZEBRAŁ

HIPPOLIT ST U PN! CK I.

Z mapą królestwa.

•>

*v

LWÓW

1849.

f-o

•fi#

%

V

%

*

,!

%

\

y

%

«

|-C

i;

•A.

s ••

01L9CYI

POD WZGLĘDEM

topograficzno • geograficzno ■ historycznym.

SKREŚLONA

> \$fh

prze?%

llippolita Stiipnickiego.

Z mapa Gaiicyi, łącznie z obwodem krakowskim i Bukowiną.

LWÓW.

Z drukarni Zakładu naukowego imienia Ossolińskich, przy ulicy Ossolińskich nr. 23

y=*

; *>

<2*1

-.>

.*.j

%

.

■ y

i*    \

r MwHf i

/

//

*T7

* ł

- •

'-■'-Ut,

j

*>

c

W

■

>

ST

0

O

z

V

*

c<3

ęr*

r.r

c

PRZEDMOWA.

Kraj tak obfity w dary natury i pamiątki historyczne, jak Ga-licya, nie znalazł dotąd żadnego pióra, któreby dostatecznie jego ziemię, ludność, płody i skarby rodzime w jednym dziele opisało, mimo że już oddawna wieści krążyły, że tą robotą światli mężowie są zajęci. Myśl więc ta, że wydaniem takiego dziełka, nietylko młodzieży, ale i całej ludności pewną przysługę uczynię , spowodowało mnie, żem się tej mozolnej pracy, to jest: zbieraniu geograficznych, statystycznych i historycznych wiadomości przez kilka lat poświęcał, i takowe teraz w tej nadziei drukiem wydaje, że może sama niedokładność mojej pracy posłuży niegdyś za skazówkę lepszemu wypracowaniu.

Oddając tedy dziełko to bez wszelkiej pretensyi pod sąd publiczny, oświadczam niniejszym, że wszelkie przytaczane w niem daty, czyto geograficzne, czy statystyczne, albo historyczne, czerpałem z źródeł celniejszych autorów bądź całkowicie drukiem ogłoszonych, bądź cząstkowo w peryodycznych pismach umieszczonych, i że jedynie dla tego za każdym punktem nie wymieniłem źródła, ażeby przez to obszerności dziełka nie powiększać, a tym samym i ceny jego nie podwyższać; stosując się przytym do książek geograficznych i historycznych w językach po szkołach używanych, które jakkolwiek nie są badawcze , wszelako nauczające.

Geografię tę wraz z historyą poświęcam więc wszystkim ojczyznę miłującym obywatelom i przełożonym szkół ku użytku młodzieży, albowiem pierwsza nauka każdego człowieka od tej zasady zaczynać się powinna, ażeby się uczył geografii, bo ta mu powie, gdzie i na jakiej ziemi on jest, historyi zaś, bo z niej się dowie, kto on jest! — Skorośmy te dwa pojęcia w ucznia wpoili, snadnie mu i inna nauka pójdzie, i tym pewniej odpowie on swojemu przeznaczeniu, inaczej wszelkie foliały zagranicznej mądrości nie przyczynią się do jego oświaty, ale tylko utłumią w nim miłość ojczystej ziemi.

Pisano w Brodach, 2. stycznia 1849.

Wydawca.

Skrócenia słów wtym dziełku używanych:

błog. cetn. c. k. geogr. grec. kat.

ks.

czytaj: błogosławiony „    cetnar

„    cesarsko-królewski

„ geograficzne - nych „ grecko-katolickie „ książę, księstwo

ni.

mii

obw, poczt, rzym. kat.

ś.

tryw.

W.

w.

złr.

obwód

pocztowych

rzymsko-katolickie

święty

trywialne

Wielki

wiek

złotych-reńskich

ODDZIAŁ I.

GEOGRAFIA

Królestwa Galicyi i Lodomeryi.

Ogólny przegląd.

ULrólestwo Galicyi i Lodomeryi leży na północnej stronie gór Karpackich między 36° i 45° wschodniej długości, a między 47° i 51° północnej szerokości, zajmując przestrzeń przeszło 1569 mil kwadratowych. Jest zatem co do rozległości drugą prowin-cyą państwa Austryackiego; albowiem Węgry tylko są blisko o półtora razy większe, wszystkie zaś inne prowincye znacznie mniejszej są objętości.

Galicyę utworzono po rozbiorze Polski: z części Malej Polski, województwa ruskiego, czyli tak zwanej Czerwonej Rusi a) Podola b), Pokucia c), Lodomeryi d), księztwa Oświęcimskiego i Zatorskiego e), później przyłączono do niej Bukowinę /); a w najnowszym czasie rozwiązaną rzeczpospolitę Krakowską g).

aj Czerwona Ruś obejmowała całą południową między Dniestrem i Sanem położoną przestrzeń Galicyi, zwaną za rządów Polskich województwem Ruskiem, która się dzieliła na 6 ziem: t. j. Lwowską, Halicka, Zydacozwską, Przemyską, Sanocką i Chełmińską. Czerwoną Rusią nazywała się ta część kraju już w najdawniejszych czasach,

Nazwa Galicyi pochodzi od dawnego niegdyś znacznego księztwa Halickiego, które w XI. wieku do korony Węgierskiej, później zaś do Polskiej należało.

Opierając się na mocy tego niegdyś przez Węgry posiadania Galicyi i kilku z koroną Polską dawniej zawartych ale do skutku nieprzywiedzionych traktatów (z r. 1352, 1412, 1454 i 1479) wniosła r. 1772 cesarzowa i królowa Węgierska Marya Teressa swoje pretensye do posiadania tego kraju, a korzystając z niemocy Rzeczypospolitej polskiej, dokonała traktatem z dnia 18. września 1773 zaboru tych ziem Polskich,

z roz-

a to dla odróżnienia od dwóch wielko-ruskich prowincyi: białej i czarnej Rusi. Powodem oznaczenia czerwonej była według jednych krwista kompleksya mieszkańców; drudzy znajdują je w częstych najazdach nieprzyjaciela i wynikającego ztąd rozlewu krwi, inni zaś jeszcze wyprowadzają te nazwę od szczególnego gatunku owadu czerwcem (¹) (coccus polonicus) zwanego. Obiecany kraj ten, w którym mleko i miód w obfitości płynie, jak mówi Długosz— miał w dawnych czasach w herbie czarnego ptaka (kawkę) postartemi skrzydłami z złotą koroną w białym polu; jako zaś Polskie województwo złotego lwa w niebieskim polu.

b)    Podole niegdyś znaczne województwo, którego głównem miastem Kamieniec podolski był, obejmuje w Galicyi tylko Tarnopolska Czort -kowski obwód, większa część bowiem przypadła do państwa Rosyjskiego. Herb powiatu tego był: złote słońce w białym polu.

c)    Pokuciem zwano część Galicyi między Prutem i Dniestrem, mianowicie obwód Kołomejski. Nazwę te wywodzą jeszcze od czasów Rzymian, którzy posiadając Dacyę: dzisiejsze Multany, Wołoszczyznę wraz z obwodem Kołomejskim, wygnańców tam odsyłali; ci więc pokutowali w tym kraju, czyli byli w nim na pokucie.

d)    Lodomerya czyli ks. Włodzimirskie obejmywała przypadłą Rosyi ziemię Chełmińską, Lucka i Włodzimierską. Od tych ziem głównego miasta Włodzimierza (nad Bugiem) w łacińskim «VJodomeria» nazwisko Lodomeryi powstało. Sokal z jego powiatem w Żółkiewskim obwodzie jest cząstka Lodomeryi.

c) Oświęcim i Zator, dwa księztwa w obwodzie Wadowickim położone, były r. 1179 od Kazimierza I. króla Polskiego swemu siostrzeńcowi Mieczysławowi książęciu Opolskiemu nadane. Tegoż następcy równie jak inni książęta szlązcy hołdowali li od r. 1327 koronie Czeskiej; co Kazimierza III. po wstąpieniu na tron dla ustalenia

Do stron. Scićj.

W V h A l

STATYSTYCZNY KRÓLESTWA CALICYI I IUDMAYI.

Obję

tość

LUD

Osiadłości

Obwód

mil geogr. kwad.

Miast

Przedmie.

Miasteczek

Wsi

Domów

Ogółem dusz

Pod względem religii

pod względem stanu

Rzymsko-

kat.

Wyznania

Grecko-

kat.

Grecko-

orient.

Ormianów rzym. kat.

Ormianów

orient.

Ewangelików i Lutrów.

Menonitów.

Lipowian.

Karaitów

Żydów.

Szlachty.

Księży

Urzędników i honoratior.

Rzemieślni

ków.

I. Krakowski .... II. Wadowicki ....

III.    Bocheński.....

IV.    Sądecki......

V. Jasielski .....

VI. Tarnowski ....

VII.    Rzeszowski ....

VIII.    Sanocki......

IX. Samborski .... X. Przemyski. . j . .

XI. Żółkiewski ....

XII.    Lwowski.....

XIII.    Stryjski......

XIV.    Stanisławowski. .

XV.    Brzeżański.....

XVI.    Złoczowski . . . .-XVII. Tarnopolski. . . . XVIII. Czortkowski . . .

XIX. Kołomejski .... XX. Czerniowiecki czyli Bukowina . . . .

i^.CX>OtODOOOO©Crt—.?^.©tO OOCBOC)M©©0!rf!.MOi

© GC CO 00 CO © © t— © © © GC OC

CM lO © 00 CO CM

OS

to ©

Ot Cr. ©►£•©!    05 OO to I os

to

CO CM © lO ©

^©COCMt'«CM©eOrt<©©©cM

H M IH ffY

U)MMi^«4s>WO:MCC»

b0©rf^4^0DC0--l--ł©4i.

CM Tjn

cm lO © CO CM CO CO CM CM CM

30017

45369

30223

30972

33233

33981

42795

36676

46566

38121

36718

20798

33340

32974

32565

37606

33374

34143

35724

146000

272870

246347

264720

283341

273005

313995

301323

325827

272793

233899

194292

250297

264936

232420

258302

222634

220184

343116

134338

263225

236398

220527

228430

253843

282650

111950

49283

74870

39850

74289

25560

29970

40850

51850

66880

47260

26910

62

10

14

33784

54062

25

8645

175449

251880

1756JW

180852

86950

198376

207507

171338

170021

136220

160003

292410

© CO

00

Ol cc

os

o cc ® -t cc

lO GO

1700

2135

646

1827

28

958

1527

852

3078

1464

807

4741

2826

698

292

2258

192

YO

li

10300

7500

9280

7576

8821

360

11

iO cc

tw

560

312

543

516

416

52209

370673

26604

12600

CC

4-

Ol    o

CC    CM

1223

CM i-O

18179

20173

12067

20586

19834

12337

26634

22526

27227

19843

33122

19334

11693

20994

632

396

1020

8468

669

564

1098

2589

2268

2358

927

2238

2445

2335

CM©co©©co©©©oo

©COOOCOCOCNOłOOOir-OCiOCOOOOOCM^Ol

GO^OSGOlOlOGOCCCC CM CM CM —< —< CM

2800

1700

1900

1300

1100

2400

2200

OJWOJUH

CM

tC

ODW30©OivACO®CO

2450 1272

7026

2020

11581

1746

to

CO

4-

Cc

1800

2100

2000

1700

5100

1600

2500

1500

2600

1800

1400

1200

2700

Razem

1569

97 81 196 6300 717304 5290973 2285537 2315822 307619 4674! 1272 33800 371 2020 251    339607 32200 6002 5720 41400

;i

!=

po n;

i £

i-gl wijiliiibJnJ⁻s j .ipilfiiouori i

3-

p3Ł»IfOM

nsiwoąi.J

■i i i i v m

.mnumiii i mim iwrumi wnarm

,VS\oVj .imte iA\

^{euouifOM*

I r/IfŁO/A-E/Aai;Sc]ij u/ł

0ŁI5U(

worTBinnO

fes

iiąiJy r (ńttb^tyiw bo 5 « i n ii .f W

i 3 , a o i b r. 1 a O

.Ir* .rn/n

wonslanO

.1113170

Otecjro- s

0J>liI7sH

Ci^Vłfc*W

•T

iX

i.LTcrjinic'

C-4ŚC

CV-£—

c ^

W ^

b ó vr il O

im ii

0082 082 052 OOff. . 0*2 • 052 O0ap4(O| !t55 ooa i Ol i o u; 001 i 051    £05

00 i-2 25* *2* 0022 08 i j**6 0081 >ij 0*8 0012 052 i IM; 0002 TU; I£55 OT I i MM 012 0015 I

0001 I 0052 0051 000S 0081 00*1 0021

68 *

002

052

552

,052

0*2

OT 2

• ! 881

•“w ii ri    ri    i    C    i    C    ..“O    ri    :i    il    ii    ®    il    -i'ii

-    ^    ~ ~    ,t    i    C    Si    ri    il    .,    —

S il W    ^    C    ii    C    C    X C:    -k    V    C;    x    —    x    i

it

0010! i

•o; ;

08 2 & o rar

OtlHl

8TJ02 !

faosj I 6 0*602 *8801 Tac 2:

u;oo2    -| — oni; m*

800 i I i 202

li

62

ir i-

— i 8 (i O

—    — jisei

—    — 8foe

T22.2 OH

2 2 K *    02

*5801

coau

*0002 ! -

*0*1

— ,,ro8

2 >1

Tle.

20    855*5    i

522502 *b 1805052 *8f86    ! T25022

200*5    105*822

6*8562 •

¹ — |    •    -    j    6*08    060282

¹ —    I -    |fi**6TI    060111

8561 Tl !Oc. 0*

12001 I 06816 (122061 108800 600001 |0fl2T* 01*202 01002

; 860

0 r,

!*

01

fi

81

! 62

00 T 2

002

186II - 0202,    020T

-6221 20

r

sirsi n,.is nst-Toe omiai

0000*1 0i82T2 f 669*2 02\!02 1 *6682 6006TS 600616 626106 f28628 60TST2 008682 202*01 f02062 0Cfi*i)2 02*262

*81022

0116*8

v i ooo 0056* 52201; srooj: 8828* 180ł;e 6fiT2 *

oiooc

12ir g

y i \ o?;

ot y\

ii w -C rz ii -i, i- cC c — ^ »—

Ol

—

r-. *am &

rz. ro £c

**> -

(I

,*0002

6TOOT5

, w**? wam⁹

iT -i 1T

-----

I.....>

2 <)l

,81

01

01

**» "J

-C cc -O

cc ar r rc

PT

ri X -i

o i— as cc c x

CC — C X CC X ii

i.

.....I>fswoilBiH .1

...... li8l9iatil..Y

. . . . . iil».womf»T .17

.....li|iiWOX*'>xft .117

.......ijf >o<> f ,!U7

.....,i,17X

.....iialoąoimT .117 X

. . . . Mawoilho*!) .111/X . . . . . iif^ornoioyi ./IX j|(sa Mosr-wolingsO ./X . finiwo/liifl

00*1* 02T6!£000 j00225 T00055 162 *0202; IT5 00858 2TSI H«U!fi|0i05 2286152 T566822 5100026

2000

“TT

KM --i liMMM BOI 18 i()

0061

fi! 9 S li II

kfóre dzisiejszą Galicyę stanowią, i którym potem tytuł króle stwa Galicyi i Lodomeryi nadała, przyłączając je do swoich państw dziedzicznych. ]N'a kongresie Wiedeńskim oznaczono ostatecznie granice kraju tego, a w r. 1846 przyłączono doń zniesioną rzeczpospolitą Krakowską.

Galicya jest podzielona na 20 obwodów, które od swych miast obwodowych nazwę mają. te są: obwód Krakowski, Wadowicki, Bocheński, Sądecki, Tarnowski, Jasielski, Rzeszowski, Sanocki, Przemyski, Żółkiewski, Lwowski, Złoczowski, Samborski, Brzeźański, Stryj ski, Stanisławowski, Kołomejski, Tarnopolski, Czortkowski i Czerniowiecki.

Ludność wynosi 5,290,974 dusz, z których przeszło 4 milj. są jednoplemiennymi, pierwiastkowymi mieszkańcami, reszta zaś składa się albo z osadników dawnych czasów, sprowadzonych, którzy uzyskali prawo obywatelstwa na tej ziemi i rachują się słusznie do krajowców, lub też później dobrowolnie przybyłych. Zamieszkują oni 97 miast, 196 miasteczek, 81 przedmieść i 6300 włości (patrz dołączony wykaz A).

Herb królestwa Galicyi i Lodomeryi przedstawia tarczę koloru niebieskiego wzdłuż na pół rozdzieloną, nad nią korona królewska. Przedziałka po prawej przedstawiająca godło Galicyi przedzielona jest wązkim belkiem czerwonym poprzecznym. W wierzchnim polu okazuje się czarny ptak czyli kawka, w dolnym zaś trzy złote korony. Przedziałka po lewej zaś (herb

pokoju spowodowało zrzec się praw wszelkich do księztw tych (1354); wskutek czego Karol IV. król Czeski takowe do korony Czeskiej przyłączył. Po wygaśnięciu książęcego domu spadł Oświęcim na książęcia Cieszyńskiego, któren z względu szerzących się tam łotrostw, od Kazimierza IV. zawojowany, i do odstąpienia temuż tego księztwa za 50,000 grzywien złotych prazkich był przymuszony (1454). — Udzielny książę Janusz przedał potem także i księztwo Zatorskie królowi polskiemu Janowi Albrechtowi za 80,000 złotych węgierskich (r. 1694). Przy rozbiorze Polski zabrała cesarzowa i królowa Czeska Marya Teressa oba te księztwa nibyto jako niegdyś hołdujące koronie Czeskiej, które w tern znaczeniu nawet chcą liczyć do związku rzeszy Niemieckiej z objętością 87 mil kwadratowych. Herb księztwa Oświęcimskiego był czarny orzeł w niebieskim polu z literą 0; księztwa Zatorskiego zaś orzeł biały w złotym polu z literą Z.

f)    Bukowina, górzysta Dacya dawnych Rzymian, później zaś część górnych Mułtan, r. 1777 od Porty Ottomańskiej Austryi dobrowolnie ustąpiona, pozyskała imię od ogromnych lasów bukowych, które ten powiat w różnym kierunku przerzynają. Herb Bukowiny, właściwie Mułtan, do których pierwej należała, była głowa żubra w złotym polu.

g)    Krakowska rzeczpospolita, r. 1815 przez kongres wiedeński utworzona, została r. 1846 od państw opiekuńczych rozwiązana, i do

Galicyi przyłączona. Herb tej był orzeł biały w złotej koronie, z złotą linią w czerwonym polu.

Lodomeryi) dwie belki srebrne a dwie czerwone, sześć razy przeplatane. Dolne tarcze przedstawiają: po prawej stronie z niebieskim orłem w srebrnym polu herb księztwa Oświęcim' skiego, po lewej zaś z srebrnym orłem wr niebieskim polu księztwa Zatorskiego.

Granice.

Królestwo Galicyi i Lodomeryi, które w ogóle (nielicząc w to mniejszych krętości rzek) około 327 mil objętości wynosi , graniczy na północ z Polską kongresową i itosyą; na wschód z Bessarabią i Mułtanami; na południe z Siedmiogrodzką ziemią i Węgrami; na zachód z Szlżzkiem. Naturalne odgraniczenia stanowią w zachodniej części rzeka Biała, ku północy Wisła; na południu góry Karpackie, a na wschodzie rzeka Zbrucz (Podhorce).

K1 ima.

Galicya położona w pośrodku umiarkowanej strefy ma ostrzejsze klima jak Morawa, Czechy i północna część Węgier, lubo z niemi leży prawie pod lemiż samemi szerokości stopniami. Opasana od południa rozległym łańcuchem gór karpackich, wystawiona jest częstokroć na gwałtowne burze, które z północy w całej swej sile się wdzierają; dlatego też klima, osobliwie w górzystej części kraju, jest ostrzejsze i nie-stalsze, jak gdzieindziej. Wiosna często przypada bardzo późno i staje się przy końcu kwietnia zwykle wilgotną i przykrą; lalo trwa niedługo; jesień częściej pogodna i przyjemna; zima zaś zwyczajnie ostra i długo trwająca. Największy upał nie przechodzi 28, a największe zimno nad 30 stopni Reaumu-ra. Mimo tej ostrości raczej zmienności temperatury można nazwać klima Galicyjskie bardzo zdrowem i d!a wzrostu płodów roślinnych i zwierzęcych nader przyjaźnem; chociaż przez swoją zmienność, szczególnie dla cudzoziemców jest dotkliwe. Krajowcy dosięgają zazwyczaj 60 — 80 lat wieku; nic rzadkiego jednak znaleźć ludzi o 100 i więcej leciech.

Góry.

Od wschodu ku zachodowi przerzyna Galicyę w całej jej rozległości jedno z najgłówniejszych pasm gór Europejskich, Karpatami dawniej Krepaki lub Tatry zwane (²). To pasmo gór ciągnie się od morza Czarnego, dzieli Mułtany od Wołoszczyzny, dalej Galicyę od Węgier w całej jej przestrzeni; na Szlązku łączy się z Sudetami i zapuszcza się w głąb Niemiec, gdzie się z górami Alpejskiemi łączy. Częs'cią nagie, a częścią lasem zarosłe wzgórza odłączone od trzona gór Karpackich wybiegają w głąb kraju aż ku Wiśle, gdzie pomału się zniżają, i na-koniec zupełnie nikną. Skład ich jest wapienny a na wschodzie czerwono gliniasty, powierzchnia zaś najczęściej lasami porosła. Pomniejsze pagórki, jakiem jest pasmo podgórza Gologóry nazwanego, które się ciągnie przez środek kraju od południa ku północy aż po Złoczów; dalsze pasmo tychże, które od Złoczowa aż w głąb Rosyi pod nazwiskiem Wo-roniaki się rozciąga, jako też i te w obw. Brzezańskim aż po Dniester sięgające, których skład jest piaszczysty, nie można za gałęzie Karpat uważać.

Karpaty od Stryjskiego obwodu aż do granic Szlązka zwyczajnie Bieszczadami lub Beskidami (³) zwane, są prawie ogólnie w dolnej części bujnemi lasami, w górnej zaś tylko mchem, porostem i świerkiem karłowym pokryte. Na najwyższych szczytach znajduje się też wiele śniegu; wszelako nie jest tak trwały, jak w górach Alpejskich, a lodowce spostrzegać się dają tylko w przeciwnej stronie ku Węgrom. Najwyższe szczyty Karpat Galicyjskich są: Krzywań na samej Galicyjsko-Węgierskiej granicy w obw. Wadowickim, 7,535 stóp nad powierzchnią morza bałtyckiego. Wierzchołek na północnej stronie prostopadły tworzy przepaść 4090 stóp głębokości. Babia Góra w obwodzie Wadowickim, 5500 stóp wysokości; Rohacz, w obw, Sądeckim, 5400 stóp w.; Rareu, 5400 i Dsumaleu, 5600 stóp w.; na Bukowinie.

Oprócz tych wzmiankowanych znajduje się jeszcze wiele szczytów, których wysokości dotąd dokładnie niewyrachowano; tok n. p. Ouszor, Suchadro, Budin, Piesko, Iieczera i Magura w obw. Czerniowieckim ; Czerna Hora, w obwodzie Kołomejskim; Bystra, w obw. Stanisławowskim; Ihroiuyszcze, Urynków i Czerna-repa, w obw. SŁryjskim; Pikui, w obw. Samborskim; Lewocza i Kluczowa, w obw. Jasielskim; Gewont, Pyszna i Ilawron, w obw. Sądeckim; Pyrc i Zwaliska w obw. Wadowickim.

Właściwy charakter Karpat galicyjskich jest dziko romantyczny: ciemne bory i chropowate gruzy kamieni przemieniają się z uroczemi nizinami, które z swemi, wodospadami jeziorami i malowniczym krajobrazem nader zajmujący widok przedstawiają.

Podstawą tego 10 do 20 mil szerokości sięgającego pasma

gór stanowi w Tatrach różnobarwny granit, wwschodnej części zaś piaskowiec leżący na pokładach wapienia i granitu. Wszelako trafia się wiele przemian tego właści wego charakteru; albowiem tam i owdzie znajduje się kamień łupkowy i glinkowa ty.

Lasy.

Lasy są dosyć znaczne i obejmują w ogóle 3,773,200 morgów □ czyli 378 mil. W rozległych horach rosną prawie wszystkie Europejskie drzewa: dęby, modrzewie (⁴) jodły, świerki, buki, jawory, brzozy, olsze i t. d. szczególnej wielkości, z których osobliwie pierwsze w wielkiej mnogości na inateryał budowniczy za granicę spławiają. W niektórych okolicach znacznie przerzedzono lasy, gdy przeciwnie podgórza karpackie odwiecznemi porosłe lasami, dotąd mało co są naruszone. Największy brak lasów daje się czuć w Tarnopolskim i Czortkowskim, mniej w Bocheńskim i Krakowskim obwodzie. W pierwszych brak drzewa opałowego zastępuje słoma; w ostatnich zaś węgiel kamienny. W pierwszych wiekach zajmowały lasy większą część kraju naszego, powoli wycinano je, a ziemię zamieniano w ornę rolę. W nowszych czasach wytrzebiono je znacznie przez nieporządek i chciwość zysku, w dobrach tylko królewskich niejaki dotąd porządek spostrzegać się daje.

Rzeki, jeziora i źródła mineralne.

Galicyę przerzyna mnóstwo rzek i strumyków, które po największej części z Karpat wynikając, przeciwnym biegiem swoim pochyłość kraju oznaczają. Pomiędzy temi okazują się dwie jako panujące: Wisła w zachodniej części do morza Bałtyckiego, a Dniestr w schodniej części do morza Czarnego w prostym nieledwie kierunku upływające.

Najgłówniejsze więc są:

Wisła (Yistula — die Weichsel) spławna rzeka wypływa na zachodnim skrzydle Karpat w Szlązku, stanowi granicę między Szlązkiem Pruskim, Polską i Galicyą; wstępuje koło Popo-wiec (w obwodzie Rzeszowskim) do Polski i wpada ubiegłszy 134 mil w potrójnem ujściu około Gdańska do morza Bałtyckiego, przyjąwszy do swego koryta pomniejsze rzeki: BiałeL, Skawę, Skata inkę, SołeL (w obwodzie Wadowickim); PrzemieL, Prądnik, RudaiueL, Czerne, Chobke (w obwodzie Krakowskim); Dunajec, Rabę, UświceL, Wilgę (w obwodzie Bocheńskim), BreńkeL, Debe, Brzyske, Wi~ shke {w obwodzie Tarnowskim), San (w obw. Rzeszowskim), i wiele innych w Polszczę i w Prusiech płynących rzek — razem do 120.

Dniester (Tyrass dawnych, Dynastris nowszych pisarzów), spławna rzeka bierze swój ponik w Karpatach obwodu Samborskiego koło włości Dniestrzyk dubowy, przerzyna prawie środek wschodniej części Galicyi i odgranicza ją w południowej stronie od Bukowiny, wstępuje koło Okopów (w obw. Czortkow-skim) do Rosyi; przyjąwszy do swego koryta: Błoze-wkę, Bystrzyce, Głęboką, JabłonkeL,LenineL, ŁomneL, MedeniceL, Nieźachówke, Potok, Strwiąź, Tyśmieniczkę, (w obw. Samborskim); Kłodnice, Stryj, Swice, Szczyrk, (w obw. Stryjskim); Barysz, BystrzyceL, Dukiew, KnehenieL, Koropiec, Lipę, ZłoteL-Lipe, ŁomniceL, Okno, Siwkę, Tłumaczyk (w obw. Stanisławowskim); Swirz, (w obw. Brzeżańskim); CłówkeL, (w obw. Ko-łomejskim); BoleśniceL, Iwanik, NiczławeL, Zbrucz, (Podhorce), Seret, StrypeL, (w obw. Czortkowskim); Czarny-Potok, Stanecze, ToutorówkeL, (w obw. Czerniowieckim); i wpada po biegu 152 mil (z których 62 mil na samą Galicyę przypada), kolo Białogrodu (Akier-man) w Bessarabii do Czarnego morza , gdzie tworzy zatokę morską, jeziorem Owidiusza zwaną.

Pobocznemi rzekami są: Prut (Ilierassus, także Pyrethus dawnych Rzymian) wypływa w Karpatach w obw. Stanisławowskim , wstępuje po biegu 25 m. w Galicyi koło Nowosielicy (w obw. Czerniowieckim) do Mołdawy i wpada poniżej Gała-czu do Dunaju; przyjąwszy w biegu do swego koryta : CzerniaweL, KluczowkeL, Kołaczyn, Kołomejke, Łucze, BybniceL, Tureczke, Pistynke, Ri-czkeL, Serlawke, Sopówke (w obw. Kołomejskimj; Brusznice, Czeremosz, Derekluj, Hlinice, Hrusz, KłokuczkeL, Moldawą, Peczenike, Rokitne, Sowicze, Werlecz i wiele innych rzek pomniejszych ₍w obw. Czerniowieckim).

Bug (Tpanis dawnych pisarzów) wynika we włości Wercho-buż w obwodzie Złoczowskim, ustępuje już w pobliskim Żółkiewskim obwodzie do Polski, i wpada po biegu przeszło 80 mil poniżej Warszawy do Wisły; przyjąwszy do swego koryta: GołogórkeL, Potok, PełtiveL, RateL, Zołokie itd.

San wypływa w górach Karpackich, we wsi Siankach w obwodzie Samborskim, przerzyna Sanocki, dalej Przemyski i Rzeszowski obwód; w których dla spławów wielkie niesie korzyści, i wpada po biegu przeszło 38 mil koło Pniowa (w obw. Rzeszów.) do Wisły, przyjąwszy do swego koryta Bosówket, Brzuske, Bystra\, Chrewczyk, Hoczewke, Hoszowczyk, Hutke, Kere-pinkę, KorzonkeL, Kotowke, ŁopienniceL, Myrwe, OsławeL, Ratnawke, Ropienkę, Sanoczek, Solinę^, SolinkeL, SuchoivolkeL, Tarnawke, Wisłoczek w obw. Sanockimj, RostokeL, SzlamówkeL, Wiar, Wisznie (w obw. Przemyskim); Bukowe, Lubaczówket, Taneiu i Wisłok (w obw. Rzeszowskim).

Dunajec wypływa z Tatrów obwodu Sandeckiego w dwóch oddzielnych strumieniach, blisko wsi Czarny Dunajec. Biały i czarny Dunajec łączy się pod Nowym-targiem, i przybiera ogólną nazwę Dunajca, a porwawszy dalej w bystry swój prąd: BiałkeL, Czerwienne, Czerwoną-skałke, Kameśnice, Kamienice, Krzemieniec, Łososi-

nę, Poprad (w obw. Sandeckim); Lubienkę i Milówkę (w obw Bocheńskim) wpada po biegu 23 mil koło Nowego-poła (w obw. Bocheńskim), do Wisły.

Sereth (Ararus) wynika w dwóch ramionach z Karpat Bukowińskich, łączy się koło Kamienki, a wstąpiwszy blisko Kin-destie do Mułtan, wpada do Dunaju koło Braiłowa; porwawszy strumyki: Kołowiec, Molnicę, Suche, Suczawę itd. na Bukowinie.

Bystrzyca, rzeka pograniczna między Bukowiną i Siedmiogrodzką ziemią, od piasku złotego, któren się w jej łożysku znachodzi, dla rozróżnienia od dwóch podobnie nazwanych (w obwodzie Samborskim i Stanisławowskim) złotą przezwana, bierze początek w górach Karpackich, i wpada do rzeki Mołdawy, przyjąwszy do swego koryta: Dornę, Kirlibabę, Negriszo-rę, Serischorę itd. na Bukowinie.

Stryj, wypływa w Karpatach w obw. Stryjskim, blisko wsi Wysoka; płynie w dużym obłąku przez obwód Samborski, i wpada po 25 milowym biegu koło Żydaczowa do Dniestru, przyjąwszy do swego koryta: Borynię, Bukowinę, Butlę, Hnyłę, Unik, Kondratówkę (w obw. Samborskim); Bereznicę, Husnę, Kruszelnicę, Opier, Oporzec, Rybnik itd. (w obw Stryjskim). (⁵)

Wisłoka wypływa w Karpatach obw. Sanockiego, i wpada po biegu 16 mil do Wisły koło Ostrowy (w obw. Tarnowskim) przyjąwszy do swego koryta wody: Jasiela, Jasielki, Łecówki, Tarnówki (w obw. Sanockim); Banicy, Bonczałki, Brzozówki, Dembówki, Gładyszówki, Lubatówki, Lubczy, Malówki, Ropy, Stebnicy (w obw. Jasielskim) i Wielopolki (w obw. Tarnowskim).

Zbrucz, (Podhorce) rzeka stanowiąca linię pograniczną obwodu Tarnopolskiego i Czortkowskiego od Rosyi, przybywa z Wołynia do Galicyi, i wpada do Dniestru blisko Okopów (w obw. Czorlkowskim).

Oprócz tych tu wyliczonych rzek, znajduje się jeszcze wielka liczba rzeczek i strumyków, które wypływając z gór karpackich, od włości lub miejscowości przezwane, z innemi wodami tuż w Galicyi się łączą, Niemniej jest mała rzeczka Wisznia, z moczar blisko Rudek w obw. Samborskim wynikająca, a do Sanu koło Jarosławia wpadająca, dla tego wspomnienia godna, że ta wytknięta była jako linia połączająca rzeki San i Dniester, a przeto morze Bałtyckie z morzem Czarnem, projektowanym niegdyś kanałem; przezcoby północ Europy ze wschodem połączona, najczynniejszy handel wy wołała.

Jezior w właściwem znaczeniu tego wyrazu Galicya nie ma. Przeciwnie znajdują się na szczytach gór Karpackich obwodu Sandeckiego, Kołomejskiego i Czerniowieckiego nader zadziwiające żwiry wodne, morskiemi okami zwane; które w objętości nie tak są obszerne, jak niezmiernie głębokie. O tych

prawi podanie ludu, że te z morzem w podziemnej kommu-nikacyi zostając, właściwe otwory jego na stałym lądzie stanowią (dla tego się też nazwą morskiego oka mianują). Największe między temi jest lak nazwane dużejezioro, leżące o dwie mil od włości Bukowiny w obwodzie Sandeckirn, w wysokości 5000 stóp nad powierzchnią morza Bałtyckiego; które blisko 4200 kroków w objętości, a 32 sążni głębokości zajmuje. O godzinę drogi od tego leży jeszcze o 1000 stóp wyżej położony tak nazwany czarny staw, którego bezdenność dotąd zgłębioną być nie mogła. Wszystkie te alpejskie jeziora w liczbie do 20 są tylko topieliskami śnieżnemi i nawalnemi deszczami za-sycane, i nie mają oprócz małego wyjątku dostrzegalnego odpływu wody; sprawują przeto tern i im tylko właściwym zielonym kolorem wody, zadziwiające zjawisko natury!

Oprócz tych znajduje się w kraju wiele stawów, które lak ze względu ogromu jak i rybności są wielce ważnemi, a które razem przestrzeń do 94,110 morgów kwadratowych zabierają. Najznakomitsze między niemi znajdują się w wschodniej części naszej prowincyi: w Tarnopolu. Brzeżanach, Janowie, Gródku, Manasterzyskach i owe koło Toporoutza i Zastawny na Bukowinie. Temu od natury tak bogato uposażonemu krajowi nie brakuje także na owych cudolwornych źródłach czyli mineralnych wodach. Razem licząc jest do dwudziestu kilku siarczystych, 6 żelaznych, a siedm pokrzepiających źródeł, których skuteczność w różnych słabościach zupełnie doświadczono. Między temi uzdrawiające źródła w Krynicy, Szkle, Lubieniu i w Truskawcu najpowszechniej są używane; ale na szczególny wzgląd zasługują źródła: w Iwoniczu, którego woda skutkowi wody Heilbronskiej, a w Szczawnicy Selcerskiej się równa. Słone wody, które dla podobieństwa z morską z swej skuteczności się zalecają, są w Wieliczce, w Drohobyczy i prawie wszędzie, gdzie są warzonki soli.

Geognosia, Mineralogia i Zoologia.

Cała przestrzeń gór Galicyjskich składa się z skał granitowych przeplatanych kamieniem łupkowym , kwarcowym i wapiennym. Niższy ich pokład składa się z nader małą odmianą, z kamienia piaszczystego, wapiennego, glinkowatego i opoki. W okolicach pod Karpatami położonych ma rodzajna ziemia po największej części piaszczysty kamień za podstawę, do którego się kamień wapienny łączy. Między takiemi pokładami znajduje się ogromna szychta solna, która w półkole (obłąku) od zachodniej do wschodniej części kraju, t. j. od Wieliczki aż do Bukowiny się rozciąga (⁶) Oprócz tego niewyczerpanego bogactwa soli kamiennej, która w Wieliczce, w Bochni, w Stebniku i Kaczyce górniczym sposobem się wydobywa (rocznie do 1,000,000 cetn.), i mokrej (warzonki), która przed użyciem musi być gotowaną (rocznie do 900,000 cetn.), obfitują także góry Karpackie mniej lub więcej w minerały i kruszce. Tak zna-chodzi się ruda złota w Szarej-dornie; takiż piasek w Bystrzycy; ruda srebrna w Kirlibabie; ruda miedziana w Poschoricie i Fundul-moldawi na Bukowinie;—największy zysk zaś przynosi ruda żelazna, która w wielu miejscach gór Karpackich się wydobywa, a do której przetapiania na żelazo blisko 30 szmel-carni i hamerni są czynne. Prócz takiej rudy jest w Galicyi w bagniskach także i ruda ziemna (murzynka), z której wyborne żelazo daje się wyrabiać. Z pomiędzy półmetalów: cyny, cynku, żywego srebra, ołowiu, galmanu, antymonium, dalej rozmaitych gatunków kamieni, t. j. marmuru a), alabastru, kamienia krzemiennego, brusowego, granitu b), jaspisu, krzyształu górniczego, krwawniku i opalu pospolitego, znajduje się także glina porcelanowa i garnczarska, ziemie farbierskie, torf, węgle torfowe i kamienne, bursztyn, gyps, siarka , wapno, witriol, nafta, ałun, salitra i skamieniałości czyli petrefacta c). Prawie w całej części tej krainy, niezawodnie dopiero późno morzu wydartej, znajdują się wszędzie ślady gwałtownie po-

cieżaru mające części solne wody morskiej osiadały na spodzie, i potworzyły doły, w których zatrzymała się woda morska,.które się później w sól przeistoczyły. Trudno oznaczyć, jaka to nadzwyczajna na ziemi sprawiła rewolucya, że woda morska uszła ze swojego łożyska, i że dno morskie lądem zostało. Lecz że wulkany, których ślady w Galicyi dają się spostrzegać, największy w tern przekształceniu musiały mieć udział, nie jest rzeczą do wiary niepodobną. One to niezawodnie sprawiły, iż grunt ziemi coraz więcej się podnosił; ich gorąco przerabiało gotowaniem znajdujące sie solne części, te krystalizując się, formowały sól a z wulkanów wyrzucony popiół z ziemia i węglami, okrywał warstwy tej soli i okrył z czasem powierzchnią ziemi.

a)    Z marmuru krakowskiego jest główny ołtarz w kościele ś. Szczepana w Wiedniu, a z marmuru gór Pienińskich, koloru różowego, kilka Ołtarzów i pomników w kościołach Krakowskich zbudowanych.

b)    W północno-zachodniej części obwodu Przemyskiego, w kamień nader ubogiej okolicy, napotyka się często ogromne bryły (do 20 cetn.) czerwonego granitu, które zaokrąglone z odległych gór z Skandynawii z za Bałtyku tam zepchnięte czyli zmyte być się zdają.

c)    W dolinie Wisłoki w obwodzie Jasielskim znaleziono przed niewielu laty pokłady zkamieniałych ogromnych dębów i szkieletów słoni, a w Rudzie, w obw. Rzeszowskim, podobne pokłady skamieniałych drzew pomieszanych z wielką mnogością jelenich rogów, jako też często w wielu miejscach szczątki przedpotopowych zwierząt olbrzymich.

chłonionej przeszłości, co badaczowi natnry wielkie pole do poszukiwań nastręcza.

Jako osobliwsze zjawisko natury, które w żadnym innym kraju nigdzie spostrzegać się nie daje, zasługują w obwodzie Stanisławowskim, Kołomejskim, Czortkowskim i Czerniowie-ckim znajdujące się ziemne zapadliny na osobliwszą uwagę. Są to regularne, okrągłe, głębokie doły, w kształcie lejka, u góry obszerne i czym raz więcej aż .do spiczastej kończastości się zwężające. Wielkość i głębokość ich jest różna; często zaś znajdują się i takie co mają dwadzieścia i więcej sążni obwodu, i tyleż głębokości. Po największej części w takowych sterczą u spodu skały gipsowe, przez których otwory zbierająca się w nich woda należyty ściek mieć musi; albowiem nawet i po najgwałtowniejszym deszczu w tych zapadlinach żadnej wody nie dostrzeżesz, co utwierdza to wnioskowanie, że podstawę naszej ziemi tworzą kamienie.

ROwnie jak i te zapadliny są także tu i owdzie po kraju porozrzucane regularne wzgórki czyli mogiły uwagi godne. Te znajdują się po największej szęści na równinach wschodniej Galicyi, i zabiegają aż w głąb Rosyi, co rzecz prawdopodobną czyni, że takowe nie od natury, lecz w najdawniejszych czasach przez ludzkie ręce dla tego jedynie musiały być utworzone, ażeby z ich wierzchołka tern łatwiej można było okolicę obserwować, i przy wydarzonym wpadzie nieprzyjaciela, mieszkańców przez dany znak, na grożące im niebezpieczeństwo uważnemi uczynić. Wprawdzie są gdzieniegdzie i takie, które jako grobowce w polu poległym znakomitym mężom albo bohaterom na pamiątkę były usypane; atoli pierwsze domysły zdają się tem więcej potwierdzać, że rzadko kiedy z jednej takiej mogiły do drugiej widokrąg jest zakryty.

Ziemia i płody roślinne.

Galicya z pierwszego na mapie wejrzenia, na południe górzystą, ku północy piaszczystą, jest krajem zbożowym. Rozmaity gatunek ziemi (do 5,800,000 morgów □ pola ornego, a 3,400,000 morgów □ łąk i pastwisk), od wielkiej mnogości rzek i strumyków (do 400) podsycanej: nie jest nigdzie takiego rodzaju, ażeby się na niej ten lub ów plon nie udał. Na północnej od Krakowa przez Bocheński, Tarnowski, Rzeszowski, Przemyski, Żółkiewski obw. aż w głąb Rosyi ciągnącej się wielkiej piaszczystej równinie, na której się tu i owdzie żwir i kamień napotyka, i podobnież na ubocznych w Samborskim i Stanisławowskim, potem w Tarnopolskim, Czortkowskim i Kołomejskim obwodzie leżących, udają się z łatwością wszystkie ziemiopłody. Osobliwie obwody naddniestrzańskie, a mianowicie Pokucie i Podole, które w glebę tłustą obfitują, są bardzo urodzajne. W tych rośnie kukurudza, tytoń i melony wyśmienitej dobroci; gdzie także i ornej ziemi jest tak wiele, że włościanie mając jej podostatkiem, tylko w kilku latach pod

zasiew używają, potym zaś znowu na kilka lat na ugór zapuszczaną bywa.

W obwodach Karpackich, gdzie ziemia po największej części kamienistą lub wapienną się natrafia, jest uprawa roli mniej korzystną; wszelakoż przynosi ona tyle, ile do wyżywienia mieszkańców potrzeba. Ze względu płodności ziemi Galicyjskiej, może się ona ogólnie dobrą, a we wschodniej części nawet arcy wyborną nazywać.

Z najważn ejszego ziemiopłodu, t. j. zboża, właściwego bogactwa Galicyi, którego plon corocznie około 2,550,000 miar pszenicy, 7,000,000 m. żyta, 10,400 000 m. jęczmienia, 14,320,000 m. owsa, 100,000 m. kukurudzy, 15,000 m. grochu i t. d. wynosi, bywa w mnogiej ilości zagranicznym krajom udzielana, który lo udział możeby się i w dwójnasób pomnożył, gdyby przewóz tychże był łatwiejszym.

Oprócz starannej uprawy tytoniu w powyższych trzech wschodnich obwodach (rocznie do 60,000 cetn.) tudzież przy wzrastających w kraju cukierniach, uprawa buraków, jest także ogrodnictwo, mianowicie wr obwodzie Kołomejskim, Stanisławowskim, Brzeżańskim, Złoczowskim, Lwowskim i Przemyskim pomyś nie upowszechnione, do którego właściciele dóbr, od dawna takowe wielce ceniąc, dali dobry przykład, o czym tak wie e w kraju się znajdujących, wspaniałych ogrodów owocowych i warzywnych świadczą. Najznakomitsze ogrody są w Medyce, Zarzeczu, Bakończycach, Krakowcu, Łańcucie, Zatorze i t. d Osobliwie jest wyższe ogrodnictwo w Galicyi już od wieu lat przez rzadką staranność p. Gwalberta Pawlikowskiego upowszechnione, któren w nader do tego przydatnej włości Medyce piękny ogród założył, a w nim nie tylko praw,e wszy tkie gatunki najlepszych europejskich drzew owocowych i jarzyn, do rozpowszechnienia przez tanią sprzedaż w kraju, pielęgnuje, ale nawet pomologiczną szkołę ogrodniczą, jedyną w królestwie, własnym swoim kosztem utrzymuje. Mimo tego ogrodnictwo znajduje się u włościan jeszcze na dosyć niskiej stopie, a jedynie tylko w pobliżu miast jest chodów anie drzew owocowych i uprawa włoszczyzny ze względu korzystnej sprzedaży na targu nieco upowszechnione.

Galicya posiada oprócz wybornych drzew owocowych i krzewów jigodnych prawie wszelkich europejskich gatunków, także niezm erną mnogość roślin pożywnych, pasznych, lekarskich i farbiarskich, które dziko rosnąc, lub w ogrodach pielęgnowane, nieocenioną korzyść przynoszą. Jedynie winograd w kraju naszym niegdyś znacznie chodowany, a z którego nawet wina wyrabiano, nie zwrócił dotąd na siebie należytej uwagi posiadaczy, który go tylko dla przyjemności w ogrodach sadzą.

Płody zwierzęce.

Chów bydła, obok uprawmy roli, jest najważniejszym utrzymaniem mieszkańców, oparty na wybornych łąkach górzystych

i karmie stajennej, wykazuje nader wielką liczbę rogatego bydła (blisko 1,500,000 sztuk). Przecież to bydło nie jest najlepszego rodu, z przyczyny zwykłego niedbalstwa posiadaczy, którzy wcześnie go zaprzęgając, więcej do zniszczenia, jak do poprawy się przyczyniają; dla tego też liczne stada dla handlu do Ołomuńca i Wiednia z Mułtan i Wołoszczyzny sprowadzone bywają. Także rącze i trwałe, chociaż nie tak rosłe konie tak nazwanej polskiej rasy (do 500,000 sztuk) wydaje Galicya, do których uszlachetnienia kilka rządowych i prywatnych zakładów się znajduje. Ku poprawie rasy końskiej przeznaczył przytem rząd nadgrody pieniężne: 20 duk. od ogiera, a 6 duk. od klaczy, co wszelako dotąd jeszcze należytego skutku nie-przyniosło; albowiem tylko majętniejsi posiadacze takie poprawne konie mają. Na Podolu, Pokuciu i na Bukowinie znajduje się wiele stad, które dużo dobrych i silnie zbudowanych koni dostarczają. Owce hodują się w wielkiej liczbie (do 1,5000,000 sztuk, z tych ³/₄ części poprawne), osobliwie w górzystej części kraju na zdrowych i bujnych połoninach, gdy przeciwnie na równinach polepszone owczarnie merynosów coraz więcej wzrastają, albowiem galicyjskiej wełnie, z powodu mniejszego ubytku przy wyczyszczeniu, sukiennicy pierwszeństwo od każdej innej dają. Kozy chowają w górach, szczególnie w Koło-mejskim i w Stanisławowskim obw., gdzieindziej zaś tylko pojedynczo. Nierogacizny, którą Galicya znaczny handel do Morawy i Szlązka prowadzi, tudzież i drobiu: gęsi, kaczek, kur, indyków i t. d., ma to królestwo, osobliwie blisko miast z powodu korzystnego zbycia, znaczną mnogość. Pszczelnictwo, mianowicie w wschodnich okolicach kraju jest dość znaczne. Tam ma włościanin swoją pasiekę, zwyczajnie w polu, gdzie pracowite pszczoły z kwiatu hreczki i kwiatów łąk obfity pożytek zbierają, gdy przeciwnie góral pasiekę około swego domu troskliwie pielęgnuje. Oprócz uzyskanego miodu i wosku na swoją polrzeb, prowadzi Galicya takowym znaczny handel do Szlązka i Wiednia. Przy tak wielu rzekach nie zbywa Galicyi na rybach; osobliwie dostarczają miałke z gór spływające kamieniste potoki smaczne pstrągi; rzeka Bug dostarcza węgorze rzadkiej wielkości; Dunajec łososie; San i Wisła jesiotry wiosenną porą z morza podpływające, których w wielkiej ilości poławiają. Innych gatunków ryb: szczupaków, karpiów, linów, leszczów, piskorzów, kiełbów i t. d., jako też i raków wydają stawy nieprzebraną obfitość.

Ze zwierzyny dostatkiem jest zajęcy, sarn, mniej zaś dzików, lisów i borsuków. Wilki na których ubicie od dawna nadgroda pieniężna wyznaczoną jest, trafiają się już bardzo rzadko, podobnież i niedźwiedzie, dzikie kozy i rysie (ostrowidz), które razem z jeleniem tylko góry Karpackie zamieszkują. Dla nieporządku w polowaniach i nieuwagi na stosowność pory, zwierzyna w Galicyi od niejakiego czasu bardzo jest przerzedzona; a jedynie tylko w lasach rządowych nieco utrzymywana. Natomiast ptactwa dzikiego: kuropatw, przepiórek, jarząbków,

słomek, bekasów, cietrzewiów, kaczek, kurek, gołębi dzikich, chruścieli, kwiczołów i t. d. jest podostatkiem, co nie mały poczet amatorów myśliwstwa zatrudnia.

Trakty.

Miasteczka.

Miasta.

OT.

Miasteczka.

1370.

1GG9.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

¹

Czerwiec (coccus), jest owad drobny, okrągławy, miękki, ciemno-czerwonawy, z dziesięciu przegubów złożony. Różne są jego gatunki; szczególny zaś polskim czerwcem zwany, znajduje się na korzonkach kosmyczka (pilosella) biedrzeńca (parietaria); i ziela zwanego u Lineusza sceleranlhus. Wielu zwykło, niektóre "atunki roślin, od imienia tych owadów, które niby ziarnka czerwone wyglądają , nazywać czerwcem. Czerwiec jest owad jajorodny: najprzód z jaja na począlku lata wychodzi drobna gasieniezka o sześciu nogach, ta się przyczepia do przyzwoitej rośliny w miesiącach maju i 'czerwcu, zwija się w kłębek fioletowej farby, przez czas niejaki trwa bez ruszania się, rośnie i pęcznieje, i to jest tego owadu poczwarka pospolicie czerwcem zwana, z którego robi się farba czerwona w ro-ajtycli cieniach. Czerwiec stanowił niegdyś znaczną gałęź przemysłu mieszkańców Galicyi— dziś niestety zupełnie zaniedbany.

²

Od częstych napadów Tatarskich, którym mieszkańcy w tych górach dzielnie się opierając, przez dwa przeszło wieki całą Europę od barbarzyństwa zasłaniały.

³

Niezaprzeczenie od narodu Sarmackiego Biesów, któren u podnóża tych gór swe siedliska miał, a którego już Ptolomeusz, najdawniejszy ziemiopis grecki, wylicza, a Kluweriusz łaciński pod imieniem Bastarnów wymienia naród Karpów czyli Karpianów. Ten pod Aurelianem i Dioklecjanem opuścił swe siedliska, i posunął się niżej ku Dunajowi, i osiadł za zezwoleniem cesarza w Mezyi (w teraźniejszej Serbii). Od tego narodu miało to pasmo gór przezwisko gór Karpackich otrzymać.

⁴

Modrzewie, dzisiaj tak rzadkie niestety w naszych lasach drzewa, dosyć były niegdyś powszechnemi, co poświadczają dotąd jeszcze gdzieniegdzie wielkie istniejące kościoły i dwory z modrzewia zbudowane. Lekkomyślność nie szczędziła tak szacownego drzewa. Dałby Bóg aby właściciele lasów zajęli się znowu pielęgnowaniem tak trwałego drzewa.

⁵

Podług Długosza miało łożysko rzeki Stryj niegdyś dzielić Sławian Polskich od Dnieprzańskich.

⁶

Powstanie soli kamiennej może tym być wyjaśnione: cała ta okolica musiała w czasach pierwotnych być morzem obszernym, góry Karpackie zaś brzegami lub sterczącemi wyspami tegoż. Więcej

Trakty.

Trakty czyli gościńce, które Galicyę we wszystkich kierunkach przerzynają, i prawie wszystkie miasta i miasteczka z sobą połączają, są we względzie swej konstrukcyi dwojakiej własności: z kamienia budowane rządowe trakty, i prywatne urządzone gościńce. Pierwsze trakty z kamienia, które w r. 1774 w Galicyi urządzać zaczęto, miały kierunek ku granicy węgierskiej. R. 1775 rozpoczęła się budowa traktu głównego wiedeńskiego, ze Lwowa na Przemyśl, Tarnów, Wadowice do Bielska (55 mil długości), i głównego węgierskiego z Przemyśla do Barwinka (IG mil), które oba trakty na koszt rządu, po największej części użyciem wojska austryackiego, zostały zbudowane. Trakt handlowy pośredni, przez obwód Jasielski wiodący, został zaś w latach 1787 i 1788, głodem pamiętnych, staraniem cesarza Józefa II. jedynie za chleb i mąkę włościanom przy robocie użytym dawany, urządzony.

Trakt wiedeński w południowej części kraju, prowadzący z Biały przez Sącz, Jasło, Sanok, Sambor, Stryj, Stanisławów, Kołomeję do granic Mołdawii (92 m.); Siedmiogrodzki zaczęły od granicy przez Seret, Czerniowce, do granicy Mołdawskiej (30 m.); Tarnopolski od Złoczowa, przez Zborów, Tarnopol, Czortków, Zaleszczyki aż do granicy Mołdawii (26 mil); Rosyjski, ze Lwowa na Złoczów do Brodów (14y₂ m.); Węgierski, zc Lwowa przez Stryj, Skołe ku Munkaczowi (20 mil); podobny pośredni między nowym Sączem i Myślenicami (6 m.); Warszawski, ze Lwowa na Żółkiew, Rawę ruską aż do Bełżca (11 m.); Jaworowski, ze Lwowa przez Krakowiec do Radymna ‘(12 m.j; Brzeżański, od Podhajczyk przez Przemyślany, Brzeżany, Niżniow do Stanisławowa (20 mil); dalej pomniejsze pośrednie między Stanisławowem i Czorlkowem; między Gdowem i Podgórzem; między Kętami i Oświęcimem; między Podgórzem i Izdebnikiem; między Kutami i Kołomeją i wiele innych, są daleko późniejszej daty, których długość razem blisko 680 mil wynosi i dotąd z największą dla kraju korzyścią ciągle przybywa.

Do znaczniejszych mostów na tych drogach należy most pod Kętami na Soli, w Książnicach na Rabie, w Wojniczu na Rabie (łyżwowy), na Biały pod Tarnowem (kryty), pod Pilsnem na Wisłoce, pod Rzeszowem na Wisłoku, pod Przemyślem na Sanie (ł) i Wiarze (kryte), pod Sączem na Dunajcu, pod Duklą na Jasiołce, pod Krosnem na Wisłoce, pod ¹

Suczawą na Suczawie i wiele pomniejszych, które razem z pod-murowanemi, do 190 licząc, komunikacyę wewnętrzną ułatwiają,

Ekonomia, przemysł i handel.

Chociaż ekonomia krajowa nie jest na takim stopniu jak w innych państwach, to jednak w stosunkach kraju znakomitą nazwać się może. Rolnictwo, chów bydła j pszczel-nictwo, najgłówniejsze bogactwa Galicyi, mogłyby wprawdzie być znacznie pomnożone, gdyby się szczerze wzięto do usu-nienia przeszkód, opierających się w otrzymaniu znacznych korzyści i zarzuceniu zastarzałych, a obecnie niestosownych zwyczajów. Włościanin albowiem, mimo przykładów niektórych obywateli i niemieckich kolonistów, dla zbyt małego oświecenia, rzadko do jakiej odmiany w ekonomii wiejskiej może być naprowadzony. Między płodami przemysłu zajmują rę-kodzielnie płócien w zachodniej, a gorzelnie w schodniej części Galicyi najgłówniejsze miejsce. Znajduje się albowiem w kraju do tysiąc gorzelni, a kilka tysięcy warstatów tkackich, których summa znacznie się tym powiększa, że górale zimową porą po największej części tylko tkactwem się zatrudniają. Dla udoskonalenia tego przemysłu zaprowadzono też obszerne blichy ze skutkiem dosyć pomyślnym. Także wyroby wełniane mogą być znakomitemi nazwane. Samo tylko miasto Biała wydaje corocznie blisko 6000 postawów⁷ sukna i innych wyrobów. Inne także okolice wyrabiają podobnież sukna, baje, flanelę, kobierce i t. p,, których urządzenie atoli na własną potrzeb krajową nie wystarcza, a rozszerzeniu takowych życzyć należy. Szczególnie ważnym wyrobkiem jest sukno grube, powszechnie sierakiem zwane, już dla tego, że krajową pilnością zapobiega się istotnej potrzebie kraju, gdzie lud wieśniaczy najchętniej nim się odziewa, już też dla tego, że w handlu tak dla dobroci swojej, jak też i taniości nad za-granicznemi trzyma pierwszeństwo.

Między innemi, znajdują się także fabryki: wyrabiania skór, papieru, potażu naczynia fajansowego i glinianego, cy-koryi, prochu, tytoniu, tabaki, kilkanaście cukierni, kilkadziesiąt hut szk annych, i do 40 hut żelaznych, wyrobni świec, mydła, skałek, i t. p.

Przytem i górnictwo jest dosyć znaczne: obfite kopalnie soli dostarczają rocznie do 1,000,000, a solne banie do 900,000 cetn. soli; kopalnie żelaza zaś do 50,000 cetn. surowego żelaza.

Ważniejszym i rozciąglejszym niż przemysłowa produkcya, jest handel. Głównym przedmiotem tego są krajowe ziemiopłody, których Galicya, częścią innym Auslryackiego państwa pro-wincyom, częścią obcym krajom dostarcza. Między temi są: zboże, bydło, sól, skóry, wosk, miód, drzewo, wełna i t. d.; z płodów przemysłowych: wódka, szkło, potaż, naczynie fajansowe i gliniane, skóry wyprawne, płótno, towary płócienne i więcej innych. Handel zbożem odbywa się Sanem i Wisłą galarami do

Gdańska; w najnowszym czasie Dniestrem do Anglii; drzewem zaś, jako materyałem do okrętów na pomienionych rzekach do Warszawy i do portów morskich. Handel bydłem i trzodą można więcej nazwać pzechodowym; albowiem posiadacze po największej części skupują osobliwie woły z Wołoszczyzny i Mułtań, które wypasłszy na wywarach, do Ołomuńca i do Wiednia pędzą. Natomiast pobiera Galicya z zagranicy mnóstwo artykułów, których kraj albo niema, albo w dostarczającej ilości nie wydaje, n. p. wino, jedwab, jedwabne i wełniane materye, apteczne i korzenne towary, wiele galanteryjnych i zbytkowych towarów, meblów i t. p. Naostatek okazuje się też i przechodowy czyli tak zwany tranzito handel, któren przez Galicyę między innemi Austryj krajami: Rosyą, Prusami, Saksonią i Mołdawią się odbywa, dosyć znakomitym, a którego przedmiotem po największej części są skóry, wełna, róg, łój, wosk, szerść, kosy i t. p. Do tego handlu przewozowego z obcemi krajami przyczynia się najwięcej miasto wolne Brody na granicy Rosyjskiej położone.

Największa część Żydów i Ormian, mniejsza zaś szlachty, mieszczan i rzemieślników, trudnią się tą zarobkową gałęzią, która w miarę łożonych kosztów dotąd zawsze zyskowną się okazała. Życzyćby więc należało, ażeby obywatele Galicyjscy przy teraźniejszym zniesieniu poddaństwa i pańszczyzny, więcej się przemysłem i handlem zajęli, a dla wywołania dostarczających środków w towarzystwa społeczności się łączyli.

Mieszkańcy.

Podług porównanych obrachowań znajduje się w Galicyi 5,290,974 mieszkańców, a w tej liczbie jest 2.598,430 płci męz-kiej, a 2,692,540 żeńskiej. Od r. 1840 powiększyła się ludność o 527,310 głów, co w przecięciu na rok 65,913 głów wynosi. Podział rozległości kraju i na niem znajdującej się ludności okazuje poprzednie załączony wykaz objętości i ludności kraju. W żadnym kraju państwa Austryackiego nie znajduje się tyle plemion ludów, co w Galicyi. Tak mieszkają tam Polacy, Rusini, Niemcy, Ormianie, Żydzi, Karaici, Mołdawianie, Węgry, Cygani i Lipowianie. Między lemi są przecież tylko Stawianie, t. j. Rusini w wschodniej, a Polacy w zachodniej części na ojczystej ziemi zamieszkałemi; albowiem inne plemiona dopiero później między niemi osiadły. Oba te Sławianów szczepy są na dwa wyznania religijne podzielone: Polacy są rzymsko-katolickiego, a Rusini grzecko-kat. wyznania; różnią się też między sobą dialektem mowy, charakterem i wykształceniem umysłowym.

a) Polacy (2,285,500 dusz), wyłącznie w zachodniej części Galicyi, a w innych częściach tylko gdzieniegdzie osiedli, składają się z włościan , mieszczan i całej szlachty, która w dawnych czasach dobra ziemskie od królów Polskich imieniem starostw w posiadanie otrzymała, lub też później kupnem nabyła, Ci wyznają rzymską kat. religiją i mówią językiem poi-skim, lubo w kilku dyalektach, z których dyalekt mazowiecki i dyalekt Goralów najwięcej się odznaczają.

b)    Rusini (2,315,800 dusz), włościanie wschodniej części Galicyi i górzystych okolic aż do Wadowickiego obw., wyznaje wyjąwszy niektórych na Bukowinie, którzy do orientalnego kościoła należą, grecko-katolicką religią, mówią ruskim, tak nazwanym mało-ruskim językiem, i nie mają szlachty; albowiem możni panowie i bojary ruscy, w dawniejszych czasach polskie obyczaje, wykształcenie i obrządek przyjąwszy, i w usługach ojczyzny równie z polską szlachtą się odznaczając, zupełnie z nią się połączyli.

c)    Niemcy (33,800 dusz) prawie po wszystkich obwodach Galicyi rozsiani. Znaczniejsi są urzędnikami, inni trudnią się kupicctwem lub rzemiosłem, wielu zaś są osadnikami po wsiach tak nazwanemi kolonistami, którzy jeszcze za panowania cesarza Józefa II. do kraju się przesiedlili. Są to spokojni i pracowici przychodnie z ziemi Badeńskiej, Witemberskiej i Nassawskiej, po największej części wyznania akatolickiego, i żyją zupełnie na niemiecki sposób w przeszło 150 osadach, trudniąc się rolnictwem.

d)    Ormianie (²)(5,800 dusz), którzy w XIV. wieku do Polski przybyli i tam osiedli; trudnią się po największej części handlem i dzierżawieniem dóbr ziemskich, są, wyjąwszy osadę Dysunitów w Suczawie, wyznania rzymsko-katolickiego, i mówią językiem ormiańskim, więcej zaś krajowym. Wzajemna pomoc jest jedna z najszlachetniejszych zalet tego nader porządnego i ludzkiego narodu.

e)    Żydzi (339,600 dusz) weszli jeszcze za ruskich książąt, później zaś po wypędzeniu ich z Węgier przez króla Ludwika I. (1335), do Polski i do Galicyi w mnogiej liczbie przybyli, gdzie od króla Kazimierza III. przyjęci i dla handlu i przemysłu przywilejami obdarzeni, po największej części po miastach osadzeni zostali. Żyją teraz po całym kraju rozsypani i trudnią się w miastach handlem, frymarkiem lub mało znaczącym rzemiosłem, po wsiach zaś wyszynkiem trunków, gdzieniegdzie i dzierżawieniem dóbr. Cechą ich charakteru jest nadzwyczajna chciwość, przebiegłość i oszczędność aż do nik-czemności posunięta; chodzą zwykle w długich sukniach czarnego koloru i w futrzanych czapkach, lub dużych kapeluszach; ale bogatsi zaczynają już i niemieckie stroje przywdziewać i więcej poloru nabierać. Mówią mieszaniną hebrajskiego i niemieckiego języka, często zepsutą polszczyzną, i są wyznania Mojżeszowego, którego obrzędy ściśle zachowują.

f) Karaici (³) (251 dusz), sekta żydów rolnictem się trudniących, które w XVI. wieku w Galicyi osiadła (w Haliczu i w Kukizowie). Są to ludzie skromni, pracowici i rzetelni, wiodą życie obyczajne, i nie zasługują na ową przyganę, jaka na Żydów talmudzistów pada.

nów do unii z kościołem rzymskim. R. 1684 powrócił niejaki Ormianin Yerdireski z Rzymu, gdzie się przez 44 lat naukom oddawał. Ten przyczynił się najstaranniej do zjednoczenia wszystkich w Polsce znajdujących się Ormianów z kościołem rzymskim, przyczyni sobie tylko ten zwyczaj zawarowano, aby mszą ś. w języku ormiańskim odprawiać. Między Ormianami tu w kraju zamieszkałemi są przecież jeszcze Nestorianie i Eutychianie (Nieunici w Sucza-wie na Bukowinie), którzy atoli z swemi rodakami rzymskiego -wyznania w największej zgodzie i jedności żyją, tak iż bynajmniej jedna sekta do drugiej, ze względu tej różności, najmniejszej obrażliwości nie okazuje. Z powierzchowności i obyczajów łatwo dają się Ormiani poznać, a ponieważ się z innemi pokoleniami tylko niechętnie łączą, więc zachowali swoją orientalną fi-zyonomię w wydatnych i ostro oznaczonych rysach. W sposobie życia bardzo pracowici, trzeźwi i oszczędni, przyprowadziło wiele familii do znacznej zamożności; przyczem i ta cnota im jest właściwą, że się w potrzebie wzajemnie wspierają.

g)    Mołdawianie (tyllco na Bukowinie). Jestto pokolenie już w II. wieku tam znajdujących się rzymskich osad (’); mówią językiem wołoskim z wieloma sławiańskiemi słowy zmieszanym, i należą do kościoła orientalnego. Osobliwemi przyjaciołami niepowściągniętej swobody i niestałego życia, trudnią się po największej części pastwiskiem lub rolnictwem.

h)    Wegrzyni, następnie na Bukowinę przybywszy, żyją lam w trzech osadach nieco nad 3,200 dusz, wyznają po największej części wiarę rzymsko-katolicką, są pilni, przedsiębierczy i trudnią się rolnictwem.

i)    Cyganie (") (tylko w małej liczbie) na Bukowinie, gdzie po

małą, i nie wynosi teraz więcej jak kilka tysięcy familij, z których największa część w Tauryce (w Azyi) zamieszkuje. Tak jak w zdaniu religijnym, tak też i w sposobie życia różnią się od innych Żydów. Ich ubiór i mowa jest tutejszych krajowców; postrzygują sobie głowę, i tylko broda odznacza ich. Są oni przytem spokojni, ochędożni i pracowici ludzie, i utrzymują się z rolnictwa i ku-piectwa. Ze zwyczajów tego narodu niewiele posiadamy wiadomości. Karaita wystrzega się swego współbrata widzieć umierającego, albowiem mieni się tym być skalany, z czego tylko przez kąpiel rzeczną może być oczyszczony. Nieodzowna potrzeba tego oczyszczenia sprawia, że Karaita swego najbliższego w ostatniej potrzebie z płaczem opuszcza, a wyszukawszy na prędce Żyda talmudzi-sty, za zapłatę mu go na posługę przydaje. Po pogrzebaniu zmarłego czyści się ta izba, w której chory leżał, do najmniejszej drobnostki tak dalece, że nawet ściany zupełnie się oskrobują i na nowo bielą. Także i przy zaślubinach swych dzieci różnią się od żydowskich zwyczajów zupełnie: gdy albowiem u Żydów zaślubiny w bardzo młodym wieku się odbywają, to przeciwnie u Ka-raitów tylko w dojrzałym wieku, u mężczyzn około 30, u dziewcząt zaś około 20 roku są pozwolone. Wesele, a właściwie ślub odprawia Karaita bez wszelkiej okazałości i ceremonii, a to w porannej godzinie, przy którym się tylko najbliżsi krewni i najsędziwsi z gminy znajdują. W ich przytomności przyklękają młodzi, a nowożeniec mówi te słowa: „Boże i Panie! ja N. mam nadzieję, że moja oblubienica N. będzie dobrą i poczciwą, a twojej łaski godną żoną.“ Na co mu zwyczajnie najsedziwszy z gminy uroczyście odpowiada: „Takiemi powinniście być oboje, tak wiernie aż do śmierci wytrwać, a wtedy staniecie się opieki i łaski najwyższego godni.“

(’) Podług Thiirnemana badań są potomkami dawnych Traków, którzy pod nazwą Getów albo Daków pod swemi władcami Dromichetes, Borebistes, Kotisonem i Decebalem wielkiemi czynami się odznaczały. Uległszy zaś ten naród Rzymianom, przyjął ich obyczaje i mowę, która jest mieszaniną rzymskiej (włoskiej) i dackiej, i w której się też Rzymianami (Romuni) nazywają.

(*ł) Cyganie, pokolenie narodu azyatyckiego z Hindostanu, kasty tam znienawidzonej, Parias zwanej, byli podczas nawały Mongolskiej

największej części koczujące życie porzuciwszy, do gromad wiejskich wcielony zostały, przy których się po części rolnictwem, a po części kowalstwem lub kołodziejstwem trudnią.

Lipoiuanie czyli Filipowowie (*) (2,020 dusz), sekta kościoła grecko-orientalnego pod nazwiskiem starowierców, których przodkowie nieuznając cesarza Piotra I, kościelnych reform, z Rosyi wyszli i na Bukowinie osiedli. Znamionują się spokoj-

pod Tamerlanem z kraju Sint, przez się zamieszkałego, wyrugowani, w którym do dziśdnia naród rozbójniczy Cingarów mieszka , z naszemi Cyganami wielkie podobieństwo mający.

Którą drogą Cyganie do Europy weszli, niewiadomo; najpodo-bniej że przez Egipt, albowiem dawniej zwyczajnie Egipcyanami ich zwano. To jest zaś pewna, że na początku XV. wieku do Europy przybyli, i po całej przestrzeni się rozszerzywszy, życie podobne Cmgarom w Hindostanie prowadzą.

(*) Lipowanie, w Rosyi Starowiercami zwani, sekta grecko-orientalnego kościoła, weszli do Bukowiny r. 1783, gdzie od cesarza Józefa II. wolne wypełnianie swoich religijnych obrzędów i uwolnienie od wojska pozyskali. Ponieważ z osobami innego wyznania się nie łączą, od obcowania z niemi zupełnie się usuwają, na własnym towarzystwie ograniczają, a przytem wiele uderzających i po części dziwacznych zwyczajów zachowują, więc też po największej części mało są znani. Filipony, zamieszkali na Bukowinie, nie mają duchownych; najstarszy z rodziny odprawia wszystkie obowiązki kapłańskie, chrzest odkładają aż do dojrzałego wieku ; mięsa używają bardzo mało, a w zachowaniu postów są bardzo ściśli. Wszelkie przeklęstwa, bicie i rozlew krwi, jako też zażywanie tabaki, palenie tytoniu i picie ostrych trunków, jest podług ich ustaw zabronione. Doszedłszy wieku 50 lub 60 lat, poświęcają się zupełnie nabożności, rozwodzą się z żonami i stają się sędziami gmin i surowemi przestrzegaczami obyczajów młodzieży. Każda rodzina ma własny swój cmentarz w ogrodzie lub w lesie, gdzie ciała zmarłych należycie w papier owinięte i w pniu dębowym umyślnie na ten cel wydrążonym złożone, bez wszelkiej okazałości, tylko przy śpiewach nabożnych psalmów grzebią. Psa, jako nieczyste zwierze, nie cierpią w swoim pobliżu, natomiast uważają bociana za ptaka świętego. Ubiór Filiponów na Bukowinie zamieszkałych jest tutejszych krajowców, a tylko brodą odznaczają się od innych mieszkańców, za której noszenie dawniej znaczną opłatę pieniężną składać musieli. Równie jak pracowitością tak też statecznym charakterem umysłu różnią się Filipony od innych narodów, dla czego też cesarz Franciszek I. przy swojej pierwszej bytności w Galicyi (1817), o zachwalonej rzetelności i domowej obyczajności tego narodu powziąwszy wiadomość, 97 letniego starca imieniem Petrowicza, który te gminę do Bukowiny sprowadził, wielkim złotym medalem udarował.

nym, a przecież bardzo czynnym życiem, utrzymują się z handlu, z niektórych rękodzieł i uprawy roli, szczególnie zaś są biegli w kopaniu stawów i osuszaniu moczar.

Według stanu i zatrudnienia dzielą się Galicyi mieszkańcy na duchownych (5,944); szlachtę (⁴) (32,280); urzędników i tak zwanych honoracyorów (4,720); mieszczan, rzemieślników i artystów (do 150,000); i włościan roli tak zwanych wieśniaków (1,560,000). Najgłówniejsza część mieszkańców, t. j. włościanie, jest jeszcze ciemna i nieoświecona; a wszelkie zabiegi dla wzbudzenia jakichkolwiek postępów okazały się dotąd bezskuteczne, albowiem ci ściśle się tej zasady trzymają, czynić tak, jak ich ojcowie czynili; a żyjąc w naturalnej prostocie i mało potrzeb znając, do nauk kształcących umysł i do naśladowania mało pociągu czują. Przytem wszystkim jednak włościanina galicyjskiego dotąd błędnie miano za leniucha i opo-ja. Tak wielkie bowiem powinności pańszczyźniane, które w innych krajach mało co są znane, a które wieśniak dotąd przy swem własnym gospodarstwie odrabiać musiał, zbijają zupełnie to krzywdzące wnioskowanie, jak też i postępy stowarzyszeń mierności udowodniły, że pijaństwo nie jest wkorzenio-nem jego nałogiem. Wieśniak galicyjski nie jest nareszcie i tak głupowaty, jak go podrużujący cudzoziemcy okrzyczeli, ani też tak ubogi i nieszczęśliwy, jak się obcemu na pozór wydaje. Jego powierzchowne ubóstwo pokrywa wewnętrzne bogactwo, albowiem ma on podostatkiem wszystkiego, co potrzebuje, a nawet wiele, ponieważ on i małym się kontentuje. Na-koniec że nie jest nieszczęśliwym, dowodzi jego fizyczna konstytucja. Żyje albowiem podług swego stanu dobrze, a doświadczenie przekonywa, że zawsze daleko sędziwszego wieku dochodzi, jak ludzie innych klas.

Rolnik w zachodniej części różni się zupełnie od rolnika wschodniej części Galicyi. Wieśniak polski jest żywego, Rusin zaś melancho icznego lemperamentu. Gdy tamten zawsze wesoły, swawolny i za śmiały, len przeciwnie posępny, namyślający i pokorny w swym postępowaniu się okazuje. Polak powszechnie wesoły i niefrasobliwy lubi zmysłowe uciechy, zważa mniej ny trawiące utrapienia, a śpiewa nawet w największych troskach. Ta wesołość umysłu stanowiłaby wyborny dar natury, gdyby nie była tylko mniej nadużywaną; albowiem wyszedłszy z obrębów rozwagi, przeistacza się często w rozwię-złość i rozpustę, zrządzające największe nieszczęścia. Nie tak Rusin, któren w swym postępowaniu powolny, rozmyślny, w obcowaniu zaś usłużny i z przysłowia gościnnym jest. Do najcięższych robót przyzwyczajony, umi takowe sobie przysporzyć', i tylko wolny czas do rozweselenia swego używa, a przy wrodzonej jego dobroduszności nikomu nie jest szkodliwy. Oba te szczepy, polskiego i ruskiego wieśniaka, są też sobie zupełnie obce a nawet nieprzyjazne; co nie tyle z różności wyznania religijnego, jak z dawnych najazdów wojennych bierze swój powód i początek. Obom nie brakuje na dowcipie, wytrwałości i odwadze, które cnoty oddawna ich w wojsku austrya-ckim odznaczają, i jednogłośne świadectwo doświadczonych oficerów potwierdza, że żołnierz galicyjski, mimo wstrętu od służby wojskowej, jest później jako żołnierz najdzielniejszym wojownikiem. Między włościanami galicyjskiemi dają sięjeszeze sześć osobnych miejscowych narodowości spostrzegać, które tak co do charakteru, jak i co do wykształcenia umysłu, od siebie się rozróżniają; te są: Rusini, Polacy, Krakowiacy, Górale, Hucuły i Mołdawianie.

a) Rusini, zamieszkują większą połowę kraju wschodniego. Jestto zahartowany rodzaj ludzi nader silnej i proporcyo-nalnej budowy ciała; noszą białą koszulę po wierzchu spodni opasaną rzemieniem lub wełnianym czerwonego albo niebieskiego koloru pasem, na której potem suknią wierzchnią, sie-rak albo opończą zwaną, a w południowo-zachodniej części płótnianką, w zimie zaś kożuch z skór owczych, wdziewają. Kapelusz słomiany z szerokiemi krysami w lecie, czapka z skór jagnięcych z sukiennym wierzchem w zimie, i wysokie boty uzupełniają męzką odzież. Ubiór białogłowski składa się z białej, na ramionach różnobarwną włóczką ozdobnie wyszywanej koszuli, podobnież różnobarwnej wełnianej gdzieniegdzie galonami obszytej, a w południowo-zachodniej części kraju, białej spódnicy, i lekkich butów (w Kołomejskim i Stanisławowskim obw. z czerwonego lub żółtego safianu). Szyję zdobią prawdziwe lub szklanne korale, a palce u rąk mosiężne pierścienie. Kobiety zamężne noszą przycięte włosy pod nicianym czepcem, po którym się biały ranliuch, peremitką zwany, zgrabnie około głowy i twarzy ułożony, owija; dziewczęta zaś włosy czerwoną włóczką przeplatane i w sposób wieńca na głowie ułożone.

b) Polacy czyli Mazury, mieszkańce zachodnich obwodów od Krakowa aż po Jarosław; ludzie mniej barczystej i zahartowanej, lecz dosyć silnej budowy ciała, noszą podobnie Rusinom właściwy ubiór, z tą tylko odmianą, że około miast zamieszkały włościanin już to czapkę z wełny tkaną lub kapelusz czarny, w Rzeszowskim zaś czapkę wysoką sukienną z barankiem u spodu, gdzieniegdzie też i sukmanę granatową przywdziewa.

c) Krakowiak, mieszkaniec krakowskiego obwodu, w postępowaniu swym ze wszystkich najwięcej już okrzesany, jest wzrostu miernego, dobrej tuszy, pleczystej i krzepkiej budowy ciała. Ubiór tegoż jest jemu tylko właściwy. Koszula pod szyją i u rąk wstążkami spięta, spada po wierzchu spodni najczęściej skórzanych, na którą się sukmana białego albo granatowego koloru z czerwonemi wypustkami przywdziewa; buty z du-żemi podkówkami zamiast obcasów sięgają aż po kolana, a głowę osłania czarny kapelusz, więcej zaś czerwona czworograniasta czapka z czarnym barankiem na bakier założona. Podobnie i ubiór białogłowski jest kształtny, i przyczynia się o wiele do nadania większego uroku właściwej piękności. Dziewczęta noszą włosy w kosy wstążkami przeplatane, kobiety zaś włosy przycięte pod czepcem, i tak jedne jak drugie głowę dużemi chustkami kolorowemi okrywają. Szyję zdobią korale, a kibić obciśnięty gorset z kamlotu lub kitajki, po którym duży biały ranliuch się zarzuca. Fałdzista spódnica z kolorowej materyi aż do kostek spadająca i bucik z podkówkami uzupełnia ten kształtny ubiór , który niewiasty we wszystkich zachodnich obwodach aż po Przemyśl, dokąd polski język sięga, z mniejszą lub większą odmianą noszą.

d)    Góral, mieszkaniec zachodnich Karpat, zawsze wesół, ochoczy, niemniej odważny, przebiegły i dowcipny, jest zazwyczaj pięknej budowy ciała. Chociaż nader prostego i miernego sposobu życia, wyrasta do rzadkiej wysokości. Gruba tylko do pasa sięgająca koszula bez kołnierza, mosiężną sprzączką spięta, z węgierska opięte białe lub niebieskie spodnie, krypcie czyli chodaki na nogach, mały, czarny kapelusik na głowie i krótki brunatny sierak na barkach lub kożuszek, są zwyczajnym odzieniem Górala. Kobiety noszą zamiast rantiuchów płachtę płócienną zarzuconą aż na głowę, bogatsze i zamożniejsze, płócienne, a nawet sukienne futrem podbijane jupki.

e)    Hucuł, mieszkaniec gór karpackich w Czerniowieckim, Kołomejskim i Stanisławowskim obw., temperamentem zupełnie do Górala podobny, jednakowoż daleko piękniejszej i silniejszej budowy ciała. Ubiera się w krótką, czarną, albo czer-wono-brunatną gunię czyli sierak, długie szerokie sukienne spodnie, w chodaki i w czarny z dużemi krysami, pawierai piórami i czerwonemi wstążkami ozdobiony kapelusz, w zimie zaś w dużą kończastą baranią czapkę. Szeroki pas guzikami wykładany, dzióbeńka czyli torba z różnobarwnej wełny przez plecy przewieszona, i toporek, gatunek małej siekierki na mocnej lasce utwierdzony, (w ręku Hucuła bardzo niebezpieczna broń), uzupełniają ten malowniczy kostium. Ubiór białogłowski jest ruskiemu z tym wyjątkiem zupełnie podobny, że niewiasty chodaki, a zamiast spodnie , sztukę wełnianej różnobarwnej grubej materyi kilka razy około bioder owiniętej nosić zwykły.

f) Mołdawianin , na Bukowinie, jest rubasznie i silnie zbudowany, i na wszelkie niewygody wytrwały człowiek. Mołdawianin nosi długą koszulę z szerokiemi otwartemi rękawami po wierzchu spodni, szerokim skurzanym pasem, nabitym guzikami, opasaną, na którą biały albo brunatny sierak, a w zimie kożuch przywdziewa. Do okrycia głowy służy czarny kapelusz, albo wysoka ostrokończasta barania czapka, nogi w chodakach rzemieniem aż do kostek owinięte. Białogłowy ubierają się w koszule rozmaicie jedwabiem, włóczką albo błyskotkami na ramionach i na piersiach zgrabnie wyszywane, i w spódnice z gróbej różnobarwnej wełnianej materyi. Głowę osłaniają kobiety białą chustką, a dziewczęta noszą włosy w uplo-tach, w sposób wieńca na głowie kwiatami przeplatane. Za największą ozdobę cenią monety srebrne lub złote, które z koralami szklannemi na szyi nosić zwykły.

Wieśniak wszystkich tych wyszczególnionych narodowości, ogólnie mało oświecony, ale wiele dobrych zarodów mający, nie wie o żadnym innym jak tym tu wytkniętym ubiorze, który podług odwiecznego zwyczaju i kroju tylko z krajowych wyrobów i od niego samego sporządzany bywa, dla czego też zmianę tegoż za największą osobliwość policzyć można.

Za powszechne pożywienie służy włościanom galicyjskim zboże, jarzyna i owoce. Kukurudza w wschodnich, owies w górzystych, a żyto w innych częściach kraju, jest gatunek zboża, z którego chleb urządzają. Między jarzyną zaś biała kapusta, z której kwaśną przyrządzają, i buraki, z których barszcz gotują. Obie te potrawy, w wielkiej ilości spożywane, są niezawodnie dla zdrowia mieszkańców wielce skutkujące, albowiem w Galicyi szkorbut do najrzadszych chorób może być policzony. Lecz nie tylko na stole wieśniaka, ale i na stole obywatelskim są te dwie potrawy zwyczajne, które z przydatkiem śmietany i mięsiwa od cudzoziemców wielce są zachwalane. Niemniej i kartofle stanowią ważny przedmiot służący do pożywienia mieszkańców, natomiast jest mięso, w które kraj obtiluje, od prostego ludu mało co używane. Woda i piwo, mniej zaś moszcz z owoców, którego urządzenie w kraju mało co jest rozpowszechnione, służy wieśniakom za napój, podobnie też i wódka, którą powszechnie wszystkie sławiań-skie plemiona lubią.

We względzie mieszkania daje się także z powodu tej rodowitości i wykształcenia umysłu mieszkańców różność spostrzegać. A ponieważ to wykształcenie jeszcze w ogóle na niskiej stopie stoi, azatem i mieszkania ich są proste i mniej wygodne. Najczęściej są one z nieobciesanych dylów lub z pręcia po obu stronach gliną wysmarowane, bez komina i słomą pokryte; w okolicach górzystych zaś, gdzie drzewa budowlanego jest dostatek, z materyału grubego i deskami pobite. W pośrodku małemi oknami oświeconej izby znajduje się daleko wystający piec, który do gotowania pokarmu i pieczenia chleba, jako też i do spoczynku dzieci lub czeladzi służy, gdy gospodarz z żoną tylko jedno łóżko pokryte słomą i grubą płachtą dzieli. Duża pstro malowana skrzynia do przechowania odzienia, kilka podobnie pstro malowanych obrazów na ścianie, i półka z prostym naczyniem kuchiennym, a w około ścian do ziemi przymocowana ławka, uzupełniają sprzęt domu mieszkał-nego, w którym się często i bydło razem mieścić musi. W bliskości tego znajdują się stajnie, szopy i stodoły, z równie lichego materyału, których położenie często nieszczęście zrządza, że przy wydarzających się pożarach i cały zasób bydła i zboża w perzynę idzie. W tym samym stosunku są podobnież i zwyczaje ludu galicyjskiego. W dnie świąteczne zrana idzie wszystko do kościoła na nabożeństwo, na wieczór zaś do karczmy, gdzie młodzież przy prostej muzyce skrzypek tańcem i śpiewem, starsi zaś pogadanką i kieliszkiem się bawią. Tańce: kołomejka Rusinów, krakowiak i sztajer Polaków, są zupełnie proste, lecz tym wtórujące śpiewy nie bez poetycznej wartości. Śpiew osobliwie stanowi najważniejszą cechę tego prostego ludu, który przy biesiadach, weselach, chrzcinach, obżyn-kach, a nawet i przy pogrzebach tak dowcipem jak też i me-lodyą się wyszczególnia. W dnie powszedne po ukończeniu dziennej pracy zgromadzają się zwyczajnie dziewczęta wieczorami na prządki (w obw. Stanisławowskim, Kołomejskim, Czer-niowieckim i Czortkowskim do obierania kukurudzy i składania liści tytoniowych) w kolejno do tego obranym domu, gdzie podobnież śpiewkami i powiastkami, na których ludowi nie zbywa, zabawiają się, a do których krotochwil później i młodzież męska przyłącza się.

si

Religia.

We względzie religijnym żyją mieszkańcy Galicyi w różnych wyznaniach zgodnie i spokojnie, w jednym towarzystwie. Panująca religia chrześciańska dzieli się na wyznawców rzymsko-katolickiego obrządku z ludnością 2,285,537 dusz, i gre-cko-katolickiego obrządku z ludnością 2,315,820 dusz. Duchowieństwo rzym. kat. ma jednego arcybiskupa i dwóch biskupów, przewodniczących trzem konsyslorzom, zarządzającemi dyecezyą Lwowską, obejmującą 9 obwodów, a zawierającą 15 dziekanij, 219 parochij i 31 klasztorów;— Przemyska, obejmująca 5 obwodów, zawiera 23 dziekanij, 203 parochij i 24 klasztorów;— Tarnowska, obejmująca 4 obwodów, zawiera 18 dziekanij, 320 parochij i 9 klasztorów. Duchowieństwo gre-cko-kalolickie ma jednego arcybiskupa i jednego biskupa, przewodzącym dwom konsyslorzom, zarządającym dwoma dyecezya-mi: Lwowska, obejmująca 9 obwodów, zawiera 73 dziekanij, 1880 parochij i 8 klaszlorów; Przemyska, obejmująca 7 obwodów, zawiera 39 dziekanij, 1300 parochij i 7 klasztorów. Gre-cko-dysunicki obrządek, panujący na Bukowinie z ludnością 307,600 dusz, ma biskupa w Czerniowcach; 256 probostw i lokaliów, i 3 klasztory. Także ormiańsko-katolicki obrządek dzieli się równie na unicki i dysunicki. Unicki z ludnością 4,674 dusz ma arcybiskupa we Lwowie, dysunicki zaś z ludnością 1272 dusz (tylko w Suczawie na Bukowinie) ma swój własny kościół i duchownych przez się utrzymywanych. Ogólna liczba księży wynosi razem blisko 6000, klasztorów zaś 82, w których do 650 mnichów a 180 mniszek się znajduje (do której liczby ale obwód Krakowski, dotąd oddzielną dyecezyę stanowiący, z 217 księżmi i 18 klasztorami, nie jest policzony). Członkowie augsburskiego wyznania mają superintendenta we Lwowie, któren także kościelnemi sprawami wyznania helwe-ckiego, razem 33,800 dusz ludności, i 25 Pastorałami zawiaduje ⁵).

Lipowianie, w liczbie 2020 dusz, z daleka do grecko-dys-unickiego kościoła należące, nie mają żadnej głowy kościelnej.

Żydzi w liczbie 339,600, jedyni niechrześcianie w Galicyi, stoją w każdym obwodzie pod zarządem rabina cyrkułowego i innemi uczonemi gminy.—Dla ukształcenia chrześciańskiego duchowieństwa ustanowione są seminaria: rzymsko-katolickie we Lwowie i w Przemyślu; grecko-katolickie we Lwowie, a grecko-dysunickie w Czerniowcach.

Zakłady naukowe.

Dla pomnożenia nauk posiada Galicya dwie wszechnicy (Akademie) ze znacznemi księgozbiorami, gabinetami anato-micznemi, historyi naturalnej i astronomicznemi, we Lwowie r. 1784 przez cesarza Józefa II., i w Krakowie r. 1343 przez Kazimierza III. założone, zawierające wydział prawa, wydział filozoficzny, wydział teologiczny i wydział medycyny. Trzy katedry filozoficzne: w Przemyślu, w Tarnowie i w Czerniowcach, połączone z katedrami teologicznemi, 14 gymnazyów w miastach obwodowych, przez stany uposażoną techniczną szkołę we Lwowie; 3 realne szkoły we Lwowie, w Brodach i Tarnopolu; 32 szkół głównych czyli normalnych i wiele szkółek dla płci żeńskiej, jako też szkół dla ludu trywialnych i parafialnych (do 1800), które ostatnie będąc właśnie teraz na pieczy pomnożenia, najpiękniejsze nadzieje dla oświaty włościan obiecują. Dla żołnierskich dzieci z pułków galicyjskich jest 7 zakładów wychowawczych, w których dzieci te należyte wychowanie i naukę pobierają. Równie też wszystkie klasztory panieńskie utrzymują szkoły dla płci żeńskiej; a to pp. Benedyktynki, Sakramentki, Norbertanki, Klaryski, Bazylianki dla wyższych stanów, miłosierne panny zaś dla osieroconych dzie-

wcząt, które w religii, czytaniu, pisaniu i w ręcznych robotach nauczane, przytem łagodnie i obyczajnie wychowane bywaj⁶}. Cesarz Józef II. podczas swej bytności we Lwowie (1783), przekonawszy się o zasługach tego dobroczynnego instytutu, we względzie wychowania i edukacyi osierociałych dziewcząt, nie tylko potwierdził len zakon, ale zabezpieczył mu wieczne-mi czasy znaczne fundusze; a mianowicie klasztorowi we Lwowie ro-cznych 4000 złr., a klasztorom w Maryampolu, Rozdo-le i w Załoscach po 500 fr. w. w. Prócz tego istnieją w kraju: galicyjski ekonomiczny instytut we Lwowie, i zakład narodowy imienia Ossolińskich z znacznym księgozbiorem, z 60,000 tomów drukowanych i 350 manuskryptów ⁶) złożony, z nader ważnym gabinetem monet i medalów (do 15.000), tudzież muzeum obrazów i rycin historycznych (razem z przyłączonym zbiorem Aleks. Batowskiego do 10,000) i drukarnią, który Maksymilian Ossoliński z oznaczonym funduszem na utrzymanie jego na wieczne czasy darował. Przy tym zakładzie znajduje się także zbrojownia składająca się z broni historycznej, roku zeszłego od rad. gub. Sachera zakapionej, i z prywatnego zbioru ks. Lubomirskiego z Przeworska.

Zakłady zdrowia i publicznej dobroczynności.

Zakładami zdrowia zawiaduje ogólnie w kraju protome-dyk z tytułem radcy gubernialnego, po miastach obwodowych zaś fizycy obwodowi, z dodaniem kilku lekarzy, pod których dozorem leż i wszystkie apteki zostają. Także i w dobrach skarbowych tak zwanych kameralnych są lekarze rządowi i akuszerki ustanowione, które w publicznych instytutach należytą naukę pobierali. Na Bukowinie znajduje się na powstrzymanie wdarcia się powietrza morowego, zawsze istniejący kordon wojskowy, z kilku urzędami kontumacyjnemi; we Lwowie zaś zakład dla słabych i ociemniałych na oczy, dla których ku-racyi od rządu lekarz jest utrzymywany. Tego obowiązkiem jest przytem corocznie w naznaczonym czasie kolejno kraj, objeżdżać i w oznaczone miejsca z pobliskich obwodów sprowadzonych chorych na oczy, na koszt rządu leczyć. Z zakładów dobroczynności posiada kraj: towarzystwo dobroczynności, utworzone r. 1816 we Lwowie przez grono dam szlacheckich w celu zbierania składek na rzecz ubogich i publicznych szpitalów; galicyjsko-powszechny instytut zaopatrzenia pensyą wdów i sierót we Lwowie; instytut głucho-niemych we Lwowie; instytut zaopatrzenia ubogich we Lwowie, w Krakowie, w Przemyślu i w Czerniowcach, i zakład dobroczynności dla uczącej się ubogiej młodzieży w Krakowie. Dla cierpiącej ludz-

kości istnieją równie publiczne szpitale we Lwowie i w znaczniejszych miastach królestwa, jako też i po klasztorach sióstr miłosierdzia i braci miłosierdzia w Zebrzydowicach.

Rząd krajowy.

C. k. Gtibernium we Lwowie, złożone z dwóch nadwornych i 17 radców gubernialnych, pod przewodnictwem gubernatora, jest właściwym centralnym rządem, który wszyslkiemi politycznemi sprawami królestwa zawiaduje, a któremu w tern celu ustanowionych 20 urzędów cyrkalarnych pod przewodnictwem starostów obwodowych podlegają. Do załatwienia spraw cywilno-sądowych ustanowione są sądy krajowe: we Lwowie, w Tarnowie, w Stanisławowie i w Czerniowcach z potrzebną liczbą exponowanych komorników; kryminalnych zaś ośm, jako to: we Lwowie, w Krakowie, w Wiszniczu, w Rzeszowie, w Samborze, w Stanisławowie, w Tarnopolu i w Czerniowcach, nad ktoremi sąd apelacyjny we Lwowie jako druga in-stancya jest przełożony. Prócz tego są magistraty po miastach, a justyciariaty po wsiach ustanowione. Dochodami skarbowe-mi zawiaduje główna administracya kameralna we Lwowie, której 19 urzędów administracyjnych obwodowych spoinie z oddzielnemi kancelaryami rachunkowości i straż dochodowa licząca do 4200 ludzi podlega. Sprawami wojskowemi kieruje jeneralna komenda pod przewodnictwem dowodzącego jenerała we Lwowie, której także c. k. komenda na Bukowinie i tamże ustanowione kontumacyjne urzędy podlegają. We względzie wojskowym podzielone są obwody królestwa na konskryp-cyjne sekcye, z których 13 pułków liniowych: N. 9, 10, 12, 15,

20, 24, 30, 40, 41, 56, 57, 58 i 63; 4 pułki ułanów: N. 1, 2, 3 i 4 ; 2 i

a. =:

strzelców: N. 12; mów: N. 1 i 3: 2 pułki szwaliżerów: N. 3 i 6, i korpus zaprzęgów się kompletuje.

w'

ODDZIAŁ II.

Topografia królestwa Galicyi.

Obwód Krakowski, z Rzeczypospolitej traktatem Wiedeńskim r. 1815 utworzonej, a r. 1846 przez mocarstwa opiekuńcze zniesionej i do Galicyi jako obwód przyłączony, obejmuje około 20Y₂ □ mil geogr., i graniczy ku stronie północnej do Polski, ku wschodowi do Bocheńskiego, ku południowi do Wadowickiego obw., a od zachodu do Szlązka Pruskiego. Na powierzchni jego znajduje się 1 miasto, 3 miasteczek i 244 wsi, w którychjl4ó,000 mieszkańców, po największej części rolnictwem, kupiectwem i flisactwem się trudniących, mieszka. Kraj mało co wzgórzysty, jest bardzo urodzajny, i obfituje w kamienie, marmur , węgle kamienne, cynk i ałun.

Miasta.

Kraków, w nader przyjemnej okolicy nad Wisłą, pod 50° 3’ 52” szerok. połud., a 17° 35’ 45” długości wschodniej (45 mil od Lwowa, 58 od Wiednia, 34 od Wrocławia, a 36 m. od Warszawy oddalony), liczy 1800 domów i do 40,000 mieszkańców (między tymi do 10,000 Żydów). Kraków od Kazimierza dawniej oddzielnego miasta (teraz wyłącznie od Żydów zamieszkanego) tylko zamulonym starym łożyskiem Wisły oddzielony, zajmuje z swemi obszernemi przedmieściami: Stradomiem, Rybakami, Kleparzem, Piaskami, Wielopolem, Wesołą, Zwie-rzeńcem i Smoleńskiem znaczną rozległość, która niemylną ce-

chę ludnego miasta nadaje. Właściwe miasto było dawniej po-dwójnemi obronnemi murami obwiedzione, z których teraz tylko małe szczątki się widzieć dają. Podług podania kronikarzy miał Krakus czyli Krok, książę Chrobacyi białej, około r. 700 po nar. Chryst. to miasto na tym miejscu założyć, na którym starożytne Corodunum stało. Na potwierdzenie tego podania znajdują się w pobliżu dwie ogromne mogiły, Krakusa, koło Podgórza, a Wandy, jego córki, koło włości Mogiły: które na ich zwłokach usypane być mają.— Od r. 846 pod panowanie austry-ackie przyszedłszy, znajduje się tam oprócz czynnej komisyi rządowej we względzie urządzenia tego obwodu i nastąpić mającego się zaprowadzenia oddzielnej gubernii dla zachodniej części Galicyi, nowo utworzony urząd cyrkularny, administracya obwodowa dochodów skarbowych, wojskowa komenda brygady i główny urząd pocztowy. Jest tam także akademia (r. 1347 fund.), zaopatrzona w piękny księgozbiór i gabinety: naturalny, fizyczny i anatomiczny, obserwatoryum, ogród botaniczny, dwa gymnazya, szkoła techniczna, malarstwa i kilka szkółek trywialnych. Katedrą biskupią obrz. łac. (r. 970 fund.) od r. 1831 nieobsadzoną, zawiaduje administrator kościoła krakowskiego. Miasto pełne kamienic murowanych i świątyń pańskich, ma na górze Wawel zwanej ogromny zamek, dawniej rezydencya królów polskich z pysznym kościołem (1118 fund.), klóren murena i basztami opasany, zdała już widok znakomitego grodu przedstawia. Nadzwyczajnie w pamiątki historyczne bogaty kościół, przed którego wchodem do kilkunastu stóp długie kości przedpotowego zwierza wiszą , zawiera widzenia godny skarbiec, wiele relikwij śś. Pańskich; (między lemi ś. Stanisława, biskupa krak. r. 1076 od Bolesława II. zamordowanego) i groby monarchów polskich i sławnych mężów, którzy się dziełami, cnotą, naukami i walecznością odznaczyli. Około r. 1226 w gotyckim smaku zbudowany kościół P. Maryi w rynku, z wieżą 280 stóp wysoką, potym kościół ś. Piotra na Stradomiu, i ś. Anny z grobowcem, ś. Jana Kaniego z pomnikiem Kopernika, zajmują pierwsze miejsce między świątyniami tego miasta. Starożytny kościółek ś. Wojciecha w rynku ma na tym miejscu być zbudowany, na którym przed 900 laty ten mąż ś. ewanie-lię opowiadał. Między gmachami publicznemi są najznakomitsze: pałac biskupi z wielką mnogością obrazów historycznych, akademia starożytnej budowy, i dóm rządowy na Stradomiu. Miasto'szerokieini i należycie brukowanemi ulicami w każdym kierunku przerżnięte, jest w około przyjemną promenadą cienistych drzew obwiedzione, z pośród których tu i owdzie piękne pałacyki, altany i szczątki dawnych obwarowań widzieć się dają. Osobliwie brama Floryańska , r. 1498 zbudowana, nie-dawnemi czasy zaś gustownie odnowiona, z swemi wieżyczkami z pośród zarośli nader zachwycający widok przedstawia. W pośrodku rynku, zajmującego 11,400 □ sążni objętości, stoi starożytna wieża ratuszna i ogniotrwałe sukiennice (gmach mający 100 sążni długości, na skład towarów r. 1358 zbudowany), które niezgrabnemi budami kramniczemi otoczone, tak tę budowę jak i piękny czworokąt rynku szpecą. — Kraków niegdyś z ludnością do 80,000, liczył 71 kościołów, z których teraz tylko 40 pozostało, między temi 26 klasztorów. Takowe są: XX, Pijarów, Paulinów, Franciszkanów, Dominikanów, Missionarzów, Augustynów, Bernadynów, Stróżów grobu ś. Kanoników, Braci miłosiernych, dwa XX. Reformatów, dwa Karmelitów, i tyleż Kapucynów; potem PP. Kanoniczek, Franciszkanek, Augu-stynek, Dominikanek, Norbertanek, Bernadynek, Karmelitek, Panien reguły ofiarowania P. Maryi, ś. Annunciaty i Panien miłosiernych, z których ostatnich niektóre nauką młodzieży płci żeńskiej się zajmują. — Kraków jako punkt środkowy między Galicyą, Polską, Węgrami i Prusami położony, prowadzi znakomity handel zbożem, drzewem, solą, winem, płótnem i t. p. do Połski, Gdańska i do Niemiec; posiada znaczne rękodziel-nie wyrobu sukna, skór i świc woskowych, i ma dwa główne jarmarki (16. maja i 16. wrześ,), każdy 14 dni trwający. Wisła lam już spławna, i nowo urządzona kolej żelazna przyczynia się wielce do wzrostu i dobrego bytu lego różną kolej przechodzącego miasta. Na Wiśle buduje się też już od kilku lat trwały most, a to na tym samym miejscu, na którym r. 1813 stary powodzią został zerwany. Kraków niegdyś rezydencyą królów polskich i siedziba możnych panów, był ciągle przez kilka wieków najpierwszym miastem Polski, a upadek jego dopiero przeniesieniem rezydencyi królów do Warszawy (r . 1587) sprowadzony został, z którego się już więcej, nawet w przeciągu 30 letniego swego istnienia jako Rzeczpospolita, i niepodległe wolne miasto nie podniósł. To starożytne miasto zajmuje w historyi krajowej wiele pamiętnych zdarzeń. Tak było one w latach 993, 1039 i 1202 od Czechów; 1081 od Węgrów; 1235 od Konrada ks. Mazowieckiego; 1241, 1260 i 1281 od Tatarów; 1655 i 1657 od Szwedów; 1657 od Siedmiogro-dzian; 1702 powtórnie od Szwedów; 1768 do 1772 na przemian to od konfederatów, to od wojsk moskiewskich, a r. 1794 od Prusaków opanowane i przylem zawsze mniej lub więcej spustoszone; w latach 1125, 1241. 1260, 1306, 1439, 1465, 1473, 1494, 1504, 1525, 1652 i 1755 dotknęły go niszczące pożary; 1360, 1651, 1677 i 1707 zaś morowe zarazy; a r. 1475 naostatek okropna powódź. R. 1290 odbyła się w pobliżu tego miasta mordercza bitwa Polaków z Szlązakami; a r. 1363 odprawił się tam pamiętny zjazd wielu monarchów europejskich, na którym też Karol IV. cesarz niemiecki synowicę Kazimierza W. poślubił.— Kraków będąc zawsze stekiem uczonych ludzi, którzy tak na dworze królów Polskich, jak i w Akademii przebywali, wydał wiele znakomitych mężów, naukami i wiel-kiemi dziełami się odznaczających. — Ilerb miasta jest orzeł biały z złotą linią w złotej koronie na czerwonym polu.

Blisko Krakowa wznosi się wzgórze Sikornik nazwane, na którego wierzchołku około kościółka ś. Bronisławy, naród wzorem swoich przodków, szanujący pamiątkę wielkich mężów,

mogiłę 120 stóp wysokości mającą, jenerałowi Kościuszce usypał. Tak że już zdała mogiła ta najpierwej podrużującemu w oko wpada, i ogromem swym zadziwia, a wyszedłszy na szczyt jej, z tamtąd najokazalszy krajobraz po nad Kraków i jego okolice aż do Karpat przedstawia.

Miasteczka.

a) Chrzanów, niegdyś majętność ksiażęcia Cieszyńskiego, prowadzi znakomity handel i ma kopalnie galmanu. b) Nowa-góra; c) Trzebinia.

Między włościami są najznakomitsze:

Bobrek, 6 m.

Aliuernia, z klasztorem XX. Bernadynów wśród lasu położonym. — Balice, 2 m. od Krakowa, z starożytnym zamczyskiem familii Firlejów, pamiętny krótkim przebywaniem królem polskim obranego Henryka Walezego (1515). — Bawół, tuż przy samym Krakowie, gdzie Kazimierz W. najpierwej akademią fundował (1364), która ale przez jego śmierć do skutku nie przyszła.— Bielany, mila od Krakowa, z klasztorem XX. Karne d ułów (r. 1610 fund.) do okoła murem na skalistej górze opasany. Kościół spłonął r. 1814 ogniem, od Krakowa, ma piękny pałac i obszerny ogród zamkowy. — Chełmek, nad Przemżą, i Cło z komorą celną. — Czarnocin, ma ogromny kopiec, o którym podanie twierdzi, że na pamiątkę Aria-nów był usypany. — Czernią, 3 m. od Krakowa, z klasztorem Karmelitów na szczycie góry wśród ponurej pustyni. W pobliżu znajdują się kopalnie marmuru.— Dębnik, 3 m. od Krak., z kopalniami marmuru, alabastru i porfyru. — Górka-trzebińska, ma kopalnie galmanu.— Jaworzno, 6 m. od Krak., ma najznakomitsze kopalnie rudy żelaznej, węgli kamiennych, warzelnią ałunu i hutę cynkową. — Jeleń i Kodmirzów, z komorą celną. — Krowodrza, tuż koło Krakowa, zamieszkała od pracowitych ogrodników, ma osobliwsze i piękne ogrody warzywne. — Krzeszowice, 3 m. od Krak. w nader pięknym położeniu, ma pyszny pałac z kosztownym zbiorem portretów sławnych wojowników, w gotyckim smaku nowo zbudowany kościół, fabrykę papieru i źródła wód mineralnych (żalaznej i siarczystej), przy których także kąpielnie należycie są urządzone. Blisko tej, więcej do miasteczka podobnej włości, leżą malownicze okolice, zwane Ojców, Grodzisko i Pieskowi skała. — Ojców, ruiny niegdyś warownego zamku, przez Kazimierza W. w okolicy olbrzymich skał na jednej trudno dostępnej skale zbudowanego. W pobliżu jego znajdują się ogromne pieczary, w których dawniej mieszkańcy przed najazdami nieprzyjacielskiemi schronienia szukali. Za dawnych czasów istniała w Ojcowie sławna fabryka broni i prochu. — Grodzisko, skała tak nazwana od niegdyś tam istniejącego grodu, na którego miejscu Salomea, małżonka Kolomana, króla halickiego, klasztor założyła (r. 1226) i w niem życie klasztorne wiodła. Na cmentarzu koło kościółka znajduje się dotąd pomnik czyli posąg kamienny tego króla Ru-

si, niewiadomo od kogo położony. — W niejakiej zaś od^-głości Pieskowa skała, zamek na szczycie skalistej góry r. 1377 zbudowany, i dotąd jeszcze zamieszkały, w którego pobliżu ogromna, u spodu węższa, ugory zaś znacznie szersza, a do 30 łokci wysoka, tak nazwana sokola skała, szczególnym swym kształ tern podróżnika zadziwia. — Lipowiec, nad Wisłą, 3 m. od Krak. z ruiną starożytnego zamku na stromej górze, który w XVI. stuleciu na więzienie polityczne był używany. —Łobzów, tuż pod-Krak., z ruinami pałacu królewskiego, niegdyś ulubionego siedliska Kazimierza W., z pięknym ogrodem i mogiłą Esterki, nałożnicy tego króla. W r. 1787 czyniono w pośrodku tej mogiły za starożytnościami poszukiwania, które a'e bezkorzyslnie wypadły. — Mników, 4 m. od Krak. nad Prądnikiem, majętność XX. Kamedułów, z pięknym krajobrazem i ruinami zwyż wspomnionego zamku Ojcowa. — Mogiła, mila od Krak., z klasztorem Cystersów, na początku XIII. w. fund. i okazałym kopcem Wandy, córki mniemanego założyciela Krakowa, ks. Krakusa, która podług podania w Wiśle śmierć znaleść miała. Tam odbyła się także r. 1586 pamiętna bitwa wojsk polskich pod Zamojskim, a niemieckich pod arcyksięciem au-stryackim, Maksymilianem, od jednej części narodu królem polskim obranego; po której uchodząc, pod Byczyną na Szląz-ku w niewolę był wzięły. — Niegoszowice, z pięknym pałacem i takim ogrodem.—Piekary, 1    m. od Krak., ma piękne zabudo

Wola ju-

wania gospodarcze, porządny browar i piwnice w skale wykute. R. 1697 był w tej włości nowo obrany król polski August II. przed wjazdem do Krakowa witany, gdzie leż i Pada Conventa zaprzysiągł. — Pisary, z fabryką naczynia fajansowego.— Poręba, z pięknym dworem i ogrodem w guście angielskim założonym. — Prądnik, z pięknym pałacem. Mieszkańcy Prądnika są zawołani piekarze, którzy miasto Kraków może najsmaczniejszym w Europie chlebem zaopatrują; pamiętne jest także śmiercią Zygmunta Augusta Uamże w r. 15/4 zaszłą. — Rudawa, z kopalnią marmuru. — Smierdzonca, z kształtnym pałacykiem i pięknym ogrodem. — Węgrzce, z ko norą celną. stowska, włość, nazwę mająca od Jusla Ludw. Decyusza, uczonego sekretarza obu Zygmuntów królów, z pięknym w?e włoskim smaku zbudowanym pałacem i takim ogrodem. — Teczynek, około 4 m. od Krak., z ruiną zamku obronnego na szczycie góry 11325 zbud ), niegdyś gniazdo zasłużonej w Po'sce dzie nicy Tęczyńskich. Zamek ogromnej objętości, po wytrwaniu wielu zaburzeń, został dopiero r. 1655 przez Szwedów' spustoszony — Ujazdów, tam pokazu.ą nadzwyczajnie stare drzew'0, gatunku \Viązu, które podług podania jeszcze r. 1273. od ś. Stanisława zasadzone być miało.

CD

-o ca

Ja §

OM

CW w

3 §-

2.1

S g-

-

g O ⁹⁸ er ►o «2.

o- g

D.S £3

§? * ' «-«s

N 05

Ol

Ed

- OQ 3 •

95 pq

to

O T3 r—

z bocheńskim i sądeckim obwodem; na południe z Węgrami, a na zachód z austryackim i pruskim Szlązkiem. Mieszkańcy tego w południowej i zachodniej części wysokiemi Karpatami przerżniętego obwodu, trudnią się po największej części chowem bydła, wyrabianiem płótna, drelichu i sukna, mniej zaś rolnictwem dla nieurodzajności gruntu. Rozszerzone tkactwo i trakt główny, wiodący z Galicyi do Moraw, Czech i Niemiec, wielce się przyczynia do zamożności tego nader malowniczego obwodu, któren obejmując niegdyś Oświęcimskie i Zatorskie księztwa, teraz 11 miast, 2 miasteczek i 340 włości zawiera.

Miasta.

Wadowice, miasto obwodowe nad Skawą, 26% slacyj poczt, od Lwowa, a 4 od Krakowa, liczy około 500 domów i 3600 mieszkańców. Miejsce władz rządowych, magistratu i szkoły normalnej, odznacza się rzadkim porządkiem i dwoma piękne-mi gmachami: wojskowych koszar i szpitalu, którebytak dla ogromu, jak i pięknej budowy za ozdobę każdego wielkiego miasta służyć mogły. Niegdyś nieznaczną mieściną księztwa Oświęcimskiego, podniosło się dopiero za przeniesieniem urzędu obwodowego z Myślenic (1819) do teraźniejszej zamożności. Wadowice mają tę zaletę, że tam pierwsze w Galicyi stowarzyszenie mierności zawiązane było; co najwięcej temu przypisać można, że tam Żydom mieszkanie dawnemi przywilejami jest zabronione. — Andrychóio (dawniej Jędrzechów), 2 m. od Wadowic , z 3000 mieszkańcami, którzy się prawie wyłącznie drelicharstwem i sukiennictwem trudnią. Piękny pałac zdobi to schludne i nader wesołe miejsce, w którego obrębie dawnemi przywilejami zamieszkanie Żydom także jest zabronione. — Biada, naprzeciw szlązkiego miasta Bielska, od którego tylko rzeką Białą przedzielone jest; 5 m. od Wadowic, z 4600 mieszkańcami, magisratem i szkołą normalną. Fabryki sukna tam się znajdujące są najznaczniejsze w kraju. Obok Brodów jest to miasto, niegdyś do ks. Oświęcimskiego należące, najważniejszym punktem galicyjskiego handlu przewozowego. — Jordanów, w głębi Karpat nad Skawą, 4 m. od Myślenic, z 1000 mieszkańcami. — Kety, nad Solą, od położenia swego w kącie między górami tak nazwane, 3 m. od Wadowic oddalone; ma 4500 mieszkańców, znaczne fabryki sukna, płótna , skór i starożytny klasztor XX. Reformatów. To miasto (r. 1277 założone) jest przytem miejscem urodzenia ś. Jana Kan-tego, niegdyś sławnego teologa i profesora akademii krakowskiej (urod. 1412, t 1473). — Landskrona, 2 m. od Wadowic; z 1600 dusz ludności. Miasto niegdyś od niemieckich wychodźców z Landskrony w Bawaryi założone, było już w XII. wieku miejscem obronnym. Na szczycie góry stał przez Kazimierza W. zamek zbudowany, z którego teraz tylko ruiny sterczą; pamiętny w dziejach kraju zdobyciem przez Szwedów (r. 1655,) a przez skonfederowanych Polaków pod sławnym partyzantem węgierskim hrabią Beniowskim (r. 1768), naostatek zajęciem przez wojska austryackie (r. 1772) ⁷).—Myślenice, nad Rabą, 4 m. od Wadowic, dawniej miasto obwodowe, liczy do 2600 dusz ludnos'ci; ma szkołę trywialną i magistrat; pamiętne zjazdem Zygmunta cesarza niem. z Wład. Jagiełłą r. 1424. — Oświęcim, nad Sołą, 5% m. od Wadowic, niegdyś stolica udzielnego księz-twa, z 2500 mieszkańcami, magistratem i szkołą tryw. Miasto r. 1000 założone, przeszło r. 1179 darowizną Kazimierza I. na książąt szlązkich, pod których panowaniem r. 1240 od Tatarów z Krakowa ku Węgrom ciągnących, okropne spustoszenie poniosło. R. 1291 do rzędu miast handlowych podniesione, było r. 1452 od Polaków zdobyte a później r. 1457 przez kupno z Polską nazad połączone. Tylko jedna pozostała baszta na wysokim brzegu Soły znamionuje ślady niegdyś tam istniejącego obronnego zamku, gdzie w połowie XV. wieku groźne bandy rabusiów przesiadywały. Oświęcim jest rodzinnym miejscem Pawła Palczewskiego, sławnego uczonego i podróżnika w XVI. w.— Zator, nad rzekąSkawą, 2% m. od Wadowic, z 2000 mieszkańcami, magistratem i szkołą norm. R. 1290 założone, zostało później stołecznem miastem udzielnego księztwa Zatorskiego, które r. 1438 od Polaków zdobyte, r. 1494 zaś od korony Polskiej przez kupno nabyte zostało. Oprócz starego gotyckiego kościoła i dotąd zamieszkałego zamku z pięknym ogrodem, na wzniosłem wzgórzu, niegdyś rezydencyi książąt szlązko-zatorskich, nie ma miasto nic więcej widzenia godnego. Tam urodził się Paweł z Zatora, znakomity mówca XVII. stulecia. — Skawina, 4 m. od Wadowic, z 1000 mieszkańcami, magistratem i szkołą tryw. Niegdyś był tam obwarowany zamek, w którym król Kazimierz W. często przebywać lubiał. — Żywiec, (Sajbusz) nad Sołą, dawniej do ks. Zatorskiego należące, 4 m. od Wadowic, z 3500 mieszkańcami, które się tylko tkaniem płótna i sukien-nictwem trudnią. Tam są także hamernie żelaza i starożytny zamek z pięknym ogrodem. W pobliżu na wzgórzu istniał dawniej obronny zamek Grójec zwany, siedlisko strasznej bandy rabusiów, który r. 1477 od Polaków zdobyty i zburzony został. U włości tego samego nazwiska znajdują się ślady żył złotych. Żywiec, niegdyś od Kazimierza IV. Mik. Komorowskiemu w nad-grodę zabranych mu przez Węgrów dóbr dany, poniósł r. 1656 od Szwedów wielkie szkody. Nazwę tego miasta wywodzą z tego, że niegdyś mieszkańcy okoliczni swą trzodę nierogatą do pobliskiego lasku dębowego na żołędź spędzali, zkąd od żywności tych zwierząt miejsce Żywcem nazwano. Niemieckie nazwisko Sajbusch ma być właściwie Sau-busch z tejże samej przyczyny.

Miasteczka.

Kalwarya 2 m. od Wadowic. Na bliskiej górze wznosi się wspaniały klasztor XX. Bernadynów z pięknym kościołem, r. 1G03 od familii Zebrzydowskich założony. Góra kalwaryjska na sposób Jerozolimskiej wymierzona, jest w Galicyi najpierwszym miejscem nabożnych pielgrzymek, i liczy corocznie do 300,000 pielgrzymów. — Maków, 3 m. od Myślenic; z hamerniami żelaza. W pobliżu wznosi się oddzielna góra pasma gór karpackich „Babią górą“ nazwana, z której szczytu (do 5000 stóp wysokości; zachwycający widok aż do Sandomierza się przedstawia.

Między włościami są najznaczniejsze:

Brzeźnica, 3 ra. od Wadowic, z pięknym pałacem na tym miejscu, na którem niegdyś zamek królewski istniał. — Cza-niec, y₄ m. od Kęt, ma piękny pałacyk. Mieszkańcy trudnią się wyłącznie tkaniem drelichu. — Graboszyce, 2 m. od Wadowic, ma starożylny teraz zrestaurowany zamek, pod którym obszerne lo hy się znajdują. — Inwald, 3 m. od Wadowic, zamieszkały od samych w sztuce swojej biegłych drelicharzy. — Kosowa, 3 m. od Wadowic, z obszernym dworem na pochyłym wzgórzu, z którego ujmujący widok aż do Krakowa się przedstawia.— Kozy, mila od Biały, ma piękny dwór i wiele warstatów dre-licharskich. W pobliskim lesie znajduje się długa pieczara, uważana za wejście do podziemnych lochów dawnego grodu Wołek. — Krzywaczka, mila od Izdebnika, z pięknem dworem i porządnemi budynkami gospodarczemu — Malec, mila od Kęt; tam istniał w połowie XV. w. gród obronny, siedlisko strasznej bandy zbójców, zkąd w połączeniu z temi, w obwarowanych zamkach na Wołku i Bukowcu osiadłych, okolice srodze pustoszyli, a które dopiero 1452 r., od wojsk polskich zdobyte zostały. — Mogilany, 1V₂ m. od Podgórza na wzniosłym wzgórzu, zkąd zachwycający widok do Krakowa się roztacza; ma piękny dwór i urząd pocztowy.—Mucharz, 2 mil od Wadowic; z starodawnym kościołem z VIII. wieku. Ten miał być założony od ś. Wojciecha w jego apostolskiej wędrówce z Czech do Polski, w dowód czego też jego ornat mszalny dziś jeszcze pokazują. - Osiek, iy₂ m. od Kęt, ma piękny dwór i plantacyę drzew morwowych. — Radziszów, mi a od Mogilan, z pięknym pałacem i porządnemi budynkami gospodarczemi. R. 1826 spustoszył tę włość wielki pożar. — Roczyny, mila od Żywca; mieszkańcy trudnią się drelicharstwem. — Skotniki, mila od Mogilan, w której okolicy gyps wydobywają. Mieszkańcy trudnią się wyłącznie garbarstwem. — Sol, koło Żywca, ma źródło słone, zkąd zapewnie i miano tej włości. Spytkowice ad Jordanów, (na węgierskiej granicy) mila od Jordanowa, z pięknym dworem.— Spytkowice ad Zator, (nad Wisłą) mila od Zatoru, ma obszerny dotąd jeszcze zamieszkały starożytny zamek. Jnż r. 1233 warownym miejscem, są Spyikowice w historyi napadem Konrada, ks. mazowieckiego, i ztąd wszczętej wojny domowej, pamiętne. — Sucha, 2 m. od Wadowic, ma starodawny, niegdyś wa-równy zamek, piękny ogród, i taki kościół z grobowcami familii Komorowskich, i znaczne hamernie miedzi i żelaza. R. 1784 była ta włość od wielkiego wylewu wody uszkodzona.— Sułkowice, mila od Andrychowa; mieszkańcy trudnią się wyłącznie drełicharstwem. — Swoszowice, mila od Mogilan, ekonomia rządowa, z kopalnią siarki i kąpielami siarczyslemi. W okolicy znajduje się torf i węgle kamienne. —- Targanica, mila od Andrychowa, z wieloma warstatami drelicharskiemi. — Tyniec, 2 in. od Mogilan, majętność biskupstwa Tarnowskiego; niegdyś opactwo XX. Benedyktynów, do którego dawniej 5 miast i 100 wsi należało. Na wysokiej skale nad Wisłą znajduje się wspaniały kościół i ruiny klasztoru zakonu Benedyktynów, później Jezuitów, któren r. 1044 od Kazimierza I. na kształt zamku fundowany, 2. maja 1831 od piorunu trafiony, w perzynę obrucony został. W XIII. wieku znajdował się tam także i warowny zamek, którego ślady atoli zupełnie zaginęły. Tyniec jest ob^żeniem konfederatów barskich przez wojsko rosjjskie pamiętny (1771), którego to roku i Auslryacy to miejsce zajęli. — Wilamowice, mila od Kęt, dawna osada Niemców, ma wiele warstatów drelicharskich. — Zagórnik, mila od Wadowic, toż podobnie.— Zebrzydowice, l¹/^ m. od Wadowic, ma klasztor braci miłosiernych i szpital publiczny, przeten zakon utrzymywany.

, a na

Obwód Bocheński, obejmujący 43⁶/io mil geogr. z 236,398 mieszkańcami; graniczy na północ z obw. krakowskim i z Polską; na wschód z tarnowskim; na południe z sądeckim zachód z wadowickim obw. Kraj równy, nie obfituje w lasy, ale w sól kamienną; ma po największej części grunta urodzajne, i mieści w sobie 5 miast, 9 miasteczek i 377 wsi.

Miasta.

Bochnia, miasto obwodowe nad Rabą, 21 stacyi poczt, od Lwowa, a 3 od Krakowa, liczy 900 domów i 5700 mieszkańców. Oprócz miejscowych władz politycznych znajduje się tam dyrekcya i sąd górniczy, szkoły gymnazyalne i normalne, drukarnia, fabryka wyrobów cynkowych i kopalnie soli kamiennej. Kopalnia la od wschodu ku zachodowi ciągnąca się, wynosi długości przeszło 1000 objętości 80, a głębokości 260 sążni, zatrudnia do 400 robotników, i dostarcza corocznie do 300,000 cetn. soli. W okolicy wydobywają także dużo gypsu, który tak jest biały i piękny, że po największej części w alabaster przechodzi. — Bochnia r. 1251 do rzędu miast wyniesiona, jest miejscem urodzenia Jakóba Zeglara, sławnego doktora med. (1438); Jana Gąsiewskiego i Andrzeja Boehnianina, znakomitych uczonych w XVI. wieku, i Jana Achacego Żupnika, słynnego nienawiścią ku Żydom, któren swojemi pismami tyle dokazał, że ci r. 1602 wyrokiem sądów z miasta wydaleni, i rozporządzeniem królewskim mieszkanie Żydom na zawsze w mieście zabronione zostało. R. 1447 dotknął miasto wielki pożar, r. 1702 opanowane było przez Szwedów, podczas którego Karol XII. król szwedzki w przejazdce od Wołochów napadnięty, mało o śmierć przyprowadzony nie został. Pamiętne jest także odprawionym tamże wr r. 1620 zgromadzeniem Kozaków polskich, tak nazwanych Lissowczyków, którzy z wyprawy węgierskiej wracając, na nową pod Wiedeń w pomoc cesarzowi Ferdynandowi II. się zbierali. — Dobczyce, nad Rabą 1% stacyi od Gdowa, z 1290 mieszkańcami. Niegdyś był tam obwarowany zamek, którego ruiny na stromej skale nad rzeką dotąd widzieć można, a w którym dziejopis Długosz kilka lat w oddaleniu od świata przemieszkiwał. Drugi podobny zamek ,.Mysłowice“ zwany, z którego ale śladu nie ma, był niegdyś kryjówką strasznej bandy rabusiów, na których pokonanie same wojska polskie wyruszyć musiały (1457). Dobczyce są naostatek miejscem rodzinnym sławnego polskiego gramatyka Gałki. — Podgórze, od Krakowa tylko Wisłą przedzielone, liczy do 2000 mieszkańców, ma szkołę norm., magistrat, obszerne składy soli i dobrze urządzoną fabrykę skór. Podgórze tworzące niegdyś przedmieście miasta Krakowa, nie jest obszerne i składa się tylko z długich rzędów domów po obu stronach gościńca murowanego. Tuż koło tego ciągnie się ku stronie wschodniej wzgórze Krzemionki, dawniej Laso-tnica nazwane, na którego szczycie nie daleko miasta, ogromna mogiła czyli grobowiec Krakusa, mniemanego założyciela Krakowa, się znajduje. To pasmo wzgórza wapiennego jest także z podania ludu dla tego uwagi godnym, że w nim sławny wieku swego Twardowski, fizyk krakowski, miał często przebywać, któremu zabobonność przypisywała związki z duchami. — W Podgórzu urodził sie Grzegorz Koszucki, zacięty nieprzyjaciel Jezuitów, wiodący z niemi uczoną walkę w XVI. stuleciu. — Wieliczka, 1% m. od Krakowa, z 6000 mieszkańcami, admini-stracyą górniczą, magistratem, szkołą normalną, klasztorem XX. Reformatów i zakładem kąpieli solnych, które dla podobieństwa z kąpielami morskiemi, i dla swej skuteczności, bardzo są zalecone. To miasto było od Kazimierza W. obwarowane, z których obwarowań oprócz starożytnego, teraz na kancelarye przeistoczonego zamku, nic więcej nie pozostało. Tam znajdujące się kopalnie soli są najciekawsze i najsławniejsze w święcie, i miały być według podania niektórych autorów r. 1233 przypadkowo przez niejakiego pastucha Wieliczka nazwanego, podług drugich zaś około r. 1251 -- 53 przez ś. Kunegundę, małżonkę Rolesława V., prawie cudownym sposobem odkryte (⁸).

Wszelakoż są w historyi ślady, że kopalnie wielickie i bocheńskie już na początku XII. wieku pod nazwiskiem kopalni * krakowskich znane były. Takowe leżą pod samym miastem, rozciągają się ale i dalej, albowiem do 35,000 sążni Q obejmują, dzieląc się na trzy kondygnacye czyli piętra, które znowu dzielą się na przestronne galerye czyli ulice; w różnym kierunku przecinają i mnożą się wydobywaniem soli czym raz dalej, tak że długość ulic labiryntu już teraz do 7 mil wynosi. Do połączenia tej nad 1200 stóp głębokości mającej kopalni z powierzchnią ziemi, znajduje się tam 11 otworów, czyli szyb, z których lak nazwana Leszno ze schodami o 470 stopniach i Da-nielowiec są najciekawszemi. Ta obfita kopalnia, zwyczajnie do 900 robotników zatrudniająca, wydaje corocznie do 700,000 cetn. soli (której jedną część, podług zawartej ugody, bez najmniejszego zysku do Prus i do Polski wywożą), i czyni łącznie z kopalnią znajdującą się w Bochni corocznie do 2,000,000 złr. czystego dochodu. Podług urzędowego obrachunku, kopalnia ta od czasu swego otworzenia wydała już do 550 milionów cetn. soli. — W pierwszej kondygnacyi znajduje się obszerna kaplica, w której filary, ołtarz i ambona zupełnie z soli kamiennej są wykute, a w niewielkiej odległości od niej, duża sala Kloska nazwana, oparta na ogromnych kolumnach czarnej soli. — Nadzwyczajny widok tych podziemnych gmachów, jaskiń, pomników a nawet i jeziora słonej wody, wywierają przy oświetleniu na przychodniu nadzwyczajne wrażenie, co też niegdyś rosyjskiego marszałka Suwarowatak zachwyciło, że w pochodzie swoim r. 1809 w starej sali na trzy dni swą kwaterę rozłożył. Niemniej jak te osobliwości zasługują tam także na uwagę podróżnego, starannie ułożone różne krystalizacye solne, jako też i w głębi tej kopalni znalezione skamieniałości, obok misternie z soli wypracowanych wyrobów tamecznych pracowników. — Wieliczka ucierpiała podczas nawały tatarskiej r. 1240 i 1260 okropne spustoszenia, a r. 1655 i 1702 zaś od Szwedów zajęta, poniosła równie wielkie szkody. Pamiętne są także w dziejach tego miasta w latach 1410, 1510 i 1644

co dzień niezbędnie potrzebują, pod czym rozumiała sól, na której wtedy Polsce zbywało, którą prośbę ojciec chętnie przyjął i udarowaniem sygnetu potwierdził. Pełna zaufania córka poszła do kopalni węgierskich, i rzuciła w szyb pierścień otrzymany, poczem to miejsce zaraz się zawrzeć miało. Przyjechawszy do Krakowa, udała się Kunegunda do Wieliczki, i kazała tam u jednego wzgórza ziemię kopać. A gdy tak górnicy pracują, natrafiają na ogromne pokłady soli, przy których obejrzeniu, a raczej rozbijaniu niegdyś przez Kunegundę w kopalniach węgierskich rzucony pierścień znaleziono. To podanie o tyle tylko może być prawdziwe, iż Kunegunda te kopalnie zapewne do dawnego stanu przywrócić musiała, albowiem napady Tatarów r. 1240 kraj pustosząc, i roboty w tych kopalniach zupełnie przerwać musiały.

wydarzone w kopalniach pożary. Ostatni pożar trwał przeszło rok nieugaszony, wybuchającym dymem miasto zarażając. Ostatni r. 1655 przez Szwedów umyślnie podłożony ogień najmniej zrządził szkody. Wieliczka jest kolebką dwóch znanych w literaturze polskiej mężów: Jana Kartzana, drukarza w Wilnie (1574), i Jana z Wieliczki, akademika krakowskiego i filozofa (1596). — Wojnicz, 2 m. od Brzeska, z 1200 mieszkańcami i ruiną starożytnego zamku; niegdyś często od Zygmunta Augusta, króla polskiego zamieszkany. R. 1655 zaszła w pobliżu jego między wojskiem szwedzkim i polskim walna potyczka , która nieprzyjacielowi drogę aż do Przemyśla utorowała. Miejsce tej potyczki oznaczają w gruzy rozsypane okopy.

¹

Na Sanie pod Przemyślem w r. 1777 zbudowany piękny most kryty, był w r. 1845 od powodzi zerwany.

²

Ormianie po spustoszeniu ich państwa przez Saracenów weszli do Galicyi jeszcze za panowania Daniela książęcia halickiego, który ich z Tauryckiemi Scytami czyli tak nazwanemi Tatarami do Czerwonej Rusi przywołał. Leon, syn jego, żołnierzy ormiańskich, uzbrojeniem, ubiorem i językiem do Tatarów podobnych, roku 1280 osadził we Lwowie w nadgrodę pomocy, jaką mu dali przeciw sąsiednim książętom Ruskim, ku sobie nieprzyjaźnym , wieloma przywilejami handlowemi i innemi względami ich obdarzywszy. Gdy zaś Armenia w XIV. wieku tureckiemu barbarzyństwu zupełnie uległa, weszło powtórnie około 5,000 familii ormiańskich do Mołdawii i do Galicyi, którym też Kazimierz III. król polski pod bytnością swoją we Lwowie (1367) własnemi prawami sądzić się i wolność wyznania religijnego pozwolił. Ci Ormianie byli, co do wyznania obrządku kościoła orientalnego, i podlegały patryarsze ormiańskiemu w Eczmaidzan w Persyi. R. 1624 atoli, gdy Mel-chizedech, patryarcha Armenii, opuściwszy Eczmaidzan w Rzymie papieżowi swe posłuszeństwo złożył, i arcybiskupem lwowskim obrz. ormiańskiego mianowanym został, przystąpiła niejaka część Ormia-

³

Karaici czyli Kąraimy mieli podług podania niegdyś z Tatarami, pod imieniem Żydów tureckich, do Galicyi przybyć; są ze względu prostych ich obyczajów i sposobu życia zupełnie podobni Tatarom, z ich wyznania religijnego zaś są Żydami, którzy zakon Mojżesza między sobą dotąd w pierwotnej prostocie zachowali, dla tego dziećmi prawdziwego pisma się^zowią. Talmud z jego śmie-sznemi tradycyami zarzucając, są u Żydów talmudzistów w pogardzie, i bywają od nich często niesłusznie czernieni. Jeszcze w 1Y. wieku odrzuciła jedna część Żydów władzę talmudu, którato różnica zdań, w VIII. wieku do zupełnego odłączenia się tej sekty przyprowadziła. Sekta starego prawa czyli Karaimów została atoli zawsze

⁴

Szlachta galicyjska dzieli się na 4 klasy: magnatów, szlachtę zamożną, szlachtę średnią i tak zwaną czynszową. Magnaci są to książęta, hrabiowie i baronowie; szlachta zamożna, są posiadacze dóbr ziemskich; szlachta średnia, posiadacze szczupłych majętności lub trzymające dzierżawy; szlachta czynszowa naostatek, gdzieniegdzie całe wsie zamieszkująca i niczem od chłopa się nie różniąca.

⁵

Do tego można też i odrębne wyznanie niemieckich Menonitów policzyć, których w Galicyi do 570 dusz się znajduje. Ta sekta od swego założyciela Menona, Menonitami nazwana, weszła za panowania ces. Józefa II. do kraju, i uzyskała od niego wolność wypełniania swoich religijnych obrządków. Odprawują służbę bożą bez duchownych , ich miejsce zastępują najstarsi z gminy, którzy z pismem ś. lepiej nieco obznajomieni, wyjątki z niego ludowi czytają. Meno-nici nie składają przysięgi, chrzczą dzieci swoje w dojrzalszym dopiero wieku, i ze względu nienadwerężenia ich religijnego mniemania, uwolnieni są od przymusowej wojskowości.

⁶

Tych katalog realny, przez Aleks. Batowskiego w trzech częściach spisany, i u niego znajdujący się, liczy do 20,000 kartek.

⁷

Przed niewielu laty, gdy dziedzic Landskrony te malownicze ruiny rozebrać zamyślał, przeszkodzili temu mieszkańcy miasta zaniesieniem prośby do dworu wiedeńskiego, w skutek której zachowanie tych szczątek przeszłości nokazanem zostało.

⁸

O odkryciu tej kopalni podanie tak opiewa: Gdy Bolasław V. książę polski, Kunegundę córkę Beli IV. króla węgierskiego poślubił, miała ona sobie od ojca wyprosić na posag to tylko, co ubogi i bogaty

Miasteczka.

Brzesko, 2 m. od Bochni, liczy do 900 dusz ludności. — Czchów, nad Dunajcem, 2ł/a m. od Wojnicza. Niegdyś znaczne i handlowe miasto, siedziba starosty, było od Kazimierza W. murami obwiedzione, z których dotąd tylko jedna wieża na pochyłem wzgórku, dawniej za więzienie służąca, pozostała. Sekta Socinianów, w Polsce się tułająca, miała tam w połowie XVI. w. swoją świątynię, którą po wydaleniu ich zwolenników z kraju, z Szwedami r. 1658, się znoszących zamknięto.— Gdów, 2 m. od Bochni, z starożytnym obrazem P. Maryi w kościele przez Władysława Warneńczyka fundowanym.—Lipnica, m. od Wisznicza; miejsce urodzenia sławnego niegdyś filozofa i misionarza do krajów wschodnich, błogosł. Szymona, Ber-nadyna, w Krakowie r. 1482 zmarłego. — Niepołomice, nad Wisłą, 2 m. od Bochni; ekonomia rządowa z obszernemi składami soli i starożytnym zamkiem królewskim, w którym teraz kancelarye ekonomiczne umieszczono. W lasach niepołomskich często królowie polscy polować byli zwykli.— Szczepanów, m. od Brzeska, miejsce urodzenia ś. Stanisława, patrona polskiego (27 kwiet. 1030) biskupa krakowskiego, od Bolesława 11. zamordowanego (r. 1076, od którego miejsca nazwisko Szczepa-nowski nosił. — Ujście solne, nad Wisłą, 3 m. od Bochni. — Wisz-nicz, m. od Bochni, z starożytnym przez hetm. Lubomirskiego na pamiątkę zwycięztwa pod Chocimem zbudowanym klasztorem, teraz na więzienie kryminalne przeistoczony i zamkiem na stopę wojenną zbudowanym; niegdyś kolebką możnej familii Kmitów, do którego wystawienia jeńcy tureccy użylemi byli. R. 1655 od Szwedów zdobyty i uszkodzony, dopiero 1842 do stanu mieszkalnego przywrócony został. — Zakluczyn, nad Dunajcem, 1V* m* od Wojnicza, ma klasztor XX.Reformatów i na ustroniu zbudowany pomnik Faustyna Sociniana, Włocha, założyciela niegdyś w Polsce rozszerzonej sekty Socinianów, czyli Arianów, która r. 1658 za uchwałą sejmu dla sprzyjania Szwe-. dom, z kraju wywołaną została.

Między włościami są najznakomitsze:

Boguczyce, nad Rabą, 2 m. od Niepołomic, pamiętna bi-

twą r. 1285 między Węgrami i Konradem ks. mazowieckim stoczoną. — Klasno, */₄ m. od Wieliczki, z liczną gminą żydowską, która kupiectwem się trudni. — Krakuszowice, ³/₄ m. od Gdowa, ma starożytną mogiłę, o której podanie ludu prawi, że jest pomnikiem zabitego w tern miejscu Krakusa II. — Łusła-wice, 2 m. od Wojnicza, niegdyś siedziba licznej gminy Arianów, którzy założyli tam dzukarnię i w niej pisma swoje wydawali. Założyciel tej sekty, Faustin Socinus, r. 1579 z Włoch do Polski przybyły, umarł w Łusławicach r. 1604. Miejsce, gdzie jest pogrzebiony, leży w pośrodku wsi, drzewami obsadzone, i dużym czworokątnym kamieniem z napisem włoskim oznaczone.— Melsztyn, 3 m. od Wojnicza, z ruinami niegdyś warownego zamku, któren r. 1330 od jakiegoś niemieckiego rycerza Spieimi-ra miał być zbudowany, co też pierwotne jego nazwisko „Mol-sztein“ podobnym czyni. Później gniazdo możnych rodzin polskich: Tarnowskich, Tarłów, Zaklików i Jordanów, którzy kraj tą twierdzą przeciw nieprzyjacielom wytrwale bronili, podpadł zniszczeniu dopiero r. 1768 podczas domowej wojny. — Mieszkowice, mila od Bochni; w jej pobliżu odniósł r. 1616 Czarnecki, hetman polski, nad Szwedami pamiętne zwycięztwo. —• Pierszchowiec, mila od Gdowa, w której się sławny jenerał Dąbrowski urodził. — Piaski - wielkie, mila od Podgórza. Mieszkańcy pod nazwiskiem „Kijacy“ trudnią się wyłącznie rzeźnictwem. — Sierosławice, nad Wisłą, 3 m. od Bochni, ma obszerne składy solne i komorę celną. — Staniątki, Vj„ m. od Wieliczki, z klasztorem Panien Benedyktynek, w połowie XIII. wieku przez Klemensa z Ruszczy, kasztelana krak., założonym. — Świątniki, mila od Podgórza, zamieszkane wyłącznie przez ślusarzy. Za polskich czasów znajdywała się tam wielka fabryka broni i lu-dwisarnia. — Wielka-wieś, % m. od Wojnicza, uwagi godna tak nazwaną „górą panieńską,“ na której szczycie okopy się znajdują; gdzie podług podania za panowania Bolesława śmiałego kobiety o niewierność oskarżone, takowe usypały, i tam wojsku królewskiemu zacięty odpór stawiły. — Zawrocie, 2 m. od Wojnicza, tam był niegdyś obronny zamek. — Zawrocie, 2 m. od Wojnicza, z ruinami warownego zamku na skalistym brzegu Dnnajca, niegdyś siedlisko łotrujących rabusiów.

Niemieckie kolonie znajdują się': w Boguczycy, 1¹/₂ m. od Bochni. — W Gawłowie nowym, iya m. od Bochni. — W Majko-wicach, \¹/ą m. od Bochni. — W Letnicy wyzsz,ej i nizszej, pół. m. od Wieliczki. — W Trinitatis, pół m. od Bochni.

O- S*r frr-^ O £ £

aj

• ^■4

•O . O ” 3 t> o T3 aj

1 = 2 *5b 5 0-0 « £"2

8 -a ° «■•§

« * O    'O

^    O O

CJJ

>> 0^

^ OJ

S-e o fZ

s OJ T3 -o

rg « fcc

bCja!

I .

SJ O cc O X! O SC** &co

«

tiD"53 .2    ₀

•■-i '£    = «j

« o o o g

Q> ij c/j •*-<

S⁵ £

o o o

"O .. o iO

&)•§!«,* 2 |

£ .o „

ST

wsiach, 264,720 mieszkańców, którzy po największej części chowem bydła i wyrabianiem płótna się trudnią. Kraj kamienisty i spadzistościami gór pomienionycli przerżnięty, ma grunta chude, natomiast wiele lasów i płodów górniczych.

Miasta.

Nowy-Saez, miasto obwodowe, 17¹/₂ stacyi poczt, od Lwowa, liczy 480 domów i 6000 mieszkańców. Tam jest urząd obw., magistrat, administracya dochod. skarb., ekon. skarb., gymna-zyum i szkoły normalne. Zamek obronny z ruinami baszt i okopów, kościół farny z ogromnym dzwonem (r. 1450 fund,) i zbiór akatolicki, niegdyś kościółek, od Wacława, króla czeskiego (r. 1297 założony), są najszczególniejsze budowle tego, dawniej handlem i przemysłem kwitnącego miasta. R. 1411 było one od Ścibora, wojewody siedmiogrodzkiego, w służbie węgierskiej zostającego, złupione, którego ale do rozpaczy przywiedzeni mieszkańcy aż za Karpaty wypłoszyli, zadawszy ran pod Bardiowem znaczną klęskę; poczem 1655 r. od Szwedów zajęte zostało, których mieszkańcy w połączeniu z włościanami z przyległej wsi Nawojowy w utarczce ulicznej zwyciężyli, i do ustąpienia z miasta zmusili. Tam urodził się Jerzy, Bernadyn, mąż wielkich nauk, r. 1490 w klasztorze Przeworskim zmarły, a po śmierci między błogosławionych policzony.— Stary-Sącz, nad ujściem Popradu do Dunajca, 1J/₂ m. od Nowego-Sącza, z 3000mieszk., szkołą tryw. i klasztorem Panien Kla-ryssek (przez ś. Kunegundę, małżonkę Bolesława V., zbudowany), w którym ona też 30 lat jako przełożona klasztoru żyła. R. 1292 rozstawszy się z życiem, leży tam, pochowana w kościele zbudowanym w gotyckim guście. Ogólnie był ten klasztor niegdyś siedliskiem wielu książęcych dam: t. j. Konstan-cyi, żony Daniela ks. halickiego i jej siostry Jolanty, księżnej kaliskiej; Gryfiny, żony Leszka czarnego; Heleny, żony Władysława Łokietka etc., które po zgonie swych mężów, porzuciwszy uciechy światowe, w tem ustroniu ostatnie lata przeżyły. Miasto podczas drugiego napadu Tatarów, pod przewodnictwem Nogaja i Teleboga r. 1260 napadnięte, uszło tylko przez dany dzielny odpór mieszczanów i do pomocy wezwanych go-ralów, zwyczajnemu zniszczeniu; r. 1411 zaś zostało przez Węgrów srodze złupione. Tam urodził się Michał Sędziwój, sławny alchemik XVI. w.; a Kalimach i Długosz, trudniący się wychowaniem dzieci Kazimierza IV., jako też i wielce uczony Jan z Gwiazdowa Śniadecki, żyli w tem miejscu. — Ciężkowice, nad Białą, 3 m. od Grybowa, z 2000 mieszkańcami, magistratem i znacznym handlem na płótna. W pobliżu istniał niegdyś warowny zamek, „Libusza¹⁴ nazwany, który przez Tatarów został spustoszony. — Grybów, 5 m. od Nowego - Sącza, z 1500 mieszkańcami, magistratem i pięknym pałacem. — Muszyna, 4 m. od Piwniczny, z 2000 mieszk.; ma ekonomią skarbową, komorę celną, walkownią i farbiarnią sukna i ruiny zamku warownego od założyciela swego „Polach" zwanego, którego zniszczenie Węgrom w XV. w. przypisują. Majętność ta neleżala niegdyś do biskupów krakowskich. — Nowytarg, (Neumarkt), 13 m. od Nowego-Sącza, z 3000 mieszk.. magistratem, szkołą normalną i znakomitym handlem na płótna i wina. Na wzgórku ku północy znajduje się kościółek z modrzewia, podług napisu 1219 r, wystawiony i dobrze zachowany, a zatem laty może najstarszy w Galicyi. Podczas nawały tatarskiej r. 1260 byli mieszkańcy tego miasta w stawionym odporze w pień wycięci.— Piwniczna, nad Popradem, 4 m. od Nowego-Sącza, z 2300 mieszk.. magistratem i walkowniami sukna. — Tylicz, ll/₂ m. od Muszyny, z 2000 mieszk., szkołą tryw. i źródłem mineralnym.

Miasteczka.

Bobowa, nad Białą, 2 m. od Grybowa, z 1500 mieszk. — Krościenko, nad Dunajcem, 3 m. od Piwniczny; ma szkołę tryw., i źródło mineralne (kwaśnej wody). Ztąd rozwija się ku wzgórzu Pieninów najwspanialszy krajobraz z zamkiem „Pining" zwanym, w którym ś. Kunegunda z swym mężem, Bolesławem V., przed Tatarami schronienia szukała. Nader przykry po skałach przystęp do tego zamku dał bogobojnemu ludowi pobudkę do podania, że przez aniołów został zbudowany. — Limanów, 3 m. od Nowego-Sącza. — Szaflary, mila od Nowego-targu z pięknym pałacem i widzenia godną ogromną skałą „Skałką" nazwaną, która na podstawie węższej objętości położona, prawie prostopadle do góry się wspina, mając na wierzchu piękną altanę na podobieństwo baszty murem obwiedzioną. — Tymbark, l¹/^ m. od Limanowa. — Zbyszyce, nad Dunajcem, 2 m. od Nowego-Sącza.

Między włościami są uwagi godne:

Bukowina, wieś w głębi Tatro w, blisko 5 m. od Nowego-targu, na drodze do morskiego oka. Powyżej tej włości daje się widzieć zachwycający wodospad strumienia Rostoki, na 160 stóp spadając, a blisko tego wielkie jezioro, tak nazwane rybie jezioro, które prostopadłemi olbrzymiemi skałami opasane, około 1200 kroków objętości, a do 30 sążni głębokości obejmuje. Na zachodniej stronie jego znajduje się od biskupa tarnowskiego, Zieglera, położony krzyż żelazny z napisem łacińskim : „Hic non plus ultra, non supra, nisi in Cruce. D. N. J. Chrisli 1823,“ a około lego pomnik z żelaza lanego, na pamiątkę zwiedzenia tych miejsc przez byłego gubernatora Galicyi hrabiego Taafe położony. O milę drogi ztąd są jeszcze kilka innych podobnych jezior karpackich, między któremi tak nazwane czarne jezioro, daleko głębsze od pierwszego, nadzwyczajne wzbudza zadziwienie każdego badacza natury. — Biegunkę, mila od N. Sącza; ma osadę niemiecką i kopalnie węgli żelaznych. — Bilsko, 3 m. od N. Sącza, podług dokumentów r. 1453 przez wychodźców z Polski założona. — Bukowiec, 4 m. od N. Sącza; w XY. w. islniał tam warowny zamek przez straszną bandę zbójców zamieszkały. — Czarny-dunajec, 1 l/₂ m. od Nowegotargu, obfituje w rudę żelazną. W pobliżu znajduje się osobliwe bagnisko „Boryli nazwane, z którego dwa strumienie wypływają, ubiegające w przeciwnym kierunku, jedno do Dunajca, drugie zaś do Wisły.

Czorsztyn, 5 m. od

Nowegotargu, z malowniczemi ruinami warownego zamku na skałach olbrzymich, nad szumiącym Dunajcem. Zbudowanie tego skalistego grodu przypada w najodleglejsze wieki. W XIII. stuleciu od króla Kazimierza III. odbudowany i rozszerzony, został r. 1401 od bandy rozbojem bawiącej się szlachty, r. 1651 zaś od niejakiego Alex. Napierskiego zdobyły, któren z swoją kilka tysięcy liczącą bandą zbójców okolice podgórskie aż po Kraków pustoszył. Pod panowaniem Stanisława Augusta przyszedł ten zamek na posiadanie strarosty halickiego, Józefa Potockiego, gdzie poty tam mieszkał, dopóki od grzmotu trafiony w perzynę obrócony nie został. R. 1424 odprawił się w niem pamiętny zjazd Zygmunta I. cesarza niemieckiego, Władysława Jagiełły i wielu innych książąt, gdzie względem posiadania Rusi Czerwonej, na mocy umowy między Kazimierzem III. i Ludwikiem, królem węgierskim, r. 1352 zawartej, traktowano.— Dąbrówka, pół m. od N. Sącza, była niegdyś osadą żydowską, pod nazwiskiem Nowa Jeruzalem, z którą cesarz Józef II. chciał zrobić doświadczenie, czyli naród żydowski do rolnictwa nie można przyzwyczaić. Gdy ale ta próba opieszałością osadników spełzła na niczym, zostali Żydzi wydaleni, a na ich miejscu pracowitych Niemców osadzono. — Jawornik, koło Piwniczny, w której pobliżu obszar skał „Homoła“ nazwanych, się znajduje, na których szczycie grobowce dawnych mieszkańców znaleziono. Przy odkopywaniu r. 1840 tam odbytym, wydobyto mnogość popielnic i rozmaitą starożytną broń i narzędzi. — Izby, mila od Tylicza, z komorą celną. — Kamienica, 6 in. od N. Sącza, ma hutę szklanną i fabrykę papieru. — Kościelisko, 4 m. od Nowegotargu, w malowniczej okolicy napię-trzonych skał, obfitująca w rudę żelazną. Nazwisko tej włości wywodzą od wielkiej mnogości kości niegdyś tam pobitych Tatarów ¹), które po dziś dzień się jeszcze widzieć dają. W po-

i na

bliżu leży góra „Czerwony werch“, od czerwonej ziemi pokrywającej ją tak nazwana, w której się widzenia godna przepaść znajduje. Jest to głęboka dolina ze wszystkich stron od niebotycznych prostopadłych skał opasana, a śniegiem i lodowcem napełniona, do której promienie słońca nigdy nie dochodzą. W tej przepaści można też dokładnie szum wody słyszeć, której odpływu atoli nigdzie doslrzedz nie można. W lesie przyległym znajduje się pomnik na pamiątkę byłego gubernatora hrabiego Goesa, 1811 tę okolicę zwiedzającego, położony.— Krauszów, mila od Nowegotargu, której nazwę ztąd wywodzą, że Tatary, r. 1260 tę okolicę plądrujący, mieszkańców wyrzy-nając, tymże uszy odrzynali, i jako trofea z sobą zabierali. — Krynica, w górach leżąca włość, 4 m. od Piwniczny, sławna z swych wód mineralnych r. 1784 odkrytych, z zakładem kąpielowym i należycie urządzonemi budynkami gospodarczemi.— Kunowa, koło N. Sącza, ma kamieniołomy marmuru podobnego do kamienia labradorskiego. — Ludźmierz, pół m. od N. Targu, ma obraz cudami wsławiony, jeszcze r. 1207 tam sprowadzony. Nazwisko lej włości pochodzi od okropnego wymordowania mieszkańców przez Tatarów tę okolicę 1260 r. pustoszących, których głowy od tołuba oderznięte, ta dzicz w niepochamowanej swawoli na miary mierzyła, knym pałacem i zakładem ogrodniczym na pochyłym wzgórku, na którym niegdyś zamek obronny istniał. W kościele starożytnym, przed którym w okolicy znaleziona kość olbrzymia, przedpotopowego zwierza, zawieszona jest, znajduje się widzenia godny historyczny nadgrobek przedstawiający uzbrojonego rycerza. — Ochotnica, iy₂m. od N. Targu, jedna z najdłuższych włości w Gałicyi, do 18,800 kroków mająca. wielka iy₂ m. od Mszany, z szkołą trywialną i hutą szkła. — Poronin, 3 m. od N. Targu, z hutą i z hamernią żelaza. — Ro-iniow, nad Dunajcem, 3 m. od N. Sącza, z ruinami starożytnego zamku na skale, który w XVII. w. w posiadaniu Arianów zostawał. W pobliżu rozrzucone kopcy mają być grobowcami zwolenników tej sekty. — Rytro, 2 m. od N. Sącza, z ruinami starożytnego grodu na skalistym brzegu Popradu, w którego zwaliskach podług podania ludu wielkie skarby zagrzebane być mają. — Szczawnica, 2 m. od Piwniczny, ma źródło mineralnej (kwaśnej) wody, r. 1811 odkryte, i hutę szklanną. — Szczerzyce, mila od Tymbarku, z klasztorem Cystersów, r. 1232 przez wojewodę krakowskiego Jaksę fundowanym. — Szlachto-wa, iy₂ m. od Piwniczny, z pięknym pałacem i urzędem celnym. W pobliżu leży skała „Rabszlyn” nazwana, w której wi dzenia godna, 200 kroków długa jaskinia się znajduje. — Tropie, 3 m. od Limanowa, nad Dunajcem, z pustynią ś. Sieradza.— Wojnarowa, mila od Grybowa, w⁷ której pobliżu na górze „Trze-blin“ zwaliska jakiejsiś dawnej budowy się widzieć dają. — Zakopana, 3 m. od N. Targu, w⁷ głębi gór od wysokich skał opasana wieś z hutą, hamernią i walcownią żelaza, i porządnemi budynkami fabrycznemi. Mieszkańcy włościanie są potomkami

Nawojowa, mila od N. Sącza, z pię-

Poręba

Tatarów, którzy w XIII. stuleciu od hordy Nogaja odcięte, pojmane, i w tym odludnym miejscu osadzone zostały. Obyczaje, zwyczaje nawet i fizionomia potwierdza to ich pochodzenie. Tam znajduje się pomnik z żelaza lannego, przedstawiający popiersie dostojnego arcyksięcia Franciszka Karola, r. 1823 tę okolicę zwiedzającego, który dopiero 1840 r. 13. września uroczyście wystawiony został. Model kolosalny do tego pomnika hył przez jednego tamtejszego włościanina, z porcelanowego maluchnego popiersia, z drzewa urządzony, który podług ocenienia znawców tamtemu zupełnie jest podobny. W bliskiej dolinie wypływa biały Dunajec sprawiający poniżej piękny wodospad, 20 sążni wysokości. — Zegartoiuice, 2 m. od Limanowa, z zachwycającą parlyą skał, na której jednej wedle podania ludu, dawno przed zaprowadzeniem wiary chrześciańskiej, ołtarz sławiańskiego bożyszcza Peruna miał istnieć. W grocie u podnóża tej skały mieszkał przez długi przeciąg czasu nabożny pustelnik, który r. 1829 od zbrodniczej ręki został zamordowany. W pobliskim lesie znajdują się ślady starożytnego grodu niegdyś w Polszczę możnej rodziny Tarłów.

Oprócz tych są jeszcze w tym obwodzie więcej kolonij niemieckich, które wszystkie w odległości 1 do 2 m. od N. Sącza są położone. Te są: Dąbrówka, Ernstdorf, Gołkowice, Hutweide, Laufendorf, Majersdorf, Neudorfel, Tanendorf, Wa-chendorf i Stadło, ostatnia z pastorem ewangielickim.

¥.

Obwód Jasielski, wynosi 56 □ mil geogr.; na której powierzchni w 6 miastach, 11 miasteczkach , 375 wioskach, 283,341 mieszkańców się mieści. Obwód ten na północ z obw. rzeszowskim i tarnowskim, ku zachodowi z obw. sądeckim, ku południowi z Węgrami, a ku wschodowi z obw. sanockim granicząc, jest zupełnie górzysty, ma więc grunta kamieniste i nieurodzajne. Mieszkańcy trudnią się po największej części uprawą lnu, wyrabianiem płótna i ganczarslwem.

Miasta.

Jasło, miasto obw. nad Jasielką, 13 stacyj poczt, od Lwowa, z 2050 mieszk., urzędem cyrk., administracyą dochodów skarb., magislratem i szkołą normalną. Oprócz starożytnego zamku i nader ujmującego widoku w okolice napiętrzonych gór tatrzańskich, nie posiada to dość nieregularnie zbudowane miasto nic więcej ważnego. U. 1474 ucierpiało przez Węgrów; r. 1665 przez Szwedów, a przed niewielu laty przez po-gorzenie wielkie szkody poniosło. Tuż obok niego znajdują się. zwaliska obronnego zamku „Podzamcze¹¹ zwanego, niegdyś do możnej familii Firlejów należącego. — Biecz, nad Ropą, 3 m. od Jasła, z 2600 mieszkańcami, magist., szkołą tryw., klasztorem XX. Reformatów i bogato uposażonym funduszem dla ubogich. To w historyczne pamiątki zamożne miasto, miało podług jednych od narodu Biesów, w tych stronach zamieszkałego, podług drugich od strasznego zbójcy Beczą, być założone, i sięga najdawniejszych wieków. Z dawnych obwarowań i budowli dają się po dziś dzień szczątki obronnych murów, starożytny kościół z piękną robotą snycerską i grobowcami, jako też i okazała wieża ratuszna widzieć, w której niegdyś kaci swój cech mieli. Miasto od królów polskich przywilejami i wolnościami, jakie tylko sam Kraków posiadał, obdarzone, nazywano zwyczajnie „parva Cracovie“, a magistrat jego miał jus gladii powierzony. W dziejach miasta są pamiętne lata 1119 i 1182 dla stoczonych tam bitew z książętami ruskiemi; r. 1125 zaś zostało takowe od ks. przemyskiego mocą zdobyte, przy którym jak i późniejszym zajęciu przez Tatarów i Węgrów, wielkie spustoszenie poniosło. Niemniej wsławiło się to miasto urodzeniem Marcina Kromera, biskupa warmińskiego i sławnego dziejopisa (1521). W pobliżu tego miasta miał niegdyś na wzgórzu zamek obronny z czasów XIII. w. istnieć, z którego ale wszelkie ślady zaginęły. — Brzostek, nad Wisłoką. 2x/₂ m. od Jasła, z 1000 mieszk. i szkołą tryw. Będąc dawniej obronnym miejscem, poniósł podczas napadu Węgrów r. 1474 wielkie spustoszenie. — Dukla, u podnóża gór karpackich, 3 m. od Krosna, z 2000 mieszk., klasztorem XX. Bernadynów i gustownym pałacem, z okazałem zbiorem obrazów i pięknym ogrodem. Dukla, niegdyś województwo krakowskie od wojew. ruskiego dzieląca, prowadzi dotąd znakomity handel winem z Węgier, i posiada znaczne ręko-dzielnie płótna i sukna. R. 1474 poniosło od Węgrów wielkie szkody, i pamiętne jest naostatek urodzeniem ś. Jana (z Dukli), patrona miasta Lwowa. — Krosno, miasto handlowe nad Wisłokiem, 3 m. od Jasła, z 5000 mieszk., magistratem i klasztorem XX. Kapucynów i Minorilow, w którym groby familii Oświę-cimów, sławnych miłością rodzeństwa, się znajdują. W gotyckim smaku zbudowany kościół katedr, z wieżą może najwyższą w Galicyi, stoi na gruzach świątyni Arianów. Miasto było niegdyś od osadników niemieckich (z Krossen) założone, a od Kazimierza W. murami i zamkiem obronnym opatrzone, pod którym Węgrzyni r. 1474 dzielnego odporu doznali. — Kołaczyce, nad Wisłoką, P/4 m. od Jasła, z 1900 mieszk., i obszerne-mi blichami. Zamieszkałe niemal przez samych ganczarzy, ma także wydoskonaloną rękodzielnię koców. Dawniej istniał tam zamek obronny; r. 1540 dotknął miasto wielki pożar, z którego tylko r. 1339 zbudowany kamienny kościół pozostał.

M i a s t e c z k a.

Błazoioa, 1 x/q m. od Barycza, z pałacem obszernym. — Czudec, 3 m. od Barycza, podobnież z pięknym pałacem. Mieszkańcy trudnią się kuśnierstwem. — Dębowiec, mila od Jasła, z rę-kodzielniami wyrobu płótna i blichem przędzy. — Frysztak, 3 m. od Jasła. Przez Kazimierza W. założone i kolonistami nie-mieckiemi (z Freistadt) osadzone, a od tych przybyszów nazwę mające miasteczko było dawniej obwarowaną twierdzą, z której po dziś dzień tylko okopy pozostały. — Gorlice, nad Ropą, 4 m. od Jasła, z 3000 mieszk., magistratem, wielu war-statami płótna i sukna i dużemi blicliami. Podobnież od osadników niemieckich (z Gorlic) założone, miało dawniej zamek obronny, pod którego opieką Ariani zostawali. W około wznoszące się mogiły mają być grobowcami członków tej sekty. — Jedlicze, nad Wisłoką, 2ł/₂ m. od Jasła. — Jodłowa, 3 m. od Jasła, z wielu warstatami płótna. — Osiek, 2 m. od Jasła, pamiętny niegdyś częstym bawieniem tam monarchów polskich. — Strzyżów, 2 m. od Rarycza, z starożytnym, w gotyckim smaku zbudowanym kościołem. Mieszkańcy są pracowici ganczarze. — Żmigród, l¹/^ m. od Dukli, z obszernemi blichami płócien i znacznym handlem win. Tam istniejący obronny zamek był r. 1474 od Węgrów zruinowany, r. 1843 zaś poniosło przez pogorze-nie wielkie szkody.

Między włościami obwodu są najznakomitsze:

Barwinek, 2 m. od Dukli, z komorą celną. W pobliżu znajduje się piękny las drzew modrzewowych i jaskinia, w której błog. Jan z Dukli przemieszkiwał. — Barycz, 2 m. od Jasienicy, z urzędem pocztowym. — Binarowa, 4 m. od Jasła, ma wiele warstatów płóciennych. —- Czarnorzeki, mila od Krosna, z pięknym krajobrazem urwisk skał. —• Dobrzechów, 2 m. od Rarycza, z dworem kształtnym i szkołą tryw. — Głęboka, 4 m. od Jasła, ma źródło mineralne, przy którym niedawno kąpiel-nie założono. — Gogołów, 4 m. od Jasła, z hutą szkła. — Grab, 5 m. od Dukli, z komorą celną. — Jaworze, 4 m. od Dukli, z pięknym pałacem. — Kobylanka, mila od Gorlic, miejsce nabożnych pielgrzymek z kościołem r. 1701 wystawionym. Mieszkańcy są po największej części ganczarze. — Konieczna, 5 m. od Gorlic, z komorą celną. — Korczyna, blisko Krosna, włość przeszło 600 osiadłości mająca. Z ruinami starożytnego zamku i znakomitym handlem płócien i obrusów. — Krościenko (ni-żne), Va m. od Krosna, włość przez potomków w wieku XVII. w niewolę ujętych jeńców szwedzkich zamieszkana. — Kunowa, 2 m. od Jasła, gniazdo niegdyś znakomitej familii Oświę-cimów. — Libusza, 5 m. od Jasła, z wielu warstatami płótna.— Lipinki, 2. m. od Jasła, z warstatami płótna. — Moderówka, 3 m. od Jasła, ma góstowny zakład ogrodniczy, w którym osobliwie winograd pielęgnują. — Nawsie, 2 m. od Jasła, z ruinami skalistego zamku, źródłem siarczystej wody i pięknym pawilonem, Jeanottówką zwanym. Dawniej była tam wielka fabryka wyrobów bławatnych, która jednak od niewielu lat dla szerzących się przeszkód, czynną być przestała. — Niegłowice, ³/₄ m. od Jasła, z ruinami starożytnego zamku. — Odrzykoń, mila od Krosna, z źródłem uzdrawiającej siarczystej wody, wielu warsztatami płócien i widzenia godnemi ruinami staroży-

tnego zamku na szczycie skalistej góry, od której niegdyś Kamieńcem, od niemieckich osadników Ehrenberg, a dopiero później od familii Kamienieckich Odrzykoniem był nazwany. Zbudowanie tegoż przypada w połowie XII. stólecia na tym miejscu, na którym świątynia poganów istnieć miała. R. 1525 lazł w tej twierdzy Jan Zapolia, pretendent tronu węgierskiego, bezpieczeństwo, r. 1057 została taż od Rakoczego mocą zdobyta. ²) — Polany, 2 m. od Dukli, z hutą szkła. — Ropa, y₂ m. od Gorlic, z pięknym dworem i wielkiemi blichami. — ltosen-bark, 3 m. od Jasła; mieszkańcy są potomkami tam za czasów Kazimierza W. osiadłych Niemców (z Rosenberg), którzy się wyłącznie tkactwem trudnią. — Rychwald, koło Gorlic, podobnież od osadników niemieckich (z Reichwald) założona. — Racławice i Rzepiennik biskupi, 4 m. od Jasła , z wieloma warstata-mi płócien. — Samokleski, mila od Żmigrodu, z pięknym pawilonem w uroczej okolicy. — Sobniów, pod Jasłem, pamiętny przez zaszłą lam śmierć ostatniego dziedzica Odrzykonia z familii Firlejów, który w oddaleniu od świata wieśniacze życie prowadził. — Suchodoł, mila od Krosna, niegdyś przez jeńców szwedzkich w niewolę zabranych, założona.— Szymbark, pół m. od Gorlic, z ruinami zamku przez Rakoczego zburzonego, i dużemi blichami. Mieszkańcy są potomkami niegdyś tam osiadłych Niemców, którzy tęosadępod nazwiskiem .,Schonpark“ założyli.— Tar-nawiec, mila od Jasła, miejsce częstych pielgrzymek nabożnego ludu.— Trzciana, mila od Dukli, z kaplicą na wysokim wzgórzu którą niegdyś ś. Jan z Dukli, pustelnicze życie wiodąc, zamieszkiwał, Tncienica, mila od Jasła, z pięknym ogrodem i pałacem. Na początku teraźniejszego wieku było lam kilku kruszcowych bożyszcz dawnych Sławian znalezione. — Turaszówka, mila od Krosna, z źródłem mineralnym, które zapalające się materye wyziewa.

zna-

Wysawa, 4 m. od Gorlic, z komorą celną i źródłem

mineralnym. — Żuławie,> koło Riecza, z pięknym dworem i ob-szernemi blichami.—Żarnowiec, P/₂ m. od Jasła niegdyś miejsce mieszkalne (1357) małżonki króla Kazimierza W., Adelajdy, córki ks. Heskiego.

Prócz tych wyszczególnionych włości są w tym obwodzie niemieckie kolonije: w Łące i Wiesendorf, 2 m. od Jasła, już teraźniejszej daty.

¥1.

Obwód Tarnowski, mający 66 □ mil geogr. objętości, graniczy ku północy do Polski; ku wschodowi do rzeszowskiego, ku południowi do jasielskiego, a ku zachodowi do bocheńskiego obwodu, i mieści w 3 miastach, 11 miasteczkach i 468 wsiach razem 273,005 mieszkańców. Powierzchnia tego równa i nieco piaszczysta, od strony obw. rzeszowskiego obfitująca w lasy, od Polski zaś w ziemię urodzajna (ak nazwaną sandomierską. jest kilkoma rzekami: Dunajcem, Wisłoką itd. przerżnięta, które do Wisły wpadając, dla łatwości spławów drzewa i zboża, czynią go dosyć handlowym. Wielka liczba mieszkańców trudni się stelmachslwem i ciesielstwem.

Miasta.

Tarnów, miasto obwodowe nad Białą, 18 stacyj poczt, od Lwowa (podług Długosza, od licznej tarniny w okolicy rosnącej, tak nazwane), liczy 480 domów i 12,000 mieszk. (z których trzecia część Żydów). Tam jest urząd cyrk., sąd szlachecki, magistrat, administracya dochodów skarb., katedra biskupia obrządku łac. (r. 1783 eryg.), z wydziałem teologii, filozofii, gymnazyum, szkoła normalna i szkoła dla płci żeńskiej, drukarnia i klasztor XX. Bernadynów (r. 1459 fund.) Tarnów, 1330 r. od Spicimira, kasztelana krakowskiego, na mocy zezwolenia króla Władysława Łokietka do godności miasta wyniesiony, zostawał aż do r. 1570 ,w posiadaniu domu Tarnowskich; poczem przeszedł w ręce ks. Ostrogskich, później Lubomirskich, a naostatek Sanguszków; prowadzi teraz znakomity handel i zajmuje z rozległemi przedmieściami niemałą przestrzeń, na której wiele pięknych kamienic i dworków się znajduje. Do widzenia godnych rzeczy należą: nadgrobki w kościele katedralnym hetmana Jana Tarnowskiego, jego syna i ks. Ostrogskich, z różnobarwnego marmuru (do 70 stóp wysokości) misternie wykute, jako też ralusz miejski i kościółek z modrzewia ś. Marcina na bliskiej górze tegoż nazwiska, który ostatni pierwszych czasów chrześciaństwa sięga. Na tej górze są także ruiny jakiegoś starożytnego zamczyska. Tarnów podzielał niejedno nieszczęście kraju; albowiem od nieprzyjaciela tędy przeciągającego zawsze zajmowany, musiał się też zawsze wiel-kiemi datkami okupywać. Największą szkodę poniósł 1655 r. przez Szwedów, którzy miasto złupiwszy, potem na pastwę płomieni oddali. Pamiętne jest naostatek urodzeniem Jana Tarnowskiego, męża wysokich nauk i zwycięzcy Tatarów pod Ober-tynem i w wielu innych bitwach. — Pilzno, nad Wisłoką, 3 m. od Tarnowa, z 1300 mieszkańcami, magistratem i Klasztorem XX. Karmelitów (r. 1403 fund.) Miasto r. 1354 od kolonistów czeskich (z Pilzna) założone, było dawniej bardzo zamożne i miało warowny zamek, poniosło r. 1414 przez Węgrów, a r. 1655 przez Szwedów wielkie szkody. Pamiętne jest także urodzeniem kilku uczonych mężów, mianowicie : Szymona Gorzyckiego, znakomitego poety w XVI. w., Szymona Ma-ryckiego, zwyczajnie Pilzneńczykiem zwanym, profesora akademii krakowskiej, i Sebestyana Petrycego, poety i najsławniejszego lekarza owego wieku ³). — Ropczyce, 2 m. od Dębicy, z 1300 mieszkańcami i magistratem.

Miasteczka.

Przecław, nad Wisłoką, 2 m. od Dębicy,

Baranów, nad Wisłą, 8 m. od Dębicy, z 800 mieszkańcami; ma wspaniały, niegdyś warowny zamek z kosztownym księgozbiorem i historycznemi obrazami. Dawniej miejsce słynące handlem zboża do Gdańska i zamieszkaniem uczonych mężów, miało wielką drukarnię. Tam urodził się także Stanisław Baranowski, sławny poeta XVI. w. W dziejach kraju pamiętne jest oblężenie przez Karola Gustawa, króla szwedzkiego ( r. 1656 24 marca): który od hetmana Sapiehy odparty, później tuż w zaszłej bitwie zupełnie porażony został. — Dąbrową, 3 m. od Tarnowa, z 3000 mieszkańcami, ma piękny zamek, r. 1683 przez hetmana Lubomirskiego za pomocą jeńców tureckich wystawiony, i duży ogród zamkowy. R. 1653 poniosło to miaste czko przez morowę zarazę, we dwa lata później zaś przez Szwedów okropne, klęski. Nie daleko na tak zwanym podzamczu miał niegdyś mocny zamek istnieć, z którego ale wszelkie ślady zaginęły. — Dawniej odbywali się w Dąbrowie sławne jarmarki na konie, które teraz ale nie tak uczęszczane bywają. — Dębica, (Dembica) nad Wisłoka. 1% m. od Pilzna, z wspaniałym w gotyckim smaku zbudowanym zamkiem i pięknym ogrodem. R. 1474 poniosło to miasteczko przez Węgrów, ar. 1621 przez pożar wielkie szkody. — Kolbuszowa, 3 m. od Ropczyc, z ruinami zamku, r. 1769 przez konfederatów zburzonego. Mieszkańcy trudnią się wyłącznie stolarstwem, tokarstwem i robieniem innych drewnianych naczyń. — Mielec, nad Wisłoką-4 m. od Dębicy, gniazdo zasłużonej w dziejach ojczystych rodziny Mieleckich, ma piękny zamek. — Radomyśl,    m³ od Dębicy. — Rzochów,

Wielopole, 2 m. od Dębicy,

nad Wisłoka, 3 m. od Dębicy.

wo-

z pięknym dworem, wniej opactwo Benedyktynów. — Żabno, nad Dunajcem, 2 m. od Tarnowa, z należycie urzędzonemi młynami.

Tuchów, nad Białą, 2. od Tarnowa, da-

Między włościami są najznakomitsze:

Gumniska

Kaweoczyn, lL m. od Dębi-

Breń, (de Lignej, 5 m. od, Tarnowa, z pięknym dworem i pysznym ogrodem. - Cholowa, ^ m. od Dębicy, ma kształtny dwór, i duży zakład gospodarczy. — Dąbrówka, 2ł/o m. od Tarnowa, z szczątkami szańców', niegdyś przeciw Szwedom usypanych. — Grabówka, J/₂ m. od Tarnowa; mieszkańcy trudnią się po największej części tkactwem i garbarstwem, tuż koło Tarnowa, z wspaniałym książęcym pałacem i dużym księgozbiorem i pięknym, w włoskim guście założonym ogro dem. — Jaźwiny, 1 % m. od Dębicy, z pięknym dworem i du-żemi zakładami gospodarczemi. cy; ma należycie urządzone blichy i walkownie. — Łaszczowi-ce, 5 m. od Tarnowa; w kościele parafialnym spoczywają zwłoki rodziny Tarłów, z których ostatni w pojedynku zabity, dobrym zabalsamowaniem dotąd całą postawę zachował. — Mędrzechów, 8 m. od Tarnowa, z pięknym dworem. — Odporynów, 3 m. od Tarnowa, mająca nazwę od odparcia Szwedów r. 1655. — Otwinów, 3 m. od Żabnego, z szpikierzami zboża, do spławiania Wisłą do Gdańska przyznaczonego. — Rzemień, 3 m. od Dębicy, niegdyś mieszkanie słynnej Drużbackiej; ma dotychczas należycie wałem i fosą obwarowany starożytny zamek.— Szczucin, nad Wisłą, 7 m. od Tarnowa, z komorą celną. — Skrzyszów, mila od Tarnowa; mieszkańcy trudnią się kołodziejslwem i tkactwem.

Oprócz tych znajdują się w obwodzie niemieckie osady; Andruszówka, mila od Kolbuszowa. — Hohcnbacli, Josephsdorf, Reichs-heim, Schónungcr, 9 do 10 mil od Dębicy.

a na

Obwód Rzeszowski, powierzchnia jego wynosi 80 □ ni. geogr., na której w 4 miastach, 14 miasteczkach i 344 wsiach, 313,995 mieszkańców się mieści. Takowy na północ do Polski, na wschód do przemyskiego, na południe do sanockiego, zachód do jasielskiego i tarnowskiego obwodu przypierając, rna grunta równe, piaszczyste, dosyć żyzne i podostalkiem lasów. Mieszkańcy trudnią się wyłącznie rolnictwem, a tylko mniejsza i majętniejsza część prowadzi handel zbożem i drzewem budowlanym na Sanie do Warszawy i do Gdańska.

ilS i as ta.

Rzeszów, miasto obwodowe z XIII. w. nad Wisłokiem, dawniej do ziemi przemyskiej należące, 12*/₂ stacyj poczt, od Lwowa, liczy do 450 domów i 6000 mieszkańców (między te-

mi połowa Żydów, handlem, /lotnictwem i pieczętarstwem się trudniących. Tam znajduje się urząd obwod., magistrat, sąd karny, adminislracya dochod. skarb., szkoły gymnazyalnc, normalne i dla płci żeńskiej, klasztor Bernndynów, drukarnią, wyro-hnie płócien i złotnicze. Galanlerye złotnicze rzeszowskie są zawołane w kraju i za granicą, jako też i sławny jarmark na konie na ś. Wojciecha w maju. Miasto nieregularnie zbudowane, zdobią nowsze piękne kamienice i kilka starożytnych gmachów, t. j. kościół farny, klasztor bernadyński, i nieco za miastem na zachód na wzgórzu położony obronny zamek, który teraz na więzienie sądu karnego jest /.restaurowany, Niegdyś istniał lam dom inwalidów, a to tylko ten jeden w całej Polsce, kosztem domu możnych Lubomirskich utrzymywany i szpital wojskowy przez Mik. Ligęzy, kasztelana, fundowany. Od nieprzyjaciela, tędy przeciągającego, mimo wałów i fos często napastywany i łupiony (r. 1502 od Tatarów, 1656 od Szwedów, 1672 od Turków, poniósł Rzeszów r. 1576. 1621 i 1840 przez pożary okropne spustoszenia. — Leżajsk, 3 m. od Łańcuta, z 4000 mieszkańcami, magistratem i klasztorem XX. Ber-nadynów, którego odpustami wsławiony kościół tak /budowy, jak i gustownego malowidła, do najpiękniejszych świątyń Ga-licyi policzony być może. Organy w nicm znajdujące się, są największe może w państwie auslryackim. Mieszkańcy trudnią się przędzeniem i farbowaniem wełny, i wyrabianiem grubego sukna, czyli lak zwanej baji. Niegdyś będąc starostwem, poniosło to miasto r, 1623 i 1672 przy zajęciu przez najeżdżające barbarzyństwo okropne spustoszenie; r. 1834 zaś przez przypadkowy pożar wielkie szkody. — Łańcut, 2*/„ od Rzeszowa, z 2600 mieszkańcami. Tam znajduje się wspaniały zamek, przez StanisławaLubom irskiego. wojewodę krakowskiego, zbudowany, z kosztownym księgozbiorem i pięknym ogrodem; magistrat, i do rzadkiej doskonałości doprowadzone fabryki cukru, sukna i skór, jako też wielkie blichy płótna. W dawnych najazdach kraju, zostało miasto r. 1498 przez Mułlanów, 1656 przez Szwedów, 1657 przez Siedmiogrodzian a 1672 przez Turków i Wołochów zajęte, a po /łupieniu w perzynę obrócone. Pamiętne jest także walnym zjazdem Władysława Jagiełły z Witoldem ks. litewskim r. 1410, i urodzeniem niejakiego Jana Łańcuta, znakomitego uczonego i profesora akademii krakowskiej w XVI. wr. — Przeworsk, 2¹/,i m. od Łańcuta, z 3500 mieszkańcami, magistratem, i trzema kiasztorami: XX. Bernndynów, Stróżów grobu ś. i PP. Miłosiernych, które ostatnie szpital dla chorych i szkołę dla sierót płci żeńskiej utrzymują. Jest tam także kościoł parafialny r. 1394 założony, z starożytnym historycznym obrazem P. Maryi. Wielką ozdobę dodaje temu schludnemu miejscu piękny pałac z kosztownym księgozbiorem, i w guście angielskim założony ogród, w którym także plantacyę drzew morwowych do hodowania niedawno lam zaprowadzonych jedwabników utrzymują. Niegdyś murem i wałem opasane (w których się tylko trzy bram znajdowało), poniosło to miasto kilka uciążliwych oblężeń. Najpamiętniejsze są z r, 1498 i 1672 przez Tatarów i Wołochów odbyte, podczas klórych miasto zdobyte i po okropnym złupieniu w perzynę obrócone zostało.

Miasteczka.

Głogów, 2 m. od Rzeszowa, z pięknym pałacem. — Grodzisko, 1 x/₂ m. od Leżajska. — Jawornik, 3 m. od Rzeszowa. — Kańczuga, iy₂ m. od Przeworska. Mieszkańcy trudnią się po największej części drutowaniem czyli naprawą garków: i są tą skromną zarobkowościa, w kraju i za granicą dobrze znani, Niegdyś znakomitym miejscem, było to miasteczko r. 1498 od plądrujących Turków mieczem i ogniem spustoszone. — Nisko, nad Sanem, 5 m. od Leżajska. — Radomyśl, nad Sanem, 2 m. od Niska. — Rozwadów, nad Sanem, 1 m. od Niska, z klasztorem XN. Kapucynów. — Rudnik, nad Sanem, 3 m. od Leżajska, pamiętne zwycięzlwem hetmana Czarneckiego nad Szwedami pod Karolem Gustawem r, 1656. — Sedziszóiu, 3 m. od Rzeszowa, z klasztorem XX. Kapucynów. — Sokołów, 3 m. od Łańcuta, z pięknym dworem. — Tarnobrzeg, nad Wisłą, 4 m. od Niska.— Tyczyn, mila od Rzeszowa, z pięknym pałacem. — Ulanów, nad ujściem Tanwi do Sanu, 4 m. od Leżajska; najgłówniejsze miejsce handlu wodnego Sanem do Wisły, dla tego galicyjskim Gdańskiem przezwane; gdzie też i najwięcej galarów do spławiania zboża i innych ziemiopłodów się buduje. Na początku tego stulecia znaleziono tam starożytne groby z popielnicami dawnych narodów, które swych umarłych palić, a ich popioły nad brzegami wód grzebać zwykli. — Żołynia, 2 od Leżajska, z należycie urządzoną fabryką mydła, sukna i koców.

Między włościami są najznakomitsze:

Albigowa, mila od Łańcuta, włość w XVI. w. od niemieckich osadników pod imieniem „die heilige Aueu założona. — Bieliny, nad Sanem, 3 m. od Leżajska, z niegdyś pięknym pałacem i komorą celną. — Boguchwała, 2 m. od Rzeszowa, z pięknym dworem. -

Cliwałowice, nad Wisłą, 6 m. od Niska, z komorą celną. — Dybgowa, 3 m. od Rzeszowa. Uwagi godne jest lam rosnące a może najdawniejsze w Galicyi drzewo, jeszcze zupełnie zdrowy dąb, który podług tradycyj przeszło 100 lat liczy. U spodu obejmuje ten 4x/₂ sążni, i mieści w około do 30 ludzi siedzących. — Dzików, nad Wisłą, 12 m, od Rzeszowa, z klasztorem XX. Dominikanów, 'obszernem dworem, z kosztownym księgozbiorem i pięknym ogrodem. Ta włość jest usypa-nemi wałami dla wstrzymania częstych wylewów Wisły zabezpieczona. — Kąty, 2 m. od Niska, osada niedawna w lasach z fabryką terpetyny, — Krzemienica, kolo Rzeszowa, r. 1342 od Kazimierza W. osadnikami niemieckiemi zaludniona. — Miło-cin, pół mili od Rzeszowa, ma starożytną kaplicę ś. Huberta rzadkiej budowy. — Phiow, u ujścia Sanu do Wisły, 4 m. od

Niska, gdzie podobnież jak w Ulanowie przed kilkunastu laty starożytne grobowce z dobrze zakonserwowanemi popielnicami znaleziono, co powzięte wnioskowanie potwierdza, że dawne narody, poganie, swych zmarłych nad ujściem rzek palić zwykli. — Sarzyna, 1% m. od Leżajska, ma starożytny drewniany i dotąd zupełnie użyteczny kościół, któren jeszcze w XVII. w. zbudowany i od arcybiskupa lwowskiego, Demet. So-likowskiego poświęconym był. — Wierzawica, mila od Leżajska, z fabryką cukru.

Niemieckie osady są w obwodzie] Baranówka, pół m. od Leżajska. — Bombach, mila od Leżajska. — Gillersdorf, l/₂ m. od Leżajska. — Kónigsberg, l/₂ m. od Leżajska. — Radischau, 3 m. od Leżajska, z pastorem ewang. Rauchersdorf. 3 m. od Niska, z szkołą tryw. — Steinau, 3 m. od Leżajska. — Wildenthal, 4 m. od Leżajska.

nu.

Obwód Sanocki, przypiera od strony zachodniej do jasielskiego, od północy do rzeszowskiego i przemyskiego, od wschodniej do Samborskiego obwodu, a od południowej do Węgier, i zajmuje 83 □ mil geogr., na której przestrzeni w 10 miastach, 10 miasteczkach i 434 wsiach, 301,323 mieszkańców się mieści. Największa część obwodu od Karpat zajęta, ma po największej części grunta skaliste i obfitujące w lasy, dla czego też mieszkańcy więcej chowem i handlem bydła i rękodziełami, jak rolnictwem się zajmują.

Miasta.

Dubie-

Sanok, miasto obw. nad Sanem (stolica niegdyś ziemi sanockiej w województwie ruskim), 11 */₂ stacyi poczt, od Lwowa, z 2500 mieszkańcami, urzędem obwodowym, administra-cyą obwod. dochod. skarb., magistratem, szkołą normalną i klasztorem XX. Franciszkanów. Oprócz starożytnego, niegdyś obronnego król. zamku, w którym teraz urząd obw. jest umieszczony, niemasz w tym dość nieregularnie zabudowanym mieście nic osobliwego. W dziejach kraju jest Sanok zaślubieniem Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską (r. 1417) i urodzeniem Grzegorza z Sanoka (1426) nauczyciela Władysława Warneńczyka, potem arcybiskupa lwowskiego, pamiętne. — Brzozów, 2% m. od Sanoka, z 2300 mieszk. tkactwem się trudniących. — Dobromil, 6 m. od Sanoka, majętność rządowa z 2000 mieszk., ekonomią skarbową i magistratem. Niegdyś słynęło to miasto uczonemi ludźmi i wielką drukarnią. W pobliżu jego znajduje się klazstor XX. Bazylianów i ruiny obronnego, r. 1613 zbudowanego zamku, kolebki wygasłej możnej familii Herbur-tów, któren podczas pamiętnego oblężenia przez Szwedów i Siedmiogrodzian dzielną obroną się wsławił.

cko, nad Sanem, 4 m. od Sanoka, z 1200 mieszk., pięknym pałacem i ogrodem. Tam się urodził r. 1734 Ignacy Krasicki, biskup Warmiński i znakomity poeta polski: równie też przemieszkiwał niejaki Stankien, gorliwy szerzyciel wiary kalwińskiej. W pobliżu miasta znajduje się źródło oleju wodoskal-nego.— Dynów, nad Sanem, 2 m. od Dubiecka, z 2900 mieszk., znacznym handlem na płótna i jarmarkami na bydło. Niegdyś istniał tam gród obronny. — Jaśliska, 3 m. od Rymanowa, z 1000 mieszk., i pięknym pałacem. Dawniej były w tym mieście składy na wina ustanowione. — Lisko, na wzgórzu nad Sanem, niegdyś warowne miejsce, 2 m. od Sanoka, z 2200 mieszk., fabryką siarki i witriolu, i jarmarkami na bydło. Przed nie-wielą laty ucierpiało przez pogorzenie wielkie szkody. W pobliżu położona skała pod nazwiskiem „Kamienia pod Liskiem14 jest uwagi godna. — Nowe-miasto, mila od Dobroraila, z 800 mieszk. — Rybotycze, 2 m. od Dobromila, z 1400 mieszk. i pięknym zakładem ogrodniczym. — Rymanów, 3%, m. od Sanoka, z 1800 mieszk., obszernym dworem, z pięknym ogrodem i zna-cznemi jarmarkami na bydło. Starożytny kościół ma piękny grobowiec Jana Siemińskiego, kasztelana halickiego, z drugiej połowy XVI. stulecia.

Miasteczka.

Baligród, 2 m. od Liska, którego mieszkańcy tkactwem się trudnią. — Biercza, 3 m. od Sanoka, toż samo. — Bukowsko, 2 m. od Sanoka. — Jaćmirz, 2 y₂ od Sanoka,—Lutowisko, 3 m. od Ustrzyk, ma sławne jarmarki na bydło. — Mrzyglód, 1¹/₂ m. od Sanoka, majętność rządowa, z ekonomią skarbową, — Nowotaniec, 2 m. od Sanoka. — Tyrawa- wołoska, 2 m. od Sanoka. — Ustrzyki, 3 m. od Liska, z fabryką potażu. — Zarszyn, 2 m. od Sanoka.

Między włościami są najznakomitsze:

Bezmchowa, 4 m. od Sanoka, z fabryką siarki i witriolu,— Cisną, 0 m. od Liska, z hutą i hamernią żelaza. Duszatyn, 4 m. od Liska, toż samo. — Haczów, 2 m. od Jasiennicy. Mieszkańcy są potomkami w XVI. w. w niewolę zabranych i osadzonych tam jeńców szwedzkich, którzy się dotąd przez osobliwszą pracowitość od innej ludności odznaczają. — Jasiennica, 2 m. od Brzozowa, z urzędem pocztowym. — Jawornik-ruski, 2 m. od Dubiecka, z hutą szklarnią. — Iskrzynia, 2% m. od Jasiennicy, której mieszkańcy podobnież są potomkami tych, co i w Haczowie osiedlonych jeńców szwedzkich. — Turowce, 2Y₂ m. od Sanoka, z źródłami siarczystej wody. — Iwonicz, mila od Rymanowa, ma źródło wrody mineralnej (r. 1639 odkryte), którego woda lieilbrońskiej nie ustępuje, a dla wielkiej skuteczności bardzo uczęszczane bywa. Niedawno odkryto w nim także naftę. Niedaleko w lesic położone źródło Bełkolka zwane, ma tę osobliwszą własność, że za zbliżeniem się palącej-świecy ogień

chwyta, i przyjemnym płomieniem się pali. W starożytnym kościele znajdują się relikwie ś. Iwona. Mieszkańcy są podobnie potomkami niegdyś tam osiadłych szwedzkich brańców. Kombornia, 2 m. od Jasienicy, z chludnym pałacem i pięknym ogrodem. Mieszkańcy trudnią się wyłącznie tkactwem. — Lacko, pół m. od Dobromila,    z warzelnią    soli.    — Łodzina, 2%    m. od

Sanoka, z hutą szkła.    — Olchowce,    pod    Sanokiem, ma    zakład

ogierów skarbowych i    obszerne stajnie    na 170 koni. —    Padaw,

mila od Dobromila, z    klasztorem    XX.    Franciszkanów    na tak

nazwanej Kalwaryi pacławskiej, miejsce nabożnych pielgrzymek. — Piątkowa, 2l/% m. od Dubiecka, pamiętna zaszłą tam r. 1265 walną bitwą między Polakami i Tatarami posiłkującymi Rusinów. — Rabę, 2 m. od Ustrzyk, z hutą żelazną. —• Ropienka, 3 m. od Sanoka, z źródłem siarczystej wody. — Seredni-ca, \% m. od Liska, której mieszkańcy wyłącznie sitarstwem się trudnią. — Staraiuieś, mila od Jasienicy, miała do zeszłego roku kolegium XX. Jezuitów. — Sufczyna, 1% m. od Dubiecka, z hutą szkła. — Smolnica, 2 m. od Dobromila, tam znajduje się urząd pocztowy. — Tyrawa - solna, mila od Sanoka, z źródłem oleju wodoskalnego. — Uherce, 3 m. od Sanoka, z źródłem uzdrawiającej wody siarczystej i kształtnym pałacykiem. W XVI. w. istniał tam obronny zamek i klasztor XX. Bazylianów, posiadający drukarnię.

Niemieckie kolonie znajdują się w tym obwodzie: Bandrów, 2 m. od Ustrzyk, z pastorem ewang.; Engelsbrun wyższy i niższy; Falkenberg, Maków, Prinzenthal, Rose7iberg i Siegenthal koło Dobromila; Oberdorf i Steinfels koło Smolnicy.

11.

Obwód Samborski, obejmuje 88 □ m. geogr., na której przestrzeni 7 miast, 3 miasteczek i 346 wsi z 325,827 dusz ludności się znajduje; styka się na północ z przemyskim, na wschód z lwowskim i ze stryjskim, na zachód z sanockim obw. a na południe z Węgrami. W południowej części jest ten obwód zupełnie górzysty i obfitujący w lasy i płody górnicze, na północnej zaś ma żyzne równiny ciągnące się aż na Pokucie. Sól warzonka, żelazo, len i płótno są najważniejsze płody tego obwodu, do których też i znaczny chów bydła policzyć należy.

Miasta.

Sambor, nad Dniestrem, miasto obwodowe, 5V₂ stacyj poczt, od Lwowa, z 10,000 mieszk. Tam znajduje się urząd cyrk., administracya dochodów skarb., sąd górniczy, sąd karny, magistrat, szkoły normalne i gimnazyalne, ekonomia skarbowa i starożytny klasztor XX. Bernadynów (r. 1406 fund.) z nadgrob-kiem wojewody Chomętowskiego, byłego posła rzeczypospoli-tej polskiej do Porty ottomańskiej. Miasto przyozdobione pię-knemi kamienicami i ratuszem w rynku, prowadzi znakomity handel i ma wiele warstatów obrósów i blich wosku. Sambor niegdyś gród starożytny do ks. przemyskiego należący, miał tę nazwę od narodu Saborów, w IV\ wieku tam mieszkającego, otrzymać, a gdy 1241 r. ogniem spłonął, mieszkańcy swą siedzibę dalej przenieśli i nowy Sambor założyli. Po srogim spustoszeniu tej nowej osady przez Turków i Tatarów r. 1498, obwarował ją starosta Szydłowiecki murami i wałami, co jednakowoż nieprzyjaciela od dalszej napaści nie wstrzymało. Tak wytrwało miasto pamiętne oblężenie przez Szwedów r. 1656, przez Siedmiogrodzian r. 1657, a przez Turków r. 1672, których ostatnich ale Jan Sobieski po zadanej ciężkiej klęsce odpędził. Podobnież jest Sambor pamiętny pobytem Demetre-go Samozwańca, który na dworze możnego starosty sandom. i żupnika Samborskiego, Jerzego Mniszcha przebywając, z nim względem zawojowania Moskwy i poślubienia jego córki, układy zawarł, i zlamtąd z zebranym wojskiem śmiałą wyprawę do Moskwy przedsięwziął (r. 1604). Jako ekonomia królewska doznawał Sambor osobliwej opieki królów polskich, co do wzrostu i dobrego bytu miasta wielce się przyczyniło; mimo że Żydom, w Polsce znacznie rozszerzonym, handel w mieście był zupełnie zabroniony. Dopiero r. 1732 dozwolono im w Samborze, azatem najpóźniej ze wszystkich miast, przemieszkiwać. R. 1707 naostatek dotknęła to miasto okropna klęska, zadana przez wojska szwedzkie i morowe powietrze, która więcej jak połowę mieszkańców zabrała. Sambor jest podług Święc-kiego rodzinnym miejscem do 50 uczonych mężów; między któ-remi osobliwie Grzegorz Wigilanciusz, zwany Samborczykiem, kanonik krakowski i znakomity poeta, i Andrzej Bargiel, filozof i nauczyciel w szkołach lwowskich, najpierwsze miejsce zajmują. Tam się urodził także i ów Kulczycki, który w czasie oblężenia Wiednia przez Turków (1683 r.), doniesieniem o zbliżeniu się Jana Sobieskiego, tak wielce się Wiedeńczykom przysłużył.— Chyrów, iy₂ m. od Starej-soli, liczy 1700 mieszk., jedynie robieniem pończoch i czapek się trudniących. — Drohobycz, z ośmioma przedmieściami, niegdyś starostwo polskie, teraz majętność skarbowa, 4 m. od Sambora, liczy do 10,000 mieszkańców, ma banię solną i klasztor XX. Bazylianów, którego członkowie uczeniem młodzieży w szkołach przez się utrzymywanych trudnią się. Piękny starożytny w gotyckim guście zbudowany kościół i schludny gmach miejski zdobią to porządne i nader zamożne miasto, którego założenie najdawniejszych wieków sięga. Podług podania niegdyś Byczem zwane, było od Tatarów spalone, poczem mieszkańcy nową osadę odbudowawszy, takową „Druhy-Bycz“ przezwali, odkąd też ta nazwa miastu po dziś dzień pozostała. Jarmarki na bydło, tam się odbywające są bardzo sławne. — Felsztyn, dawniej Fulsztyn, 2 m. od Sambora, z przeszło 800 mieszk. i starożytnym kościołem z grobowcami niegdyś w Polsce znakomitej rodziny Herburtów. W pobliżu miasta znajdują się ruiny obronnego zamku. — Komarnot 2 m. od Rudek, ma do 3700 mieszkańców, po największej części tkactwem się trudniących. W dziejach krajowych jest Ko-marno dwiema świetnemi zwycięztwami oręża polskiego nad Turczynem (r. 1524 i 1659) pamiętne, których pamiątkę pomnik kamienny potomności przekazuje. — Stara-sól, 2 m. od Sambora, z 4000 mieszk. i obfitym źródłem solnym, z którego się też i magnezya wydobywa. — Stare-miasto, właściwie stary Sambor, nad Dniestrem, 2 m. od Sambora, z 3000 mieszk. i zakładem wychowawczym młodzieży wojskowej.

Miasteczka.

Laszki-murowane, 2 m. od Sambora. — Rudki, 3 m. od Sam bora. — Turka, 7 m. od Sambora.

Między włościami są znaczniejsze:

Borynia, mila od Turki, majętność skarbowa, w górach położona, w której pobliżu na wierzchołku jednej wysokiej góry „Pikuj“ nazwanej, niegdyś królowa Rona, żona Zygmunta I., kilka dni polowaniem się bawiąc, przebywała, które podanie starożytny napis na kamieniu tam wykuty potwierdza. — Czaple, 2 m. od Chyrowa, z ruinami wielkiego zamku i pięknym ogrodem. — Dniestrzyk-dubowy, koło Turki, w której pobliżu rzeka Dniestr swój początek bierze. —Ławrów, l^ni. od Starego-miasta, ma klasztor XX. Bazylianów, którzy nauką młodzieży się trudnią. W tym klasztorze odbywają także alumni tego zakonu swój nowiciat. —Majdan, 6 m. od Drohobyczy, z hutą żelaza. — Modrycz, 6 m. od Sambora, z źródłem solnym.— Nahujowice, 2 m. od Drohobyczy, z źródłem oleju wodoskalnego. — Orów, 3 m. od Drohobyczy, z hutą zelazną. — Popiel, mila od Drohobyczy, ma podobnież źródło oleju wodoskalnego. — Rosochi, mila od Staro-soli, ma starożytną cerkiew, podczas napadów tatarskich do stanu obronnego przyprowodzona, przy której oblężeniu leż razu jednego dowódzca najezdników zabitym został. — Są-siadowice, 2 m. od Sambora, z klasztorem XX, Karmelitów, r. 1602 przez Herburta z Fulsztyna zbudowanym. — Smolna, 4 m. od Drohobyczy, z hutą żelazną. — Solec, mila od Drohobyczy, z banią solną. — Stebnik, mila od Drohobyczy, ma podobnież żupę solną. R. 1845 odkryto tam także sól kamienną, w skutek czego też szybę kopalną otworzono. — Truskawiec, mila od Drohobyczy, ma źródło mineralnych wód, przy których też kosztem rządowym kąpielnie urządzono.— Zahkieć, 3 m. od Drohobyczy, z hutą żelazną.

W tym obwodzie znajdują się oprócz 21 wsi osiadłych od samej szlachty, także kolonie niemieckie: Brigidenau, 4 m. od Drohobyczy. — Burczyce, 2¹f„ m. od Sambora. — Josephsdorf 4 m. od Drohobyczy. — Kaisersdorf,, mila od Sambora. — Kranz-berg, 3 m. od Sambora. — Kupnowitz, mila od Rudek. — Majnitz, 6 m. od Sambora. — Neudorf, (Neu-Czukiew), pół m. od Sambora. — Neudorf, Steinfels i Ugartsberg, koło Drohobyczy.

l/lit

Obwód Przemyski, obejmuje 58 □ mil geogr., na której przestrzeni 5 miast, 12 miasteczek i 372 wsi z ludnością 272,793 dusz się znajduje. Ten przypiera na północ do Polski i do żółkiewskiego obw., na wschód do lwowskiego, na południe do Samborskiego i sanockiego, a na zachód do rzeszowskiego obwodu. Kraj od północy równy, od południa zaś miernie wzgó-rzysty, ma grunta urodzajne, bujne lasy i piękne ogrody owocowe. San przez środek obwodu płynący i od Radymna już spławny, wielce się przyczynia do prowadzenia handlu z zagranicą. Uprawa lnu i wyrabianie płótna są najcelniejsze zatrudnienia rolnictwem trudniących się mieszkańców.

¹

R. 1259-1260 podczas wielkiej nawały Tatarów pouciekali wszyscy mieszkańcy przyległych miejsc w odludne okolice, teraz tak nazwanej kościeleckiej doliny, gdzie z miejscowości korzystając, przyległe skały obsadzili, opatrzywszy się naciętemi kłodami gromadzonemi kamieniami na przyjęcie nieprzyjaciela. Jedna horda Tatarów zapuściła swe zagony i w te ustronia, którym ale rześkie górale po wejściu w ciasną dolinę drogę odwrotu przecięli, gdy w tym momencie z gór płazy kamieni i kłody drzewa spuszczone zostały, i tak ściśnionego w wąwozie nieprzyjaciela zupełnie wybili.

²

Załoga polska od Siedmiogrodzian długi czas w oblężeniu trzymana, zwodziła nieprzyjaciela przez częste zrzucanie suszonych ryb, by tym szerzący się niedostatek żywności pokryć. Gdy zaś takowe zupełnie wyszły, a okropny głód szerzyć się zaczął, umknęła załoga podziemnemi lochami, poczem aż dopiero Rakoczy tę prawie niedostępną twierdzę zdobył, i swoją wściekłość przez zburzenie na njej wywarł.

³

Ten Petrycy posiadał oprócz wielkiej biegłości w sztuce lekarskiej, także i rzadką dobroć serca, albowiem wszystkich ubogich daremnie lecząc, zawsze zwykł był mawiać: bogaty może na zawołanie 100 Petrycych mieć, ubogi zaś żadnego.» Podczas zaopatrywania takiego biedaka został razu jednego do wojewody z -hańczy na zawołany. Petrycy widząc ale niebezpieczeństwo swego pa-cienta, odrzekł do posłańca: «Tego teraz nie uczynię, miałby jewoda i umrzeć. W przypadku tego zostawi wojewoda wielki majątek, ten biedak ale tylko ubogie sieroty.»

Miasta.

Przemyśl, miasto obw. między Sanem i Wiarem, 6V₂ sta-cyj poczt, od Lwowa, jedno z najdawniejszych miast zachodniej Galicyi, które jeszcze od Przemysława, ks. polskiego (w połowie VIII. w.) założonym być miało; niegdyś stolica udzielnego księstwa, później ziemi przemyskiej w województwie ruskim, liczy 760 domów i przeszło 8600 mieszkańców (między temi trzecią część Żydów). Tam znajduje się urząd cyrk., magistrat, i adminislr. doch. skarb. Przemyśl, rezydenoya dwóch biskupów, grecko-kat. (r. 1218 eryg.) i rzymsko-kat. (r. 1375 eryg.) z szkołami filozoficz., gymn., normalnemi i drukarnią biskupią, ma także 3 klasztory: XX. Franciszkanów, Reformatów i Panien Benedyktynek, które szkoły dla płci żeńskiej utrzymują. Miasto nieregularnie zbudowane, zdobią piękne kamienice i kilka wspaniałych starożytnych kościołów. Na osobliwszą uwagę zasługuje katedra obrządku łacińsk. z pięknemi malowidłami i dwiema chorągwiami z XI. w., pod któremi Rusini w tych stronach walki staczali. Na pobliskiej tak zwanej capiej górze, są ruiny starożytnego zamku z podziemnemi. lochami, które aż do Sanu sięgać mają. Przemyśl r. 981 od Włodzimierza W. ks. kijowskiego zajęty, już wtedy okazałym i obwarowanem miastem będąc, pozostał od tego czasu w posiadaniu ks. ruskich, chociaż pobliska Polska do tegoż prawa dawniejsze rościła i takowe często zbrojną ręką popierała. I tak 1018 r. odzyskał go Bolesław Chrobry na krótki czas, albowiem już 1026 r. odebrał Jarosław I. ks. halicki znowu, i założył w niem swoją rezydencyą. Od monarchów polskich: Bolesława śmiałego (r. 1070), Kazimierz II. (1170), i Leszka czarnego (1280) zdobyły, odbył także kilka pamiętnych oblężeń: mianowicie r. 1098 przez Węgrów a r. 1648 przez Tatarów i Kozaków; ale Węgrów Rusini z sprzymierzonymi Kuma-nami, a Tatarów i Kozaków Korniakt, dziedzic bliskiej włości Żurawice, pod murami tego miasta znieśli, z której epoki też i opodal na wzgórzu wznoszący się okazały kopiec swój początek bierze. Po powtórnym zdobyciu r. 1340 przez Kazimierza W. i r. 1390 przez królowę Jadwigę, i połączeniu tegoż z koroną polską, byl Przemysł jako twierdza często przez tłumy Tatarów i Wołochów najeżdżany (1498, 1502, 1524, 1575, 1624), naostatek r. 1656 od Szwedów, a r. 1657 od Rakoczego przez 5 tygodni bezskutecznie w oblężeniu trzymany. Herb miasta jest orzeł dwugłowny pod jedną koroną, w polu błękitnym. Przemyśl jest także miejscem rodzinnem kilku uczonych mężów: błog. Stanisława, Franciszkana, któren w świątobliwym powołaniu opowiadania ewangelii dziczy tatarskiej, r. 1240 od niej śmierć męczeńską poniósł. Andrzeja Wargo-ckiego, zawołanego kaznodziei, filozofa i kilku dzieł autora. Stanisława Dybowskiego, biegłego fizyka i lekarza królewskiego. Marcina Krowickiego, plebana w Sądowej-wiszni, później ministra Arianów, i Jędrzeja Ulanickiego, znakomitego pisarza w XVII. wieku. — Jarosław, miasto handlowe nad Sanem, w XI. w. od Jarosława, ks. halickiego, księstwo przemyskie dzierżącego, założone, 4% m. od Przemyśla, liczy 1500 domów i 8000 mieszkańców. Tam znajduje się magistrat, szkoła normalna, komisya zapasów mundurów wojskowych, fabryka sukna, wyrobnia świec i blich wosku. Są także dwa klasztory: XX. Dominikanów i Rekolektantów. Mieszkańcy trudnią się po największej części zarobkowością i handlem płótna, przędzy, wosku i zboża, które w okolicy skupowane, a potem galarami na Sanie do Gdańska spławiane bywa. Jarosław niegdyś bardzo możne miasto, miał pierwsze może w Europie jarmarki. Wojen łupieztwa, morowe zarazy, przywiezione przez kupców wschodnich (1622), i częste pożary, z których najgwałtowniejszy 1625 r. w czasie jarmarku przęsło 4,600,000 złotych szkody zrządził, przyczyniły się do upadku miasta. Jarosław niegdyś obwarowany i obronnym zamkiem opatrzony, był w latach 1489, 1490, 1498 i 1502 od Tatarów, Turków i Wołochów; 1649 od Kozaków, 1656 od Szwedów, a 1657 od Siedmiogro-dzian zajęty i srodze spustoszony. Podczas walki nareście Augusta II. i Karola XII. r. 1703—1704 kilkakrotnie od swoich i cudzych zajmowany, doznał niemniej wielkich szkód. W dziejach miasta równie pamiętne jest także przebywanie w niem Piotra W. cara moskiewskiego, który tam 1711 r. obozem stojąc, podług świadectwa metryk kościelnych z Elżbietą Sieniawską, kaszt, krakowską, dzicie tamtejszego mieszkańca do chrztu trzymał, jakoż 2. czerwca jeszcze okazalszy chrzest córki hetmana Sieniawskiego nastąpił, którą tenże sam Piotr W. i August II. król polski do chrztu trzymali. Jarosław jest naostatek miejsce urodzenia wielu sławnych mężów, między temi: Adalberta Gostyniusza, naukami słynącego Jezuity;Marcina Anioła, znakomitego poety w XVII. w.; Jana Mucharskiego, doktora filozofii i lekarza nadw. króla Jana Kazimierza; Piotra Mul-harskiego, budowniczego króla Władysława IV. itd. — Jaworów, 3 m. od Sądowej-wiszni, nad wielkim stawem, liczy z obszer-nerni przedmieściami do 7000 dusz ludności. Tam znajduje .się ekonomia skarbowa, klastor Panien Bazylianek i szkoła trywialna. Jaworów niegdyś starostwem, a potem majętnością Jana Sobieskiego, jest pamiętne częstym przebywaniem tam tego króla, niemniej i zaślubieniem się Piotra W. cara moskiewskiego z swoją oblubienicą, sierotą z Marienburga, cesarzową Katarzyną I., którą później (1771) w Moskwie jawnie zaślubił.— Mościska, 3% m. od Przemyśla, liczy 3800 mieszkańców. Tam jest magistrat i szkoła trywialna. Jarmarki na konie (24. czerwca, 10. sierp, i 1. lislop.), które na tydzień wprzódy znakomity handel na płótna i futra poprzedza, są bardzo sławne. Mościska niegdyś siedziba polskich starostów, jest miejscem urodzenia wielkiego mówcy i kaznodziei, Dominikana, Melchiora z Mościsk, który będąc spowiednikiem królewskiego dworu, za wszystkie mu ofiarowane godności, między temi i za arcybiskupstwo lwowskie, podziękował, i w skromności i ubóstwie w 80 roku wieku swego w Krakowie umarł (1591). — Sadowa-wisznia, 2 m. od Mościsk, ma do 2800 mieszkańców i klasztor XX. Reformatów. W pobliżu znajduje się mogiła, od-ludu pospolicie „kopiec tatarski¹⁴ zwana, w której głębi nieda-wnemi czasy mury i zwaliska lochów odkryto. R. 1695 ponieśli tam uchodzące Tatarzy pamiętną klęskę. W XVI. i XVII. wieku odbywały się w tern mieście sejmiki województwa ruskiego.

Miasteczka.

Babice,'nad Sanem, 3 m. od Przemyśla. — Fredropol, 2 m. od Przemyśla. — Hussaków, 2% m. od Przemyśla. — Krakowiec, 2 m. od Jaworowa, nad wielkim stawem z pięknym pałacem i gustownym ogrodem. — Krasiczyn, nad Sanem, mila od Przemyśla, z wspaniałym, r. 1592 od Krasickich w smaku gotyckim zbudowanym zamkiem, który tak dla pięknej struktury, jakoteż i kosztownych historycznych zabytków, gdzie między innemi wielka liczba portretów polskich i niemieckich monarchów i rzymskich papieżów się znajduje, jest widzenia godny. Ten zamek, ogromny czworobok z narożnemi basztami tworząc, i na około szeroką fosą wody obwiedziony, sprawia już z swego położenia w tak uroczej okolicy zachwycający widok, który jeszcze więcej piękny ogród podwyższa. Oprócz szkoły trywialnej, znajduje się tam wielka olejarnia i inne ważne zakłady ekonomiczne. — Krukienice, 2 m. od Mościsk, z pięknym pałacykiem i pysznym ogrodem. — Krzywcze, nad Sanem, 2Va m. od Przemyśla. R. 1840 zostało to miasteczko od wielkiego pożaru dotknięte. — Nieiankowice, 2 m. od Przemyśla. — Pruchnik, 2 m. od Jarosławia, z starożytnym zamkiem. — Radymno, nad Sanem, iy₂ m. od Jarosławia. Mieszkańcy trudnią się po największej części powrożnictwem. R. 1498 i 1672 od Tatarów, Turków, Wołochów i Mułtanów złupione, poniosło okropne spustoszenie. — Sieniawa, nad Sanem, 2 m. od Jarosławia, ma starożytny zamek, ostatnie mieszkanie Adama Czartoryjskie-go i z Flemingów żony jego, siedziba rzadkiej ludzkos'ci i nadzwyczajnej dobroczynności ¹). Mieszkańcy są po największej części zdatni mularze, którzy za zarobkowością corocznie aż do Warszawy chodzić zwykli. R. 1575 i 1623 od Tatarów, a 1672 od Turków i Wołochów zajęte, poniosło to miasteczko wielkie straty przez rabunek, ostatnią rażą zaś przez pogorze-nie. — Wielkie-o czy, 3 m. od Jaworowa, z klasztorem XX. Dominikanów.

Między włościami tego obwodu są najszczególniejsze:

Boratyn, 3 m. od Jarosławia,

Bakończyce, mila od Przemyśla, z pięknym pałacem i dużym ogrodem. — Bolestraszyce, 2/r₂ m. od Przemyśla, z obszernym zakładem ogrodniczym, ma pałac z rzadkim zbiorem starożytnych rynsztunków wojennych i pięknym ogrodem. — Brzyska-wola, 2 m. od Sieniawy; w pobliżu znajdują się siedem mogił, podług podania ludu, zwłoki pobitych Tatarów zawierające. — Chłopice, mila od Jarosławia, ma kościoł z historycznym obrazem P. Maryi, na którego utrzymanie cesarz Józef II. fundusz wieczysty rocznych 300 złr. przeznaczył. — Czudcioice, mila od Jarosławia, tam istniał niegdyś obronny zamek. —Dmytrowice, pół m. od Sądowej-wisz-ni, bardzo dawna włość, o której w węgierskich donatywach z roku 1383 już jest wzmianka. — Drohojow, mila od Radymna, z pięknym pałacem i dużym ogrodem. — Hruszów, 2 m. od jaworowa, ma bardzo gustowne r. 1847 zbudowane budynki na koszary dla kawaleryi przeznaczone. — Hureczko, mila od Przemyśla, z pięknym pałacem i takim ogrodem. — Kruhel, mila od Przemyśla, ma duże kamieniołomy kamienia wapiennego. — Krysowice, pół m. od Mościsk, z wspaniałym pałacem i pięknym ogrodem, z dużemi szklarniami, w których najwięcej drzew cytrynowych pielęgnują. — Medyka, 2 m. od Przemyśla, ma piękny pałac z kosztownemi zbiorami książek, obrazów i medalów, i wspaniały ogród z obszernemi szklarniami, w których do 6000 gatunków zagranicznych krzewów pielęgnują. Jest

tam także wzorowo urządzona owczarnia i szkoła dla kształcenia ogrodników, starannością dziedzica lej włości, do rzadkiej doskonałości doprowadzona. Medyka niegdyś starostwo i siedziba hetmanów polskich, miała dawniej obwarowany zamek, w którym Władysław Jagiełło r. 1433 niejaki czas bawił, od którego pobytu też tam jedna alea starożytnych lip dotychczas nazwisko tego króla zachowała. R. 1624 obozował w pobliżu tej włości Kantemir Murza, dowódzca Tatarów bu-dziackich, śmierć i pożogę po okolicy roznosząc. — Morańce, 3 m. od Jaworowa, z fabryką papieru. — Moszczany, 4 m. od Przemyśla, z klasztorem PP. Miłosiernych, które szpital dla chorych i szkołę dla sierot płci żeńskiej utrzymują, — Paszko-wice, 4 m. od Przemyśla, z gustownym w pośród jeziora zbudowanym pałacem. — Pnikut, pod Przemyślem; w pobliżu jej ponieśli niegdyś Tatarzy znaczną klęskę przez pospólstwo przemyskie pod wodzą gwardyana XX. Reformatów prowadzone.— Rudniki, J/₄ m. od Mościsk, z wspaniałym pałacem i pięknym ogrodem. — Sośnica, mila od Radymna, niegdyś istniał tam warowny zamek, w którym królowa Rona, żona Zygmunta I.; często przemieszkiwać zwykła.—Starzawa, 37₂m. od Przemyśla, wieś z XIII. w. od Tatarów często pustoszona. — Stubno 1% m. od Radymna, pamiętna morderczą bitwą r. 1390 tam między Polakami i Węgrami z powodu odebrania Rusi halickiej, przez królowę Jadwigę zaszłą. Szczątki szańców i wielka mogiła na zwłokach poległych usypana, przekazują to wiekopomne zdarzenie potomności. — Szechinie, 2 m. od Przemyśla, zkąd oku podróżnego ku wzgórzystej stronie Przemyśla zachwycający krajobraz się przedstawia. — Szkło, 3 m. od Jaworowa, z wielką papiernią i źródłem siarczystej wody, jednym z najdawniej w Galicyi znanym, albowiem już w r. 1578 od niejakiego Oczka, lekarza nadw. króla Ratorego, pod nazwiskiem-wód Jaworowskich opisane było. Przy tym źródle znajdują się obszerne kąpielnie i piękny ogród do przechadzki. — Wysocko, mila od Radymna, z pięknym dworem i gustownym ogrodem.— Zarzece, mila od Jarosłowia, w pięknym położeniu, na holenderski sposób urządzona włość z wspaniałym pałacem i pięknym ogrodem. — Żurawice, pół m. od Przemyśla, z pięknemi ekonomicznemi i fabrycznemi budynkami i szczątkami r. 1704 naprzeciw Szwedów usypanych szańców. R. 1648 mieli mieszkańcy tej włości w pokonaniu Tatarów Przemyśl oblegających nadzwyczajny udział.

Naostatek znajdują się w tym obwodzie osady niemieckie: Berdikau, Hartfeld, Kleindorf, Mosberg, Rehberg koło Jaworowa, i Zwiebeldorf blisko Jarosławia.

Obwód Żółkiewski, 88 □ mil geogr. obejmujący z ludnością 233,899 dusz, w 4 miastach, 17 miasteczkach i 267 wijach

mieszkających, przypiera na północ do Polski i Rosyi, na wschód do złoczowskiego, na południe do lwowskiego, a na zachód do przemyskiego obwodu, i jest po największej części równy, a dla gruntów urodzajnych bardzo obfity.

Miasta.

Żółkiew, miasto obwodowe, 2 stacyj poczt, od Lwowa, liczy 570 domów i do 5500 mieszkańców (między lemi 2000 Żydów). Tam znajduje się urząd cyrk., administracya dochodów skarb., magistrat, szkoła normalna, klasztory XX. Bazylianów i Dominikanów, i drukarnia żydowska. W kościele farnym, w gotyckim guście zbudowanym, znajdują się oprócz pięknego grobowca hetm. Żółkiewskiego, cztery duże obrazy, tak dla piękności pęzla, jak i historycznej treści, widzenia godne ²). Miasto podług podania r. 986 założone, zostało później waro-wnemi murami obwiedzione; w XVII. wieku zaś przez Żółkiewskiego trwałym zamkiem opatrzone, i przeszło w posiadanie rodziny Sobieskich, gdzie też i ostatni potomek tej familii, królewicz Jakób, r. 1737 umarł. Zamek ten jest do tych-czas dobrze utrzymany, iw niem urząd cyrk.umieszczony. W dziejach Żółkwi pamiętne jest czterotygodniowe oblężenie i zdobycie miasta przez Bolesława śmiałego r. 1073. spalenie przez Wołochów r. 1498, i spustoszenie przez Tatarów r. 1623 i 1687. R. 1833 naostatek dotknął to w wodę nieobfite miasto wielki pożar. W pobliżu na lesistym wzgórzu znajduje się przyjemna promenada, „Haraj“ nazwana, z ruiną pałacyku króla Jana III., który niegdyś pięknym widokiem ztamtąd zachwycony, z zadziwienia „ha raj“ wykrzyknął, od czego ta nazwa temu miejscu aż po dziś dzień pozostała. W okolicy miasta znaleziono niedawnemi czasy węgle kamienne, których wierzchne warstwy skamieniałości drzewa i roślin trzcinowych stanowią. — Bełz, niegdyś stolica udzielnego księstwa, później województwa (mającego w herbie gryfa białego w koronie złotej, w polu czerwonym), 4 m. od Rawy, z 2000 mieszkańcami, magistratem i szkołą trywialną. To starożytne, i już w XI. w. murem i zamkiem obwarowane miasto, było r. 1703 od Bolesława śmiałego podczas wyprawy kijowskiej, 1121 r. od Bolesława Krzywoustego, r. 1350, 1355 zaś od Litwinów, r. 1371 od Węgrów, a r. 1450 i 1503 i 1526 od Tatarów zdobyte i złupione, później zaś od Turków często, lecz zawsze bez skutku napastywane. R. 1473 naostatek dotknął to miasto okropny pożar, który je-całkiem w perzynę obrócił. Mimo tylu klęsk był zamek obronny dla położenia swego w pośród błot prawie niedostępny, aż do r. 1655 nigdy nie zdobyty. Ztąd był naostatek rodem uczony akademik krakowski, Jakób z Bełza (1543). —Lubaczów, 5 m. od Rawy, z 3000 mieszk., magistratem i pięknym pałacem, na tym samym miejscu zbudowanym, na którym niegdyś warowny zamek istniał. Już w XIII. w. znaczne miasto, wsławiło się tam r. 1213 między Węgrami i Polską zawartym pokojem. — Sokal, nad Bugiem, 7 m. od Żółkwi, z 3800 mieszkańcami, magistratem, starożytnym zamczyskiem i klasztorem XX. Berna-dynów, niegdyś obwarowanym, w którym się obraz P. Maryi, koroną od Klemensa XIII. r. 1724 przysłaną ukoronowany, znajduje. Miasto dawniej od najeżdżającego nieprzyjaciela częslo napastywane, zostało r. 1519 po odniesionej klęsce wojska polskiego, przez Tatarów spalone. W pobliżu jego wznoszą się liczne kopce czyli kurhany, na pamiątkę poległych usypane.

Miasteczka.

Błazów, 2 m. od Bełżca, mizerna mieścina, więcej do wsi podobna. — Cieszanów, 3 m. od Bełżca. — Krystiampol, nad Bugiem, iy₂ m. od Sokala, z pałacem i pięknym ogrodem, i klasztorami XX. Bazylianów i Bernadynów.— Kukizów, 3y„ m. od Żółkwi, ma liczną osadę Żydów Karaitów. — Kulików, 1/J₂ m. od Żółkwi; ma fabrykę koców i burek, niegdyś przez jeńców tureckich za Jana Sobieskiego założone. Miód kulikowski jest najsławniejszy w kraju. — Lipsko, mila od Bełżca, pamiętne urodzeniem znakomitego dziejopisa Stan. Sarnickiego, zostało r. 1648 przez Kozaków pod Chmielnickim złupione, a potem w perzynę obrócone. — Lubycza, 2 rn. od Rawy, poniosło r. 1834 przez pożar wielkie szkody. — Magierów, 3 m. od Żółkwi, pamiętne w dziejach krajowych poniesioną tam klęską uchodzącego z Polski Rakoczego, ks. siedmiogrodzkiego, przez Stef. Czarneckiego, 1657 r. tamże mu zadaną.—Mosty-wielkie, za czasów dawnych, Augustów zwane, 3 m. od Żółkwi, z fabryką papieru i potażu, — Narol, mila od Bełżca, z pięknym pałacem. R. 1585 pod imieniem Florianowa założone, wzniosło się prędko do znacznej zamożności, ale zostało już 1648 r. przez Chmielnickiego mocą zajęte, przyczym do 40,000 ludu tam schronienia szukającego przez kozactwo wyrżnięte zostało. W pobliżu miasteczka na piaszczystym urwisku znaleziono przed 30 laty wiele kosztowności i monet, które z tej smutnej epoki pochodzić miały.— Niemierów, 5 m. od Żółkwi, z źródłem wody siarczystej, przy którym zakład kąpielny należycie jest urządzony. Tam znajduje się także papiernia i pięknyny ogród do promenady.— Oleszyce, 6 m. od Rawy, ma starożytny zamek, niegdyś przez jeńców tureckich zbudowany, w którym sławny hetman Adam Sieniawski umarł. — Potylicz, mila od Rawy, z fabryką naczynia fajansowego. — Rawa-ruska, 5 m. od Żółkwi, z pięknym pałacykiem ogrodowym i klasztorem XX. Reformatów. Niegdyś istniał tam warowny zamek, który od Mułtanów 1509 r. zrujnowany został, i drukarnia żydowska, niedawnemi czasy do Żółkwi przyniesiona. Pamięci godny jest także tam r. 1698, 22.

czerwca odbyty zjazd Augusta II. króla polskiego z Piotrem W. carem moskiewskim, jako też i konferencya między wojskiem polskim i saskim r. 1716. — Tartaków, mila od Sokala, z pięknym pałacem i dużym ogrodem. Niegdyś odbywały się tam znaczne jarmarki. — Uhnów, 3 m. od Rawy. — Waręż, 2 m. od Sokala.

Między włościami są najznakomitsze:

Basznia, 4 m. od Rawy, pamiętna z powodu tam r. 1663 między konfederatami i koroną polską zawartą ugodą. — Batiatycze, 3 m. od Żółkwi, z obszernym dworem. W XV. wieku była ta włość od polskich królów często odwiedzana, i chwilowo zamieszkiwana. — Bełżec, 3 m. od Rawy, z komorą celną i urzędem pocztowym, — Chorobrow, 2 % m. od Sokala, z pięknym dworem, obszernym dworem i kolonią niemiecką. — Dzieiuieńerz, koło Potylicza, z kopalnią wybornej gliny tyglowej, którą w dalekie strony do hut szklannych rozwożą. — Glińsko, pół m. od Żółkwi ma najznaczniejszą fabrykę naczynia fajansowego, które przy wystawie publicznej w Wiedniu r. 1835 do użytku dworu cesarskiego zakupione zostało. — Horyniec, 4 m. od Rawy, z pięknym pałacem i klasztorem XX. Minorytów. — Prusie, koło Potylicza, z hamernią miedzi. — Ruda-roianiecka, m. od Bełżca, z schludnym dworem, i z fabryką miedzi i gwoździ.— Kamionka-wołoska, pół m. od Rawy, wieś blisko 2 mil długości,

Krechów, 2 m. od Żółkwi, z klasztorem

Choronów, l¹/^ m. od Bełza, z

z pięknym dworem.

XX. Bazylianów (r. 1630 fundowanym), a bogatym w zbiory historyi naturalnej i starożytnych książek. — Lubycza-kniazie, mila od Rełzca, z osadą włościan kniaziami nazwanych, którzy są potomkami niegdyś tam kolonizowanych Wołochów.— Łu-czyce, 5 m. od Sokala, z obszernym dworem, pięknym ogrodem i wybornemi młynami wiatrakami. — Mokrotyn, 2 m. od Żółkwi, z znacznemi zakładami ekonomicznemi i kolonią niemiecką. Niedawnemi czasy istniała tam plantacya rhabarbary.— Siedliska, mila od Rawy, ma podobnież fabrykę naczynia fajansowego. — Skwarzawa, mila od Żółkwi pamiętna przeglądem wojsk polskich r. 1663 do 40,000 tam zgromadzonych. — Turynka, 1% m. od Żółkwi, pamiętna urodzeniem Stanisława Żółkiewskiego, sławnego hetmana XVII. w. — Woronow, mila od Bełżca, r. 1507 w pobliżu plądrujący Tatarzy odnieśli znaczną porążkę od Jana Kamienieckiego, starosty buskiego. — Uhrynów, 3 m. od Sokala, z pięknym dworem, wspaniałym ogrodem i komorą celną.

Oprócz tych znajdują się w obwodzie niemieckie osiadło-ści: Ainsingen, mila od Rawy.— Basznia, 4 m. od Rawy. —Bru-kenthal, mila od Bełza.—Burgau, koło Lubaczowa. — Deutchsbach, 5 m. od Rawy. — Fehlbach, 2 m. od Lubaczowa. — Felsendorf, 5 m. od Rawy, — Freifeld, koło Cieszanowa. — Josephinendorf, 2 m. od Rawy. — Lindenau, koło Lubaczowa. — Reichau, 2 m. od

Lubaczowa. — Steinsingen, 2% m. od Rawy. — Wiesenberg, mila od Żółkwi.

'Y'1'T

lólA-JU

Obwód Lwowski, obejmujący 41 □ mil georgr. z ludnością 194,292 dusz, w 4 miastach, 2 miasteczkach i 173 wsiach mieszkających; przypiera na północ do żółkiewskiego, na wschód do złoczowskiego i brzeżańskiego, na południe do Samborskiego, a na zachód do przemyskiego obwodu. Kraj z lekka górzysty, jest dosyć urodzajny, którego mieszkańcy dla bliskości miasta stołecznego znaczny handel prowadzą.

M ia s ta.

Lwów, (pod 49° 52’ 42” szerok. połud., a 21° 41’ dług. wschodniej), za czasów książąt ruskich Lwihorod, po niemiecku Lemberg, a po łacinie Leopolis zwany, jest od Krakowa 45, od Wiednia 106, a od Warszawy 50 mil oddalony, i zawiera przeszło 3600 domów i 66,900 mieszkańców (między te-mi 24,000 Żydów). Jako miasto stołeczne królestwa, mieści w sobie najwyższe władze krajowe: gubernium, główną jeneral-ną komendę wojskową, administracyę kameralną dochodów skarbowych, urząd fiskalny, izbę obrachunkową (Buchhalte-ryą), administracyę pocztową, dyrekcyę budowniczą i urząd prowincyonalny główny płatniczy. Dalej znajduje się tam: urząd cyrk., sąd szlachecki, sąd karny, magistrat połączony z sądem wekslowym i merkantylnym, administracya obwod. dochodów skarbowych, instytut kredytowy, wszechnica (r. 1784 fund.) z licznym księgozbiorem i gabinetami: fizycznym, naturalnym i anatomicznym (w roku 1848 przez pożar zniszczone), zakład naukowy imienia Ossolińskich, z kosztownym zbiorem książek, monet, obrazów i narodowych starożytności; szkoła techniczna, akademia realna, dwa gymnazya, trzy szkół normalnych, 5 tryw. i 4 dla płci żeńskiej, dom wychowawczy dla dzieci wojskowych, i wiele zakładów publicznej dobroczynności. Prócz tego są dwa seminaria: łacińskie i ruskie, instytut głuchoniemych i kilka drukarń i litografij. Lwów jest naostatek rezy-dencyą trzech arcybiskupów: grecko-katolickiego jako Prymasa Galicyi, rzymsko-kat. i ormiańskiego, i superintendenta ewangelickiego. Pod względem handlu i przemysłu odznacza się to miasto od czasu objęcia Galicyi przez Austryą, albowiem odtąd jako stolicą prowincyi, a ztąd licznych władz rządowych będąc pobytem, wzrosło w znaczną ludność, przezco w niem handel i rzemiosła zakwitły. Ma więc wszelkiego gatunku rzemieślników (do 4000) i wiele kupców, handel hurtowny produktami krajowemi, jako też towarami niekrajowemi prowadzących. Oprócz targów tygodniowych ma też dwa główne jarmarki (w maju i paźdz.), jarmark na wełnę w lipcu, i co rok

na ś. Jana kontrakty dla sprzedaży, kupna lub wydzierżawienia dóbr ziemskich. Miasto w wielkim dole między wzgórzem położone, zajmuje z obszernemi przedmieściami: Łyczakowskim, Stryjskim, Gródeckim, Janowskim, Żółkiewskim, Halickim etc. przestrzeń blisko 5 mil i jest wieloma pięknemi kościołami, kamienicami, promenadami przyozdobione. Z pomiędzy gmachów publ. wyszczególniają się osobliwie piękną budową: kościół XX. Dominikanów (1749 fund.) i kościół ś. Jerzego, katedra biskupia obrz. rusk. (r. 1746 fund.), na wzór kościoła ś. Piotra w Rzymie budowane, katedra obrz. łac. (r. 1370—80 zbud), szpital powszechny, dawniej klasztor XX. Pijarów i kościół XX. Bernadynów (r, 1600 fund.) z grobowcem ś. Jana z Dukli. W nowszym czasie wiele mu ozdób przybyło przez wybudowanie ratusza z wieżą 42 sążni wysoką, gmachu zakładu Ossolińskich, teatru hr. Skarbka, pałacu arcybiskupiego i synagogi żydowskiej. Z liczby 50 kościołów, które tam dawniej istniały, pozostało dotąd tylko 29, a to 19 rzym. kat., 7 grec. kat., 1 ormiański, 1 grecko-orient., a 1 ewangelicki. Między temi są 9 klasztorów: XX. Dominikanów, Bernadynów, Karmelitów, Franciszkanów i Bazylianów; panien konnych: Sakramentek, Benedyktynek, Klaryssek i Sióstr miłosierdzia. Najdawniejszą świątynią Lwowa jest kościółek ś. Jana na krakowskim przedmieściu. — Założenie Lwowa przypada około 1259 r.— Leon, w języku ruskim Lew nazwany, syn Daniela, ks. halickiego, zbudował w okolicy dzikiej na wierzchołku góry piaszczystej gród „Lwihorod“, dokąd też później, gdy Halicz przed napadem Tatarów przestał być bezpiecznym dla książąt i bojarów ruskich, swą rezydencyą przeniósł (1268), poczym też i miasto budować się zaczęło. Od tego to czasu, jak wszystkie inne miasta na Rusi, napadany często od nieprzyjaciół, znosił różne koleje losu. Do stanu twierdzy przyprowadzony, wytrwał ciężkie oblężenia przez Litwinów w latach 1350, 1370; przez Tatarów 1431, 1438 i 1524; przez Wołochów i Mołdawianów 1498 i 1509, przez Kozaków 1648 i 1655; przez Siedmiogrodzian 1657, powtórnie przez Tatarów i Turków 1672, 1675 i 1695, aż naostatek r. 1704 został przez Karola XII. króla szwedzkiego mocą zdobyty. R. 1675 odbyła się w pobliżu miasta pamiętna bitwa, w której Jan Sobieski z ledwie 30,000 wojska cztery razy liczniejszego nieprzyjaciela zupełnie poraził. W latach 1480, 1622, 1672 i 1681 dotknęło to miasto morowe powietrze; w latach 1494, 1504, 1511, 1527, 1564, 1616, 1622 i 1671 zaś niszczące pożary, a 1510, 1514 i 1617 naostatek straszne zalanie wodą wezbranej Pełtwi. — Obok miasta wznosi się plantacyami zasadzona góra, pod nazwą „wysokiego zamku“, a na przeciwnej stronie góra Wronowskiego, dawniej Schónberg nazwana, na których obu niegdyś obronne zamki istniały, z których ale teraz prócz pamięci, ledwie śladu dostrzedz można. Góra Wronowskiego jest także z tego względu uwagi godną, że na niej niedawnemi czasy płyty i bożyszcze kamienne wydobyto, co wnioskować każe, że ta kiedyś narodom

za-

pogańskim za świątynię służyć musiała. W pobliskim lasku znajduje się pomnik kamienny, wyobrażający osobę cesarza Józefa II., na pamiątkę jego pobytu we Lwowie postawiony. Lwów jest naostatek pamiętny urodzeniem wielu uczonych ludzi: Dymitra Solikowskiego, biskupa; Jana Leopolity, Fab. Birkowskiego, Tom. Józefowicza, Tom. Dresnera, Adalb. Bobowskiego, Mich. Drużbackiego, Marc. Śmigielskiego, Szym. Szymonowicza, Szym. Zimorowicza, Grzeg. Piramowicza, Sta-nisł. Leszczyńskiego, króla polsk. i wielu innych, którzy się piórem i talentami w kraju wielce odznaczyli. —Herb miasta jest lew spięły na tylnych łapach w otwartej bramie o trzech wieżach, przez Zygmunta I. nadany, do którego Syxtus V. papież później trzy pagórki z gwiazdą, unoszącą się nad lwem, przydał. — Gródek, nad wielkim stawem, 3l/a m. od Lwowa, z 6000 mieszk., magistratem, szkołą normalną i znakomitym handlem lnu. Niegdyś istniał tam zamek królewski, w którym Władysław Jagiełło życie zakończył (1433). Przez Tatarów 1450 r. w oblężeniu trzymane, poniosło miasto później po zdobyciu przez Bogd. Chmielnickiego okropne spustoszenie (1654). — Jaryczów, 3 m. od Lwowa z 1620 mieszk., i fabryką koców. — Szczerzec, 3y₂ m. od Lwowa, z 4600 mieszk. i obszernemi dotąd niezgłębionemi jaskiniami w pokliskim wzgórzu.

Miasteczka.

Janów, nad wielkim stawem, 3 m. od Lwowa, majętność skarbowa z 700 mieszk., ekonomią skarb, i szkołą tryw. W pobliskim wzgórzu znajduje się podobnież obszerna jaskinia, dotąd na 120 sążni zgłębiona, która dawniej za inkursyi tatarskiej uciśnionym mieszkańcom za miejsce schronienia służyła. II. 1616 został otwór tej pieczary od przeciągającej hordy Tatarów dostrzeżony, u którego podłożywszy ogień, do 2000 ludzi tam ukrytych wyduszono. Od tej dotkliwej straty tylu mieszkańców, nazywa się dotąd na pamiątkę przyległa wieś „Stracz“. Naiuarya, 2 m. od Lwowa, z papiernią.

Między włościami są najwięcej uwagi godne:

Artyszów, pół m. od Gródka, ma wielkie kamieniołomy.— Bartatow, 2 m. od Lwowa, z urzędem pocztowym. — Bilka-kró-leiuska, 1*4 m. od Gajów, z pałacem i pięknym ogrodem. —-Bifka-szlachecka, ³/₄ m. od Gajów, ma porządne budynki fabryczne i ekonomiczne. — Czerlany, iy₂ in. od Gródka, z papiernią.— Czyszki, 2 m. od Lwowa, milę długa wieś, należąca do XX. Franciszkanów z szkołą tryw. — Derewacz, 2*/₂ m. od Lwowa, z urzędem pocztowym. — Gaje, 2 m. od Lwowa, podobnież z urzędem pocztowym. — Hołosko, 2 m. od Lwowa, r. 1470 od osadników polskich założona włość, z pięknemi sadami. —Kiepurów, pół m. od Lwowa, włość niegdyś od osadników niemieckich, pod nazwiskiem Klepperhof założona. — Krzywczyce, 2 m. od Lwowa, z fabryką cukru burakowego. — Kulparków; mila od Lwowa,niegdyś od kolonistów niemieckich (z Goldberg-hof) założona. — Laszki, 2 m. od Lwowa, z pięknym dworem i budynkami ekonomicznemu — Lesienice, 1¹f<2 m. od Lwowa, z fabryką węgla zwierzęcego. W pobliskim lesie na szczycie wzniosłej góry znajduje się tak nazwana skała djabelska, na której podług podania jakieś zamczysko istnieć miało. — Lubień, 4 m. od Lwowa, z pięknym pałacem, zakładem ogrodniczym i źródłami siarczystych wód, które dla ich skutku i bliskości Lwowa bardzo są zwiedzane.— Obroszyn, 2 m. od Lwowa, majętność kapituły lwowskiej obrz. łac., z szkołą tryw. i wspaniałym pałacem, w którym się portrety niemal wszystkich biskupów lwowskich znajdują.— Siemianówka, 3 m. od Lwowa, z pięknym dworem i porządnemi budynkami ekonomicznemi.— Sokolniki, mila od Lwowa, z źródłem mineralnej ('żelaznej) wody, pamiętna tamże r. 1662 obozowaniem wojsk polskich. — Wirniki, mila od Lwowa, wieś porządna i majętna, z 3000 mieszk., ekonomią skarbową, fabryką tytoniu i tabaki, i z zamożną osadą niemiecką. — Winniczki, 2 m. od Lwowa, ma wspaniały pałac z kosztownym księgozbiorem, i piękny ogród. W pobliskim wzgórzu znajduje się wiele kamienia wulkanicznego (Bimsstein.) Zamarstynów, pół m. od Lwowa, włość 1380 r. od lwowskiego radcy Somerstein założona. W okolicy znajduje się wiele torfu. — Zboiska, mila od Lwowa, dawniej Boisko, jako plac częstych bitew tak nazwana. Niegdyś istniał tam zamek obronny, który od nieprzyjaciela pod Lwów często podstępującego po kilka razy zajęty i zruinowany był. W pobliżu tej włości znajdują się trzy pomniki murowane, o których podanie prawi, że na pamiątkę tam poległych bratobójców były wystawione.— Zawadów, 2 m. od Lwowa, z fabryką papieru. — Zimnawoda, mila od Lwowa; tam wydobywa się gatunek kamienia, któren do labradorskiego jest zupełnie podobny. — Zniesienie, y₄ m. od Lwowa, z fabryką likierów i rumu. Ta wieś jest odniesionemu zwycięztwy Jana Sobieskiego (r. 1675) i hetmana Jabłonowskiego (1695) nad Turkami pamiętna, od których porażenia czyli zniesienia tak nazwaną została.

Oprócz powyższych miejsc są w tym obwodzie następujące kolonie niemieckie: Brunendorf, Burgthal, koło Gródka; Dorn-feld, koło Derewacza; Ebenau, koło Gródka; Einsidel, koło Dere-wacza, osada Menonitów; Kaltwasser, mila od Lwowa; Kuttenberg, Lindenfeld, Ottenhausen, Beichenbach i Rosenberg koło Derewacza; Ro-thenhan, koło Janowa; Schónthal i Untenbergen, koło Gajów; Wein-bergen, koło Winnik; Wiesenberg i Yorderberg, koło Gródka; Wal-dorf, koło Janowa.

Obwód Stryjski, zawiera 116 □ mil geogr., na której przestrzeni 2 miasta, 10 miasteczek i 304 wsi z 250,297 mieszkańcami się znajduje. Granice obwodu tego są: ku północy obw, lwowski i brzeżański, ku wschodowi obw. stanisławowski, ku południowi Węgry, a ku zachodowi obw. Samborski. Kraj w południowej części wzgórzysty, obfituje w lasy i rudę żelazną, do której przeistoczenia w żelazo znaczne huty się znajdują. Przy tym jest chów bydła dosyć znakomity.

Miasta.

Stryj, miasto obwod. z obszernemi przedmieściami nad rzeką Stryjem, 5 stacyj poczt, od Lwowa, liczy -650 domów i 6000 mieszkańców. Tam znajduje się urząd cyrk., administra-cya dochodów skarb., magistrat i szkoła normalna. Miasto na pięknej równinie zbudowane, było niegdyś w posiadaniu Jana Sobieskiego, które mu rzeczpospolita polska w nadgrodę jego znakomitych zasług nadała. Mimo obronnego zamku od przeciągających nieprzyjaciół często zajęte, ucierpiało największych spustoszeń podczas przechodu Rakoczego, 1657 roku. — Zyda-czów, nad rzeką Stryjem, 4 m. od Stryja, niegdyś miasto stołeczne ziemi żydaczowskiej, z 2200 mieszk., magistratem i starożytnym zamkiem. Okolica obfituje w rudę żelazną, tak nazwaną murzynkę.

Miasteczka.

Bolechóiu, majętność skarbowa. 3 m. od Stryja, z ekonomią skarbową, warzelnią soli, szkołą norm. i obszernemi garbarniami; pamiętne za czasów polskich srogiemi napadami sławnego w górach opryszka Dobosza. Handlowne to miasteczko, w roku 1848 poniosło przez pożar wielkie szkody. W pobliżu istniała dawniej kolonia żydowska, pod nazwiskiem „nowy Babylon,“ którą cesarz Józef II. w celu przyzwyczajenia Żydów do rolnictwa, kazał założyć; lecz gdy ci do tego zatrudnienia mało chęci okazali, nastąpiło ich wydalenie, a natomiast osadzenie pracowitych przybyszów niemieckich. — Buka-czowce, 2 m. od Zurawna, z pięknym pałacem. — Dolina, 2 m. od Bolechowa, z ekonomią skarbową, banią solną, i magistratem nowo urządzonym. — Kałusz, 4 m. od Doliny, z ekonomią skarbową i banią solną. W okolicy znajdują się pokłady ziemi torfowej. W dziejach kraju, odznacza się Kałusz pamiętną klęską wojsk tureckich, które Jan Sobieski z małą garstką jazdy polskiej od Sambora pędząc, tam dogonił, i na głowę poraził (1672 r.), odbierając mu bogaty plon i kilkanaście tysięcy w niewolę uprowadzonego jeńca. — Mikołajów, 4 m. od Stryja, z porządnemi oberżami i zakładami rzemieślniczemi. W okolicy znajdują się wielkie kamieniołomy. — Rozdoł, nad Dniestrem, mila od Mikołajowa, z pięknym pałacem, klasztorami XX. Karmelitów i PP. Miłosiernych, i źródłem wody mineralnej (siarczystej).—■ Rozniatów, 7 m. od Doliny, z schludnym pałacykiem, poniosło 1848 roku przez pożar wielkie spustoszenie. —

Skole. u samego podnóża wielkich gór, 5 m. od Stryja, z starożytnym zamkiem i hutą żelaza; roku zeszłego dotknął to miasteczko podobnież wielki pożar. — Wojniłów, 2 m. od Kałusza, z pięknym pałacem. Mieszkańcy trudnią się wyrabianiem dobrego naczynia ganczarskiego. — Zurawno, nad ujściem Świ-cy do Dniestru, 5 m. od Stryja , z pięknym pałacem i sławne-mi jarmarkami na bydło; pamiętne w dziejach kraju długim oblężeniem , w obozie zamkniętego Jana Sobieskiego od nieprzeliczonej nawały Turków i Tatarów (r. 1676), i zmuszenia tych do zawarcia pokoju tak nazwanego „żurawieńskiego.“ Tam urodził się też Rej Mikołaj (z Nagłowic), znakomity uczony i poeta XVI. wieku.

Między włościami tego obwodu są wspomnienia godne:

Angełów, osada w pośrodku gór, pięć m. od Kałusza, z źródłem mineralnej (siarczystej) wody, u którego dawniej zakład kąpielny istniał, i hutą żelazną, od kilku lat zaniedbaną. — Bubniszcze, mila od Bolechowa, z partyą do 200 stóp wysokości napiętrzonych skał, które u spodu daleko węższe jak u góry, niby w powietrzu utwierdzone być się zdają. W pośrodku tworzą one swym wydrążeniem ogromne pieczary i jaskinie, mając dokładne ślady ich dawnego zamieszkania. — Chociń, koło Kałusza, z okazałemi ruinami starożytnego zamku obronnego i wzorowym zakładem gospodarczym. — Drohoimjźe, pół m. od Mikołajowa, z porządnym pałacem, budynkami ekonomicznemi i zakładem ogierów skarbowych pod zarządem wojskowej komendy. — Hoszoiu, pół m. od Bolechowa, z klasztorem XX. Bazylianów na szczycie stromej tak nazwanej „Jasnej-górze,» z piękną nowo wybudowaną świątynią pańską, miejsca częstych odpustów. — Hrebenów, 2% m. od Kozio wy, z hutą żelazną. — Klimiec, na samej granicy węgierskiej, z hutą żelazną, urzędem pocztowym i przedkomórkiem celnym. — Kochawina, 3 m. od Stryja, miejsce wielkich odpustów. — Korostów, mila od Sko-lego, z hutą szklanną i zakładem górniczym. — Koziowa, 3 m. od Skolego, z urzędem pocztowym. — Lubieniec, 3 m. od Stryja, z urzędem pocztowym. — Martynów, nad Dniestrem, mila od Wojniłowa, pamiętna zadaną klęską z łupami uchodzących Tatarów przez hetmana Koniecpolskiego (r. 1624). — Mizuń, mila od Doliny, majętność skarbowa z hutą żelazną, gisernią naczyń żelaznych i zakładem górniczym. W okolicy znajduje się ziemia farbiarska, tak nazwana bolus. — Niagryn, 1% m. od Doliny, z kolonią osadników czeskich, dla uprawy górnictwa sprowadzonych. — Nowosielice, mila od Doliny, z fryszerką żelaza. Na stromej górze u brzegu szumiącej Mizunki, miał podług podania ludu niegdyś zamek obronny istnieć, które podanie znajdujące się tam obszerne okopy stwierdzają. — Olchówka, 3 m. od Kałusza, z hutą żelazną. — Perehińsko, 4 m. od Kałusza, majętność metropolii lwowskiej obrz. rusk., wieś największa w tym obwodzie, z 1700 mieszkańcami. — Podhorodce, 4 m. od Lu-

— 74

Siemieginów, mila od

bieńca, z pięknym pałacem i obszernym zwierzyńcem krajowych zwierząt. — Polanica, mila od Bolechowa, z labiryntem obszernych jaskiń w pobliskich skałach „Boldy“ nazwanych, które niegdyś mieszkańcom okolicznym, za miejsce schronienia przed najazdami wrogów służyć miały. O tych prawi także podanie ludu, że takowe w czasach przedchrześciańskich narodom pogańskim za świątynię służyły.

Lubieńca, z pięknym pałacem. — Strutyn, mila od Doliny, z ob-fitemi źródłami solnemi. — Stynawa, 3 mT od Lubieńca, z hutą żelazną. — Synowucko-nizsze, iy₂ m. od Lubieńca, z hutą żelazną. — Truchanów, 2 m. od Skolego, z osobliwszą partyą olbrzymich skał, na których wiele hebrajskich i eyrylijskich napisów (z odwiecznych czasów) widzieć można. — Urycz, 5 m. od Lubieńca, podobnie z widzenia godną okolicą napiętrzonych skał, tak nazwanych „kamień pod Uryczem,“ składających się z trzech ogromnych skał w czworobok uformowanych, które w pośrodku częścią przez naturę, a częścią przez ręce ludzkie wydrążone, niegdyś mieszkańcom okolicznym w potrzebie za miejsce schronienia, później zaś zbójcom za kryjówkę służyli. Na powierzchni tych są ślady murów jakiejsiś przypierającej budowy, a na sklepieniach jaskiń, herby rodzin Tarłów, Woja-kowskich, Pietruskich, posiadaczy przyległych majętności, wykute. — Wełdzirz, 2 m. od Doliny, z zakładem fabrycznym w Maxymówce, gdzie znakomita huta żelazna, gisernia i warstaty maszyn w pięknych do tego przyrządzonych budynkach się znajdują. O pół mili drogi leży osada Żakla, w której dopiero przed kilku laty okazałą walcownię blachy założono. — Wyszków, na granicy węgierskiej, 8 m. od Doliny, z przedkomór-kiem celnym. — Zulin, l*/a m. od Stryja, z hutą żelazną i ogromną skałą, w której niezgłębione przepaście i obszerne jaskinie się znajdują. — Żurów, 2 m. od Żurawna, ma wiele alabastru.

Oprócz tych wymienionych włości, są w tym obwodzie osady niemieckie: w Bolechowie, Engelsberg koło Wełdzierza, Gel-sendorf, 2 m. od Stryja; Iiofnungsau, iy₂ m. od Doliny; Landstreu, Neuhof i Ugartsthal, koło Kałusza, naostatek nowo założone w Lu dwikówce i w Mizuniu, dla prowadzenia górnictwa.

¹

W latach głodem pamiętnych 1811—12 rozkazał wielce uwielbiany dziedzic Sieniawy, ks. Adam Czartoryski, c. k. marszałek, kilkanaście tysięcy korcy zboża nakupić, które razem z swoimi zapasami do wyżywienia i wsparcia podczas zasiewów swoich poddanych przyznaczył. Gromadnie cisnął się zbiedzony lud do pootwieranych na ten cel szpiklerzów, gdzie im zboża hojnie rozdawano. Ta szczodrobliwość zaś nie kończyła się tylko na tym: Po wszystkich folwarkach kazał ten książę kuchnie pozakładać, na których potrawy gotowano, i te codziennie między zgłodniały lud, bez wszelkiej różnicy, czyli ten z jego, czyli z obcych dóbr był, rozdawano. Pomiędzy temi nędznemi widziano często książęcą familię, która z uprzejmą łaskawością tych biedaków do pożycia pokarmu wzywała. Niemniej też dwór książęcy był każdemu nieszczęśliwemu otwarty, zkąd żaden bez hojnego upominku nie odchodził.

²

Odsiecz Wiednia przez Sobieskiego, 12 września 1683. — Bitwa pod Strzygoniem, 9. paźd. 1683.— Bitwa pod Kluszynem, 8. lip. 1610. — Zwycieztwo pod Chocimem, 11 list. 1673.

OT.

Obwód Stanisławowski, jeden z najpiękniejszych i najobfitszych w Galicyi, graniczy ku północy do obw. brzeżańskiego, ku wschodowi do obw. czortkowskiego i kołomejskiego , ku południowi do Węgier a ku zachodowi do obw. stryjskiego. Powierzchnia jego wynosi 101 □ m. geogr., na której w 5 miastach, 13 miasteczkach i 264 wsiach, 264,936 mieszkańców się mieści. Południowa część obwodu pokryta Karpatami, obfituje w lasy i chów bydła, inne zaś w urodzajne grunta, na których wiele tytoniu i kukurudzy sadzą.

Miasta.

Stanisławów, miasto obwodowe na pięknej równinie nad Bystrzycą, 11 stacyi poczt, od Lwowa, liczy 950 domów i 10,200 mieszkańców (między temi połowę Żydów). Miasto dobrze zabudowane, jest miejscem władz : urzędu cyrk., sądu szlacheckiego i karnego, administracyi dochodów skarb, i magistratu. Są tam także szkoły gymnazyalne, normalne i dla płci żeńskiej, drukarnia i gmina Ormianów, znakomity handel prowadzących. Stanisławów, 1654 r. od Stanisława Potockiego, wojewody kijowskiego, zbudowany, został później do stanu twierdzy przyprowadzony, z której tylko zamek pozostał, w nowszych czasach na szpital wojskowy przeistoczony. W kościele farnym znajdują się kilka nadgrobków rodziny Potockich, mianowicie : Stanisława P., zabitego przy odsieczy Wiednia; Andrzeja P., kasztelana krakowskiego , i Jozefa P., wiernego przyjaciela i towarzysza Karola XII. w Benderze. Oprócz kilku pięknych kościołów, dużego ratusza i wiele prywatnych gmachów, posiada to kształtne miasto pomnik z żelaza lanego ś. p. cesarza Franciszka I,, pierwszy w całym państwie austryjackim (13. maja 1838) położony. Stanisławów 1692 r. od Tatarów, a 1712 r. od het. Sieniąwskiego, jako królowi Leszczyńskiemu sprzyjające miasto, siłą zbrojną zajęte, poniosło oba razy znaczne spustoszenia. — Halicz, nad Dniestrem, 3 mil od Stanisławowa, niegdyś stolica ziemi ruskiej i siedziba książąt halickich, od którego Galicya (Halicya) nazwę otrzymała. Tam znajduje się 4000 dusz ludności, magisrat, szkoła normalna i klasztor XX. Minorytów. Na wzgórzu tuż nad Dniestrem ciągnącym się leżą ogromne zwaliska starożytnego grodu, w dziejach sławnego kilkakrotnym napadem nieprzyjaciół. Założenie miasta jest grubą po-mroką wieków osłonione, albowiem już Herodot, sławny dziejo-pis przed Chrystusem, który część Scytyi objeżdżał, o jednym narodzie Haliconów, nad rzeką Tyras (dzisiejszym Dniestrem) mieszkającym, wspomina. Niemożeż to nasz Halicz być osadą tego starożytnego narodu? Podobnie też napotkały w IX. stuleciu tamtędy z Azyj przechodzące Węgry, Halicz już jako wielkie i zamożne miasto, które dopiero aż w następnym wieku, przez wkroczenie do niego książąt kijowskich, więcej znane zostało. Częste najazdy nieprzyjacielskie i zbudowanie miasta Lwowa, dokąd książęta ruscy (r. 1270) i biskupi (rzym. kat. r. 1414 a grec. kat. r. 1570) swą rezydencyją przenieśli, było pryczyną upadku tego w dziejach Galicyi tak sławnego miasta, którego obszerności ślady daleko po zakres dzisiejszego Halicza sięgają. Naostatek zasługuje jeszcze na osobliwszą uwagę tam przez króla Stefana Batorego założona kolonia sekty Żydów, Karaitów, która się bez znacznego powiększenia aż po dziśdzień utrzymała. — Mariampol, nad Dniestrem, w okolicy w krzemień obfitującej, 2 m. od Halicza, z 1600 mieszk., klasztorem Panien Miłosiernych i zamkiem niegdyś obwarowanym. — Sołotwina, 2 m. od Bohorodczan, z 2000 mieszk. i ekonomią skarbową.—

Tyśrnienica, mila od Stanisławowa, miasto dobrze zabudowane i handlem słynące, z 6009 mieszk., klasztorem XX. Dominikanów, pięknym zamkiem i gminą ormijańską. W dziejach kraju jest pamiętne klęską Wołochów, Ruś plądrujących (r. 1660). Oprócz częstych spustoszeń przez najezdników , poniosło miasto r. 1531 i 1821 przez pożary wielkie szkody.

Miasteczka.

Barysz, mila od Manasterzysk. — Bohorodczaruj, 2 m. od Stanisławowa, z klasztorem XX. Dominikanów. Mieszkańcy trudnią się garbarstwem i szewstwem. — Buczacz, nad Strypą, 2 m. od Manasterzysk, miejsce starożytne, dawniej w obwodzie podolskim i gniazdo sławnej w dziejach rodziny Buczackich, z 3500 mieszk., zamkiem na skale niegdyś obwarowanym (re-zydencyj Mik. Potockiego, starosty kaniowskiego), okazałym ratuszem i klasztorem XX. Bazylianów, z szkołą normalną i gymnazyalną. Szkoły te, przez ten zakon dawane, są najdawniejsze w Galicyi. W dziejach kraju jest Buczacz zajęciem przez sułtana Machometa IV. i zawarciem haniebnego traktatu pamiętny (1672 r.), mocą którego Turkom Podole i Ukraina odstąpioną została. R. 1675 powtórnie od Turków zdobyty i spustoszony, potrafił się później częstym najazdom Kozaków obronić. — Delatyn, nad Prutem, mila od Łanczyna, z kąpielami słonemi. które od wielu na żętycę zjeżdżających gości tak dla swego nader pięknego położenia w górach i wygód, jak też i skuteczności wód, bardzo zwiedzane bywa. Mieszkańcy są umię-tni w sporządzaniu kształtnych naczyń drewnianych. — Jezupol, nad Dniestrem, mila od Halicza, niegdyś znaczne miasto z obronnym zamkiem. — Łysieć, ll/,₂ m. od Stanisławowa, z obszernym pałacem i gminą Ormianów, ze znacznemi garbarniami safianu. — Manastcrzyska, 3 m. od Niżniowa, z magazynem zapasów lytuniów i pięknym pałacem; dawniej obronnemi wałami obwiedzione, było od najeżdżających Tatarów często napasły wane. W jednej z tych utarczek został też tam sławny hetman Czarnecki raniony. — Nadworna, 2y₂ m. od Bohorod-czan, z ekonomią skarbową i obszernym, niegdyś warownym zamkiem na wzgórzu, który od najezdników często napadany, ale nigdy zdobytym nie był. W pobliżu tego znajdującą się wielka mogiła, ma zwłoki pobitych Talarów pokrywać. Nazwisko Nadworny pochodzi od licznej służby nadwornej możnych Potockich, która w zamku niemając miejsca, około tego w przyrządzonych domach osadzoną została, z których później miasteczko powstało. — Nizniów) nad Dniestrem, 3 m. od Tyśmie-nicy, z fabryką cukru burakowego i wyrobnią skałek. — Otynia, 3 m. od Tyśmienicy, ma wiele ganczarzy. — Potok, 3 m. od Niżniowa, z klasztorem XX. Dominikanów' i starożytnym zamkiem, niegdyś gniazdo rodziny Potockich. ■— Tłumacz, 1l/₂ m. od Tyśmienicy, z okazałym pałacem i fabryką cukru burakowego, jednej z najpierwszych w Galicyi, która rocznie do 70000

cetn. cukru produkuje i do 1000 robotników zatrudnia.— Uście, nad Dniestrem, 3 m. od Halicza, tam był dawniej obronny zamek.

Między włościami są szczególniej uwagi godne:

Kryłoś, koło Halicza, niegdyś

Pohonia, 1¹/₂ m. od Bu-

Bednarów, 2 m. od Halicza, pamiętna z zadanej klęski Tatarom (r. 1442). — Gucylów, mila od Stanisławowa, w pobliżu tej znajduje się 12 mogił z czasów wojen tatarskich. — Czer-niejów, 2 m. od Stanisławowa , w XI. wieku znakomity gród pod nazwiskiem Czerwień, od którego ta część Rusi nazwę „czerwonej“ otrzymać miała. W pobliżu jego Bolesław Krzywousty, na Rusi sprawę Jarosława II. ks. halickiego popierający, poniósł przez płochość wojewody krak. pamiętną klęskę. — Dora, 2 m. od Łanczyna, z pięknym wodospadem rzeki Prutu. W niewielkiej odległości od tego, w dziko-romantycznej okolicy, znajduje się pomnik (z ogromnej płyty kamiennej) na pamiątkę starosty cyrk. Krattera wystawiony , w której prace tego męża dla tej okolicy podjęte, są wyryte. Skała, z której ta nadzwyczajnej wielkości płyta wyłupaną była, jest wielkim krzyżem żelaznym oznaczona. — Dubowce, nad Dniestrem, 2 m. od Halicza, z wielką mogiłą niezbadanego pochodzenia.—Grabowiec, 1% m. od Bohorodczan, niegdyś gród warowny. — Koropicc, nad Dniestrem, mila od Niźniowa, z wspaniałym pałacem iporządne-mi budynkami gospodarczemi. cytadela miasta Halicza, z której dotąd potrójne okopy dostrzedz można. — W połowie XII. w. było tam biskupstwo ruskie, tytułem halickiego fundowane, którego rezydencya później do Halicza przeniesioną została. — Lacliowce, nad Bystrzycą, 4m. od Stanisławowa, pamiętne bitwą z Kozakami, Ruś plądrującemi 1060 r. — Łanczyn, 2 m. od Nadworny, majętność rządowa w nader pięknej okolicy z urzędem pocztowym i warzelnią soli. — Łojowa, koło Nadworny, pamiętna stoczoną bitwą z Bogd. Chmielnickim r. 1624. — Maniawa, 4 m. od Nadworny, z pięknym wodospadem Maniawki o 54 stóp wysokości. W pobliżu w lesie znajdują się malownicze ruiny klasztoru XX. Bazylianów „Skit* nazwanego, którego zbudowanie XII. wieku sięga. — Majdan-górny, mila od Nadworny, z hutą żelaza i szkła. — Pacykóiu, mila od Stanisławowa, z pięknym pałacem, hamernią miedzi i fabryką papieru. — Pasieczna, 2 m. od Nadworny, z hutą żelaza i pięknym wodospadem rzeki Bystrzycy. — Pniów, mila od Nadworny, z starożytnym krzyżem na jednym wzgórzu jako pomnikiem na pamiątkę tam niegdyś od Tatarów zamordowanego młodzieńca znakomitego rodu. czacza, której nazwę od pogoni Tatarów aż w te okolice, i tych pokonanie tamże, wywodzą. — Ptdniki, 2 m. od Buczacza, z fabryką cukru burakowego. — Rosulna, 2 m. od Bohorodczan, z banią solną. — Ścianka, 2 m. od Niźniowa, z jaskinią pustelniczą w skalistym brzegu Dniestru. — Tustań, pół m. od Halicza, niegdyś znakomite i obronne miejsce, na początku XIII.

wieku zaś fundusz biskupstwa halickiego. — Wofosów, mila od Bohorodczan, z wielu mogiłami z czasów najazdów tatarskich. Zagiooździe, pól m. od Stanisławowa, z hamernią miedzi.

Oprócz kolonii niemieckiej Eisenthal, 4 m. od Nadworny, w głębi gór karpackich, nie ma w tym obwodzie więcej podobnych osad.

nr.

Obwód Brzezański, obejmuje 76 □ mil geogr., na której powierzchni w 3 miastach, 14 miasteczkach i 317 wsiach 232,420 mieszkańców się mieści. Granice tego obwodu są: ku północy obw. złoczowski, ku wschodowi obw. tarnopolski i czortkow-ski, ku południowi obw. stanisławowski, ku zachodowi zaś obw. lwowski. Kraj w pośrodku nieco wzgórzysty, ma grunta urodzajne i piękne lasy, a mieszkańcy trudnią się wyłącznie rolnictwem..

Miasta.

Rohatyn, 3 m, od Brzeżan, z 3500 mieszk. i ko-

Brzeźany, miasto obwodowe nad wielkim stawem, 6 sta-cyj poczt, od Lwowa, liczy przeszło 800 domów i 7000 mieszkańców. Jest tam urząd cyrk., magistrat, administracya dochodów skarb., klasztor XX. Bernadynów, szkoły gymnazyalne, normalne i dla płci żeńskiej, fabryka koców i grubego sukna, kilka garbarń i papiernia. Starożytny zamek, niegdyś warowny, teraz zaś należycie zreperowany, zawiera w podziemnych sklepach zwłoki dobrze zakonserwowane Arianów, którzy w Brze-żanach swą rezydencyą mieli. W archiwum miejskim znajduje się chorągiew turecka, w XVI. w. najezdnikom zabrana, a w kościele nadgrobek historyczny Jak. Strzemieńczyka. W r. 1811 poniosło miasto przez pożar wielkie spustoszenie, teraz zaś porządnie odbudowane, może do piękniejszych miast być policzone. W pobliżu leży piękny pałac letni, „Raj“ nazwany. Brzeżany są miejscem urodzenia Adama Burskiego, znakomitego filozofa, i Tomasza Chodowskiego, poety w XIVT. stuleciu.— Podkamień, P/oin. od Rohatyna, z 1130 mieszk., pałacem i pięknym ogrodem.

tam-

palniami gipsu. Miasto miało niegdyś obronny zamek, który od nieprzyjaciół często bywał najeżdżany. Podczas jednego z tych napadów tureckich w XYTI. w. była też córka (Anastazya) tejszego plebana ruskiego Lisowskiego w niewolę wzięta, która później do seraju sułtana Solimana W. się dostała. Ująwszy go wdziękami swojemi, wyniesiona została do godności pierwszej małżonki, pod imieniem sławnym w historyi Roxolany. Za jej wpływem zaniechał ten zaborca państw, kraje ruskie pustoszyć, i żył odtąd z Polską w przyjaźni.

Miasteczka.

Bobrka, 3 m. od Przemyślan, z 3000 mieszk. i wielu warsta-tami obrusów. — Brzozdowce, 4 m. od Bobrki, z 1500 mieszk.—

Bołszowce, 2% m. od Bursztyna, z 1500 mieszk.—Bursztyn, 2. m od Rohatyna, z 2800 mieszk., pałacem wspaniałym i pięknym ogrodem. Miasteczko podług planu porządnie zabudowane, należy do piękniejszych w Galicyi. W pobliżu lego znajduje się alabaster, sześć dużych mogił z czasów wojen tatarskich, a w niewielkiej odległości od tych ogromny kamień, podług podania ludu, miejsce jakiegoś tam poległego dowódzcy Kozaków oznaczający. — Chodorów, 2% m. od Rohatyna, z 1800 mieszk. — Dunajów, 2 m. od Narajowa, z 1600 mieszk. i hamernią miedzi. Od Rzeszowskiego, biskupa halickiego r. 1420 zbudowane, później zaś należycie obwarowane, wytrwało r. 1476 pamiętne oblężenie przez Turków. — Knihinicze, mila od Rohatyna, z 1500 mieszk. — Kozowa, 2 m. od Brzeżan, z 3000 mieszk. — Konkolniki, 3 m. od Bursztyna, z 4000 mieszk., pamiętne zaszłą lam śmiercią arcybiskupa lwowskiego, Grzegorza z Sanoka 1477 r. — Narajów, 2 m. od Brzeżan, z 2200 mieszk. — Podhajce, 3 m. od Brzeżan, z 3500 mieszk. Niegdyś murem i wałami opasane, było od Tatarów, w tej części kraju grasujących, często napadane, mianowicie w latach 1674, 1676 i 1697. Roku 1667 zadał tam Jan Sobieski Tatarom w społu z Kozakami Ruś pustoszących pamiętną klęskę, w skutek której Dorożeńko, hetman Kozaków, nazad pod posłuszeństwo powrócił. — Przemyślany, 4 m. od Narajowa, z 2200 mieszk. i porządną garbarnią. — Strzeliska-nowe, 2 m. od Bobrki, z starożytnym zamkiem, niegdyś od najezdników często napadanym. — Swirz, mila od Bobrki, z pięknym pałacem i obszernym ogrodem.

Między włościami lego obwodu są najznakomitsze:

Buszcze, mila od Brzeżan, wieś będąca dawniej miasteczkiem, z którego tylko murowany kościół pozostał. Podczas napadów kozackich r. 1672 służył tenże załodze za obronną twierdzę. — Chlibowice-wielkie, l¹/,, m. od Bobrki, wieś obszerna, z hamernią miedzi. — Ciemierzyńce, 2 m. od Przemyślan. W pobliżu tej włości mieli dawni Stawianie z Pieczyngami wielką bitwę stoczyć. — Dźwinogrod, l*/₂ m, od Bobrki, w XII. w. gród obronny i rezydencya ks. halickich, przetrwał kilka pamiętnych oblężeń. — Kaplińce, 3 m. od Brzeżan, pamiętna porażką Kozaków w XVII. w. — Krasnopuszcze, 3 m. od Brzeżan, z klasztorem XX, Bazylianów. — Laszki-górne, 3 m. od Bobrki, tam istniał niegdyś obronny zamek „Kisielów¹' zwany, który 1620 r. od Turków zajęty i zburzony został. — Łopuszna, mila od Bobrki, pamiętna klęską zadaną Tatarom przez Mik. Kamienieckiego 1566 r. — Meducha, 2 m. od Halicza; w tej pobliżu znajduje się wielka mogiła niezbadanego pochodzenia. — Miedzyhorce, mila od Halicza, uwagi godna z względu tam w jednej górze znajdującej się obszernej jaskini, która niegdyś podczas najazdów nieprzyjacielskich mieszkańcom okolicznym za miejsce schronienia służyła. W obronnym zamku rezydowali niejaki czas biskupi haliccy. — Mikołajów, 2 m. od Bobrki, z mogiłą z wojen tatarskich. — Nowosielce, 2 m. od Rohatyna, z źródłem siarczystej wody. — Ostałowice, 1V₂ m. od Przemyślan, z pięknym dworem i zakładem ogrodniczym. — Popławniki, 2 m. od Halicza, pamiętne w dziejach kraju odniesionym świetnym zwycięztwem hetmana Koniecpolskiego nad Tatarami r. 1624. — Psary, iy₂ od Rohatyna, z schludnym dworem i pięknym ogrodem, — Saranczuki, mila od Brzeżan , z fabryką papieru. — Sokołówka, mila od Bobrki, z fabryką cukru burakowego, tyna; tam istniała w XVII. wieku sławna drukarnia ruska. — Tenetniki, mila od Bursztyna, uwagi godna znalezieniem rogu jednorozęa, zwierza zaeuropejskiego, r. 1840. — Żurawie, koło Bursztyna, w okolicy w alabaster obfitującej.

Stratyn, pół mili od Roha-

Oprócz czterech osad niemieckich: Ernstdorf, Muhlbach, Reh-feld, Bekersdorf, koło Bobrki, nie ma w tym obwodzie więcej takich kolonij.

S*§

Obwód Złoczowski, powierzchnia jego wynosi 98 □ mil geogr., na której w (3 miastach, 20 miasteczkach i 325 wsiach 285,302 mieszkańców się mieści. Obwód len graniczy ku północy z Rosyą, ku wschodowi z tarnopolskim, ku południowi z brzeżańskim, a ku zachodowi z lwowskim i żółkiewskim obwodem. Przez sam środek przerżnięty jest pasmem wzgórza Gołogórki i Woroniaki nazwanym, a po obu stronach ma bardzo urodzajną ziemię, której po największej części kamień wapienny za podstawę służy, dla czego też tam i ziemiopłody prędzej jak gdzieindziej dojrzewają. Dla mnogości Żydów, w tym obwodzie osiadłych, jest handel, w pobliżu wolnego miasta Brodów zaś przemycanie towarów, najznaczniejszą gałęzią zarobkowości.

Miasta.

Złoczów, miasto obw., 4y₂ stacyj poczt, od Lwowa, liczy 620 domów i 6900 mieszkańców. Tam znajduje się urząd cyrk., magistrat, szkoła norm. i klasztor XX. Bazylianów. Tuż obok miasta na wzgórzu jest obronny, jeszcze za króla Sobieskiego przez tureckich i tatarskich jeńców zbudowany zamek, pod którym daleko idące podziemne lochy się znajdują. Należycie zreperowany służy teraz za koszary dla załogi wojskowej. W dziejach krajowych jest to miasto oblężeniem kozackim r. 1649, porażeniem Tatarów przez hetmana Jabłonowskiego r. 1674 i 1676, i napadem i złupieniem go przez Tatarów r. 1690 pamiętne, podczas którego napadu też Jan Sobieski o mało co pojmanym nie został. — Brody, wolne handlowne miasto na rosyjskiej granicy, 5 m. od Złoczowa, liczy 1650 domów i 28,000 mieszkańców (między temi do 19,000 Żydów). Tam znajduje się administracya dochod. skarb., magistrat, szkoła normalna,

realna i dla płci żeńskiej i konsulat rosyjski. Brody, 1584 r. od wojewody Slanisł. Żółkiewskiego pod nazwiskiem Lubicz (od tegoż herbu familijnego) założone, przyjęły później od błotnistej okolicy, którą w bród trzeba było przechodzić, teraźniejszą nazwę. W cztery lata po założeniu miasta zbudował tamże nowy posiadacz, hetman Koniecpolski, warowny zamek, który 1648 roku od Tatarów i Kozaków długo w oblężeniu był trzymany. Ostatki r. 1812 zniesionych wałów i murów świadczą do tychczas o wielkiej fortyfikaeyi lego miasta. R. 1779 przywilejem wolnego handlu obdarzone, prowadzi to miasto bardzo rozgałęziony handel do Rosyi, Mołdawy i Niemiec. R. 1801 i 1835 poniosło naostatek przez pożary wielkie szkody. — Busk, nad ujściem Pełtwi do rzeki Bugu, 5 m. od Złoczowa, liczy 700 domów i 3500 mieszkańców. Tam znajduje się magistrat, szkoła tryw. i duży pałac z pięknym ogrodem. Założenie tego miasta przypada w najdawniejsze czasy, albowiem już w IX. w. istnieć, i od Ziemowita, ks. polskiego, niektóre wolności otrzymać miało. W pobliskim lesie znajduje się 14 mogił czyli kurhanów z czasów wojen litewskich. Miasto z powodu swego położenia nad wodą, z obszernemi przedmieściami, więcej jak 30 mostami połączone, dla tego też galicyjską Wene-cyą przezwane, ma po dziśdzień ślady dawnego obwarowania i dwóch obronnych zamków. R. 1516 od Tatarów napadnięte, obroniło się miasto najezdnikom, lecz 1672 r. powtórnie najechane i zdobyte, poniosło przez złupienie i spalenie wielkie straty.— Gliniany, iy₂ m. od Olszanicy, liczy 2300 mieszkańców. Niegdyś rezydencya starostów polskich, odbywały się w pobliżu jego częste popisy wojskowe, a jeszcze częściej utarczki z Tatarami Ruś najeżdżającemu — Kamionka-stumilowa, nad Bugiem, 3 m. od Buska, z 1500 mieszkańcami, magistratem i szkołą tryw. Za dawnych czasów miało to miasto znaczną warownię, było przeto miejscem częstych napadów nieprzyjacielskich i krwawych z nim utarczek. W okolicy znacho-dzą w ziemi różne starożytności, osobliwie rysztunek wojenny j. t. strzały, kule i pałasze. — Załośce, 5 m. od Złoczowa, z 4000 mieszkańcami, pięknym pałacem i klasztorem PP. Miłosiernych, trudniących się pielęgnowaniem chorych i edukacyą sierot płci żeńskiej. W XVI. stuleciu było to miasto miejscem pobierania cła od towarów z zagranicy przywożonych, które najznaczniejsze dochody województwa podolskiego stanowiły.

Miasteczka.

Bialy-kamień, 2 m. od Złoczowa, ma fabryki cukru burakowego, czokolady i cykoryi. Na pobliskiej górze znajdują się ślady zwalisk niezapamiętanego budynku, a pod tą piękny ogród i ruiny niegdyś obronnego zamku. — Cholojów, iy₂ m. od Radzie-chowa, z pięknym pałacem i obszernym ogrodem. — Dobro-dwór, nad Bugiem, 3 m. od Radziechowa. —■ Gologóry, 2 m. od Złoczowa, majętność zakonu XX. Dominikanów. — Jezierna, 2 m. od Zborowa, niegdyś był tam zamek obronny. — Leśniow, 2Y₂ m. od Brodów, dawniej bardzo handlowne miasto, ma klasztor XX. Bernadynów. — Markopol, 4 m. od Brodów. — Olesko, 3 m. od Złoczowa, z 3000 mieszkańcami. Tam znajduje się klasztor XX. Kapucynów, i na wysokiej górze starożytny zamek (r. 1481 od Piotra Oleskiego zbudowany), w którym Jan Sobieski się urodził (1629). W gotyckim guście zbudowanym kościele, przed którego wchodem olbrzymie kości przedpotopowego zwierza na łańcuchach wiszą, są wspaniałe nad-grobki familii Koniecpolskich. Olesko, dawniej do województwa wołyńskiego należące, murami i wałami obwarowane, było w XV. w. od najeżdżających Litwinów, w XVI. zaś od Tatarów zdobyte i złupione, przezco też i jego handel, aż do morza czarnego sięgający, zupełnie podupadł. W pobliżu miasta znajduje się romantyczna osada, Sewerynka nazwana, z schludnym pałacykiem i obszernym ogrodem drzew owocowych. — Podkamień, 2 m. od Brodów. Tam jest piękny pałac z ogrodem i wspaniały klasztor XX. Dominikanów, na początku XIII. w. na górze skalistej na tym miejscu założony, na którym niegdyś bożyszcze pogańskich Połowców stać miało. Klasztor początkowo drewniany, w latach 1240, 1319 i 1617 od Tatarów ruinowany, był dopiero 1640 r. od rodziny Cetnerów z kamienia zbudowany i murami nadzwyczajnej trwałości obwarowany, od którego nieprzyjaciel potym po kilkakrotnie odparty został, mimo że zamek i miasteczko za każdym razem w perzynę obrócone zostało. Piękny i bogaty kościół zdobi cudowny obraz P. Maryi, do którego i wielu nabożnych pielgrzymują. Widok z galeryi jego jest zachwycający, dosięga on albowiem w głąb Rosyi do Poczajowa i Kamieńca - podolskiego, w Galicyi zaś aż do Lwowa. Tuż przy klasztorze daje się widzieć ogromna bryła całkowitego kamienia, która z skalistego gruntu wysoko stercząc, w dole położonemu miasteczku nazwę „Pod-kamień“ dała. — Pomorzany, 3 m. od Złoczowa, z starodawnym, niegdyś obronnym zamkiem, dotychczas w stanie zamieszkałym utrzymywanym. R. 1476 wytrzymał takowy pamiętne oblężenie Tatarów, których dzikość na dzielnym męztwie małej garstki obrońców pod dowództwem niejakiego Świnki skruszoną została, r. 1695 wpadłszy zaś w moc nieprzyjaciela, poniósł od niego wielkie szkody. — Radziechów, 5 m. od Brodów, z pięknym pałacem i obszernem ogrodem. — Sassów, mila od Złoczowa, z schludnym pałacykiem i ogrodem dla promenady i fabryką naczynia fajansowego. Miasteczko jest w dziejach kraju pamiętne klęską Tatarów (r. 1633) i częstym przemieszkiwaniem Jana Sobieskiego. — Sokoiówka, 3 m. od Brodów, z starożytnym zamczyskiem. — Stojanów, 1m. od Ra-dziechowa, z komorą celną. — Szczurowice, nad Śtyrem, 3 m. od Brodów. — Toporów, 4 m. od Brodów, z zabytkami dawnych szańców, w których często rysztunek wojenny znachodzą. — Witków-nowy, lV₂m- od Radziechowa. — Zarudzie, mila od Zborowa. — Zborów, 3 m. od Złoczowa, było dawniej obronnym miejscem z warownym zamkiem możnej rodziny Zborowskich, na którego zdobycie nieprzyjaciel często, ale zawsze podare-mnie się kusił. R. 1649 (15 sierp.) odprawiła się tam pamiętna bitwa Polaków z Kozakami i Tatarami, która aż drugiego dnia na stronę oręża polskiego się przeważyła. Miasteczko przyozdobione pięknym pałacem i pięknej budowy kościołem, sprawia za zbliżeniem się do niego malowniczy widok. Ztąd ku Tarnopolowi zaczynają się też i żyzne płaszczyzny Podola.

Między włościami są najznakomitsze:

Barylowa-wolica, 2l/₂ m. od Radziechowa, z pięknym pałacem. — Berlin, mila od Rrodów, z komorą celną. — Bieniów, ćwierć m. od Złoczowa, majętność funduszowa od zmarłego właściciela c. k. radcy Łukiewicza na wyposażenie corocznie jednej sieroty płci żeńskiej wiecznemi czasy przyznaczona. — Czernica, 1¹/q m. od Brodów, ma piękny pałacyk i wspaniały ogród. W pobliżu są wielkie kamieniołomy, majace wszędzie ślady morskich skamieniałości. — Ditkowce, pół m. od Brodów, z schludnym pałacykiem i komorą celną. — Hodów, koło Pomorzan, 4 m. od Złoczowa, pamiętna w dziejach kraju nadzwyczajnym męztwem małego oddziału polskiego wojska i poniesionej klęski Tatarów (r. 1694), które zdarzenie wiele mogił około włości, i pomnik piramidalny, od króla Jana Sobieskiego zbudowany, uwiecznia ¹). — Huta-pieniacka, 2 m. od Podho-rzec, ma fabrykę szkła. — Juszkowice, P/b hi. od Podhorzec, z pięknym pałacykiem i ogrodem wybornych drzew owocowych. — Kabarowce, 3 m. od Złoczowa, ma fabrykę świec woskowych. — Koniuszków, pół m. od Brodów, z obszernym pałacem i niegdyś pięknym ogrodem. — Koltów, 2 m. od Złoczowa, z wspaniałym pałacem i pięknym ogrodem. Ta włość należała w XVII. w. do rodziny Sobieskich, w której także Jan, później król polski, swój młodocianny wiek przepędził. — Korsótu, 2 m. od Brodów, z źródłem mineralnej (żelaznej) wody, przy którym też i kąpielnie są urządzone. — Kozłów, mila od Buska, z ruinami starożytnego zamczyska. — Kruchów, 2 m. od Złoczowa, w której pobliżu rzeka Bug swój początek bierze. — Kurowice, mila od Podhajczyk, z pięknym pałacem i gospo-darczemi zakładami. Opodal tejże znajduje się wielka mogiła z czasów napadów tatarskich. — Kutkorz, P/a hi. od Buska. Tam jest klasztor XX. Kapucynów, fabryka prochu strzelnego

1    papiernia. — Lackie-male, mila od Złoczowa, z wspaniałym pałacem i pięknym ogrodem. — Łahodów, mila oi Podhajczyk, ma dwór pieknej budowy i obszerny ogród. — Laszki-królewskie,

2    m. od Podhąjczyk, z pięknym pałacem i dużym ogrodem; ma także należycie urządzoną cukiernię i walkownię sukna. W dawnych czasach znajdywał się tam obronny zamek, Kisielów zwany, który w połowie XIV. w. od Tatarów był zruinowany. W późniejszych czasach Władysław Jagiełło rozdarował tą majętność między kilku zasłużonych Polaków, których Rusini zazwyczaj Lachami «Laszkami⁴⁴ zwali, które przezwisko potym i tej włości pozostało, a od częstego przybywania tam króla Jana III. , przeimek „królewskie⁴⁴ otrzymała. R. 1620 była ta

włość od Tatarów zupełnie spalona, dziechowa, ma wspaniały pałac i duży ogród. Ta piękna, a raczej do miasteczka podobniejsza włość istniała już w XII. wieku jako warowne miasto, wystawione na częste napady Litwinów. — Milałyn-stary, iy₂ m. od Buska, z pięknym kościołem, miejsce wielkich odpustów.—Nakwasza, ll/₂ m. od Brodów. W tej pobliżu leżą trzy okazałe piramidalne góry, Makutra nazwane; na jednej z nich obozował niegdyś chan Tatarów, rozsyłając ztamtąd dzicz na rabunek. — Nowosiółki, 1 % m. od Złoczowa, z klasztorem PP. Miłosiernych, r. 1811 przez dziedzica ś, p. Strzembosza funduszem 4250 duk. uposażony. W pobliżu leży piramidalna góra „Winolirad⁴⁴ zwana, na której dawniej winną macicę pielęgnowano. Na tej bywają także często gliniane popielnice z węglami i szczątkami kości ludzkich

Łopatyn, 2 m. od Ra-

szych wypadła, jest podobny temu przy Termopilach; albowiem i ta mała garstka swojem poświęceniem się i męztwem uratowała tysiącom ziomkom życie i wolność. Z kamienia zbudowana piramida z żelaznym krzyżem na wierzchu, na której zdarzenie to w języku łacińskim jest wyryte, i podobny napis w cerkwi wiejskiej , przekazuje ten czyn bohaterski potomności.

/nachodzone, co osobliwsze jej przyznaczenie wnioskować każe. — Olszanica, 2 m. od Złoczowa, tam jest urząd poczt, i fabryka cukru burakowego. — Ostrów, pół m. od Złoczowa, z kształtnym na holenderski sposób urządzonym folwarkiem i piękne-mi aleami drzew. — Pieniaki, 2% m. od Brodów, z wspaniałym pałacem, w którym się widzenia godny zbiór obrazów znajduje. — Podhorce, 27₂ m. od Brodów, z pysznym pałacom dawniej warownym na szczycie wzniosłej góry, w którym się kilkaset kosztownych obrazów, zbiór starożytnych rysztunków i piękny księgozbiór, a między wielu starożytnościami i wielki marmurowy stół znajduje, na którym chrzest Jana Sobieskiego się odprawił. Podług modelu kościoła ś. Piotra w Rzymie na małą stopę zbudowany tam kościółek, mógłby za ozdobę każdego wielkiego miasta służyć. Z kopuły tego, lub z balkonu pałacowego, roztacza się ku stronie północnej najokazalszy krajobraz, zkąd też do 20 włości łatwo się obliczyć dadzą. W pobliskim lesie na trakcie do Złoczowa znajduje się na górze t. 1180 od Heleny, ks. kijowskiej, matki Leszka białego, założony klasztor XX. Bazylianów. Będąc obwarowany, był od niej samej przed napadem tatarskim dzielnie broniony. Rzadkie męztwo tej księżniczki miało nieprzyjaciela do odwrotu powodować, przy którym dla wywarcia swej zemsty, pobliskie miasteczko Pleśnisko, z którego teraz tylko ślady potrójnych wałów i przekopów lasem zarosłych i wiele mogił widzieć można, zupełnie zruinował, a mieszkańców w pień wyciął. — Po-horylec, pół m. od Podhajczyk, zasługująca na uwagę ze względu wielkiej tam znajdującej się rozpadliny ziemi, w której czeluściach morskie konchy znajdują. — Ponikwa-wielka, mila od Brodów, z wspaniałym pałacem i pięknym ogrodem, ma także duże kamieniołomy. — Rzepniów, ll/₂ m. od Buska, ma fabrykę cukru burakowego. — Stowita, mila od Podhajczyk, z pięknym pałacykiem i klasztorem PP. Bazylianek. W pobliżu znajduje się ogromna mogiła z czasów najazdów tatarskich.— Suchodoły, mila od Brodów, z obszernym pałacykiem. — Padanie, 2¹f,i m. od Buska. Tam znajdował się dawniej warowny zamek od Tatarów r. 1621 długo w oblężeniu Irzymany.— Uciszków, 2 m. od Buska, z dwiema dużemi mogiłami z niepamiętnych czasów, o których podanie ludu prawi, że tam siedem senatorów w bitwie poległych pochowano. — Uniów, mila od Podhajczyk, mąjętność grec. kat. metropolii lwowskiej, miała niegdyś klasztor XX. Bazylianów i sławną drukarnią. Teraz odbywają się tam corocznie w sierpniu walne jarmarki na futra. — Werchobuz, 2 m. od Złoczowa, ma tak mocne wytryskające źródło, że zaraz kilka młynów pędzi, z którego też i rzeka Bug swój początek bierze, od czego i przezwisko lej włości, z ruskiego „Werch-Buha“ pochodzi. — Wolica-derewlań-ska, 2 m. od Buska. Niegdyś był tam warowny zamek, z którego tylko jeszcze dwie baszty pozostały. — Wyilany, 1*/₂ m. od Podhajczyk. W pobliżu tej znajduje się mogiła, obejmująca do 220 kroków z osobliwszym wydrążeniem w środku. Podanie ludu prawi o niej, że takowa od jakiegoś wojska usypaną była. — Zabin, mila od Zborowa, ma podobnieżjjmogiłę starożytną.

Oprócz tych znajdują się w tym obwodzie osady niemieckie: Heinrichsdorf, Józefów i Mierów, koło Radziechowa; Po dbaj czy-ki, 2 m. od Olszanicy, z urzędem pocztowym; Sapieczonka, 3 m. od Buska; Unterwald, 2 m. od Podhajczyk.

XVII.

Obwód Tarnopolski, graniczy ku północy i wschodowi z Ro-syą, ku południowi z czortkowskim, a ku zachodowi z brze-żańskim i złoczowskim obwodem. Powierzchnia jego wynosi 66 □ m. geogr., na której w 4 miastach , 6 miasteczkach i 251 wsiach 222,634 mieszkańców żyje. Obwód ten, właściwe Podole, jest zupełnie równy, ziemia zaś jedna z najurodzajniejszych w Galicyi, na której się wszelkie rodzaje zboża, jarzyn i drzew owocowych najlepiej udają. Oprócz tego jest tam wielka liczba gorzelni i potażami.

Miasta.

Tarnopol, miasto obwodowe, 8% stacyi poczt, od Lwowa, liczy 1350 domów i 13,000 mieszkańców (między temi do połowy Żydów). Tam znajduje się urząd cyrk., sąd karny, ad-ministracya dochodów skarb, (dla tarnopolskiego i czortkow-skiego obwodu), magistrat, gymnazyum i szkoły normalne i realne. Kolegium Jezuitów (r. 1820 zaprowadzone), którego członkowie profesorami szkół filozoficznych byli, zostało 1848 roku zniesione. Jarmarki na ś. Annę (25 lipca), co roku się odbywające, w połączeniu z wyścigami konnemi, są w kraju i za granicą bardzo słynne. Miasto w okolicy pięknej nad wielkim stawem położone, prowadzi znakomity handel zbożem i innemi płodami krajowemi, i ma znaczne garbarnie. Zdobią go wiele pięknych kamienic i kilka kościołów, a starożytny zamek dotąd mieszkalny, po zniesieniu opasujących go wałów i fortyfikacyj, tworzy zawsze jeszcze obszerną i widzenia godną budowę. Miasto od Jana Tarnowskiego, kasztelana krakowskiego, w XVI. stuleciu pod jego nazwiskiem „Tarno-polia“ założone, później zaś od jego następców murami obwarowane, uzyskało od królów polskich wiele przywilejów, które się do dobrego bytu mieszkańców przyłożyły. Dawniej widownią częstych wojen i najazdów tatarskich i kozackich (r. 1512, 1548 i 1653), ucierpiało przez zarazę morową (r. 1770) i przez pożar (r. 1823) nie mało szkody. W dziejach Tarnopola są nao-statek lata 1549, 1575 i 1625 odniesionemi zwycięztwy nad Tatarami pamiętne, do którego w r. 1549 odważna kobieta, Eu-doxia, księżna Czartoryska, wielce się przyczyniła. W Tarnopolu rodził się niejaki Łukasz, tłumacz biblii sławiańskiej, i ów sławny Iwan Marcinowicz Zarucki, który jeszcze małym dzieckiem od Talarów zabrany, później od nich do Kozaków dońskich uciekł, gdzie zostawszy ich hetmanem, w wojnie moskiewskiej za Demetrego Samozwańca wiele dokazywał. — S/ca-lat, 1V₂ m. od Grzymałowa, z 3000 mieszk. i starożytnym zamkiem, w XVI. w. ku obronie kraju zbudowanym. — Trembowla, nad Gniezną, 4 m. od Tarnopola, niegdyś rezydencya książąt ruskich, z 3500 mieszk., magistratem, klasztorem XX. Karmelitów (dawniej ufortyfikowanym) , fabryką świec i wielkiemi kamieniołomami, w których najlepsze kamienie młyńskie wyrabiają. Na bliskiej stromej górze znajdują się wspaniałe ruiny dawnego obronnego zamku (z nadzwyczajnie głęboką studnią w skale wykutą), który już 1340 r. od Kazimierza III. zajęty i na nowo odbudowany, później ciężkie oblężenia , mianowicie w r. 1498 i 1508 przez Tatarów i Wołochów, a r. 1675 przez Turków wytrwał, przy którym też w dziejach kraju pamiętna obrona tegoż zamku przez Zofią Chrzanowską, kasztelanową trembowelską, zdarzyła się. W latach 1453 i 1516 odbyły się w pobliżu dwie walne bitwy z Tatarami, nieustannie na Podolu grasującymi, w których Polacy bratnim Rusi-pomoo niosąc, zwycięstwo odnieśli. Trembowla jest na-ostatek miejscem urodzenia Bartosza z Trembowli, rycerza walecznego, który w bitwie pod Malborgiem z Krzyżakami (r. 1410) najwięcej się do zwycięstwa przyczynił. — Zbaraż, miasto należące niegdyś do Wołynia, 3 m. od Tarnopola, z 6,000 mieszkańcami. magistratem i pięknym klasztorem XX. Bernady-nów, którzy szkoły normalne utrzymują. Mieszkańcy tego, niegdyś mocno obwarowanego miasta trudnią się rzeźnictwem. Zamek starożytny, z którego po dziśdzień tylko ruiny pozostały, był jako rezydencia możnych ks. zbaraskich przedmiotem częstych najazdów nieprzyjaciela: mianowicie wytrzymał ciężkie oblężenie przez Tatarów r 1575 , których ale dzielny hetman Niezabitowski szczęśliwie odparł, r. 1649 zaś powlór-pamiętne dwumiesięczne oblężenie przez tłuszczę 300,000 Tatarów i Kozaków pod Chmielnickim, któremu dopiero ugoda Zborowska koniec przyniosła. Miasto, r. 1525 od Tatarów, r. 1674 zaś od Turków zajęte, poniosło przez zburzenie twierdzy i wymordowanie mieszkańców wielkie straty.

nom

Miasteczka.

Grzymałów, 3 m. od Trembowli, za Władysława Jagiełły od szlachty Grzymała założone, ma 3600 dusz ludności, i prowadzi znakomity handel bydłem i woskiem. — Janów, 1% m. od Trembowli, z pięknym dworem. Dawniej istniał tam zamek obronny i fabryka saletry. — Mikulińce, nad Seretem, iy₂ m. od Trembowli, niegdyś ulubione pomieszkanie hetmana Koniecpolskiego, z 1500 mieszkańcami, znaczny handel miodem i woskiem prowadzących, pięknym pałacem, wielką owczarnią i jedną z największych gorzelni w Galicyi. Tam znajdująca

się fabryka sukna przestała od niedawna być czynną. W dziejach kraju są Mikulińce oblężeniem niegdyś tam istniejącego zamku przez Turków (r. 1674) pamiętne, którego załoga po lódniowej dzielnej obronie naostatek do poddania się znie-woloua, mimo umowy, w pień wyrżniętą została. W pobliskiej osadzie Konopówce z źródłem siarczystej wody (roku 1647 odkrytym a dopiero r. 1820 upowszechnionym), z zakładem kąpieli i pięknym ogrodem, znajduje się kolonia zamożnych Niemców. — Strusów, nadSeretem,mila odMikuliniec,z pięknym pałacem, w angielskim guście założonym ogrodem i licznym stadem koni rasy arabskiej. Nazwa tego miejsca pochodzi od domu Strusiów w XVI. wieku walecznością wsławionych.

- Tarnoruda, 2 m. od Grzymałowa. — Touste, iy₂ m. od Grzy-małowa.

Między włościami są następujące uwagi godne:

Baworów, 1% m. od Trembowli, z pięknym pałacem. Ta-tarzy r. 1589 tam niegdyś znajdujący się obronny zamek oblegając, ponieśli pamiętną klęskę. — Chorostków, 2 m. od Trembowli, ma stada pięknych koni poprawnej krwi arabskiej. — Czernielów-mazowiecki, 2 m. od Tarnopola, z ruinami obronnego zamku. Będąc dawniej miasteczkiem, ucierpiała la włość przez częste najazdy nieprzyjaciela wiele nieszczęść i szkód, co było powodem do takiego podupadnięcia. W okolicy zna-chodzą często starożytne rysztunki wojenne. — Dobropole, 2% m. od Trembowli; w tej pobliżu wznosi się duża mogiła, która podług podania na zwłokach niegdyś tam poległego dowódcy Kozaków“ Nebaby,, usypaną została. — Dobrowody, 1¹/2 m. od Zbaraża, z pięknym dworem. Niegdyś istniał tam zamek obronny. — Hluboczek - wielki, 1 y₂ m. od Tarnopola, z fabryką cykoryi. — Horodyszcze, 4 m. od Zbaraża, nazwana od niegdyś tam znajdującego się grodu. — Krasne, 1 % m. od Grzymałowa, z hutą szklanną. — KreLciłów, 2 m. od Grzymałowa, z pustelnią na bliskim wzgórzu, które dla wielkich znajdujących się tam jaskiń i lochów, jest widzenia godne. — Mogielnica, iy₂ m. od Trembowli, ma piekne stada koni i owiec, i porządne budynki gospodarcze. W latach 1595 i 1676 odbyły się w pobliżu pamiętne potyczki z Tatarami. — Ostrów, lx/₂ m. od Tarnopola, z ruinami starożytnego zamczyska. — Podhajczyki, mila od Trembowli, ma podobnie stada pięknych koni. W dziejach wojennych jest ta włość pamiętna ścięciem z Trembowli przez Wołochów zabranych jeńców (r 1508), których mnogość, usypana na ich zwłokach mogiła, dotąd świadczy. — Piotycza, mila od Tarnopola, z pięknym pałacem. — Podwołoczyska, 6 m. od Zbaraża, z komorą celną. — Toki, 4. m. od Zbaraża, z pałacem starożytnej budowy. — Wiśniowczyk, 2J/₂ m. od Trembowli, z pięknym pałacem, dawniej mocno ufortyfikowanym. R.1684 stoczył w pobliżu hetman Jabłonowski z Turkami zaciętą walkę. —Zagro-bela, ćwierć m. od Tarnopola, ma piękny dwór z dużym ogrodem, zkąd ku stronie Tarnopola zachwycający widok się przedstawia.

— Zarubińce, mila od Zbaraża, z dworem i pięknym ogrodem w smaku angielskim. — Zarwctnica, 3 m. od Trembowli, sławna odpustami do obrazu cudami wsławionego P. Maryj, który niegdyś niejakiś Serwan, Wołoszyn, tam umieścił, od którego też i ta wieś tę nazwę przyjęła.

ima

Obwód Czortkowski graniczy ku północy z obwodem tarnopolskim, ku wschodowi z Rosyą, ku południowi z Rosyą i Ru-kowiną , ku zachodowi z obwodem kołomejskim, stanisławowskim i brzeżańskim. Przestrzeń jego obejmuje 68 □ m. geog., na której w 3 miastach, 19 miasteczkach i 242 wsiach 220,184 mieszkańców żyją, trudniąc się wyłącznie uprawą ziemi, która tam jest jedna z najurodzajniejszych, albowiem arbuzy, melony i tytoń udają się bez wielkiego starania w polu. Równie leż i pszczelnictwo znajduje się w kwitnącym stanie.

Miasta.

Czortków nad Seretem, dawniej miasto obwodowe, 15 sta-cyi poczt, od Lwowa, z 3500 mieszkano., magistratem, szkołą normalną, klasztorem XX. Dominikanów i pięknym pałacem slarożylnej budowy.—Jazłowiec, nad Strypą, 4 m. od Czortko-wa, z 1500 mieszk., szkołą tryw., zakładem kuracyj zimną wodą i malowniczemi ruinami dawnego grodu, którego sterczące mury i filary ormiańskiemi napisami są pokryte i z względu swej rozległości niedaremnie galicyjską Palmyrą są nazwane. Miasto to, dawniej rezydencya biskupów ormiańskich, jest w dziejach kraju zadaną klęską Tatarom 1684 roku pamiętne, po którym też wkrótce i zburzenie twierdzy nastąpiło. — Zaleszczyki, nad Dniestrem, z 6500 mieszk., urzędem cyrkularnym, magistratem i szkołą normalną. Miasto od Stanisława Poniatowskiego dopiero w XVIII. w. założone, prowadzi znakomity handel zbożem i drzewem na Dniestrze. Wiele mu ozdób dodaje w nowszym czasie zbudowany piękny pałac i obszerne cieplarnie.

Miasteczka.

Borszczów, 2 m. od Skały, z pięknym pałacem zbudowanym na tym miejscu, na którym dawniej obronny zamek istniał. Rozległe podziemne lochy znamionują wielkość i ważność tego starożytnego grodu. — Budzanów, 3 m od Czortkowa, ma podobnież obszerny pałac i klasztor Panien Miłosiernych. Podczas najazdów tatarskich stoczono w okolicy kilka utarczek z nieprzyjacielem. — Chorostków, 2 m. od Ropeczyniec, z 3000 mieszk., okazałym pałacem, pięknym ogrodem i stadniną poprawnej rasy koni. — Gródek, nad Dniestrem, 2 m. od Zaleszczyk, z 380u mieszk. i szkołą trywialną. — Ilusiatyn, 4 m. od Czortkowa, z 1800 mieszk., pięknym pałacem i komorą celną. — Jagielnica,

1% m. od Czortkowa, z magazynem skarbowych zapasów tytoniu. W okolicy wydobywa się alabaster. — Jeziorzany, 2 m. od Czortkowa. — Kopeczyńce, lj/₂ m. od Czortkowa, pamiętne zdobyciem zamku obronnego przez Tatarów 1695 r. i stoczoną bitwą z Bogdanem Chmielnickim, Ruś pustoszącym 1650 r. — Korolóiuka, mila od Krzywcza. — Krzywcze, 2 m. od Zaleszczyk. — Kudryńce, 2 m. od Krzywcza. — Mielnica, nad Dniestrem , 3 m. od Krzywcza, z potażarnią. — Probuina, 2 m. od Czortkowa. — Skała, nad Zbruczem, 4]/₂ m. od Czortkowa, niegdyś istniał tam wśród niedostępnych skał zamek obronny, — Suchostaw, mila od Choroslkowa, z porządnemi zakładami gospodarczemi i wzoro-wem ogrodnictwem. — Tłuste, 3 m. od Czortkowa. — Ułaszkowce, 2 m. od Czortkowa, z klasztorem XX. Bazylianów i sławnemi jarmarkami na d. 24. lipca. — Uście-biskupie, nad Dniestrem, mila od Krzywcza. — Uścieczko, 1y₂ m. od Tłustego, już w XII. stuleciu znakomite miejsce z zamkiem warownym.

Pomiędzy włościami są wyszczególnienia godne:

Bilcze, nad Seretem, 3 m. od Zaleszczyk, z zamkiem dawnej budowy i obszernemi jaskiniami w przyległej górze, które podług podania miejscowego aż do Kijowa (w Rosyi) sięgać mają. Dotąd należycie niezgłębione, muszą wiele osobliwości zawierać, albowiem już w niewielkiej odległości kości ludzkie i zwierzęce i różne monety rzymskie znachodzono. ■— Boryszkowce, 4 m. od Krzywcza, majętność funduszowa, przez właściciela włości ś. p. Łukiewicza na coroczne wyposażenie jednej sieroty płci żeńskiej r. 1817 przeznaczona. — Browary, koło Jazłowca, z ruinami starożytnego grodu. — Czerwonogród, l¹/# m. od Tłustego, w kronikach „Castrum rubrum¹⁴ nazwany, był już w IX. wieku rezydencyą ks. ruskich, od których grodu ta część Rusi nazwisko „czerwonej⁴⁴ otrzymać miała. Starożytny zamek z pięknym ogrodem i wodotryskiem jest widzenia godny. — Bzwinogrod, 3 m. od Krzywcza, podobnież dawny gród ks. ruskich, pamiętny oblężeniem przez Połowców r. 1146, i poźniejszemi najazdami tatarskieini. — Jabłonów, mila od Ko-peczyniec, z pięknym zakładem ogrodniczym. W okolicy wydobywa się sól salmiakowa. — Koledziany, 2 mil od Tłustego, z ruinami starożytnego zamczyska. — Koszyłowce, 3 m. od Czortkowa, z fabryką cukru burakowego. — Kozaczówka, mila od Krzywcza, z komorą celną. — Łanowce, 2 m. od Skały, dawniej obronny zamek. — Okopy, nad Dniestrem, 4 m. od Krzywcza, niegdyś twierdza na powściągnienie Turków, przez Jana Sobieskiego wzniesiona. — Sidorów, 1 % m. od Husiatyna, z zamkiem dawnej budowy. — Szmańkowczyki, 17₂ m. od Czortkowa, z fabryką cykoryi. — Wyszuca, 2¹/₂ m. od Skały, dawniej miasteczko, ma starożytny zamek, którego podziemne lochy niegdyś aż do odległej o pół mili twierdzy borszczowskiej sięgały. — Zawale, koło Czortkowa; tam istniał obronny zamek, któ-ren od Turków 1676 r. zruinowany został.

Obwód Kotomejski, graniczy na północ z czortkowskim, na wschód z czerniowieckim, na zachód z stanisławowskim obwodem, na południe zaś z Węgrami, i obejmuje 83 mil □ geogr. z 343,116 mieszkańcami, w 3 miastach, 12 miasteczkach i 204 wsiach zamieszkałych. W wschodnio - południowej stronie całkiem górzysty, w północnej zaś równy, ma grunta urodzajne i chów bydła znaczny.

Miasta.

Kołomeja, miasto obwodowe nad Prutem, 16y₂ stacyi poczt, od Lwowa, liczy 460 domów i 8000 mieszkańców. Tam jest urząd cyrk., magistrat, adminislracya dochod. skarb, i szkoły normalne. Miasto miało podług jednych od niegdyś tam istniejącej osady rzymskiej (colonia), podług drugich zaś od Kolo-mana, króla halickiego (1214), mniemanego założyciela, to nazwisko otrzymać; posiadało dawniej mocno obwarowany zamek i było przeto często na nieprzyjacielskie napady wystawione. Tak zdobyli go 1502 r. Wołochi, 1532 r. Mołdawianie a 1589 r. Turcy, gdzie też przy ostatnim wszyscy mieszkańcy miasta, w obronie jego udział mający; srodze wymordowany zostały. Roku 1485 odbyło się w pobliżu miasta pamiętne zhołdowanie Stefana, wojewody wołoskiego, przez Kazimierza IV., a r. 1502 nastąpiło kilkuletne tegoż tam zamieszkanie mocą zaboru. Niegdyś wielki handel do obcych krajów prowadząc, wyszczególnia się teraz kilku rękodzielniami, między któremi ganczar-stwo jest najznakomitsze. — Kuty, 5 m. od Kołomei, liczy 3700 dusz ludności. Roku 1716 od Potockich założone, mieści w sobie po największej części Ormianów, którzy się kupiectwem i wyrabianiem safianu trudnią. W pobliżu znajdują się obfite źródła solne. — Sniatyn, nad Prutem, 5*/₂ m, od Kołomei, liczy do 6800 mieszkańców, po największej części kupiectwem trudniących się Ormianów i garbarzy, i ma starożytny zamek, dawniej siedziba polskich starostów. Sniatyn, niegdyś najodleglejszą osadą rzymską na granicy Dacyi starożytnej, później obronne miasto na pograniczu Pokucia, było często widownią ważnych zdarzeń: mianowicie odbył się tam pamiętny zjazd króla Władysława Jagiełły i zhołdowanie hospodara wołoskiego Aleksandra (1415), jako też równoczesne przyjęcie posłów cesarza greckiego Paleologa i patryjarchi carogrodzkiego, ar. 1576 solenne powitanie tam przybyłego nowo obranego króla Stefana Batorego. Roku 1524 było to miasto od Turków, 1532 od Moł-dawianów, a 1589 r. od Tatarów zdobyte i zupełnie zruino-wane; r. 1638 naostatek w pobliżu tego odniesło wojsko polskie pod Wiszniowieckim zwycięztwo nad najeżdżającym nieprzyjacielem.

Miasteczka.

Chocimierz, 4 m. od Kołomei, z pięknym pałacem i dużym ogrodem. Roku 1624 zaszła około niego krwawa bitwa z Tą-

tarami, po której najezdnik z Rusi uchodzić musiał. — Czerne-lica, nad Dniestrem, 3 m. od Horodenki, z starożytnym zamczyskiem, w którym Jan Sobieski podczas wojennej wyprawy często zwykł przybywać. — Gwozdziec, 3 m. od Kołomei, z pięknym pałacem, obszernym ogrodem i klasztorem XX. Berna-dynów. — IJorodenka, 3 m. od Gwoźdca, z liczną gminą ormiańską, handlem i wyrabianiem safianu się trudniącą. Niegdyś istniał tam zamek obronny. — Jab tonów, 3 m. od Kołomei, niegdyś starostwo, teraz majętność skarbowa. — Kamionka- wielka, 2 m. od Kołomei, z wspaniałym pałacem i pięknym ogrodem, w którym się znalezione tam kamienne bożyszcze Lelum-Po-leluin starych Sławian znajduje. Mieszkańcy trudnią się wyrabianiem bardzo dobrego naczynia glinianego. — Kossów, 1 V₂ m. od Kutów, majętność skarbowa. — Oberlyn, 3 m. od Kołomei, z 4500 mieszkańcami, ma piękny pałacyk i kilka szlacheckich dworów. Jarmarki na woły tam się odbywające są bardzo słynne. R. 1529 i 1532 ponieśli tam Turcy i Mołdawianie pamiętne klęski, osobliwie ostatnie, których hetman Jan Tarnowski (22. sierpnia; tylko w 5000 jazdy zupełnie zniósł i ich mocno obwarowany obóz z 50 działami zabrał. Do lego zwycięztwa przyczyniły się także mieszkańcy na ówczas murem i zamkiem opatrzonego Obertyna, za co im też niektóre, a nawet aż do tychczas istniejące przywileja nadane zostały. Między Oberty-nem, Kamionką i wsią Żukowem znajduje się też wiele mogił na pamiątkę tam pobitych nieprzyjaciół usypanych. — Peczeni-zyn; 1 ²/₂ m. od Kołomei, ma ekonomią skarbową. W pobliżu znajduje się źródło oleju wodoskalnego. — Pistyń, 3 m. od Kołomei, ma należycie urządzony zakład kuracyi żimną wodą. — Wiszniowiec, nad Dniestrem, 2 m. od Horodenki, liczy do 6000 dusz ludności, ma fabrykę sukna, znaczne garbarnie i wspaniały pałac z kosztownym księgozbiorem, w którym się roku 1787 pamiętny zjazd króla Stanisława Augustu, cesarza Józefa II. i carowej Katarzyny II., odbył — Zabiotów, nad Prułem, 3 m. od Kołomei: tam znajduje się magazyn skarbowy zapasów tytoń.u.

Między włościami tego obwodu są najznakomitsze:

Kniaidwór, 1¹/a m. od Kołomei, majętność skarbowa z źródłem solnym — Łucza, nad Prutem, 2¹/,i m. od Kołomei, miejsce urodzenia hetmana Stanisława Jabłonowskiego, sławnego pogromcy Tatarów w XVII. w. — Myszyn, mila od Kołomei, ma kopalnie węgli kamiennych. — Rakowiec, nad Dniestrem, 3 m. od Horodenki, z ruinami obronnego, r. 1660 zbudowanego zamku, w dziejach kraju oblężeniem przez Tatarów' i klęską tychże pamiętny. ²) Zruinowanie tego zamku nastąpiło w 100

lat później, podczas wojny domowej przez wojska skonfedero-wane. — Roztoki, w głębi gór karpackich, mila od Kulów. W tej pobliżu znajduje się uwagi godna góra, w narzeczu ruskim „Owydowa-horau nazwana, na której sławny poeta rzymski, Owidiusz, r. 770 po założeniu Rzymu na wygnaniu miał przemieszkiwać. — Tudiów, mila od Kutów, w której pobliżu rzeka Czeremosz zachwycający wodospad tworzy. — Turka, mila od Gwoźdca. Ta włość miała od pojmanych jeńców tureckich być założoną, którzy w tej okolicy osadzeni, tej włości to nazwisko dały. W bliskich lasach znajduje się wiele mogił, które niegdyś na trupach pobitych nieprzyjaciół usypane zostały. — Utorop, 3 m. od Kołomei, z warzelnią soli. — Żabie, 3 m. od Kutów, jedna z największych włości w Galicyi. W pobliżu jej leży najwyższy szczyt gór karpackich obwodu kołomejskiego „Czerna -hora“ nazwany, u którego podnóża źródło wody mineralnej (kwaskowatej) „burkut‘k zwanej, wytryska, które tym więcej jest uwagi godne, że od drugiego źródła, naturalnej słodkiej wody, tylko o parę stóp jest oddalone. Zabokruki, 3 m. od Kołomei, z starożytnym pałacem i pięknym ogrodem.

Oprócz Marialiilf, tuż przy mieście Kołomei, niema w tym obwodzie więcej osad niemieckich.

ObwódCzcrniowiecki (Bukowina), obejmujący 189 Q mil gcogr., graniczy ku północy z obw. czortkowskim i kołomejskim, ku zachodowi z obw. kołomejskim, Węgrami i Siedmiogrodzką ziemią.

spuścić, a przypłynąwszy tuż mo-

sznurem

się dzielnie i odparł kilkanaście ataków nieprzyjaciela. Lecz gdy juz zapasy żywności wyszły, a mało nadziej i do odsieczy pozostało, zamyślano z Tatarami traktować. Przedsięwzięciu temu sprzeciwił się ale jeden młody Polak, którego nazwiska jednak historya nam nie-przykazała. Pełen odwagi i poświęcenia kazał się wśród ciemnej nocy z prostopadłej skały cno rwiący Dniester, dostał się szczęśliwie do obozu pod Czerneli-cą, gdzie się wojska polskie dopiero zbierały. Tam przedstawił smutne położenie obrońców zamku rakowieckiego i zapewnił, że oblegających Tatarów można będzie łatwo odpędzić, ponieważ gościniec czortkowski nieobsadzony, dozwoli łatwo niepostrzeżenie zbliżyć się do ich obozu. Zachęcona szczupła garstka wojska polskiego wyruszyła polym niezwłocznie do oswobodzenia braci. W cichości nocy zbliżyła się ona pomienionym gościńcem do obozu śpiącego nieprzyjaciela, i uderzyła na niego w tym momencie, w którym i Bieniewski z odwrotnej strony z zamku wycieczkę zrobił. Okropna rzeź nastąpiła, a dopiero świtanie dnia pokazało zupełną klęskę wroga. Cały obóz jego, z wielkiemi zapasami i oswobodzenie lla-kowca były owocami tej śmiałej wyprawy nocnej, a po polach wznoszące się liczne kopce świadczą po dziśdzień o tej klęsce nieprzyjaciela.

ku południowi i wschodowi zaś z Wołoszczyzną. Na powierzchni jego znajduje się 3 miast, 4 miasteczek i 278 wsi, w których 370,673 mieszkańców żyją. Kraj leśny i górzysty, ma nadzwyczajnie urodzajne grunta, bydła wiele, obfituje w płody kopalne i prowadzi znaczny handel zbożem i bydłem. Mieszkańcy są po największej części Wołochy, między któremi później Żydzi, Niemcy, Ormianie, Węgry i Lipowianie osiedli.

Miasta.

Czerniowce, miasto obwodowe, 22 stacyj poczt, od Lwowa, liczy 1070 domów i 9700 mieszkańców (pomiędzy temi trzecia część Żydów). Tam znajduje się urząd cyrkularny, sąd szlachecki i karny, katedra biskupia obrz. grecko - wschodniego czyli orientalnego, komenda brygady, administracia dochodów skarb., magistrat, szkoły filozoficzne z wydziałem teologii, gym-nasium, szkoły normalne i dla płci żeńskiej, szkoła narodowa wołoska, szkoła położnicza i drukarnia. Miasto, dopiero 1772 r. zbudowane, i romantycznie rozłożone po nad wzgórzystemi brzegami Prutu, przez który 76 sążni długi most wiedzie, pro-wadzy znakomity handel do Mołdawy, Wołoszczyzny i Niemiec, i ma wiele rzemieślników, co się razem do jego zamożności wieice przyczynia. W dziejach kraju pamiętna jest tam w okolicy jego r. 1497 stoczona zacięta bitwa Polaków pod królem Janem Albrechtem, powracających z wyprawy wołoskiej z Muł-tanami, jako też sławne zjazdem cesarzów Franciszka I. i Aleksandra I. r. 1823 (5. paźdz.) W pobliżu miasta leży okazała góra „Cecina“ nazwana, na której kiedyś wielka i ważna budowa istnieć miała, co tam znajdujące się rumowisko i w niem często znachodzone starożytne zabytki (miecz ogromnej wielkości, obręcz metalowy z korony i inne rzędy rycerskie) stwierdzają. — Seret, miasto najdawniejsze na Bukowinie, 6 m. od Czerniowiec, z 3900 mieszkańcami i szkołą tryw,, było dawniej rezydencyą biskupstwa Kumańskiego. S. Błażej, franciszkan, w tych stronach ewanjelją opowiadający, poniósł w tym mieście śmierć męczeńską (14. czerwca 1341). — Suczawa, 5 m. od Seretu, dawniej rezydencyą książąt i biskupów mołdawskich, liczy do 7000 mieszk., między temi 1272 Ormianów wyznania wschodniego, jeszcze za czasów Aleksandra wojewody mułtań-skiego r. 1430 osiadłych. Tam znajduje się sąd miejski, szkoły normalne, główny urząd poboru ceł, klasztor XX. Bazylianów wyznania grecko-wschodniego i ruiny starożytnego grodu. Fabryki wyrabiania safianu i korduanu są dosyć znaczne. Między innemi starożytnościami jest tam widzenia godny dawny kościoł katedralny z grobowcem ś. Jana Nowi, patrona Bukowiny, którego relikwie cesarz Józef II. na prośby mieszkańców z Żółkwi, dokąd niegdyś przed napadem Turków uwiezione były, nazad sprowadzić kazał. To dawniej handlem kwitnące miasto, liczące 40 kościołów i 1600 domów, i posiadające najdawniejsze przywileje pobierania ceł, ucierpiało jako twierdza wiele pamiętnych oblężeń, mianowicie r. 1497 przez Jana Albrechta, 1572

przez wojewodę Tomżę, 1600 przez hetmana Zamojskiego, 1675 przez Jana Sobieskiego, a tego samego roku przez Turków; którzy toż miasto zdobyli i zupełnie spustoszyli.

¹

Roku 1694 wpadła zgraja Tatarów na Ruś i rozniosła śmierć i pożogę aż po Złoczów. Mały oddział wojska polskiego, liczący tylko 660 jcźdców, pod dowództwem półkowników Zahorowskiego i Tyszkowskiego, został od armii het. Jabłonowskiego odcięty, i był już za stracony poczytany. Z orężem w ręku torowała sobie ta mała garstka Polaków drogę od Dniestru, przez tłumy licznego nieprzyjaciela aż do Pomorzan, wcelu złączenia się z hetmanem pod Lwowem, gdy oto około włości Hodowa od dziczy tatarskiej została obskoczona. Strudzeni rycerze szykują się pomiędzy rowy i zarośla do boju, przedsięwziąwszy się do ostatniego bronić. Ze wszystkich stron walą się na nich tłumy Tatarów, którym jednak ta garstka nadzwyczajny odpór stawiła. Po bohaterskiej walce tych 660ciu, proponuje im Tatarzyn, aby zaniechali niepodobnej obrony, a raczej poddali się; «my oczekujemy śmierci!« była na to jednogłośna odpowiedź. Dowódzca Tatarów rozkazał wiec swoim nowy attak, lecz owa mała garstka szerzy pośród nich tylko śmierć i zniszczenie. Za zbliżeniem się nocy, odstąpił nakoniec nieprzyjaciel swege zamiaru, zostawiwszy na placu do dwóch tysięcy poległych i drugie tyle rannych; czym oblężeni ośmieleni, puścili się za nim w pogoń, i jeszcze wiele szkody mu narobili. Ten pamiętny dzień tak nierównej walki, która bez piechoty, bez dział i bez zabezpieczających wałów na stronę słab-

²

Pod panowaniem Jana Sobieskiego wpadli Tatarzy na Ruś, i obiegli zaraz na wstępie zamek rakowiecki. Właściciel tego, Bieniewski, z zebranym i tam schronienia szukającym ludem i szlachtą, bronił

Miasteczka.

Dofhopole (Kimpolung, czyli Campo-longo po mołdawsku), 3 m. od Gury- humory, z 3000 mieszk., ekonomią skarbową i szkołą tryw., pamiętne urodzeniem dominikana, imieniem Michała, zawołanego astrologa przy akademii krakowskiej r. 1656 tam zmarłego. — Radauc, 2 m. od Seretu, z 4500 mieszk., ekonomią skarbową pod zarządem dyrekcyi wojskowej i zakładem koni rasy poprawnej. W kościele, dawniej katedry biskupiej (r. 1786 do Czerniowiec przeniesionej), znajdują się sześć grobowców historycznych rodziny książąt mołdawskich. — Sadagura, mila od Czerniowiec, z 2090 mieszk., najważniejsze miejsce handlu na bydło, albowiem tam corocznie do 80,000 sztuk wołów z Besarabii i Mołdawy przypędzają. — Wiśnicz, tylko rzeką Czeremoszem od Kutów, miasta w obw. kołomejskim, przedzielone, liczy 3000 mieszkańców.

Między włościami są najwięcej uwagi godne:

Gura-liumora, 4 m. od Suczawy, z szkołą tryw.

Bajaschestie, mila od Mazanestie, z urzędem kontumacyj-nym i poboru ceł. — Berhomet, nad Seretem, 8 m. od Czerniowiec, w okolicy obfitującej w wielkie lasy i płody kopalne. W pobliżu wznosi się góra ,.Stisoku nazwana (do 2000 stóp wysokości), z której zachwycający krajobraz na 30 mil w okręgu się rozwija. — Bojan, nad Prutem, 3 m. od Czerniowiec, z urzędem kontumacyjnym i komorą celną. — Bojana-stampi, 3 m. od Watry-dorny, z urzędem pocztowym i przedkomórkiem celnym. — Bosancze, 17₂ od Suczawy, z urzędem kontumacyjnym i pięknemi sadamy wybornych owoców. — Bukszoja, V/a m. od Gury-humory, z hutą żelazną. — Czudiul, 5 m. od Seretu, z hutą szklanną. — Dorna-Kandreny, 2 m. od Bojana-stampi, z komorą celną i uzdrawiającem źródłem wody mineralnej. — Dorna-watra, 3 m. od Dolhopola, z urzędem pocztowym i źródłem wody mineralnej, przy którem i kąpielnie są przyrządzone. W Dornie szarej, osadzie o milę drogi, znacho-dzi się ruda zawierająca złoto. — Dragomirna, 2 m. od Grani-czestie, ma starożytny klasztor XX. Bazylianów obrz. orient, (r. 1611 zbud.), w którym zwłoki metropolity Krimki, założyciela tegoż, spoczywają. — Fundul-moldawi, mila od Poschority, z hutą miedzi. — Graniczestie, poi mili od Radauca, z urzędem pocztowym.

i urzędem pocztowym. — Ilorecze-ludi, koło samych Czerniowiec, ma kosztem Katarzyny II. cesarzowej rosyjskiej zbudowaną cerkiew, którą ś. p. cesarz Aleksander I. podczas swego pobytu w Czerniowcach (1823 r.) zwiedzał. — Jakobeny, lł/₂m. od Yalie-putny, z obfitemi kopalniami płodów górniczych, wielką hutą żelaza, najznakomitszą w całej Bukowinie, pięknemi

budynkami fabrycznemi i źródłem mineralnej wody. W bliskiej włości Bystrzycy znachodzi się w rzece tej samej nazwy piasek złoty, którego poławianie ale się nie opłaca. — Haczyka, 5 m. od Suczawy, ma znaczne saliny solne i niedawno otworzoną kopalnię węgli kamiennych. — Korapczuj, 3 m. od Tere-szeni, z stadniną koni rasy poprawnej. — Kirlibaba (Mariensee), 5 m. od Valie-putny, z kopalnią ołowiu i srebra. Powyżej tej włości leżą romantyczne obszary lak nazwane „Łuczyna“, li tylko do wypasu stadnin skarbowych służące. — Kiseleu, 3 rn. od Koutsmanu, w jej obwodzie wydobywają naftę i ziemię torfową. — Koutsman, 3 m. od Czerniowiec, z szkołą tryw. i urzędem pocztowym. — Krasna-huta, 67₂ m. od Terescheni, z hutą szkła; pamiętna stoczoną bitwą wojewody podolskiego, Buczackiego, z Mołdawianami, 1450 r. — Krasna-putni, 6 m. od Terescheni, z szkołą tryw., hutą szkła i skamieniałym źródłem solnym. — Nowosielica, 3 m. od Czerniowiec, punkt pograniczny trzech cesarstw: austryjackiego, rosyjskiego i tureckiego, przy ujściu Rokitny do Prutu, z przedkomórkiem celnym. — Ostrica, koło Seretu, w wojnie tureckiej 1787 r. od wojsk austryjackich szańcami opatrzona. — Perteslie, 5 m. od Suczawy, z kopalnią soli kamiennej. — Poschorilta, mila od Dołhopola, z urzędem pocztowym i wielką kopalnią miedzi. — Putna, 5 m. od Ra-dauca, z hutą szkła i starożytnym klasztorem XX. Bazylianów obrz. orient, należycie obwarowanym. W kościele klaszlornym spoczywają zwłoki wielu ks. mołdawskich z rodziny Dragoszów, panujących w XV. stuleciu. W pobliżu znajduje się pieczara w dużej skale wykuta, dawniej sławna pustelnia. — Rosch, pół m. od Czerniowiec, osada Wołochów i Niemców, z szkołą tryw. i pięknemi ogrodami warzywnemi. — Schipot, 6 m. od YTalie-putny, z hutą żelazną i na obszarach Łopuszny założonym zakładem kuracyi żentycą i zimną wodą na sposób Prisnica. —• Sinouc, mila od Seretu, z urzędem konlumac. i poboru ceł. — Solka, 3 m. od Radauca, z ekonomią skarbową, szkołą tryw. i źródłami solnemi. — Stanestie, 4 m. od Czerniowiec, z zakładem skarbowym koni rasy arabskiej. — Stulpikany, 4 m. od Gury- humory, z hutą żelaza i źródłem solnym. — Suczawica, 3 m. od Radauca, z obwarowanym klasztorem XX. Bazylianów obrz. orient., w którym się kilka książęcych grobowców rodziny Mogiłów i inne starożytności znajdują. -- Św. Onufry, koło Seretu, z źródłem siarczystej wody. — Tereszeni, 3 m od Czerniowiec, z urzędem pocztowym. — Valie-putna, 2 m. od Poschoritty, z urzędem pocztowym. — Waskouc, 5 m. od Czerniowiec, z szkołą Iryw., papiernią i zakładem skarbowym dla poprawy koni. — Wików, 3 m. od Radauca, z podobnym zakładem. Na bliskiej połoninie, tak nazwanej „Biholaryi“ istniała dawniej stadnina bawołów. — Wania, 2 m. odGury-humo-ry, majętność skarbowa, z urzędem pocztowym. W pobliżu znajduje się pomnik kamienny z stosownym napisem, stwierdzający pamiętne zwycięztwo wojewody Rakowicza nad Turkami, 1716 r. — Wołowec, mila od Radauca, z starożytnym

kościołem, w którym zwłoki Dragosza, założyciela państwa mołdawskiego, spoczywają. Kościoł drewniany, od tego ksią-żęcia zbudowany, jest najdawniejszą budową w całej Bukowinie. — Woronec, mila od Gury-humory, ma wyśmienitą ziemię porcelanową. — Zureń, mila od Bojan , z urzędem celnym.

L i p o w a n o w: Fontina ■ alba, Klimom, Lipoweni,

Oprócz tych powyżej wyszczególnionych włości, znajdują się w tym obwodzie osady Niemców: Arbore, Fiirstenthal (z hutą szklanną) i Karlsburg koło Radauca, Eisenau, mila od Warny (z hutą żelaza), Fradauc, Francenthal, Graniczeslie, Jakobeni i Św. Eliasz (St. llic);

Dragomirna i Mi lok koło Suczawy; — Węgrów: Andras - falva i Hadik-falva, Isten - seaits i Fogodisten, koło Graniczestie.

ODDZIAŁ III.

Hislorya królestwa Galicji.

południowo-wschodnia część Europy, azatym i dzisiej-

Cała

sza Galicya, od starożytnych Greków Scytyą nazwana, była w najdawniejszych czasach od Gotów czyli Gietów zamieszkaną, a dopiero około piątego stulecia dowiadujemy się o znakomitszych narodach, które pod imieniem Sarmatów te kraje posiadały. Podczas wiekopomnej wędrówki narodów: Hunów, Alanów, Awarów, Wandalów, Gepidów i t. d., które prawie przez przeciąg trzech wieków okolice dzisiejszej Galicyi nachodzili, i wszystkie zamieszkałe tam plemiona swoim nawałem przytłumiali, nawet imię narodu sarmackiego przez starcie się z innemi narodowościami w zapomnienie poszło, a dopiero około VII. w. pojawiło się powszechne imię Sła-wian, ¹) narodu na różne pokolenia bardzo rozkrzewionego,

którego siedliska w wszelkich kierunkach ku morzu Czarnemu i Dunajowi, ku Dnieprze, Elslrze i aż do morza bałtyckiego się zapuszczały, a którego odgraniczenie częstej zmianie podpadające, jakoleż i wywód jego powstania lub przybycia po dziśdzień dla wszystkich badaczów niepodobnym się stało. Ten szeroko rozgałęziony i jedynie do polowania i chowu bydła nawykły naród sławiański dzielił się naówczas już na różne plemiona: Lachów, Rusinów, Czechów, Morawian, Syrbów, Obolrylów, Wenedów, Chrobatów i t. d., które znowu stosownie od swoich siedlisk lub zatrudnień rozmaicie przezwane, na niezliczone mniejsze hordy się dzieliły, i mimo niejakiej odmiany w narzeczu, zawsze jeden tylko naród olbrzymiej siły stanowiły. I tak mieszkali Ucowie i Drewlanie nad Dniestrem, Pieczyngi nad morzem Czarnym i w dzisiejszej Mołdawii, Rakuzanie nad Dunajem, Jadźwingi, Dulęby i Wia-tycy nad Bugiem, Radymincy nad Sanem, Naharawlanie nad Wisłoka, Cbrobaci pod Karpatami, Polanie nad Wisłą itd.; którzy wszyscy pospołu, chociaż nazwiskiem i osadami odróżnieni, wszelako jednego pochodzenia, jednakowe prawa, zwyczaje i obrzędy mieli.

Przy braku początkowej historyi Galicji, przyćmionej na* wet w daleko późniejsze czasy niewiadomością lub sprzecznością pisarzów, trudny jest dzisiaj wywód, które plemie czyli pokolenie najpierwej polityczną przewagę w tym kraju wzięło;

przejmie, niezważając, czy to wróg czyli przyjazny narodowi. Równie jak wszystkie ówczesne narody, żyli i Stawia nie w wielożeń-stwie i bałwochwalstwie. Oprócz swoich bożków czcili oni także bożyszcza innych narodów: Jowisza pod nazwiskiem Jasen; Marsa, Ladona; Plutona, Niama; Wenery, Dziedzili; Gerery, Marzanny; Dianny, Dziewanny i t. d. Palenie ciał umarłych było u nich w powszechnym zwyczaju. Przy takich obrzędach kazały sie zwyczajnie palić i żony z swymi mężami, których ciała ogniem spożyte być miały, w mniemaniu, że tak połączeni, na drugim świecie z sobą nieprzerwanie żyć będą. W licznej rodzinie każda matka miała moc, później urodzoną córkę życia pozbawić, przeciwnie zaś jak najtroskliwiej czuwać nad życiem syna. Proso, hreczka i mleko było zwyczajnym ich pożywieniem; woda i roztworzony miód powszechnym napojem. Skóry z dzikich zwierząt służyły im za odzienie; białej płci zaś błyskotki od obcych narodów w zamianie nabyte, lub na wojnie uzyskane, za ozdobę. Śpiewy i tańce były naostatek jedyną ich zabawą. — Równie, jak wszystkie ówczesne narody, i Stawianie stałego rządu nie mieli; każda familia stanowiła oddzielną rzeczpospolite, a dawne patryarchalne zwyczaje służyły wszystkim za stanowcze prawa. Tylko w ważnych wypadkach zgromadzali się najsędziwsi z narodu i naradzali sie o powszechne dobro; z pomiędzy nich wybierano także naczelnego wodza podczas wojny lub jakiej innej wyprawy, lecz to tylko na czas tej potrzeby.

zdaje się wszelakoż, że zanim mieszkańcy pod panowanie książąt Waregsko-ruskich przeszli, pierwej już albo w ścisłym sojuszy z Polakami żyli, albo z nimi pod jednym rządem byli; gdyż według najdawniejszych kronikarzy już dawno przed tym książęta polscy w tej części słowiańszczyzny panować mieli, zanim jeszcze wzmianka o potędze państwa Warego-ruskiego była. Później dopiero, bo aż w IX. wieku dowiadujemy się od kronikarzy ruskich o istnieniu książąt halickich i o narodzie Drewlanów, mieszkającego w zachodniej części Podola koło Czerwonogrodu, którzy mieli własnego książęcia Miskina czyli Nikina, którego Ihor, syn Ruryka, założyciela monarchii północno-ruskiej przy końcu IX. w. zbrojnie najechał i jego państwo sobie przywłaszczył. Podobnie też i jeden bezimienny kanclerz Beli 1., króla węgierskiego, donosi, że gdy przy koń-owego stulecia Madjarowie ²), naród z Hunami spowinowacony, w swym pochodzie z północno-zachodniej Azyi (dzisiejszej Syberyi) w naddunajskie kraje dążąc (800 r.), już wtedy należycie obwarowany Halicz natrafili, gdzie jakiś książę rezydował, na którego rozkaz 2000 łuczników w pogotowiu było. Tegoż skarb miał być naówczas tak wielki, że on wodzowi Madjarów, Almusuwi, 2000 grzywien srebra, 200 grzywien złota, 300 pysznie ubranych koni, wielką ilość bydła i drogich futer w darze ofiarował, i za poradą swych bojarów z nim ścisły sojusz zawarł. ³)

cu

Aż dopiero przy końcu X. w. mamy pewniejsze wiadomości o historyi Galicyi, a mianowicie o panujących w niej książętach, albowiem w tym czasie Włódzimirz, ksże. nowogrodzki tą krainę najechał i takową pod swroje panowanie podbił; zaprowadzając w niej oraz i religię chrześciańską.

EPOKA I.

Galicy a (wschodnia) *) pod panowaniem książąt Wareg-sko-ruskich i węgierskich: od r. 981 do 1340.

9 8 1.

Włodzimirz, wnuk boliaiera skandynawskiego i założyciela monarchii Waregsko-ruskicj, Ruryka, po śmierci swoich dwóch braci jednowładzca całej północnej Rusi, po wielu szczęśliwych wyprawach przeciw Bułgarom, Pieczyngom, Cha-zarom, a nawet i cesarzowi carogrodzkiemu, przedsięwziął na-koniec połączyć tak wiele sławiańskich narodów wjedno państwo i założyć uniwersalną monarchię sławiańską. W skutek tego zamysłu wkroczył z wielką siłą zbrojnego ludu w granice tych plemion, przymusił do hołdu Jadźwingów, Dulębów, Drewlanów, Syrbów, Chrobalów, '*) Wiatyków i Iladymiń-ców i zajął pod panowanie swoje wiele krajów sąsiednich, między lemi i dzisiejszą Galicyę po Karpaty; aż Mieczysław, książę wzrastającej już naonczas Polski, nad Sanem tamę śmiałym jego zaborom położył (980).

*) Zachodnia część Galicyi, od źródeł Sanu aż po Wisłę, zostawała albowiem w posiadaniu książąt polskich, których historya następnie umieszczoną będzie.

**) Chrobaci mieli od morza kaspijskiego przybyć i część Galicyi pod górami karpackiemi osiąść. Od nich to ta część kraju nazwaną została później Ghrobacią wielką, dzielącą się znowu na białą i czerwoną. Biała Chrobacya musiała być tam, gdzie rzeka Biała do Wisły wpada i miasto Biała leży; czerwona zaś w ziemi halickiej. Grecy nazywali ją ogólnie Ghrobacyą czerwoną, a Rusini (po zawojowaniu przez Włodzimirza) Czerwieńskiem, potym zaś Rusią czerwoną. — Mylnym to jest wnioskiem niektórych pisarzów utrzymujących, że Chrobaci od Dunaju z dzisiejszej Kroacyi przybyć mieli; albowiem przeciwnie Kroacya teraźniejsza poczęła nosić nazwisko Chrobacyi dopiero za czasów Herakliusza, cesarza rzymskiego, około G20 r., gdy kilka sławiańskich rodzin, wyszedłszy z Chrobacyi wielkiej do Dalmacyi, ztamtąd Awarów wygnali, i za dozwoleniem tego cesarza w tym kraju osiadłszy, nadali mu Chrobacyi nazwisko, które w późniejszych czasach na Kroacyę przemienione zostało.'

*'*) Wiatycy i Radymińcy byli równie jak Chrobaci i Syrby naród sławiański, którzy swój początek od Lachów wziąść mieli, jak to najdawniejszy dziejopis ruski Nestor twierdzi. Między innemi powiada on: że było dwóch braci,, jeden Radym a drugi Wiatko. Od Radyma poszli Radymińczanie, a od Wiatka, Wiatyczanie. Tamci mieli mieszkać nad Sanem, gdzie teraz miasteczko Radymno; ci zaś nad Bugiem.

Ten przez swoje 341clne chwalebne panowanie, słusznie Wielkim nazwany książę, ożeniwszy się z Anną, córką greckiego cesarza Bazylego, wiarę chrzcściańską przyjął (987), która na ułagodzenie obyczajów narodu wielki wpływ w krotce wy warła. Zaraz po przyjęciu chrztu kazał Włodzimirz wszystkie bożyszcza Rusi bałwochwalczej: Peruna, Stryty, Horsy, Po-chwiściela, Mokossy itd. i ich ołtarze powywracać, a natomiast kościoły chrześciańskie i szkoły powystawiać, dla których użytku zaprowadził alfabet cyrylicki, ułożony od greckiego mi-syonarza Cyryla, w tych stronach ewanjelię ś. opowiadającego.⁴) Po ufundowaniu pierwszego biskupstwa w swoim państwie w Nowogrodzie, wysłał potym kilku znakomitych mężów do Egiptu i Babilonu, ażeby się tam kwitnącym naukom i umiejętnościom dokładnie przypatrzyli i lemi swoję ojczyznę zbogacili. Ta staranność o powszechną oświatę i potęga zjednały mu u postronnych sąsiadów: Węgrów, Polaków i Czechów takie poważanie, że go solennemi poselstwami uczcili. Mianowicie monarcha polski, Bolesław Chrobry zawarł z nim pamiętny sojusz przyjaznego sąsiedztwa i obopólnej zgody (r. 1003). — Po wielu zaszczytnych dziełach i prawdziwym polepszeniu bytu swoich poddanych, umarł nakoniec Włodzimirz r. 1015, popełniwszy ten błąd polityczny, że przy zgonie rozległe państwo swoje, rozciągające się od źródeł Wołgi aż po San i Karpaty, zamiast powierzenia jednemu następcy, między 12 synów (Izasława, Świętopełka, Jaromira, Jarosława, Borysa, Hleba, Świętosława, Wszewołoda, Mieczysława, Stanisława, Sudysława i Poświsda) podzielił. Wprawdzie wszystkie te podziały tylko jedno ciało stanowić miały, a w Kijowie rezydujący książę, jako głowa całego państwa, naczelnictwo sprawować miał; lecz wkrótce skutkami tego podziału były kłótnie i bralobójstwo, które też sprawiły, że niezgodni z sobą bracia, swe dzierżawy wzajemnie najeżdżając, i krwawe boje staczając, siły swoje osłabiali, a następnie i tak już zeszczuplałe krainy między synów dzieląc, coraz więcej zdrobnieli. Na samej tylko llusi czerwonej powstały księstwa: halickie, trembowclskie, bełzkie, przemyskie i włodzimirskie.

1018.

Jarosław I. ksże. nowogrodzki, czwarty syn Włodzimirza W., po wygnaniu Świętopełka chciwego brata swego, krwią bia-tcrską zbroczonego (albowiem braci swoich Borysa i Hleba pozabijał) objął tron kijowski i w niedługim czasie prawie wszystkie księstwa ruskie, a między temi i Ruś czerwoną aż

po San w jedno państwo połączył. Z Bolesławem Chrobrym, królem polskim, wiódł on uciążliwą wojnę, albowiem Bolesław mu niektóre księstwa, które on pod swoje panowanie podbił, a które dawniej do Polski należały, nazad odebrać chciał, ujmując się przytym za ksciem. Świętopełkiem, który u niego przytułek znalazł. W zapadłych zatym wojnach (r. 1018 — 1022) został Jarosław w kilku bitwach przez Bolesława pokonany, poczym król polski po zdobyciu warownych miast Żółkwi

, Bełza i innych, zagony swoje aż do Kijowa za-

puścił, i tam dopiero z Jarosławem pokój zawarł. — Około 1034 r. tenże ksże. Jarosław spowinowaciwszy się z Władysławem, bratem Stefana, króla węgierskiego, odstąpił mu niebacznie w posagu po siostrze niektóre posiadłości w ziemi halickiej, co się później niemało przyczyniło do powiększenia nieładu i zatargów domowych na Rusi; albowiem książęta węgierscy na tym posiadaniu najpierwej swe pretensyje do Rusi halickiej gruntowali. O tym samym czasie wybuchła powtórna wojna z Polską pod bezsilnym panowaniem Mieczysława II.: wtedy też Jarosław, mszcząc się w odwet na Polsce, najechał to państwo, a splądrowawszy kraj szeroko, bardzo wiele prostego ludu w niewolę zabrał, którym puszcze, około Kijowa leżące, zaludnił. — Po zawarciu ugody z Polską i kilkuletnim pokoju, który jedynie tylko jego pamiętną, chociaż bezskuteczną wyprawą na Carogród był przerwany, ruszył potym Jarosław nowo obranemu królowi polskiemu, Kazimierzowi I., swojemu szwagrowi, w pomoc do odzyskania odpadłego od korony Mazowsza i Szlązka (1043). Po powrocie z tej wyprawy zwrócił potym całą uwagę swoję na dalsze rozkrzewienie religii clirześciańskiej i na rozszerzenie nauk między ludem. Wtyrn celu pomnażał wszędzie szkoły, budował kościoły, założył arcybiskupstwo w Kijowie i zbudował wiele miast, którym swobody, przywileje i pierwsze prawa na piśmie (prawda ruska nazwane) nadał, poczym 1054 r. z tego świata zeszedł, podzieliwszy państwo między pięciu synów (Izasława, Slosła-wa, Wszewołoda, Jerzego i Wiżesława.)

1054.

Izasławowi I. dostała się, z wyłączeniem kstwa. przemyskiego, które Rościsław, wnuk Jarosława, w posiadanie objął, cała zachodnio-południowa część Rusi, a zatym dzisiejsza Galicya. Ten książę dla nabycia większej powagi, starał się zaraz o tytuł królewski. W tym celu wysłał świetne poselstwo do Grzegorza VII. papieża; później udał się i osobiście do Henryka IV., cesarza niemieckiego; wszelako wszystkie te starania spełzły na niczym, albowiem tego jeszcze roku od chciwych braci napadnięty, z dziedzictwa wyzuty został; poczym u swego szwagra, Bolesława Śmiałego, króla polskiego, pomocy szukać był przymuszony. Z wybranym wojskiem ruszył też Bolesław uciśnionemu książęciu na pomoc, a zdobywszy wiele miast na

Rusi, a nawet i Kijowa⁵), osadził prawego książęcia na tronie. Izasław z natury dobrotliwy, po odejściu króla polskiego swoim krzywdzicielom winę przebaczył i podał im chętnie bratnią dłoń do pojednania. Ci zaś łudząc go z początku nieszczerą przyjaźnią, uknowali nań powtórnie niegodziwy zamach, wskutek którego Izasław znowu z swego państwa uchodzić i u Bolesława, w Przemyślu bawiącego, przytułku szukać musiał. Bolesław też po zawojowaniu księstwa tego (1073) wyruszył czymprędzej na Ruś dla poskromienia tych zwaśnionych książąt. Szybkim pochodem podstąpił powtórnie aż pod Kijów, który po zaciętej bitwie zdobył. Przywróciwszy więc Bolesław Izasława znowu na tron, określił teraz książętom ruskim granice ich posiadłości; poczym odebrał od nich hołd posłuszeństwa i pokój jak najściślej zachować nakazał. Po czteroletnim gościnnym bawieniu w Kijowie, wrócił nakoniec Bolesław na-zad do Polski, zostawiając Izasława samowładnym panem na Rusi. Izasław wszakże niedługo pokoju używał, musiał bo wiem wkrótce przeciw Połowcom ⁶), w granice jego państwa na rabunek wpadającym, wyruszyć, których w kilku bitwach zwyciężył, w ostatniej zaś życie utracił (1078).

1078.

Jego synowie (Świętopełk, Włodzimirz i Jaropełk) zaraz po śmierci ojca podzielili się państwem między sobą. Ten podział stał się znowu przyczyną, że Ruś coraz bardziej rozkawałkowana, ogniskiem ciągłych niepokojów i zaburzeń się stała. 1 lak zaraz stryjowie tych książąt, upatrując każdy w zamieszaniu domowym jakiś pożytek dla siebie, synowców między sobą tak dalece waśnić zaczęli, że przez to wkrótce ogólne zaburzenie wynikło, z powodu którego wszyscy trzej z kraju uchodzić musieli. To pokrzywdzenie synowców tym łatwiej się im udało, gdy właśnie podówczas Bolesław Śmiały, za zabicie biskupa krakowskiego wyklęły, z Polski uchodzić musiał (1081), który w każdej podobnej sprawie, skrzywdzonego, a tym więcej swego powinowatego, skutecznie zwykł hył popierać. Równie też wynikłe zamieszania w Polsce, sposobność dały jednemu z tych książąt, Wasylkowi, panu kstwa. przemyskiego, iż przyległą ziemię sanocką, prawem posagu pod panowaniem polskim zostającą, zbrojną ręką najechał i takową zajął; zkąd połączywszy się potym z braćmi, do Polski aż za Wisłę zagony swoje zapuszczał i wiele miast spustoszył.

To powodzenie Rusi w wzacliodniej części, przyćmione jedynie szkaradną pożogą i poniesioną porażką przez młodego Bolesława Krzywoustego, kscia polskiego, ośmieliło nakoniec

1093.

Wasylka, czyli Bazylego (Rościsławicza), pana księztwa przemyskiego i trembowelskiego, że się od Kijowszczyzny zupełnie odłączył i samowładnym ogłosił, zniewalając książąt sąsiednich do największej uległości powagą i potęgą swoją. Z powodu tej, burzliwym książętom odtąd niebezpieczny, pobudził ich wkrótce do spisku na siebie. Ci bowiem, niemając ani tyle odwagi ani siły, ażeby mu w otwartym polu czoło stawić mogli, dla dopięcia swych zamiarów szkaradnej chytro-ści użyć przedsięwzięli. I tak zjechali się wszyscy do Swino-grodu, dokąd niby to dla obrad i Wasylka na biesiadę zaprosili. Tam podczas jednej uczty zdradliwie go napadli i uwięzionemu oczy wyłupili. Ta zbrodnia stała się znowu pobudką do powszechnego zamieszania w kraju; albowiem niektórzy książęta szczerze się nią brzydząc, nietylko że do niej nie należeli, ale później tego kroku żałując, odstąpili sprawy książąt, zysku szukająkych. Chwycono się więc zapalczywie do broni, a wojna domowa wybuchnęła z największą wściekłością, która się dopiero wtedy ukończyła, kiedy sprawcę tego ohydnego czynu, Dawida Igorowicza, kscia włodzimirskiego, z kraju wygnano, a państwo jego w posiadanie Świętopełkowi Izasła-wiczowi, ksciu kijowskiemu, oddano.

1100.

Tenże Świętopełk, także Michał Stopołk zwany, po rychłej śmierci oślepionego Wasylka objął także i kstwo trembo-welskie w posiadanie. Panował on w zupełnej zgodzie z sąsiednią Polską, której książęciu Bolesławowi III. Krzywoustemu swą córkę Zbisławę za żonę oddał; lecz przeciwnie żył w ciągłej nieprzyjaźni z Wołodarem, ksciem przemyskim, na którego państwo niesprawiedliwie godził. Mimo nieustannych podstępów, potrafił się Wołodar zawsze nietylko jego przemocy oprzeć, ale i najazdy Kolomana, króla węgierskiego, podbu-dzonego przez tegoż Świętopełka, raz już u brzegów Sanu pobitego, skutecznie odeprzyć.

1113.

Jarosław II. syn i następca Świętopełka, po sześciu latach swego panowania w Haliczu, dokąd rezydencyą książęcą przeniósł, został przez Włodzimirza, kscia czerniechowskiego, zbrojnie napadnięty, i z kraju, prawem następstwa objętego, wygnany. W tej niedoli uciśniony książę u Bolesława, swego szwagra, znalazł przytułek, na którego dworze cztery lata prze

mieszkując, przyrzeczonej mu pomocy do odzyskania swego księstwa oczekiwał. Bolesław zakończywszy wojnę niemiecką, wyruszył nareszcie na Ruś, a to nie w poszukiwaniu jakowych korzyści, ale w pomoc Jarosławowi, aby go na tron osadzić. Jarosław zaś nie czekając na postępującego za nim z silnemi hufcami Bolesława, puścił się wr dobrej nadziei zpolskiemi, przemyskiemi i węgierskiemi posiłkami naprzód, i zapędził się aż pod Włodzimirz, lecz właśnie w tej chwili, kiedy chciał oblężenie tego miasta rozpocząć, przez dwóch ludzi w za-sadce ukrytych napadnięty i dzidami zakłuly został (1122). Stefan, król węgierski, będący osobiście na tej wyprawie, poprzysiągł z żalu za poległym przyjacielem, że śmierci jego zdobyciem miasta pomścić się musi, lecz od przedsięwzięcia tego od naczelników wojska swego odwiedziony do Węgier powrócił.

1119.

Włodzimirz II. (Monomach), ksże czerniechowski, zostający od czasu wygnania pomienionego Jarosława II. w posiadaniu kstwa halickiego, wzniósł wkrótce potęgę swoję do takiej wielkości, że go żaden z książąt ruskich więcej napastować nie śmiał. Z Bolesławem III. monarchą polskim, na Rusi w sprawie Jarosława zwycięzko postępującym, ugodę zawarłszy, odebrał jednocześnie od greckiego cesarza, Jana Dukas, okazałe poselstwo, które mu w darze pana swego na znak ich obopólnej równości insygnia godności cesarskiej u nóg złożyło. — Po ukończonej wojennej wyprawie do Krymu i po wzięciu Genueńczykom portowego ich miasta Kaffy, nakoniec po zniesieniu napadających na Ruś Połowców, zszedł Włodzimirz II. z tego świata, zostawiając państwo całe synowi Mści-sławowi, który takowe dla jakichsić przyczyn Włodzimirkowi, synowi Wołodara, kscia przemyskiego, dobrowolnie zaraz odstąpił.

1125.

Włodzimirko, także Wszewołodomir zwany, wkrótce po zgonie ojca (1126) i ziemią przemyską w posiadanie objął, przez co panem całej Rusi czerwonej, od Karpat i Sanu aż po ujście Seretu do Prutu, bez wszelkiej przyszkody uznany został. Przeniósłszy swą rezydencyę do Dzwinogrodu a potym do Halicza, żył ten książę w ciągłych zatargach z Bolesławem Krzywoustym, który nakoniec, w zamiarze wymuszenia pokoju na nim, ziemię halicka powtórnie najechał, lecz w bitwie pod Czerniejowem nad Dniestrem przez nieostrożność swego hetmana znaczną klęskę poniósł (1132). Równie też i Wszewołod Olgowioz, ksże kijowski, wraz z Połowcami często go napasty-wał (1144—46) i na zdobycie Halicza, Dzwinogrodu i innych warownych miast nadaremnie się kusił. Podobnież i jego następca, Izasław, nieprzestawał Halicza najeżdżać; ale mieszkańcy

tego miasta zawsze dzielny odpór stawili, aż nareszcie Włodzi-mirko z Jerzym Jarosławiczem, wnukiem kscia Świętopełka, się połączył, najezdcę na głowę pobił i zwycięzkie hufce aż pod mury samego Kijowa posunął. Izasław tam od sprzymierzonych Połowców opuszczony, zawezwał przeciw niemu Gejze, króla węgierskiego, w pomoc, z którym gdy się połączył i obaj w granice kstwa przemysk. wkroczyli, na obronę własnej ziemi z Wołynia spieszącemu Włodzimirkowi nad Sanem poniżej Przemyśla drogę zastąpili, a zadawszy mu wielką klęskę, do zawarcia pokoju przymusili (1152). Koniecznością zniewolony Włodzimirko przyrzekł wtedy, wszystkie na Wołyniu pozaj-mowane przez się miasta Izasławowi zwrócić i przyjaźń zachować; niedotrzymał wszelako danego słowa, i aż do śmierci, która wtym samym roku przypadła, w ciągłych z nim żył zatargach. Pod jegoto panowaniem katedra biskupia obrządku gr. k. we wsi Kryłosiu, o mile od Halicza, około r. 1150 założoną została, której biskupi zawsze biskupami halickiemi się tytułowali.

1152.

Jarosław III. (Włodzimirowicz) objął po zgonie ojca rządy księstwa halickiego. Chociaż z początku niepomyślnie wojował z pomienionym Izasławem, dawnym nieprzyjacielem domu swego, który jego synowca Jana przezwanego Berlandni-kiem, w sprawie osiągnienia kstwa halickiego wspierał, potrafił jednak przy tronie się utrzymać, a co więcej dopiąć później niejakiej wyższości i pierwszeństwa między innymi książętami rnskiemi. Jedynie uszczęśliwieniem i polepszeniem losu swego państwa zajęty, był on powszechnie od swoich poddanych lu-biony, a od sąsiadów ze względu zachowania pokoju i zgody wielce poważany. Około r. 1165 uczcił go też cesarz grecki, Andronik, osobistemi odwiedzinami wHaliczu, gdzie stosownie do wysokiej godności swojej okazale był przyjmowany; poczym go biskup halicki, Kozmas, aż do Carogrodu odprowadził. Ten książę,. istniejących praw ściśle przestrzegając, nadawał oprócz tego miastom, kupiectwem i rolą się trudniącym, znaczne przywileje i swobody wolności, przez co się takowe prędko do znacznej zamożności wzniosły, zwłaszcza że się podówczas wielce do tego przyczyniał także i handel tak zwany przechodowy, który się na Rusi prowadził sposobem azyatyc-kim karawanami, idącemi wnet od bogatego Kijowa, wnet od Carogrodu do Polski i innych krajów. Umierając zostawił Jarosław długoletnim pokojem tak uszczęśliwione, kwitnące państwo halickie swoim dwom synom

1180.

Mścisławowi i Włodzimirzowi w nierównym podzielę. Ci zaś, czując się przez to niby pokrzywdzeni, jęli się z zapal-czywością przeciw sobie do broni. Ale Kazimierz II., monarcha

polski, jako ich bliski krewny, położył wkrótce koniec tej bratobójczej wojnie; wdawszy się w tę sprawę, pogodził zwaśnionych z sobą braci o tyle, że Włodzimirz na posiadaniu kstwa włodzimirskiego i brzeskiego, Mścisław zaś halickiego dobrowolnie przystali. Niedługo wszelako trwała ia ugoda; Włodzimirz bowiem napadł niespodzianie brata w Haliczu (1182), i zagrabił jego państwo, aż Kazimtrz II. sprawę kscia Mścisława utrzymujący z wojskiem polskim na Ruś nadciągnął, Włodzimirza w bitwie pod Haliczem poraził i do ucieczki na Węgry zmusił, Mścisława zaś na tronie ubespieczył. Mścisław wtedy, mając sobie księztwo oddane, uznał za tę mu udzieloną pomoc monarchę polskiego za zwierzchnika czyli obrońcę przeciw dalszej napaści zawziętego brata i złożył mu uroczyście hołd lenności swojej. Ale wskutek tego hołdu ściągnął on na siebie nienawiść niektórych bojarów do tego stopnia, że wkrótce za namową zbiegłego Włodzimirza otrutym został (1185). Lecz nim ten książę z ofiary swej zbrodni korzystać zdołał, już zajął

1185.

Roman (Mścisławicz), syn otrutego książęcia, tron halicki. Niebawem atoli nadciągnął Rela III., król węgierski, przez Włodzimirza namówiony, na Ruś, a pomknąwszy się pod Halicz, zastał Romana do boju nieprzygotowanego, przezco go do spiesznej ucieczki z kraju zmusił (1188). Rela III. korzystając z tego powodzenia, oświadczył więc, że on a nie kto inny ma prawo do ziemi halickiej, jako dziedzic niegdyś po Władysławie, książęciu węgierskim, a mając przytym i przychylność bojarów za sobą, usadowił za godnym ich zezwoleniem swego syna, królewicza Andrzeja, na tronie halickim (1188), gdy tymczasem Włodzimirza, nie jako pomocy szukającego księcia, ale jako więźnia do Węgier nazad odprowadzić kazał. Niedługo wszakże zostawał Włodzimirz tam w więzach; albowiem mu się udało umknąć i do cesarza niemiemieckiego Fryderyka 1. (Rarbarossy) schronić, któremu 2000 grzywien srebra wypłacić się zobowiązał, jeżeli mu do odebrania księstwa halickiego dopomoże. Cesarz ten, zatrudniony podówczas wojną w Palestynie, niemógł posłać wojska nad brzegi Dniestru, dał mu jednak list do Kazimierza, monarchy polskiego, który też jako stryj, wygnańcowi swej pomocy nie odmówił. Z danc-ini posiłkami polskiemi w yruszył Włodzimirz niebawem z Krakowa do ziemi halickiej, gdzie mieszkańcy, przez Węgrów uciśnieni, za przybyciem jego jawny rokosz podnieśli, gnuśne-go Andrzeja z kraju wygnali, a jego jako pana z radością przyjęli.

1190.

Włodzimirz IV. po wyrugowaniu Węgrów z całej Rusi i załatwieniu rozterek domowych, panował potym w Haliczu

dosyć spokojnie i chwalebnie aż do swojej śmierci r. 1198 przypadłej. Zaraz po tej zwyż wspomniony

1198.

Roman I. za pomocą Leszka Białego, kscia polskiego, na Ironie się utrzymać umiał, pomimo że mu naród nie sprzyjał i wiele innych książąt o tę godność się ubiegało. Silną ręką jął on cugle rządów państwa, a swoją surowością zastraszył wszystkich mu niesprzyjających. Mając w pamięci zbrodnicze otrucie swego ojca przez bojarów, i wiedząc o ich nieżyczliwości ku sobie, rozkazał najmożniejszych z nich powięzić, wielu z nich żywcem palić, ćwiertować, albo na inny okrutny sposób tracić. Grabiąc pomordowanych majątki, zwykł był przytym mawiać: „Ażeby żula plastr miodu wydobyć, trzeba pierwej pszczoły wytępić;⁴⁴ i tak też czynił. Pomimo tego o-krucieństwa uważano go zawsze za dzielnego książęcia, który dla wszystkich sąsiednich narodów stał się niebezpieczny; albowiem skoro tylko należyty porządek w kraju ustalił, przedsięwziął natychmiast wojenną wyprawę na Ruś północną i przymusił ksżąt kijowskich i czerniechowskich do uciążliwego sojuszu, złożenia wielkich darów i uznania siebie za najwyższego władcy Rusi przeddnieprskiej (1202). Zaledwie z tej wyprawy wrócił, wyruszył bez odpoczynku z potężnym wojskiem do Tracyi na pomoc cesarzowi greckiemu Aleksemu III., który osobiście w jego slolicy przeciw nań napadających Połowców i Kumano w ⁷) pomocy wzywał. Tych, rycerskiej sławy chciwy ksże Roman prędko w kilku bitwach zupełnie poraziwszy, powrócił z wielkiemi łupy w tryumfie do Halicza (1202). — Tego samego roku przybył także nadzwyczajny poseł papieża Innocentego III. do niego, i ofiarując mu koronę królewską, starał się go nakłonić do połączenia się z kościołem rzymskim; ⁸)

wszelako Roman skrętnie od przyjęcia obrządku łacińskiego się wymówił i korony nie przyjął. Widząc więc poseł swoje staranie zawiedzione, ofiarował mu naostatek miecz Piotra ś., twierdząc, że nim zawsze szczęśliwie wojować i wiele krajów zdobyć może; na co mu Roman, uderzając o swój oręż, odrzekł: „i na tym mam dosyć, i tym potrafię moje państwo od napaści obronić, a w czasie potrzeby i granice jego rozszerzyć. — Nie długo potym Ruryk ksże ruski wsparty posiłkami Połowców, uderzył zbrojnie na Ingwara Jarosławicza, kszcia. kijowskiego, i zdobył szturmem miasto Kijów. Roman ujmując się za Ingwarem, jako bratem stryjecznym, wyruszył zbrojnie przeciw Rurykowi, którego fortelem w moc swoję dostał i pod dozorem w klasztorze osadził. Po tej wyprawie zwrócił Roman całą swoję uwagę na Polskę, która podówczas przez Mieczysława Starego w domu zakłóconą była, a pod pozorem roszczonych pretensyi do Polski, mianowicie zaś do Leszka Białego, któremu w bitwie pod Mozgawą skutecznie pomagał, a za to obiecanego wynadgrodzenia nieolrzymał, wypowiedział Polakom wojnę, i zebrawszy wojska swoje i wielu innych książąt ruskich, wkroczył w granice państwa polskiego. Leszek widząc przeważającą siłę Romana, chciał zagrażającą uciążliwą wojnę od narodu odwrócić; wysłał więc do niego posłów z o-fiarowaniem pokoju i życzeniem przyjaznego pogodzenia się. Lecz Roman sprzyjającym mu wszędzie szczęściem wojennym nadęty, odprawił posłów z niczem i coraz dalej w Polsce swoje zagony zapuszczał, tym sposobem mniemane pretensyje swoje sobie wynadgradzając. Na takie postępowanie zebrał więc Leszek pospolite ruszenie narodu polskiego i wyruszył z takowym przeciw Romanowi. Pod Zawichostem nad Wisłą, dwie mile od Sandomierza (19. marca 1205 r.), spotkały się oba wojska i rozpoczęły bój krwawy, w którym też Roman poległ. *)

musza

Romana, byli wiec religii greckiej niezjednoczonej z kościołem rzymskim. Dopiero w 237 lat później Jan Paleolog, cesarz grecki, porozumiawszy się względem odnowienia jedności z patryarchą carogrodzkim, Józefem, uwiadomił o przedsięwzięciu swoim Euge-IV. papieża, który w tej mierze nakazał powszechny synod w Elorencyi (1439). Przybył na ten i sam cesarz w towarzystwie patryarchy i wielu biskupów, od których zawarta tam jedność miedzy obydwoma kościołami zaprzysiężoną została. Umowa synodu tego nieznalazła jednakowoż pożądanego skutku w Moskwie z przyczyny opierania się Marka, biskupa efezkiego, a sama tylko Ruś czerwona za staraniem metropolity kijowskiego przyjęła to zjednoczenie (1440) z kościołem rzymskim, które atoli w pół wieku potym znowu zerwała.

*) W tej bitwie ksże Roman, najgęściejsze tłumy oblatując, i swą przytomnością i odwagą Rusinów do boju zagrzewając, został od jednego oddziału Polaków poznany i natychmiast obskoczony. Mała garstka jego straży przybocznej padła zaraz pod ciosami naciera-

Daniel i Wasyłko, synowie poległego Romana, musieli zaraz po zgonie ojca z Halicza do Wegier uchodzić; albowiem Ruryk dowiedziawszy się o zabiciu Romana, habit zakonny zrzucił i tron halicki przemocą zajął. Lecz Andrzej, król węgierski , ujmując się za młodemi książętami, wysłał liczne wojska na Ruś, które Ruryka w zaszłej potyczce pobiły i z kraju wygnały. Pomimo tego niezasypiał swojej sprawy chciwy panowania Ruryk, a połączywszy się z ksżciem czerniecliowskim, targnął się znowu na tron halicki. Wdowa po Romanie, nie-widząc się więc bezpieczną w Haliczu, ujechała z synami do Włodzimirza nad Rugiem. W czasie tych zatargów i wojny domowej, naliczanie pomnąc surowości ksżęcia Romana, ofiarowali za usunięciem całego jego potomsUva, tron wakujący

1205.

Włodzimirzowi V. (Igorowiczowi) kszciu siewierskiemu, który dla tym bezpieczniejszego zapewnienia sobie tronu od mieszkańców miasta Włodzimirza zażądał, ażeby mu chroniących się tam młodych książąt wydali. Przestraszona tym księżna, ich matka, uciekła więc z synami podczas ciemnej nocy czymprędzej z miasta, a dostawszy się wśród wielu przygód do granic polskich, skryła się w Krakowie. Tam ksże Leszek, litując się nad jej nieszczęściem, wziął młodych książąt pod swą opiekę, a wysyłając potym starszego do Andrzeja, króla węgierskiego, z listem, pisał te słowa: „Byłeś przyjacielem ojca jego, ja zaś o nieprzyjaźni zapomniałem; weźmy się więc wspólnie a powróćmy mu koronę/⁴ — Wkrótce potym Wło-dzimirz Y. zajął bez oporu i ksztwo włodzimirskie, które bratu swemu Swiatosławowi, a dzwinogrodzkie Romanowi odstąpił; ale Roman rozgniewany o coś na brata, porozumiawszy się z Haliczanami i zawarłszy potajemne przymierze z Węgrami, najechał za ich pomocą ksztwo halickie, rezydencyę zdobył i tron zajął.

jących Polaków, a koń książęcy został dzidą przeszyty; lecz Roman nie tracąc przytomności, dosiadł konia upadającego towarzysza , na którym rąbiąc na około siebie, ujechał zdrowo z tego niebezpieczeństwa. Ale w tym dopędza go jeden Sandomierzanin, a niewiedząc, ktobyto był, dosięga go dzidą i ścieli trupem u nóg swoich. — Ze zgonem Romana upadła i odwaga dotąd zapalczywie walczących Rusinów, którzy, gdy im Wisła odwrót tamowała, zupełną klęskę ponieśli. Stracili bowiem oprócz swego książęcia, tudzież wodzów sprzymierzonych Pieczyngów i Przemyślan, i kilkanaście tysięcy ludzi w nurtach rzeki. — Roman, później na pobojowisku znaleziony, został od tkliwego Leszka do Sandomierza sprowadzony i z wielkim przepychem do grobu tam złożony. Lecz Rusini uprosili sobie jego zwłoki za wymianę zostających w ich ręku jeńców polskich, i sprowadzili je do Włodzimirza, gdzie w grobie przodków pochowane zostały.

1206.

Roman II. obowiązał się był w skutek zawartego sojuszu z Andrzejem, koronie węgierskiej lenniczyć, którego warunku teraz, skoro na tronie już osiadł, dotrzymać niechciał. Z tego powodu wysłał Andrzej wojska swoje pod dowództwem niejakiego Benedykta na Ruś, który podstąpiwszy pod Halicz, Romana zdradliwie w łaźni pojmał i do Węgier odesłał, w imieniu zaś swego pana rządy państwa halickiego objął. Nadaremnie Haliczanie, znienawidziwszy okrutnego cudzoziemca, sposobu pozbycia się go szukali, aż nareście Roman u-szedłszy z Węgier z bratem swoim się pogodził, liczne wojska zebrał i Węgrów z Halicza wypędził; poczym na księztwie dzwinogrodzkim przestał, halickie zaś bratu Włodzimirzowi ustąpił.

1206.

Włodzimirz V. po powtórnym zajęciu tronu, mścił się teraz z całą okropnością na znakomitych bojarach; a karząc wielu z nich śmiercią, sądził, że tym sposobem lud do buntów skłonny powściągnie. Lecz mocno się w tym mniemaniu zawiódł, albowiem przez to wiele Rusinów ujechało do Węgier i tam otwarcie podrastającego Daniela na tron zapraszali. Andrzej, król węg. wnioskując, że młody Daniel lennikiem jego być zechce, chętnie się przyczynił do żądania Haliczan, a dawszy im liczne półki Węgrów, wysłał Daniela do ojczyzny. Podstąpiwszy pod Halicz Daniel, od ludu na jego przybycie już przygotowanego, z radością za pana powitany został; gdy tymczasem Włodzimirz dla okrucieństw swoich znienawidzony, czy to w zamieszaniu, czy podczas ucieczki, życie utracił.

1207.

Daniel osiadłszy na tron, niedługo się nim cieszył. Mści-sław, ksże. łucki, będąc już od dawna z Haliczanami w porozumieniu, wkroczył właśnie wówczas do Halicza, kiedy się nieprzyjaciela najmniej spodziewano, i zmusił Daniela do u-cieczki na Węgry; w skutek czego król węg. na obronę jego z wojskiem powtórnie na Ruś wyruszył, ale za namową pewnego bojara Władysława, Daniela zdradził. Ten bojar wystawił bowiem Andrzejowi, że nadaremnie Daniela wspiera, gdyż Daniel na tronie się nieotrzyma, ponieważ rządzić nie umie; gdyby się zaś i otrzymał, to nigdy lennikiem jego zostać nie zechce; a zatyrn lepiej zrobi, jeżeli państwo to sam obejmie, a na nim jakiego namiestnika, wiążąc go wierności przysięgą ku sobie, zostawi. Te podszepty bojara nie były bez skutku, albowiem Andrzej przybywszy do Halicza, natychmiast i bez oporu tytułem książęcia rządy państwa objął (1209). Daniel widząc się w swojej nadziei tak szkaradnie zawiedzionym, udał się znowu do Leszka, wzywając pomocy jego, w skutek

czego leż ten książę prawa uciśnionego Daniela zbrojną ręką poparł. Pod Haliczem zaszła między Polakami i Węgrami krwawa bitwa (1210). W tej oba narody zwycięztwo sobie przywłaszczają, a potym za pośrednictwem wojewody san-domirskiego ugoda stanęła, mocą której Danielowi kśtwo przemyskie wydzielone

1214.

Koloman, syn Andrzeja zaś, Salomeję, córkę Leszka zaślubiwszy, królem halickim koronowany został. Niezadługo nadano Danielowi kśtwo włodzimirskie w zamianę za przemyskie, które Leszek sobie warował. Od tej chwili właściwie uważano kśtwo halickie za posiadłość Węgier, a herby jego wcielone zostały do tarczy i chorągwi węgierskich. — Andrzej, król węg. postąpił sobie wówczas z Rusią bardzo nierozstrop-nie, albowiem w imieniu swego syna, niezasiągnąwszy porady narodu, do Innocentego III. papieża pisał: że Ruś chce się połączyć z kościołem rzymskim, pod warunkiem zatrzymania dawnych swoich obrzędów i używania w nich języka sławiań-sko-greckiego; rozkazał przytym kapłanów ruskich z kraju wypędzać a lud przemocą do obrządku łacińskiego przymuszać; czym całą Ruś przeciw sobie oburzył. Później łamiąc punkla umowy, wkroczył po nieprzyjacielsku do kśtwa przemyskiego pod panowaniem polskim zostającego. Z tego powodu Leszek Riały z Mścisławem, książęciem nowogrodzkim, bratem poległego w boju Romana, przymierze zawarł, wskutek którego tenże oręż przeciw Węgrom podniósł i kśtwo halickie mocą zajął, ustępując monarsze polskiemu część zachodniej Rusi nad Rugiem.

1216.

Mścisław objąwszy rządy Halicza, wydał zaraz córkę swo-ję Annę za Daniela. Lecz wkrótce zaszły między nim a jego zięciem, jako też i Polską ważne nieporozumienia. W skutek tych wybuchła wojna, w której Leszek z Węgrami pogodzony, wojska ruskie pod Haliczem pokonał (1220), i przybyłego Ko-lomana na tronie osadził. Mścisław i Daniel, wzmocniwszy się atoli później posiłkami Połowców, najechali powtórnie Halicz, gdzie po stoczeniu bitwy, miasto zdobyli, a Kolomana wraz z żoną pojmanego do Torżka jako jeńców odesłali. -Mścisław, któremu się nieustanne walki z Węgrami sprzykrzyły, zawarł nareszcie z królem węgier. pokój, poczym swoję drugą córkę Helenę, Andrzejowi, królewiczowi węg. zaślubił, a w posagu kśtwo halickie odstąpić obiecał, nadając mu tymczasem kśtwo przemyskie. Andrzej bawiąc tedy w ziemi przemyskiej, znudził się tam długim czekaniem na kśtwo halickie, dlatego z żalem i skargami nazad do swego ojca do Węgier odjechał. Oburzony tym król węgierski, wyprawił się

niebawem z wojskiem na Ruś, a zdobywszy Przemyśl, Trembowlę i Dzwinogrod, podstąpił właśnie pod Halicz, w celu oblężenia go, gdy od przygotowanego na to Mścisława napadnięty i zupełnie pobity został. Za wdaniem się pewnego bojara, Sudysława, stanęła naostatek między temi dwoma książętami ugoda, w skutek której królewicz

1218.

Andrzej II. w posagu przyrzeczone kśtwo halickie objął, gdy tymczasem Mścisław tylko Pokucie sobie zostawił, które po jego śmierci (1228) nazad do Halicza przypadło. Podczas niebytności Andrzeja, kśżę Daniel Halicz niespodzianie zajął (1225), lecz w krótkim czasie wyrugował go Izasław, kśżę kijowski, którego znowu Andrzej, jako prawy książę za pomocą przywołanych posiłków węgierskich wypędził i tron spokojnie aż do śmierci dzierżył. Po zgonie Andrzeja objął na jednogłośne życzenie narodu wspomniony śmiały książę

1234.

Daniel, kśtwo halickie, zmusiwszy Michała i Rościsława, książąt czerniechowskich, jako też przewrotnego Aleksandra, księcia bełzkiego, o tą godność się ubiegających, do odstąpienia swoich zabiegów. Wtym wkroczyli Tatarzy-Mogołowie ⁹) pod dowództwem chana Ratego, wnuka sławnego wojownika

w Azyi, Tin-gis-kana do Europy, a zniósłszy stawioną potęgę Rusinów, podstąpili po zdobyciu wszystkich prawie grodów aż pod Halicz. Gdy Daniel nadaremnie wzywał pomocy króla węg., widział się przymuszonym, Tatarów o pokój prosić, i za złożeniem znacznych darów ich lennikiem się uznać (1240). Po odejściu nieprzyjaciela z Rusi do Krakowa, wrócił pogrążony w smutku książę do kraju, w którym nowy najezdnik, Rościsław, kśżę czerniechowski, aż po Przemyśl wichrzył. Daniel zebrawszy swoje siły, pokonał go w kilku utarczkach i z kraju wypędził, a naostatek przedsięwziął nałożone na się jarzmo tatarskie zrzucić, a tym samym niepodległość swego państwa zabezpieczyć. Wskutek tego wszedł w umowę z Belą IV., królem węgicrs., wówczas równie od nawały tatarskiej za grożonym, i wysłał do Rzymu, do Innocentego IV. papieża, świetne poselstwo z oświadczeniem, że chętnie cała Ruś z kościołem rzymskim się połączy, jeżeli go tylko papież w jego wojennym przedsięwzięciu przeciw nieprzyjacielowi całego chrześcijaństwa skutecznie wspierać zechce. Z dworu rzymskiego przyrzeczono mu chętnie wszelką pomoc, na co on nie-lylko unię z kościołem powszechnym uroczyście zaprzysiągł , ale i XX. Dominikanów pod imieniem braci pielgrzymujących do swojego dworu przyjął; poczym od legata stolicy apostolskiej , Opizona, w Drohiczynie jako król koronowany został (1246). Z tą koronacyą przyjął Daniel i tytuł króla ruskiego, książęcia kijowskiego i drohickiego. Widząc atoli, że przyrzeczone powszechno uzbrojenie książąt chreściańskich przeciw Tatarom nienastąpiło; jako też, że jego staranie, połączenia ludu ruskiego z kościołem rzymskim, pożądanego skutku nie-odniosło, zerwał zawartą umowę i wyrzekł się wszystkich związków nadal z dworem rzymskim. — Od Tatarów niezadługo na nowo najechany, i od nich wezwany został, aby im swoje wojsko do wyprawy na Litwę dostawił, wysłał znaczną część tego pod dowództwem Wasylka brata, i Daniela syna, a podchlebiając im w każdym razie, umiał ich zawsze obietnicami zdała od siebie na wodzy trzymać, gdy tymczasem w kraju liczne grody stawiał, nowe wojska gromadził i tak do dzielnego odporu na nich się gotował. Lecz wszelka jego przezorność i odwaga okazały się bezskulecznemi, gdyż już roku 1259— 60 roje Tatarów pod wodzą chanów Teleboga i Nogaja

swój pochód ku Węgrom, i palili i niszczyli wszystkie osiadłości, mordując lub uprowadzając mieszkańców w niewolę. Liczbę wtedy przez owe barbarzyństwo pomordowanych ludzi wyprowadzają dzie-jopisowie na sześć milionów dusz. Polscy, ruscy i węgierscy książęta, zazwyczaj między sobą niezgodni, niebyli wstanie, nawałom tak srogiego nieprzyjaciela należyty odpór stawić; otoż ten w bliższych Europy stepach osiadłszy, ztamtąd w najpóźniejsze czasy śmierć i pożogę na pobliższe kraje roznosił, którą kieską. Ruś czerwona sama do 90 razy dotkniętą została.

na nowo do ziemi halickiej wkroczyły, a wtedy jego, nie jako sprzymierzeńca, ale jako poddanego uważając, surowe prawa mu zadyktowali, rozrzucenie twierdz i powtórne zaciągi wojska dla się żądając. Posiłkując tedy Tatarom w granice krajów polskich, potrafił Daniel skrzętnie z okoliczności korzystać; bo gdy Tatarzy tylko za zdobyczą się uganiali, on podówczas rozległe krainy polskie aż po Litwę dla siebie grabił (1263—65). Niedługo wszelakoż cieszył się tą grabieżą. Albowiem ociągając się dopełnić nakazanego mu przez Tatarów warunku: zburzenia powystawianych grodów w Krzemieńcu, Lwowie i Danielowie, musiał z tychże przed ich zemstą ustę-pywać, poczym z żalu i umartwienia w ciężką chorobę zapadł, na którą też w r. 1266 pamiętne życie swoje zakończył.

1266.

Po śmierci Daniela podzielili się obszernym państwem jego synowie; i tok kśtwo halickie z Chełmem i Drohiczynem objął syn najmłodszy Swarno, przemyskie Leon czyli Lew, a łuckie Mścisław. Nad wszystkiemi temi częściami zdawał się zwierzchniczyć \Vasylko, brat zmarłego Daniela, któremu się kśtwo włodzimirskie w podzielę dostało. Wkrótce zaś zdawało się Leonowi, że on tym podziałem skrzywdzony został, a szukając odwetu, rzucił się na Litwę, która podówczas bratnią niezgodą zaburzoną była. Z drugiej strony pomarli też książęta Swa ma i Wasylko (1266), zkąd ich dziedzictwo na niego spadło; a gdy niezadługo i drugi brat Mścisław umarł, to i tego państwo odziedziczył, przezco niespodzianie panem całej Rusi został, i dlatego leż słusznie, „supremus dux Ruthcno-rum¹-' nazwany był. Leon, urządziwszy swoje państwo, przeniósł w krotce rezydencyę swoję do Lwowa (1268), a właściwie grodu, który jeszcze za życia swego ojca (1259) w okolicy dzikiej i prawie niedostępnej, na wierzchołku piaszczystej góry „Łysą¹¹ nazwanej, pod imieniem „Lwihorod“ zbudował. Od tego czasu miasto Lwów wznosić się poczęło, zwłaszcza że Halicz, przez Tatarów zrujnowany, coraz bardziej a bardziej upadać zaczął. Po wyprawie wojennej do ziemi czeskiej z Belą, królem węg., odpierał potym Leon długo Tatarów, którzy kraje jego nieustannie najeżdżali, a nieinogąc naostatek Rusi od zupełnego zniszczenia inaczej uratować, uległ przemocy najezdnika i stawił się u namiotu Batego, który go jako hołdownika sromotnie powitał. Posłuszny jemu przystawił potym Tatarom znaczną część wojska, z którym wspólnie z niemi do Polski, a to w nadziei wyruszył, że za pomocą Tatarów, po zaszłej właśnie śmierci Bolesława V. (1273), królem polskim będzie mógł zostać. Lecz zaledwie tylko w granice Polski wkroczył, został od Polaków, pod wodzą Warszy na obronę ojczyzny spieszących, pod Goślicami zupełnie porażony (1280), poczym nowo obrany książę polski, Leszek Czarny, za uchodzącym Leonem niezwłocznie na Ruś w pogoń się puścił i jego

kraje aż po Lwów spustoszywszy, wiele ludu prostego na o-sadę do Polski z sobą uprowadził. Po zawartym pokoju z Leszkiem i zajęciu kśtwa bełzkiego ¹⁰) pod swoje panowanie, wiekiem już obciążony książę Leon przedsięwziął, jako sprzymierzeniec książąt Bolesława i Konrada, wspólnie z nimi jeszcze jednę wyprawę wojenną na Szlązko, po której ukończeniu, jedynie uszczęśliwieniem i polepszeniem bytu swoich poddanych zajęty, nareście do klasztornej zaciszy się usunął, gdzie też r. 1301 życie swoje zakończył; poczym nu własne rozporządzenie, tylko w sukni zakonnej, bez wszelkiej wystawy i okazałości, a to z nieutulonym płaczem i żalem narodu do grobu złożony został. Z tego też powodu pisali dawni kronikarze, jakoby on przed śmiercią do zakonu XX. Bazylianów istotnie miał wstąpić. — Pod panowaniem tego książęcia wzmogły się miasta ruskie do znakomitej wielkości, a mając po największej części warowne mury, śmiało niekiedy przeciw napadom tatarskim występowały, zaco ich książę znakomitemi przywilejami obdarzał, gdy tymczasem lud wiejski pod srogim jarzmem bojarów jęcząc, w najcięższej niewoli zoslawał. Tenże sam książę pozwolił pierwszy Ormianom z Azyi z niewoli tureckiej uciekającym , równie też i Żydom z Niemiec wygnanym, na Rusi osiadać. — Za rządów Leona osiągnęli także biskupi haliccy obrządku ruskiego godność metropolitów rzeczywistych (1292), od metropolii kijowskiej więcej niezawisłych. — Leon miał z Konstancyi, córki Beli IV. króla węg., dwóch synów: Jerzego i Leona; pierwszemu jeszcze za życia swego kśtwo halickie, drugiemu zaś włodzimirskie i kijowskie nadał, córkę Maryą zaś Trojenowi, kściu mazowieckiemu w zamęzcie dał. Na tych dwóch braciach, którzy w niesłychanej dotąd u książąt ruskich zgodzie i przyjaźni żyli, kończy się historya książąt udzielnie na Rusi panujących, albowiem już za ich czasów panował na Litwie straszny kśżę Giedymin, człowiek z natury wojenny i porywczy, który zgromiwszy Tatarów i Krzyżaków, i Ruś powoli zabierać zaczął. Podbiwszy już znaczną część tejże pod swoje panowanie, musiał znowu na Krzyżaków w pole wyruszyć, a ośmieleni niebytnością jego na Litwie, książęta Jerzy i Leon wtargnęli w jego kraje, i walcząc tam za sprawę ruską, polegli obaj z chwałą na polu bitwy (1317).

Po ich śmierci była Ruś widowiskiem ciągłego szarpania, boju i najazdu, to przez Litwinów, to Tatarów; a niedostatek dowodów historycznych z powodu tych napadów nieprzyjacielskich utrudza odtąd wiadomość o panowaniu książąt ruskich. Według jednych Andrzej IV. i Leon II., wnuki książęcia Leona I., mieli około r. 1335 w ziemi halickiej panować. W tym czasie Tatarzy całe Podole w posiadanie zajęli, których

później Olgierd, syn wspomnionego Giedymina wypędził, całą Ruś podbił, i w niej jakie chciał granice porobił. Według innych zaś miał w tymże samym czasie jakiś Dymitr kślwem włodzimirskim , a Jerzy II. halickim zawiadować, którzy wszelako bołdownikami Olgierda być musieli, albowiem na pieczęci w herbie pogoni litewskiej używali. Dosyć, że w końcu, gdy ród Daniela zupełnie wygasł, Ruś halicka, od nieprzyjaciół srodze ciemiężona, przywołała na swego pana Bolesława Trojdenowicza, kścia mazowieckiego, zrodzonego z Maryi córki Leona, kśtwo bełzkie dzierżącego (1336). Przy koronacyi zaprzysiągł on bojarom ruskim swobody, że krajowe i kościelne prawa i zwyczaje nienaruszy, jako też, że we wszystkich wypadkach woli narodu zasięgać będzie. Niedo-trzymując atoli później przyrzeczenia swego, i odmieniając swój obrządek ruski, w którym był wychowany, na łaciński, prowadząc przytym życie rozpustne, zniechęcił sobie tym możnych bojarów tak dalece, że mu się tak okropnie działającą trucizną przysłużyli, iż się ciało jego w przeciągu kilku godzin w kawałki rozpaść miało (25. marca 1340).

EPOKA II. >

Guiicyu bezpośrednio pod panowaniem królów polskich, od r. 1340 do 17TZ.

1340.

Skoro tylko Kazimierz III. król polski, o śmierci otrutego szwagra swego Bolesława zawiadomiony został, wyruszył w poczcie licznego rycerstwa na Ruś, a chcąc raz temu wiecznemu bratobójstwu, jako też i napadom tatarskim, litewskim i

*) Wywiódłszy historyę Rusi czerwonej od początku aż do jej stanowczego połączenia z Polska pod panowaniem Kazimierza W. roku 1340, należy nam tym bardziej się obeznać z bistoryą polską z owych czasów, której rys następnie kładziemy:—Naród Lacbów czyli Polanów, później Polakami zwany, pochodzi od dawnych Sarmatów a późniejszych Sławian, którzy w czasie wędrówki narodów pod przewodnictwem doświadczonych wodzów, na rozległych polach po obu stronach Wisły aż do morza bałtyckiego osiadłszy, nazwisko swoje niezawodnie od żyźnych pól przez się zamieszkałych wzięli; albowiem prawie cała Polska na pięknych równinach leży. Naród polski zupełnie takiego samego charakteru i takiej cechy, jak i inni Stawianie, był nadewszystko do pojęcia pięknych sztuk i innych wysokich uiniętności zdolny; przytym bitny, szczery, gościnny, ale za nadto każdemu ufający, i wolność nadewszystko

węgierskim tamę położyć, podstąpił szybkim pochodem pod Lwów, w zamiarze wcielenia Rusi do Polski, która wówczas szczęściem i zamożnością zakwitała. Gdy pod Lwów podstąpił, bojarowie stawili mu z grodu niejaki czas opór, ale gdy się

ceniący. W początkach istnienia swego rządzili nim wodzowie lub książęta, których naród (podobnie jak u innych plemion) wybierał.

Historya o Lechu, bracie czeskiego księcia Czecha, pierwszym wodzu czyli ksiąźęeiu polskim, który około r. 550 naród La--chów do kraju dzisiejszej Polski miał sprowadzić i Gniezno, pierwszy gród (w Poznańskim), od gniazda białych orłów tam znalezionego, założyć, jako też i historya o jego następcach: Wizimirze, Przemysławie, (założycielu Przemyśla) Krakusie (fundatorze Krakowa) , Wandzie, Leszkach i Popielach jest wątpliwa, dopiero od IX. wieku, a to zacząwszy od Piasta, są dzieje narodu polskiego pewniejsze, k.órych rys krótki porządkiem panujących po sobie książąt jest następujący:

r. 811.

Piast, obywatel Kruszwicy, mąż rzadką mądrością i poczciwością się odznaczający, został na zjezdzie w Kruszwicy jednomyślnie przez Polaków na rządzącego książecia obrany. Ten kierował Polską przeszło lat 50 bardzo chwalebnie, poskromił w kraju szerzącą się swawolę, przeniósł rezydeneyę książęcą do Gniezna, a przeżywszy lat 120, zostawił Polskę potężną i kwitnącą swemu synowi

r. 801.

Ziemowitowi, który zaraz na wstępie panowania swego pałał chęcią podniesienia sławy narodu swojego orężem. Gromiąc za granicą nieprzyjaciół, którzy się na Polskę napadać kusili, podbił jednocześnie pod swoje berło znaczną część Węgier, Moraw i Czech, i zatknął zwycięzki swój sztandar nad Sławianami w Chro-bacyi wielkiej czyli Czerwieńsku się znajdującemi. Ten książę będąc wielkim wojownikiem, urządził wojska swoje na pułki, zaprowadzając w nim przełożonych setników i wodzów tak dla piechoty jako i dla jazdy, nauczył przytym pierwszy Polaków sztuki wojowania w regularnych szykach i wzbudził na ten sposób w narodzie miłość do sławy i odznaczającej się odwagi. 0 ile był w wojnach szczęśliwy, o tyle przykładał się w czasie pokoju do pomnożenia szczęścia i dobrego bytu swoich poddanych. — Po nim objął

r. 892.

Leszek, młody syn jego, godność książęcą. Byłto słaby i pokój lubiący książę, który sobie tylko prostotą swoich obyczajów i podbiciem Pomorzan i Kaszubów, ludu nad morzem bałtyckim osiadłego, niejaką sławę zjednał.

r. 922.

Pod Ziemomysłem, synem Leszka, niezdarzyło się w Polsce nic osobliwego, oprócz że religia chrześciańska na Rusi i w Polsce zwolenników mieć poczynała, którym Ziemomysł sprzyjał. Pano-

głód w mieście szerzyć zaczął, poddali się wszyscy, uznając Kazimierza za monarchę swojego z warunkiem, żeby ich prawa domowe i obrządek religijny szanował. Kazimierz uroczyście na to przystał, a tak otworzono mu bramy miasta i zamków,

wał ten książę poniekąd spokojnie, ale to nie w skutek swojej powagi lub roztropności, lecz jedynie z przypadku. Największą zaś jest jego zaletą, że był ojcem Mieczysława.

r. 962.

Mieczysław I. urodził się ślepym, aż dopiero w siódmym roku wieku swego odzyskał wzrok, podczas podstrzyżyn włosów, zwyczaju u ludów sławiańskich powszechnego. Pod jego panowaniem wzniosła się Polska już do takiej potęgi, że nietylko Szlązk i część Morawy zawojować, ale nawet i Włodzimirzowi, książęciu ruskiemu, wielkiemu wojownikowi owego czasu, dzielny odpór dać mogła (986). Ożeniwszy sie z Dąbrówką, córką Bolesława srogiego, księcia czeskiego, przyjął Mieczysław chrzest w Gnieźnie (5. marca 965) z rąk Bohwida, biskupa czeskiego, przy której to sposobności wraz z nim i wiele wodzów i przedniejszych mężów narodu wiarę chrześciańską przyjęło. Odtąd pracował Mieczysław gorliwie nad nawracaniem ludu, który idąc za przykładem monarchy, chętnie chrzest a z nim i religią katolicką przyjmował. Założywszy jednocześnie siędm biskupstw, między temi i krakowskie , opatrzył je szczodrze, ustępując im pobór dziesięciny, która dotąd główny przedmiot jego dochodów stanowiła. W krótce po-tym wysłał do Rzymu poselstwo z prośbą do papieża Sylwestra II. o nadanie mu korony królewskiej, czego mu wszelako papież na teraz jeszcze odmówił. Wiodąc naostatek z Ottonem II. cesarzem niemieckim uciążliwą wojnę, zawarł równocześnie z Szczepanem, królem węgierskim, pamiętne przymierze, stanowiące góry karpackie za granicę dzielącą ich państwa. Po zgonie Mieczysława objął godność książęcą syn jego

r. 992.

Bolesław I. Chrobry, to jest waleczny. Zaprowadziwszy nowy porządek w wojsku przez ustanowienie milicyi, zawsze gotowej do boju, i włożywszy obowiązek na szlachtę, iż odtąd służbę wojskową pełnić musiała, rozpoczął pomyślne wojny z Czechami, Węgrami i Rusinami, w skutek których rozprzestrzenił granice państwa swego wszersz i wzdłuż, albowiem przyłączył do Polski Morawę, Miśnię, Łużyce i część Rusi czerwonej, którą to ostatnią, mszcząc się krzywdy swego powinowatego, ciężką wojną nawidził. Rozmnażał on przytym starannie wiarę chrześciańską w swoim państwie, wykorzeniał u ludu pogańskie zwyczaje, fundował rozmaitego zakonu klasztory, przezco nietylko liczbę kapłanów Chrystusa pomnożył, ale i wstęp oświacie i naukom do kraju otworzył. Duchem świątobliwości powodowany, odkupił także ciało świętego Wojciecha, biskupa czeskiego, którego Prusacy przy opowiadaniu ewanjelii w Prusiech zabili (997), sprowadzając zwłoki jego do

witając go okazale jako przyszłego króla swojego. Wszedłszy do miasta, znalazł w skarbcu książąt ruskich wiele klejnotów, szczególnie zaś dwa szczerozłote krzyże, dwie korony, purpurę i krzesło złote drogiemi perłami wysadzane, co wszystko do Krakowa odwieść rozkazał. Dla ujęcia Rusinów ku sobie, przypuścił Kazimierz bojarów ruskich *) do godności szlacheckiej i wcielił ich wojskowych pod swoje rycerskie chorągwie, wyzwolił przytym wieśniaków z ciężkiej niewoli a mieszczan od pańszczyźnianej robocizny. Po odebraniu nakoniec przysięgi posłuszeństwa i ustanowieniu rządzącego wojewody we Lwowie, opuścił król stolicę ruską i powrócił do Krakowa. Tam zebrawszy liczniejsze jeszcze wojska, wyruszył tegoż samego roku powtórnie na Ruś, którą Tatarzy na nowo napadać i pustoszyć zaczęli, a zająwszy ostatecznie Sanok, Przemyśl, Lubaczów, Halicz, Trembowlę, Łuck, Włodzimirz i inne pomniejsze miasta, oparł swój oręż aż o Krzemieniec na Wołyniu. Zwoławszy potyrn zjazd walny z obywateli krajowych, uporządkował Ruś czerwoną na kształt innych prowincyi polskich, ustanawiając w niej wojewodów¹¹"), kasztelanów¹²), starostów

) i sędziów, a tym sposobem nietylko ją raz na

zawsze z królestwem polskim złączył, ale i epokę bezrządów

Gniezna. Tam wspaniale przyjął pielgrzymującego do grobu owego męczennika cesarza niemieckiego Ottona III., który tą hojnością i wspaniałością, jako tez i sławą Bolesława ujęty, przyznał mu tytuł króla, i na znak przyjaźni i równości zdjętą z swojej głowy koronę, na jego skronie włożył (1000). Przy tej sposobności Bolesław z monarchą niemieckim przymierze zawarł, a w trzy lata później i z Włodzimirzem W. księciem ruskim przyjaźną ugodę umówił. Po zgonie atoli powyższego Ottona III., zmieniły się stosunki jego z państwem niemieckim. Bolesław Chrobry pochwycił oręż i u-derzył na Henryka II cesarza, a zabierając mu całą Saksonią, Morawę i Czechy, w Pradze drugą stolicę swoje założył (1007). Po zawartym pokoju i zwróceniu zabranych Czech, udał się potym na pomoc Świętopełkowi, zięciowi swojemu, którego Jarosław I. książę ruski wypędził, a którego Bolesław w kilku potyczkach zgromił a pod Kijów podstąpiwszy takowy zdobył (1018), w powrocie zaś ztamtąd grody czerwieńskie w moc swoje zabrał (1020). Na znak zwycięztw pozabijał Bolesław słupy żelazne na granicach państwa polskiego, które się naówczas w Saksonii nad rzeką Salą

*) Bojarów nazwisko pochodzi od wyrazu ruskiego boli i bolszy, w znaczeniu wyższy rodem i urzędem. Nie bojarami ale bolarami była taka osoba nazywana. Dzielono ich później na dumnych i putnych. Dumni zwani od słowa dumać czyli radzić, otaczali osobę panująeego putni czyli podróżni zaś sprawowali obowiązki posłanników.

**“*) Starosta znaczy tyle, co capitanus judicialis. Takowy miał obowiązek sprawowania sądów w rzeczach pomniejszych i czuwania nad dochodami koronnemi.

w niej zaniknął. Wziąwszy zatym Ruś halicką w zupełne posiadanie, odezwał się Kazimierz niebawem względem zwrotu ziemi chełmińskiej, wołyńskiej i podolskiej, jako do państwa ruskiego należących a pod jarzmem litewskim i tatarskim zostających, na których to odebranie i zezwolenie papiezkie otrzymał. — Po zniesieniu Tatarów, na Polskę przez niechętnego bojara Lechty naprowadzonych, pod Lublinem (1341), wyruszył Kazimierz w połączeniu z Węgrami w pole, i wkrótce ziemię chełmińską, włodzimirską i wołyńską zajął, z Podola burzących tam Tatarów zupełnie wyparował, a z książęciera litewskim traktat zawarł, mocą którego kśtwo bełzkie dostało się prawem lennym Ziemowitowi, kściu mazowieckiemu, a Krzemieniec wołyński Narymuntowi, kściu litewskiemu,

w Elbę wpadającą i nad Dnieprem przy ujściu rzeki Żuła kończyły. Na ostatek rezydencyę królewską do Krakowa przeniósłszy, wystawił dla obrony granic kraju wiele warownych zamków, wojsko na stopę karności i porządku uformował, i na utrzymanie tegoż podatek gruntowy, łanowy zwany, ustanowił; poczym dzikich Prusaków, jeszcze na ówczas w pogaństwie żyjących, poskromił i do przyjęcia wiary chrześciańskiej przymusił. — Po zgonie tego dzielnego króla wstąpił na tron polski r. 1026.

Mieczysław I., syn jego. Pod panowaniem Mieczysława zaszły w Polsce spory i nieporozumienia, co do względu świeżo przyjętej wiary chrześciańskiej; w skutek czego wielki nieład i kłótnie w kraju się szerzyły. Wówczas to i z powodu zaszłych domowych rozterek odpadły od Polski prawie wszystkie prowincye: Czechy, Morawy, Luzacya i Ruś, które Bolesław I. pod swoje panowanie zajął, a Mieczysław II. zaledwie Pomorze zawojować potrafił, i to aż za pomocą swoich braci stryjecznych, mężów znakomitej waleczności , które ale jednemu z nich w posagu za swoją córkę u-stąpić musiał. Umarł on r. 1034, a po śmierci jego ujechała królowa Ryxa czyli Regina, wdowa po nim, a wnuczka (Utoną II. cesarza niemiekiego, Polakom niesprzyjająca, do Niemiec, uwożąc z sobą koronę, klejnoty i syna Kazimierza, przez co się już od niejakiego czasu w kraju szerzący bezrząd do tego stopnia powiększył, że rolnicy przeciw swoim panom jawny bunt podnieśli. Tę wojnę domową uczynili tym okropniejszą sąsiedne Czechy, którzy szukając zemsty, na kraje zaburzonej Polski napadli, Kraków, Gniezno i inne miasta zdobyli (1039) i zupełnie zrabowali. W tej niedoli wysłano poselstwo do Kazimierza, królewicza polskiego, który zostawszy mnichem, schronił się w pewnym klasztorze we Francyi, ażeby do Polski wrócił i tron po ojcu objął, r. 1040.

Kazimierz I. (Mnich) przez papieża Benedykta IX. od ślubów zakonnych pod obowiązkiem płacenia stolicy apost. corocznie grosza od głowy, podatkiem święto-pietrzcm nazwany, tudzież no-

gdy tym czasem reszta kraju z Rusią halicką połączona została. Po zawarciu ugody z Ludwikiem, królem węgierskim, we względzie dalszego posiadania tych ziem ruskich ¹³), odparł powtórnie wpadających na Ruś aż pod Halicz Tatarów, i zabezpieczył na długi czas pokój w tych prowincyach. — Dla dzwi-gnienia rolnictwa sprowadził potym wiełe osadników obcych, którymi przez Tatarów spustoszałe okolicy Rusi zaludnił, nadając im liczne swobody. Wówczas to i z tej przyczyny wiele

szenia w uroczyste święta białej chusty na szyi, na wzór stuły, i golenia włosów na głowie, na kształt tonzury zakonnej, uwolniony, powrócił nareszcie w skutek wysłanego do niego poselstwa do Polski i został pośród radości narodu królem koronowany (1040). Pierwszym staraniem Kazimierza I. było, podnieść w narodzie ducha religijnego, który upadać już był zaczął, i przywrócić w kraju porządek, poczym się na Szlązk i Mazowsze, w czasie bezkrólewia od Polski odpadłych, wyprawił, i takowe za skuteczną pomocą swego szwagra, Jarosława kścia halickiego, do posłuszeństwa przywrócił. Później na pamiątkę odniesionych nad Prusakami zwycięztw, jako też i swego zakonnego życia, wybudował klasztory XX. Benedyktynów w Lubaszu i w Tyńcu, nadając takowym fundusze w znacznych majętnościach. — Będąc bliskim śmierci, przywołał do siebie wszystkich senatorów, obowiązując ich, ażeby po nim którego z synów jego na króla obrali, poczym z wielką przytomnością Bogu ducha oddał. —• Kazimierz I. zjednał sobie przez swoje mądre i zbawienne rządy imię odnowiciela Polski; był on oraz pierwszy z królów polskich, który czytać umiał. Pod jego też panowaniem została w Polsce pierwsza moneta zaprowadzona, r. 1058.

Bolesław Ib, najstarszy syn króla Kazimierza, dla swojego mę-ztwa i szczęścia na wojnach, śmiałym nazwany, wstąpił, dopiero 17 lat mając, na tron polski. Zaraz na wstępie dał on też dowody niepospolitej dzielności swojej, albowiem wspierając Belę, króla węg., który przez brata z tronu był zrzucony, zwyciężył Węgrów (1061), pobił Czechów i Prusaków na Polskę najeżdżających, a Ruś o następstwo przez braci zakłóconą uspokoił, osadzając Izasława na tron dziedziczny w Kijowie, —• a po załatwieniu wszystkich tych wojen dopiero na króla koronować się kazał (1070). W następnym roku musiał powtórnie na zaburzone Węgry dla poratowania Gejzy, syna zmarłego króla Beli, wyruszyć; a usadziwszy tegoż na tronie, zajął w powrocie tytułem należącego mu się po żonie posagu, kśtwo przemyskie (1071). Ztamtąd udał

Niemców i Żydów na Rusi osiadło, ponieważ Kazimierz im wolne wyznanie ich religii i używanie własnych praw zabezpieczył. Korzystając z tej wolności, cisnęli się po wszystkich miastach, gdzie handel i rzemiosła zakwitały, najbardziej Żydzi, i ogarnęli przemysł kraju z wielką szkodą narodu dla siebie. — Kazimierz budował potym wiele zamków i miast, a mianowicie w dzisiejszej Galicyi, które on warownemi grodami pozaopatrywał, jako to: Wieliczkę, Skawinę, Landskro-nę, Czchów, Czorsztyn, Sanok, Krosno, Osiek, Przemyśl, Rawę, Lubaczów, Lwów, Trembowlę, Halicz ild., czym kraj swój od najazdów ubezpieczył, a ludowi biednemu wielki zarobek nastręczył. Równie też zbudował wiele kościołów i

się znowu na Ruś w pomoc kściu Izasławowi, a podstąpiwszy aż pod Kijów, miasto zdobył i swego szwagra do rządów przyprowadził (1073). Lecz oddawszy się tam zbytkom i rozpustnemu życiu, zdemoralizował wojsko, co było przyczyną, że go na Rusi znienawidzono, gdy tym czasem w samej Polsce nierząd się szerzył. Po siedmioletnim bawieniu się za granicą, powrócił nako-niec Bolesław do kraju, gdzie ale zamiast poprawy, bardziej jeszcze w szkodliwe nałogi zapadał. Stanisław Szczepanowski, naówczas biskup krakowski, podjął się jego poprawy, jako też zaczął niemoralne życie jego mu przyganiać. Król ale zamiast opamiętania się, rzucił się na męża świętobliwego, w kościele ofiarę pańską sprawującego, i własną ręką przy ołtarzu go zamordował (1078). Za to bezprzykładne zabójstwo rzucił na niego papież Grzegorz VII. klątwę, jako też wszystkie kościoły w Polsce zamknąć rozkazał, poczym Bolesław od własnych poddanych wzgardzony, z kraju u-chodzić musiał. Przybrawszy szaty pielgrzyma, udał się do Węgier, ztamtąd do Rzymu, a naostatek do Karyntyi, gdzie w klasztorze Osa nazwanym, na pokucie i usługach zakonnych będąc, nieznany życia dokonał. — Węgry, korzystając naówczas z zaburzeń w Polsce, wpadli zaraz w granice państwa i opanowali Kraków, z kąd ale niebawem wyparci zostali. — Po Bolesławie II. osiadł tron polski brat jego

r. 1981

Władysław Herman; albowiem syn Bolesława, Mieczysław, o-żeniony zEudoksią, księżną kijów: i, będąc wielkorządcą na Rusi, z powodu nieustannego znoszenia się z Węgrami, znienawidzony, otrutym został. — Władysław Herman objąwszy rządy państwa polskiego tytułem książęcia, starał się zaraz u dworu rzymskiego o przywrócenie tytułu królewskiego, którego mu ale zwyż pomie-niony papież odmówił. Nieustanne wojny z najeżdżającemi na Polskę Czechami, Prusakami i Rusinami, jako też rokosz, który własny synowie przeciw niemu podnieśli, obrzydziły mu do tego stopnia panowanie, że się od rządów zupełnie usunął i takowe ze szkodą kraju swoim poufnym poradnikom zostawił. Tym czasem książęta ruscy, roszcząc już dawno prawo do ziemi sanockiej,

klasztorów, jako też i miasto Kazimierz przy Krakowie, opasując je mocnym murem i fosami. Po odprawieniu walnego zjazdu czyli sejmu w Wiślicy, pamiętnego nadaniem stałych praw narodowi, zniesieniem uciążliwości włościan, jako też zabez-pieczeniu własności i swobód narodowych (1347), tudzież po wyrugowaniu Litwinów, którzy Ruś aż po Halicz plądrowali (1352), i zabezpieczeniu Lwowa przez osadzenie tam załogi z wojsk niemieckich, zwrócił Kazimierz nareszcie całą swoją uwagę ku uszczęśliwieniu ludu. Oprócz wielu chwalebnych czynów i urządzeń w królestwie, które mu imię Wielkiego zjednały, stał się Kazimierz i dla Rusi wielkim przekształci-cielem, albowiem on to obywatelom miasta Lwowa, których nadewszystko lubił, swobody i prawa teutońskie ¹⁴) nadał,

wtargnęli nie tylko tamże, ale najechali zbrojnie i dalsze kraje polskie aż po Wisłę, paląc i rabując po drodze wszystkie miasta i włości. Na obronę takowych wyruszył Bolesław, syn Władysława Hermana, a dopędziwszy ich w przechodzeniu jednej rzeki, zadał im wielką klęskę i odebrał wszystkie łupy. Po tym pierwszym świetnym zwycięztwie młodego książęcia, umarł niebawem Władysław, którego panowanie pierwszym wejściem Żydów do Polski, w Niemczech przez wojska krzyżackie srodze dręczonych, jest pamiętne.

r. 1102.

Bolesław III. (Krzywousty) po zgonie ojca objął zaraz rządy państwa. Od młodociannego wieku służąc w wojsku, nabył wiele wojennego doświadczenia, co przy szczęściu i odwadze posłużyło, że przez przeciąg swego panowania 48 bitew wygrał. Pamiętne w historyi są jego wyprawy naTOzechów, Prusaków i Pomorzan, których ostatnich po zburzeniu ich świątyń i bożyszcza Tryglawa, do posłuszeństwa i przyjęcia wiary cbrześciańskiej nakłonił. Równie też dał pomoc Kolomanowi, królowi węg. przeciw zamachom Henryka V. cesarza, zkąd do wojny niemieckiej przyszło. W tej wojnie zaszła po strasznym oblężeniu Głogowy ¹⁵) walna bitwa pod Wrocławiem, w której do 40,000 nieprzyjaciela na placu legło (1109). Podczas tych świetnych wojen Bolesława powstały na Rusi nowe zaburzenia. Jarosław II. kśżę halicki, przez Wło-dzimirza, kścia czerniechowskiego z tronu złożony, uszedł do Polski, znalazłszy w Bolesławie prawdziwego przyjaciela i obrońcę. Ten albowiem po załatwieniu swej nowej wyprawy do Rugii, wy-

(1356), tak jak i w mieście samym na miejscu drewnianych zamczysk, dwa warowne zamki z kamienia wybudował. Niemniej też powystawiał spichrze do zsypywania zboża na czas nieurodzaju (1362), arcybiskupstwo łacińskie w Haliczu (1361) a ormiański we Lwowie (1367) założył, żupy solne w Wieliczce należycie urządził, i akademii krakowskiej początek położył (1347). Był on przytym wielce łaskawy i względny dla niższej klasy ludu, osobliwie rolników, z których to powodu go szlachta pospolicie królem chłopków nazywała; tytuł, który mu u potomności tym większą sławę zjednał. Od sąsiednich monarchów wielce poważany, żył on w rzadkiej dotąd z nimi zgodzie i przyjaźni, w skutek której też podczas walnego zjazdu książąt w Krakowie (1363), cesarzowi niemieckiemu, Karolowi IV., swoją synowicę księżniczkę Pomeranii zaślubił.

¹

Stawianie, podług świadectwa starych dziejopisów kształtnie i silnie zbudowani ludzie, przy nadzwyczajnej odwadze i wytrwałości do największych trudów i znoszenia głodu przyzwyczajeni byli. Od innych narodów różniły się oprócz właściwej mowy, także pieknemi rysami twarzy, ciemnemi włosami i tegoż koloru nader żywemi oczami, jako też wolno ulatującym ubiorem i wielką zręcznością do ciągłej jazdy konnej. Broń tego narodu składała się z miecza, dzirytu, łuku i trucizną napuszczonych strzał i dużych tarcz. Pod obranemi wodzami staczali walki, najczęściej bez odzienia, tak pieszo jak i konno w nieregularnych szykach, przyczym nawet na największe niebezpieczeństwo mało zważając, zapamiętale na nieprzyjaciela uderzali i najczęściej świetne zwycięztwa odnosili. Oprócz tej odwagi była jeszcze i inna rzadka cnota właściwą cechą tego narodu, t. j. gościnność. Mile witali każdego przychodnia, a zapraszając go do siebie, raczyli go wszystkim, na co się tylko zdobyć mogli; odchodzącego zaś błogosławili u-

²

Madjary, od dziejopisów Węgry, Ugry, Onogury, Ilunogury i Une-gondury zwane, do stałych siedlisk nieprzyzwyczajeni, trudnili się tylko łupieztwem i wojną najezdniczą. Żyli oni w najgłębszej ciemnocie; albowiem nawet o bożyszczach najdzikszym narodom znanych, żadnej wyobraźni nie mieli. Za pożywienie służyło im je- ' dynie mięso zwierzęce i kobyle mleko; podczas wojny zaś spożywali często i ciała zabitych nieprzyjaciół.

³

Almus poszedł potym przez góry karpackie do Panonii, dawnej prowinCyi rzymskiej, gdzie zwyciężywszy mieszkających tam Sła-wian naddunajskich i połączywszy się z pozostałemi w niej Awarami, miasto Budę nad Dunajem założył.

⁴

Cyryl i Metody, dwaj misyonarze z Carogrodu, przyszli podówczas na Ruś, a opowiadając w języku sfawiańskim ewanjelię św., naród ruski do wiary chrześciańskiej naprowadzili.

⁵

Kijów nad Dnieprem, podówczas bardzo ludne i zamożne miasto, miał dwie mile obwodu warownych murów, a w nich bram kilkanaście , z których jedna złota blachą pokryta była.

⁶

Połowcy, potomkowie dawnych Gotów, którzy podczas powszechnej wędrówki narodów z swych siedlisk (w dzisiejszej Galicyi) aż do Tauryku wyparci zostali.

⁷

Kumani, naród azyjatycki niezbadanego pochodzenia, podczas wędrówki narodów między Donem i morzem Czarnym aż po górny Dunaj osiedli, robili okropne spustoszenie w przyległych krajach państwa greckiego, węgierskiego i książąt ruskich. Aż dopiero od nawały tatarskiej (1229 — 1241.) pokonani, utracili całą swoją potęgę i przestali dla obcych narodów być strasznymi. Później od Władysława, króla węgiers., szczątki tych między Dunajem i Cisą osadzone, znajdują się po dziśdzień na Węgrzech w obwodzie tak zwanym kumańskim.

⁸

**)' Naród ruski zostawał od czasu przyjęcia wiary chrześciańskiej za panowania Włodzimirza W., w nierozerwanej jedności z kościołem rzymskim. Dopiero przy końcu XII. w. Fociusz, patryarcha carogrodzki, a potym Celariusz, wypowiedzieli posłuszeństwo stolicy apostolskiej i przyprowadzili cały wschód i Ruś do zerwania jedności 7, kościołem powszechnym. Książęta ruscy, począwszy od

⁹

Mogołowie (naród obrzydliwej postaci i szkaradnych rysów, zupełnie niezarastającej twarzy, z małemi oczyma i płaskim szeroko-rozwartym nosem), rozjątrzeni haniebnym obejściem się z ich posłami przez kśźąt ruskich, przysięgli tym i całemu chrześciaństwu krwawe zemstę. W niezmiernej liczbie z stepów azyatyckich wysypawszy się, uderzyli nasamprzód na przyległy naród Połoweów, który acz Rusinom nieprzyjazny, przed barbarzyństwem u nich pomocy szukając, Mogołów tuż goniących na Ruś zadnieprską sprowadzili. Ruscy książęta, złączywszy się z Połowcami, odparli nieprzyjaciela aż do rzeki Kalki, lecz ponieśli tam wielką klęskę (1224), czym barbarzyńcy ośmieleni, jeszcze w większej liczbie na Ruś uderzyli, i po okropnym spustoszeniu ogniem i mieczem całą niemal południową część tejże zajęli. Roku 1239 — 40 nastąpiło powtórne zgubne wylanie się tego barbarzyństwa zAzyi po Europy pod dowództwem Batego i Petego, którzy ujarzmienia wszystkich książąt ruskich dokonali. Ci uznając się odtąd lennikami chanów tatarskich, dźwigali prawie przez półtora wieku nań włożone jarzmo; a każda żądza wyłamania się z tegoż, zawżdy krwawo karaną była. — Po dopełnionym spustoszeniu Rusi halickiej, zapuścili Tatarzy dalsze swoje zagony aż po Kraków i górny Szlązk, gdzie spotkawszy się z wojskiem polskim pod Lignicą, takowe zupełnie pobili. Jedynie za zdobyczą łechcąc, obrócili ztamtąd

¹⁰

Księstwo Bełzkie, które jeden z licznych potomków Wlodzimirza W., jako osobną dzielnicę założył, podpadało najczęściej temu, co i Ruś czerwona losowi.

¹¹

Namiestnik (Palatinus), rządca pewnej części ziemi czyli powiatu, na jakie każda prowin-cya polska podzielona była, miał obowiązek oprócz zawiadywania spraw rządowych, czuwania nad bezpieczeństwem kraju, wykonaniem sprawiedliwości, a w razie potrzeby dowodzenia szlachtą na wojnio.

¹²

Kasztelan, od Castellum ; komendant fortecy.

¹³

Wlym przymierzu ustanowiono warunek, mocą którego król Ludwik, gdyby Kazimierz bez potomstwa z tego świata zeszedł, prawem pokrewieństwa nietylko Ruś, ale i całą Polską odziedziczyć miał. W razie potomstwa po Kazimierzu, zostałaby tylko Ruś czer-wona przy Węgrach. Na mocy tej umowy objął też Ludwik po zgonie Kazimierza, swego stryja, rządy królestwa polskiego, zostawiając Ruś jako prowincyę węgierską osobną pod zarządem ustanowionego przez się tam wielkorządcy swego.

¹⁴

Prawo teutońskie czyli magdeburskie było w początkach tylko dla stanu miejskiego przystępne, a dopiero Kazimierz III. takowe i na inne stany, bez odnoszenia się wyroku do Hali lub Magdeburga, jak to dotąd zwyczajem było, rozciągnął.

¹⁵

Mieszkańcy Głogowy uciśnieni wojskiem cesarskim, niemog^c się doczekać posiłków’ polskich, byli zmuszeni kapitulować do pewnego czasu, i synów swoich w zakład do obozu cesarskiego stawić. Gdy ale czas upłynął a miasto się niepoddało, cesarz szturm na nic przypuścić rozkazał. Ażeby zaś mieszkańców od obrony odwrócić i odwagę w nich zachwiać, kazał zakładników na pierwsze razy i pociski przed wojskiem prowadzić. Lecz wierni swemu panu Głogowianie, zapomnieli na swoich własnych synów, i stawiając mężny opór wojsku, tak diugo się bronili, aż dopóki im Bolesław III. z posiłkami swemi na odsiecz nieuadciągnał.

1370.

Po zgonie tego króla, ostatniego potomka w linii męzkiej z pokolenia Piasta, objął jego siostrzeniec, Ludwik, król węgierski, przez Kazimierza W. jeszcze za życia następcą mianowany (1339), koronę polską: a chcąc sobie zaraz przy wstępie na tron szlachtę ująć, nadał tejże obszerniejsze prawa i pomnożył jej przywileje, przyrzekając przytym w ogóle swobody narodu polskiego pomnażać i odpadłe od Polski kraje

ruszył na Ruś, jedynie dla poratowania nieszczęśliwego Jarosława. Ująwszy w swym pochodzie Wołodara, kściaprzemyskiego, najez-dnika granic polskich w swoją moc, podstąpił aż pod Bełz i Czer-wonogrod, a zabierając oba te warowne miasta, samemu Haliczowi zagroził (1122). Lecz gdy nieszczęśliwy Jarosław w wycieczce pod Włodzimirzem zginął, zawarł Bolesław z istotnym teraz ksią— żęciem halickim, Włodzimirzem 11., korzystny pokój i powrócił do Polski, obdarzając ujętego Wołodara wolnością. Niedługo wszelako trwał ten pokój, albowiem nietylko Wołodar na nowo swoje najazdy rozpoczął, ale i Wlodzimirko, następca Włodzimirza II. nowy powód do uciążliwej wojny podał. Wojna ta trwała przez kilka lat, i już zamyślał Bolesław, zwycięzko na Rusi aż pod Halicz postępując, tejże koniec położyć, gdy niespodzianie pod Czernie-jowem przez połączone wojska książąt ruskich do przyjęcia bitwy był zniewolony. Pełen odwagi i zaufania w siły swoje, rozpoczął walkę, gdy Tymczasem Wszebor, wojewoda krak., zastraszony nawałą nieprzyjaciela, z połową wojska z placu bitwy uszedł, a tym samym Bolesława na zupełną porażkę wystawionego zostawił (1132). Od czasu tej klęski, równie jak i zamordowania brata jego, z nieprawego łoża Żbiegniewa, który nieustannie przeciw niemu rokosz podnosił, zapadł Bolesław w ciężki smutek i zgryzotę, które w krotce śmierci jego przyczyną się stały. — Wydawszy córkę swoje Judytę za Stefana II. króla weg., ustąpił temuż prawem posagu ziemie spizką, i podzielił naostatek państwo całe miedzy swo-

odebrać. W późniejszych układach (1374) zaś zrzekł się on wszelkiego prawa do posiadania Rusi, która jako prowincyja węgierska pod rządem bana czyli gubernatora węg. zostawała. — Podczas bawienia się króla Ludwika na Węgrzech, najechał Jerzy Narymuntowicz, kśżę bełzki wspólnie z Litwinami kraje polskie, rabując i pustosząc ziemię aż po Wisłę. Aby ich poskromić , nadciągnął król z wojskiem węgierskim przez góry sanockie, a złączywszy się z hufcami polskiemi, poraził Jerzego w kilku potyczkach, poczym aż pod Bełz podstąpił, miasto szturmem zdobył i zbuntowanego książęcia do posłuszeństwa zmusił, Litwinom zaś część księztwa włodzimirskiego (Lodomeryi), przez się zawojowanego, odebrał, takową do

ich czterech synów, który to podział był przez 50 lat kłótni domowej i niezgody przyczyną, przezco nietylko Polska w sobie o-słabła, ale i wiele podbitych krajów od niej odpadło, r. 1140.

Po zgonie Bolesława III. dostały się Władysławowi, najstare szemu synowi, w podzielę kśtwo krakowskie, sieradzkie, łęczycki-i slązkie; Bolesławowi, kśtwo mazowieckie i kujawskie ; Mieczysławowi zaś poznańskie i kaliskie; a Henrykowi, sandomirskie i lubelskie, gdy tymczasem Kazimierz, syn najmłodszy, opiece braci był poruczony. Według rozporządzenia ojca miał wszelako Władysław, kśżę krakowski zwierzchnictwo nad wszystkiemi innej mi braćmi sprawować, z którego to powodu, uniesiony dumą i chciwością, książę wojnę zaczepną przeciw braci rozpoczął, wktóre-ale koło Poznania porażony, z Polski uchodzić musiał, r. 1147.

Bolesław IV. (od krętych włosów Kędzierawym nazwany) objął w skutek obopólnej umowy z braćmi i woli narodu rządy kśtwa , krakowskiego. — Ten na wstawienie się cesarza niemieckiego, teścia wygnanego Władysława, ustąpił temuż zaraz w posiadanie kśtwo szlązkie, które tenże przy śmierci między swoich synów podzielił, a ci niemogąc się sami utrzymać, później Czechom się poddali (1292), przezco na zawsze od Polski odpadli. Po ujęciu berła rozpoczął Bolesław IV. wojnę z Prusakami, którzy się z posłuszeństwa Polski wyłamywali i wiarę chrześciańska przyjąć niechcieli. Poraziwszy tychże w kilku potyczkach na głowę, zmusił ich do hołdu, poczym brat jego Henryk z wyborem rycerzy polskich kru-cyjate do Jerozolimy przedsięwziął (1154), zkąd tenże, dawszy tam niepospolitego męztwa dowody, po niezupełnie dwóch latach do Polski powrócił, sprowadzając z sobą zakonników Bożogrobskich i żołnierzy Templariuszów, których mistrzem został. — Po zgonie Bolesława IV. został

r. 1174.

Mieczysław III., kśżę poznański i kaliski, dla swojej powagi Stary nazwany, prawem starszeństwa na tron powołany, z którego

Rusi czerwonej przyłączył, i nad nią swego stryja, Władysława, kścia Opolskiego z tytułem pana całej Rusi jako wielkorządcę osadził (1372). Tenże Władysław, odtąd zwyczajnie książęciem ruskim zwany, łaskami królewskiemi szafując, okazał się wielce hojnym w uposażeniu metropolii łacińskiej w Haliczu, której oprócz nadania miasteczek Rohatyna, Oleska i Tustania, pałac we Lwowie na pomieszkanie biskupów (gdzie ci aż do roku 1844 rezydowali) darował, i dziesięcinę od cła i soli w Drohobyczy i Żydaczowie wyznaczył. Wielce się przyczynił także do podniesienia miasta Lwowa, ale gdy

ale po trzechletnim nieznośnym rządzie za sprawa Gedeona, biskupa krak. i innych senatorów złożony, a takowe r. 1177.

Kazimierzowi II. bratu jego, pomimo długiego opierania się, oddane zostały. Ten książę dla wielkich cnót i nieskazitelnej sprawiedliwości, Sprawiedliwym nazwany, zniósł zaraz uciążliwe u-stawy państwa, jako też podatki przez swego poprzednika na kraj nałożone, i zwołał w Tę czynie walny zjazd narodu (1180), na którym ustanowił prawa względem zabezpieczenia włościan od różnych uciążliwości, a zlewając władzę swoją na świeżo utworzony senat, postanowił, iź odtąd monarchowie polscy bez senatu ważnych spraw państwa rozstrzygać niemogli. Już w następnym roku wyprawił się z wojskiem swoim na Ruś, przeciw Wszewołodowi, kściu bełzkiemu, granice Polski niepokojącemu, przy której sposobności zarazem spory o podział dziedzictwa między zwaśnionemi książętami halickiemi, Mścisławem i Włodzimirzem, załatwił. Pomimo tego musiał znowu powtórnie na zburzoną Ruś spieszyć, albowiem Włodzimirz swego brata z Halicza wypędził i państwo jego przemocą zajął. Na tej wyprawie został Włodzimirz w bitwach pod Bieczem i Haliczem przez Kazimierza porażony, a Mści-sław na tronie halickim osadzony (1182); poczym wyprawił posłów do Węgier, w celu zawarcia przymierza, a sam wrócił spiesznie do Polski, w której złożony kśże Mieczysław wichrzył. Po przywróceniu porządku w kraju i załatwieniu osobiście sporów w Bełzie między książętami ruskiemi o granice państw zaszłych (1190), wyprawił się do Prus dla pomszczenia się śmierci swego brata Henryka. Poskromiwszy Prusaków, wrócił Kazimierz II. nazad do Polski, gdzie odtąd błogim pokojem się zajmując, i praw i wolności obywatelskiej przestrzegając, w Krakowie niespodzianie umarł. — Po nim objął

r. 1194.

Leszek, syn jego, od jasnych włosów Biały nazwany, rządy Polski. Po długich utarczkach z Mieczysławem, stryjem swoim, który się na tron wdzierał, stoczył nareszcie nad Mozgawą, 7 mil od Krakowa, z nim walną bitwę, w której za pomocą Romana, kścia halickiego zupełne zwycieztwo nad nim odniósł (1196), ale później za naleganiem matki dobrowolnie tron mu ustąpił (1200).

przemocą obrządek łaciński zaprowadzać, a ruski przytłumiać zaczął, jako też obraz Maryi Panny, łaskami wsławiony, z cerkwi św. Onufrego, ¹) czyto gwałtem, czy podstępem zabrał, a biskupstwa łacińskie w Przemyślu i Kijowie zaprowadził (1378). oburzył przeciw sobie naród, wskutek czego rządy powierzonej mu Kusi złożyć, i do swego dziedzicznego kśtwa w Bydgoszczu powrócić musiał. Tymczasem król Ludwik wyprawił się drugi raz na Litwę, a odzyskawszy ziemię bełzką,

Objąwszy Mieczysław tron, został wkrótce z powodu nagannych obyczajów swoich od senatu wzgardzony i od rządów odsądzony. Wkrótce atoli swoją przewrotnością i podejściem tyle dokazal, źe po raz trzeci tron na nowo objął. Po rychłej śmierci jego dopiero wezwali Polacy Leszka na tron, co on nieprzyjął, odstępując z powodu rzadkiej przyjaźni ku Goworkowi, takowy Władysławowi Laskonogiemu, synowi pomienionego Mieczysława. Pod ową porę odezwał się także Roman, kśże halicki, z swojemi pre-tensyjami do Polski, które na mocy danych zasiłków wojennych Leszkowi w bitwie nad Mozgawą fundował; a nieotrzymawszy zaraz żądanego zaspokojenia, wkroczył w wielkiej liczbie swego i sprzymierzonych książąt ruskich wojska do Polski, srodze uciemiężając i pustosząc kraj ten. Wszelkie zabiegi Leszka ku załatwieniu tej sprawy były nadaremne, Roman zabierał coraz więcej miast i coraz bardziej w głąb kraju się wdzierał, co zasmuconego Leszka powodowało, pospolite ruszenie narodu zwołać i z takowym drogę najezdnikowi zastąpić. Pod Zawichostem nad Wisłą starły się oba wojska, gdzie też Leszek zupełne zwycięztwo odniósł, Roman zaś życie utracił (1205). Tym zwycięztwem ujął sobie ten łagodny kśżę naród polski tak dalece , iż go jednogłośnie na tron powołano, którego mu też Władysław dobrowolnie ustąpił. Leszek poświęcił się odtąd zupełnie rządom państwa, a przywróciwszy należyty porządek w kraju , wdał się nareszcie w sprawę kśtwa halickiego, które Andrzej król węg. zbrojnie najechał i pod swoje panowanie zajął. Ujmując się więc za Danielem, synem dopiero co poległego Romana, dziedzicem prawnym korony halickiej, wyruszył Leszek z licznym wojskiem na Ruś, a podstąpiwszy aż pod mury Halicza, stoczył tam z Węgrami walną bitwę (1210), w skutek której między nim a Andrzejem taka ugoda stanęła, iż Koloman, królewicz węg., zaślubiając córkę Leszka, Salomeję, objął tron halicki, Daniel kśtwo włodzimirskie, a przemyskie jak dawniej przy Polsce zostało. Po załatwieniu tej sprawy wyruszył Leszek na Pomorze, gdzie poskromiwszy buntujących się tam mieszkańców, wprowadził zakon XX. Dominikanów do kraju,

chełmińską i łucką (1377), które przez kśżąt litewskich zagrabione były, powrócił jako zwycięzca przez Lwów nazad do Węgier, gdzie też po największej części przemieszkując, w Tyrnawie, po 40 letnim panowaniu w Węgrzech, a 121etnim w Polsce, umarł (r. 1382).

1385.

Po śmierci tego w dziejach węg. zdobyciem Neapolu, opanowaniem Serwii i Bułgarii, i wojen z Wenetami odznaczającego się króla przywołali Polacy Jadwigę, młodszą córkę zmarłego Ludwika, a wnuczkę Kazimierza W. do tronu, jakto na zjezdzie w Koszycach (1374) królowi o następstwo traktującemu obiecali. ²) Jadwiga, którą arcyksięciu auslryackiemu Wilhelmowi w małżeństwo przerzeczono, musiała na przybycie posłów kścia litewskiego Jagiełły i usilne prośby narodu, Wilhelmowi swą rękę odmówić, a Jagiełłę, kścia Litwy i krajów naddnieprskich, za męża przyjąć; wskutek czego Jagiełło,

jako też i zakon rycerski, Krzyżaków niemieckich ³) (1225), ostatnich na powściągnienie nieustannie granice polskie najeżdżających Prusaków. Dla załatwienia spraw pomorskich zjechawszy się naostatek z Świętopełkiem, wielkorządcą tej ziemi w Grązowie, został od tegoż zdradliwie napadnięty i zamordowany. — Po tym smutnym zgonie Leszka, nastąpił jego syn małoletni r. 1220.

Bolesław V. (Wstydliwy) pod uciążliwą opieką swych stryjów na tron. Doszedłszy ten atoli wieku dojrzalszego, wywiązał się z tych sideł opiekuńczych, wsz-edł z Belą IV. królem węg. w przymierze, i pojął córkę jego, Kunegundę, za żonę (1259), której to odkrycie kopalń solnych w Bochni i Wieliczce przypisują. Wtym już w następnym roku wkroczyli Tatarzy - Mogołowie po zawojowaniu całej Rusi w granice Polski, i kraj aż po Kraków mieczem i ogniem okropnie pustoszyli. Po przegraniu bitew pod Turskiem i Szydłowem z Tatarami, uszedł Bolesław przed coraz dalej szerzącą się dziczą w góry karpackie, a ztamtąd do Węgier; gdy tymczasem chciwi opiekuni jego, po ustąpieniu Tatarów z Krakowa na Szlązk, bezbronne kśtwo to najechali i rządy nad nim sobie przywłaszczyli. Bolesław skoro się o tym dowiedział,

żyjąc na ówczas jeszcze w pogaństwie, z całym swoim narodem wiarę chrześcijańską przyjąć i kśtwo litewskie do Polski przyłączyć się deklarował. Jadwiga, lubo mniej rada z lego poselstwa, wszelako poświęciła miłość swoją dla dobra narodu i przyjęła sobie ofiarowane małżeństwo; poczym Jagiełło do Krakowa zjechał, chrzest ś. przyjął, a po zaślubinach z Jadwigą, jako król polski pod nazwizkiem Władysław II. koronowany został.

1386.

Władysław II. Jagiełło, wydawszy zaraz siostrę swoją za Ziemowita, kścia mazowieckiego, nadał temuż prawem posagu ziemię bełzką, poczym usilnie do tego dążył, ażeby jak najprędzej cały naród litewski do wiary chrześcijańskiej nakłonić. Wtym celu odjechał niebawem do Litwy, a zwoławszy walny zjazd w Wilnie, narodowi swoje życzenia przedstawił. Widząc atoli, że jego przedstawienia pożądanego skutku nie odnosiły, jął się do przeprowadzenia zamiaru swego innych środków. Rozkazał albowiem ogień ś. w Wilnie nieustannie bożkom się palący, zgasić, ołtarze bałwanów zburzyć, gaje ucztom pogańskim poświęcone wyciąć i węże jako bożyszcza czczone, pozabijać. Naród litewski widząc, że ich bożki na te

natychmiast do kraju powrócił, a wypędziwszy obóch krzywdzicieli z Krakowa, przedsięwziął wyprawę wojenną na Jadzwingów, których w wielu potyczkach poraził i do przyjęcia wiary chrześciań-skiej zniewolił. — R. 1000 wkroczyli powtórnie Tatarzy pod dowództwem Nogaja i Teleboga z przybranemi posiłkami Daniela, kścia halickiego, do ziemi sandomirskięj, a dzieląc się na różne szlaki, ponowili dawne łupieztwa; gdy tymczasem naczelnik wojsk ruskich ziemię słonimską, wołkowyską i Polesie pod swoje moc zajął (1202—05). Tatarzy naostatek podstąpiwszy aż pod Kraków, miasto to zdobyli i po zrabowaniu spalili, przymuszając tym Bolesława do powtórnej ucieczki w góry karpackie, a mianowicie do zamku w Pieninach prawie niedostępnie położonego. Po ustąpieniu tego srogiego nieprzyjaciela z kraju, powrócił niedolą ojczyzny zasmucony książę do Krakowa, gdzie prowadząc odtąd najskromniejsze życie, zupełnie bogobojnym uczynkom się oddał. Budując albowiem wiele kościołów, sprowadził do Polski zakon XX. Franciszkanów ⁴), i uzyskał U dworu rzymskiego pozwolenie, policzenia Stanisława Szczcpanowskiego, biskupa krak., niegdyś od Bolesława II. zamordowanego, w poczet świętych. Pozwolił przytym i Żydom, na Rusi czerwonej już będącym, do Polski

wyrządzone im obelgi milczą, utracił w nich swoje zaufanie i począł za przykładem wielu innych braci, którzy już potajemnie wiarę prawdziwą przyjęli, do chrześcijaństwa się nawracać, a to tym bardziej, że Władysław Jagiełło przy braku księży polskich, którzyby język litewski umieli, sam najgorli-wiej ewanjelię ś. opowiadał. Nie tak łatwo powiodło mu się kiaj litewski w posłuszeństwie utrzymać, gdzie jednego brata swego swym namiestnikiem przyznaczył, a drugiego tym tak dalece obraził, iż tenże przeciw niemu nie tylko rokosz podniósł, ale nawet Krzyżaków na pomoc wezwał, w skutek czego Władysław powtórnie do Litwy wyprawić się musiał. Wtym i podczas niebytności jego w Polsce, zebrała królowa Jadwiga liczne rycerstwo i wyruszyła z nim na Ruś czerwoną (1390j, którą Węgry mimo zawartych traktatów niesłusznie w po-

wejść i tam zamieszkać (1269). — Bolesław V. niemajac żadnego potomstwa, mianował za zgodną [wolą narodu swego synowca Leszka, kśżcia sieradzkiego, swoim następcą i wkrótce też umarł, jego małżonka zaś Kunegunda, obrawszy życie zakonne, w klasztorze PP. Franciszkanek w Sączu osiadła, zapisując temu 30 wsi i miasto Stary Sącz na fundusze (um. 1292).

r. 1279.

Leszek, od brunatnych włosów Czarnym nazwany, wstąpiwszy ledwie na tron, miał rozprawę z Rabczanami, których kśżę Leon, siłami tatarskiemi wsparty, zaraz po śmierci Bolesława V., w zamiarze zostania panem Polski, w granicę tego państwa wkroczył. Pod Goślicami zastąpił mu Leszek Czarny drogę i stoczył z nim pamiętną walkę (1280), w której zbiwszy mu 10,000 wojska i zabrawszy 7 chorągwi, uchodzącego potym aż po Lwów ścigał, gdzie nawzajem poniesione krzywdy odwetował. Zawarłszy nako-niee z upokorzonym Leonem pokój, wyruszył spiesznie na Litwę przeciw wyłamującym się zpod jego panowania Jadźwingów, których podobnież w walnej bitwie zgromił i do 14,000 trupem położył. Wtym gdy tak szczęśliwie na Litwie wojował, wtargnęli Tatarzy po trzeci raz w granice Polski, rabując aż po Kraków i zabierając do 20,000 samych panien oprócz innego ludu w niewolę (1287). Tym nieszczęściem ojczyzny zasmucony Leszek zapadł w ciężką chorobę, która go oraz i życia pozbawiła, r. 1289.

Po jego bezpotomnym zgonie objął kśtwo krakowskie Bolesław, kśżę płocki, wkrótce drogą zamiany Henryk, kśżę wrocławski, a po tego rychłym otruciu Przemysław, kśżę poznański, który ostatni, mając niedostateczne siły do utrzymania tronu, takowy ubijającemu się oto Wacławowi, królowi czeskiemu, dobrowolnie ustąpił; z którego to powodu znowu między tym a Władysławem , książęciem sieradzkim, bratem Leszka Czarnego, trzyletnia wojńa wybuchła. W tym zakłóconym stanie państwa naradzili się senatorowie i ofiarowali zgodnie namienionemu

siadaniu trzymali. Na tej wyprawie powiodło się jej wkrótce, że nietylko szczupłe załogi węg. rozpruszyła, ale i walną bitwę z Węgrami pod Stubnem (w której osobiście wojskiem polskim dowodzić miała) stoczyła, poczym obronne miasta Jarosław, Przemyśl, Gródek, Lwów, Trembowlę i Halicz częścią szturmem a częścią przez dobrowolne poddanie się zajęła, a tak i całą prowincyę nazad pod berło polskie przywróciła. Nad tym krajem został wówczas Witold, brat stryjeczny Jagiełły (1302), a po zaszłej śmierci tegoż, Swidrygajło podobnież książę litewski (1405), jako wielkorządca ustanowiony; gdy tymczasem Zygmunt, król węg., będąc w własnym

r. 1295.

Przemysławowi, kśżęciu poznańskiemu nazad rządy Polski. Przemysław przyjąwszy tę godność, objął zarazem dla większej powagi tytuł króla polskiego, od czasów Bolesława II. utracony i kazał się za zezwoleniem papiezkim królem koronować. Niedługo wszelako cieszył się tą koroną, albowiem po siedm miesięcznym panowaniu swoim został przez Ottona II., margrabiego brandenburskiego, na zjeździć w Rogoźnie zdradziecko napadnięty i zamordowany

r. 129G.

Po jego śmierci został na zjeździe poznańskim od jednej części narodu Władysław, kśźę sieradzki, od wzrostu niskiego Łokietek nazwany, do rządów przywołany, gdy tymczasem druga cześć tej godności mu pozazdrościła i Wacławowi, królowi czeskiemu ofiarowała. Wacław zjechał więc do Polski (1300) i pojąwszy córkę zamordowanego Przemysława za żonę, został zarazem jako król polski koronowany. Niebawiąc wszelako w Polsce długo, odjechał do Czech, powierzając rządy państwa swoim namiestnikom. Ci zwracając uwagę tylko na Łokietka i stronnictwo jego, zaniedbali wpadającym Litwinom na Mazowsze, a Rusinom w sandomirskim należyty odpór stawić, przez których naj azdy Polska naówczas wiele ucierpiała. Wacław nie myśląc odtąd o powrocie do Polski, mieszkał ciągle w Pradze, gdzie też w sześć lat na zadane mu truciznę umarł. — Wielce się przyczynił był ten król do zaprowadzenia fabryk i pomnożenia handlu w Polsce, a to przez wysyłanie licznych rzemieślników z Czech, jako też i zaprowadzenie monety (groszy czeskich), przez co dotąd zwyczajny handel zamiany futer i śrebra upadł

r. 1306.

Władysław I. Łokietek, po odbyciu dalekich podróż do Niemiec i Rzymu, objął powtórnie rządy państwa, musiał atoli wiele jeszcze trudności pokonać, zanim go wszystkie województwa za króla uznali. Dopiero po załatwieniu tych przeszkód odprawił ko-ronacyę swoją, lecz nie w Gnieźnie, ale w Krakowie, od którego to czasu już wszelkie koronacye królów polskich w tym mieście się odbywały. Przeniósł on równie też siedzibę królewską do

kraju domowemi rozruchami zatrudniony, niemógł dalszych roszczących praw do Rusi czerwonej orężem popierać, a odkładając takowe na czas późniejszy, zatrzymał przy sobie tytuł króla ziemi halickiej i włodzimirskiej (Galicyi i Lodomeryi). Dopiero później, bo traktatem z 12. marca 1412 w Lubomli zawartym, umówili się obadwa królowie, że do czasu ich śmierci, a nawet pięć lat po tejże, wszelkie pretensye króla węg. do ziemi ruskiej zawieszone być mają; która to umowa wszelako z powodu zaszłej na Węgrzech wojny domowej a później tureckiej, do ratyfikacyi nie przyszła, a tak Ruś halicka razem z Podolem, jako dzielnica po królowej Jadwidze wniesiona, przy Polsce na zawsze pozostała. Od tej chwili rozpoczęła się dla Rusi nowa era, nowe od Polski nieod-dzielne życie; albowiem odtąd historya rzpltej polskiej jest zarazem i historya Rusi; jej wielkość, jej sława, jej zasługi, są wielkością, sławą i zasługą tak dobrze ruską, jak polską i li-

Krakowa, i złączy! dotąd odosobnioną Małopolsko i Wielkąpol-skę na zawsze, gdy tymczasem książęta szlązcy, Łokietkowi nieprzychylni, wyrzekając się krwi własnej, królowi czeskiemu pod hołd się poddali, a tak i oderwanie Szlązka od Polski na zawsze uskutecznili (1327). —Z powodu przywłaszczania sobie ziemi pomorskiej przez Krzyżaków, których Jan, król czeski, roszcząc sobie prawo do korony polskiej, wspierał, wybuchła z tym zakonem rycerskim wojna, pośród gdy kraj cały przez głód, powietrze i napady litewskie niszczony był. W tej wojnie stoczono naostatek pamiętną bitwę pod Płowcami (1331), w której Łokietek zupełne zwycięztwo otrzymał, a nieprzyjaciela do 20,000 na placu legło. Po tak strasznym zgromieniu tego zakonu, i poprzednio już zawartym pokoju z Gedyminem, kściem litewskim, którego córkę Aldanę (Annę), w wierze katolickiej wychowanej, swemu synowi Kazimierzowi zaślubił⁵) (1323), zajął się potym Łokietek ustaleniem porządku w kraju, a zaprowadzając sądy i potrzebne czynsze na wszystkie stany, gotował się właśnie do obwołanej przeciw Tatarom kruciaty, gdy go tym czasem śmierć zaskoczyła r. 1533.

Kazimierz 111., syn Łokietka, został po zgonie ojca jednogłośnie na króla obrany. Poznawszy nowy król potrzebę trwałego pokoju z sąsiadami, zawarł zaraz, a to za wstawieniem się króla weg. szwagra swego, pokój z zakonem krzyżackim i Czechami, ustępując ostatnim prawa do kśztwa szlązkicgo. Po śmierci Bolesława Trojdenowicza, podobnie swego drugiego szwagra, we Lwowie r. 1340 otrutego, wkroczył zbrojnie na Ruś czerwoną i połączył kraj ten z Polską na zawsze.

tewską. Nie było lo żadne ujarzmienie albo poniżenie któregokolwiek z tych narodów'; była lo spółka, była to jakby rodzina z trzech głów złożona, bratnią złączona miłością, w której żadna nie miała wyższych od drugiej przywilejów, lecz wszyscy mieli spólne prawa, spólne obowiązki, w których wszyscy synowie zarówno najwyższych godności dostępywalL— Po zgonie królowej Jadwigi (1399) panował Władysław Jagiełło nad Polską prawie przez pół wieku bardzo chwalebnie. W wojnie z Krzyżakami zniósł tychże potęgę w bitwach pod Tanenber-gem (1410) i pod Grunwaldem (1413) na zawsze, równocześnie wymówił się od przyjęcia ofiarowanych mu koron, węgierskiej i czeskiej, lecz przyjął w hołd i opiekę zagrożonego od Turków Piotra, wojewodę wołoskiego, który we Lwowie uroczyście przysięgę wierności złożył (1396), co też później i jego syn Aleksander w Śniatynie dopełnił (1415). Tamże bawiący Jagiełło odebrał także od Paleologa, cesarza greckiego, świetne poselstwo, wysłane do niego z proźbą o zaopatrzenie Konstantynopola zbożem, gdzie na ówczas wielki głód panował, któremu żądaniu leż Jagiełło wysłaniem z Podola wielkich zasobów zadosyć uczynił. — Założenie akademii krak. (1400), do której już Kazimierz W. początek położył; ufundowanie biskupstwa łacińskiego w Rakoniu na Wołoszczyznie (1405); przeniesienie metropolii łac. z Halicza do Lwowa (1414); koronacyja jego czwartej żony, Zofii, córki Iwana, kścia kijowskiego, we Lwowie (1423); zgromienie wiarołomnych Wołochów na Rusi plądrujących (1431) i przyłączenie reszty Podola do korony, są we względzie Galicyi najważniejsze zdarzenia w życiu tego umiarkowanego króla, który 1434 r. w Gródku, w skutek przeziębienia się, zachorował i tam umarł. — Po jego śmierci nastąpił na tron dziesięcioletni syn jego    #

1434.

Władysław III., któremu rada koronna z doświadczonych mężów dodana była. W niedługim czasie swego panowania porównał ten młody, ale wiele powagi zachowujący król, a to podczas bawienia swego we Lwowie, ruskę szlachtę i duchowieństwo, tak jak poprzednie jego ojciec litewską, co do praw, swobód i przywilejów z polską; które lo porównanie wspólność obowiązków, a tym samym i ścisłe skojarzenie się obu pobratymczych narodów za sobą pociągnęło, wskutek którego też Ruś na soborze w Florencyi odbytym (1439), za przykładem państwa greckiego do unii z kościołem rzymskim przystąpiła. Objąwszy równocześnie wyższe Podole w posiadanie, które mu Swidrygajło, kśżę litewski, dobrowolnie odstąpił, pogodził przytym i zakłóconych między sobą braci, Eliasza i Stefana, wojewodów mułtańskich, a przyjmując ich w hołdo-wnictwo swoje, odebrał od nich przysięgę wierności we Lwowie (1436); zawarowawszy sobie znaczne daniny w pieniądzach i produktach krajowych, poczym kśtwo halickie i nowo nabytą ziemię Podola i Wołynia na obrębne województwo ruskie urządził, któremu granice po rzeki San i Wisło-kę naznaczył. — Po śmierci Alberta, króla węg., został Władysław od Węgrów królem obrany (1440), dokąd się też natychmiast udał, gdzie najsamprzód przez zgromadzone stany wniesione dawne pretensye korony węg. względzie Galicyi i Lodomeryi pomyślnie załatwił. Porozumiawszy się potym z Janem Korwinem Huniadesem, kściem siedmiogrodzkim i Jerzym Kastryotą Skanderbergem, kściem Albanii, przedsięwziął wyprawę wojenną naprzeciw Turków w Serbii, Boznii, Bułgarii i Wołoszczyznie się szerzącym, których w kilkunastu potyczkach zupełnie zwyciężył i do ustąpienia z wielu ważnych twierdz przymusił. Sułtan Amurat, w samym Adryanopo-lu od Władysława zagrożony, prosił o pokój, który też w Sze-gedynie na lat dziesięć zawarto, a ścisłe zachowanie onego obopólną przysięgą potwierdzono. Lecz już w cztery lata później, porywczy król zwiedziony próżnemi obietnicami posiłkowania, przez Cezariniego kardynała i Paleologa cesarza greckiego, zerwał za dyspensą papieża Eugeniusza IV. zaprzysiężone przymierze i nową podniósł przeciw Turkom wojnę, która atoli nieszczęśliwie wypadła, albowiem w pierwszej bitwie pod Warną, dokąd zwycięzko był podstąpił, na placu poległ (11. listop. 1444.⁶) — Podczas bawienia się Władysława III. na Węgrzech, spustoszyli Tatarzy powtórnie Ruś czerwoną aż po Lwów, nadaremnie kusząc się na zdobycie tego obronnego miasta (1442), poczym w odwrocie uprowadzając z sobą wielkie łupy i do 10,000 jeńca samych młodych dziewcząt i chłopiąt, zostali nad Dniestrem przez Windykę, starostę gliniańskiego; z niewielkim pocztem wojska dogonione i po zaciętej utarczce szczęśliwie pokonani, a młódź ruska z niewoli oswobodzona. — Dopiero we dwa lala po smutnym zgonie tego rycerskiego, z ojca Litwinem, z matki Rusinem a z urodzenia Polakiem będącego króla, objął rządy państwa polskiego brat jego

1446.

Kazimierz W. kśżę litewski, którą to godność mu naród na sejmie w Sieradzu odprawionym, zgodnie przyznał. Zaraz w początkach swego panowania wyprawił się król na Mułta-ny, zaburzone domową niezgodą; lecz zanim tam zdążyć zdołał, doszła go już wieść na drodze o śmierci wojewody Romana, poczym nowy wojewoda Piotr do Kamieńca na Podole zjechał i przenależyty hołd królowi złożył (1448). Po tym akcie uformował Kazimierz wojska swoje przeciw Bogdanowi, wojewodzie wołoskiemu, który ziemię mułtańską był najechał, a spotkawszy się z nim na Krasnym - polu (na Bukowinie), stoczył walną bitwę (1450), po której odpór dać niemogący Bogdan pod opiekę Turcyi się poddał, król zaś na Litwę powrócił, gdzie mniej o powszechne dobro dbając, namiętnie się łowami bawił, gdy tymczasem Tatarzy dawnym zwyczajem Ruś czerwoną aż po Lwów i Bełz, mimo poniesionej klęski pod Trembowlą, pustoszyli (1453), a za każdym razem wiele łupu i jeńca z sobą w stepy uprowadzali. Ta opieszałość króla, jako też i brak pieniędzy w kraju zrządziły, że nareszcie Kazimierz szerzącemu się nieprzyjacielowi należytego odporu stawić niemógł. Gdy albowiem Tatarzy z jednej, a Ruś zadnieprska z drugiej strony kraje od Polski należące grabiła, wpadli na domiar tego i Węgry, których król Maciej Korwin dawne pretensye do Galicyi odnowił, w zachodnią część tejże prowincyi i zdobyli Duklę, Muszynę, Żmigród, Jasło, Brzostek, Kołaczyce, Dębicę, Pilzno i wiele innych miast (1474), którymto zaborom dopiero w Starej-wsi umówione zawieszenie broni koniec przyniosło (1475). O tej samej porze wkroczyli też i Tatarzy z namowy Mahometa, sułtana tureckiego, na nowo do zachodniej części bezbronnego kraju, a po zdobyciu tam mocnej twierdzy Zbaraża, złupili go aż po Złoczów; gdy tymczasem Ruś zadnieprska, wybiwszy się zupełnie z pod jarzma Tatarów, ziemię ruską od Litwy odrywać nie-przestawała, Turcy zaś na Wołoszczyznie i Mułtanach wichrząc, tam dwa ważne porty, Kilię i Białygród (w których dotąd Grecy i Wenecyanie zbożem podolskim się zaopatrywali), zdobyli (1484), a tym samym bezpośrednie związki Polski z morzem czarnym na zawsze przecięli. Wprawdzie wyruszył królewicz Jan Albert naprzeciw Turkom w pole i w bitwie pod Kopersztynem szczęśliwie ich poraził (1489), jako też i Stefan, wojewoda wołoski, dzielnie ich najazdy odpierał, wszelako wszystkie te zwycięztwa bezowocne były, gdyż porta owe do Polski więcej już nie powróciły. We trzy lata później wzniecił na Rusi niejaki wieśniak, Mucha zwany, w 10,000 hołoty bunt chłopski, który tylko za rozwinięciem znacznych sił pokonany został, z którego to powodu wiele chłopstwa, unikając zasłużonej kary, Pokucie tłumnie porzucało i na

przybocznej gwardyi polskiej osobiście na nieprzyjaciela i rozpoczął krwawy bój na nowo. W morderczym zamieszaniu został koń królewski sikierą w nogę ugodzony, w skutek czego szwankował i z jeźdzcem upadł. Jeden stary janczar, spostrzegłszy upadającego króla, nagle doń przyskoczył i srodze go zamordował; po czym wojsko chrześciańskie, już i tak długim bojem znękane, w rozsypkę poszło.

Ukrainę się wyniosło. Odzyskanie wschodniej części Prus (1454), przyłączenie do Polski kśtwa oświęcimskiego⁷) (1457) i ziemi bełzkiej ⁸) (1468), jako też uznanie zwierzchnictwa polskiego przez Stefana, wojewody wołoskiego, tego to szczęśliwego wojownika i pogromcy Węgrów i Turków, zmieniły jedynie poniekąd niepomyślność panowania tego króla, który po więcej jak 40 letnim obojętnym panowaniu, w Grodnie umarł (1492).

1492.

Jan Albert, po ojcu na tron wstąpiwszy, zastał Polskę w bardzo złym położeniu. Szlachta i duchowieństwo ku jego ojcu zrażone, ociągali się należyty zasiłek do prowadzenia dalszej wojny dawać, gdy tymczasem Talarzy, a nawet i pomieniony Stefan, wojewoda wołoski, niepomny złożonej przysięgi wierności i danej mu przeciw Turkom pomocy, na Ruś uderzyli i takową aż po San splądrowali; krocie ludu w niewolę z Sobą uprowadzając. Jan Albert zgromadziwszy więc we Lwowie pospolite ruszenie narodu, wyruszył w 80,000 wojska na ukaranie zuchwałego hołdownika w pole, a podstąpiwszy aż pod Suczawę, rezydencyi tego wojewody, przystąpił do oblężenia miasta. Na widok tak licznego wojska dopraszał się zalękniony Wołoszyn pokoju, na który monarcha polski tym łatwiej zezwolił, iż mu żywności zbywać zaczęło. Głodem i chorobami wycieńczone wojsko polskie zabierało się właśnie do odwrotu, gdy oto w obszernych lasach bukowińskich, przez popodcinanie drzew zdradziecko napadnięte zostało i straszną klęskę poniosło (1497). Tylko jazda nadworna zdołała ratować resztę wojska i samego króla, który odbywszy tę przyprawę, z bólem serca spostrzegł, jak wiele ruskiej i polskiej szlachty w tych borach zginęło lub do niewoli popadło. Stefan poraziwzy jeszcze oddział Mazurów, królowi w pomoc idący, zamyślał wojsku polskiemu przejście przez Prut przeszkodzić, z którego to powodu pod włością Czerniowca-mido krwawej utarczki przyszło, w której wszelakoż ciężkim pochodem znużeni Polacy, zupełne zwycięztwo odnieśli.

W skutek tej niepomyślności rozpuścił król po przeprawie przez Dniester wojsko do domu, sam zaś odjechał do Krakowa, z względu czego Stefan, nie mając w drodze przeszkody, krainę powtórnie najechał, paląc i rabując miasta. Żółkiew, Przemyśl, Radymno, Jarosław, Przeworsk, Kańczugę i wiele innych (1498), uprowadzając przytym krocie ludu w niewolę, które potym Turkom zaprzedał. Na domiar tego nieszczęścia wejszły pod ten sam czas, a to po pierwszy raz, w granicę polskie przez tego samego Stefana podburzone Turcy w 70,000 wojska aż pod Sambor, gdzie ich atoli tak gwałtowna zima napadła i tak dalece zniszczyła, że ich do 40,000 zginęło. Przerażeni tym wypadkiem Turcy, cofali się wśród niesłychanych okrucieństw czymprędzej ku Mołdawii, gdzie od tegoż Stefana z tyłu napadnięci, do szczętu pobici zostali. W następnym roku złupili znowu Tatarzy bezkarnie całą Galicyę aż po Wisłę, gdy tymczasem Jan Albert dla odebrania hołdu od Fryderyka, mistrza krzyżackiego, do Torunia zjechał, i tam apopleksią tknięty, nagle umarł (17. lipca 1501). Oprócz nabycia kśtwa Zatorskiego ⁹) (1494), jest panowanie tego króla i tym pamiętne, że na sejmie Piotrkowskim r. 1496 odbytym, ustawę uchwalono, mocą której żaden mieszkaniec, nie będąc szlachcicem, dóbr ziemskich w Polsce nabywać nie mógł. — Po zmarłym bezpotomnie królu dostała się korona jego bratu

1501.

Aleksandrowi, kściu litewskiemu. Po odbytej koronacyi w Krakowie, wrócił tenże nazad do Litwy, poruczywszy rządy państwa zupełnie swojemu bratu Fryderykowi, biskupowi krak., za którego sprawą z Bajazetem II., sułtanem tureckim, pokój zawarty został, gdy tymczasem Tatarzy Ruś czerwoną dawnym zwyczajem aż po Bełz najechali. Podobnie też i chytry Stefan, wojewoda wołoski, na Pokucie wkroczył, i ziemię tę pod swoję władzę zajął, która przy nim aż dor. 1503 zostawała. R. 1506 wtargnęli Tatarzy powtórnie na Ruś, a goniąc za łupem, zapuścilisię aż na Litwę, gdzie ale od kniazia Glińskiego należycie przyjęci i zupełnie porażeni zostali. Gliński albowiem tylko w 7300 jazdy, w pamiętnej rozprawie pod Kłeckiem rozprószył dziesięć razy liczniejszego nieprzyjaciela, ubił mu przytym do 2000 ludzi, a resztę zapędził na trzęsawiska, w których się kilkanaście tysięcy potopiło. Wiadomość o tym zwy-cięztwie odebrał śmiertelną chorobą złożony król właśnie w tej chwili, gdy się już z śmiercią pasował. Wszelakoż miał jeszcze tyle przytomności, że do łez wzruszony, ręce do modlitwy złożył, poczym po krótkim przesileniu Bogu ducha oddał (9. sierp. 1500). — Po śmierci Aleksandra, został jednogłośnie jego brat

1507.

Zygmunt I., kśżę głogowski, będący wielkorządcą nad Szlązkiem, królem polskim obrany. Zygmunt obejmując berło, zastał Polskę w największym nieładzie; skarb wypróżniony, dobra koronne w zastawie, ziemię ruską przez napady Tatarów prawie wyludniałą, Litwę osłabioną, a w całym państwie niesnaski religijne. Jego najpierwszym staraniem więc było. porządek w kraju ustalić, poczym wyprawę wojenną przeciw Tatarom przedsięwziął. Po zgromieniu tychże pod Worono-wym - horodyszczu, na Wołyniu, pociągnął nieomieszkale na Litwę, gdzie kniaź Gliński bunt przez Moskwę wspierany, podniósł. Ztarłszy się tam z Moskalami po kilka razy, zawarł naostatek korzystny pokój i zwrócił swój oręż zwycięzki przeciw Tatarom i Wołochom, którzy dawnym trybem na Rusi grasowali, w ścisłym oblężeniu Kamieniec, Halicz i Lwów trzymając (1509). Płosząc nieprzeliczone zastępy nieprzyjaciela, któren raz po raz świeżo nastawał z miejsca na miejsce, zgromił naostatek Przęcław Lanckoroński Tatarów w walnej bitwie pod Wiszniowcem (1512), i ścigał ich aż pod Białygrod. Tą klęską swych sprzymierzeńców widząc się Bogdan, wojewoda wołoski , na zemstę Polaków wystawiony , uciekł w opiekę sułtana tureckiego i obowiązał się temu hołdem coroczny haracz opłacać, byleby go tylko od zasłużonej kary zasłonił. Za pośrednictwem Władysława, króla węgierskiego, stanęła niezadługo między Wołoszą i Polską pożądana ugoda, po której zawarciu król ściągnąwszy wojska nazad do kraju, warowne miasta i zamki na Rusi na przypadek nowych wojen naprawiał i obszerne stepy ukraińskie ludem zbrojnym, Kozakami, ¹⁰) przeciw najazdom tatarskim, zaludniał. Po zawarciu traktatu przyjaźni i pokoju z Portą ottomańską, na ów-czas dla Europy tak straszną, i zabezpieczeniu granic Rusi i Podola, w ludność i zamożność wzrastających, odbył potym Zygmunt I., spoinie z królem węg., pamiętną podróż do Wiednia (1515). Wtym dzicz tatarska, korzystając tą jego i wojsk polskich nieobecnością, odnowiła dawne swoje najazdy w granice państwa, których atoli dzielny Kamieniecki z małym pocztem wojska w bitwach pod Łopuszną i Trembowlą skutecznie powitał (1516). Pomimo tych klęsk najechali wkrótce nowe tłumy Tatarów ziemię ruską, od których to szczupłe wojsko polskie pod Sokalem ściśnione tak okropną klęskę poniosło, iż tysięcy rycerzy polskich i ruskich w walce za ojczyznę życie utraciło (1519). Tym nieszczęściem swoich niezrażone rycerstwo, nietraciło atoli odwagi, lecz spieszyło ochoczo pod sztandary Jana Potockiego, wracającego właśnie z wyprawy węgierskiej. Spędzając nieprzyjaciela w różnych miejscach, pobił go naostatek ten dzielny hetman w bitwie pod Komar-nem na głowę (1524) i zmusił go tym do zupełnego ustąpienia z kraju. Po wyniesieniu się tego wkroczył nowy najezd-nik, Petryło, wojewoda Mułtan, na Pokucie, a spaliwszy Koło-meję, Śniatyn i Tyśmienicę, podstąpił aż pod Halicz. Na przeciw temu wyruszył hetman Jan Tarnowski tylko w 6000 dzielnego rycerstwa w pole, a odpędziwszy go od Halicza, stoczył z nim pod Obertynem ostateczną bitwę, w której sześć razy liczniejszy nieprzyjaciel za pomocą mieszkańców na głowę pobity został (22. sierp. 1531). Pomimo tylu poniesionych klęsk, nieprzestawała ta dzicz zajadła ziemię ruską najeżdżać, w skutek czego król Zygmunt sam na poskromienie tej w kilkadziesiąt tysięcy rycerstwa do Lwowa się wyprawił, lecz dla zapadłego rozdwojenia się tego stanowczego kroku przedsięwziąć nie mógł. Dopiero aż w następnym roku powiodło się hetmanowi Tarnowskiemu przygotowaną wyprawę na Wołoszczyznę uskutecznić, w której wojewoda wołoski nie tylko na głowę pobity został, ale i z kraju uchodzić był zmuszony (1538). — Dalsze panowanie Zygmunta I. upłynęło spokojnie, albowiem nieprzyjaciele doznawszy tak często przewagi oręża polskiego, nieważyli się ten kraj najeżdżać. Zygmunta mądre układy, jego roztropne postępowanie i wielkie przymioty, znalazły w narodzie i w całej Europie największe poważanie ku niemu, wskutek czego też wdzięczny naród jeszcze za jego życia, Zygmunta Augusta, pierworodnego syna, następcą tronu obrał. Zygmunt I., przeżywszy 82 lat, umarł w 41 roku swego panowania, poczym

-v.

1548.

Zygmunt II. August rządy państwa polskiego objął. Zaraz w początkach panowania jego zaszły na Wołoszczyznie nieprzewidziane zaburzenia. Tomża, naczelnik wojsk wołoskich, objął po zamordowaniu Jakuba Heraklidy rządy i tytuł wojewody, gdy tymczasem inne stronnictwo na tę godność Dymitra, kścia Wiszniowieckiego, wezwało. Wiszniowiecki wyruszył też spiesznie na Wołoszczyznę, lecz Tomża zaraz na wstępie Kozaków jego rozprószył, a jego samego w niewolę pojmał i do Carogrodu odesłał, gdzie na rozkaz sułtana ze szczytu wysokiej skały do morza zepchnięty został; poczym się Tomża w opiekę Turcyi zupełnie oddał, która go przed chłostą Polski zasłonić miała. W tym samym czasie wkroczyli

dotąd spokojnie zachowujący się Tatarzy na Podole. Zebrane rycerstwo pospieszyło natychmiast na powstrzymanie dalszego ich najazdu, a spotkawszy się pod Tarnopolem, stoczyło z niemi walną bitwę, w której nieprzyjaciel zupełną klęskę poniósł (1549). ¹¹) Po zabezpieczeniu granicy od dalszej napaści, zapadła z Moskwą względem roszczonych przez nią pretensyi do Inflant, uciążliwa wojna, po której prędkim ukończeniu Zygmunt August Kurlandyę Gotardowi Kellerowi, mistrzowi kawalerów mieczowych, w nagrodę za daną mu przezeń pomoc, w lenne posiadanie odstąpił. — Niezgoda stanów i tychże za daleko posunięta podejrzliwość co do władzy królewskiej, tamowały często mądre zamiary tego sprawiedliwego króla. To i smutek po nagłej śmierci namiętnie kochanej żony, Barbary Radziwiłównej, której koronacyi stany i jego matka, królowa Bona, się sprzeciwiały, wywołały w nim przedsięwzięcie, od rządów państwa się usunąć, od którego zamiaru później jedynie wyjazdem królowej matki z kraju miał być odwiedziony. Jako ostatni potomek z linii męzkiej Jagielonów, umarł król bezpotomnie 7. czerwca 1572, po 24 letnim spokojnym panowaniu w 52 roku życia swego. — Krótko przed śmiercią potwierdził Zygmunt August, mimo przyjęcia zakonu Jezuitów do kraju (1565), powszechną tolerancyę religii, i złączył kśtwo litewskie i województwo ruskie listem r. 1569 wydanym, ¹²) co do praw i wszelkich prerogatyw z koroną, wcielając już poprzednio kśtwo oświęcimskie i Zatorskie do Polski (1563), przezco wszyscy mieszkańcy tych zarówno do używania swobód i opieki praw tego państwa przepuszczeni zostali. Przez ten dokonany związek pod berłem polskim zostających narodów, znikła pomiędzy niemi dotąd tlejąca nienawiść, przyczyni i obyczaje złagodniały, a naród tolerując za przykładem monarchi różne wyznania, dawał wszystkim o wiarę prześladowanym gościnny przytułek; przezco się o Polsce po całej Europie sława rozniosła, że ona jest opiekunką wszystkich o religię prześladowanych. — Za panowania tego

wielce uczonego króla, przeniesione zostało biskupstwo ruskie z Halicza do Lwowa (1570), odkąd też biskupi nieprzerwanie tam mieszkają, pisząc się oraz biskupami halickie-mi i Kamieńca - podolskiego.

Po śmierci Zygmunta Augusta widząc zagraniczni książęta Polskę bez króla, a tym samym sobie zostawioną, zaczęli się o tron jej ubiegać, i tak wystąpiło zaraz kilku kandydatów: Ernest, arcyksżę austryacki; Iwan, car moskiewski; Jan, król szwedzki i wielu innych, z których każdy swoim sposobem rozmaitych środków używał, byleby tylko był królem obrany. Ztąd też powstały różne stronnictwa w kraju, każde za swoim kandydatem obstające, a z nich i upadek ojczyzny. Nareszcie po wielu sporach został królem polskim obrany

1574.

Henryk Walezeusz, kśżę andegawski, który przez swojego posła niedouwierzenia korzystne przyrzeczenia rzpltej złożyć i zaprzysiądz kazał. Pierwsza ta wolna elekcyja, do której później dopiero stronnictwo arcykścia Ernesta przystąpiło, nie okazała się dla Polski korzystną, albowiem Henryk oczekiwaniu Polaków bynajmniej nie odpowiedział i przyrzeczeń swoich niedotrzymał. Po pięciu miesięcach panowania, dowiedziawszy się o śmierci swojego brata, króla francuzkiego, ujechał tajemnie z Krakowa, dla objęcia tronu po bracie, Karolu IX. Nadaremnie po tej ucieczce naród niemal dwa lata na jego powrót czekał, aż nareszcie długim oczekiwaniem zniecierpliwiony, w pośród ciągłych najazdów tatarskich, bezkrólewie o-głosił i do nowego obioru monarchii przystąpił. Za sprawą Zborowskich został

1576.

Stefan Batory, kśżę siedmiogrodzki, dla tego najwięcej królem obrany, że się szczerze oświadczył, Annę, córkę króla Zygmunta I., którą pełen rozwięzłych obyczajów Henryk Wa-lezy pogardził, poślubić; poczym też prędko w 3000 jazdy z Siedmiogrodu na Ruś przybył i w Sniatynie od senatorów polskich powitany, tam w ich obecności przyjęcie obrządku katolickiego stwierdził. Batory dał w krotce dowody, że jest królem, jakiego właśnie Polska potrzebowała. Posiadał on bowiem odwagę, męztwo i doświadczenia, przymioty, które go najbardziej rycerstwu polskiemu zalecały. Po odbytej korona-cyi i załatwieniu wyprawy na Gdańszczanów, zjechał Batory do Lwowa (1581), gdzie odbywając sądy publiczne, posłów tatarskich pokorę udających przyjmował i z niemi ugodę trwałego pokoju zawarł. Później z Moskwą o posiadanie Inflant dzielnie się ścierając, wymógł na niej korzystną ugodę (1581), poczym sicz kozacką, która kraje tureckie aż po Bosfor na-

jeżdżała, ¹³) a przez to Polskę na wojnę z Turkami i Tatarami narażała, powściągnął, urządzając ich w pułki po 1000 ludzi z własnemi atamanami pod karnością wojskową, i wkładając na nich obowiązek, strzeżenia i bronienia granic wschodnich. Jednocześnie pomnożył on wojsko polskie pułkami pieszemi, zaprowadzając w nich jednostajność ubioru czyli mundurów. Jako przyjaciel nauk i oświecenia, nie pozwalał prześladować róż-nowierców, których szeroko rozgałęziony zakon Jezuitów i w Polsce ścigać zaczął. W wymierzaniu sprawiedliwości był on surowy, a pełniąc przytym gorliwie obowiązki swoje, przy-slrzegał silnie powagi królewskiej, gdy go w tym niespodzianie śmierć w Grodnie zaskoczyła (12. grud. 1586), dokąd się dla dalszego prowadzenia wojny moskiewskiej był udał. — Po jego zgonie podzielił się naród znowu we dwa stronnictwa: jedno obrało królem Maksymiliana, arcykścia austryac-kiego, drugie zaś

1586.

Zygmunta (III.) królewicza szwedzkiego, syna Jana III., króla Szwecyi i Katarzyny Jagielonki, córki Zygmunta I. Arcykśżę Maksymilian, bawiący na ówczas w Ołomuńcu, wszedł czymprędzej za przewodnictwem Zborowskiego w 6000 wojska do Polski, lecz od hetmana Jana Zamojskiego do odwrotu zmuszony, pod Byczyną na Szląsku w niewolę został wzięty, z której aż we dwa lata był uwolniony, — Nie długo poznał naród niezdolność Zygmunta III. do tronu, któren pychą i zarozumiałością nadęty, tylko podchlebcami na tronie się był otoczył. Od złych poradców kierowany, popełniał jeden błąd za drugim, dla tego też jego długoletne panowanie nie przerwanym pasmem ciągłych dla Polski niekorzystnych wojen było. We dwa lata po jego wstąpieniu na tron bowiem wtargnęli Turcy na Ruś czerwoną, na których odparcie Jan Zamojski do Lwowa nadciągnął, zwołując do wspólnej obrony wszystką szlachtę, która się też licznie zjechała, gotowa dzielić wojenne trudy. Basza Sylistryi, wódz wojsk tureckich, dowiedziawszy się o tym zgromadzeniu rycerstwa, cofnął się po spaleniu Sniatyna spiesznie z granic państwa; lecz Zamoj-

ski nie dając się tym od swego zamiaru odwieść, postąpił za nim aż na Mułtany, gdzie Jeremiasza Mohyłę na hospodarstwo jako lennika polskiego osadził , a potym na obozujących nad Prutem Tatarów uderzył, i po zadanej im klęsce do zawarcia korzystnego przymierza zmusił (1596). — We cztery lata później wyruszył Zamojski powtórnie do Mułtan przeciw Michałowi, wojewodzie wołoskiemu, który Mohyłę niepokoił, a poraziwszy tegoż po zajęciu Suczawy w bitwie pod Targo-westie, rozszerzył przezto granice zwierzchnictwa polskiego aż za Dunaj. Gdy Zamojski tak najezdców gromił i sławę oręża polskiego w dalekie okolice rosnosił, wzniecili wtem Kozacy za powodem naczelnika Kosińskiego na Wołyniu wielkie zamieszanie (1592), które aż Janusz, kśżę Ostrogski, wojewoda wołyński, surowością powściągnął. Ci zaś do wojennego życia i wycieczek przywykli, nie tak prędko spokój zachowali, albowiem już r. 1594 pod dowództwem Nalewajki, Sawuły i Lobody przedarli się przez Ruś czerwoną, spiesząc do Węgier, bić się tam pod znakami cesarza niemieckiego z Turkami. W tym pochodzie tam i nazad ziemię halicką okropnie pustosząc, wywołali konieczność wyruszenia przeciw nim hetmana Żółkiewskiego, któren zasłaniając Ruś od pożogi i łupieztwa, oraz to rozuzdane żołdactwo do posłuszeństwa skłonił, karząc śmiercią herszta Nalewajkę (1596). Podczas tych zawikłań w kraju, a mianowicie na Rusi, odziedziczył król Zygmunt po śmierci swego ojca, r. 1582 przypadłej, prawem następstwa królestwo szwedzkie, którym się atoli długo nie cieszył, albowiem odjechawszy z Szwecyi, dokąd był dla koronacyi zjechał (1593), Karol, kśżę Sudermanii, stryj jego, nie tylko to królestwo sobie przywłaszczył, ale nawet i do Polski należące Inflanty najechał (1597), przezco Polska mimowolnie z Szwecią w uciążliwą wojnę zawikłaną została, która pomimo nadzwyczajnych zwycięstw Zamojskiego i Chodkiewicza, hetmanów, koronie żadnej korzyści nie przyniosła, przeciwnie zamieszanie w kraju i wojnę domową sprowadzi** ła. Na domiar tych niepowodzeń wdał się Zygmunt III. w kłótnie moskiewskie, zaszłe tam przez zmyślonego Deme-triusza, jednego przebiegłego czerńca, nazwiskiem Jerzego Otrapiewa, któren, udając się za prawdziwego dziedzica tronu moskiewskiego, na dobrach wojewody Mniszcha, między Lwowem i Samborem położonych, liczne wojska zebrał i z tym do Moskwy wyruszył (1606). Podczas tych zaburzeń w państwie moskiewskim zamyślał król Zygmunt dawne od Polski oderwane prowincye odzyskać, do czego teraz tak dobra pora się nastręczała; obrał do tego atoli tak powolnie i niestosowne środki, że zamiast korzyści, tylko szkody pąństwu swemu przyniósł. — Po zamordowaniu Demetriusza w Moskwie, któren za skuteczną pomocą wojsk polskich i kozackich przez się zaciągniętych rzeczywiście tron carski osiągnąć potrafił, obrali Moskale królewicza Władysława swym carem, którego opieszały Zygmunt najbardziej z tego powodu

V

• A*-

do Moskwy odesłać się ociągał, że sam carem zostać zapragnął. Daremnem oczekiwaniem zniecierpliwieni Moskale obrali naostatek swym carem (1612) jednego z swoich wielkich bojarów, Michała Fiedorowicza, syna metropolity rostomskiego, Filareta, z córki cara Iwana II. z domu Romanów urodzonego, który to panującej po dziś dzień carskiej familii jest założyciel.— Po zaspokojeniu tej moskiewskiej sprawy przez samych Moskali, widząc wojsko polskie jeszcze w Moskwie zostające, swoje trzyletne prace daremnie łożone, i nie mogąc się doczekać wypłacenia zaległego żołdu, uczyniło między sobą związek, i powróciło na początku 1613 r. do kraju, gdzie około Krosna się rozłożywszy, z królewskich i duchownych dóbr gwałtem należący się jemu żołd wybierało, nakładając niezmierne kon-trybucye, do których płacenia nawet surowych środków używano. Po załatwieniu i tego bezprawia, przez komisyą odbytą we Lwowie (1614), podniósł wtem niebawnie sztandar rokoszu niejaki Jan Karwacki, który nazbierawszy liczną bandę dobranych rabusiów, z temi włości po całej Rusi plądrował. Wyruszył z wojskiem naprzeciw tego hultajstwa hetman Żółkiewski, a dopadłszy takowe blisko Halicza, stoczył z nim zaciętą utarczkę, w której wielka liczba na placu poległa, reszta zaś pojmaną, i stosownie do zbrodni, śmiercią karaną została. — Podczas tych wojennych zawikłań z Szwecią i Moskwą splądrowali po kilka razy Turcy i Tatarzy, nowym najechaniem ziemi tureckiej przez Kozaków rozjątrzeni ¹⁴), Ruś aż po Lwów, a wdając się przytem otwarcie w sprawę Moł-dawy i Wołoszczyzny, które Stefan Potocki, zięć Mohyły, wojewody Multan i wiernego Polski hołdownika (1613), później zaś Michał Wiszniowiecki (1616) wojskiem polskim daremnie zasłaniali, pozbawili Polskę wszystkiego wpływu, który dotąd korona na nie miała. Wprawdzie pospieszył później na prośby uciśnionego hospodara Multan, Graciana, sędziwy hetman Żółkiewski w 5000 dobranego rycerstwa i 3000 Kozaków Lisowczyków ¹⁵) do ziemi multańskiej i stawił w 100,000 wojska nadciągającemu Osmanowi mężnie czoło. Nie śmiejąc ale do nierównego boju przystąpić, zawarł po bezskutecznych harcach dzielnych Lisowczyków własną powagą z wodzem tureckim pod Buszą umowę, mocą której Polska zrzekła się wszelkiego wpływu na Multany i Wołoszczyznę. Układ ten nie był po myśli senatowi polskiemu, który później Żółkiewskiemu dał rozkaz, ażeby te prowincye nie opuszczał, lecz w o-bronie tych wytrwał. Wojsko polskie jednakowoż głodem, chorobą i ciągłemi utarczkami znużone, jako też nawałą nieprzeliczonego nieprzyjaciela zagrożone, musiało ku granicy ustępywać. Po ośmiu dniach tego bezprzykładnego pochodu wśród głodu, niewczasu i nieustannej zaczepki wroga, zostało już niedaleko Dniestru, pod Gecorą, od tegoż zupełnie obsko-czone, i do rozpaczającej walki zmuszone, w której też okropną klęskę poniosło (7. paźd. 1620). Większa część tego padła na placu bitwy, reszta została zaś w niewolę zabrana, jakoteż i sam Żółkiewski, pokazawszy w tej potrzebie wielkiego hetmana dowód, bijąc się aż do ostatniego życia tchu, chwalebnie poległ w nierównym boju. Tem powodzeniem Turczyn, o zhołdowaniu Polski a nawet i Europy przemyśliwający, ośmielony, podstąpił w ogromnej liczbie aż pod Przemyśl, mieczem i ogniem całą tę krainę niszcząc i mnóstwo ludu w niewolę zabierając. Stanisław Lubomirski, wojewoda krak. bawiący we Lwowie, wysłał w tej potrzebie swoją lekką jazdę, do której się nie mało szlacheckiej młodzieży i ochotników prostego ludu przyłączyło, dla odparcia już pod Lwowem grasującego nieprzyjaciela, który też i za pierwszym nań uderzeniem w rozsypkę poszedł; lecz ta garstka ochotników boju niedoświadczona dawszy mu do zebrania się dość czasu, została od tłumów barbarzyństwa napadniętą i srodze pobitą. Nadciągnął więc z wojny inflanckiej laurami zwycięztwa uwieńczony hetman Karol Chodkiewicz, najsławniejszy owego wieku wojownik, Lubomirskiemu w pomoc, do których się też liczne półki wielu zacnych obywateli przyłączyły. Wyruszywszy razem przeciw cofającemu się nieprzyjacielowi w pole, przeprawiło się całe wojsko szczęśliwie przez Dnie-sler i założyło obóz pod Chocimem, do którego niebawem kilkanaście tysięcy Lisowczyków z pod Wiednia powracających i 30,000 dzielnych mołojców zaporogskich, naostatek i królewicz Władysław, wracający z powtórnej wyprawy moskiewskiej, nadciągnęli. Wtym zbliżała się i armia turecka, wynosząca oprócz 80,000 Tatarów do 300.000 nieprzyjaciela, która pod wodzą samego sułtana napastniczo na obóz pol-

Cuda waleczności dokazując, została ich pamięć jedynie łupieztwem splamiona. R. 1619 od Ferdynanda II. cesarza Niemiec, przeciw Turkom w Węgrzech wichrzących w 8000 ludzi w pomoc wezwani , pospieszyli ochoczo na Węgry, a po zniesieniu nieprzyjaciela potym do Austryi, gdzie jako godni poprzednicy Jana III., Wiedeń od nieochybnej zguby ocalili.

ski uderzyła, gdzie atoli należycie przyjęta, z wielką jej stratą do cofnięcia się była zmuszona. W przeciągu kilkudniowych ciągłych utarczek, stracił ten z początku tak straszny nieprzyjaciel zupełnie odwagę, zwłaszcza że lotne Kozaki po dwa razy nader śmiałą wycieczkę do jego obozu zrobili i przytym wiele mu ludzi wycięli. Szerzącemi się chorobami i walecznością bratnich Sławian Turczyn zastraszony, nakłonił się nao-slatek do pokoju, a jednocześnie w Chocimie zawarty traktat oswobodził ziemię polską i ruską, właśnie pod ówczas od nieurodzaju i posuchy nawidzonej, od srogiego najezdnika. Za odejściem nieprzyjaciela rozeszło się i wojsko polskie, a Kozacy Lisowczyki wyruszyli przez Ruś na powrót do Niemiec w pomoc cesarzowi niemieckiemu (1622); gdy oto już w następującym roku Kantemir Murza z nową hordą Talarów budziackich, mimo porażki pod Tarnopolem przez Stef. Chmie-leckiego, do Rusi czerwonej wkroczył, którą ze zwykłą sobie dzikością mieczem i ogniem aż po Leżajsk pustosząc, wielką mnogość trzód i wiejskiego ludu w niewolę uprowadziła. Tein powodzeniem zagrzany, powtórzył ten najezdca w następnym roku (1624) swój napad na Ruś, gdzie rozłożywszy się pod Medyką obozem, ztamtąd swoje hordy w około na rabunek rozsyłał. Obładowany mnóstwem zdobyczy i krociami niewolnika miał się już ku powrocie, gdy oto od przybyłego hetmana Koniecpolskiego pod Popławnikami, blisko Martyno-wa nad Dniestrem dopędzony, i mimo nielicznego wojska kwarciannego, w zaciętej walce zupełnie został porażony. W czasie    tej bitwy    uszła wielka    liczba    małych chłopiąt i

dziewcząt    w niewolę    zabranych z    obozu    nieprzyjaciela. Te

gromadnie błąkając się po polach, żałośnemi jękami napełniali powietrze, czym tak dalece wzbudzili litość rycerzy polskich i ich wodza, że się najsamprzód tych zbieraniem po polach zajęto; poczem nakarmione i odziane na wozach do Lwowa z    zaleceniem    radcom tego    miasta    odsyłano, ażeby o

losie tych    biednych    sierót się należycie    postarano. — We

dwa lata powtórzył mściwy Tatarzyn znowu swój napad, został ale od dzielnego Chmieleckiego powtórnie pod Białą-cerkwią z pola spędzony i do ustąpienia z granic polskich zmuszony. — Podczas tych zapasów na Rusi wkroczył Gustaw Adolf, syn i następca zmarłego króla szwedzkiego, Karola* do Inflant polskich, i opanował w krótkim czasie prawie całą tę prowincyę (1618); później zaś przeprawiwszy się do Prus poi., tam kilkuletni teatr wojny otworzył (do 1625 r.) Przysłane Zygmuntowi III. od cesarza Ferdynanda II. posiłki 2000 jazdy i 5000 piechoty (w odpłatę za dodanych mu na początku 30 letniej wojny Kozaków Lisowczyków), chętnie były przyjęte, które połączywszy się z hetm. Koniecpolskim, nieda-wnov z Rusi przybyłego, nie daleko Sztumu na Szwedów tak dzielnie uderzyli, że tych z placu zniósłszy, omal i samego króla nie pojmali. Po różnej losu wojennego kolei został na-ostatek za pośrednictwem obcych mocarstw między Polską i

Szwecyą pokój zawarty (1629), mocą którego Inflanty aż po Dzwinę i niektóre miasta w Prusiech Szwedom zostały warowane, poczym Zygmunt do Warszawy (dokąd swoją rezy-dencyę przeniósł) odjechał i wkrólce lam po 441etnim, po największej części dla Polski nieszczęśliwym panowaniu umarł (1632). — Zaraz po ukończeniu tej wojny szwedzkiej wtargnęli powtórnie Tatarzy w liczbie 60,000 na Ruś, i onę swoim zwyczajem niszczyli, lecz wkrótce od Lubomirskiego i Chmie-leckiego dwukrotnie napadnięci i porażeni, do ustąpienia z kraju byli zmuszeni. Równie też i zbuntowane Kozactwo, zabiwszy swego wodza, rokosz podniosło, których wszelako hetman Koniecpolski prędko do posłuszeństwa przyprowadził (1630). Za panowania tego króla zostały też sprowadzone do Polski zakony Karmelitów bosych i Bonifratrów (1605), a to jedynie w celu posługi na tak częstych wojnach ranionych żołnierzy. Równie też odprawił się pamiętny synod, czyli zjazd duchowieństwa ruskiego w Brześciu lit. pod przewodnictwem Michała Rahozy, metropolity kijowskiego (1595), w skutek którego Ruś halicka, od unii około 1520 r. odpadła, do jedności z kościołem rzymskim przystąpiła. — Po zgonie Zygmunta III. został przez ablegatów wszystkich trzech, Polskę składających narodów

1632.

Władysław IV. syn jego, królem obrany. Pomimo skutecznego odparcia i pamiętnego porażenia ciągłe w granicę Polski się wdzierających Tatarów koło Sasowego rogu na Mul-lanach, i zawarciu pokoju z Turkami od Kamieńca pod. odpędzonych (1635), wkroczyło niezadługo to z sobą połączone barbarzyństwo powtórnie na Ruś (1640) i pustoszyło tę krainę okropnie, zabierając wielką mnogość ludzi w niewolę. Na odparcie wroga wyruszył więc Koniecpolski w poczcie nielicznego ale bitnego wojska w pole, który nieprzyjaciela pod Oczakowem dogonił, i na głowę go poraziwszy, po odebraniu zabranej zdobyczy do ucieczki przymusił (1644). Lecz nie długo po śmierci tego dzielnego wodza rozpoczęła ta dzicz swoje zagony na nowo, przyczym wojsko polskie nie było już więcej w tem położeniu jej należyty odpór stawić, zwłaszcza że i powstanie Kozaków na Ukrainie nastąpiło. Różne uciążliwości, które Nieunici tam i owdzie doznawać musiały, i owemu wiekowi stosowne ostre obchodzenie się z niemi możno-władców polskich (których sumienie i umysł od zakonu Jezuitów zupełnie opanowany został), najszczególniej zaś bezprawia arendarzów żydowskich, trzymających dzierżawy wiejskie i pobór podatków, zniewoliło wiele tysięcy rodzin kozackich za Dniepr się przeprawić. Nakoniec niedotrzymanie im danych przyrzeczeń oburzyło ich zawziętego naczelnika , Bogdana Chmielnickiego ¹⁶) tak dalece, że on Polakom krwawą zemstę

poprzysiągł. Od hetmana Michała Potockiego pod Kumejkami i Borowicą poskromieni Kozacy (1637) powstały więc pod dowództwem Chmielnickiego na nowo, mszcząc się na Żydach i własnych panach urazy i krzywd sobie poczynionych, których dla większej obelgi wraz z psami wieszali; gdy nawzajem kśżę Jeremiasz Wiszniowiecki tam dowodzący srodze tych karał, którzy się w jego moc dostali. Roku następnego skupiwszy się więc w mnogiej liczbie, wyruszyli pod dobranemi wodzami w pole i zmusili po dwudniowej nierównej walce szczupłe wojsko polskie do ustąpienia z Ukrainy; poczem mimo dzielnego odporu i porażki pod Zwiahel i Łojowej na Ruś się przedarłszy, aż pod Lwów podstąpili. Bronił tę twierdzę waleczny Arciszewski z małą garstką szlachty i uzbrojonych mieszczan przeciw tłuszczy niemal 260,000 Kozaków i znimi połączonych Tatarów dosyć wytrwale; lecz Chmielnicki opanowawszy wysoki zamek, tylko przez 70 żołnierzy i w kosy uzbrojonych wieśniaków broniony, przystąpił do należytego szturmu miasta. W tern położeniu Ormianie i Rusini wspólnie z Polakami czynnie się przykładali dla własnej obrony, a robiąc fortami śmiałe wycieczki, wkrótce zmusili najezdnika do cofnięcia się od wałów. Chmielnicki widząc teraz swój zamysł łatwego zdobycia Lwowa omylony, przytem i kozactwo ostrością jesiennej pory, chorobami i głodem mocno uciśnione, skłonił się chętnie za ofiarowany okóp 100,000 zł. od oblężenia miasta ustąpić, by tymprędzej dalsze swoje zagony mógł rozpuścić. Po złupieniu okolicy aż po San, przystąpił po-tym do oblężenia Przemyśla. Wśród rozpaczy oczekiwano tam już w pobliżu obozującego nieprzyjaciela, gdy oto 24. września tenże od Konstantego Korniakta, przyległej włości Żurawicy dziedzica, z garścią dobranego rycerstwa i w kosy uzbrojonego chłopstwa napadnięty, zupełnie rozbity został. — Ten cios najazdów Chmielnickiego dotknął Polskę właśnie w tę porę, gdy Władysław IV. z tego świata zeszedł. Umarł na Litwie 20. maja 1648, nie zostawiwszy żadnego potomka po sobie. Po śmierci tegoż został na sejmie elekcyjnym

1648.

Jan Kazimierz, .brat Władysława IV., będący w zakonie Jezuitów, za dyspensą papiezką królem polskim obrany. Ten w panowaniu nader nieszczęśliwy król musiał zaraz po odby-

wi kozackiemu, Daniel Czaplicki, starosta czechryński, żonę odmówił, później i jego wioskę zabrał, naostatek zaś jego syna jeszcze batogami wysmagać kazał, a wszelkie zaskarżenie tegoż u sądu, jako też u samego króla pomyślnego skutku nieprzyniosło. to udał się skrzywdzony do zbuntowanych Kozaków, od których na godność naczelnika został wyniesiony. Za tych pomocą umyślił Chmielnicki swej zemście zadosyć uczynić, co też i dopełnił.

tej koronacyi naprzeciw z Talarami połączonych Kozaków w pole wyruszyć, którzy mimo dopiero co w Perejesławiu zawartej ugody (1649) w 300,000 wojska na Rusi czerwonej zwyczajnym sposobem wichrzyli, trzymając twierdzę Zbaraż już blisko dwa miesięcy w oblężeniu, przedsiębiorąc podaremnie dwudziesty szturm do niej i straciwszy przytem niemal 30,000 ludzi. Jan Kazimierz zebrawszy kilkanaście tysięcy jazdy, pospieszył łącznie z pospolitym ruszeniem szlachty oblężonym na ratunek. Uwiadomiony o tym Chmielnicki, zabiegł czym-prędzej drogę pod Zborowem ciągnącemu z wojskiem królowi. W dzień wniebowzięcia P. Maryi (15. sierp.) zaszła tamże krwawa bitwa na miejscu błotnistem, w której początku pospolite ruszenie nieco porażone, drugiego dnia po ustąpieniu Tatarów tak się poprawiło, że zupełne zwycięztwo nad daleko liczniejszym nieprzyjacielem odniosło. Na milę wszerz i wzdłuż było pole trupem zasłane, która to klęska Chmielnickiego powodowała, o zawieszenie broni traktować: w skutek czego natychmiast w bitwie pod Żółtemi wodami w niewolę zabranych hetmanów: Mik. Potockiego i Marc. Kalinowskiego, na wolność wypuścił, króla uroczyście przeprosił i na nowo przysięgę wierności wykonał, zaco mu też poprzednio już u-dzielona godność hetmana Kozaków potwierdzoną i starostwo czehryńskie nadane zostało. Lecz nietrwałym okazał się ten traktat, albowiem Chmielnicki wkrótce do dawnych buntów powrócił i nawet Turków przeciwko Polsce podburzył. Król więc z wojskiem i szlachtą przez pospolite ruszenie wezwaną w 100,000 wojska powtórnie w pole wyciągnął i nieprzyjaciela w 300,000 wojska zkombinowanego po kilku mniejszych utarczkach w walnej bitwie pod Beresteczkiem zupełnie poraził (1651). Gdy Kazimierz w wschodniej części państwa tą wojną kozacką był zatrudniony, wszczął wtem niejaki Aleksander Na-pierski na Podgórzu wielkie zamieszanie. Nazbierawszy albowiem ten zbójców i górali zbuntowanych na kilkanaście tysięcy, zdobył Czorsztyn, skalisty zamek w Sądeckim i łotrzył ztamtąd bezkarnie w okolicy, zamyślając nawet o zrabowaniu Krakowa. Jarocki, przełożony włości Muszyny, uratował w tej potrzebie zagrożoną ojczyznę. Doszedłszy on albowiem złoczyńców sekretu, że pewnego dnia chłopstwo w wieńcach dębowych do zamku wchodzić miało, rozkazał swoim dzielnym Muszyńcom także podobne wieńce porobić i z ukrytym orężem pod zamek podstąpić. Napierski postrzegłszy ale poniekąd zdradę, zamknął się z swoją drużyną w zamku, gdzie atoli, gdy tej głód doskwierał, od górali pojmany i Jarockiemu wydany został. — Po odniesionym nad Chmielnickim zwycięztwie pod Beresteczkiem rozpuścił Jan Kazimierz wojsko i szlachtę do domu i odjechał sam do Warszawy, przez co skutek tej nadzwyczajnej wyprawy zniweczony został; albowiem Tymoteusz, syn Chmielnickiego, niezważając na dopiero co zawartą nową umowę, w połączeniu z Tatarami niespodziewanie na szczupłe wojsko pod Batowem obozujące uderzył i takowe po dwudniowej strasznej walce do szczętu poraził, w której też i sam hetman Kalinowski życie utracił. Na tę smutną wiadomość czynił Jan Kazimierz do nowej wyprawy na Ukrainę nadzwyczajne przygotowania, czem Chmielnicki zastraszony, starszyznie kozackiej przedłożył : iż jego zamiarem jest, pod rządy cara moskiewskiego się udać, który potrafi zasłonić U-krainę od zemsty Polaków. Na tych zezwolenie zawarł też niezwłocznie z carem Aleksym Michajłowiczem umowę, mocą której ze swemi Kozakami i całą Ukrainą pod jego panowanie przeszedł (1654); przyrzekając przytem, że i całą Ruś halicką, którą już zupełnie spustoszył, uczyni jemu hołdowniczą. Z tego powodu nastąpiła też i rychło wojna moskiewska. Gdy w tej oręż polski w bitwie pod Humaniem niejakie korzyści odniósł, to daleko gorzej się Polakom na Litwie powiodło, gdzie Moskale pod komendą samego cara znaczną część kraju zajęli; gdy tymczasem Chmielnicki się poprawiwszy, z oddziałem Moskałów pod Buterlinem połączył, i aż pod Lwów podstąpił, przystępując do powtórnego oblężenia tego miasta (1654) Nie tak na nowo złożony okóp 20,000 zł., jak nadeszła wieść, że Tatarzy od czasu poddania się Kozaków Moskwie, ich najwięksi nieprzyjaciele, w ogromnej liczbie na pomoc Polakom spiesząc, już pod Tarnopol nadciągnęli, powodowało Chmielnickiego od oblężenia miasta ustąpić, i naostatek po odebranej wiadomości o rzeczywistej porażce Moskali przez Tatarów, do złożenia uroczystego przyrzeczenia, iż więcej oręża przeciw Polsce nie podniesie. — Pod ten sam prawie czas ściągnął Jan Kazimierz jeszcze inną, a to daleko uciążliwszą wojnę na Polskę. Z powodu abdykacyi tronu szwedzkiego przez królowę Krystynę na korzyść Karola Gustawa, kścia Dwóch-mostów, swego brata ciotecznego, zaniósł Jan Kazimierz, jako syn Zygmunta III., niegdyś dzidzica tronu szwedzkiego, protestacyę przeciw temu rozrządzeniu. Ażeby się wniesionej pretensyi pomścić, wkroczył Karol Gustaw po nieprzyjacielsku do Polski (1655), a zdobywszy w prędkim pochodzie Warszawę i Kraków, przynaglił Jana Kazimierza do ustąpienia z kraju na Szlązk. Zniósłszy potem szczupłe wojsko polskie pod Wojniczem, posunął się aż pod Sambor, natrafił ale zarazem na przeszkody, które jego zamysły zupełnie zniweczyły. Męztwo i odwaga Polaków albowiem, tylu nieszczęśliwościami przytłumiona, lecz niebawnym powrotem króla Jana Kazimierza przez góry karpackie do Lwowa ożywiona, do czego się też i równoczesne wiadomości dzielnego odporu Szwedów przez mieszkańców Nowego-Sącza i Sambora wielce przyczyniły, sprowadziły zupełnie inny skład rzeczy. Polacy, Rusini i Litwini spieszyli ochoczo pod znaki króla, we Lwowie, tymczasowej stolicy państwa, bawiącego, i hetmana Czarnieckiego, któren Szwedów długim pochodem zmordowanych, częstemi podjazdami koło Przemyśla nękał; a czyniąc im wielkie szkody i poraziwszy ich w kilku utarczkach: pod Rudnikiem, Baranowem i Niszkowem, nareszcie do ustąpienia aż za Wisłę

przymusił (1656), i tym samym powrót królowi do Polski u-łatwił. Gdy się tak dalej z Szwedami w Polsce, a z Moskalami w Inflantach ucierano, wkroczył w tem Jerzy Rakoczy, kśżę siedmiogrodzki w 50,000 wojska, pod pozorem dania pomocy rzpltej polskiej, lecz potajemnie obietnicą króla szwedzkiego, osiągnienia Rusi czerwonej, ułudzony, do Galicyi i przerżnął się po krótkim bawieniu w Stryju i bezskutecznym oblężeniu Sambora, Przemyśla, Jarosławia i innych twierdz aż do Krakowa, gdzie po złączeniu się z Szwedami, do oblężenia Zamościa przystąpił (1657). Po odciągnieniu zaś Karola Gustawa do Szwecyi, od Danii wojną zagrożonej, wyruszył Rakoczy z wojskiem pod Warszawę; lecz tam dowiedziawszy się, że Polakom nadeszły posiłki austryackie, jako też że Jerzy Lubomirski do Siedmiogrodu wkroczył, zwinął niebawnie obóz i cofnął się nazad aż na Ruś, gdzie atoli od Czarnieckiego blisko Magierowa należycie przyjęty, znaczną klęskę poniósł. Po tej rozprawie ubieżał Rakoczy na Wołyń; lecz będąc od Czarnieckiego i tam ścigany, został nakoniec zniewolony, pod uciążliwemi dla siebie warunkami ugodę zawrzeć. Zostawiwszy więc pod wodzą jenerała Kemeni swoje wojsko, udał się tylko w 500 koni do Tarnopola, a ztamtąd do Zborowa; z obawy jednak, aby Tatarzy w przemierzu z Polską zostający, nie-zasląpili mu drogę, uszedł przez Stryj, Skole i górzyste bezdroża do Siedmiogrodu. Wkrótce zostało też jego wojsko, jak to przewidywał, koło Międzyborza od Tatarów napadnięte i poniosło tak okropną klęskę, iż oprócz wielkiej liczby zabitych, więcej jak 10,000 ludzi wespół z dowódzcą swoim dostało się w niewolę. — Przy takim położeniu rzeczy odmienił się w Polsce zupełnie stan dotąd lak niepomyślny, zwłaszcza że posiłki cesarza niemieckiego, jak się to już namie-niło, pod jenerałem Hatzfeld do Polski weszły, które na pierwszym wstępie załogę szwedzką z Krakowa wyrugowały, zdobywszy to miasto po krótkim oblężeniu. Podobnie leż i Kozacy pod swym hetmanem Janem Wyehowskim, sprzykrzywszy sobie rządy moskiewskie, oświadczyły się teraz umową ha-dziacką pod posłuszeństwo króla polskiego powrócić, poczem za pośrednictwem cesarza Ferdynanda III. z Danią przymierze ku wzajemnej obronie przeciw Szwedom, jako też traktat z elektorem brandenburgskim zawarty został (1658), mocą którego elektor od hołdownictwa Polsce na zawsze uwolniony został. Operacye pomyślne hetmana Czarnieckiego i posiłków cesarskich w Pomeranii szwedzkiej odmieniły naostatek tak dalece bieg tej z początku nieszczęśliwie prowadzonej wojny, że ją Jan Kazimierz traktatem w Oliwie zawartym (1660) dosyć korzystnie zakończył. Polska mając teraz wolne ręce do odparcia pozostałych nieprzyjaciół, całą swoję potęgę obróciła przeciw Moskwie w Litwie operującej, po których ustąpieniu sejm zwołany i traktaty oliwskie i hadziackie potwierdzone zostały. Wtem Piotr Dorożeńko, ataman Kozaków, prze-myśliwający o samoistnym utworzeniu państwa ukraińskiego, rozpoczął nowy teatr wojny. Przewidując atoli, że to nie ścierpi ani Moskwa, ani Polska, udał się w pomoc do porty otomańskiej i wyrobił przez wysłanników do Stambułu, że Turcyja wojnę Polsce wypowiedziała. Ani wysłane poselstwo do sułtana, ani w tej mierze zawiązane układy z Moskwą, nie wzięły pożądanego skutku, albowiem Tatarzy i Wołoszy dostali ze Stambułu rozkaz wkroczenia w granice Polski. Czter-dzieście tysięcy Talarów połączyło się zaraz z Dorożeńkiem, i roznieśli swoje zagony aż po Lwów. Na przeciw (emu nieprzyjacielowi wyruszył niedawno na godność hetmana posunięty Jan Sobieski w pole, któren zaszedłszy drogę koło Podhajce, zadał mu pomimo jego ogromnej siły tak wielką klęskę, że Dorozeńko o darowanie winy i przywrócenie do łaski królewskiej , z przyrzeczeniem dawnego posłuszeństwa prosił (1667). Aż dopiero teraz wytchnęła Polska z tylu strasznych wojen, do których się leż częste kłótnie religijne i rokosze wojska niepłatnego przyczyniały, które później nawet do wojny domowej powód dały. Tyle nieszczęśliwości a naostalek i doznana przeciwność ze strony Jerzego Lubomirskiego, marszałka koronnego, któren się przeciw nieprawemu obraniu kścia d’ Enghien, z rodu Burbonów, na następcę tronu polskiego za życia bezdzietnego króla stanowczo opierał, tudzież i zgon królowej Ludwiki, spowodowało Jana Kazimierza, na sejmie r. 1668 odbytym berło złożyć i do Francyi się udać, gdzie od króla francuzkiego, Ludwika XIV. dochodami trzech opactw opatrzony, w cztery lata potyin, w 63 roku swego wieku, a to z nagłej alternacyi po odebraniu wiadomości o wzięciu przez Turków Kamieńca - podolskiego umarł. — Po tej bezprzykładnej abdykacyi Jana Kazimierza został po długich sporach

¹

Tea obraz przez Łukasza s. malowany, a przez Hclennę, cesarzowę wschodnią, z Jerozolimy do Konstantynopola sprowadzony, był od Bazylego , cesarza greckiego, siostrze Annie za Włodzimirza W. żamaż idącą, w posagu dany. Książęta haliccy chowali go jako osobliwszy klejnot w swoim skarbcu, zkąd tytułem darowizny kicia Leona w ręce XX. Bazylianów przeszedł. Ztąd odebrał go kśżę Władysław i odesłał go najprzód do Bełza , a potym do Częstochowy, gdzie się dotychczas znajduje.

²

Z strony króla Ludwika zaręczono zato Polakom: całość królestwa, stały i równy podatek tak na stan szlachecki jak i kmiecy, rozdawanie urzędów tylko samym krajowcom itp.

³

Krzyżacy, zakon żołnierski, podczas wojen z Saracenami o ziemię św. zawiązany, wojując przez długi czas w Palestynie i niemogąc się oprzeć potędze Azyatów, powrócił znakomitym męztwem wsławiony, do Europy. Właśnie podówczas Prusacy, naród pogański i barbarzyński, nawidzali kraje polskie swemi najazdami, w powód których Konrad, książę mazowiecki, osobliwie na ich napaść wystawiony, wezwał Krzyżaków na pomoc, którzy w wielkiej liczbie do Polski przybywszy, Prusaków pobili i cały ich kraj opanowali. — Gdy się temu zakonowi tak szczęśliwie wiodło, zapomniał tenże o swoich ślubach, i oddał się rozpuście i swawoli, a dla dogodzenia swojej dumy, później i kraje polskie często na-pastywał.

⁴

Zakon XX. Franciszkanów był włas'nie przez Grzymisławo, księżniczkę ruską a matkę Bolesława V. sprowadzony. Poświęcając się albowiem ten zakon śród najazdów tatarskich na największe niebezpieczeństwa, łożył szczególnie swoją staranność ku nawracaniu ludu ruskiego, i zapuszczał się w swoich trudnych obowiązkach aż nad brzegi Dniepru.

⁵

Z powodu zameżcia syna swego z tą księżniczką, jako leż w skutek zawarcia pokoju, mocą którego do 24,000 jeńców polskich,! różnemi cz'asy na Litwę uprowadzonych do kraju powróciło, ustanowił .Łokietek order orła białego (1325), który jednak z czasem w zaniedbanie poszedł, aż dopiero przez Augusta II. w Tykocinie (170l>) odnowiony został.

⁶

W tej pamiętnej bitwie byli oba skrzydła armii tureckiej juz porażone, a chrześcianie cisnęli się tłumnie na obóz nieprzyjaciela dla zdobycia go, gdy w tym do ucieczki przygotowany sułtan przez beglerbega janczarów wstrzymany, nowy opór stawić począł. Król Władysław, tym oporem zniecierpliwiony, natarł w uniesieniu rycerskiego zapału, pomimo prośby bohatera Huniadesa, z garstką

⁷

Janusz, kśżę oświęcimski, z rodu Piastów szlązkich, będąc bezpotomnym , sprzedał w pomienionym roku Kazimierzowi IV. kśtwo oświęcimskie, jeszcze r. 1179 z księztwami szlązkiemi połączone i pod hołdem królów czeskich zostające, za 50,000 grzywien groszy pragskich; którąto sprzedaż Jerzy Podiebrad, król czeski, traktatem z r. 1462 potwierdził.

⁸

Władysław Jagiełło, oddając swoje siostrę Aleksandrowi Ziemowitowi, kściu mazowieckiemu, w zamęzcie (1386), ustąpił mu ziemię bełzką z Lubaczowem, Buskiem i Łopatynem w posagu, które posiadłości też tego potomkowie aż do wygaśnięcia domu (1461) dzierżyli.

⁹

Wacław, kśżę zatorski, brat Janusza, kśżcia oświęcimskiego, sprzedał podobnież jak tamten, Janowi Albertowi kśztwo Zatorskie za 80,000 grzywien srebra, zastrzegając sobie dożywotne posiadanie tegoż kśztwa.

¹⁰

Ostafej Daszkiewicz, z rodu włościanin, przez Zygmunta I. w nad-grodę za okazane meztwo w wojnach z Tatarami na starostwo czerkawskie i kaniowskie wyniesiony, uporządkował podówczas lud kozacki na sposób wojskowy, podzielając go na kosze i kurenie, i zaopatrzył piesze pułki w rusznice, konne zaś w pałasze.

¹¹

Do tego zwycięztwa przyczyniła się najwięcej Eudoksija księżna Czartoryjska, która uzbroiwszy swoich poddanych w kosy i cepy, z nimi podczas najgorętszej walki nieprzyjacielowi tył wzięła, a połamawszy jego szyki, okropne zamieszanie sprawiła, i tym samym zwycięztwo Polakom przyspieszyła.

¹²

List ten brzmiał jak następuje: »Ruska ziemia z dawnych czasów od przodków naszych, królów polskich, miedze inne przedniejsze części do korony polskiej jest przyłączona, której my obywatelom wszystkich i każdego z osobna ku królestwu polskiemu, jako równych do równych, wolnych do wolnych ludzi, jako własny i prawdziwy członek ku własnemu ciału i głowie, w społeczność, w cześć i w własność przywracamy, włączamy, z innemi koronnymi obywatelami porównywamy i one wszystkich wolności, swobód i powołania korony polskiej uczestnikami czyniemy« itd.

¹³

Kozaki, lud nieznający karności, na pobrzeżu Dniepru w jarach i stepach ukraińskich, jako tez na ostrowiach i kępach w korycie tej rzeki rozrzuconych, mieszkający, mimo uprawy roli poczytywali wojnę najezdniczą, połączoną z rabunkiem za jedyny cel swego istnienia; a wprawiając się przez częste napady na Turcyę w wojnę, sposobili się przy częstym zasilaniu śmiałych wojowników polskich do dzielnych zapasów. I tak nieco przedtym (1582) pod dowództwem atamana Skałozuba, uskutecznili nadzwyczajną wyprawę na morze Czarne, gdzie nietylko kilka okrętów tureckich złupili, ale nawet i miasta Trebizonde i Sinopę zrabowali.

¹⁴

R. 1606. wpadli Kozacy w kraje tureckie aż pod Warnę, gdzie do 10 okrętów tureckich ubiegli i zupełnie złupili; r. 1613 zniszczyli powtórnie na morzu czarnem flotę turecką o 6 okrętach i 27 mniejszych statkach i miasta Trebizondę i Synopę powtórnie spalili, zagrażając nawet samemu Stambułowi.

¹⁵

Kozaki Lisowczyki, tak od rotmistrza Lisowskiego, herbu Jeż, inaczej także strateńcami zwani, tworzyli lekką jazdę po największej części z samej polskiej i ruskiej szlachty. Jako zawołani wojownicy użyci od Demetrego w wojnie moskiewskiej, zbiegli Moskwę od morza kaspijskiego aż do lodowatego; a od gór uralskich aż do Dniestru. W późniejszych latach służyli pod własnemi hetmanami za żołd obcym monarchom, i przelatywały zwycięzkim pochodem Węgry, Szlązk, Morawę, Czechy i Niemce aż po Ren.

¹⁶

Gdy Bogdanowi Chmielnickiemu, szlachcicowi polskiemu, pisarzo-

1GG9.

Michał Korybut, kśżę Wiszniowiecki, syn Jeremiasza, wojewody ruskiego i Gryzeldy Zamojskiej królem obrany, któren bez zasług, bez przyjaciół i zalecenia od postronnych mocarstw, o tą godność ani się starał, ani na tą jakkolwiek jaką nadzieję pokładał; dlatego też tą wiadomością zdziwiony, przed szlachtą sejmującą ze łzami w oczach od przyjęcia tej wysokiej godności się wypraszał. Wbrew niektórych stanów królem obrany, urosły z tego natychmiast dwie partye, z której jedna swoje nieukontentowanie przy każdej okoliczności aż do ubliżenia majestatu okazywała, gdy przeciwnie druga króla wspierać nieprzystawała. Oba stronnictwa przystąpiły nao-statek do otwartych sporów, które tylko hetman Jan Sobieski swą łagodnością ponieco zaspokoić potrafił, zwracając przy-tem uwagę stanów królestwa na zagrażającą wojnę turecką. Gdy więc szlachta z magnatami zacięte spory wiodła, sułtan Mahomet IV. w swą opiekę przyjął na nowo odpadłych od rzpitej Kozaków pod Doroszeńkiem, i wkroczył niebawem na czele 200,000 wojska w granice polskie, na których obronę Sobieski tylko w 4000 wojska i 2000 uzbrojonych chłopów, pospieszył; wszelako Turcy Kamieniec - podolski, owe przedmurze chrześcijaństwa, po czterotygodniowym obłężeniu 'zdobyli ("27. sierp. 1612). ¹) Ztamtąd posunął się potem sułtan w głąb Rusi, a pozostawszy z dworem swoim w Buczaczu dia bawienia się łowami, których był miłośnikiem, wysłał Ka-pudana baszę z wielkim oddziałem wojska pod Lwów celem zdobycia tego miasta. Na przeciw tej potędze stanęło pod wodzą komendanta Łąckiego tylko 1000 ludzi miejskich, 400 żołnierzy i kilkaset przychodniów wiejskich w siekiery i kosy uzbrojonych, którzy razem nieprzyjacielowi kilka dni dzielny odpór stawić nieprzestawali. Właśnie gdy ten do przypuszczenia szturmu się gotował (29. wrześn.), przybył poseł królewski względem traktowania pokoju. Z deputacyą lwowską udał się tenże do baszy, któren będąc obojętny na wszystkie prośby i przedstawienia, w przeciągu dni trzech 100,000 czerw, zlot., okupu żądał, naostatek jednak na przyjęciu 500M duk. i 12 zakładników w zastawie za niedostającą sumę poprzestał i od oblężenia miasta odstąpił. W tym samym celu udali się też komisarze królewscy do samego sułtana, i za wdaniem się bana tatarskiego, upominkami ujętego, zawarli z nim uciążliwą umowę, mocą której cała Łkraina i Kamieniec Turkom ustąpiony, jakoteż i Kozacy od posłuszeństwa Polsce uwolnieni zostali, obowiązując się przytem imieniem rzpltej, corocznie 22,000 czerw. zł. porcie ottomańskiej płacić. Po zawarciu tego haniebnego pokoju ustąpił wprawdzie Mahomet z kraju, wszelakoż grasowały tam i owdzie jeszcze hordy rozbestwionego barbarzyństwa, niszcząc pożogą i łupieztwem województwa ruskie aż po Wisłę. W tej niedoli Jan Sobieski, nadaremnie czekając na przybycie pospolitego ruszenia, i nie mając tyle siły, ażeby się mógł z nieprzyjacielem wstępnym bojem mierzyć, niepokoił go tylko nieustannemi podjazdami i zasłaniał tym, ile mógł, kraj od rabunku najezdnika. W takich to rozprawach pod Krasnobrodem, Narolem, Lubaczowem, Niemirowem, Komarnem, Samborem, Kałuszem i Bednarowem rozpędzał liczne tabory Tatarów i odbijał im wielką zdobycz i w niewolę uprowadzonych jeńców. Zawarty traktat, lak zwany buczacki, przejął naród taką zgrozą, iż Sobieski, pałający duchem wojny, żadnej trudności nie znalazł, sejmujące stany do zerwania onego nakłonić; zwłaszcza gdy papież Klemens X.

do poparcia wojny znaczne zasiłki pieniężne przysłał, a car moskiewski swą gotowość pomocy przyobiecał. Uchwalono więc jednomyślnie wojnę z Turcyą doraźnie prowadzić, w skutek Łtórejto uchwały nakazano wszystkiemu wojsku i pospolitemu ruszeniu w pole wyruszyć, nad którym sam król Michał dowództwo objął. W obozie atoli pod Śkwarzawą, koło Glinian, odbywszy przegląd do 40,000 zebranego wojska, został dotknięty chorobą, która mu wyprawy wojennej nie dozwalała; zdał więc dowództwo na Sobieskiego, hetrn. kor. i odjechał do Lwowa, gdzie też 10. list. 1673 po krótkiej chorobie w 35 roku swego życia umarł. — Między wielu możnymi kandydatami do tronu, za przewodnictwem województwa ruskiego, którego czele wojewoda ruski Stan. Jabłonowski głosy

na

zbierał

1674.

Jan III. Sobieski, hetman w. koronny (urodzony w Ole-sku r. 1629), królem polskim obrany został. Drugiego dnia po śmierci króla Michała nad Turkami pod Chocimem odniesione zwycięztwo, *) osobiste męztwo i inne przymioty utorowały mu drogę do tronu. Sobieski, chcąc korzystać z o dnie:

*) Sobieski wyprawiwszy zpod Glinian Sieniawskiego, chorążego kor. na Podole, dla niepokojenia Turków, wyruszy! sam z dobranym, lecz w porównaniu potęgi tureckiej bardzo szczupłym wojskiem przeciw Husein baszy, który pod Chocimem blizko Kamieńca obozem stanął. Basza, pomimo że sobie wojsko polskie lekceważył, i z jego szczupłości się urągał, niemyślał dotąd w żadną bitwę się udawać, dopóki mu Kapłan basza z świeżym wojskiem z Wołoszczyzny w pomoc nie nadejdzie. Zniecierpliwiony Sobieski, połączywszy się U. listop. z wojskiem obóch hospodarów, wołoskiego i mułtańskiego, sprawę turecką odstępujących, uszykował natychmiast swe wojsko do szturmowania mocno obwarowanego Chocimia, a przeglądając po raz ostatni hufce swoje, przypominał im dobitnemi słowy: »że walczyć mają dla ojczyzny i dla wiary!« o-raz przyobiecał, że w pół godziny staną pod namiotami nieprzyjaciela. Po udzieleniu rodakom błogosławieństwa przez przytomnego kapłana, wojsko rzuciło się w ślady hetmana, idącego przodem w roztwory przez artyleryą porobione. Napróżno Turcy obóz i fortecę bronić usiłowali, albowiem chorągwie Jabłonowskiego i Leszczyńskiego przedarłszy się przez skały, rozniosły zupełny popłoch między Azyjatami. Rozpierzchły nieprzyjaciel uciekał więc w tej potrzebie drogą do Kamieńca, lecz od Litwinów u mostu na Dniestrze zaskoczony, rzucił się tłumnie w rzekę, chcąc takową w przestrachu przepłynąć, gdzie jednak po największej części śmierć znalazł. Nieprzyjaciel dopiero przed godziną do 60,000 żołnierza liczący, utracił do 20,000 zabitych w czasie szturmu, a drugie tyle w Dniestrze; rozpierzchnięta reszta od jazdy polskiej pozabijaną, lub w niewolę zabraną została.

sioncgo pod Chocimem zwycięztwa, i tym dziełem początki swego panowania wsławić, zatrzymał na dalej buławę wielką przy sobie; a odłożywszy swą koronacyę na później, przedsięwziął dalej prowadzić wojnę z Turkami, którzy poraziwszy oddział wojska moskiewskiego, Kozakom ukraińskim na pomoc idącego, powtórnie na Ruś aż pod Zbaraż wkroczyli, i po zdobyciu tej twierdzy mieszkańców w pień wyrżnęli. Sobieski połączywszy swoje wojsko z 1200 brandenburczyków, na pomoc mu przybyłych, wyruszył spiesznie w pole zapędziwszy się aż na Ukrainę, przetrwał tam całą zimę, zasłaniając granice państwa od dalszego najazdu. Szczupłość atoli jego wojska trudami wycięczonego i nawała wzmagającego się nieprzyjaciela, zmusiła go na początku r. 1675 nazad się cofnąć. Niezwłocznie wkroczył też Ibrahim basza na Podole i Wołyń, a Nuredyn z hordą 50 tysięczną Tatarów na Ruś czerwoną. Mimo dzielnego odporu pod Złoczowem podstąpił Ta-tarzyn aż pod Lwów, do którego oblężenia też niezwłocznie przystąpił. Lotem błyskawicy przybieżał Jan Sobieski do odsieczy zagrożonego miasta; a nie mając razem z oddziałem nadeszłego wojska hetm. Jabłonowskiego więcej jak czwartą część ludzi, przedsięwziął jednakowoż na najezdcę uderzyć. Tą małą garstką wojska ufnie błogosławiąc, wyprowadził takowe 24. sierp. 1675) po głośnym wezwaniu imienia pańskiego, jako hasła wojennego, z obozu na przeciw nieprzeliczonym zastępom nieprzyjaciela. Po okropnej walce usląpił Tatarzyn z placu, zostawiwszy do 15,000 trupa, poczem nasz bohatyr do oswobodzonego miasta wjechał, odbierając z właściwą jemu skromnością radośne dzięki strapionego ludu. — W ucieczce z taintąd połączył się Nuredyn z Ibrahimem baszą i podstąpił pod Trembowlę, zamyślając tą twierdzę zdobyć. 4000 wystrzałów działowych, 426 bomb i 4 min podłożonych do wysadzenia twierdzy w powietrze nie zdołały jednakowoż wytrwałości załogi nadwątlić, która pod dowództwem kasztelana Samuela Chrzanowskiego i jego heroicznej żony, Zofii, rozstrzelaną twierdzę do ostatniego bronić się zobowiązała. ²) Lecz już same zbliżenie się Jana Sobieskiego ustraszyło najezdni-ków tak dalece, że ci oblężenie Trembowli porzucili i spiesznie z kraju uszli. — Aż dopiero teraz udał się Sobieski do Krakowa, gdzie od narodu okazale był witany i 2. lutego 1676 został koronowany. Tarczyn dowiedziawszy się o tym jego oddaleniu się z Rusi, wkroczył natychmiast w granicę tej krainy, by poniesionych klęsk się pomścić. Rad to usłyszał ukoronowany Sobieski, a swemu szczęściu ufając, wyruszył niezwłocznie tylko w kilka tysięcy gotowego wojska w pole. Spiesznym pochodem przybył do Lwowa, a połączywszy się tam z szlachtą

no

siedzący na rozhukanym koniu, widząc okropną stratę swoich, i pieniąc się ze złości, rozkazał odwołać zgromionych janczarów, a dawszy im potrzebny wypoczynek, gotował się do głównego attaku na następujący dzień. Chrzanowski dorozumie-wając się tego, widząc przytym mury fortecy mocno uszkodzone i załogę czym raz więcej ubywającą, począł teraz sam o ocaleniu twierdzy wątpić, i zwołał we względzie obmyślenia skutecznych środków radę wojenną. Zofija ale, tą niespokojność męża za le-kliwość poczytując, w zapale uniesienia wpada z puginałem w ręku do kola zgromadzonych rycerzy, i pełna rozpaczy mówi do niego: »Mężu, tym żelazem przeszyje wprzód pierś twoją i moją, nim twierdze nieprzyjacielowi wydasz. Na Boga zaklinam cię, drogi mężu! nie sromoć twój wiek i twoją godność dotąd niczym nie splamioną, tą niewczesną trwożliwością.« — Te słowa wzruszyły wszystkich przytomnych, a Chrzanowski zaspakajając daremną obawę swej żony, odezwał się potyrn do grona zgromadzonego: nBracia! teraz jest stanowcza chwila; w tej wymaga ojczyzna naszego poświęcenia się. Powinniśmy i musiemy zaufanie,

nieprzyjaciel twierdzę zdobędzie? To zaś jest pewna, źe was wszystkich, którzy w tym haniebnym zamiarze poddania twierdzy trwacie, przez zapalenie prochów w powietrze każe wysadzić!«— Wszyscy do winy się poczuwając i padli przed zagniewanym kasztelanem na kolana, i zawstydzeni niewczesną bojaźnią, przyrzekli uroczyście, w obronie twierdzy do ostatniego wytrwać. — Z brzaskiem dnia nadchodzącego zagrzmiały znowu działa tureckie, a w gwarze Ałłah! Ałłah! wysypały się z obozu tłumy po-hańców do szturmowania uszkodzonej twierdzy. Najprzód pedzo-pod zasłoną ciężkich tarcz niewolników chrześciańskich, długie drabiny ciągnących, za niemi szły roje janczarów, przystawiając drabiny i zapamiętale na mury się wdzierając, których jednak załoga dużemi kamieniami, rozpalonym olejem i smołą, i kulami łańcuchami spojonemi, dzielnie raziła. Krocie nieprzyjaciół padało pod temi razami, a krocie nastawały na tych miejscu; albowiem Ibra-him w tyle tej tłuszczy działa kazał zatoczyć i kawaleryi stanąć, by od twierdzy uchodzących do wytrwania zmusić. Lecz wszelkie usiłowania okazały się daremne: podobny do Herubina z mieczem ognistym, biegał Chrzanowski z bronią w ręku po murach, gromił nań wdzierających się pohańców, zagrzewał omdlałych o-brońców do wytrwania i dawał rozkazy do posiłkowania drugich, lbrahim

do obrony ojczyzny zjechaną, pociągnął pod Żurawno, by tam nadciągającemu nieprzyjacielowi drogę przeciąć. Blisko tego miasta zaszło też niebawnie pamiętne spotkanie się obóch nierównych wojsk (27. września), gdzie Sobieski tylko w 10,000 wojska, po dzielnej utarczce, której dopiero aż ciemna noc koniec przyniosła, w swym obszańeowanym obozie od 200,000 nieprzyjaciół opasany, 23 dni z niewypowiedzianą odwagą się bronił i przez tą wytrwałość do zawarcia traktatu pokoju zmusił, mocą którego większa część Ukrainy Polsce nazad przywrócona i pod królem Michałem obiecany haniebny haracz zniesiony został, poczym Turcy z kraju ustąpili, a król do Żółkwi swojej majętności, dla wypocznienia z znojów wojennych zjechał.

które nasz król i nasi bracia w nas położyli, święcie dopełnić; a tak przysięgam wam, wierność memu królowi i ojczyźnie aż do ostatniego tchu życia mego dotrzymać i tu na tych gruzach albo zwyciężyć albo umrzeć. Pierwej niech mnie gruzy Trembowli zagrzebią, nim twierdzę dobrowolnie nieprzyjacielowi ustąpię. Jest miedzy nami jaki, który inaczej myśli, ten niech z koła ustąpi i podług upodobania innego ratunku szuka; kto zaś zemną wiernie aż do końca chce wytrwać, ten niech pałasz dobędzie i mą przy-sięgę potwierdzi.* — Na te przedmowę zabłysły wszystkie pałasze w powietrzu, garstka bohaterów przysięgła wierność i wytrwałość aż do końca, a przy końcu wykrzyknęła z uniesieniem: „ \ival Joannes Poloniae rex! Vivat dux noster Chrzanowski U — Rozczulony tym kasztelan, uścisnął swą żonę, ścisnął towarzyszów dłoń i pospieszył z niemi na wały do wydania dalszych rozkazów. Zaczęto wszędzie rozstrzelaną twierdze naprawiać, belki do zatarasowania popękanych murów ztaczać, kamienie do ciskania znosić, kotły do topienia płynów ustawiać. Jeszcze tej samej nocy Zolija odziana w kirys i przełbicę, w poczcie kilkudziesiąt ochotników uzupełniła śmiałą wycieczkę do obozu nieprzyjacielskiego, w którym nadzwyczajne zamieszanie sprawiła; a uprowadziwszy kilkunastu brańców, przed mężem je stawiła. Ta odwaga i poświęcenie się kobiety dodała oblężonym nie mało ducha, że nawet o niebezpieczeństwie zapomniano, a załoga dopiero pierwszy raz na spoczynek się udała. Wtem koło świtu spostrzegły na murach rozstawione czaty ze strony od Lwowa gorejącą łunę nad lasem w powietrze ulatującą. Nie wiedząc co to znaczy, wołają kasztelana. Tuż drugi, trzeci i czwarty smug ognisty unoszącej się rakiety. Ciszę rozpoznania i oczekiwania przerwało wykrzyknienie Chrzanowskiego: »To nasz Sobieski, idzie nam na ratunek!« — »Sobieski! nasz król?!* powtórzyli wszyscy z radośnym okrzykiem, „Bóg z nim i z Polską!“ Wspólnie z kasztelanem padli wszyscy na kolana, i zalewając się łzami radości, słali do nieba gorące modły za niespodziewane wyratowanie. — 0 porannej godzinie przypuścili Turcy przygotowany atak do twierdzy. Załoga pełna zaufania zwycięztwa, przyjęła ich gradem kamieni i rzęsistym ogniem działowym. Wtem gdy najzaciętsza walka wrzała, zagrzmiały w tyle

W siedm lat później odznaczył się Jan Sobieski jako sprzymierzeniec cesarza niemieckiego Leopolda I. jeszcze dzielniej w wojnie tureckiej. Wezyr Kara Mustafa, Tekeliego panem Węgier pod prolekcyą porty otomańskiej mianowawszy (1682), wkroczył w 300,000 wojska i 300 dział aż do Auslryi, gdzie łupiąc i paląc włości i miasta, Wiedeń, rezydencyę rzów niemieckich oblęgł. To miasto tylko przez 12,000 żołnierzy i kilka oddziałów uzbrojonych mieszczan i studeniów pod dowództwem hrabiego Stahremberga acz dzielnie bronione, byłoby niezawodnie w moc nieprzyjaciela wpadło, gdyby odsiecz nie nadeszła. Sobieski w 20,000 jazdy polskiej ratunek oblężonemu miastu wyruszywszy, połączył się z wojskiem cesarskim pod komendą Karola kścia Lotaryńskiego i innych książąt niemieckich; siła tych wojsk razem nad 80,000 nie wynosiła , nad którym i naszemu Sobieskiemu , jako jedynie mężowi , lepiej, jak każdy inny z tym nieprzyjacielem wojować umiejącemu, najwyższą komendę oddano. Jego rostropne zarządzenia do bitwy zostały od niemieckich książąt skutecznie wspierane, a Niemcy i Polacy w waleczności o zapas idąc, znieśli wkrótce tak strasznego wroga, i Wiedeń i całe Niemcy oswobodzili (12. września 1683). *)

cesa-

na

obozu nieprzyjacielskiego działa polskie, a konnica turecka tam rozstawiona, pierzchła 7 krzykiem: Gjaury, gjaury! Sobieski na czele swej jazdy uderzył na pierzchających tak skutecznie, że ci niebawem w rozsypkę poszli, za których przykładem i cały obóz ustąpił, nim jeszcze Polacy nań uderzyć mogli.

*) Przed rozpoczęciem bitwy zgromadziły się książęta i najznakomitsi wodzowie na górze Kalernberg do ofiary pańskiej. Po wysłuchaniu mszy ś. pasował następnie Jan Sobieski swego syna Jakuba na rycerza i opasawszy mu miecz i pancerz, przedstawił go kściu Lotaryńskiemu, którego wielce szacował, temi słowy: „Mój synu, mięj tego wielkiego wodza za przykład, i ucz się od niego, jak walczyć należy/⁴ Potym dosiadłszy konia i przed czoło armii wyjechawszy, obrócił się do swoich wojowników, a w krótkiej ale treściwej mowie zwycięztwo nad Turkami pod Chocimem odniesione, przypominając, skończył dobitnie temi słowy: »Jam wasz król, będę na waszym czele; gdzie mię ujrzycie, tam zamną. Teraz dalej bracia! naprzód!!’* Radosne okrzyki wojowników zmieszały się z odgłosem trąb, i zaraz poczęło wojsko chrześcijańskie w śei-śnionych kolumnach z góry zchodzić, które się dopiero aż na dole w pośród wyjących okrzyków tureckich „Ałłah⁴⁴ rozwinęły. Wielki hetman Jabłonowski dowodził prawem skrzydłem, pod nim Lanckoroński, Sieniawski, Potocki, Rrzewuski i Leszczyński; lewem skrzydłem kśżę Lotaryński, pod nim kśźę badeński i kśżę Lubomirski; centrum zaś elektorowie Bawaryi i Saksonii. Pierwsza zaczepka nieprzyjaciela nastąpiła na lewym skrzydle, gdzie janczarowie przejście wąwozów od Nusdorfu ciągnących się, z największą zawziętością broniły. Krok w krok walczyli Austryjacy i Sasi przez

Oprócz 50,000 trupów, dostał się cały obóz z niezmiernemi łupy i chorągwią Mahometa w zdobycz chrześcianom, po których obejrzeniu Jan Sobieski dopiero drugiego dnia w poczcie wszystkich dostojnych wodzów do oswobodzonego miasta wjechał, i zaraz na wstępie od Niemców najszczerszą wdzięcznością przyjęty, jako zbawca i ojciec witany, z trudnością tylko do świątyni pańskiej się przycisnął, gdzie uniesiony uroczystością chwili padł na kolana, i sam przed ołtarzem z rozrzewnionym sercem zaintonował hymn dziękczynny: Boże ciebie chwa-lemy. Po krótkim bawieniu się w Wiedniu i powitaniu przybyłego cesarza, ruszył Sobieski w pogoń za uchodzącym nieprzyjacielem, którego w Węgrzech dogonił i w zaciętej bitwie pod Parkanami (8. paźd.) powtórnie poraził, co taki popłoch między Turkami sprawiło, że spiesznie z całych górnych Węgier ustąpili. Po zdobyciu kilku twierdz, które polskim żołnierzem osadził, przerżnął się potem Sobieski aż do Mułtan, gdzie Jendrzej Potocki, pod tenże sam czas z Kunickim, hetmanem Kozaków, Tatarom mężnie czoło stawił, i hospodara mułtańskiego do poddania się zniewolił. Nie mogąc się Sobieski w puszczach tego kraju dla niedostatku żywności i wzrastającej siły nieprzyjaciela, któren go z zasadzek ciągle nękał, utrzymać, cofnął się w dobrym porządku na Ruś. Sułtan Mahomet widząc się w swych zamiarach, zawojowania

ten wąwóz, poczem i na innych stanowiskach bitwa zawrzała. Wtym około południa wypadła kawalerya polska z Kozakami ³) z lasku pod Dornbachern na płaszczyznę Wahring, i uderzyła z wielkim zapałem na lewe skrzydło nieprzyjaciela, a chorągiew królewicza Aleksandra przełamała najpierwej zastępy tureckie. Lecz gdy tam przemagająca siła pod wodzą samego wezyra śmiałą jazdę polską już prawie obskoczyła i tym samym na wielkie niebezpieczeństwo naraziła, przybieżał wtym sam król z świeżemi posiłkami na pomoc, a wkrótce nie tylko rozbił nieprzyjaciela, ale oprócz tego .zabrał mu dwie działobitnie. Nieprzestannie gonił go potem z wzgórza na wzgórze tak, że ten nakoniec w rozsypkę poszedł. 0 czwartej godzinie Turczyn tylko już na obronie swego obozu ograniczony, wyprowadził wszystkie na Wiedeń obrócone działa i niemi nacierających chrześcian okropnie raził. Lecz wtym zbliżył się i kśże Lotaryński z drugiej strony ku obozowi, gdy środek armii, według potrzeby za obrotami skrzydeł postepywał. Krótki czas trwała jegzcze ta walka, albowiem przed zachodem słońca wojsko chrześcijańskie zajęło obóz turecki, a nim noc nadeszła, to już niewidziano ani jednego nieprzyjaciela w pobliżu Wiednia.

— 162

na

na

obcych krajów przez bitną Polskę, zawiedziony, umyślił z nią wejść w układy, aby tem skuteczniej mógł wojnę na Węgrzech poprzeć. Ofiarował więc Janowi III. zwrócenie Kamieńca i ustąpienie z Podola, byle tenże z swojej strony zerwał przymierze z Austryą i zaprzestał dalszych nieprzyjacielskich kroków przeciwko porcie olomańskiej. Umysł przyjaźni ku Au-stryi, ambicya zwycięzcy, nareszcie i chęć podbicia Mułtan i Wołoszczyzny były przyczyną, że Sobieski te korzystne warunki pokoju stanowczo odrzucił, z powodu czego Mahomet załogę Kamieńca zmocniwszy, z licznym wojskiem na Wołyń wyruszył. Sobieski zebrawszy także swoje wojsko w liczbie 40,000, przybył znim w maju 1687 do Lwowa. Z jedną połową tego udał się sam przez Bukowinę prosto do Mułtan, gdy druga pod hetmanami Sapiehą i Potockim w okolicach Trembowli stanowisko wzięła. Gdy Sobieski w Mułtanach brzegami Pruta aż do ujścia tej rzeki do Dunaju postępywał, doszła go wiadomość, że Tatarzy i Mułtanie, ukrywszy się w górach, czekali tylko, aż wojsko polskie wejdzie pomiędzy błota i wąwozy, aby wtedy zewsząd uderzyć na nie mogli. To i niedostatek żywności, powodowało króla, iż poprzestawszy swoich układów, najspieszniejszy odwrót przedsięwziął. Tak górami przechodząc, został na samym wnijściu do Bukowiny od wielkiej liczby Tatarów, Wołochów i Mułtanów obskoczony, którym dotąd mężnie czoło stawił, dokąd hetman Jabłonowski nie nadciągnął i nieprzyjaciela nie rozprószył. — Nie przystawał Sobieski jeszcze raz szczęścia na Wołoszczyznie próbować, z równą atoli jak przedtem niepomyślnością, co go nakoniec powodowało, o zawojowaniu ziemi mułtańskiej, do czego najwięcej chytremi obietnicami hospodara wołoskiego był pod-budzany, poprzestać myśleć, obracając swój oręż na Tatarów w granice polskie często wpadających. Za temi tam i owdzie Rusi się upędzając, omal że od tych w Złoczowie nie został pojmany, gdyby wcześnie od szpiega przestrzeżony nie był uszedł. Po bezskutecznym attakowaniu Kamieńca i usypania sławnych pod tytułem okopów ś. Trójcy dla odjęcia Turkom komunikacyi z twierdzą, musiało wojsko polskie z nową nawałą Tatarów zaciętą bitwę pod Kamieńcem stoczyć (1694), w której też zupełne zwycięztwo odniosło, jednak to nie przeszkodziło, że w następującym roku szach Girej w 60.000 Tatarów znowu w krainę Rusi wkroczył, by tej poniesionej klęski powetować. W miesiącu lutym przyciągnąwszy aż pod Lwów, oblęgł to miasto i oświadczył od niego inaczej nie ustąpić, aż go pod swoją moc dostanie. Hetman Jabłonowski dowiedziawszy się o tem, pościągał jak najprędzej nad Dniestrem, Pokuciu i Wołyniu stojące wojska w liczbie 6000, i przybył z tym na obronę stolicy Rusi. Mimo tak ogromnej potęgi nieprzyjaciela, przedarł się ten dzielny hetman z swoją szczupłą garstką walecznych przez gęste tłumy tegoż aż do miasta, zkąd na nie tak często i skutecznie uderzał, iż przeszło 12,000 nieprzyjaciela zginęło, nie straciwszy z swojej strony więcej

nad 400 ludzi. Do tej porażki najezdnika, we wsi Zniesieniu lokowanego, wielce także przyłożyli się zbiegli do miasta zewsząd wieśniacy, którzy strzelbą, kosami i drągami uzbrojeni, pod wodzą Marka Matczyńskiego, podskarbiego kor., na tegoż odważnie napadali i osobliwie wiele koni mu pokaleczyli. Szach Girej po tej klęsce ustąpił od oblężenia Lwowa, i cofając się ku Pokuciu, pustoszył za sobą ziemię ruską; lecz Jabłonowski puściwszy się za nim w pogoń, raził go nieu-stannemi podjazdami tak dalece, że ten odrzucając wszelką po drodze zabraną zdobycz, ledwie z niedobitkami w swoje stepy mógł umknąć.

Jan Sobieski, który się na wojnach tureckich jako wódz tak dzielnie odznaczał, posiadał także wielkie przymioty dobrego monarchy; jednakowoż był od Polaków więcej podziwiany niż lubiony, a to jedynie z powodu, że ku swej żonie Maryi Kazimirze (de la Grange) tyle powolności okazywał, że to zasadom konstytucyi a nawet często i własnemu honorowi się sprzeciwiało. Chciwa i mieszająca się do wszystkiego , sprawy kraju podług swoich chęci kierowała, gdy król tylu wojnami spracowany, osobliwie zaś pokój domowy lubiący, często na jej poradach przestawał. Zapadłszy nieco na zdrowiu, zamyślał znojem wojennym i podagrą naruszony Jan Sobieski do wód zagranicznych wyjechać, gdy mu lekarz nadworny, rodem Żyd z Montferalu, w lekarstwie zbyt wiele merkuriuszu zadał i o śmierć przyprowadził. Umarł Jan III. w Wilanowie r. 1696 w 72 roku swego życia, a 22 panowania, przez którego przeciąg ani jeden wyrok śmierci nie wydał. — Zaraz po tegoż śmierci zawiązało niepłatne wojsko, pod laską marszałka Baranowskiego w Samborze zostające, związek dla wymuszenia na stanach rzpltej wypłaty swoich zaległości, któ-ren to związek tylko za usilnym staraniem hetmana Jabłonowskiego przy znacznym posiłku pieniężnym przez królowę wdowę ofiarowanym, został rozwiązany, poczem wojsko w Szczercu zgromadzone do posłuszeństwa powróciło.

Z pomiędzy wielu intryg dworskich, a mianowicie królowej wdowy, która posłów sejmujących publicznie zaklinała, ażeby żadnego z królewiczów, jej synów, za króla nieobierali, został po wielu sporach

1697.

Fryderyk August , elektor saski i arcymarszałek państwa niemieckiego, królem obwołany i 27. lipca w Krakowie koronowany. Zaraz po wstąpieniu Augusta II. na tron, wpadła horda Tatarów w 60,000 (po raz ostatni) w granice kraju polskiego, która od hetmana Feliksa Potockiego, w 8000 wojska pod Podhajeami stojącego, należycie przyjęta i po zaciętej Walce zupełnie z pola spędzona została, nim jeszcze król z wojskiem saskim, już w Brzeżanach będący, na pomoc przyspieszyć zdołał. — Po zjechaniu się jego z Piotrem W., carem

moskiewskim, z Wiednia do swego państwa powracającym, w Rawie ruskiej, i zawarciu z nim tam ścisłej przyjaźni, rozpoczął August 11. wszelkie przygotowania do zakończenia długolelnej wojny zTurcyją i do odebrania Kamieńca, do czego się przy koronacyi przez Ikicta Comenta zobowiązał. Wyprawiwszy w tym celu 20,000 Sasów pod Gliniany na posiłek wojska polskiego, przybył w lipcu 1698 sam do Lwowa, dokąd się wkrótce i wszystkie wojsko zgromadziło. Z tym wyruszył król pod Brzeżany, ulokowawszy je tam w obozie, odprawił w wrześniu powszechny przegląd. Po uzupełnieniu tego miał się już w pochód pod Kamieniec wybierać, gdy od Posła rzpltej polskiej, do porty oloinańskiej Stan. Małachowskiego, wiadomość nadeszła, że za pośrednictwem innych mocarstw z Turcyą wieczysty traktat został zawarty (1699), mocą którego porta Polsce Kamieniec i to wszystko, co na Podolu i Ukrainie posiadała, zwróciła i Tatarom surowo przykazać obiecała, aby się nigdy na potym na Ruś polską wkraczać nieważyli. — Dla wielkich chorób w wojsku saskim w polu niebywałemu i do ostrości klimatu nieprzyzwyczajonemu, jako też niezgod tegoż z wojskiem polskim, rozkazał król temu do Polski na leże zimowe wrócić, sam zaś zjechał do Lwowa, gdzie się pamiętnym połączeniem reszty Rusinów nieunitów z kościołem rzymskim zajął; w skutek którego też biskup lwowski, Józef Szumlański, niegdyś dzielny towarzysz Jana Sobieskiego w bitwach pod Żurawnem i pod Wiedniem, z całym swym duchowieństwem z kościołem rzymskim się zjednoczył, za którego przykładem i staraniem wszyscy mieszkańcy Rusi galicyjskiej, więcej jak 100 lat od społeczeństwa tego kościoła oddzieleni, poszli (1700), statecznie w tym aż do teraźniejszych czasów trwając. — Po ustaleniu pokoju w tej części kraju podniósł August II. nagle, a to nawet bez uwiadomienia stanów rzpltej, wojnę na Szwedów, i wyruszył z 12,000 wojska saskiego do Inflant szwedzkich, którą prowincyę też w krotce przemocą zajął. Nigdy albowiem niebyło do odzyskania niegdyś do Polski należących Inflant dogodniejszej pory, jak pod ówczas, albowiem car moskiewski i król duński z nim sprzymierzeni, w tym samym celu także wojnę Szwecyi wypowiedzieli, na której tronie 181etni młodzieniec, Karol XII. zasiadł. --Nad wszelkie spodziewanie się atoli zostali wkrót kim czasie oba sprzymierzeńcy Augusta od tego młodego króla zwyciężeni, poczein ten do Inflant wkroczył i tam przebywających Sasów z zadziwiającą szybkością zniósłszy, wszystkie od tych zabrane miasta zdobył, i do tego jeszcze i całą Kur-landyę pod swoją moc zagarnął. Niebawiąc się lam długo, wkroczył potem w granice Polski, z której, w traktowaniu doń wysłanemi posłami rzpltej, tylko pod kondycyą ustąpić obiecał, jeźli sobie Polacy innego króla obiorą. Wprawdzie sprzeciwiały się stany temu żądaniu, a król August połączywszy wojska polskie zsaskiemi, usiłował swego prawa bronić; lecz niemógł wyrównać Szwedowi, który z nadzwyczajną szybkością, odwagą i walecznością dalej postępywał, gdy tymczasem jedna część narodu i prymas Radziejowski stronę Augusta oziemble poczęli popierać. Oświadczywszy Karol XII. ostatecznie, że od swego przedsięwzięcia względzie złożenia z tronu Augusta II. nieodstąpi, ścigał tegoż szybkością błyskawicy po całej Polsce, a poraziwszy go w bitwie pod Kliszowem (6. lip-ca 1702), zajął Kraków. W tej niedoli, gdy Karola XII. powtórnie o pokój proszono, lecz on ani wzmianki o tym sobie czynić niepozwolił, pókiby się August prawa do korony nie wyrzekł, ogłosił nareszcie prymas (16. lutego 1704) na zjeździe w Warszawie odsunięcie Augusta od korony i czas do obrania nowego króla wyznaczył. Mimo życzenia prymasa, by się berło Hieronimowi Lubomirskiemu, hetmanowi W. K. dostało, został

no4.

Stanisław (I.) Leszczyński, wojewoda poznański (20. października 1677 we Lwowie z Anny Jabłonowskiej urodzony), od Karola XII. osobiście zalecony, ⁴) królem polskim obrany. Pomimo tego nie tracił August II. jeszcze odwagi, lecz zebrawszy nowe wojska, starał się Szwedom oprzeć, zwłaszcza, że i Rosia mu nowe posiłki przystawiła. W miesiącu lipcu wkroczyło też wojsko moskiewskie, wynoszące 20,000 i 30 dział pod komendą kścia Galiczyna na Ruś, i podciągnęło koło Lwowa pod Jarosław dla połączenia się lam z wojskiem saskim. August II. opuściwszy także swoje stanowisko pod Sandomie-

rzem, wyruszył za Wisłę, i połączył się z Moskalami pod Jarosławiem; lecz widząc zagrażające niebezpieczeństwo z strony tuż za nim goniącym królem szwedzkim, umknął ztamtąd pod Sokal, a ztąd przez Litwę pod Warszawę. Po tym ujściu Augusta i cofnięciu się Moskali z Galicyi, zajął jenerał szwedzki, Stembok, Jarosław (15. sierp.), zkąd niezwłocznie do mieszkańców miasta Lwowa surowy rozkaz wydał, ażeby dla jego wojska zapasy żywności przygotowały. Obietnicą znacznych posiłków wojskowych mieszkańcy Lwowa pokrzepieni, żadnej odpowiedzi na tę odezwę Szweda niedali, ale przeciwnie sprawie króla Augusta przychylni, na wypadek gwałtu, mimo rady rozsądniej myślących, bronić się przedsięwzięli. Na początku września nadciągnęło też wojsko szwedzkie przez Jaworów pod Lwów. Komendant Gałecki i regimentarz Kamiński uszykowali wprawdzie szczupłą załogę i uzbrojonych mieszkańców do koła miasta na wałach i przywitali przeciągającego nieprzyjaciela skutecznie ogniem działowym; to rozjątrzyło go tylko bardziej i przyspieszyło rychlejszy upadek miasta, albowiem dotąd niezwyciężony Karol XII., tym oporem zniecierpliwiony, zaraz na wieczornej radzie jeneralnej mimo przedstawienia doświadczonych jenerałów, którzy nadciągnienie ar-tyleryi i piechoty oczekiwać radzili, szturmowanie niezwłoczne miasta na drugi dzień z rana rozkazał. O piątej godzinie rozpoczęli też Szwedzi atak do murów miasta z strony bo-sackiej bramy, i pod osobistym narażeniem się samego króla ⁵) zdobyli go po krótkiej walce (6. września 1704). Wpadło więc to miasto w moc nieprzyjaciela, które chociaż tak wiele razy w oblężeniu trzymane, przecież jeszcze nigdy zdobytym nie było ; co leż i płyta kamienna z napisem nad bramą halicką wmurowana, „Intacta virgo“ (jeszcze panna) udowodniała. — Podczas tego, gdy Szwedzi w Lwowie bawili, pomknął się August do Warszawy, i przynaglił tam nowo obranego króla Leszczyńskiego do ustąpienia z miasta. Z królewiczem Aleksandrem Sobieskim obrócił się więc Stanisław na Ruś i zje-• chał do Lwowa (16. września), gdzie go Karol XII. królem polskim prezentował, i mieszkańców do złożenia mu przysięgi wierności zawezwał. Wymawiało się miasto tym, że już pierwej królowi Augustowi wierność swą zaprzysięgło, i tejże łamać nie może bez obawiania się zemsty od tegoż i jego sprzymierzeńców, którym bronić się Lwów nie był teraz w stanie. Zważył to dobrze i sam Leszczyński, i wymówił miasto przed Karolem od tej konieczności, poczem 23. wrześ. Szwedzi z Leszczyńskim Lwów opuścili, udając się nazad do Warszawy. Za zbliżeniem się Szwedów opuścił August spiesznie rezyden-cyę, a podzieliwszy swoje wojsko na kilka małych oddziałów, rozkazał odwrót ku Saksonii, po których odejściu i sam z Polski ujechał (1705). Aż dopiero wtedy został Stanisław Leszczyński razem z żoną swoją Katarzyną z domu Opalińska, od Konstantego Zielińskiego, arcybiskupa lwowskiego, królem polskim koronowany, za co później w niewolę moskiewską popadł. — Z powodu dalszego znoszenia się Augusta z Piotrem W., carem moskiewskim, wkroczył naostatek Karol XII. z swoim wojskiem do samej Saksonii (1706), i przymusił go traktatem Altrandstadzkim wszystkie od siebie wydane kon-dycye: zrzeczenie się tronu polskiego; uznanie Leszczyńskiego królem polskim; zerwanie przymierza z Piotrem W.; uwolnienie z aresztu królewiczów Sobieskich i wydanie posła moskiewskiego Patkuła, przyjąć. Partia za królem Augustem obstająca zwołała z tego powodu zjazd powszechny do Lwowa, na którym (7. lut. 1707) Stan. Szembek, prymas królestwa, i Denhof, marszałek konfederacyi sandomirskiej, razem z hetmanem i zgromadzonym rycerstwem zrzeczenie się korony za nieważne ogłosiły, i przy wolnej elekcyi poty obstawać umyśleli, dopóki prawemu rządcy za powszechną zgodą całej rzpltej na tronie ojczystym panowanie zabespieczonym nie będzie. — Częste potyczki między konfederatami na Rusi, sprzyjającemi par-lyi Augusta albo Leszczyńskiego było powodem, że Leszczyń-

stać dostała. Tłumnie rzuciły się albowiem Szwedzi w fosę, z której na barkach jeden drugiemu wyłaziły i tym sposobem na wał się dostały. Pułkownik Buchwald był pierwszy, który się tam dostawszy, tak długo placu dotrzymywał, dopóki mu drudzy na pomoc nie przyszli. Po lewej stronie dowodził pułkownik Diicker. Ten widząc Karola XII. w szeregu swoich ludzi z największą za-palczywością atakującego, błagał go, ażeby swoje życie niepotrzebnie nie narażał, albowiem on już sam, jako łepski żołnierz (luackerei' Kerl) placówki dotrzyma. »Ej co tam», odrzekł mu nato Karol, »ja zostanę z mojemi ludźmi; jesteś łepski żołnierz, wiec chcę i ja, twój król, nim być!« W tym poskoczył do muru, i wydrapał się, pałasz w zębach trzymając, po barkach żołnierzy do góry, gdzie dostawszy się na wał, zapamiętale na żołnierzy załogowych uderzył i za pomocą mu w pomoc nadejszłych Szwedów wkrótce z murów spędził.

ski z wojskiem koronnym pod Józefem Potockim w poczcie posiłków szwedzkich do Lwowa nadciągnął, przed którym hetmani zkonfederowanego wojska na Podole ustąpili (1708). Po złączeniu się tam hetmana Sieniawsliiego z 20,000 Moskałów, pod wodzą jenerała Golca, opuścił Leszczyński, brzydzący się rozlewem krwi obywatelskiej, Ruś i powrócił nazad do Warszawy, gdzie niebawem i Karol XII. z Saksonii przybył, który uzupełniwszy ustalenie Stanisława Leszczyńskiego na tronie, z 35,000 wojska wyruszył do Rosyi, zamyślając cara Piotra W., podówczas we Lwowie bawiącego, także z tronu złożyć. Po zdobyciu Grodna i zwycięztwie pod llołowczynem przeprawił się Karol przez Berezynę i przedsięwziął drogę prosto na Ukrainę, dla łatwiejszego połączenia się z Mazepą, hetmanem zbuntowanych Kozaków. Przezimowawszy tam i wsparty tylko szczupłemi posiłkami Zaporożców, wyruszył w marcu 1709 pod Pułtawę i to miasto oblęgł. Piotr W. nadciągnął też w 70,000 wojska, i lokował się w pobliżu miasta, poczem aż dopiero 8. lipca pamiętna bitwa między tymi dwoma sławnemi mężami zaszła, w której Karol XII. zupełnie zbity i sam raniony, ledwie z 800 swoich ucieczką do Turcyi się uratował. August, o lej klęsce swego nieprzebłaganego nieprzyjaciela odebrawszy wiadomość, zaniósł zaraz solenną pro-testacyę przeciwko traktatowi Altrandstadzkiemu, i wkroczył niezwłocznie z wojskiem saskim do Polski, z której Leszczyński do Pomeranyi szwedzkiej ustąpił. Za pomocą jemu przy-chilnej partyi i posiłków moskiewskich, w części dzisiejszej Galicyi aż do r. 1711 bawiących, został teraz pomieniony traktat zupełnie skasowany a

1110.

August II. znowu za prawego monarchy obwołany. Panował potem w Polsce aż do r. 1733., w którym I. lutego w Warszawie w 63. r. wieku swego umarł. — Podczas tej pory wyniknęły z okazyi w Polsce bawiących wojsk saskich, i od tych nieznośne obchodzenie się z obywatelami polskimi, różne zatargi w kraju (1715), wskutek których konfederacya tarno-grodzka się zawiązała, i wojna domowa z uciemiężającymi Sasami wybuchła. Wzruszeni tym nieszczęściem niektórzy senatorowie, złożyli w Lublinie radę dla przywrócenia spokoju (1716), która atoli żadnego skutku nie miała, albowiem Sasi mimo umowy ani z Zamościa ani też z Lwowa ustąpić nie chcieli, ale prowianty uciążliwe, jak gdyby to w kraju nieprzyjacielskim , ciągle wybierali. Aż dopiero r. 1717 został na sejmie warszawskim pokój pożądany przywrócony, poczem wojsko saskie do Saksoni ustąpiło, polskie zaś nowym cale kształtem uformowano; przytym i wszelkie związki czyli tak nazwane konfederacye skasowano. R. 1720 ustąpiło też za naleganiem stanów i wojsko rosyjskie z krajów polskich, w którym od dziesięciu lat przybywało, a r. 1732 naostatek została za sta-

ranieni Leona Kiszki, melropolity ruskiego, unija kościoła greckiego z łacińskim w Zamościu potwierdzona. — Po zgonie lego więcej rodzimym Sasom niż Polakom sprzyjającego króla, wywołała w pośród zwykłych rozruchów większa część narodu, za sprawą prymasa Teodora Potockiego, z Francyi do Warszawy przybyłego Stanisława Leszczyńskiego na nowo swym królem, przeciwna zaś, a to daleko mniejsza,

1733.

Fryderyka Augusta, syna zmarłego monarchi. August o-Irzymał się też mimo głosu tylko 15 senatorów i około 600 szlachty jedynie za pomocą posiłków moskiewskich przy tej godności, i został po ustąpieniu Leszczyńskiego do Gdańska, 17. stycznia 1734 w Krakowie koronowany. Nieszczęśliwy Leszczyński widząc się w swej nadziei zawiedziony, umknął na-koniec z Gdańska, przez Moskałów w oblężenie wziętego, do Prus, a polem do Francyi, gdzie traktatem w Wiedniu zawartym (1735), wszelkich do korony polskiej zrzekając się pre-tensyi, kśtwo lotaryńskie i barskie z tytułem króla po'skiego w dożywotne posiadanie otrzymał. — Pod Augusta III. 30lelnim panowaniem był w całej Polsce, tak też i w Galicyi zupełny pokój, a tylko jedynie zjazd pełnomocników dworu wiedeńskiego, pelersburgskiego i carogrodzkiego na zaspokojenie wojny tureckiej w Niemirowie na Rusi (1737); zgon królewicza Jakuba Sobieskiego w Żółkwi (1737); przeciąg wojsk rosyjskich przez Ruś na Wołoszczyznę H738), i powlóre na pomoc Austryi przeciw królowi pruskiemu (1756 — 57) są niejakiej wzmianki godne; gdy przeciwnie rządy i prawa krajowe swą powagę przez nieczynność, po największej części w Saksonii bawiącego króla i wygórowaną dowolność przemożnych panów, coraz więcej tracić poczynały. Podczas długolelniego panowania tego króla, weszły też cudzoziemskie zwyczaje i przywary do kraju, które się później coraz więcej powiększały i upadek Polski przyspieszyły. Po wyjeździe królewskim z Polski (1663) wybuchnęła w powaśnionym narodzie zgubna kłótnia i niespokój. Z powodu tych wyszła od impe-ratorowej rosyjskiej, Katarzyny II., deklaracyja, że wprowadzi swe wojska do kraju, przyczem też równocześnie od króla zażądała, ażeby zdał sprawę z rządów swoich, jako o-piekuńce wolności rzpltej. Na poparcie tego zagrożenia weszły też niebawem jej wojska do Litwy, gdy podobnież i wojsko pruskie do Polski pod pozorem wyszukania zbiegów wojennych wkroczyło i obywatelów tamecznych bezprzykładnie ciemiężyło. Prymas królestwa, Władysław Łubieński, wymógł przecie wkrótce u pomienionych dworów, że wojsko pruskie zupełnie ustąpiło z Polski, a rosyjskie ku granicy się cofnęło. Wtem nadeszła wiadomość, że August III. w Dreźnie apo-pleksią tknięty (5. paźdz.) żyć przestał, poczem zaraz sejm

elekcyjny zwołano, na którym za wpływem carowej Katarzyny II. i kścia Adama Czartoryjskiego, jenerała ziem podolskie!),

1764.

Stanisław (II.) August Poniatowski, regimentarz wojska polskiego, królem obrany został. — To wdanie się obcego mocarstwa w sprawę elekcyi wywołało wielkie nieukonten-towanie w kraju, zwłaszcza że niby dla zapobieżenia tam zakłóconego pokoju i przywrócenia porządku wojsko rosyjskie do Warszawy wkroczyło. Tym i równoczesnym ostrym ujęciem się za dysydentami czyli różnowiercami przez obce mocarstwa, rozjątrzony w umyśle a pomiędzy sobą rozdwojony naród polski, jął się z tej przyczyny kroków nieprzyjaznych, i zawiązał dla utrzymania swej niezawisłości konfederacyę barską na Podolu, do której się i konfederacya halicka, lublińska i krakowska przyłączyła (1768). Wszelkie usiłowania prawdziwych patriotów nad usunięciem zagrażającej wojny domowej były nadaremne, albowiem nieprzyjaciele narodu potrafili rozogniony płomyk niezgody, podsycany religijnym zdaniem, cią-glę i skutecznie utrzymywać. Związkowi wystąpili więc równie jak odpornie tak też i zaczepnie, a wojna domowa w poczcie głodu i powietrza morowego wybuchnęła w całej swej wściekłości. Zbrojnie najeżdżali jedni drugich i dopuszczali się gwałtów nu swych współziomkach, przyczem też nieustawali ciągłemi zaczepkami i podjazdami wojska rosyjskie, od czasu elekcyi w kraju bawiące, drażnić; w skutek czego takowe do oblężenia Warszawy i ścigania konfederatów przystąpiły; którzy ulegając przemocy, w ustroniach własnego i obcego kraju schronienia szukały, poczem na pozór jakiś pokój w Polsce nastąpił. Lecz że takowy niebył trwałym, pokazało się z nowo zawiązanej przez Puławskiego konfederacyi, która nawet króla w Warszawie pod pieczą wojsk rosyjskich zostającego, uprowadzić umyśliła (1771.) Zamieszanie i zakłócenie nieszczęśliwej Polski szerzyło się coraz więcej; sąsiednie mocarstwa, Rosya, Prusy i Austrya, wysłali wojska obserwacyjne na granicy swych państw, by tym, szerzeniu się rozruchów zapobiedz , lub też, jak się to prędko pokazało, by między sobą uradzone zajęcie krajów polskich uskutecznić. Konfederaci widząc przez te obserwacyjne wojska ojczyznę być zagrożoną i polegając na Turcyi, wtedy z Rosyją wojnę prowadzącą, uszykowały się zupełnie do odpornego boju, a napadłszy takowe tam lub owdzie ścierały się z nim w nierównej walce. To zaczepne postępowanie konfederatów przyspieszyło tern prędszy upadek narodu; albowiem mocarstwa Rosya i Prusy, w' skutek między sobą umówionego traktatu (z dnia 17. lutego 1772), wystąpili teraz jawnie z swojemi pretensya-mi względem Polski, i nalegali zagrożeniem wojną na ociągającą się Austryę, do przystąpienia do tego uprojektowanego rozbioru kraju polskiego, a to właśnie w tej chwili, kiedy naród ocknąwszy się prawie z obłąkania i otrząsając się z swych błędów, nową erę życia politycznego miał rozpocząć. Cesarzowa Marya Teresa, acz wzdrygając się na takowe postępowanie, przystąpiła nakoniec, powodowana jedynie koniecznością do lej umowy, i rozkazała swojemu wojsku niektóre części krain polskich zająć, do których Austrya imieniem z nią połączonych prowincyj dawne pretensye mieć mniemała ⁶).

EPOKA Ili.

Galicya pod panowaniem monarchów austryackich, od r. 1772 do 1849.

1772.

Marya Teresa, cesarzowa niemiecka, która przy korona-cyi na królowę węgierską (1741) jednocześnie tytuł królowej Galicyi i Łodoineryi przyjęła, a przy której koronacyi obok chorągwi węgierskiej także i chorągiew Galicyi, jako znak, że korona węg. swoich pretensyi do tej prowincyi się niezrzekła, powiewała, przystąpiła jak się powyżej rzekło, niechętnie i tylko koniecznością utrzymania pokoju z innemi mocarstwami do lego, nie przez nią uprojektowanego rozbioru Polski. Na mocy więc ogłoszonych pretensyi korony węgierskiej do Galicyi, zajęły wojska auslryjackie 1. września 1772. część ziemi krakowskiej, sandomirskiej, bełzkiej, całą Ruś czerwoną, część Podola i Wołynia, tudzież kśtwo oświęcimskie i Zatorskie, razem do 1,400 mil □ ziemi polskiej, a na niej 300 miast i miasteczek, 6000 włości z trzema miljonami mieszkańców ⁷). — Zaraz po złączeniu tych ziem pod nazwiskiem Galicyi i Lodo-meryi z państwem austryjackim, nalegali solennie stany węgierskie , ażeby właśnie co nabytą Galicyę do korony węgiers.

przyłączyć, na co Marya Teresa w żaden sposób zezwolić nie-chciała, lecz Galicyę jako samoistne królestwo ogłosiła, wcielając do korony węgierskiej ziemię spizką, którą przed 300 laty Zygmunt król węg. Władysławowi Jagielle zastawił. ⁸ ⁹) Hrabia Pergen , zesłany pełnomocny komisarz cesarzowej i gubernator Galicyi, odbierał od jej mieszkańców przysięgę wierności i zaprowadzał nowy rząd i podział kraju ”), zaręczając w imieniu cesarzowej wszystkim obywatelom i stanom państwa nietykalność ich dotąd istniejących swobód i przywilejów. — Marya Teresa, powodowana znaną dobrocią serca, łączyła niemniej i łagodność obchodzenia się z zabranym krajem, a poruczając swojemu synowi, Józefowi, zawiadywanie spraw wojennych, oddawała się zupełnie uszczęśliwieniu swoich poddanych, znosząc w ogóle niestosowne prawa lub ustawy, popierając przytem handel i przemysł przez założenie stałych i murowanych gościńców, na których dotąd Galicyi zbywało. Wśród tych troskliwych starań umarła cesarzowa 24. listop. 1780 po 401etnim panowaniu w Austryi a w 8mym roku po wzięciu Galicyi, przyłączywszy krótko przed swoją śmiercią do Galicyi część górnej Mołdawy, niegdyś do Siedmiogrodu należącej, którą porta otomańska dobrowolnie ustąpiła (1777). — Po zgonie Maryi Teresy nastąpił jej syn

1180.

Józef II. (obok cesarza Maksymiliana II. najszlachetniejszy z monarchów niemieckich) na tron austryjacki. Zaraz po objęciu berła przedsięwziął ten wielki mąż, który już za życia swojej matki usilnie za postępem czasu w interesie ludzkości pracował, wiele odmian i polepszeń w ustawach swego państwa, które powszechnie cechę ogólnego dobra i uszczęśliwienia ludzkości na sobie nosiły. Chcąc z gruntu zaszczepić o-światę w kraju i narodzie, rozkazał czemprędzej dla kształcenia młodzieży obojga płci we wszystkich prowincyach, jako też i w Galicyi, szkoły normalne i gymnazialne pozakładać,

173

dla dzieci wojskowych zaś osobne szkoły pobudować, wyznaczając dla ubogiej, pilnością i talentami odznaczającej się młodzieży stypendia, a dla profesorów i zakonników, którzy się nauką młodzieży trudnili, znaczne fundusze. Poczytując na-koniec edukacyę i usposobienie duchowieństwa za nader ważne, i chcąc ażeby takowe jeden i ten sam zbawienny moralny wpływ na powierzoną jej ludzkość wywierało, rozkazał istniejące dotąd biskupie seminaria pod szczególną opiekę rządu wziąść, wyznaczając kandydatom do tego stanu również znaczne stypendia z funduszu religijnego. Żydom, którzy dotąd w publicznej pogardzie żyli, nadał obszerniejsze przywileja, zachęcając ich do rolnictwa, rzemiosł, a nawet do wyższego kształcenia się w naukach. Naoslatek zniósł on uciążliwą i nader ostrą w kraju cenzurę druku, nakazując, aby cenzorowie tylko wychód takich dzieł wstrzymywali, któreby ogólną obyczajność albo religię nadwerężać zamierzały ¹⁰). Przy tej ostatniej zbawiennej ustawie niezapomniał też cesarz Józef i o oświacie prostego ludu wiejskiego; kazał albowiem wszędzie po wsiach parochie pozaprowadzać, osadzając takowe zakonnikami przez niego zniesionych klasztorów, których tylko w samej Galicyi do 230 liczono; zalecając im jak najostrzej wszelką gorliwość w tym nowym i tu dopiero pożytecznym powołaniu. Największą zaletę u potomności zjednało mu jego ujęcie się za różnowiercami, na których ciężkie więzy pogardy lnb prześladowania ciężyły. Naprzeciw temu wystąpił Józef nieustraszenie. Akatolikom i Rusinom nieunitom w Galicyi, jako też i wszystkim innym sektom pozwolił wolne wyznanie ich religii i obchodzenie obrzędów, zastrzegając stosownemi ustawami tych prześladowanie lub poniżenie. Tem i reformą duchowieństwa zatrwożony papież Pius VI. przedsięwziął więc podróż do Wiednia (1782), gdzie go cesarz z wszelkiemi honorami, przynależytemi jego wysokiej godności przyjął, nie dawszy się wszelako od swoich zamiarów: gruntownej reformy duchowieństwa i zniesienia nader licznych klasztorów^ odwieść. — R. 1780 i 1783 objeżdżając w różnych kierunkach Galicyę, starał się tenże monarcha o wszystkim naocznie przekonać, dlatego też żaden zakład dobroczynności, żaden instytut albo rękodzielnia jego baczności nieuszły. R. 1787 naosta-

tek po odprawionym zjezdzie w Wiszniowcu na Pokuciu, z Katarzyną II. cesarzową rosyjską i Stanisławem Augustem, królem polskim, odjechał na wojnę turecką, w której bez odpoczynku jako żołnierz i ustawodawca niezmordowanie działał, gdzie też nad miarę poświęcając się, na zdrowiu zapadł i do Wiednia wrócić był przymuszony. Zasmucające wiadomości z zaburzonych Węgier i Niderlandii, jako też zawcześna śmierć arcyksiężniczki Elżbiety, małżonki jego ulubionego wy-chowańca Franciszka, wzruszyły tak dalece tego na ów wiek jeszcze zawcześnie wydanego monarchy, że go o śmierć przyprowadziły. Z męzką odwagą i do ostatniego momentu swego życia równym zamiłowaniem ku zbawieniu całej ludzkości pracując , zeszedł bezpotomnie z tego świata 2. lutego 1790 roku, poczem jego brat

1790.

Leopold II. kśżę toskański na tą godność nastąpił, lecz już we dwa lata (1. marca r. 1792): po trzydniowej słabości umarł. W tym krótkim czasie swego panowania pokazał Leopold niepospolitą mądrość i umiarkowanie , albowiem nietylko pokój w kraju utrzymał, ale oraz i wszelkie zamachy na się ze strony ościennych mocarstw zniweczyć potrafił. Tym jako leż obstawaniem za niepodległość wtedy do reszty zagrożonej Polski (w traktatach z królem pruskim w Wiedniu 25. lipca i w Pilnicy 27. sierp, zawartych), tudzież zmniejszeniem podatków poddańczych, zjednał sobie ten monarcha chlubną pamiątkę w narodzie galicyjskim.

1792.

Franciszek II. zaraz po zgonie ojca wstąpił na tron, do którego pod dozorem cesarza Józefa był kształcony. Świeże są jeszcze dzieje panowania jego. Od czasu objęcia rządów, aż do r. 1814. walczyła Austrya prawie nieustannie z Francyą o niepodległość swoją, a jakie skutki zwycięztwo pod Lipskiem odniosło, świadczą jawnie traktaty z r. 1815 w Wiedniu zawarte. — Zaraz w początkach tej wojny, po wyjściu załogi wojskowej ze Lwowa, ofiarowała kompania strzelców miejskich, jeszcze w połowie XV. w. podczas najazdów tatarskich pod godłem „fraternitatis Jaculatorumu ustanowiona i od królów polskich różnemi przywilejami obdarzona, swoje usługi dla utrzymania spokoju i bezpieczeństwa w mieście od wojska opuszczonego. To poświęcenie się zyskało pochwałę cesarza, który w uznaniu ważności usług w nadgrodę nadał jej prawo noszenia munduru i powiększenia korpusu municypalnego oddziałem artyleryi i piechoty z wszelkicmi odznakami, jakie są właściwe w pułkach regularnego wojska. — R. 1809 wkroczył oddział wojska polskiego nowo utworzonego kśtwa warszaw-

skiego, a niedługo po nim zaś Moskale pod komendą kścia Ga-liczyna do Galicyi, które aż w grudniu, r. b. po zawartym tymczasowym pokoju z kraju ustąpiły, w skutek czego też i obwody tarnopolski i czortkowski po rzekę Strypę i Dniester Rosyi pod imieniem obłaści tarnopolskiej z ludnością 399,592 dusz odstąpione zostały, które dopiero r. 1815 nazad do Galicyi powróciły, — Franciszek II., po złożeniu godności cesarza rzeszy niemieckiej, przybrał tytuł tylko cesarza austry-jackiego pod imieniem Franciszka I., a po ustaleniu trwałego pokoju w Europie, objeżdżał potem swoje obszerne kraje. Galicyę trafił taki pamiętny objazd roku 1817. Zadowolony kwitnącym stanem tej od czasu posiadania od wojen zachowanej prowincyi, znalazł cesarz tam znacznie wzrastającą ludność, w miarę tego i miasta rozszerzone i potrzebnemi szkołami zaopatrzone. Powodowany troskliwością o rozkrzewienie nauk i oświecenia, uchwalił też przy tej okazyi i założenie akademii w Lwowie. R. 1826 przedsięwziął powtórną podróż do Galicyi, przy której umówiony zjazd z Aleksandrem, cesarzem rosyjskim, w Czerniowcach odprawił. — Po 431etnim panowaniu umarł Franciszek w Wiedniu 2. marca 1835 , poczym jego syn

1835.

Ferdynand I., rządy państwa aust. objął. Pod panowaniem tego monarchy, w pośród powszechnego pokoju w Europie , przyćmiła swobodę Galicyi nieszczęsna rzeź obywateli przez wyuzdane chłopstwo w obwodach zachodnich; z którego to powodu rzeczpospolita krakowska, o właściwe wywarcie politycznych dążności na narodowość polską obwiniona, przez opiekuńcze mocarstwa z karty samodzielnych państw wykreśloną i do Galicyi wcieloną została. We dwa lala później, podczas nadzwyczajnego wstrząśnienia całej Europy, uznał cesarz Ferdynand potrzebę zmiany zastarzałych i postępowi czasu niestosownych zwyczajów w zarządzie swego państwa, i jedynie dobrocią serca powodowany, przyrzekł nadanie stosownej konstytucyi, w skutek czego sejm nadzwyczajny do Wiednia zwołał, przybrawszy oraz tytuł cesarza i króla konstytucyjnego. Wkrótce wszelako ze względu okropnych zaburzeń i smutnej wojny domowej na Węgrzech, uznał cesarz i król Ferdynand, często na zdrowiu zapadający, potrzebę, do dźwigania z tylu troskami połączonej korony sił wylrwalszych, dla czego też własnym popędem powodowany, 2. grudnia 1848 koronę na korzyść swojego brata Franciszka Karola abdykował, tenże zaś tą, aktem uroczystym na dniu tym samym w Ołomuńcu wydanym, na swego syna Franciszka Józefa przeniósł.

1848.

Franciszek Józef I. objął więc lego samego dnia rządy państwa austr., a oświadczając zaraz przy wstępie na tron, że

podobnie wartość instytucyi wolnych uznaje, dlatego też wszystkich przez stryja swego narodom obiecanych wolności i swobód konstytucyjnych dopełnić myśli; nadał istotnie przy rozwiązaniu sejmu nadzwyczajnego karlę konstytucyjną, której błogie skutki i ustawy jak najrychlej w życie wprowadzone być mają.

\VĆ* Hą,

i*

to

***** j

5śr

<4

,9

41

/s

77

1S

19

Kr

XLIX

xi.vu

Xl,v

XI Ul

XII •

XXXVII

feiS

xxxn^

XXXV

XXXI

xxix| xxvu|

XXV

XXVI

XXI

XIX

XVII

I XV j 3SsS5^

XIII

XI

4:

H-

IX I

vn

ID

•vr

vra

xri

XIV

XVI

XVffl

XX

XXII

XXIV

Chiscjb inicci

'"Sn.

ApfiiSfar—

Kodhnań

!. R 4*4^

hrJrcr.t- <v cL

.K' I

4-

A.

*■*

Aft * ko %^Jyyzv trcc/ I

1'

Av

■Skuś

J_

i?/

TĆ

T9

Ji

^----

^yri a-.

SM) sfoitn c o\5e— ~

A

u=s

---

Si

'iTrefo 'Sm

’5

P» c

• —vir

^ '

Ot /

*/

fAiD—

iS

'?

■aK

J.....

xi.vin

’w

'\

's

fc

- - - fźApm.i — V

isćzfoi ;

VIL

_g____Jp ____

usaJcfYr "7'^

J \    > ag*

TrzeMn

y/u/a/jOra^

i^ffrz

idfetsue

I-Ojlctu -CC

/doTes/y UC

•Ormian

Daiwrrw> i

®N

i*

ry

łi ^WA DO wlfJE

A’

XIM

iii:

II

Su

Au

■' MdotJ

yfuk,„!,,i t

f '

v4- *54, ejdemu

',!

4**|-**>.--.

Aofftfoo, ''Niwisko./

lip)/)'/* Hut    5? 7i

»wy**

n/

(» ,-t

K'

*y

..

wkf/\

KR ARO

LfffTfi

Jt3n

'cut;

crpna

^ŁdkrfiW

l MWg f

fS

--<s

/?

ii

■70^

L«

mr4

vi:

hB}.

■cii

*=5

i Tte /it / Szaffa.ru/

’ycr. r v j cl-H.zftSO

rBO{<HXIA

a JM) tujrtr

pK

—n *—O--— —

,4 -zciari r

bJzczewruf}/'

S‘fe

h-A

..z

fJtttfarY

rp

. .!

-Kl o tyy'.

#^2P^lr

'OS)

‘a

? ’’nor-L

%isiayor> \RXO>V____

Del

F>7'

> W-’

Oo >1

■^.ucz- • jh

l.innua r j _ _§I__Ł<i3

,-f' jfynfo-frK-i

fe/r/r -rjfcb- f

Luna

'1

>7;

'7

t.£Ś

/?//,

"Ko

'aayce

rżana

i/neu/t'

*.

iv^

fwziice

Arowi

ST(AR\^7‘S'

enko Din

6.

/Z 2

________

1E

mI

zPa.

for >

CBS

i?

4-va»

MĄ

Tz7/TMtWit%/,a- C^S

8*

%ATrĄ r-zr/lr fo

fłfon -t *

•W"

..V

Mir

T3^

• Irrrzj tt/ic o

Lfżof/yJs '--,

SikfJ, ow

GArfr/rP

r) \ohfM «

^r motet

[RKESZÓW

xE

tyczyć-

4 r/r/zi,! f

Kańczuga ę-

5:

;A

?yh

Tirze;

'c ,n^rf 'tor

iii

! Mrydgfo

fmktj

,+-4—

Giyjzccttoite

?ó

Saf¹

XL

węn>'k

śr$&k

Krypt, ęec-----Frir/roz

mp N<Aa

?'rfkfatmuir

r//, l a.

^4/7/

;,7

Jawgrnifc

--> \.,7\J-.' -•

r': ¥

Yriu

,di !/wi

TRZEMY.S

'm \

Ait,v. tut

saj'okIt;

-qNemotgnfoy

tymi /^y. IE foyf/ r Dc

Li u/wli) cfo'\_. -Nowel Ircnu^l }

orću/L&s

f\

Wł st

ho:

•Atf!

'KiA

j iSufc

Pa

u,.

n ./

^lli

Baligród

Stoli-

fofo/Ą

TŻ.

Kros CU

V

s8&*ś

mczoifo

i.

Wiś/D °ocx.y ‘

TCrcddgwcec

Dcci ■wrcifs

':V7

Ssf

Iriną

lefy/ta \hfril,TtrW-

iccsra

rr-

Hu

asy.

Ir

0 * " KMp ffofSii

j fatt/rĄ

i___

«QJ >    <l£4

:'"Oy

-\--

Ta    |

DriMfa

fo/u. ;d

iJre/t

ąic, v: •'.

uycz

•da.ą en ux cz-az. ?»

%%

•^4.

wf

IfYlA T

II®

'Pr

LutltOWCr.

-Boli

a®

faf.

<■*

Zda fu-rta ’if

’folii 7

Otdjfon.1-

no w u    c/sczurcuice

I *** kładu ujma

łepaty*

TldfatlĆrr

**-----

<ri

ijrtwir-

JCll

MgĘt)

i temu 'ar

\-

11

li

' / Sza erzec .; S''

.ą

‘v

? J o/tomc

wczr/i

Q~°

V/Ż

/?

■llurtnhfct

IBlM__

¹ Bzi iu tkic. Rz e/t

'^'"KffCuUkfoa ;;

/1

—>-—    •--v-' •'*. re

—_S7,— Set 'fi t(t>u\ćor.

⁰ mTwI

xa

Pcniiwwfo

tlfo fóąorr

»

/7

--

H.

V,

IKng. ir

IQO

u-*

(iluacfĄtf

Ole.-}

*4,

Tcdkamieft.

ts

BltUr/kćrdifł

-fJitzffrr.fcrs----

A Marką roi *

1t

-§e>0

ZŁOCZ'

<ą_

Mika., -!    Jy

]Sa %ria

•i n«

-l

^ IK) 'ran n i ka I Ttctćym v \

IMfo/rfany

lun

. Mrrr/-rfof oer<

^rzelfokea-

Fr\ri‘ifil/r

CS

¥€}

/•V

Zf

(y.ććcs

IsTllYJ

JaJeotótt

JL

P yz ccz co. _ Mzzufooj

fon.

Doii ner.

>, 'zfcMoi rcc

6i,1utdrrx

aa

'Lar

[/«■(!)

C®

yic

JTaTcori

ęm

Ti

iMrn %T-    **

- >-

"-f'’    -

iL.

'//

X OT '•(LclxXA

r/w'

•m

‘.,-S

xi/4

is

■OuĄfoocefp,/'

n ₇ ° '§ -Ki RihcCti/n- i

Klez

■o

IftcCieoĄ'    •

' \iezeeń

zzak

ZiaHct

z^yjT

1S

,-^du^TA*

H~h    f '7

iozu.ro, c>'X ’mi ^

roBoi

■%-fafo ipŁ'

■■b.u

te

(ifor/uecfrc)

xyn

>fd

Pt dum

,// -aZu,/

la fo

:s

ne

/*

[iiiK/ zzfoZytr

X..' AA jr.    ?

■-<t"

i:Ą»

Ł*H)

iCZ ■

iT\

............ęy

tu

•.

Ib/ui)

~iśr*s

. y. -

/?'„•

Aheźfi ifond

A lic

■ sf"

ę£d

(H..... %%v^ 1    •'flwtfr:

r"Vo

7~

1___g 1

7,

gi

1ta

r-

1?

jBarurz jDz

UĄ-i

c''*!

Co»

ggj; ⁷tcr

Tbwran

Efeur

ar/tnc/ni

ę>

10 ■

wfe

[/ frzicet i<5e

i|

msxMaip/B

7-

?T

TT I

Ki

fo

Ti

il?

XJI¥

XI, II

XL

XXX\1I

XXXVI

XXXIV

XXXB

XXX

xxvni

XXYi

XXIV

XXII

XX

XVHI

XV.]

\liutiiee

(W?<

'//yr

STAJ

wr

CZ

6 8<

4*»—♦'

,0^4

■fourrzi

’ir

vuy

'3

1 JO

■ŚŁlłat*

❖i-

33

wmmr^fo

ja

'ehorodczaut/.

ni®t

i ⁷/' 7 \%

o

Liftm wa

Jory

'SJSuiU

\f*l ■

Ody Tatfo.

ICJLłtfd,

fon.

h /.i \rnt 'eiffi.-A,

S tcniai) ryyjp4j Jy~

ymriejzdo¹, i

7

wime

,r

S/w<

—1 ~'i:ICrxy>Kzf.

34

fP

‘a

■ r'

~d

PfFi

w 'u-ernt

i p‘

nurnTreiMu

-o

H. >rćdtr, e

Kfo,

z.*

A/y,

l.'unr?ztit,

36 ■[

'di

Defiai

Dom, o.

.37

jLfoJiflia, fiec O. ■-■y- £ <>a'f*4f=& _: cerzg/ffo/np _

\> nj Tc/tJ-Zł i

<7r# hai/r-. fojfafoŻ

8. ry*

Aft; /On 3 fan, e

ryny-------i-Z.

■mroki * ■Tzr/zzy.

dYKM IłfsifP

•zsf-

zLr/cfażtu

■ \YC

On.fi

Uuc

ntflL

33'

«w&

tnufwcr

ford

•rR

,<■

IX

iu irtze

‘ Sn.iatitn %

¹    - 5«ń

Kufodiun?

37

ac

Torfour

jK3

JJ

(rfo

u\

Rffl

JH

i.

Pfotud/^"' .

Ol 'Ctu

! x>

..Mu

c^r

F jr/urfa. 7U

Jdu/I/uy

§•

§6:

Xl\'

xn

VIII

Vl

LV

Ili

i-f

f Cf

Nk,

*^e-

SŁ^k

K\7S STATYŚTrc-ZNT^j^—^

.KrólevSlwa Galicyi i lituloineryi

-" izmem, potączoni/cK f4\nęztur. —---^

41

T|

if

xfx |

4i

V'-

u-

•NT- 1

'f "^Wisznia fo.dkf.....

ezEBNig

39

mj

):

fwW

u łm tytce

V- -]----

Tfarerr.

V“

O bwo dy

Bhtętośf

O siadło jŚcjl

43

CzCTMUfoO

fe

.JkigfkTfafodu\

Krakowski .(Ksfaztuto)

truł- fjeogr. huwułraź,.

r

łruajia.

przed..

mieścież

Ttlins*

mm

teczka.

zupie.

4k

/

o\

Het |

/MS

>ftro-

kae/t

ir.r.a

w*

42

• Ż//

ri/ntofont \

—r

tJnckutiŁ

43

W~=~

ytrroaKź

IO

ail

Oznaczenie znaków.

© Miasta.

b ACiusteczka,

mosd

Poczty

P Komary celne • cg Liiio-zbiory

Gościńce bite Drogi puhhszn e Koleje ieluzne

U    7/ a (fot tacki

I1S Docheriski___

M Sąrfoekr____

X Jagielski

\T Tarnowski______

Rzeszowski__

Sanocki_____

IX    Samborski

X    Przemyski____

XI    7ótkicuzski

XII    Lwowski

Xffl Stri/fski______________r

XIV    S/rtndsfauro wski

XV    Brze fański

XVI    Zloczowski ,\VII Tarnopolski

Czort ko wski

Koto nu/s fot_______

XX. Bukowina.(Ksfa z/o>o )

VII

vm

xvni

XIX

SO 4

SJ 7

//

7i7

//

/6

:)//() 4s 377 ;:

:jS7

Ki

■«

IA

))

.-PPSgpcs

Si/i śf/ot

A 'frfrat

70    2

68

83

180 %

78

--

/?

/7

f %- 47

kas —r

336 4i i 646 7/iJ-346 ⁰

^Ujo

267

70

Si_70

773 51 306 ~ 266

j_

mviXsi

20

73

72

r4

323

237 54

U2

206

53

%78_

sr

®»K

i-!

kJ>

■K

ty

IX

■'

fS.

Seret).

iK

\«

i___EcMujęfol_i

Ła 'ZfaĄĄ

T7T

W.Tfor

■We

\s

46

77

bf/cef.

fol

ort

JM

\ńc

49

:E

oSruhyc

liąict, JmlDjJJy-

h ^ l)f)L w pin Ze

'r'ct. y.ie JSt't %/b te

'^SzTccfani >/

/>U

HSSee/t en Z/fon cc

diduiij)

mwm{ I

d'

4-

61

%$A—

32

33

34

ud.

XI

_______

vm

IX

xvn

XIX

XXI

XXIII

x\v

• •

% *

*

♦

< - ’

-

*

V

-

i. .

■

»*

#

:

■

*

.#4

• ■

■■

ygi

m

#

*

A

*

• • * *

•.

<

»-

*

»

*

%

« |

V

.*•

•k.    «■

*

*' i-

•: ; «

i

*•

•af’

0

»

t

%

<1

■=—■

*

• <*

^swa

♦»

.»•

v

*

■*

S 9*i au*/-

V SŁÓWKA *

%ov^

*9V

......

M

.

*

■i

m

*

■

t

m

Jfr?: ***-

*

•#

s

♦:

-

»

d

* ■*.

4,

<

. ....    'J* ■ *

V •

r'

.■

v

*\

4fc ‘

«•

u^urttoiągM

r

—

.O

sMaslifil' 3

>•*

'c?«'⁰⁴r Ji

*H»<f¹

**»!*>** .„

1 ^

*

*

V

?

l» MW*

V

->

*

'V

&

\

0

\

-J

f

\

%'

t

>#

,?ćv

?

A -

%

*

»

/

*..•

¹

Turcy zdobyli Kamieniec za pomocą podkładanych min, wysadzając terni mury i baszty w powietrze. Załoga twierdzy widząc nie-ochybną zgubę, wywiesiła chorągiew białą, i przyjęła ofiarowaną kapitulacye. Tylko major artyleryi, nazwiskiem Hekling, zamknąwszy się w wieży zamku, gdzie był skład prochów, nie przyjął tej ka-pitulacyi, lecz zapalił prochy, przez co zamek zrujnował, i siebie razem z 500 ludzi w gruzach zagrzebał.

²

Kilkunastu z załogi głodem i ciągłym czuwaniem znużeni, widząc mury twierdzy od dział nieprzyjacielskich uszkodzone i w gruzy się walące, a dla tego o ucaleniu Trembowli rozpaczając, uradzili potajemnie między sobą kasztelana Chrzanowskiego do przyjęcia przez baszę tureckiego podanych warunków kapitulacyi zawezwać, w razie zaś odmówienia siłą zmusić. Zofija, żona kasztelana, podsłuchawszy przypadkowo tę obradę, biegła natychmiast do męża na wałach rozkazy dającego i oznajmiła mu to wszystko, co dopiero słyszała. Chrzanowski pospieszył niezwłocznie do zgromadzenia sprzysieżonych: »Towrarzysze« ! przemówił do nich surowo, »nasze położenie jest krytyczne, mury twierdzy walą się w gruzy, zapasy żywności wyszły; a wszelakoż to jest wątpliwym, czyli

³

Oddział Kozaków zaporozkich, pod wodzą Euslachiego Gogola i Mikołaja Serka, połączywszy się z wojskiem polskim, ciągnął" takie pod Wiedeń, na której wyprawie, jak później w Węgrzech, wielce się swoją ' walecznością przysłużył. Alaman Serko poległ pod Ungwarem na polu sławy.

⁴

Karol XII. będąc ku zmarłemu królowi, Janie Sobieskiemu, wielkim szacunkiem przenikniony, zamyślał królewicza Jakuba, tegoż najstarszego syna, na tron polski wynieść. — Podczas oblężenia Torunia przybył brat jego Aleksander Sobieski do króla szwedzkiego z prośbą o wyratowanie swoich dwóch braci, Jakuba i Konstantego, z więzów Augusta II., których ten przeciw wszelkim prawom narodów w Wrocławiu uwięzić kazał. Karol XII. przyrzekł mu to święcie, lecz oświadczył przytym: ponieważ królewicz Jakub, którego królem polskim rad był widzieć, teraz uwięzionym zostaje, wakującą koronę polską przyjąć. Zapewne niespodziewał się on żadnej wymówki z strony młodego królewicza; lecz zastanowił się mocno od niego usłyszeć, że go nic nie spowoduje, z nieszczęścia swego brata korzystać, i ofiarowana koronę przyjąć. Daremnie byli wszelkie nalegania Karola XII., możnych panów i wojewody poznańskiego, Stan. Leszczyńskiego; Aleksander stanowczo się oświadczył, korony nieprzyjąć. Zdziwiła się cała Europa temu bezprzykładnemu odmówieniu, i zaprawdę niewiedziała, kogo w tym wypadku miała więcej podziwiać, czyli 221etnego króla szwedzkiego, któren prawie już swoją koronę drugiemu oliarował, czyli młodego królewicza, któren od przyjęcia jej się statecznie wymówił.

⁵

W ciszy nocy rozkazał Karol XII. swoim Szwedom, samej kawa-leryi, pieszo pod parkan klasztoru XX. Karmelitów się przybliżyć, i sam najpierwej granat za parkan rzuciwszy, tenże siekierami wyrąbać, poczym po krótkiej obronie małej załogi tenże klasztor zajęty został. Ztąd podstąpiono potem do ataku samego miasta. Król uszykowawszy swych ludzi na dwa oddziały, rozkazał jednemu szturmować basztę i prochownię naprzeciw tego kościoła leżącą, drugiemu zaś na pagórku stojącemu gęste granaty rzucać. Załoga tego miejsca broniąca, dawała dzielny odpór i miotała ogień działowy i z broni ręcznej tak pomyślnie, że Szwedzi nieco cofnąć się musieli; lecz przykładem swoich pułkowników: Kras-sow, Buchwald i lKicker, którzy na czele żołnierzy stanąwszy, w największy ogień postępywali, zagrzani, w krótce walka inną po-

⁶

Austrya zajęła Ruś czerwoną i część Podola na mocy pretensyi, popieranej niegdyś obraniem królewicza węgierskiego, Andrzeja, ksiąźęciem halickim (1488), jako też późniejszym zależeniu tej ziemi od korony węg., naostatek zawartym przymierzem z r. 1352 między Kazimierzem W., królem polskim, i Ludwikiem, królem węgierskim.

⁷

Rosia zabrała równie część Litwy, Wołynia i Podola; ogólnie ziemię między rzeką Dzwińą, Dnieprem i Druczem położoną; Prusy zaś zachodnie, Prusom przyległe kraje: Pomorze i województwo chełmskie i marienburgskie aż po Gdańsk. Razem wynosił ten pierwszy rozbiór trzecią część królestwa polskiego, z blisko połowy jego ludności.

⁸

Ziemia czyli starostwo spizkie, składające się z 13 miast i wiele włości, oddzielone od Galicyi górami karpackiemi, zastawił Zygmunt, król węg. a potem cesarz niemiecki, Władysławowi Jagielle, królowi polskiemu, r. 1412 za 37,000 kop groszy pragskich obyczajem owego wieku z tą kondycyą: ze jeżeliby pomienionej sumy za rok nie zwrócił, tedyby na drugi rok w dwójnasób ją miał oddać; i tak co rok miała takowa być podwyższaną tak dalece, że do owego czasu by i wszystkie bogactwa całych Węgier na wykupienie Spiżu niewystarczyły.

⁹

Galicyę podzielono wtedy na sześć głównych obwodów: na wielicki , pilznieński, bełzki, lwowski, Samborski i halicki, z których później 18 mniejszych utworzono.

¹⁰

Przykładem, jakie zdanie miał cesarz Józef o wolności druku, służy następujący wypadek: Krótko przed swoją śmiercią rozkazał cesarz dziejopisa Szmida do siebie przywołać, i zapytał się go, jak daleko w historyi państwa niemieckiego postąpił; naco mu Szmid odpowiedział: że jego dzieło już aż do panowania Maryi Teresy jest wypracowane. «Spiesz się waćpan, odrzekł cesarz uprzejmie , ażebyś i moje życie prędko ukończył; lecz mocno go obowiązuje^ w tym moje błędy szczerze i otwarcie opisać, ażeby wykrycie tych panującym za ostrzeżenie służyły.«

i    '.V ,:-j

, .y.

CS3

O-

sr*

r*

g*

rs

«

ta

feJD

<Ł>

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

JL

Kdn. Zvm. 480/55 20.000

tT

a-

CS

tja

C/2

PS>

W

pr-

M:.

■»

•*

'o

mi

r-

,?a

i?

4V

!

\

/

>

.

.

4-

~

t

SU

i

*

>»

*

K

■ '

\ \

/

m

m

m

PM

|i|

»

■ .;■■

;

%

Yr<0,

m

.

\

/

■ss

>•: i •:

li

«

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

4012

PK 349/83 - 100 000 egz.