r:

•1

- Tl

1:4

y

'i

M

iĄhl

XS

‘Isti

Wj

?&

[,

l * r

a:

Rf.

V . i

*.Ł i-łj {

u

m

.■■■•

3

£i

sy

u> «

I

.rĄ

IJBjg

I ł »-* i' '

v 4

"

*L fc.

r$g

'

i

1

■

:*■'

II

SS^i v;

■'JEl

.

,

r" *.*- łmr ’ u

; MM

E*>

r

i*#

fS

/ &Si

/f II

•••W^

3

Ł

i-rr .••;

n

Uij

B

!«I‘-

V

n

iJ

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231467

i A

.

(

r

m ■

i

•f

'

a.

'

t

-

/

f

'

'

■ f.

\

»

\

/

*V

/

V

V‘~,

f ■

I

• /

l

(

*

i-

WSCHÓD

WYDAWNICTWO

DO DZIEJÓW I KULTURY ZIEM WSCHODNICH RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ POD REDAKCJĄ

PRZEMYSŁAWA DĄBROWSKIEGO

TOM XI.

PRZEMYSŁAW DĄBROWSKI

ZIEMIA SANOCKA

W XV STULECIU

CZĘŚĆ I

LWÓW 1931

DRUK UKOŃCZONO 15 WRZEŚNIA 1931 NAKŁADEM REDAKCJI

Z ZASIŁKIEM REPREZENTACJI KRÓL. STÓŁ. MIASTA LWOWA.

REDAKCJA I ADMINISTRACJA: LWÓW, UL. MICKIEWICZA 5 A

'

y:

J M*t98 «JggM

■ ■b-

■

(MkkCo Nf«

..JSLŚJiA

ODBITO CZCIONKAMI DRUKARNI L. WIŚNIEWSKIEGO WE LWOWIE UL. OSSOLIŃSKICH 16

PRZEDMOWA

Od dłuższego czasu zajmowałem się dokładniej stosunkami ziemi sanockiej w XV stuleciu. Powstał w ten sposób szereg prac, tej ziemi poświęconych, które ukazywały się drukiem kolejno od r. 1921 począwszy, w rozmaitych wydawnictwach naukowych, a nawet i w codziennych, przeważnie lwowskich, a nadto w jednem wydawnictwie krakowskiem i jednem prze-myskiem (Przewodnik Naukowy i Literacki, Pamiętnik Historyczno-Prawny, Studja nad historją prawa polskiego, Księga Pamiątkowa ku czci Władysława Abrahama, Gazeta Lwowska, Rocznik Towarzystwa Heraldycznego, Rocznik Przemyski). W obecnem wydawnictwie prace te zebrane są w jedną całość, mogą one dać obraz szczegółowy stosunków, jakie panowały w ziemi sanockiej w XV stuleciu. W tern drugiem wydaniu poczynił autor w porównaniu z wydaniem pierwszem pewne zmiany, nie tylko stylistyczne, ale także rzeczowe, dalej pewne uzupełnienia i zmiany co do układu.

Autor

I.

Granice ziemi¹.

Przedewszystkiem należy zdać sobie sprawę, co należy rozumieć przez ziemię sanocką, jakie terytorjum ona w w. XV obejmowała. Jest rzeczą jasną, iż ziemia sanocka XV w. nie pokrywała się bynajmniej z dzisiejszym powiatem politycznym sanockim, lecz była o wiele większa. Jakie były granice ziemi sanockiej w w. XV, rzecz ta nie jest dotychczas w naszej literaturze naukowej opracowana, skorzystać jednakże możemy na tern miejscu z wyników innej pracy naszej, dotychczas drukiem nie ogłoszonej. Znaczne ułatwienie przynosi nam również praca Jabłonowskiego, który opracował te stosunki, o ile chodzi o wiek XVI.

Było to zjawisko zwykłe u nas w wiekach średnich, że terytorjum poszczególnych ziem kształtowało się pod wpływem główniejszych rzek. Ziemia sanocka była to ziemia położona, jak mówiono, na górnym i po części środkowym Sanie i jego obustronnych dopływach. Ziemia sanocka tedy przybierała kierunek wzdłuż rzeki Sanu, idąc od jego źródeł karpackich w kierunku północno-zachodnim. Była to zatem kraina, położona zupełnie w górach, poprzeżynana licznymi, rwącymi potokami

górskimi. Jednakże w ciągu w. XV widoczne jest niejako dążenie tej ziemi, aby wyjść z tych gór, a zstąpić nieco ku więcej urodzajnym nizinom. Ziemia sanocka wykazuje pod tym względem pewien popęd jakby anek-sjonistyczny i rzeczywiście udaje jej się zagarnąć w ciągu XV wieku samodzielny dawniej powiat dynowski. Wciska się ona od zachodu głęboko aż pod sam niemal Przemyśl, wypierając w ten sposób ziemię przemyską ku wschodowi.

Najwyraźniejsza b>ła granica południowa tej ziemi, która ciągnęła się grzbietem Karpat od przełęczy dukielskiej na zachodzie aż do przełęczy użockiej. Granica zachodnia szła od przełęczy dukielskiej w kierunku prawie zupełnie północnym wzdłuż rzeki Jasiel, zagarniając miasteczko Jaśliska. Biegiem tej rzeki szła granica aż do miejscowości Szczepańczowej, potem odrywała się od tej rzeki i jako granica sucha na zachód od Krosna zdążała do Kamieńca czyli dzisiejszego Odrzy-konia. Od Kamieńca skręcała granica na wschód niemal w linji prostej do Domaradza nad Stupnicą czyli Brzozówką, potem zwracała się gwałtownie na południe, idąc biegiem wspmnianej Stupnicy czyli Brzozówki przez Bliznę do Brzozowa. Od Brzozowa szła granica w kierunku wschodnim, przekraczając San koło Jabłonicy aż do samej Birczy. Od Birczy granica skręcała na południe i szła działem wód między Sanem a Dniestrem, względnie jego dopływami, t. j. Strwiążem, Mszańcem, Dniestrem i Stryjem, czyli mniej więcej wzdłuż dzisiejszej wschodniej granicy powiatu politycznego Lisko, jednakże z pewnem odchyleniem na zachód od tej granicy. W szczególności szła ona wzdłuż pasma gór Chwaniowa, na zachód od miasteczka Ustrzyki, które należało już do ziemi przemyskiej, stamtąd szła granica w kierunku

punkt graniczny.

południowo-wschodnim na wschód od Lutowisk i Wo-łosatego. Przełęcz użocka koło Sianek tworzyła ostatni

To było właściwe terytorjum ziemi sanockiej. Pod względem zaludnienia i gospodarczym rozpadała się ta ziemia na dwie części, zachodnią i wschodnią. Właściwe życie całej ziemi skupiało się w części zachodniej, między Sanem a Wisłokiem, czyli między Sanokiem, Krosnem a Brzozowem; część wschodnia, obejmująca mniej więcej dzisiejszy powiat polityczny Lisko, stała pod każdym względem o wiele niżej od zachodniej.

Można o ziemi sanockiej powiedzieć, że dwie podówczas miała stolice. Sanok był stolicą polityczną, ale Krosno ze względu na położenie swe bliższe zachodu, liczne kościoły, liczne i wykształcone duchowieństwo, szkoły, bogate mieszczaństwo, było stolicą kulturalną.

sem w

Powiat ten przytykał do ziemi sanockiej od północy, obejmował nie wielką przestrzeń w dorzeczu średniego Sanu w tym punkcie jego biegu, gdzie tworzy on kolano. Nawet Dubiecko i Babice należały do tego powiatu. Na północ sięgał ten powiat aż po Błażowę i Hodle i stykał się z powiatem tyczyńskim. Przez wchłonięcie tego powiatu ustaliły się ostatecznie granice ziemi sanockiej od północy h

Ziemia sanocka XV w. obejmowała w ten sposób całe dzisiejsze powiaty polityczne: Sanok, Krosno, Lisko, Brzozów, a nadto pewne części powiatów przyległych: Jasło, Strzyżów, Rzeszów, Przemyśl, Dobromil.

Jak powiedzieliśmy, ziemia sanocka wchłonęła z cza-siebie powiat dynowski, pierwotnie samodzielny.

¹ W ogólnym zarysie przedstawia zgodnie granicę zachodnią ziemi przemyskiej Hrabyk Piotr dr.,Ziemia przemyska i lwowska, Szkic historyczno-geograficzny z mapą. Przemyśl 1921, str. 12—15 i mapa.

II.

Stosunki narodowościowe¹.

Pod względem narodowościowym przedstawiała ziemia sanocka w wieku XV obraz nadzwyczaj barwny² 3. Nie było tu wprawdzie tej rozmaitości, jaka panowała w ziemi lwowskiej, brakło bowiem ruchliwych Włochów,. Greków, Ormian, Tatarów, Saracenów, w każdym jednak razie skupiała się tam dość znaczna liczba narodowości. Oprócz tubylczych Polaków i Rusinów, mieszkali w ziemi sanockiej podówczas Wołosi, Niemcy, Węgrzy,. Cyganie, Czesi, brakło natomiast najzupełniej żydów. Na całym obszarze ziemi sanockiej i na przestrzeni

całego wieku, nie znajdujemy ani jednej wzmianki o żydach l.

Pomijając dwie narodowości tubylcze, t. j. Polaków i Rusinów, tudzież Wołochów, których stosunki doczekały się już dokładnego przedstawienia w pracy Ka-d 1 eca i w wyczerpującej recenzji Sochaniewicza², zajmę się w tym szkicu trzema głównie narodowościami obcemi, ich znaczeniem i rolą, t. j. Niemcami, Węgrami i Czechami. Wszystkie te narodowości obce, nie wyłączając najsilniejszej niemieckiej, zostały po upływie kilku stuleci zupełnie strawione przez społeczeństwo miejscowe tak, iż biorąc pod uwagę społeczeństwo obecne, niktby nawet nie mógł przypuszczać, iż zostało ono zasilone elementami niemieckimi, węgierskimi lub czeskimi. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że te obce narodowości pozostawiły w spadku społeczeństwu miejscowemu polsko-ruskiemu swe pewne zalety i pewne wady, tak, iż charakter miejscowej ludności wytworzył się niewątpliwie i pod działaniem tych obcych czynników.

W pracy niniejszej zajmiemy się jedynie stosunkami, jakie panowały w ziemi sanockiej w wieku XV. Ten napływ narodowości obcych istniał w tej ziemi także i w wiekach następnych, jednakże tymi czasami zajmowfać się nie zamierzamy.

Niemcy.

Z pośród obcych narodowości, zamieszkujących ziemię sanocką, niewątpliwie naj iczniejszą i najbardziej

¹    Por. AGZ, XI. przedmowa str. XXII.

²    Kadlec Kareł, Valasi a valasske pravo v zemich slo-vanskych a uherskych, Praga 1916, str. 289 — 407. Recenzję tej pracy napisał Sochaniewicz Stefan, dr., Kwart. hist. 1916 str. 375 — 383.

wpływową, była niemiecka. Dość spojrzeć na mapę tej ziemi i odczytać nazwy takich miejscowości, jak np.: Frysztak, Zarszyn, Lobentanz (Nowotaniec), Zymber-towa, Kaltbornia, Rytarowice, Brezen (późniejszy Brzozów), Hochstadt (Wysokie miasto, Jaśliska), Erenberg (Kamieniec, zamek Odrzykoński), Kunzendorf (Poraź),. Bischofswald (Jasionka), Michilsdorf (Michałówka), co więcej nawet nazwy poszczególnych niw w obrębie pewnych wsi (pratum Cornslag in Iwanczepole, ager Kotkenhaw pod Krosnem)¹, aby poznać, jak znaczną rolę odgrywał ten żywioł w dziejach naszej ziemi. Mieszkali Niemcy po zamkniętych miastach i po otwartych wsiach, po chatach i dworach wiejskich, zajmowali się rzemiosłem, handlem, pługiem, szablą i słowem bożem. Pracowici, zapobiegliwi i oszczędni, tworzyli oni element twórczy w gospodarstwie społecznem i byli dla ludności tubylczej przykładem i wzorem⁴ 5.

Skąd przybywała ta ludność niemiecka, zaledwie tu i ówdzie zaznaczono w źródłach. Przeważnie przychodziła ona oczywiście z zachodu, z Niemiec, przede* wszystkiem z pogranicza polskiego, n. p. z Miśnji. Jednakże i w obrębie granic państwa polskiego widoczny jest ruch tego żywiołu z zachodu n. p. z Krakowa, na wschód. Szli jednak Niemcy do Polski i z północno-zachodniego kąta Węgier.

Najliczniejsza była ludność niemiecka po miastach,, które prawie wszystkie w tej epoce w ziemi sanockiej osadzone były na prawie niemieckiem. Źródła, na których się opieramy, nie dają podstawy do obliczenia* ile było tej ludności wogóle i w jakim stosunku zostawała do ludności miejscowej. Pod tym względem zresztą mogły zachodzić w poszczególnych miastach stosunki bardzo rozmaite. W Sanoku, w stolicy całej ziemi, liczba Niemców była dość znaczna. Zbytecznem i bez-celowem byłoby wyliczać na tern miejscu cały szereg rozmaitych nazwisk niemieckich. Opierając się na zestawieniach indeksowych, którym jednakże bezwzględnie zaufać nie można, możemy przyjąć jako bliski rzeczywistości, 30% Niemców w Sanoku w stosunku do reszty ludności. Być może, iż pośród rajców procent narodowości niemieckiej w stosunku do innych narodowości był wyższy. Ten stosunek utrzymuje się niemal stale, aż po połowę wieku XVI. Żywioł tedy niemiecki w Sanoku, jakkolwiek niewątpliwie silny i wpływowy (rajcy i mieszczanie sanoccy zasiadali nieraz na rokach ziemskich), nie miał przecież przewagi. Nie pomogła żywiołowi niemieckiemu nawet ta okoliczność, iż w Sanoku miał swą siedzibę (1425 —1553) sąd wyższy prawa niemieckiego, którego członkowie byli przeważnie narodowości niemieckiej¹. W każdym razie ten sąd wyższy prawa niemieckiego był ośrodkiem i pomnożycielem nie-mieckości w Sanoku. Pielęgnował on znajomość i naukę prawa niemieckiego i zapewne jeden z jego członków ułożył w połowie XV wieku zbiór prawa niemieckiego, staranny i wyczerpujący², jaki się do dnia dzisiejszego

¹ Por. Samolewicz Janusz, Sąd wyższy prawa niemieckiego na zamku sanockim 1425 — 1553. Studja nad historją prawa polskiego, T. II. 1 Lwów 1903.

³ Zbiór ten tworzy obecnie tom 438 aktów grodzkich sanockich w Archiwum Ziemskiem we Lwowie. Został on dokładnie zbadany i opisany przez prof. Estreichera z Krakowa (opis ten jest wszyty na początku księgi). Por. Soch ani ewicz Stefan, Archiwum krajowe aktów grodzkich i ziemskich we Lwowie, Lwów 1912 str. 29 - 30.    %

dochował. Skuteczną przeciwwagą żywiołowi niemieckiemu tworzyła okoliczność, iż Sanok, jako stolica ziemi był siedzibą całego szeregu urzędów ziemskich, wyższych i niższych, jak kasztelana, starosty, podkomorzego, sędziego i podsędka ziemskich i innych, wobec których autorytetu bladło znaczenie władz miejskich h

Na przedmieściach Sanoka mieszkali również Niemcy, jakkolwiek, jak się domyślać możemy, ich ilość i znaczenie nie były tak wielkie, jak w mieście samem⁶ 7.

Jednakże metropolją Niemców w ziemi sanockiej był nie Sanok, lecz Krosno. Miasto samo było mniejsze, mniej ludne, nie było tam urzędników ziemskich, których powaga mogłaby umniejszać znaczenie żywiołu miejskiego. Miasto gromadziło szereg duchownych, pochodzenia przeważnie niemieckiego, wykształconych, rzutkich i energicznych. Tam mieszkali także kupcy bogaci, posiadający daleko rozgałęzione stosunki i rozległe dobra ziemskie. Prowadzili oni handel ożywiony, zarówno z sąsiednimi Węgrami, jak ze Śląskiem, Wrocławiem. Przez cały ciąg wieku XV wszystkie urzędy miejskie, spoczywały prawie wyłącznie w ręku Niemców. Niemiecką była zarówno rada, jak i ława miejska, podobnie jak i cechmistrze poszczególnych cechów⁸. Przez cały też ciąg tego stulecia, dokumenty miejskie były wystawiane także w języku niemieckim⁹. Kłos Kromer, jeden z patrycjuszów krośnieńskich, miał tam swój pałac (palacium). Tam mieszkał Jerzy Sperling,

mieszczanin potężny, który nie wahał się prowadzić walki z Janem Frydrychowiczem Jacimirskim.

Potężniejszym od niego był Maciej Schindeler (Schin-dlar 1425 —1427), ławnik zaprzysięgły (scabinus juratus) sądu wyższego na prawie niemieckiem w Sanoku, posiadacz bogatego sołtystwa w Hoczowie, które potem sprzedał za 300 grzywien. Wyrósł on z rzemiosła, w r. 1402 był on jeszcze cechmistrzem w Krośnie. W r. 1426 musiał się dopuścić znacznego, bliżej nam nieznanego, zaburzenia spokoju publicznego, skoro starosta sanocki związał zań rękojemstwem, pod bardzo wysokim zakładem 200 grzywien, siedmiu najznakomitszych mieszczan krośnieńskich, iż go dostawią przed sąd na każde wezwanie królewskie h Wielkie znaczenie posiadał Tomasz Frysztacki, w jego domu załatwiała okoliczna szlachta swoje interesy. Kiedy przeciwnik Frysztackiego z usprawiedliwionej przyczyny, nie jawił się przed sądem, sąd nie odracza z własnej mocy terminu, lecz uważa za stosowne prosić Frysztackiego, aby się zgodził na odroczenie roku, a on przychyla się do tej prośby całego sądu².

W związku z niemieckim charakterem Krosna stoi być może zarzut, uczyniony pięciu rajcom krośnieńskim i pisarzowi miejskiemu, wszystkim Niemcom, przez Dobiesława z Wiśnicza, kasztelana wojnickiego, iż są zdrajcami i fałszerzami (fraudatores et falsarii), zarzut, którego zresztą podstawy i treści bliżej nie znamy. Spór ten musiała łagodzić królowa Zofja, wyznaczając osobny w tym celu sąd, który zasiadał 5 czerwca 1461 w Krośnie. Sąd ten wobec tego, iż Dobiesław się nie jawił,

¹    AGZ. XI. 153, 154, 196, 197, 239, LVa, III. nr. 77 str. 149.

²    XI. 196, 3191, 1930, 1948, 24, 47, 307, XVI. 3325. Petivimus praedictum Thomam, quatenus dilataret et expectaret adventum personalem praefatae dominae quatuor septimanis. Praedictus Thomas consensit precatu nostro. XI. 31.

a rajcy oczyścili się przysięgą, uwolnił rajców od uczynionego im zarzutu h

Dość silnie reprezentowany był żywioł niemiecki po mniejszych miasteczkach sanockich, w szczególności w Dynowie, Tyrawie¹⁰ 11, Krościenku, Brzozowie, mniej było Niemców w Rymanowie i Frysztaku, jeszcze mniej w Zarszynie.

Pewna ilość Niemców mieszkała również po wsiach,, na prawie niemieckiem osadzonych. Oczywiście nie można sobie wyobrażać, jakoby we wsiach na prawie niemieckiem, mieszkała ludność wyłącznie narodowości niemieckiej. Prawo niemieckie było jedynie formą ustroju wiejskiego, narodowość zaś mieszkańców, mogła być niemiecka, polska lub ruska. W jakim stosunku zostawała liczba ludności wiejskiej narodowości niemieckiej do takiejże ludności innych narodowości (polskiej, ruskiej), tego oczywiście dokładnie oznaczyć nie możemy,, źródła bowiem nie zawsze podają dane co do narodowości mieszkańców wsi. Z tych jednak danych, jakiemi rozporządzamy, możemy wnosić, iż ludność niemiecka stanowiła tylko drobną, może jaką dziesiątą część, ogółu ludności wiejskiej. Rzecz ta zależała od rozmaitych okoliczności, n. p. jeżeli pan wsi był narodowości niemieckiej, jest rzeczą zrozumiałą, iż mógł raczej sprowadzać sobie kmieci niemieckich, aniżeli polskich. Mogły być zatem osady wiejskie, zaludnione całkowicie przez Niemców, inne zamieszkałe po części przez Niemców, po części przez Polaków, a względnie Rusinów, i wreszcie inne, w których Niemców nie było wcale. Niemiecką n. p. wsią był pod sam koniec wieku XV (1492) Iwonicz. Podział dóbr przeprowadzony podówczas, wymienia 61 kmieci jako samodzielnych gospodarzy. Prawie wszyscy mają nazwiska niemieckie. Zaledwie pięciu było takich, których nazwiska można uznać za polskie (Mleczko Andrzej i Wawrzyniec, Klimek Piotr, a może także Dermek Jan i Mikołaj). A zatem zaledwie 8% byłoby w tej wsi Polaków h

Prawdopodobnie spory odsetek ludności niemieckiej posiadały wsie Harta¹² 13 i Wielopole¹⁴. W Krościenku, w połowie wieku XV (1444), znajdujemy dwa nazwiska kmieci niemieckie (Peschko Ciralt, Piesch Craws), podobnie w Trepczy (1424 Kysel, Hyrs), z Jurjowiec uciekł w r. 1435 kmieć Jan Boch¹⁵. Natomiast niewielu było Niemców w Trześniowie. Dochowana do naszych czasów księga sądowa tej wsi, rozpoczynająca się już z rokiem 1419, zaledwie tu i ówdzie, zawiera nazwisko niemieckie¹⁶.

domownika Grzegorza Niemca¹⁷.

ma

Do ludności wiejskiej, zaliczyć możemy także i tych Niemców, którzy przebywali na dworach szlacheckich w charakterze sług dworskich. Słynny swego czasu Fryderyk Jacimirski, miecznik sanocki, używa juko rzecznika sądowego, niejakiego Michołta (1436), a podsędek sanocki Mikołaj Pelwelski

Może zbyt mało zwracano dotychczas w nauce historycznej polskiej, uwagi na fakt, jak doniosłą rolą odegrał żywioł niemiecki w kształtowaniu naszego stanu szlacheckiego. Cały szereg rodzin szlacheckich polskich, wywodzi swój początek z Niemiec. Niemiecki był początek bardzo rozgałęzionej i możnej rodziny Jacimirskich. Pod koniec wieku XIV przyszli do Polski z Miśnii, krainy niegdyś słowiańskiej, dwaj bracia: Fryderyk zwany Miss-narem i Jan. Starszy Fryderyk za zasługi wojenne otrzymał od króla Władysława Jagiełły Jaćmierz (1390). Imię Fryderyk, często w tej rodzinie używane, było pamiątką protoplasty i niemieckiego pochodzenia. Pomijamy rzecz dobrze znaną, iż dwa potężne rody sąsiedniej ziemi przemyskiej, Herburtowie z Fulsztyna i Fredrowie z Pleszowic, były również pochodzenia niemieckiego. W ziemi bieckiej, przytykającej do sanockiej od zachodu, miały siędzibę także dwie rodziny niemieckie, które i w ziemi sanockiej miały liczne koneksje, t. j. Bibersztajnowie i Rozemberscy z Rozembarku (koło Biecza). Jeden z Bibersztajnów, Hynek, dziedzic z Kamienia, był nawet starostą bieckim (1444), a trzej prawdopodobnie bracia, Rozemberscy, Piotr, Jan i Mikołaj (1457—1491), często występują przed sądami ziemi sanockiej. Jedna z córek tej rodziny wyszła nawet za ziemianina sanockiego Macieja Wzdowskiego¹⁸.

W ziemi sanockiej znajdujemy cały szereg nazwisk szlacheckich, rodzin mniej znanych, o brzmieniu nie-mieckiem. Oto ich zestawienie w porządku chronologicznym: Jan Cuschmelcz (1425), Helbrand, który zasiada na sądach (1425), Piotr Kloch (1427), zasiadający również na sądach, Jakób albo Kozel (1427), Jan Gam-rath (1430), Cloch Cornicz, który sprzedał wieś Stra-chocinę Piotrowi Smolickiemu (1433 —1434‘, Hernig z Biezdziedzy (1439), Tomasz Cosch (1445), Cmosch de Kurosch (1448), Mikołaj Schirschen z Pantalowic (1458), dwaj Spargaltowie, Piotr, który prowadził sprawy Marcie (1492) wdowie po Kmicie z Wiśnicza, kasztelanie lwowskim, i Jan, podstarości sanocki (1498), wreszcie szlachetny Rosch, sołtys z Białej (1490) i Marcin Ramsch (1483) b

W innych znowu rodzinach, które nazwiska miały już polskie, wspomnieniem niemieckiego pochodzenia były imiona niemieckie przez członków tych rodzin często noszone. Takiem n. p. było imię Fryderyk, często używane w rodzinie Jacimirskich, względnie zdrobniałe Frydryszek. Jeszcze częstszem było imię Wilhelm (Wiłam), zdrobniałe Wilamek (Wiłam de Pawłów 1441, Wiłam procurator de Rymanów 1444, Wilchelmus, Wiłam de Dolina Doliński 1466 —1494, Wilhelmus de Pyella 1500). Spotykamy również imię Hermana (Johannes filius Her-mani 1425, Hermanus de Łopusze 1425, Hermanus de Jutriłów 1462), a z żeńskich Burneta (Burneta, córka Wilhelma Dolińskiego)¹⁹ 20.

Te rody szlacheckie niemieckie, nie zamknięte mu-rami miejskimi, podległe prawu ziemskiemu, uległy pod wpływem polskiego otoczenia, polonizacji o wiele szybszej, aniżeli żywioł niemiecki po miastach.

Niemcem był wedle wszelkiego prawdopodobieństwa Andrzej Lithen (Andreas de Lithen, Lythen), pisarz ziemski i poborca sanocki. Przybył on w Sanockie jako człowiek całkiem obcy i bez jakichkolwiek stosunków (advena sive extraneus) w pierwszej połowie

159, 2254.

wieku XV. Wstąpił w służbę starostów sanockich, poczerń został pisarzem ziemskim, piastował ten urząd przez długich lat 36 (1446 —1482). Własną pracą i zapobiegliwością doszedł do wcale znacznego mienia. Dzierżawił mostowe i pobór kar sądowych w Krośnie. Zebrawszy pewien kapitał, nabył wieś Zabłotce, niejednokrotnie też wygadzał pożyczkami szlachcie sanockiej. Piotrowi, wojskiemu i wójtowi sanockiemu, pożyczył 200 grzywien (1446), a potem jeszcze kilkakrotnie dopożyczał mu drobniejsze kwoty; Jerzemu znowu Ma-tiaszowiczowi z Humnisk pożyczył 215 grzywien. Był on człowiekiem gwałtownym, ze swoim dłużnikiem wojskim i wójtem Piotrem popadł w spór (1449). Krewni obydwóch wzięli udział w tym sporze, trzeba było ich zmuszać zakładem wysokim do tego, aby prawem się obchodzili (iure debent procedere). Córkę swoją Katarzynę, wydał za Jana, podczaszego i wójta sanockiego, zapisując mu posag znaczny 300 grzywien na trzymanej zastawem od Jerzego Matiaszowicza wsi Jędrzyszkow-cach. Między teściem a zięciem wybuchły rychło waśnie. Zięć począł głosić wszem wobec, iż nie myśli pełnić za teścia służby wojskowej, rozgłaszał też wszystkim, iż nie wziął wcale za żoną posagu. Rozżalony tern teść, dorobek cały swego życia, w szczególności dobra Zabłotce, zapisał królowi Kazimierzowi i jego matce Zofji, resztą zaś mienia pozostałego rozporządził na rzecz kościoła i ubogich (1456). Pomiędzy teściem a zięciem wybuchł spór zawzięty, który wojewoda (burgrabia) sanocki Uliński musiał uśmierzać zakładem 400 grzywien. Jednakże rychło przeminął ten gniew, teść pogodził się z zięciem i żył z nim w dobrej zgodzie. Od tego czasu usunął się Andrzej zupełnie w zacisze, nie miał żadnych interesów, zajęty wyłącznie czynnościami swego urzędu pisarskiego. Zaprzestał też używać swego nazwiska niemieckiego Lithen, znano go powszechnie pod nazwą pisarza Andrzeja¹.

Niemcami byli także dwaj bracia Szafrotowie, Piotr starszy i Paweł młodszy. Przybyli oni, wraz z siostrą Klarą, w Sanockie z Krakowa, jakkolwiek ich rodzina nie zdołała zapuścić w tej ziemi trwalszych korzeni. Królowi Kazimierzowi wyświadczyli pewne usługi, za które król dozwolił im wykupić z zastawu wieś królewską Trześniów. Dzierżyli ją podówczas w zastawie, wdowa Pstroska Katarzyna wraz z synem Mikołajem Nie-bieszczańskim i zięciem Pawłem Lisowskim w kwocie 192 grzywien. Bracia skupili dotychczasowych zastawników. Oprócz tego Piotr nabył sołtystwo w Trze-śniowie za 100 grzywien. Jednakże Piotr w ciągłych znajdował się opałach pieniężnych. Zadłużył się między innymi i u Fryderyka Jacimirskiego na kwotę 136 grzywien, za którą mu Andrzej, dowódca zamku sanockiego {pixidarius) musiał ręczyć. Ożenił się z niejaką Anną, której tytułem oprawy zapisał 200 grzywien na Trześnio-wie. Miał z niej dwóch synów, Wawrzyńca (Laurencius) i Piotra, tudzież córkę Annę. Wdowa po rychłym zgonie męża (w początkach roku 1436), wyszła po raz wtóry za mąż za Jana Radwana z Zebrzydowic²¹ 22. Obydwaj bracia wiedli długie i przewlekłe spory (1430—1439) z podsędkiem sanockim, Mikołajem Pelwelskim i jego synem Piotem Burzyńskim. Ich źródło leżało, jak to bywało zwykle, w nieporozumieniu pewnem co cło wspólnych granic ¹.

Młodszy brat Paweł nie był człowiekiem tak wybitnym, jak Piotr. Waśnił się z Jerzym Czeszykowiczem, który go nawet pobił i poranił (1436), ale rany mu nawiązał. Ponieważ Paweł nie miał własnego potomstwa, przeto przyobiecał przenieść swą fortunę na swrą siostrę Klarę, bratanków Wawrzyńca i Piotra, tudzież bratanicę Annę. Jednakże potem za zgodą swych zięciów, Jakóba z Wysokiego (być może męża siostry Pawła Klary) i Michała z Witkowa (męża bratanicy Anny) pozbył swe dożywotnie prawo zastawu do wsi królewskiej Janowi Dolińskiemu za kwotę 500 grzywien²³ 24.

Prawdopodobnie Niemcem pochodzenia szlachec-kiego, jakkolwiek nie znamy jego właściwego nazwiska, był wójt z Frysztaka, Jan, zwany dlatego także Frysztackim. Źródła dają mu przydomek „szlachetny" (nobilis), a nawet „urodzony* (generosus). Była to osobistość, ciesząca się powszechnem zaufaniem, zasiadał na rokach sanockich, u niego składano w depozyt ważne listy. Człowiek bogaty, pożyczył Fryderykowi Jacimirskiemu 100 zł. węgierskich, w których Fryderyk dał w zastaw swój Jaćmierz (1452), jednakże zaraz roku następnego, zastaw ten wykupił²⁵.

O dwóch tylko duchownych, jak nazwiska ich świadczą, pochodzenia niemieckiego, wspominają zapiski sanockie. Obydwaj altarzyści kościoła parafialnego w Krośnie. Jeden Bernard (1449—1451), drugi Marcin Stebel (Stewbel 1484—1485). Ponieważ nasze źródła wogóle

bardzo rzadko wspominają o duchownych, przeto trudno wysnuwać stąd jakiekolwiek wnioski o stosunku ilościowym obu narodowości, polskiej i niemieckiej, w obrębie duchowieństwa sanockiego ¹.

Węgrzy.

W dość znacznej liczbie była osiedlona w ziemi sanockiej ludność węgierska. Stosunki między Polską a Węgrami były w połowie wieku XV. wogóle bardzo ożywione. Królowie polscy zasiadali na tronie węgierskim, podobnie jak poprzednio (w wieku XIV.) węgierscy rządzili Polską i Rusią. Niejeden ziemianin sanocki szedł za swym królem na Węgry, szukając tam szybszej kre-scytywy. Ziemianin sanocki Józef Olah, syn Piotra oddał swe usługi Ludwikowi węgierskiemu i jego córce. Marji, brał udział we wszystkich ich wyprawach wojennych i wysłużył sobie u królowej Marji w r. 1383 nadanie wsi Poraża (Kunzendorf) ². Podobnie w r. 1442 zostawał w służbie króla Władysława na Węgrzech Steczko z Tarnawy, nieco później (1466) wybrał się tam Mikołaj, syn Jana z Pakoszówki, a Jerzy czyli lrzyk z Wroconki, na stałe nawet osiedlił się na Węgrzech na przełomie XV. i XVI. wieku tak, iż stał się wprost Węgrem ³.

Ludność węgierska w ziemi sanockiej, była to ludność albo stale tam osiadła, albo też czasowo przebywająca, przejezdna. Jest rzeczą wielce prawdopodobną, iż podobnie jak w innych ziemiach, tak samo i w ziemi sanockiej, znajdowały się pewne osady, zaludnione pierwotnie przez Węgrów, którzy z biegiem czasu

¹    XI. 2691, 2982, XVI. 3360, 3388.

²    VIF. nr. 14 str. 24.

³    XI. 1424 XVI 284, 3006.

wuijhioL

ulegli polonizacji. Wskazują na to nazwy osad, dosyć licznych w województwie ruskiem, tego rodzaju jak n. p.: Uherce (Uhorce, Wągierce) w powiatach liskim, Samborskim, gródeckim, Uhersko w powiecie stryjskim, Uher-niki (Uhorniki) w tłumackim. Niektóre rody szlacheckie szły do ziemi sanockiej z Wągier. W sąsiedniej ziemi bieckiej osiadł na stałe (terrigena Biecensis) szlachcic węgierski Jurga (1442 —1443). Ożenił się on z Polką, energiczną Krystyną, kuzynką Jana Omelty i miał w ziemi sanockiej pewne stosunki²⁶. Węgierskim był początek całego szeregu znanych i możnych rodzin sanockich: Balów, Humnickich i Dedeńskich. Dwaj bracia Węgrzy z komitatu najprawdopodobniej szaroskiego, Piotr i Paweł (Paszko, Pajtko) przyszli do Polski za czasów Kazimierza W. i wstąpili w jego służbę. Za zasługi obdarzył ich król bardzo hojnie, nadał im rozległy szmat ziemi podgórskiej, trzy przeważnie pustkowia (loca deserta): Boiska, Wisłoczek i Radoszyce. Ciągnęły się one po obu brzegach rzeki Sanoczka, aż do samej granicy węgierskiej². Młodszy brat Paweł z Temeszowa i Dedni³, dał początek rodowi Dedeńskich. Po starszym Piotrze, pozostał energiczny i zapobiegliwy, żupnik sanocki Matiasz z Boisk (wzmianki źródłowe o nim z lat 1412—1431), który znowu pozostawił trzech synów: Piotra (1432—1460), Jana (1432-1443) i Jerzego (1432—1454), którzy razem tworzyli ród Miatiaszowiczów, a dali początek rodzinom Balów i Humnickich. Sam wyraz Bal jest, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, odblaskiem pochodzenia węgierskiego (wioska Bal-Patoka, pierwotna

ich siedziba na Węgrzech w komitacie szaroskim). Domyślać się też należy, że Węgrem był wojewoda, czyli burgrabia zamku sobieńskiego, szlachetny Jakób Brlok, człowiek zamożny i cieszący się powszechnem zaufaniem (1444—1457)¹.

Co więcej, nie ulega wątpliwości, że cały szereg rodzin szlacheckich, osiadłych na podgórzu karpackiem, pieczętujących się herbem Sas (Draga), jest pochodzenia węgiersko-wołoskiego (z okolic Marmaroszu, Siedmiogrodu). Protoplaści ich przybyli do Polski pod koniec XIV i w XV wieku. W ziemi sanockiej należy tu rodzina Tatomirów (Tatumirów) z Ternawy, herbu Sas, których przodek przyszedł w te strony w r. 1427²⁷ 28.

Inni znowu Węgrzy znajdowali zajęcie na dworze możnych panów w charakterze sług, n. p. Mikołaj Węgrzyn, sługa kasztelana lwowskiego Jana Sobieńskiego. Z tych niższych warstw społecznych przybysze, nawet kiedy z biegiem czasu zmienili swą narodowość, zatrzymywali nazwisko (Węgrzyn), wskazujące ich pierwotną narodową przynależność²⁹.

Druga grupa ludności węgierskiej, przybysze czasowi, była liczniejsza od pierwszej. Ludność polska szła często na Węgry, z drugiej znowu strony, węgierska przybywała do miast pogranicznych polskich, zwłaszcza do Sanoka. Przeważnie nie była to jednak ludność, na którejby pod względem etycznym można było polegać. Zajmowali się przedewszystkiem ci Węgrzyni handlem koni. Przyprowadzali je ze sobą na sprzedaż, to znowu sami je skupywali.

Do Sanoka spędzano na targi tak znaczną ilość koni, iż trzeba było używać do ich pilnowania poddanych wsi starościńskich. Przy tej sposobności działy się obustronne częste kradzieże. Węgrzy kradli konie Polakom, a Polacy niejednokrotnie łakomili się na konie węgierskie. Inni znowu zajmowali się przemycaniem fałszywej monety węgierskiej, którą kuto gdzieś na pograniczu, po stronie polskiej zarówno, jak węgierskiej. Mie-niano ją potem na inne towary, jak sukno i barchany zwłaszcza L Zaznaczyć zresztą należy, że i rzetelna moneta węgierska, złote węgierskie, moneta kremnicka (moneta Crempnicziensis) ³⁰ 31, była bardzo w ziemi sanockiej, jak zresztą w całej Polsce, używana. Z za gór węgierskich, wreszcie, zlewały się na całe polskie podgórze od Sącza po Sanok i dalej, całe bandy zbójników, którzy plądrowali i zabijali i u niejednego polskiego poddanego znajdowali czasowy przytułek i ochronę (fures fovere). Zapędzali się oni nawet daleko na północ aż po Przeworsk. Kupcy byli dla nich łupem najmilszym i najłatwiejszym, ale nie wahali się oni rzucać i na szlachtę. Z tą jednakże spawa była trudniejsza. Obrabowana, ścigała ona złoczyńców, nawet na terytorjum węgierskiem. Tak n. p. kiedy w r. 1441 zbójcy obrabowali Piotra Matiaszowicza, pogonił on za nimi aż na Węgry. Z drugiej strony były Węgry schroniskiem i dla złoczyńców polskich. Koniokrady ze zdobytym łupem, nawet z pod Jarosławia i Hrubieszowa, umykali co prędzej na Węgry³². Ci Węgrzy tedy shwytani, tworzyli dość liczną grupę jeńców węgierskich. Los ich, jak

zwykle jeńców w wiekach średnich, był godny pożałowania. Więzieni byli po zamkach publicznych i prywatnych, używani do ciężkich robót. Wyzwolenie przynieść im mogła ucieczka lub śmierć, rzadziej wykup ze strony rodziny lub wzajemna wymiana.

W naszem stuleciu, ziemia sanocka była widownią jednego wojennego najazdu w czasie wojny polskiej z królem Maciejem Korwinem 1474 r. Zielona księga miejska krośnieńska, opowiada nam o następującem zdarzeniu w związku z tą wojną. W r. 1474, podsunął się Węgier Raczy, na czele znacznego oddziału pod samo Krosno i byłby je niewątpliwie zajął, gdyby nie czujność strażnika jednej z baszt miejskich, który w ostatniej chwili zdołał most zwodzony podnieść. Węgrów wprawdzie nie dopuszczono w obręb miasta, jednak w napadzie szału z powodu nieudania wyprawy, spalili oni prawie wszystkie domy przedmiejskie wraz ze szpitalem i kościołem szpitalnym. Kościół i szpital podpalił Węgier Tomasz Tarczy, który potem, powodowany skruchą, odkupił swój czyn niecny ofiarą 200 dukatów w złocie, jakie złożył miastu h Dla poratowania miasta po tym najeździe, zwolnił je Kazimierz Jagiellończyk w r. 1474 od wszelkich ciężarów na 8 lat².

Ze szlachty węgierskiej, zwłaszcza panowie z Ho-monny (Humeńscy) częste mieli stosunki z Polską, niejednokrotnie chodziło tu o sprawy poddanych kmieci. Ich posiadłości leżały w dorzeczu górnej Ondawy i La-borczy (w komitatach szaroskim i ziemneńskim), na głównym trakcie z Węgier do Polski, obejmowały znaczny szmat krainy górskiej i podgórskiej od Homonny, aż

¹    III. nr. 113 str. 211—212. Por. Sarna Władysław, ks., Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycz-nym. Przemyśl 1898 str. 200—201.

²    VI. nr. 118 str. 179.

po same granice Polski. Z innnych rodów szlacheckich węgierskich, wymieniają źródła Makonickich, Stimiricz-kich, panów z Palladu i Hugotha (Ygoth). Około r. 1458 powstały spory między poddanymi panów polskich: biskupa przemyskiego, Jana z Sobnia, kasztelana lwowskiego, Piotra z Boisk, chorążego, Jana Bała z Nowo-tańca, cześnika sanockich, a poddanymi panów Humeń-skich i Makonickich. Poddani polscy dopuszczali się w dobrach tych panów zakarpackich pewnych nadużyć tak, iż ci ostatni widzieli się zniewoleni prosić pomocy królewskiej. Z polecenia króla założył starosta sanocki Mikołaj Pieniążek zakład w tej sprawie 1000 grzywien h

Jeszcze ściślejsze węzły, aniżeli szlachtę, łączyły ze sobą stan mieszczański na polskiem i węgierskiem podgórzu. Przyczyniała się do tego nie tylko wspólność zawodowa (kupiectwo), ale i narodowa. Warstwa mieszczańska, a przynajmniej ta jej część, która sprawowała rządy po miastach, była w Polsce i na Węgrzech niemiecka. Korespondencja miedy miastami węgierskiemi a polskiemi albo też samemi węgierskiemi toczyła się w wieku XV. często po niemiecku. Handel między Polską a Węgrami, był bardzo ożywiony. Z Węgier szły do Polski głównie wino i miedź, z Polski do Węgier sól i ołów. Rozpowszechnione zbójnictwo, było przeszkodą w rozwoju tego handlu. Zresztą napotykał handel na Węgrzech na przeszkody ze strony samych urzędników węgierskich. W połowie n. p. XV. wieku, urzędnicy zamków węgierskich Makowica i Brzozowica, napadali na kupców polskich, na co się uskarżał zjazd panów polskich w Sanoku w r. 1448².

¹ XI. 202, 987, 2605, 2611, 2208, 3455.

⁷ Kutrzeba, Akta odnoszące się do stosunków handlowych Polski z Węgrami. Arch. Kom. hist. IX. Kraków 1902 nr. 21. str. 21.

Szlakiem, którym szli ci kupcy węgierscy do Polski, była dolina Ondawy. Koło Wronowa skręcał on nieco na wschód, w dolinę Laborczy, aby koło Radoszyc przekroczyć grzbiet gór granicznych. Była to zatem, mniej więcej, zupełnie ta sama droga, którą dzisiaj idzie kolej, zwana przed laty łupkowską. Z miast węgierskich największe może stosunki z ziemią sanocką miał Wrono w (Wranos, Varanno) nad Topią w komitacie ziem-neńskim, dokąd i poddani polscy niejednokrotnie przybywali. W r. 1461 otrzymało ono od króla Macieja potwierdzenie swych przywilejów na handel z Polską h Ponadto utrzymywały stosunki z Polską: Stropków (Sztropko, Ztropko) i Waradka nad Ondawą w komitacie szaroskim. Jednakże w połowie w. XV właściciel zamku stropkowskiego Mikołaj Pereny dawał się swymi napadami zbójeckimi często we znaki kupcom polskim i węgierskim ?\ Także z Bardyjowa (Bartfeld, Bartla), przychodzili kupcy do ziemi sanockiej. Nawet z dalekiego Trebiszowa (Terebes, Trebesz) w komitacie ziem-neńskim, położonego już na równinach węgierskich, szli kupcy do Polski.

Kupcy węgierscy zajmowali się jednak w Polsce nie tylko kupczeniem. Dając folgę swemu temperamentowi gorącemu, niejednokrotnie dopuszczali się gwałtów i przestępstw. W takich właśnie razach występowała na zewnątrz solidarność mieszczaństwa. Mieszczanie z Sanoka, Rymanowa, Krosna, ręczyli gromadnie za swych towarzyszy węgierskich. W zimie 1443 r. n. p. Andrzej, rzemieślnik z Waradki, który miał dom także w Stropkowie, razem z Michałem Doranem i Michałem

¹    Kutrzeba, 1. c. nr. 47 str. 42.

²    Kutrzeba, 1. c nr. 55, 56 str. 47 — 48 z r. 1483.

Galem z Trebiszowa, dopuścili się znacznego rabunku czy kradzieży, na poddanych polskich, zabierając im 14 koni, 4 wozy z uprzężą, 3 beczki ryb, 4 beczki śledzi, 2 wały płótna, 4 łańcuchy, 3 siodła, 1 płaszcz podbity futrem. Zostali oni schwytani, łup został zwrócony, starosta sanocki okazał się wobec nich względnym, puścił ich na rękojemstwo mieszczan sanockich, rymanowskich i krośnieńskich. Przyjął także rękojemstwo dwóch mieszczan ze Stropkowa i Wronowa, a zatem poddanych węgierskich h Nieco wcześniej (w r. 1437) dopuścił się jeszcze większego zuchwalstwa mieszczanin Wronowski Benedykt czyli Benko albo Bieniek. Wraz z zięciem swoim Michałem i trzecim wspólnikiem Antonim, zabili oni, a potem powiesili (może dla zatarcia śladów) służebnego Truchana. Schwytani, zostali skazani przez starostę sanockiego na śmierć, jednakże i w tym wypadku poprzestał starosta na okupie².

Ziemia sanocka i z tego jeszcze powodu gromadziła licznych kupców węgierskich, ponieważ w myśl dawnych przywilejów miasta Sanoka, odnowionych przez króla Kazimierza Jagiellończyka d. 17 października 1470 r., wszyscy kupcy węgierscy, idący z towarami na Ruś i Podole, musieli przejeżdżać przez Sanok. Podobnie i ci kupcy, którzy z Podola i Rusi zdążali na Węgry. Jest też rzeczą możliwą, iż wśród mieszczan sanockich, znajdował się około połowy wieku XV (1446) jeden narodowości węgierskiej, Jan Madziar (Madzar), inne jednak zapiski zwą go Janem Mazurem. Na Posadzie sanockiej mieszkał Węgier Jakel, a syn tamtejszego stelmacha Piotra Wojnara, Hanusz udał się na Węgry, gdzie się trudnił rozbojem³.

¹    XI 96, 1713, 2288, 3327.

²    XI. 990

³    III nr. 123 str. 239- 240, XI. 2290, 2300, XVI. 161.

Niektóre miasta ziemi sanockiej zawdzięczają swój początek, względnie lokatę na prawie niemieckiem, poddanym węgierskim. Tak n. p. niejaki Jan Henzelin, który jednak był raczej Niemcem, osiadłym na Węgrzech, aniżeli Węgrem rodowitym, otrzymał w r. 1366 od króla Kazimierza W. wójtostwo w Jaśliskach, czyli w Wysokiem mieście (Hochstadt). Poddani polscy i węgierscy łączyli się ze sobą niejednokrotnie przez małżeństwa. Tak n. p. dwie sołtysówny z Krościenka, córki sołtysa Mikołaja, wyszły (r. 1485 i 1486) za mąż za mieszczan bardyjowskich, Jakóba Fratra i Augustyna h

Także i między włościanami polskimi a węgierskimi istniały ożywione stosunki, tern bardziej, że jedni i drudzy byli przeważnie tej samej narodowości, ruskiej albo wołoskiej, po części także, o ile chodziło o wsie na prawie niemieckiem, niemieckiej. I między nimi istniała podobna, jak wśród mieszczan, solidarność, która kazała im pomagać sobie w potrzebie wzajemnem ręko-jemstwem. Zdarzały się również wypadki, iż kmieć polski pożyczał panom węgierskim pieniądze, n. p. w r. 1444 niejaki Badko z Tarła pożyczył dwom panom węgierskim 35 złotych węgierskich ².

I po wsiach, zwłaszcza wołoskich, mieszkali tu i ówdzie włościanie pochodzenia węgierskiego. We wsi wołoskiej Mrochowej był kniaziem Jaczko Munkacz (r. 1472) ³.

Zapiski sanockie wieku XV wymieniają pewną, jakkolwiek nie bardzo znaczną,, ilość wsi węgierskich, których mieszkańcy utrzymywali z poddanymi polskimi żywsze stosunki. Ogół tych osad węgierskich da się

¹    VII. str. 80, VIII. nr. 6 str. 9-11, XVI. 3390, 3407.

²    XI. 419, XVI. 1521, 1925, 3699.

³    XV. 161.

zgrupować około znaczniejszych miejscowości tak, iż wyróżnić można niejako trzy główne ogniska, których komunikacja z Polską była więcej ożywiona. Jednym takim punktem, granic Polski najbliższym, był Stropków. Na południowy wschód od Stropkowa leżała wieś Krysłowce (Krislovec), na północ znowu wieś Olszawka (Olsavka)¹. Drugiem takiem ogniskiem, nieco więcej już odległem od Polski, przecież jednak najsilniejszem, była Homonna. Blizko niej leżały na północ wsie: Lubisza (Lubiśa) i Wołowe (Volova-Tot), na północny zachód Udavske (Udva) i Hruszowa (Hrusov), na zachód Michałowce (Mihalouecz, Mihalko), a na wschód od niej Pczelin (Pćolina). Wreszcie trzecie, najdalej na wschód wysunięte ognisko, to była miejscowość Berezna wielka i mała. Te trzy ogniska odpowiadają trzem głównym szlakom z Węgier do Polski, przełęczom: dukielskiej, łupkowskiej i użockiej. Mieszkańcy z powyżej wymienionych wsi, przybywali do Polski i mieli stosunki z poddanymi polskimi².

Najdalej na zachód wysuniętem miastem węgierskiem, które utrzymywało stosunki z ziemią sanocką, był Bar-dyjów, najdalej na wschód Berezna mała. Odległość między temi dwiema miejscowościami w prostej linji wynosi 98 km. Najdalej na południe wysunięty punkt węgierski Trebiszów, oddalony był od granicy polskiej koło Radoszyc w takiejże samej linji prostej o 83 km. Dochodzimy zatem w ten sposób do wyniku, iż ziemia sanocka, utrzymywała stosunki z rozległym obszarem Węgier północnych : środkowych i wschodnich, o przestrzeni przeszło 8000 km² (8134).

¹    W i n i a r z, Ziemia sanocka w latach 1463 —1559, Kwart, hist. 1896, str. 287, sądził mylnie, że wieś ta, którą nazywał również mylnie Olszawek, leżała w ziemi sanockiej i dlatego wyrażał zdziwienie, że mogła należeć do jakiegoś „gubernatora" węgierskiego.

²    XI. 96,1920,1949,1925,1310, 2279, XVI 1521, 3699,1917,1949.

Jest rzeczą charakterystyczną, iż zapiski sanockie mówiąc o tych miejscowościach węgierskich, wcale nie uważały za wskazane nadmieniać, iż leżały one na Węgrzech. Przechodziły one niejako do porządku dziennego nad faktem, iż pomiędzy ziemią sanocką a niemi, wznosiła się granica. Możnaby nawet odważyć się na wniosek, iż ludność tej części Węgier podówczas prawie zupełnie słowiańska, więcej czuła zaufania do sąsiedniego wielkiego państwa słowiańskiego, aniżeli do swego własnego, ale obcego pochodzeniem, rządu.

Poddanych węgierskich traktowano w Polsce na równi z polskimi. Świadkom względnie litkupnikom węgierskim dawano wiarę i po stronie polskiej. Jak widzieliśmy, rękojemstwo mieszczan, a nawet kmieci węgierskich, stawiano na równi z rękojemstwem, przedstawionem przez Polaków. Może nawet obchodzono się z nimi łagodniej, przymykając niejednokrotnie oczy na ich przekroczenia. Zasada równouprawnienia mogła prowadzić w dalszej konsekwencyi do zasady represaliów. Poddany węgierski, który uważał, iż doznał w Polsce krzywdy, mógł dochodzić zadośćuczynienia na innych poddanych polskich w Węgrzech. I odwrotnie, mógł to uczynić także poddany polski wobec poddanych węgierskich w Polsce. Te repre-salia, na zasadzie wzajemnych umów, były dopuszczane względnie wykluczanel. Jak daleko szła ta niwelacja poddanych obu państw, dowodzi okoliczność, iż Jan z Buczacza, przyjmując na się zobowiązanie wobec swych rękojmi, umocowane łajaniem, przyrzekł, iż nie będzie się sprzeciwiał temu łajaniu ani on sam, ani ktokolwiek inny, w obu królestwach, polskiem i węgierskiem³³ 34.

Objawem wpływów wigierskich w ziemi sanockiej może być pisownia używana w księgach sądowych. Te rzeczowniki, które w języku polskim kończą się na k, mają w zapiskach sanockich niejednokrotnie zakończenie na g lub kg (Sanog, Sanoczeg, Wróblig, Wissloczegk, Próchnig, Maczyeg). Ciekawą pod tym względem jest pisownia nazwiska kmiecego: Nagybaur, zamiast Neuge-bauer ¹.

Tak zatem, pomimo wyniosłego grzbietu Karpat, oddzielającego dwa państwa, polskie i węgierskie, stosunki między niemi były dosyć ścisłe i ożywione. W niektórych razach zdawaćby się nawet mogło, że te krainy podgórskie, północna i południowa, tworzyły jedną całość. Oprócz węzłów narodowościowych i religijnych, przyczyniała się do tego niewątpliwie najsilniej ta okoliczność, że warunki życia tej ludności górskiej, były po obu stronach grzbietu granicznego bardzo podobne.

Starostowie sanoccy, którzy z natury swego urzędu, musieli utrzymywać stosunki ze stroną węgierską, używali sołtysów niektórych wsi (np. Zubkowa) jako swych posłańców ³⁵ 36.

Cyganie.

Z Węgier przybyli do ziemi sanockiej także nieliczni Cyganie. O jednym z nich, Jakóbie Cyganie, który był ulubionym kmieciem starego pana Matiasza z Boisk i który być może razem z nim przybył z Węgier, zawierają zapiski sanockie nieco więcej szczegółów. Kłócił się on zawzięcie o kawałek gruntu w Królikowej, mając w starym panu Matiaszu potężnego obrońcę. Ten to Jakób Cygan»

osiadł potem w Tyrawie, gdzie miał swój dom. Kiedy część miasta spłonęła w r. 1435, uzyskał Cygan wraz z innymi pogorzelcami zwolnienie od podatku na lat trzy. Miał on syna Jana Cygana. Nie jest rzeczą wykluczoną, że z Cyganów wywodził swe pochodzenie szlachetny Mikołaj Cygan ze Świerczowa. Był on czas jakiś wojewodą sanockim (20 września 1427 do 20 marca 1428), zasiadał na sądach sanockich, a potem pojął w małżeństwo siostrę panów Jasieńskich: Pawła, Dobiesława i Jana, biorąc za nią w posagu 27 grzywien, zabezpieczonych na wsi Zmienicy ¹.

Czesi.

Nieco mniej aniżeli Węgrów, liczyła ziemia sanocka Czechów. I w innych ziemiach województwa ruskiego, jak np. w przemyskiej, lwowskiej, halickiej, nie było ich tak wielu². Przybywali oni z Czech właściwych, Moraw i Śląska. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa Morawy dostarczyły najwięcej tych przybyszów. Czeska krew płynęła najprawdopodobniej w żyłach bujnie rozrodzonych, zamożnych rodzin: Tyrawskich, Grabownickich, Ryterowskich, Bukowskich. Wszystkie te rodziny wyszły z jednego pnia. Protoplastą ich był Mikołaj Czeszyk, sędzia sanocki (1402 —1428), którego samo nazwisko względnie przezwisko, wskazuje na jego pochodzenie czeskie. Pozostałych po nim pięciu synów podzieliło się w r. 1439 fortuną ojcowską i dało początek odnośnym rodzinom. Jan (1424—1460) wziął Tyrawę (Tyrawscy), Piotr (1424—1493) Ryterowce (Ryterowscy), Jerzy

¹    XI. 365, 370, 750, 822, 825. XCVIII, LXXIII, 233, 476, 477, 609 do 611, 677, 678, Por. Prochaska, Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Polsce. Kwart. hist. 1900 str. 454.

²    II. nr. 34 str. 56, VIII. nr. 3 str. 5, nr. 20 str. 33.

(1429—1500) Bukowe (Bukowscy). Najstarszy i najmłodszy Mikołaj i Wiłam (Wilhelm) łącznie otrzymali Gra-bownicą (Grabowniccy).

Była jeszcze inna rodzina, w ziemi sanockiej osiadła, niewątpliwie pochodzenia czeskiego, panowie z Iwańca, czyli Iwanczepola (dzisiejszego Iwonicza). Ich przodek, oznaczany ogólnem mianem Moravus, przybył do Polski gdzieś pod koniec wieku XIV., albo też z początkiem XV. Pozostawił dwóch synów, czeskiemi imionami oznaczonych : Bienasza (Benascha) i Boczka, a prócz tego córką Jagienką, wedle pochodzenia ojcowskiego zwaną Morava, która wyszła za mąż za Piotra Burzyńskiego. Iwonicz (Iwaniec) i Korytniki tworzyły własność tej rodziny. Co skłoniło protoplastą rodu Iwanieckich do porzucenia stron rodzinnych i osiedlenia sią w dalekiej Polsce, nie jest rzeczą jasną. Niewątpliwie nie chąć dorobku, gdyż w ojczyźnie porzuconej pozostawił mienie o wiele wią-ksze, aniżeli w przybranej. Należało doń miasteczko Bródek, mniej wiącej w połowie drogi miądzy Przero-wem a Ołomuńcem położne, dalej gród i wieś Otosła-wice (Ottaslawitz), na południowy zachód od Bródka położone (od tej posiadłości zwali sią Iwanieccy jeszcze w Polsce Otosławskimi), a oprócz tego jeszcze 6 innych wsi. Były to dobra bardzo znaczne, których wartość oceniano na 4000, a roczny z nich dochód na 200 grzywien. W porównaniu do tych dóbr morawskich wynosiły dobra sanockie tylko połową ich wartości, były bowiem oszacowane na 2000 grzywien.

Z wyjątkiem jednej wsi Arndtowie, sprzedanej za 300 ciążkich grzywien (marcae graves), wszystkie inne pozostawił Morawczyk, umierając około r. 1437, swoim sukcesorom. Jak był bogatym, dowodzi okoliczność, iż córka Jagienka, szacowała sobie wartość swej wyprawy

w sukniach, bieliźnie i kosztownościach na 200 grzywien.

Oprócz Otosławskich, być może Czechem był przybysz ze Śląska, szlachetny Marcin, który się pisał z Jaż-dżówki (1469) h

Także po miastach ziemi sanockiej, żywioł czeski miał swych przedstawicieli. W Sanoku, w okresie mniej więcej 1482 do 1502, znajdujemy rajcę Stanisława Czecha, który cieszył się wielkiem poważaniem tak dalece, iż zasiadał nawet na sądach grodzkich. Może jego synem lub krewniakiem, był Mikołaj Czech (1551), również rajca miejski i ławnik sądu wyższego niemieckiego na zamku sanockim. W Strzyżowie znajdujemy (1483) mieszczanina Łukasza, zwanego Morawą. Przed r. 1482 jest sołtysem w Szczepańcowej Michał Morawa. Nazwisko Morawa, wskazujące niedwuznacznie pochodzenie danej osoby, nie jest w ogóle obce zapiskom sądowym sanockim XV wieku. Oprócz tego znajdujemy prwną ilość Czechów w charakterze sług po dworach szlacheckich, np. u Jury z Lubatowa, Klemensa Pstroskiego czyli Turskiego. Jako więcej obrotnych i rozgarniętych, używano ich do pewnych funkcyj sądowych zastępczych, np. do odkładania roków sądowych i t. p.³⁷ 38.

L i tw in i.

Z pośród innych narodowości znajdujemy jedną jedyną wzmiankę o Litwinach. Przedstawicielem ich na ziemi sanockiej był (wr. 1447) niejaki Stanisław Litwin, dwornik (zapewne rodzaj stróża) plebana sanockiego. Jak można

wnosić z jego czysto polskiego imienia Stanisław, był to Litwin bardzo już spolszczony, może już w dalszem pokoleniu³⁹.

Pomimo znacznej liczby rozmaitych narodowości, jakie zamieszkiwały ziemię sanocką, nie znajdujemy w naszych źródłach ani jednej chociażby pośredniej wzmianki, któraby wskazywała, iż różnica narodowości wpływała upośledzająco na stanowisko społeczne albo polityczne danej jednostki. Niekiedy wprawdzie tym obcym dodaje się do ich imienia jeszcze określenie ich narodowości (Niemiec, Węgier, Czech), jednakże określenie to niema w sobie nic ubliżającego, zastępuje ono wprost nazwisko. Po miastach i wsiach, osadzonych na prawie niemieckiem, żywioł niemiecki posiadał zupełną autonomię, był niejako gospodarzem w swoim własnym domu. Niemieckie pochodzenie nie było również u szlachty przeszkodą piastowania urzędów, owszem była taka szlachta, na równi z polskiemi względnie ruskiemi rodzinami, dopuszczana do urzędów ziemskich, niższych i wyższych. Jeżeli narodowość wywierała kiedy wpływ ograniczający pod względem prawnym, to jedynie tyłko w łączności z odrębnym stanem lub wyznaniem religij-nem. Poczucie narodowościowe obce było owym czasom i kwestja ta nie mąciła podówczas spokoju publicznego. Jako jedyny znany nam wyjątek, możemy chyba wskazać spór między Dobiesławem z Wiśnicza, kasztelanem wojnickim, a rajcami krośnieńskimi, o którym już była wzmianka, a w którym być może względy narodowościowe odegrały pewną rolę.

Ili.

Stosunki kościelne¹.

Pod względem czasowym obejmuje praca niniejsza wiek XV. Tu i ówdzie jednak przekracza ona te granice, cofa się wstecz do stulecia XIV, rzadziej natomiast wkracza w pierwszą połowę wieku XVI².

¹    Rozprawa ta ukazała się drukiem w Roczniku Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu w tomie III za lata 1913—1922, str. 1 — 45 i jako osobna odbitka pod tytułem: Stosunki kościelne ziemi sanockiej w XV stuleciu, Przemyśl 1922, str. 1—45. Główne wyniki tej pracy były przedstawione na posiedzeniu Wydziału historyczno-filozoficznego Towarzystwa Naukowego we Lwowie, dnia 14 lutego 1922. Por. Sprawozdania Towarzystwa Naukowego, Lwów, t. II. 1922, str. 93—94.

Recenzje i sprawozdania: Abraham Władysław, Kwartalnik historyczny, XXXVI. 1922, str. 158—160 R...r. Przegląd prawa i administracji, XLVII. 1922, str. 164; Gazeta Poranna, nr. 6380 z 10 maja 1922; Słowo Polskie, nr. 76 z 18 marca 1923; Kasterska M, Bulletin de 1’Institut pour 1’etude de 1’Europe Sud-Orientale, 1922, str. 45—50; Bugiel VI. Bulletin de la Societe franęaise d’histoire de la medicine, Paryż 1922, nr. 11—12 str. 460; S c h m i d H. F., Zeitschrift der Savigny-Stiftung fiir Rechtsge-schichte, Kanon. Abteilung. XLV. 1925 str. 577—582.

²    Literatura o naszym przedmiocie jest bardzo fragmentaryczna. Zestawienia geograficzno - statystyczne, bardzo ciekawe, Jabłonowskiego Aleksandra, Źródła do dziejów Polski, T. XVIII. 2, Warszawa 1903, str. 179—185, odnoszą się do drugiej połowy w. XVI. Takie Stadnicki Kazimierz, w dziełku: O początkach

Ogół ludności, jaka mieszkała w ziemi sanockiej, należał pod względem wyznaniowym do dwóch wielkich odłamów religji chrześcijańskiej, wyznania rzymskokatolickiego i wschodniego. Ogólnie można powiedzieć, że polacy, a także przybysze zachodni: niemcy, węgrzy, czesi należeli do wyznania rzymsko-katolickiego, natomiast rusini i wołosi byli wyznawcami kościoła wschodniego. Obraz ziemi sanockiej zatem w XV w. przedstawiał się pod względem wyznaniowym prosto i nieskomplikowanie. Nie było wtedy w tej ziemi żydów, a zatem wyznawców religji mojżeszowej, nie było również wschodnich ani unickich ormian, nie było też arcybiskupstwa i biskupstw katolickich łac. obrz. na Rusi halickiej i Wołyniu, Lwów 1882, umieścił dodatek zawierający „Spis kościołów rzymsko-katolickich, fundowanych w archidiecezji lwowskiej i diecezji przemyskiej w przeciągu lat od 1340—1500“. Spis ten ułożony jest wedle dzisiejszych dekanatów. Wiele cennych uwag i wiadomości znajdujemy tu i ówdzie w pracy prof. Abrahama Władysława, Powstanie organizacji kościoła łacińskiego na Rusi, T. I. Lwów 1904. Kilka uwag o stanowisku duchowieństwa podają: Stadnicki Aleksander, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, str. 10 — 11; Winiarz Alojzy, Ziemia sanocka w latach 1463 do 1552, Kwart. hist. 1896, str. 288—289 i Prochaska Antoni, w przedmowie do AGZ. XVI, str. XIV. Szereg cennych przyczynków źródłowych zawarty jest w dziele ks. Franciszka Pawłowskiego, Premislia sacra sive series et gesta episcoporum r. 1. Premisliensium, Kraków 1869.

Główną podstawą źródłową tej pracy są zapiski dawnych ksiąg sądowych sanockich, o ile one pochodzą z w. XV, ogłoszone w dwóch tomach wydawnictwa: Akta grodzkie i ziemskie, XI (Lwów 18861 i XVI (Lwów 1894). Oprócz tego jednak starał się autor zużytkować przekazy źródłowe, tyczące się naszego przedmiotu, rozprószone w rozmaitych innych wydawnictwach źródłowych, jak dyplomatarjuszu Czerwonoruskim (AGZ. T. I—IX), w kodeksach małopolskich, publikacjach Stadnickiego, Prochaski, Abrahama, Hruszewskiego i innych.

jeszcze oczywiście zborów kalwińskich ani arjańskich, jakie w niecałe sto lat potem dość licznie powstały w tej ziemih

Czy byli pośród tej ludności jeszcze poganie? Rzecz ta mogłaby się wydać nieprawdopodobną, a przecież nie możemy jej zaprzeczyć. W pięć wieków po przyjęciu chrześcijaństwa przez Polskę, w odległych górach karpackich, do których rzadkie tylko i nikłe docierały promienie kultury, znajdujemy stwierdzony źródłowo wypadek pogaństwa. W r. 1425 Jan z Ralskiego⁴⁰ 41, sam katolik, zobowiązał się po dojrzałym, a zatem i długim namyśle, że nie będzie nadal mieszkał wspólnie z Olochną (Olochiali) Tatianą, a zatem Wołoszką, kobietą nieochrzczoną (mulier non baptisata), z którą żył przez długie lata, a jeżeliby to uczynił, wtedy bez osobnego dowodu ogniem pozwoli się spalić⁴². Mogłoby wprawdzie nasuwać się przypuszczenie, że chodziło tu o kobietę prawosławną⁴³, jednakże zarówno ścisła interpretacja słowna, jak surowy rygor jego zobowiązania, odsuwają ten domysł. Zwraca jeszcze uwagę okoliczność, że zobowiązanie swe uczynił Jan nie przed władzą kościelną, lecz przed sądem ziemskim. A zatem władza świecka stała na straży stosunków kościelnych, co w świecie wschodnim było zwykłem zjawiskiem.

nem na

3*

Stosunek między członkami obu tych wyznań był, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, zgodny, skoro zapiski nie zawierają żadnej wzmianki o jakiejkolwiek scysji z tego powodu. Wypadki przejścia z jednego kościoła do drugiego były nadzwyczaj rzadkie. Być może, że zmienił swe wyznanie wschodnie na rzymskie Wasyl, sługa Mikołaja z Tarnawy, którego z tego powodu nazwano Przekrztą h W innych ziemiach, np. w ziemi lwowskiej, ulegali wyznawcy kościoła wschodniego w porównaniu do katolików, temu upośledzeniu, że prawo niemieckie służyło tylko katolikom ⁴⁴ 45, w dokumentach lokacyjnych ziemi sanockiej nie spotykamy tego ograniczenia.

Kościół zachodni.

W stosunkach wewnętrznych ziemi sanockiej posiadało duchowieństwo rzymsko-katolickie wielkie znaczenie. Stosunki kościelne w naszym okresie były już ustalone i zorganizowane. Ziemia sanocka należała cała do diecezji przemyskiej, zachodnia granica tej ziemi była równocześnie zachodnią granicą diecezji przemyskiej, która stykała się na tej linji z diecezją krakowką⁴⁶. W bliższy kontakt z ziemią sanocką wszedł biskup krakowski Jan Rzeszowski przez to, że nabył w r. 1485 za 2000 zł. bogate wójtostwo krośnieńskie, które po jego śmierci (około 1493) przeszło na jego sukcesorów prywatno-prawnych, między innymi na jego rodzoną siostrę Małgorzatę Wapowską i jej synów, w szcze-

Ziemia sanocka podlegała tedy jurysdykcji b i-skupa przemyskiego. Był on nie tylko dostojnikiem duchownym, ale również wysokim dygnitarzem świeckim. Jako taki zasiadał od czasu do czasu na ro-kach sądowych, zwłaszcza wtedy, gdy w ziemi przebywał król. Wtedy między licznymi i dostojnymi asesorami brał pierwsze miejsce. Razem z panami świeckimi zatwierdzał on woźnego sądowego w jego urzędowaniu, pełnił też niejednokrotnie funkcje jednacza. Biskup przemyski był też właścicielem licznych posiadłości ziemskich w ziemi sanockiej jak: Brzozów, Jaśliska, Wola Królikowa, Lubatowa, Szklary, Przesietnica, Golczowa, Gol-czowska Wola, Bliznę, Płosina, Domaradz, Starawieś, Jasionka, Trzcianka (Zawadka), Płoszyna-Wola, Równe, Cergowa. Niektóre z tych wsi uzyskiwały z hojności królów znaczne przywileje, np. zwolnienie od wszelkich podatków, jak wsie: Równe, Cergowa, Brzozów, Domaradz w r. 1403⁴⁷ 48.

gólności i na Piotra Wapowskiego, kantora krakowskiego k

Posiadłości te skupili biskupi przemyscy częścią drogą kupna, częścią drogą nadania królewskiego. Królowa węgierska Marja nadała w r. 1384 biskupstwu cztery włości, znajdujące się w ziemi sanockiej, zwalniając je równocześnie od jurysdykcji urzędników królewskich, t. j. Brzozów (Bresen) i Domaradz nad Stob-nicą, Równe i Cergowę (Cyrgów)⁴⁹. Z biskupów zwłaszcza Eryk i Maciej pod koniec XIV i z początkiem XV w. rozwinęli w kierunku gromadzenia dóbr ziem-

skich ożywioną działalność. Bliznę nabyli biskupi w roku 1402 od Laczka Wołocha⁵⁰. Mimo tego bezsprzecznego tytułu własności oddał jednak król Władysław Jagiełło tąże wieś w zastaw w stu grzywnach Zygmuntowi z Oglądowa, synowi Scibora i biskup Maciej musiał ją dopiero wykupywać z rąk tego Zygmunta w r. 1417 ². Lubatową nabyto w r. 1408 od Zyndrama z Maszkowic, miecznika krakowskiego³, w tymże samym roku nabyto też sołtystwo w Michałówce (Michelsdorf) od Prze-sława ze Wzdowa⁴. Jaśliska, Królikową, Biskupice (Bischofswald), Dalejów (Daliowa), Nową Jasienką (Jasionka) nadał biskupom król Władysław Jagiełło w roku 1434⁵, a w rok potem kupili biskupi wójtostwo w Jaśli-skach i sołtystwo w Królikowej⁶. Wieś Trzcianką (dzisiaj Zawadka) lokowali biskupi w r.

1487⁷.

Jako właściciel ziemski miał biskup przemyski niejednokrotnie sprawy sądowe ze swymi świeckimi sąsiadami o zwykłe zatargi sąsiedzkie, np. o zbiegłych kmieci; zwłaszcza zaś spory o granice dóbr, przede-wszystkiem z Henrykiem Kamienieckim, z rodziną Iwa-nieckich, Rymanowskich i innemi, były cząste⁸. Te waśnie graniczne doprowadzały do dalszych ekscesów, n. p. do wiązienia sług biskupich. Donioślejszym był spór, w jaki popadł biskup przemyski Piotr (w r. 1447) z ówczesnym kasztelanem sanockim, Smolickim, z tego powodu, ponieważ rajcy brzozowscy, zapewne nie bez

wiedzy biskupa, uwięzili wśród nieznanych nam bliżej okoliczności Adama Olszowca, sługę kasztelańskiego. W kilkadziesiąt lat później (1470)

znowu słudzy biskupi karczmę w Jasienicy,

Lasota i Starzyńscy napadli na należącą do Henryka Kamienieckiego i wypędzili z niej karczmarzy⁵¹. Spory graniczne zatem wyradzały się niejednokrotnie w obustronne gwałtowne najazdy. Jedną rażą sąsiedzi najeżdżali dobra b.skupie, to znowu słudzy biskupi odwzajemniali się pięknem za nadobne sąsiadom. Głośnym był swego czasu najazd, jakiego dokonał z polecenia Katarzyny z Rymanowa, wojewodziny sandomierskiej, pod koniec r. 1462 lub w samych początkach r. 1463, jej rządca rymanowski. Zebrawszy 16 szlachty i 30 „podlejszych" ludzi, najechał gwałtownie dwór biskupi w Królikowej. Wierni słudzy stawiali opór, jednakże musieli uledz przemocy. Bramy dworskie gwałtem wybito, w dworze wyłamano czworo drzwi, sprzęty domowe zniszczono, służbę pobito, poraniono i związaną uwieziono do Rymanowa. Wraz z pojmaną służbą zabrano cały szereg cennych rzeczy. Zabrano wtedy 4 konie i tyleż siodeł, 3 miecze, 2 płaszcze, 3 pary obuwia i wiele innych rzeczy. Szkoda została oceniona na 70 grzywien. Spór sądowy o ten najazd toczył się, o ile w aktach śledzić możemy, prawie całe trzy lata, najpierw z samą Katarzyną, a po jej rychłym zgonie, z jej synami, z których najstarszym był Jakób, prepozyt krakowski, późniejszy biskup włocławski. W ten sposób toczył się spór o najazd rymanowski między tymi dwoma dostojnikami duchownymi, z których żaden nie brał w tern zdarzeniu bezpośredniego udziału; spór ten zatem mię-

dzy nimi przybrał charakter zwykłego sporu o odszkodowanie h

Ponieważ niektóre dobra biskupie sięgały samej granicy węgierskiej, przeto i stosunki z południowymi sąsiadami nie zawsze były najlepsze. W r. 1458 n. p. ówczesny starosta sanocki Mikołaj Pieniążek z Witowie, z polecenia i w imieniu samej królowej musiał nałożyć zakład 1000 grzywien na biskupa Mikołaja i innych panów sanockich, aby z panami węgierskimi żyli w zgodzie².

Ulubioną siedzibą biskupa przemyskiego był już podówczas Brzozów, gdzie miał swój dwór (domus), w którym znajdowała się osobna komnata, przeznaczona na uroczyste akty (caminata)³. Równie zasobny i dobrze zaopatrzony miał biskup dwór w Królikowej. Także w Krośnie miał biskup swój dworzec (curia, domus). Był to niewątpliwie dwór okazały, posiadał bowiem osobną kaplicę i swego kapelana i izbę wielką (stuba maior), w której odbywały się wszystkie akty donioślejsze i uroczyste⁴. Dwór ten istniał już za biskupa Eryka (1386) i jego następcy Macieja Janiny (1392—1420). Biskup Piotr Chrząstowsk; (1435—1452) oddał w r. 1443 dwór ten w dożywotnie użytkowanie dziedzicowi z Jedlicza Mleczkowi, po jego zgonie dwór miał powrócić do biskupa⁵. Wedle wiadomości podanej przez ks. Sarnę miał tenże biskup rezydować już w pałacu⁶.

Dobrami swemi zarządzał biskup przez swoich urzędników, zwanych po łacinie, podobnie jak urzędnicy

XVI. 17, 20-23, 28-31, 62-67, 72, 112, 114, 123, 160, 164,

165, 167 —169.

² XI. 3455.

VIII. nr. 83, XVI. 748.

⁴ VIII nr 38.

panów prywatnych, officialis, którzy jednak nie mają nic wspólnego z oficjałem prawa kościelnego¹.

U boku biskupa przemyskiego stała kapituła, przyczem zapiski sądowe z reguły nie wyróżniają własności biskupiej od kapitulnej. Z dygnitarstw kapitulnych wymieniają źródła: archidjakona (praepositus), dziekana i kantora, a prócz tego zwykłych kononików². Wedle postanowienia króla Władysława Jagiełły z r. 1423 miała kapituła liczyć ogółem 9 kanoników ³. Między dziekanem a proboszczem istniały pewne spory o pierwszeństwo, które zostały rozstrzygnięte na korzyść dziekana wyrokiem komisarkim (1478)⁴ i wzajemną obu dygnitarzy kapitulnych zgodą (1480) ⁵.

Jak dowodzi szczegółowe zestawienie, pokryta była ziemia Sanocka w połowie XV w. dość licznymi kościołami.

W zestawieniu naszem podajemy spis tych wszystkich miejscowości, co do których posiadamy wzmiankę o istnieniu kościoła lub księdza. Oprócz tego wciągamy w ten spis także wzmianki o kościołach, zawarte w dokumentach zasadczych na prawie niemieckiem, a zatem o kościołach, które dopiero miały być założone. Przyjmujemy, że one rzeczywiście zostały zbudowane, pomyłka W tym kierunku może być tylko bardzo niewielka, tern bardziej, że ta grupa wzmianek o kościołach jest wogóle nieznaczna. Wreszcie wciągamy w nasz spis także zestawienie kościołów, podane przez Stadnickiego, który opierał się na przekazach źródłowych, jakkolwiek źródeł tych nie przytoczył.

Jest rzeczą jasną, że to zestawienie nie jest całkiem dokładne, że zapiski niejednokrotnie nie wspominają

¹ XVI. 736, 737, 738, 2477, 2478, 2479. ³ VIII. nr. 46

⁴ VIII. nr. 101.

² XVI. 374. ⁵ VII!. nr. 106.

o kościołach w pewnych miejscowościach, jakkolwiek one tam istniały. Zestawienie to co do swej liczby, nie pokrywa się z cyfrą, podaną przez Jabłonowskiego co do wieku XVI, przeciwnie przewyższa ją więcej jak dwukrotnie. Cyfrę parafij w ziemi sanockiej podaje Jabłonowski na 25, z tego 13 miejskich, 12 wiejskich. Wedle naszego wykazu było już w wieku XV 59 takich miejscowości, w których istniały kościoły. Jabłonowski oblicza ogólną cyfrę ludności tej kategorji, t. j. duchownych, ich domowników i sług na 150, licząc po 6 głów na jedną parafię. Tę cyfrę 6 jako stały mnożnik dla poszczególnych parafij, możemy i my przyjąć, z tą tylko różnicą, że dla Sanoka i Krosna, gdzie istniało po kilka kościołów, po jednym klasztorze i szpitalu, możemy tę cyfrę podwyższyć śmiało do 30. W ten sposób otrzymamy liczbę ludności kościelnej: 57 parafij po 6 osób = 342, w Sanoku i Krośnie 60, razem 402, a zatem przeszło 400 osób.

Zdanie Jabłonowskiego, jakoby „całe podgórze Beskidów, począwszy od granicy krakowskiej aż ku zrębom wołoskim (Bukowiny) nie posiadało ani jednej parafji łacińskiej“J, jest oczywiście mylne, jak wynika z naszego zestawienia miejscowości.

O podziale ziemi sanockiej na dziekanaty nie zawierają nasze źródła żadnej wiadomości.

W Sanoku było kilka kościołów. O parafjalnym kościele św. Michała archanioła mamy wzmiankę już w r. 1431. Miał on uposażenie, zabezpieczone na żupach sanockich, gdy jednakże król z pewnych powodów nakazał te żupy znieść, przeniósł on to uposażenie na żupy przemyskie. Uposażenie to wynosiło 6 groszy i 1 korzec soli (unus coretus salis minuti) tygodniowo².

Liczne kościoły posiadało również Krosno. Ponieważ przedmiot ten opracowany jest już wyczerpująco w dziele ks. Sarnyx, przeto odsyłamy czytelników do tejże książki, a na tern miejscu zestawimy tylko po krotce wyniki jego badań, ograniczając się do wieku XV.

1473². Wedle

Kościół farny pod wezwaniem św. Trójcy był ufundowany (1342) i zbudowany przez Kazimierza W., w XV w. spłonął on dwukrotnie 1427 i 1456, został jednak odbudowany przez mieszczan krośnieńskich w r. przywileju Władysława Jagiełły 1391 r., zatwierdzonego przez papieża Marcina V 1423, probostwo krośnieńskie zostało nadane jako uposażenie kapitule przemyskiej tak, iż jeden z kanoników przemyskich był proboszczem krośnieńskim ⁵² 53 54. Oprócz tego istniały w Krośnie w XV wieku następujące kościoły:

Kościół św. Wojciecha na zamku krośnieńskim, istniejący już przed r. 1460, na drodze wiodącej do Korczyny⁵⁵.

Kościółek św. Ducha, na przedmieściu krakowskiem między rzekami Wisłokiem a Lubatówką, istniejący już w połowie XV wieku, spalony podczas napadu węgierskiego w r. 1474, uposażony dziesięcinami ze wsi Haczowa (1481)⁵⁶.

Kościół św. Jakóba na przedmieściu węgierskiem ku Dukli został poświęcony 1515⁵⁷, nie jest tedy rzeczą wykluczoną, że powstał on już pod koniec w. XV.

Wykaz kościołów.

L. p.

Miejscowość Rok

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

Uwaga

ri n ed rJ⁵ id

Równe ¹

Rogi

Cergowa ⁵⁸ 59 Domaradz⁶⁰

Brzozów

1352

1358

1359

1359

1359

VIII. nr. 1

K. Mał. III. nr. 721

VIII. nr. 2

K. Mał. PI. nr. 961

III nr. 9

1477

VII nr. 40

Kobyliński Andrzej kanonik kruszwicki

6.

Bukowsko

1361

K. Mał III. nr. 741

Pod wezwaniem

św. Piotra

7.

8.

Hryciowa

Wola⁶¹

Wysokie

Miasto

(Jaśliska)

1363

1366

III. nr 40

VIII. nr. 6

Pod wezwaniem św. Chrystjana. Prochaska Mat. nr. 145

1454.

Miejscowość Rok

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

Uwaga

C\ © rH T-H H

12.

13.

14.

15.

Bliznę Górki

Jasionka (B schofs-wald)

Haczów Johanne ⁶² 63 Starawieś ⁶⁴

Kamieniec (O drży koń) Eremberg

1366

1376

1386

1388

1389

1399

1402

VIII. nr 7 VIII. nr. 10 VIII. nr. 15

St. 59 VIII. nr. 19 Szemat. 63 VIII. nr. 31

16.

Targowiska⁶⁵

około

Sarna,

Kaplica pod wezwaniem Zwiastowania N. P. Marji i 10 tysięcy męczenników

1406

str. 383

1495

17.

Dubiecko

1407

Laurentius de Koszyoł, cancellarius eppi Premi-sliensis

VIII. nr. 108

St. 55

18.

Rymanów

1408 Mikołaj VIII. nr. 36 St. 60

po-

cząt.

XVw.

1450    Mikołaj

XI. 2854

XI. MLV XVI 3222

1430

CT\

P-

Miejscowość Rok

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

Uwaga

19.

20.

21.

Tyrawa królewska (Mrzygłód)¹

Lubatowa

Nowytaniec⁶⁶ 67

1410

1412

1424

1442

Stefan

St. 56

VIII. nr. 40.

XI. 105 XI. 1566

22.

Hoczew

1424 Clemens, cancellarius et notarius eppi Premisliensis

VIII. nr. 47

1425

Tenże

Proch, nr. 54

Tenże

(kanclerzem już nie był)

VIII. nr. 53,

54

1455    Jakób

1467 Jan, bakałarz sztuk

23.

Miesce

1427

XI 213

pod wezw. N. P. Marji

1462 Jan Grzymała Tenże Tenże

1463

1464

XI. 3712 XVI. 18 XVI. 116,

163

1465

24.

Sobień

1434

Tenże

Jacko

XVI. 260

XI. 612

¹    Stadnicki, str. 62 powiada, że kościół ten fundował Fryderyk Missnar z Jaćmierza, w takim razie fundacja przypadałaby na lata 1390—1420. Pawłowski, Premislia Sacra, str. 64, uw. 3. podaje przypuszczalnie r. 1390.

²    Stadnicki, str. 61 podaje r. 1454, Pawłowski, str. 124

rok 1451.

CS

Strachocina¹

1390

1424

1438

1440

1446

1455

Jan

Piotr

vd i"-' OJ cs

00

CS

Wielopole

Niebieszcza-

ny ²

Jasionów ⁶⁸

1440

1440

1440

1455

Andrzej

Tenże

Terr. Sanoc. T. 10 str. 393-397

XI. 85 XI. 1144 XI. 827 XI. 2146 XI MLV XI. 1313 XI. 1316

XI. 1318

pod wezw. św.Katarzyny

to

JO

Jaćmierz

1440

1464

Tyrawa Wołoska

1446

Maciej

XI. MLV St. 62 XVI. 100 XI. 2292

1466

1471

Piotr

Tenże

t-h CS

co co

Polana

Golcowa

(Piotrawin)

1447

1448

1477

Maciej

XVI. 319 XVI. 829 St. 57

co

co

Futoma

1451

Proch, nr. 142

VII. nr. 40 Pawi. 112

Miejscowość Rok

Uwaga

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

1470

1479!

Tenże

Tenże

r-en en

Klimkówka

Zarszyn⁶⁹

1453

1441

1455

00 Os    O

co w    tt

Poraź

Harta

1455

Zygmunt, al-tarista

Maciej

XVI. 725 XVI. 1376 St. 60 Pawł. 112 XI. MLV

1460

Nozdrzec

1461

ii

Dynów

1462

1481

1513

Paweł, co-mendarius quondam

Alexius

Prokop

Stanisław

XI. MLV

Pawł. 124. St. 55

VIII. nr. 87

XI. 3658 XVI. 1511

pod wezw. N P. Marji

Balzer, Corpus III.

699

1469 ; Piotr Mro-

CO

•d ,rj

Miejscowość Rok

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

Uwaga

ri

en

Krościenko ¹

1451

1455

Mikołaj

Tenże

Tenże

en

Humniska⁷⁰ 71

1467 j

| 1453 I Świętosław

! 1468 Mikołaj Chra-i pek (olim)

XI. 2982 XI. MLV XVI. 3222 XI. 3195 XI. 432

chowski

XVI. 660

L. p.

i:

8:

CC

7T

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

Uwaga

42

Wesoła

1462

43.

Iwonicz

1464¹!

1492

44.

45.

Kąkolówka Błażowa ¹

1465 !

1465

Pawł. 124 St. 55

Szem. 205 XVI. 2052 do 2054

XVI. 197

XVI. 197

46.

Kobylany

1466

47.

48.

Mrochów

Jasienica

1468

1470

1471

Mikołaj

Jerossius

49.

Bircza

1478

50.

Sokolina

1479

Piotr

51.

52.

53.

Dydnia

Trzcianka

(Zawadka)

Wrocanka

1487

1487

1490

XVI. 313

XVI. 535

Pawł. 115

XVI. 801

St. 54

XVI. 1363

St. 62

Proch, nr. 207

St. 56

1506

Jan

Sarna, 392

54.

Radłów

1496

55.

56.

57.

Królikowa Pobiedne Korczyna ³

w XV

1505

1506

XVI. 2299 St. 60 XVI. 3056

Sarna, 354

1914.

¹    Data poświęcenia wedle Szematyzmu za r.

²    Pawłowski, str. 97 uw. 3 podaje przypuszczalnie r. 1432.

XV.

³ Prawdopodobnie jednak już dawniej w w.

1.

2.

3.

Urząd kościelny

Plebanus

Vicarius

Altarista

Krosno

Rok

1384

1386

1408

1424

1425

przed r.

1442

1442

1449

1451

1455

1463

1465

1449

1451

1465

1484

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

Jakób, kanonik przemyski

Tenże

Jan, kanonik przemyski

Mikołaj, kanclerz i pisarz biskupa przem.

Tenże

Klemens z Cio-chowa

Piotr Czarno-chowski

Tenże

Tenże

Tenże

Jakób, prepozyt w Przeworsku

Wojciech

(Albertus)

mistrz Bernard

Tenże

Marcin Stewbel Tenże ²

Abr. 384

VIII. 15 Abr. 408

VIII. 47

Proch. 54

Pawł.

99-100

Pawł.

99-100

XI. 2691

XI. 2982

XI. MLV

VIII. 92

VIII. 92

XI 2691

XI. 2982

VIII. 92 XVI. 3360

¹ Najdawniejsza wzmianka o kościele w Krośnie pochodzi

z r. 1357. III. 17.

² Altarista altaris Dom. Jesu Christi in ecclesia parochiali

S. Trinitatis.

Urząd kościelny

Rok

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

Fraternitatis capellanorum praepositus

5. ! Capellae S. Cru-j cis in curia Epi Prem rector (capellanus | praebendarius, presbyter)

4.

1455

1408

1412

1417

1460

1465

1484

1485

mistrz Bernard

Mikołaj Errem-berg

(Errembarg)

Tenże

Tenże

kanonik przem.

Jakób

Marcin Stewbel tStebel)

Tenże

Tenże

XI. MLV

VIII. 38

VIII. 40

VIII. 44

VIII. 83

VI'I. 92

XVI. 3360

XVI. 3388

6.

Hospitalis praepositus

Conventus Fratrum Minorum guardianus

1495

1397

1402

! druga poło-

I wa XV w.

Casper do Że-lażnenogi

Wawrzyniec (Laurentius) z Krakowa

Mikołaj Jan z Dukli

VIII. 108,

109

III. 64

III. 77

Sarna 293

Sanok

Królowa Zofja1.

Pani Anna Frydrychowa, jak ją nazywają źródła, był

I.

Nr 002415

¹

Jest to wyimek z pracy: Stosunki kościelne ziemi sanockiej w XV stuleciu, odbitka, str. 9—11.

²

   Praca ta była ogłoszona drukiem w „Przewodniku naukowym i literackim" we Lwowńe, w roczniku XLVI za rok 1921* str. 66 — 86 i osobnej odbitce, Lwów 1921, str. 24. Posiadała ona w odbitce następującą dedykację: Kazimierzowi Laskowskiemu, Znakomitemu Obywatelowi ziemi sanockiej, w dowód czci i przywiązania poświęca Autor.

O tej pracy pojawiły się sprawozdania i recenzje: Gazeta Lwowska, 25 lutego 1921, Rauscher Rudolf, Vsehrd 1922, zeszyt 5 — 6, str. 112. Por. Koranyi Karol, Bibljografja prac Przemysława Dąbkowskiego, Pamiętnik ku uczczeniu 30-lecia pracy naukowej Prof. Przemysława Dąbkowskiego i osobna odbitka, Lwów 1927, str. 35.

³

   Szkic ten oparty jest głównie na tomach XI i XVI wydawnictwa p. t. Akta grodzkie i ziemskie (w skróceniu AGZ), Lwów 1886 i 1894.

⁴

   VII. nr. 28 str. 58 - 59 r. 1410.

⁵

   XI. 213, VIII. nr. 17 str. 25.

⁶

   XI MCLXVI r 1459.

⁷

   XI. 485.

⁸

⁵ AGZ. III. nr. 77, 78, 125 str. 149, 151, 243 z lat 1402, 1403, 1480.

⁹

AGZ. III. nr. 113, 114, 129, str. 211, 216, 251 z lat 1459, 1486.

¹⁰

   XI. 3627.

¹¹

   Z 15 nazwisk mieszczan tyrawskich, którzy z powodu pogo-rzenia otrzymali 3-letnie zwolnienia podatkowe, było niewątpliwie Niemców 4, Rusinów 2, Cygan 1, resztą 8, z tych kilku wątpliwych* zaliczamy do Polaków. XI. 750,

¹²

   XVI. 2052, 2053, 2054.

¹³

   W r. 1453 nazwiska kmieci: Michał Schindler, Andris New-gebawir, Klemens Schubart, Barthossius Fyenck.

¹⁴

   W r. 1451 nazwiska kmieci: Johannes Szopil, Michael Szal-nar, Mathis Libnaw, Stephanus Herth. XI. 3034, 3035.

¹⁵

   XI. 2052, 2053, 2054, 710, 101, 1940, 3107.

¹⁶

   Księga ta złożona w depozycie Acrhiwum Ziemskiego we Lwowie, została ogłoszona drukiem przez dr. Helenę Po-laczkównę.

¹⁷

   XI. 827, 1210.

¹⁸

XI. 1900, MCXXXVII, 178, 3605, 1908, 1400, 2026.

¹⁹

   XI. 112, 186, LXXII, 206, 207, 415, 560, 644, 1168, DCLXXI, 2607, 3402, 3694 - 3698, 1985, 1625.

²⁰

   X!. 1367, 1907, 1908, XVI. 310, 1752, 3538, 2640, 162, 3699,

²¹

   XI. 2125, 2225, 2588, 2640, 2789, 2810, 3299, 3300, 3354, 3363, 3385, 3388, 3389, 3629, XVI. 250, XCI, CDXVII, 974, 1063, 1066, 1067, 1112, 1586, 3296.

²²

   XI. 27, 33, 35, 110, 191, 192, 269, 275, 289, 300, 301, 305, 310, 486, 761.

²³

   CI. 384, 505, 1039, 1132, 1133, 1195, 1219, 1229, 1232, 1237.

²⁴

   XI. XCI, CXXV, CLXXXI, 384, 761, 763, 795, 797, 800, 835, 1068, 1414, 1425, 1427.

²⁵

   XI. 2680, 3075, 3095, 3100, 3117.

²⁶

XI. 1505, 1512, 1614, 1648, 1658, 1664.

J Kod. dypl. Małop. T. III, nr. 741 sir. 142 —143. Hruszę w s ki, Materjaly do istorii Ukrainy, cz. 1. Lwów 1906 str. 1.

J VII nr. 23 str. 46.

²⁷

   XI. 1817, 2053, CMXIX, 3183, 3360.

²⁸

   Semkowicz Władysław, O rodzie Drągów-Sasów, Miesięcznik heraldyczny 1908, str. 35—37.

²⁹

   XI. 96, 1371, XVI. 253, 254, 269

³⁰

Hruszewski, nr. 99 str. 100, XI. 1917, 2605, 2611, 1042, 1043, 3190, 1310.

³¹

J XI. 2009.

³²

XI. 1393, 2289, 2506.

³³

   XI. 990, 1925, 1734, 1949, 2657, XVI. 1521.

³⁴

   XI 1362.

³⁵

   XVI. 2053.

³⁶

   Hruszewski, nr. 76 str. 88

³⁷

   XI. 602, 607, 619, 629, 2716, XVI. 568.

³⁸

   XVI 1584, MDXX, 3494, 3338, 3340, 3331, 3357, 2959, 2975, 3013, 3014, 1869.

³⁹

XI. 2430

⁴⁰

Jabłonowski, Źródła dziejowe, T. XVIII. 2, str. 179—185.

⁴¹

¹ Dzisiejsze: Rajskie, wieś głęboko w górach nad górnym Sa-wschód od Baligrodu położona.

⁴²

   XI. 168.

⁴³

   Prof. Modelski przyjmuje tą drugą możliwość w swej pracy p. t. Z dziejów rebaptyzacji w Polsce, Kwartalnik Teologiczny, tom II, Wilno 1925, str. 70. Prof. Abraham w swojej recenzji Kwart. Histor. 1922, str. 159, podkreśla wątpliwość tej sprawy, ale nie wypowiada stanowczej decyzji.

⁴⁴

   XI. 1417 z r. 1441.

⁴⁵

   II. nr. 33, III. nr. 5

⁴⁶

   Parafia jasielska została dopiero w r. 1759 za biskupa krakowskiego Kajetana Ignacego Sołtyka, oddzielona od diecezji krakowskiej i wcielona do przemyskiej. VIII. nr. 171, 172.

⁴⁷

   XVI. 3388, 3389, 3500, 3502, 3563, 3564, 3565, 3566.

⁴⁸

   XVI. 3388. VIII, nr. 32.

⁴⁹

   VII. nr. 15. Abraham, I. c. str. 318.

⁵⁰

VII. nr. 23.    ² VIII. nr. 44.    ³ VIII nr. 38.    ⁴ VIII. nr. 39.

⁵ VII. nr. 40, VIII. nr. 61 a. ⁶ VIII. nr. 62.

⁷    Pawłowski, str. 144.

⁸    XI. 3152, 3204, 3414, 3556. CXLVIII. 2531. LXXXVIII. LXXXIX. 325. CLXXX. 558, 3495, 2363, 2368, 3145, 3152, 3204, 3324, 3374, 3405, 3414, 3420, 3524, 3635, 3365, 3367. MCLIV. 3671* 3455, 2421-2425, 2438. XVI. 700, 374. CCCII.

⁵¹

XVI. 747, 748, 749.

⁵²

Sarna Władysław ks., Opis powiatu krośnieńskiego,

⁵³

Przemyśl 1898. Por. też Szymusik Henryk, Stosunki prawne w dawnem Krośnie, w wydawnictwie: Zdrowie. Ilustrowany Rocznik literacki, T. V, Kraków 1904

⁵⁴

¹ Sarna, str. 254.    ⁵⁴ Tamże, str. 286.

⁵⁵

Tamże, str. 308, Pawłowski, str. 125.    ⁵⁶ Tamże, str. 310.

⁵⁶

⁶ Tamże, str. 311. Kiedy powstał kościół Matki Boskiej Śnież

⁵⁷

nej, Sarna str. 310, nie umie powiedzieć.

⁵⁸

   Sarna, str. 455 podaje, że pierwszy kościół w Równem miał być zbudowany 1406.

⁵⁹

   Sarna, str. 442—444 podaje, że obecnie niema w Cergowej kościoła, lecz że Cergowa należy do parafji w Jasionce.

⁶⁰

   W 1425 r. lokował biskup przemyski Janusz na prawie nie-mieckiem wieś Nowy Domaradz, kmiecie tej nowej wsi mieli należeć do kościoła parafialnego w Domaradzu Starym. Obie te osady jednak z czasem spłynęły razem. Prochaska, Materjały, nr. 54.

⁶¹

   Wieś zdaje się nie została założona Domysł wydawcy AGZ, że może to być także wieś identyczna z Jasionką (por. poz. 11), wymagałby jeszcze dowodu

⁶²

   W r. 1366 otrzymał Falisław z Rosłonia od Kazimierza W. przywilej na założenie wsi na prawie niemieckiem nad rzeką Brzozową, w przywileju jest też wzmianka o kościele, jednakże nie podaje ten przywilej, jaką miała być nazwa tej wsi. Kod. Mał. T. I. nr. 283, str. 338.

⁶³

   Wieś między Jaśliskami a Desznem, dzisiaj zdaje się nie istniejąca nad rzeczką Murmawą (Morwą).

⁶⁴

   Data ta jednak nie jest sprawdzona.

⁶⁵

   Wedle Sarny fundatorem był starosta sanocki Piotr Smo-licki. Stadnicki, str. 56 podaje początek w. XV jako czas założenia kościoła

⁶⁶

   Pawłowski, str. 97, uw. 39, podaje przypuszczalnie około 1431 r. Szematyzm diecezji przemyskiej za r. 1914 str. 228 podaje jako czas poświęcenia tego kościoła 1415 — 1424.

⁶⁷

   Stadnicki, str. 61 podaje r. 1462.

⁶⁸

Stadnicki, str. 62 podaje r. 1480.

⁶⁹

   Stadnicki, str. 62 podaje za Pawłowskim również r. 1441.

⁷⁰

   Stadnicki, str 56 podaje r. 1386. Podobnie przypuszcza i Sarna, str. 365 na tej podstawie, iż w dokumencie z tego roku występuje: Jakób, kanonik przemyski i pleban de „Croskon“. Sarna domyśla się, że nazwa ta oznacza Krościenko, być może jednak, że oznacza ona Krosno.

⁷¹

   Pawłowski, Premislia sacra, str. 82 i Stadnicki, str. 54 podaje r. 1409.

Sanok

L. p.

Urząd kościelny

Rok

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

1.

Plebanus

1424

Mikołaj

XI. 56

1446

Marcin

XI. 2172

1447

1449

1455

1456

Jan z Wielunia, bakałarz teologji

Tenże

Świętosław

Tenże

XI. 2423

XI. 2691

XI. MLV

XI. 3329

1457

Tenże

XI. 3356

1461

Tenże

XI. 3621,

3654

1462

Tenże

Pawł. 114

1477

Piotr Bal

XVI. 1260

1479

Tenże

XVI. 1365

1480

Tenże

XVI. 1410

1481

Tenże

XVI 1495,

1516

1483

Tenże ¹ 2

XVI. 1604

1500

Stanisław

XVI. 2689

1508

Tenże

XVI. 3641

io

Urząd kościelny

Vicarius

Altarista

Presbiter

Praepositus

hospitalis

Conventor ecclesiae S. Michaelis

Comendarius

Rok

1457

1452

1455

1496

1460

1497

1503

1436

1489

Nazwisko

księdza

Cytat

źródłowy

Jan

Stanislau Craus

XI. 3356

XI. 3060

Tenże

Jan

Marcin

Mikołaj

Pierzchała

Piotr Baranek (Baran)

Mikołaj z Pyzdr

Mikołaj Tirawa (quondam)

XI. 3237

VIII.

110

nr.

VIII. nr.

83

XVI. 2369

XVI. 3590,

3608

XI. 842

XVI. 3428

Znajdujemy też w ziemi sanockiej tak charakterystyczne dla wieków średnich altar je. Takie altarje, uposażone własnym, odrębnym majątkiem, miały też własnych duchownych (altaristae). Znajdujemy je nie tylko po kościołach większych, np. w Sanoku, Krośnie, ale także mniejszych, np. w Zarszynie. Były fundowane i uposażane przez zamożnych mieszczan, wójtów, sołtysów. W farze sanockiej np. istniała altarja uposażona roku 1503 przez sołtysa z Nowosiedlec, Jana Wilama i przez księdza Piotra Baranka ³. W farze krośnieńskiej istniała osobna altarja św. Krzyża, uposażona przez dziedzicznych wójtów krośnieńskich, braci Jana i Piotra r. 1482². Także Hanusz Piesch, mieszczanin krośnieński, był fundatorem osobnej altarji w r. 1442³.

W całej ziemi sanockiej były w w. XV tylko dwa klasztory, w Sanoku i Krośnie, obydwa klasztory Franciszkanów (fratres minores). Do Sanoka sprowadził Franciszkanów swego czasu ze Lwowa Władysław Opolczyk, nadając im uposażony przez siebie kościół Panny Marji (1377). Pierwotna ich siedziba była położona poza miastem, potem została przeniesiona do miasta. Dało to powód do sporów między plebanem sanockim a klasztorem, pleban sanocki starał się zagarnąć ich klasztor dla siebie i dopiero królowa Elżbieta dwoma przywilejami z r. 1384 musiała Franciszkanów wziąć w obronę⁴. Zresztą te spory między klerem parafialnym

² XVI. 3360.

a zakonem Franciszkanów były zwykłym objawem w owych czasach w ziemiach ruskich h

Pierwsza wzmianka o klasztorze w Krośnie, którego data fundacji nie jest ściśle ustalona⁴ 5, w naszych zapiskach pochodzi z r. 1397³. Władze miejskie krośnieńskie rościły sobie prawo do opieki i zwierzchniego zarządu klasztorem. Przed temi roszczeniami musiała zakonników brać w obroną królowa Jadwiga (1397). Klasztor ten rósł w zamożność wskutek hojności osób prywatnych, wraz z całem miastem jednak uległ zupełnej pożodze przed r. 1400. W r. 1402 poczęto myśłeć o budowie nowego klasztoru i kościoła tuż poza murami miejskimi; klasztor zakupił od miasta za zgodą króla sporą przestrzeń za cenę 400 grzywien. W r. 1407 uzyskał od króla zwolnienie od podatków państwowych.

Podobnie jak Franciszkanie sanoccy, tak samo i krośnieńscy popadli w pierwszej połowie w. XV w zatarg z duchowieństwem świeckiem o sprawowanie funkcyj kościelnych. W sporze tym biskup stanął po stronie proboszcza (1436). W drugiej połowie w. XV był kilkakrotnie gwardjanem konwentu błogosławiony Jan z Dukli. W tym też czasie klasztor ten stał się ulubionem miejscem, w którem szlachta okoliczna obierałała sobie miejsce wiecznego spoczynku⁴.

O klasztorach żeńskich nie znajdujemy żadnej wzmianki. Wspominają wprawdzie źródła pod r. 1377 o mniszce Klarze, siostrze niejakiego Czyszka, który już w tym roku nie żył. Była ona właścicielką wsi Pisarzowic i góry Szczodre, jednakże nie mamy żadnej bliższej wia-

uw. 3.

³ III. nr. 64, 77, 82.

⁴ Sarna, str. 293.

domości, do jakiego zskonu należała ta mniszka i w której miejcowości znajdował się odnośny klasztor¹.

O kaplicach znajdujemy tylko dwie wzmianki. Jadna kaplica znajdowała się na zamku kamienieckim (capella in castro Camenecz), znanym dzisiaj pod nazwą zamku Odrzykońskiego, pod wezwaniem Zwiastowania Panny Marji i 10 tysięcy męczenników. Kaplica została ufundowana przez Klemensa z Moskorzewa, podkanclerzego koronnego przed r. 1397, a biskup krakowski Piotr wyposarzył w r. 1397 rektora i prebendarzy tejże kaplicy w dziesięciny biskupie ze wsi Bratkówki i Wójtkówki, w zamian za zrzeczenie się przez tegoż Klemensa z Moskorzewa pretensji do kamienicy kapitulnej w kapitulnej w Krakowie⁶ 7. Biskup znowu przemyski Maciej przeznaczył (1402) dziesięciny ze wsi Michałówki na utrzymanie kapelana w tejże kaplicy³. Kaplica w Odrzykoniu znajdowała się na zamku wyższym, kaplica na zamku niższym została zbudowana dopiero w w. XVI⁴.

Druga kaplica pod wezwaniem św. Krzyża znajdowała się na dworcu biskupim w Krośnie. Posiadała ona swego osobnego kapelana, którym był na początku XV w. Mikołaj Erenberg (Errenbarg) ⁵, pochodzący, jakby wskazywało nazwisko jego, z Odrzykonia (Kamieńca). Biskup przemyski Piotr Chrząstowski oddał w r. 1444 tę kaplicę wraz z jej dochodami na uposażenie prelatury kustosza w katedrze przemyskiej ⁶.

str. 374.

³ VIII. nr. 31.

⁴ Sarna, str. 380. ⁶ Pawłowski, str. 100.

⁵ VIII. nr. 38, 40.

Już w owych czasach stawiano przy drogach krzyże, zwane Bożą mąką (passio Domini), było ich jednak podówczas w porównaniu do czasów dzisiejszych niewiele. W naszych zapiskach jedna jest tylko o takim krzyżu wzmianka, w Zarszynie pod r. 1500. Ponieważ były zjawiskiem dosyć rządkiem, służyły do orjentacji topograficznej i nadawały nazwą przyległym rolom np. w Zarszynie łąka u bożej mąki (pratum apud passionem Domini)⁸. Oczywiście nie wchodzą tu w rachubą te krzyże, które były wyrzynane na drzewach jako znaki graniczne, co było zjawiskiem wcale cząstem.

Znajdujemy też jedną wzmianką o relikwiach. Te relikwie, dokładniej nie oznaczone, były własnością Stanisława Pieniążka, starosty sanockiego, i były w jego dworze jaćmierskim przechowywane w osobnej srebrnej puszce (capsulum reliquiarum argenteum)².

Wszystkie te kościoły, kaplice, klasztory zawdzią-czały swe powstanie, a jak jeszcze zobaczymy, i swe uposażenie, hojności królów, panów, szlachty i bogatych mieszczan. Z pośród osób duchownych, rozwinął praw-dopodbnie pewną działalność w tym kierunku biskup przemyski Maciej, żyjący na przełomie XIV i XV wieku, zapobiegliwy gospodarz i pomnożyciel dóbr biskupich, który uposażył hojnie kaplicą w Kamieńcu. Uważał on, że celem wzmocnienia wiary katolickiej jest rzeczą konieczną wznosić kościoły i kaplice i ustanawiać dla nich kapłanów ³.

Warstwa duchownych stała na ogół pod wzglądem społecznym niżej od szlachty. W miejszej cząści była ona złożona z ludzi narodowości obcej, niemieckiej, o ile byli to Polacy, należeli przeważnie do stanów niższych. Byli to często bracia młynarzów, żyjący w dobrej komitywie z karczmarzami. Stosunkowo rzadziej wybierali sobie ten zawód członkowie szlachty (honorabilis et nobilis) h Jednakże mimo tej różnicy socjalnej był jeden moment, podkreślany w źródłach, który podnosił ich znaczenie wśród szlachty. Duchowieństwo katolikie było wcale zamożne.

Majątek kościelny, w szczególności kościołów parafjalnych, polegał przedewszystkiem na uposażeniu w ziemi, prawidłowo wcale wydatnem. Wedle przywilejów lokacyjnych miast i wsi na prawie niemieckiem, które zawierają wzmianki o fundacji kościołów, wyznaczano po miastach i wsiach przedewszystkiem dworzyszcza (area) pod budowę kościoła, plebanji i innych budynków gospodarczych. Ponadto wydzielano do użytku plebana dwa ⁹ 10 lub jeden¹¹ łan wolny od czynszu. Było

z r. 1479); Piotr z Futymy, pleban najpierw 1479); Piotr Bal,

z r.

to zatem uposażenie wcale hojne (łan taki, wielki frankoński, obejmował 43V2 morgów polskich¹². Niekiedy dodawano jeszcze plebanowi kawałek łąki i staw, względnie pozwalano mu taki staw zbudować (Domaradz). Rzadziej zdarzało się, iżby kościół parafialny posiadał na własność całą wieś, jak np. kościół w Bukowsku wieś Wolicę.

Ta ziemia kościelna nie zawsze jednak była należycie uprawiana. Do kościoła w Jasionowie np. należały dwie role puste (agri deserti). Przyczem wedle pojęć ówczesnych uważano, że właścicielem tego majątku jest każdoczesny pleban, lub też ten święty, pod którego wezwaniem ustanowiony był odnośny kościół. Tak np. zapiska z r. 1481 wyraża się: ager plebani seu sanctae Katerinae in Jaszyenów². Kościół w Bukowsku pod wezwaniem św. Piotra miał na własność Wolicę, wieś ta znana jest w źródłach w latach 1435 —1453 stale jako: villa sancti Petri alias Wolica³.

Dalszem źródłem dochodów duchownych były dziesięciny, odkupywane zwykle przez szlachtę. Tytułem dziesięciny opłacano z łanu pewną, zwykle nieznaczną kwotę pieniężną, np. 4, 5 groszy, albo 1, 2, 4 skojce (ferto), a nadto pewne daniny w naturze, np. miarę pszenicy i miarę owsa z łanu (mensura siliginis et avenae). Zwykle składano pieniądze i daninę w dzień św. Marcina (11 listopada). Z tych dziesięcin mieli plebani pokaźne dochody. Np. paroch sanocki Świętosław miał od 9 kmieci w Nowosiedlcach 9 grzywien tytułem dziesięciny (1457)⁴. Kwestja dziesięciny na Rusi halickiej, mianowicie jej wysokość i sposób opłaty, była na prze-

² XVI. 1563. ⁴ XI, 3356.

łomie XIV i XV wieku przedmiotem długotrwających sporów między biskupami przemyskimi, a zwłaszcza biskupem Maciejem, a tamtejszymi mieszkańcami. Należy zaznaczyć, iż ta dzielnica Polski cieszyła się w porównaniu do innych pewnymi większymi względami jako kraina świeżo przyłączona do kościoła zachodniego. Chciano ponadto poprzeć wydatniej jej kolonizację i dlatego ustanowiono dziesięciny w niższym wymiarze, niż w zachodnich dzielnicach Polski. W tej kwestji dziesięcin zawarł biskup Maciej układ z mieszkańcami swej diecezji, potwierdzony przez króla Właładysława Jagiełłę r. 1395 ¹³. Układ ten nie usunął jednak widocznie wszystkich punktów spornych, skoro w dwa lata potem papież Bonifacy IX polecił biskupowi wrocławskiemu, aby zbadał i rozstrzygnął spór miedzy biskupem Maciejem a jego wiernymi². W r. 1406 tenże biskup Maciej stwierdził, w jaki sposób opłacano dziesięcinę na Rusi³.

Zdarzały się również, od czasu do czasu, akty hojności, nawet niezwykłej, mającej na celu zbawienie duszy dobroczyńcy. Prym pod tym względem dzierżyła pobożna pani Małgorzata z Dynowa, hojna dobrodziejka kościoła. W r. 1462 zapisała ona kościołowi w Dynowie wieś Ulenicę pod Dynowem wraz z sołtystwem tamże, dwa łany na przedmieściu dynowskim z sadzawkami, dziesięcinę z Bochurza i kamień łoju z jatek rzeźniczych w Dynowie. Zaopatrzenie to miało służyć czterem duchownym, którzy mieli odprawiać codziennie modły ku

² VIII. nr. 26.

czci N. P. Marji¹. Hojny zapis uczynił również pisarz ziemski sanocki Andrzej Liten w r. 1456. Swój dom w Sanoku, położony obok klasztoru, polecił sprzedać, pieniądze zaś w ten sposób uzyskane podzielić w równych częściach na rzecz kościoła parafialnego w Sanoku, klasztoru tamże i ubogich ¹⁴ 15. Krystyna Grabownicka znowu była dobrodziejką bractwa Panny Marji w Sanoku (r. 1473). Zapisała mu na wypadek śmierci czynsz 3 grzywien na łaźni sanockiej, względnie na wypadek skupu tego czynszu, kapitał 30 grzywien. Kapitał ten miał być wedle intencji fundatorów użyty na ustanowienie kapłana¹⁶.

Powyższe źródła dochodu sprawiały, że zarówno poszczególne kościoły, jak i poszczególni duchowni odznaczali się wcale znacznym stopniem zamożności. W farze sanockiej istniał osobny skarbiec (tezaurus ecclesiae), z którego Jan Wiłam, sołtys z Nowosiedlec, pożyczył sobie sto zł. (1508)¹⁷. Kapelan królowej Zofji rozporządzał znacznymi kapitałami, a podobnie i inni duchowni. Tymi kapitałami służyło duchowieństwo w razie potrzeby zwykle potrzebującej gotówki szlachcie. Tak np. Prokop Błażowski, pleban dynowski, wraz z swym bratem Maciejem pożyczyli Henrykowi Kamienieckiemu znaczniejszą sumę 250 grzywien⁵, pleban znowu z Radłowa pożyczył Stanisławowi Pieniążkowi, staroście sanockiemu 60 złotych. Na pokrycie tego długu otrzymał pleban po śmierci Pieniążka od opiekuna Jana Amora z Tarnowa, kasztelana krakowskiego, tunikę aksamitną, przetykaną złotem (1496)⁶.

Nie tylko jednak duchowni, nawet służba kościelna, nie zawsze co prawda godna zaufania, porastała w dobrobyt. Sługa biskupa przemyskiego, Szczepan z Radymna, odźwierny kościoła z Sanoka Staszek, dwornik plebana sanockiego Stanisław Litwin, byli drobnymi kapitalistami i udzielali szlachcie mniejszych pożyczek, Rodzaj pożyczki był rozmaity, pożyczka bezprocentowa zdarzała się rzadziej, częściej natomiast było stosowane kupno renty przez duchownego czy instytut kościelny, którą dłużnik zapisywał na swoich dobrach w zamian za uzyskany kapitał. Scholastyczna teorja prawnicza wyjęła ten sposób obrotu kapitałami z pod surowych rygorów, zabraniających lichwy¹.

Rzymsko-katolickie duchowieństwo sanockie było przaważnie narodowości polskiej, tylko pewien nieznaczny jego procent, głównie w Krośnie, należał do narodowości niemieckiej. W Krośnie dwaj altaryści kościoła parafialnego byli najprawdopodobniej niemcami: Bernard (1449—1451) Marcin Stebel (Stewbel 1484—1485)¹⁸ 19.

Ziemia sanocka dostarczała duchownych także ziemiom sąsiednim, zwłaszcza przemyskiej i lwowskiej. Tak n. p. Michał z Denowa był pierwszym proboszczem w Krasnempolu (Niżankowicach 1451 r.)²⁰, Jerzy z Krosna kanonikiem przemyskim (1421)⁴, Jan z Humnisk był dziekanem przemyskim (1462 do 1480), a nawet administratorem diecezji przemyskiej sede vacante⁵, podobnie był kanonikiem przemyskim Zygmunt z Targowisk, „doktór dekretów“ (1495—1512), a Jan z Targowisk nawet biskupem (1489—1495). Stanisław z Zarszyna był plebanem lwowskiego kościoła metropolitalnego (1485) ¹, a Szczepan, syn Franciszka z Krosna, wikarju-szem tegoż kościoła (1426)². Z ziemi sanockiej pochodził Piotr z Rogów, kanonik krakowski (1425—1435)³. Z tejże ziemi pochodził też paroch Prokop Błażowski (1468)⁴ i pisarz publiczny (notarius publicus) Mikołaj z Brzozowa, syn Macieja (1478 — 1480).

Niektórzy z tych duchownych, zwłaszcza pochodzenia niemieckiego, posiadali wyższe wykształcenie, byli bakałarzami, magistrami teologji lub nauk wyzwolonych. N. p. Jan z Wielunia, pleban sanocki, bakałarz teologji (1449), Jan, pleban w Hoczwi, bakałarz nauk wyzwolonych (baccalarius arcium 1467), magister Bernard, alta-rysta krośnieński (1451—1455). Inni znowu, obeznani z prawem praktycznie, podejmowali się niekiedy roli rzeczników osób świeckich przed sądami świeckimi, albo też pełnili funkcje jednaczy, jakkolwiek jedne i drugie funkcje zdarzały się dosyć rzadko. Dość często natomiast zasiadali duchowni na rokach sądowych⁵. Znajdujemy także wypadek ustanowienia biskupa (przemyskiego) opiekunem, co prawda tylko zwierzchnim i honorowym (tutor principalis et supremus)⁶.

Ci duchowni, oddzieleni od stanu świeckiego swoją własną jurysdykcją, na której straży pilnie stał biskup, zasadniczo stali zdała od urzędów świeckich. Było to tylko wyjątkiem, jeżeli np. dziekan przemyski Franciszek pełnił, prawdopodobnie jedynie zastępczo, funkcje pisarza ziemskiego sanockiego (pod datą 6go września 1427), a i potem często zasiadał on na sądach³.

² V. str. 52. Por. Sarna, str. 318.

¹ VI. str. 208.

³    Kod. Małop. T. IV. str. 262, 2 5, 272, 306. AGZ. XI. 165.

⁴    XVI. 429.    ⁵ XVI. 2689 DCCCXLVII. ⁶ XVI 3135.

⁷ XI. 2691, 2982, 3237, 3195, 367. CXXV. XVI. 313, 535, 3222.

Ze swoich dóbr ziemskich prywatnych byli duchowni obowiązani do służby wojskowe] i rzeczywiście ją pełnili. Tak n. p. Jan z Humnisk, dziekan przemyski, kupił na wyprawą wojenną 2 konie za 17 zł. węg. h Niewątpliwie i ze swego uposażenia kościelnego (bene-ficjalnego) byli duchowni obowiązani do pewnych świadczeń wojennych, jakkolwiek o tern zapiski nie podają żadnych wiadomości.

Suknia duchowna nie wzbudzała w owych czasach tego szacunku i poważania, jakiemi otaczać ją nakazywały przepisy kościoła. Ponieważ była to warstwa na pół ziemiańska, przeto te same rysy obyczajowe, jakie możemy obserwować w życiu szlacheckiem, odnajdujemy i pośród duchowieństwa wiejskiego. Niczem to było zarzucić księdzu kradzież konia, okraść jego samego. Niejednokrotnie zdarzały się najazdy na plebanje, na grunty duchowne. Tak np. w zimie 1438 r. 13 kmieci ze wsi okolicznych pod wodzą niejakiego Tomka napadło i obrabowało plebanję w Strachocinie. W roku następnym wojewoda sandomierski Dobiesław najechał na dobra biskupie z 16 szlachty i 30 poddanymi. Innym znowu razem najechał Jan Kobylański wraz z 6 szlachty i setką nieszlachty na dom plebana Jana Grzymały w Miejscu, zabrał mu gwałtem zboże, kury, zżął łąki, przez co wyrządził mu szkodę na 100 grzywien.

Zaszły nawet w naszej epoce dwa pożałowania godne wypadki zabójstwa księży. Jeden łączy się z dziejami znanego w w. XV miecznika sanockiego Fryderyka Jacimirskiego. Było to, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli, morderstwo rabunkowe. Pod sam koniec lipca, w głęboką noc, wyszedł Mikołaj czyli Michołt, rządca

¹ XVI. 1746.

dóbr niebieszczańskich, należących do Fryderyka z dworu Fryderykowego, napadł gwałtownie na plebanję i plebana „dla jego dóbrM zabił. Epilog tej sprawy nie jest nam znany. Podejrzywano o ten czyn zbrodniczy kucharza dworskiego Jana, ujął go nawet poprawca, rychło jednak przekonano się o jego niewinności. Gromady niebieszczańska i wielopolska, jakkolwiek były przekonane o jego niewinności, nie chciały jednak, mimo trzykrotnego wezwania, ważyć się dla jego oczyszczenia na złożenie przysięgi. Sprawcę czynu zbrodniczego Michołta okryły od zasłużonej kary możne wpływy i przebiegłość, nabyta w sprawach sądowych Fryderyka Jacimirskiego. Miał on dostawić Michołta przed sąd poprawcy, królowej Zofji, starościński, a mimo to ani razu go nie dostawił i za każdym razem udawało mu się uzyskać odkład. Zdaje się, że przez te ustawiczne dylacje sprawa straciła swe ostrze i ostatecznie poszła w zapomnienie h

Drugi wypadek zdarzył się w początkach lutego 1450. Mikołaj, pleban w Hoczowie, wedle zeznań sądowych, zasiadł drogę (obsedit viam), t. j. uczynił zasadzkę wraz z bratem swym Wawrzyńcem na Kłosa Tycza, zięcia Jana Weisgirba. W czasie bójki, jaka się wywiązała między plebanem a Kłosem i nadbiegłym mu na pomoc teściem, zginął pleban z ręki Kłosa².

Wypadek ten dowodzi, że i duchowni nie zawsze byli bez winy. Inny przykład analogiczny pochodzi z r. 1446. Jan, proboszcz ze Strachociny prowadził gorszące waśnie z Pakoszem z Pakoszówki, które aż starosta sanocki Wojciech Michowski musiał uśmierzać

¹    XI. 1313, 1316, 1319, 1320, 1324.

²    XI. 2854. O jakie zabójstwo chodziło w sporze między biskupem przemyskim a starym panem Matjaszem w r. 1430, dokładniej nie wiemy. XI. 362.

zakładem, podobnie waśnił się Andrzej, pleban z Jasionowa, ze swym dziedzicem Pawłem, Mikołaj znowu, pleban z Hoczwi, zasadzał się po drogach na kmiecił. Nie całkiem była też jasna sprawa plebana z Tyrawy, któremu dwaj mieszczanie tamtejsi zarzucili (1446), iż wyjawiał w kościele w czasie kazania grzechy ludzi, którzy się u niego spowiadali (manifestavit confessionem hominum sibi confitencium). Jakkolwiek bowiem mieszczanie ci potem zarzut swój odwołali, to jednak odwołanie to robi raczej wrażenie polubownego załagodzenia sprawy zbyt gorszącej, trudno bowiem przypuścić, iżby sami bez powodu wpadli na pomysł tak niezwykłego zarzutu ².

W życiu kościelnem owych czasów znaczenie o wiele większe, aniżeli dzisiaj, posiadały bractwa kościelne. Nie było zapewne kościoła, przy którym nie byłoby ustanowionego osobnego bractwa, przy kościołach większych było też i takich bractw więcej. Tak np. przy farze sanockiej istniało bractwo Panny Marji, uposażone, jak mówiliśmy, przez Krystynę Grabownicką (1473)³. Na osobną wzmiankę zasługuje bractwo względnie kongregacja kapelanów albo kapłanów (fraternitas capellanorum seu presbiterorum). Była to organizacja autonomiczna, o której dość skąpe i małomówne wzmianki pochodzą z lat 1448—1485. Jej zakres terytorjalny obejmował ziemię sanocką, osobowy obejmował duchowieństwo niższe: plebanów tudzież innych duchownych, jak wikarjuszów, altarystów, itp. Celem jej była niewątpliwie wzajemna pomoc w potrzebie. Bractwo było wcale zasobne, posiadało dość znaczne fundusze, pochodzące po części

¹    XI. 1310, 1318, 2172, 3712, 3718, 1144, 2146. XVI. 163, 319'

²    XI. 1238, 2252-2255, 2274, 2292.

³    XVI. 3269.

2 hojności prywatnej, np. legat Sieciecha, sołtysa z Iskrzyni 10 grzywien z r. 1467ł. Fundusze te wypożyczało bractwo w formie sprzedaży czynszu rocznego szlachcie zamożniejszej na warunkach bardzo dogodnych, nie biorąc nawet zwykle w owych czasach używanych odsetek 10%.

Sprawami bractwa kierował wydział, złożony zarówno z osób duchownych, jak i świeckich (tutores). Ze świeckich zapraszano osoby wybitniejsze, np. kasztelana i starostą sanockiego Smolickiego, zapewne odgrywały one rolą protektorów bractwa. Z duchownych mieli w zarządzie swych przedstawicieli zarówno plebani, jak i duchowni niżsi. Jeden z duchownych sprawował właściwe kierownictwo bractwa (praepositus fraternitatis). Być może, że wydział składał sią z 4 członków. Kiedy powstał ten związek, nie wiadomo. Ze wzglądu na to, że w r. 1449, kiedy pierwszą o nim znajdujemy wzmianką, rozporządza on już znaczną gotówką 160 grzywien, możemy przyjąć, że czas jego powstania był wcześniejszy. Ze wzglądu na to, iż duchowni krośnieńscy mieli w zarządzie zawsze dwóch przedstawicieli, możemy wnosić, iż myśl założenia tego związku powstała w Krośnie. Mistrz Bernard, człowiek wykształcony, rzutki i energiczny, który w zarządzie tego bractwa odgrywał główną rolą, być może był też tego związku inicjatorem i twórcą²¹ 22. Bractwo to było kilkakrotnie zatwierdzane przez biskupów przemyskich, np. w r. 1448, 1483, 1485 ²³.

Nadał Mikołaj w r. 1460 h

statuty biskup Piotr Chrząstowski i biskup

mu

Z pośród uprawnień kościelnych szczególne znaczenie dla szlachty posiadało prawo patronatu, a raczej jeden jego objaw, prawo prezenty (ius collationis ecclesiae, ius principale, ius patronatus ecclesiae et preben-dae, ius presentandi). Mogło ono obejmować ustanowienie plebana dla całego kościoła, jak też duchownych dla poszczególnych ołtarzy (altarista). To prawo było niejednokrotnie przedmiotem sporów, załatwianych drogą ugodową, przyczem często wymagano jeszcze zatwierdzenia takiego układu przez biskupa. Przy działach spadkowych pamiętano stale o prawie prezenty, przyznawano je wraz z odnośnemi dobrami poszczególnym członkom rodziny. Jeżeli alienacja obejmowała tylko część dóbr, prawo prezenty przysługiwało obu właścicielom, dawnemu i nowemu. Prawidłowo przyznawano prawo prezenty współpatronom kolejno (per turnum, vicibus alternatis), a zatem w ten sposób, iż przy każdym wakansie inny współpatron prezentował, nie krępowany zupełnie zdaniem innych uprawnionych (cui placuerit). Jednakże znano także i wspólne wykonanie prawa prezenty przez obu współpatronów (medietas collationis). Obaj współpatronowie musieli się wtedy zgodzić na jednego kandydata (una voce illi, cui divina favebit voluntas, debent ecclesiae collacionem dare)²⁴ 25.

Jakkolwiek sposób obsadzania beneficjów kościelnych odpowiadał podówczas w ziemi sanockiej przepisom prawa powszechnego kościelnego, a urząd kościelny posiadał cechy publiczno-prawne, to jednak znajdujemy szczątki zapatrywania, że urząd taki, względnie odnośny kościół, mógł być przedmiotem obrotu prywatnoprawnego, mógł być n. p. wynajęty. Tak n. p. zapiska z r. 1436 wspomina, że niejaki Mikołaj z Pyzdr wynajął wtedy kościół św. Michała w Sanoku (Nicolaus de Pyzdry, conventor protunc ecclesiae S. Michaelis in Sanok) h Oddziałały pod tym względem niewątpliwie także stosunki panujące w kościele wschodnim²⁶ 27.

Nie mniej zasługuje na uwagę wiadomość z r. 1508, że rajcy sanoccy wykonywali szczególną opiekę i zarząd kościoła farnego w Sanoku (consules civitatis Sanok tutores, provisores et rectores ecclesiae praefatae Sanok). Bez ich zezwolenia n. p. nie mógł sam proboszcz rozporządzać zasobami pieniężnymi, jakie się mieściły w skarbcu tego kościoła²⁸.

O szkołach w ziemi sanockiej w XV w. znajdujemy bardzo niewiele wiadomości. W Krośnie powstała szkoła prawdopodobnie równocześnie z powstaniem kościoła parafjalnego, a zatem w drugiej połowie w. XIV. Nauczycielem był początkowo sam proboszcz, potem ustanawiała osobnego nauczyciela rada miejska za porozumieniem się z plebanem (1442). Nauczyciel ten był zrazu i pisarzem miejskim, potem wyłącznie już tylko nauczycielem. Ze szkoła ta w wieku XV cieszyła się znacznym rozkwitem, tego dowodem, że w latach 1434 —1489 uczęszczało do akademji krakowskiej 44 synów mieszczan krośnieńskich, a nie mniej spora liczba duchownych, wykształconych i piastujących wyższe urzędy kościelne,, a pochodzących z Krosna¹.

W Sanoku istniała również szkoła już w pierwszej połowie wieku XV. Zapiska z r. 1439 wspomina o Ja-kóbie, rektorze szkoły i pisarzu sądowym, prawdopodobnie sądu grodzkiego ².

Podobnie, jak powszechnie w średniowieczu, zostawały i w ziemi sanockiej szpitale pod opieką duchowieństwa. Było ich w w. XV bardzo niewiele, wyraźną wzmiankę znajdujemy jedynie o szpitalach w Krośnie, Sanoku i Brzozowie. Szpital w Krośnie był ustanowiony przy istniejącym w XV w. kościółku św. Ducha na przedmieściu krakowskiem. Zawdzięczał on swe powstanie przywilejowi Władysława Jagiełły 1431 i fundacji mieszczan krośnieńskich. Na podstawie przywileju królewskiego zakupili oni dwa półłanki za Wisłokiem, a król zwolnił ten grunt od wszelkich podatków i ciężarów państwowych. Dochód z tych półłanków szedł na cele szpitala²⁹. Szpital ten spłonął wraz z kościołem w czasie najazdu węgierskiego 1474 r.³⁰, ale został rychło odbudowany dzięki hojności bractwa duchownych, które ofiarowało na ten cel 210 grzywien, i spełniał swe zadanie pod koniec XV w. Biskup Andrzej z Oporowa odnowił tę fundację 1479 r. i uposażył prepozyturę szpitalną

¹ Sarna, str. 317—318 Wymiania on następujących duchownych z Krosna pochodzących, posiadających stopień magistra względnie doktora: magister Andrzej z Krosna 1413, magister Augustyn z Krosna w. XIV/XV, magister Michał z Krosna 1442, decretorum doctor w w. XV. Wszyscy oni zostawali w pewnych stosunkach z Akademią krakowską.

² XI. CCCLXI.

dziesięcinami biskupiemi ze wsi Haczowa w wysokości 8 grzywien. Prepozytura szpitalna została potwierdzona w r. 1485 ¹.

Drugi szpital był w Sanoku. Szpital ten otrzymał uposażenie w samym początku w. XVI od Jana Wilama, sołtysa w Nowosiedlcach, a zarazem sędziego w sądzie wyższym prawa niemieckiego na zamku sanockim, tudzież od księdza Piotra Baranka w wysokości 100 zł. O ileby to uposażenie nie zostało doprowadzone do pomyślnego rezultatu, miała być za te pieniądze fundowana altarja w farze sanockiej. Tenże ksiądz Piotr Baranek (Baran) był przełożonym szpitala sanockiego r. W kilkanaście lat potem (1526) funkcje te sprawował ruchliwy i przedsiębiorczy kapłan Wawrzyniec (Laurentius) Bieniasz³. Szpitale były zresztą zawsze ustanawiane przy pewnym kościele.

Trzeci wreszcie szpital, o którym posiadamy wiadomość z XV w., to szpital w Brzozowie. Został on ufundowany przez biskupa przemyskiego Mikołaja z Krajowa r. 1497, który też ustanowił i uposażył osobną prepozyturę przy tymże szpitalu⁴.

Wreszcie może nie od rzeczy będzie zwrócić uwagę na przezwisko „ksiądz biały“, jakie spotykamy w naszych zapiskach. Pod tern przezwiskiem znany był powszechnie Mikołaj z Wary, ziemianin zamożny i poważany (1441—1447). Przezwisko to przylgnęło tylko do niego samego, jego brat Krzystek z Wary nie był już niem oznaczany. Jak mocno zaś przylgnęło do niego, świadczy okoliczność, że nawet po jego śmierci wdowę i syna po

¹    Pawłowski, str. 127, 142—143.

²    XVI. 3590, 3608.

³    XVI. 3705, 3706, 3708, 3711, 3712, 3713, 3714.

⁴    Pawłowski, str. 151.

nim określano zawsze jako wdowę względnie syna po *księdzu białym*. W każdym razie przezwisko to zostawało w związku ze stanem duchownym. Być może, że używał on w mowie tego wyrażenia, albo że używał stroju zbliżonego do kapłańskiego, a tylko koloru jasnego, i to dało powód do tego przydomku, poza tern niespotykanego ¹.

Kościół wschodni.

Świat całkiem odrębny, nie łączący się zupełnie ani ze stanem szlacheckim, ani z duchowieństwem łacińskiem, tworzyli duchowni ruscy, prawosławni. Cerkwie oznaczano zwykle nazwą: sinagoge ruthenorum ², nazwa była oczywiście mniej szanowna, aniżeli wyraz: ecclesia. Tylko wyjątkowo mówiono: ecclesia, templum ruthenicum³¹.

Jaki był stosunek ilościowy cerkwi do kościołów zachodnich, tego na podstawie naszych źródeł określić nie możemy. Wprawdzie liczba wzmianek źródłowych o cerkwiach i popach jest niższa, aniżeli liczba wzmianek o kościołach i duchownych rzymsko-katolickich, jednakże nie wynika stąd jeszcze, iżby tych cerkwi i popów było mniej. Mniejsza ilość wzmianek da się wytłumaczyć tern, iż te cerkwie i duchowni wschodni nie odgrywali tak wybitnej roli, a przeto i wzmianki o nich nie mogły być tak częste³². W niektórych wsiach było po kilku popów. N. p. we wsi Uliczu pop Jacko i Iwan ³³, w Besku było ich trzech: Hryń, Waśko i Jaków. Nie wynika z tego faktu jeszcze koniecznie, iżby w takiej wsi było kilka

¹ XI. 1902, 1912, 2015, 2052, 2055, 2341, 2581. ³ XVI. 1563. 2037.

cerkwi, gdyż i przy jednej cerkwi, ze względów kościelnych albo i prywatno-prawnych mogło być kilku popów ustanowionych. Oto jest zestawienie cerkwi, istniejących w ziemi sanockiej, ułożone chronologicznie, o ile wzmianki o nich są podane w naszych zapiskach. Jeżeli o jednej i tej samej cerkwi było kilka wzmianek z rozmaitych lat, podano wzmiankę najwcześniejszą, późniejsze pominięto.

Wykaz cerkwi.

L. p.

Miejscowość

Rok

Imię popa Cytat źródłowy

Sanok

1429

XI 344

Besko

1430

1467

Ryczko (Hryć), Waśko, Jaków

Hryć, Waśko

XI. 430

XVI. 420

Dobra

1433

Paszko

XI. 569

Tyrawa

Kostyrowce

Olchowce

1439

1440

1440

1501

Mai

Mai

Grzegorz

XI. 1246

XI. 1309

XI. 1328

XVI. 2778

\o CO <1

Nowosiedlce

Ulicz

Wołosz

1441

1443

1444

Hryschko

XI. 1420

Jacko, Iwan Kuźnia

XI. 1720

XI. 1978

O    r-;

«—«    t-H

Komarowice

1445

Olszanica

1447

Dorossey

Sań

XI. 2064

XI. 2507

1467

Kost’

XVI. 420

cs ed

T—«    T-H

Czarteż

1448

Klisz

XI. 2593

Pella

1449

XI. 2751

1469

Phil

XVI. 650

Odrzechowa

1450

XI. 2891

Zachoczew

1463

XVI. 16

Stupnica

1465

Matwiej

XVI. 258

L. p.

Miejscowość

Rok

Imię popa Cytat źródłowy

ŁO *    i—*    *

O    00

Zasławie

Sminica

Sanoczek

Tyrawa Wołoska

1467

1467

1467

1471

Chodor

Fiedor

XVI. 401

XVI. 420

XVI. 420

XVI. 835

—' CS CS CS

Jasionów

Wielopole

1474

1481-2

Piotr

XVI. 1011

XVI. 1485,

1574

uswtototototototo

►-ipvopoj-apNyijPoua

Brzoska

Płoną

Dednia

Szczawne

Rajskie

Łosie

Jurjowce

Jasień

Wisłoczek

1483

1488

1491

1492

1493

1501

1501

1509

1512

Stańko

Fiedor

Tymko

XVI. 1611

XVI. 1488

XVI. 2037

XVI 2096

XVI. 2168

XVI. 2777

XVI. 2778

Hrusz. 123

Kadlec, Valasi a valaske prewo, str. 304

CN    CO    Tf    «    ó

eo    co    eo    co    cn

Zubków

Rzepedź

Dwernik

Polana

Boberka

1526

1526

1533

1533

1537

Hrusz. 76

Hrusz. 77

Kadl 36

Kadl. 36

Kadl. 29

Miejscowość

Rok

I m i ę popa Cytat źródłowy

37. Ternowa górna Ternowa dolna

1537

Kadl. 34

38.

1537

Kadl. 34

39.

40.

41.

42.

43.

Zwiniacz niżny

Rowień

Dołżyca

Przylęki

Poławy

1541

1541

1548

1557

1672

Kadl. 26

Kadl. 27

Kadl. 78

Hrusz. 132

Kadl. 43

UWAGA. Wsie Ternowa górna i dolna należały do ziemi sanockiej, jak to wynika z ich położenia geograficznego, ponieważ leżały w dorzeczu Sanu, i z wyraźnych wzmianek w dokumentach (np. z r. 1537, Stadnicki, str. 34). Rozgraniczenie dokonane w r. 1534 przez podkomorzych sanockiego i przemyskiego wyraźnie zalicza te wsie do ziemi sanockiej (Stadnicki, str. 33). W każdym jednak razie leżały one już tuż przy samej granicy od ziemi przemyskiej i powiatu Samborskiego, dlatego mogła niekiedy powstać wątpliwość co do ich przynależności administracyjnej. Dokument np. z r. 1469 zalicza je do powiatu Samborskiego (Stadnicki, str. 32).

Wieś Nanowa, której przywilej lokacyjny na prawie wołoskiem z r. 1532 wspomina o cerkwi, nie leżała, jak mniemał Stadnicki, str. 38, a za nim K a d 1 e c, str. 508, w ziemi sanockiej, lecz w ziemi przemyskiej. Podobnie i wieś Berehy, której przywilej lokacyjny z r. 1532 wspomina o cerkwi (Stadnicki, str 46), leżała nie w ziemi sanockiej, jak przyjmował Stadnicki, lecz w ziemi przemyskiej, jak to wyraźnie powiada dokument z r. 1532 (Stadnicki, str. 45). Analogicznie ma się rzecz i z Wolą krościeńską (r. 1563, Stadnicki, str. 61) i Ustrzykami (r. 1532, Stadnicki, str. 65).

Źródła nadają popom charakter niejako nie indywidualny, ale zbiorowy. Popi, zwani pospolicie batkami (bajtko), należeli do ludności poddanej, zestawiani byli w zapiskach na równi z kmieciami, młynarzami, a nawet niekiedy nazywani wprost chłopami. Tak n. p. zapiska z r. 1445 wyraża się: pop Dorossey de Comarouicz, homo domini Jaczkonis Bibelski¹; wyraz homo znaczy tu oczywiście tyle, co chłop, poddany. Występują też oni zawsze solidarnie ze swoją gromadą.

Przy lokowaniu wsi, głównie na prawie wołoskiem, wyznaczano zwykle pół dworzyszcza pod cerkiew (n. p. w Tarnawie Dolnej i Górnej)². Popi utrzymywali się przeważnie z dochodów, jakie pobierali za świadczenie swych funkcyj duchownych. Nadto otrzymywali oni zwykle pewną przestrzeń ziemi. We wsiach lokowanych na prawie wołoskiem (Zubków, Rzepedź 1526, Przyłęki 1557) pop otrzymywał zwykle cały łan ziemi³⁴. Niejednokrotnie pracowali popi sami na tej roli, a nawet sami ją do uprawy przez korczunek przygotowywali³⁵. Ponadto prowadzili jeszcze niejednokrotnie przedsiębiorstwa przemysłowe, n. p. młyny³⁶. Niektórzy z nich dochodzili do znacznego stopnia zamożności⁶.

Zresztą panowała wśród tej warstwy ludności dość daleko idąca solidarność, która objawiała się we wza-jemnem rękojemstwie, jakie za siebie nawzajem przyjmowali w ciężkich okazjach, grożących karami krymi-nalnemi ⁷.

¹ XI. 2064.

² Hruszewski, Materjaly do istorji Ukraino-Rusi, nr. 100,

str. 122.

Potomstwo popów pozostawało zazwyczaj w tej samej kondycji, co i ojcowie. Synowie popów byli albo znowu popami, albo spadali jeszcze niżej do rzędu zwykłych chłopów, albo też wznosili się nieco wyżej do rzędu mieszczan mniejszych miast. Synowie tacy otrzymywali nazwę: popowicz, która początkowo była uważana jedynie jako bliższe określenie, a potem przekształciła się nieraz w rzeczywiste nazwisko l.

Określano popów po prostu mianem pop, bez żadnego przymiotnika dystynkcyjnego, co najwyżej przyznawał pisarz sądowy niektórym wybitniejszym z pośród nich jednostkom tytuł: discretus, znacznie niższy od służącego rzymskim duchownym tytułu: venerabilis albo honorabilis. Niekiedy określano ich też mianem: persona spiritualis.

Niskie stanowisko społeczne popów w połączeniu z ich upośledzeniem majątkowem sprawiało, że ich zobowiązania były umocowywane zagrożeniem surowszych kar, n. p. kary więzienia lub nawet gardła (sub captivitate, sub ammissione colli)².

Funkcje duchowne popów wykazywały zresztą charakter uprawnienia prywatno-prawnego i mogły być aktem prywatnym przeniesione na krewnych lub obcych. Cerkiew, podobnie jak grunt do niej należący, była uważana jako własność prywatna, najczęściej właściciela wsi. Król Władysław Warneńczyk nadał Piotrowi Cze-szykowi łan ziemi i cerkiew we wsi Olchowce (laneus agri et sinagoga ruthenicalis i w tym właśnie porządku, najpierw łan ziemi, potem dopiero cerkiew), a w cały wiek potem (1557) jego sukcesorka Anna z Ry taro wiec

jest nadal właścicielką łanu i cerkwib Charakterystyczne jest wyrażenie dokumentu lokacyjnego na prawie wo-łoskiem wsi Wisłoczka z r. 1512, które dobrze określa stosunek popa do pana wsi, a które brzmi: na którem popostwie wolno mu będzie podług upodobania swego bajtka dla nabożeństwa trzymać².

Pop, który z powodu starości lub niedołęstwa, nie mógł zarządzać swem mieniem, ani pełnić czynności duchownych, mógł się oddać w opiekę. Opiekun taki, zwykle jakiś młodszy krewny, n. p. siostrzeniec, sprawował opiekę nad osobą i mieniem popa, ale zarazem zastępował go także w jego funkcjach duchownych. Tego rodzaju ustanowienie opieki jednak wymagało wedle wszelkiego prawdopodobieństwa zatwierdzenia władzy świeckiej. Tak n. p. w r. 1441 ustanowiono taką opiekę przed sądem ziemskim, w obecności starosty i innych dostojników³.

Podobnie, jak poddani, a zwłaszcza młynarze i karczmarze, opłacali i popi czynsz ze swych cerkwi (census sinagogae) na rzecz pana i osobny czynsz i daniny w naturze (datiae) na rzecz państwa. Poza tern byli oni obowiązani do posłuszeństwa (oboedientia) wobec pana. Jakkolwiek wysokości tych czynszów i danin dzisiaj nie znamy, to jednak zwyczajowo były one ustalone. Były one niewątpliwie niższe, aniżeli czynsze z młynów i karczem i w rzędzie tych dochodów czynsz z cerkwi był stale wymieniany na samym końcu⁴.

We wsiach na prawie wołoskiem daniny w naturze, zwane pocztami (honorationes), były głównym albo

¹    Hr u szewski, 1 c., nr. 108 str. 132.

²    Kadlec, Valasi a valasske pravo, Praga 1916 str. 504—505.

³    XI. 1420.

⁴    XVI. 2037, 267, 268, 835, nawet i jedynym obowiązkiem popów¹. W połowie w. XVI popi w takich wsiach wołoskich opłacałi na rzecz starosty tylko bardzo nieznaczną pocztą: na Wielkanoc kozą (capreolus), na Boże Narodzenie lisa albo ser wołoski (leporem vel caseum valachicum). Podobne były niewątpliwie ich obowiązki i w wieku XV ³⁷ 38.

Ponieważ cerkwie uchodziły za własność prywatną, przeto podobnie, jak można było posiadać połową młyna, karczmy, tak samo można było być właścicielem połowy cerkwi czyli połowy batka, t. j. mieć prawo do połowy czynszu przezeń opłacanego (cum medietate molendini, tabernae, baythkonis) ³⁹.

Podobnie jak od kmieci, pobierali starostowie wzglą-dnie dzierżawcy od popów opłaty pośmiertne spadkowe, zwane pospolicie umorkami. Pobierano je we wsiach na prawie ruskiem, nie zaś na prawie wołoskiem, nadto jednak można było i we wsiach na prawie ruskiem otrzymać od nich zwolnienie. Tak n. p. starosta sanocki Stanisław Pieniążek zwolnił r. 1492 od umorków Stańka popa ze Szczawnego⁴⁰.

Podobnie jak duchowni rzymsko-katoliccy, ponosili i popi ciążary służby wojskowej. Oczywiście i oni nie pełnili jej osobiście, lecz składali od siebie, t. j. z zawodu swego, podobnie jak młynarze z młyna, karczmarze z karczmy, pewne świadczenia, t. zw. wojenne, najprawdopodobniej konia⁴¹.

Jak w kościele zachodnim, rozwinęło się i w kościele wschodnim prawo prezenty popów przez pewne osoby uprawnione, głównie właścicieli wsi (quorum po-ponum praesentatio ad nos et successores nostros pleno iure pertinebit)¹.

Wśród tej warstwy było sporo elementów burzliwych, jak n. p. Sań, pop z Olszenicy, który razem z kmieciem tamtejszym Balkiem, chciał (w r. 1447) podpalić zamek sanocki i zniszczyć dobra królewskie². Nie wiele ustępował mu pod względem zuchwalstwa i zawziętości pop z Sanoczka Fiedor, który razu pewnego (1468) tak znacznego dopuścił się gwałtu na mieszczaninie sanockim Andrzeju Maksymie, iż miał być karany gardłem. Pomoc dobrych ludzi ocaliła go, lecz musiał zobowiązać się pod utratą gardła wobec Maksyma i całego miasta, iż nie będzie szukał odwetu³. Paszko, pop z Dobrej, wraz z bratem i ojcem napadli na kmiecia Wasyla z tejże wsi i poranili go ⁴. Burzliwy temperament miał także batko z Zasławia, cieszył się on wielką sympatją w całej swej okolicy. Kiedy urząd grodzki sanocki kazał mu się jawić przed sobą pod zakładem 60 grzywien (1467), wszystkie stany i warstwy ludności pospieszyły mu z pomocą, nie tylko jego koledzy najbliżsi, popi okoliczni, kmiecie, ale także cały szereg mieszczan z Sanoka, Beska, a nawet szlachta tak poważna, jak Pełka Zahutyński i podkomorzy sanocki Piotr Czeszyk⁵. 1 poza tern poziom etyczny popów nie był wysoki, nie odbiegał znacznie od poziomu zwykłych kmieci. Tak n. p. batko Fil ze wsi Pelli ukradł był

¹    H r u s z e w s k i, 1. c., nr. 100, str. 122, nr. 1549.

²    XI. 2171, 569, 1888, 2509, 2510, 344, 2629, 1420.

⁴ XVI. 569.

³    XVI. 527.

⁵ XVI. 401, 402, 403, 406, 410, 419, 420.

(1469) Mikołajowi ze Srogowa jałówkę, którą woźny sądowy u niego przyaresztował *.

Jurysdykcję nad duchowieństwem wschodniem wykonywał władyka przemyski, który posiadał wcale okazały dwór, między innymi osobnego pisarza i innych domowników⁴² 43. Władyka ten otrzymał hojne uposażenie od króla Władysława Jagiełły w roku 1407, jednakże żadna z tych posiadłości nie leżała w ziemi sanockiej, leżały one w powiatach przemyskim i Samborskim⁴⁴.

Zaznaczyć wreszcie należy, że wyznawcy kościoła wschodniego składali przysięgę zwykle powołując się na św. Dymitra. Widocznie ten właśnie święty cieszył się w ziemi sanockiej w owym czasie wielką popularnością ⁴⁵.

Warstwą na pół kościelną, na pół świecką, stojącą poniżej popów, byli djacy. Z pochodzenia swego należeli oni przeważnie do stanu chłopskiego, niekiedy jednak potomstwo popów n. p. wnukowie, pełnili funkcje djaków. Byli to ludzie dosyć zamożni, a przytem obrotni. Podobnie jak i popi, czerpali swe dochody po części z opłat cerkiewnych, po części z własnego gospodarstwa wiejskiego. Djak np. z Ulicza był wcale zasobnym gospodarzem, skoro gospodarował na działce ziemi (porcio), z której mu skradziono źrebca wartości 4 grzywny, 3 wieprze po grzywnie każdy i 20 kop pszenicy⁴⁶. Pod względem etycznym stali oni na równi, jeżeli nie niżej od popów. Niektórzy z nich byli ludźmi o wybitnej,

³ VII. nr. 26.

jakkolwiek w kierunku ujemnym, indywidualności. Tak np. djak Aleksander, z nieokreślonej miejscowości, cieszący się protekcją wojskiego sandomierskiego Piotra z Rymanowa, napadł razu pewnego w nocy (1443 r.) na dom Mielnika w Uliczu, zrabował mu rzeczy wartości 10 grzywien, zgwałcił żonę, a ponadto tę żonę ze sobą uprowadził b Inny djak z Pelli Jakób, wnuk popa z tejże wsi, był uwięziony i skazany na śmierć z powodu herezji (1449) i tylko przez pomoc dobrych ludzi uniknął tego srogiego losu².

Obrządek wschodni posiadał wprawdzie, podobnie jak kościół łaciński, liczne monastery, jak tego dowodzą bardzo częste miejscowości określane nazwą: monaster, jednakże te monastery, podlegające władyce przemyskiemu, leżały przeważnie w powiecie Samborskim (Sozań, Smolnica, Ławrów). Akt uposażenia tego wła-dyctwa przez Władysława Jagiełłę z r. 1407 nie wymienia żadnego monasteru w ziemi sanockiej³. Przecież musiał istnieć i w dawnej ziemi sanockiej, na wschodnich jej krańcach, koło Liska, jeden monaster, jak tego dowodzi miejscowość Monaster (dzisiejszy Manasterzec), wzmiankowana już pod r. 1436⁴.

¹    XI. 1720, 1721, 1722, 1724.

²    XI. 2751.

³ VII, nr. 26.

⁴ XIII. 83.

IV.

Ziemia, sądy, wojna¹.

W rozdziale niniejszym zajmujemy się jedynie trzema wybitniejszymi rysami obyczajowymi. Stwierdzone w ustępie tym cechy społeczeństwa szlacheckiego sanockiego, dadzą się snadnie zastosować do społeczeństwa szlacheckiego na całej Rusi halickiej, a częściowo nawet do szlachty polskiej wogóle.

Ziemia, ziemia i ziemia. Oto jest początek i koniec, alfa i omega wszelkich zamysłów i zabiegów ludzkich. Wszystko dla niej i wszystko przez nią, nic po nad nią i nic poza nią. W niej się rozpływają i nią są przesiąknięte wszelkie myśli i czyny ludzkie, dla niej jednostki i całe rodziny porzucają swe siedziby dotychczasowe i ciągną w obce strony, dla niej płynie obficie krew ludzka w walkach z nieprzyjacielem i w walkach prywatnych. Dla niej toczą się przewlekłe, uciążliwe procesy i do niej powraca na spoczynek wieczysty stęskniony wędrowiec. A ona sama, twarda i dziewicza każe się zdobywać w pocie czoła i skąpą darzy nagrodą umęczonego pracownika.

¹ Rozdział ten był ogłoszony drukiem w Gazecie Lwowskiej, nry. 281,282, 283 z 16, 17 i 18 grudnia 1921, pod tytułem: Kilka rysów obyczajowych szlachty sanockiej w XV wieku. Ziemia, sądy, wojna. Por. Korany i, Bibljografia, str. 35. Rozdział ten został w tern wydaniu znacznie uzupełniony, mianowicie co do stosunków wojennych.

Ziemia orna, postrzyżona z krasy dziewiczych lasów, jakby ze wstydem kryje się pośród głębokich puszcz. Stanowi ona typ ziemi nowy, do niego wprawdzie ma należeć przyszłość, jednakże na razie on jest wyjątkiem. Prawidłem jest puszcza i pustka. Istnieją wprawdzie już wtedy w wieku XV niemal wszystkie dzisiejsze osady, jednakże obszar ziemi wzięty pod uprawę przy poszczególnych osadach, jest jeszcze bardzo szczupły, kilka, najwyżej kilkanaśc e łanów, poza tern dokoła bory i bory. Ziemia orna, której podówczas było jeszcze mało, jest przedmiotem ogólnego pożądania, to też jest przedmiotem ustawicznych sporów. Istnieją już do pewnego stopnia niektóre gałęzie przemysłu rolnego, wcale rozwinięte, jak zwłaszcza gospodarka rybna, przemysł młynny, hodowla bydła, żupy solne. Natomiast do użytków leśnych przywiązywano bardzo małą wagę. Lasy odgraniczały często poszczególne osady, granice leśne były zwykle obojętne, rozpływały się one w głębi lasów, które były nierozgraniczone czyli nierozjechane.

Jednakże ten popęd, ta niemal chciwość ziemi, odnosi się do ziemi w pospolitości, in generalitate, nie zaś do pewnej oznaczonej siedziby w szczególności, in singularitate. Siedzib stałych, gniazd szlacheckich jeszcze niema, dopiero pod koniec tego wieku poczynają się tworzyć. Pomimo wszelkich utrudnień rodowych i państwowych, obrót ziemią jest bardzo żywy. I to nie tylko obrót czasowy, prawem zastawu głównie (dzierżawa jest jeszcze dosyć rzadka), ale i obrót wieczysty. Wsie przechodzą często z ręki do ręki. Niema też stałych nazwisk szlacheckich. Pozbywający rzuca starą siedzibę i nazwisko dotychczasowe i nowe bierze od nowej.

Fala imigrantów swoich i obcych przepływa całą ziemię sanocką. Najsilniejsza dąży z zachodu na wschód, wabiona urodzajnością ziemi i większemi swobodami. Ziemianie sanoccy idą na wschód do ziemi przemyskiej, Samborskiej, lwowskiej, a nawet jeszcze dalej do ziemi buskiej. Jednakże słabsze fale idą i w innych kierunkach: z północy na południe, z południa na północ, a nawet, choć co prawda wyjątkowo, istnieje pewien ruch zwrotny, reemigracja, ze wschodu na zachód.

Jedną z wybitnych cech społeczeństwa sanockiego to niezwykły popęd do procesowania się. Spory sądowe wypełniają, jeżeli nie całe, to przeważną część życia szlachty sanockiej. Z zamiłowaniem zasiada szlachta sanocka na rokach sądowych, jest to dla niej prawdziwa rozrywka, jedna z nielicznych rozrywek wyższego poziomu intelektualnego. Na te roki zjeżdżali ziemianie z całej ziemi sanockiej, blizcy sąsiedzi i rzadko widywani mieszkańcy ze stron dalszych, od strony Biecza, Przeworska, Przemyśla, czy też nawet z gór granicznych węgierskich* Obok szlachty zamożnej, zjeżdżała i szlachta drobniejsza, a obok niej i urzędnicy ziemscy, nawet dostojnicy państwowi, biskupi, niekiedy sam król z całym swym dworem.

Zycie toczyło się wówczas prądem więcej wartkim: można było załatwić niejedną sprawę, a przytem porozmawiać o publicznych i prywatnych rzeczach. Bywali tacy, jakby stali bywalcy sądowi, którzy z rozkoszą nurzali się w tern życiu. Jeździli oni do Sanoka, latem czy zimą, jeździli mimo złych dróg, wylewu wód i mroźnych śniegów, który cisnęły ziemię. Zasiadali na sądach wszelkiego rodzaju, ziemskich, grodzkich, podkomorskich, królewskich, miejskich. A nawet odwiedzali roki sądowe ziem sąsiednich w Przemyślu, we Lwowie.

Obok procesów krótkotrwałych znajdujemy nawet kilku- i kilkunastoletnie, obok takich, których przed-

miotem były sprawy doniosłe, procesy o drobnostkę. Jednakże te procesy przedstawiają obraz odmienny od procesów dzisiejszych. Możnaby odważyć się nawet na twierdzenie, że społeczeństwo ówczesne nie wyróżniało należycie, przedmiotowo prawa od bezprawia i wszystkim sporom nadawało piętno ściśle osobiste. Nawet w tym wypadku, gdy strona niewątpliwie nie miała słuszności, nie chce ona uznać ani rozsądnych żądań przeciwnika, ani nawet sprawiedliwych wyroków sądowych, lecz wbrew oczywistej prawdzie prowadzi i przewleka proces w nieskończoność. Kwestja prawa, słuszności usuwa się w tych procesach średniowiecznych na plan dalszy. Bez względu na to, czy stronie służy lub nie prawo, może być spór wygrany lub przegrany, proces bowiem posiada charakter walki faktycznej stron przed sądem. Bronią, którą strony wojują, są formalności procesowe, one to pobudzają przeciwników do walki przewlekłej i coraz to zawziętszej aż do chwili, kiedy przeciwnicy wyczerpani, znużeni uznają, że czas już broń złożyć. Wtedy jednak kwestja prawna jest dla nich już obojętna i prawidłowo załatwiają swe spory polubownie sami lub, co częstsza, przez jednaczy, których sobie sami lub których sąd im wybierze. Stąd to pochodzi ta doniosłość instytucji jednaczy w procesach średniowiecznych. Taki wyrok jednaczy, który przychodzi w odpowiednim momencie psychologicznym, kiedy strony same uznają za stosowne zaprzestać walki, ma też prawidłowo większe widoki powodzenia i posłuchu u stron wobec ich ubezwład-nienia, aniżeli niepożądany wyrok sądowy. Owszem, przeciwnie taki wyrok sądowy raczej zaostrza spór, walka dotychczasowa prawno-faktyczna, krępowana w każdym razie obecnością sądu, przekształca się teraz w walkę wyłącznie faktyczną. Ciążenie odbija się za ciążeniem, roki odracza się za rokami, aż znowu strony same uznają, że mają już dosyć walki i same zgodzą się na sąd polubowny.

Wyrok sądowy nawet, gdy nie jest bezpośrednio zaczepiony przez strony, nie kończy jednak sporu. Od wydania do wykonania wyroku droga jest jeszcze bardzo daleka. Stadjum wykonawcze wyroku trwa niekiedy całemi latami, podobnie jak i stadjum rozpoznawcze. W ten sposób wyrok sądowy, wydany przed kilku laty, zaciera się jakby w oddali, traci swoje znaczenie wobec nowo napływających zdarzeń życia codziennego. Inaczej wyrok jednaczy. Ponieważ strony dobrowolnie nań się zgodziły, stadjum egzekucyjne niepotrzebne, odpada ono całkowicie albo też zostaje bardzo skrócone.

Jednakże proces sądowy, nie wyczerpuje wszelkich sposobów walki między stronami o to, co uważały za swoje prawo. To tylko jeden ze sposobów tej walki. Sposób stosunkowo nowy, narzucony społeczeństwu przez państwo, rozpowszechniony przeważnie tylko w górnych warstwach społeczeństwa i protegowany przez władze, które zakładami starają się utrzymać społeczeństwo w wyznaczonej mu kolei i zabraniają wszelkich zboczeń. Obok tego sposobu istnieje jeszcze drugi, stary, pierwotny: walka fizyczna, pomoc własna (propria auctoritas). Każdy sobie sam szuka swego prawa na przeciwniku, zabiera przemocą, najazdem grunt, który uważa za swój, przeoruje granice, ścina swój mniemany las, porywa swego kmiecia i nieletnich, których opiekunem się mieni. Wprawdzie w naszym okresie jest ten sposób prawnie zabroniony i poszukiwanie w ten sposób prawa, jest czynem karygodnym, jednakże w całym szeregu wypadków, które nie doszły niejako do brzegów prawa państwowego, zwłaszcza w warstwach niższych,

jest on praktykowany i niewątpliwie nieraz kończy on właśnie walką o prawo między stronami. Przeciwnik bowiem powalony, musi uznać „silniejsze'* prawo strony drugiej i zgodzić się na fakt dokonany. O ile jednak siły jego nie są jeszcze całkowicie wyczerpane, zrywa się on do nowej walki. Przy boku obu przeciwników stają ich przyjaciele, t. j. krewni, cały ród (amici et fratres, totalis propago) i w ten sposób powstają te walki prywatne (controversiae et guerrae), które tak niszczą kraj.

Znane są ścisłe węzły, jakie w ciągu średniowiecza łączyły ziemię ze służbą wojskową. Wszakże niejednokrotnie ziemia była właśnie nagrodą za ciężkie trudy wojenne, wysługą na królu zyskaną. Podstawą służby wojskowej była właśnie ziemia, dlatego każdy ziemianin był równocześnie żołnierzem. I kiedy wsławił się czynami rycerskimi, dawano mu w miejsce określenia: szlachetny (nobilis), przydomek rycerza (strenuus miles). Jednakże mimo to, sprawy wojskowe i wojenne występują w źródłach jakby przesłonięte pewną mgłą, czuć, iż nie w nie jest włożona dusza ziemianina sanockiego. Sprawom gospodarczym i procesowym daje on przed wojennemi pierwszeństwo. I nie możemy kłaść tego wyłącznie na karb charakteru naszych źródeł (zapisek sądowych), w których oczywiście sprawy gospodarcze i procesowe dobitniej się odzwierciedlają. Szlachcic staje się już więcej ziemianinem, aniżeli rycerzem. Ziemia z takim trudem zdobyta, przykuwa go coraz silniej do siebie.

Mimo to jednak pełni szlachta swe obowiązki wojenne bardzo sumiennie, rozumie ona dobrze doniosłość tego zadania, chociaż odczuwa jego ciężar. Ciężar był tern większy, iż wyprawy wojenne rozpisywane były bardzo często, co lat kilka, a nawet dwukrotnie w tym samym roku i to przeważnie w miesiącach letnich, kiedy robót gospodarskich było najwięcej. Niejeden ziemianin sanocki złożył swe życie ofiarnie na polu walki¹. Jedni polegli, broniąc ziemi rodzinnej, inni poszli jako wierni słudzy za wezwaniem swego króla na daleką obczyznę i tam złożyli swe głowy. O wielu innych wieść zaginęła i w ojczyźnie uznano ich jako zmarłych, często może nawet zbyt rychło i pochopnie⁴⁷ 48. Były to wypadki całkiem wyjątkowe, jeżeli szlachta starała się od tej służby uchylić. Na szczególną uwagę zasługuje niezwykłej treści zapis sądowy z r. 1456, mocą którego Andrzej Lithen, pisarz ziemski sanocki, przelał cały swój majątek na rzecz króla, w zamian za to, wymawiając dla siebie i swego zięcia Jana, wójta sanockiego, zwolnienie od służby wojskowej⁴⁹.

Ciężar służby wojskowej spoczywał zatem na ziemi. Jest on z nią tak ściśle zespolony, iż przybiera nawet cechy ciężaru prywatno - prawnego. Ponosi ten ciężar dziedzic. Gdy jednak ziemię swą dał w zastaw wierzycielowi lub puścił w dzierżawę, to ci czasowi posiadacze ziemi, którzy z niej brali pożytki, jej też dźwigali ciężary. Służba wojskowa była bardzo kosztowna, koszty z nią związąne przerzuca pan po części na swych poddanych, wybierając od nich podatek, zwany „wojenne", w pieniądzach, koniach, wozach, żywności. Jeżeli obo-

1499. Stanisław Dalenicki, dziedzic

z r.

wiązek służby wojskowej ciążył nie na dziedzicu, lecz na posiadaczu, a „wojenne** nie pokrywało złączonych ze służbą wydatków, posiadacz miał prawo żądać od dziedzica odszkodowania¹.

Rozpisanie wyprawy wojennej sprowadzało zupełny przewrót w dotychczasowych zajęciach szlachty. Roki sądowe, we wszystkich sprawach, albo przynajmniej w mniej ważnych, z wyjątkiem spraw o nowe gwałty (exceptis novis violenciis), odraczano do powrotu z wyprawy wojennej. Szlachta zakupywała broń i konie. W przewidywaniu możliwego zgonu, urządzała swe stosunki majątkowe, ustanawiała opiekunów dla swych dzieci, żon i dóbr⁵⁰ 51.

W szczególności wzmianki o rozpisaniu wypraw wojennych względnie o odroczeniu roków sądowych z powodu rozpisania wypraw wojennych znajdujemy pod następującemi datami: 17 lipca 1444, 3 czerwca 1449, 18 czerwca 1461, 1 sierpnia 1474, 30 lipca 1476, 26 października 1496, 15 maja 1497, 27 sierpnia 1498, 10 czerwca 1500, 28 listopada 1500⁵².

Obowiązkek wojskowy jest przedewszystkiem obowiązkiem szlacheckim, wynika to z istoty szlachectwa i jego powołania, ale także i ze stosunków faktycznych, z materjalnej możności pełnienia służby wojskowej. Jednakże zasadniczo, wszystkie stany, cała ludność jest obowiązana do służby wojskowej, a tylko sposób pełnienia tej służby jest odmienny. Wójtowie i sołtysi, którzy tworzą osobną warstwę pośrednią między szlachtą

2682, 2698.

a mieszczaństwem, z mocy swego uposażenia w ziemię, niekiedy bardzo hojnego, pełnią osobiście tę służbę w towarzystwie szlachty. Miasta, jako całość, dostarczają wozów wojennych, a wszyscy mieszczanie byli pociągani do służby wojskowej, gdy chodziło o obronę ich własnego miasta.

Miasta ponadto, w ówczesnym systemie wojennym, spełniają rolę fortec i dla całej ludności, zwłaszcza szlacheckiej, są miejscem schronienia dla kobiet, dzieci i dobytku.

Miasta Sanok, Krosno były potężnemi fortecami, otaczały je silne mury wzmocnione w pewnych odstępach basztami. Do miasta można się było dostać jedynie przez zwodzony most, który w czasie niebezpieczeństwa podnoszono. Krosno, jak mówiliśmy, oparło się napadowi węgra Riczego w r. 1474 k

Oprócz tych twierdz miejskich jednak, niemal każdy dwór szlachecki spełniał rolę fortecy, mniej lub więcej silnej. Dlatego pojęcie: dwór (curia) i twierdza (forta-litium) są niejednokrotnie pojmowane jako identyczne (curia sive fortalitium)². Taki dwór był otoczony parkanem (meta, circuitus), w obrębie tego parkanu mieściły się wszystkie zabudowania mieszkalne i gospodarcze. Tak np. było w Jaćmierzu³. O wiele silniejszą była „twirdza" pana Jana Frydychowicza w Niebieszczanach, o której mamy liczne wiadomości⁴. Twierdzę posiadał również Iwaniec (dzisiejszy Iwonicz)⁵.

Włościanie są również zasadniczo obowiązani do służby wojskowej, faktyczne stosunki jednak (niemoż-

* XVI. 107.

⁴ XI. 2969 z r. 1451.

¹ Por. wyżej str. 21. ³ Por. str. 101.

⁵ XVI. 2057.

ność należytego uzbrojenia, konieczność uprawy roli) powodują znaczne ulgi dla nich. W każdym razie poddani muszą przyczyniać się do tej służby przez opłatę podatku, zwanego wojenne, oni pełnią rolę służby w wojsku, muszą zarębywać lasy, aby powstrzymać najazd nieprzyjaciela, a w razie wtargnięcia nieprzyjaciela, muszą i oni chwycić za broń, aby go ze swej ziemi odpędzić.

V.

¹

   Wedle Stadnickiego, str. 62 kościół w Sanoku istniał już w r. 1384

²

   W r. 1485 został Piotr Bal kustoszem kapituły przemyskiej, na tern stanowisku wymieniają go źródła jeszcze w r. 1497 (XI. 1699, 2369).

³

XVI. 3590.

³    XI. 1447.

⁴    Borzemski Antoni, Archiwa w Sanoku, Jaśliskach, Króliku wołoskim, Hłomczy, Ładzinie i Klimkówce, Sanok 1906, str. 124 — 127. Dokumenty odnośne ogłosił w formie poprawnej Abraham, Powstanie organizacji kościoła łacińskiego na Rusi, T. I Lwów 1904, str. 380—385.

⁴

   Abraham, 1. c., str. 335.

⁵

   Waha się ona między r. 1360—1379. Por. Sarna, str. 291,

⁶

Wierzbowski Teodor, Dwa fragmenty ksiąg kancelaryjnych królewskich z I-ej połowy XV wieku, Warszawa 1907, str. 17.

⁷

Kod, kat, k r a k. T. II. nr. 418, str. 212. Por. Sarna,

⁸

XVI. 2604.    ² XVI. 2240.    ³ VIII. nr. 31.

⁹

   Np. Piotr, kanonik krakowski, współwłaściciel Rogów i Lu-batowej (XI. 165 z r. 1425); Andrzej ze Stróży, dziekan przemyski (XI 3130 z r. 1453); Jan Grzymała z Miesca (XVI 18, 116 z r. 1462 do 1465); Jakób z Rymanowa, prepozyt krakowski (1463); Mikołaj Chrapek, dziecic Jutryłowa i Końskiego, pleban w Humniskach (XVI. 432 z r. 1468); Prokop Błażowski, pleban denowski (XVI. 429 z r. 1468); Jan z Humnisk, dziekan kapituły przemyskiej i kantor krakowski (XVI. CCCII. 1375, 1376, z r. 1467—1469); Piotr Mrochowski, dziedzic Mrochowa i Wysoczan, pleban w Humniskach (XVI. 660, 725, 1376 z r. 1469 do 1479); Stanisław z Wiśnicza albo Sobnia, kanonik sandomierski (XVI. 1371

w Żmigrodzie, potem w Sokolinie (XVI. 1363 syn Jana Bała z Nowotańca, pleban w Sanoku, potem kustosz kapituły przemyskiej (XVI. 1260, 1410, 1411, 1412, 1508, 2369 z r. 1477 do 1497); Jan z Witowie, dziekan łęczycki (XVI. 1456 z z 1481).

¹⁰

   Np. w Brzozowie, Hryciowej Woli, Golcowej, Wysokiem Mieście czyli Jaśliskach, Bliznem, wsi Johanne.

¹¹

   Np. w Cergowej, Domaradzu, Jasionce, Lubatowej, Rogach, Równem, Trzciance (Zawadce).

¹²

Abracham, 1. c, str. 320. ³ XI. 708, 1400, 2860, 3102.

¹³

VIII. nr. 24.

³ IV. nr. 12. Dokument z r. 1384, zawierający dotacją parafji we wsi Nowosielcach, ogłoszony przez Abrahama, Powstanie organizacji kościoła łacińskiego na Rusi, str. 387—388, odnosi się do Nowosielec, nie sanockich, lecz przeworskich. Por. Słownik geogr. T. VII, str. 271.

¹⁴

   Pawłowski, str. 124.

¹⁵

   XI. 3659, 3660, 3300. Por Dąbkowski, Stosunki narodowościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu, str. 12.

¹⁶

   XVI. 3269.    ¹⁷ XVI 3641.    ⁵ XVI. 429, 1511.

¹⁷

⁶ XVI. 2299.

¹⁸

   XI. 56, 3654, 2172,2430,2065,2188, 2675,1447, 2280, 2281,2262.

¹⁹

   XI. 2691, 2982. XVI. 3360, 3388.

²⁰

   VI nr. 23.    ⁴ VIII. nr. 45.    ⁵ XVI. 1375.

²¹

   XVI. 3222.

²²

   XI. 2691, 2982, 3060, 3237, 3238. Podobnego rodzaju bractwo zostało utworzone w powiatach rzeszowskim i tyczyńskim w r. 1419. Pawłowski, str. 72.

²³

   Pawłowski, str. 111, 137, 142—143.

5*

²⁴

   Por. Abraham, Kwartalnik Historyczny 1922, str. 158—159.

²⁵

   XI. 2531 2813, 3495, 3211, 3668. XVI. 197, 801, 2604.

²⁶

XI. 842.

²⁷

¹ Prof. Abraham, Kwartalnik Historyczny 1922, str. 159, przyjmuje tu raczej wpływy zachodnie, mianowicie niemieckie

²⁸

⁵ XVI. 3641.

²⁹

   Sarna, str. 326—327.

³⁰

   Por. wyżej str. 43

³¹

XI. 344.

³²

   Jabłonowski stwierdził co do połowy w. XVI, ze w ziemi sanockiej było cerkwi wiejskich 185, miejskich 18, razem tedy 203.

³³

   XI. 1978.

³⁴

   Tamże, nr. 76 str. 87, nr. 77 str. 90, nr. 109 str. 135.

³⁵

   T a m i e, nr. 110 str. 138.

³⁶

   XI 1888. ć XI. 1420.    ⁷ XI. 1978.

³⁷

H r u s z e w s k i, 1 c., nr. 100 str. 122.

³⁸

³ Tamże, nr. 109 str. 135.

³⁹

   XVI. 1866, 2392.

⁴⁰

   XVI. 2096. O tych opłatach por. Dąbkowski, Prawo prywatne polskie, T. II, str. 111—112.

⁴¹

   XVI. 1271.

⁴²

   XVI. 645, 646, 650, 670.

⁴³

   XI. 457, 458, 459.

⁴⁴

⁴    XI. 344. 754, 1043, 1553, 1562, 1979. Por. Dąbkowski,

⁴⁵

Litkup. W dodatku: O przysiędze i klątwie. Studjum z prawa polskiego, Lwów 1906 str. 60.

⁴⁶

   XI. 1724.

⁴⁷

   Np. niejaki Mączko na wojnie wołoskiej. XI. 3299.

⁴⁸

   Żona Jakóba Góreckiego, który wyruszył na wyprawą wołoską i przez lat dwa z niej nie wracał, nie chciała czekać dłużej jego powrotu i weszła w nowe związki małżeńskie z Marcinem Staniszowskim, XVI. 2505 Temeszowa, qui tempore belli Moldaviensis dubio vivus ibi remansit. XVI. 2568 z r 1499.

⁴⁹

   XI. 3291, 3300.

⁵⁰

   XI. 2329, 3684. XVI. 2608, 3011, 3205, 3246, 3329.

⁵¹

   XVI. 787, 1746, 2470.

⁵²

   Apr. XI. 1958, 2756, 3648. XVI 1007, 1182, 2350, 2471,

Królowa Zofja¹.

Na szczególne podkreślenie zasługuje stosunek pełen zaufania, jaki łączył całe społeczeństwo sanockie z królową Zofją. Miała ona zapisaną oprawą posagu i wiana na tej ziemi, po śmierci zatem króla Władysława Jagiełły (1434 r.) objęła ziemię tę w posiadanie i dzierżyła ją do swej śmierci w r. 1461. Jej władztwo nad tą ziemią wykazuje charakterystyczne znamiona średniowieczne, opiera się na prawie prywatnem, a prowadzi do wykonywania władzy rządowej.

Z mocy swego prawa wykonywała królowa w tej ziemi najwyższą władzę sądową, mianowała nawet urzędników sądowych, odbywała roki sądowe (termini regi-nales). Prawie co roku zjeżdżała ona do tej ziemi i odbywała sądy osobiście w Sanoku czy w Krośnie, względnie wysyłała na nie swego przedstawiciela, prawidłowo marszałka swego dworu, Jana z Zagórzan. Interesowała się bardzo temi sprawami sądowemi, niejednokrotnie sądy odraczały rozstrzygnięcie pewnego sporu do przyjazdu królowej, albo też zwracały się do niej z prośbą o pouczenie, którego ona im nie odmawiała. Starała się

gorliwie o utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa w swej dzielnicy. Troszczyła się o utrzymanie w dobrym stanie fortecy sanockiej, poskramiała złoczyńców i przestępstwa przez zakładanie zakładów, starała się powściągnąć walki i waśnie prywatne i w tym też kierunku z jej inicjatywy działali starostowie, względnie wojewodowie. Dbała o utrzymanie spokoju i dobrych stosunków między poddanymi polskimi a węgierskimi, tudzież między poddanymi własnymi, polskiej a niemieckiej narodowości (w sprawie Dobiesława z Wiśnicza przeciw rajcom z Krosna). W sporach ważniejszych, donioślejszych wyznaczała osobnych sędziów polubownych, albo nawet sama podejmowała się funkcyj jednacza, n. p. w sporze między Anną Zahutyńską a jej synami Marcinem i Pełką w r. 1446 (concordia et arbitracio facta est per serenissimam dominam reginam Zophiam), w sporze między wójtem a rajcami sanockimi w 1447. Dotkniętym większą klęską elementarną, n. p. pogorzałym mieszczanom tyrawskim, przychodziła z pomocą przez ulgi podatkowe, brała też w obronę poddanych przed uciskiem panów.

Jej ścisłe stosunki ze społeczeństwem występują najdobitniej wtedy na jaw, kiedy królowa, która dość często znajdowała się w pieniężnej potrzebie, uciekała się z prośbą o pożyczkę do swych wiernych poddanych.

Były to pożyczki krótkoterminowe, na rok, nawet na miesiąc. Tak n. p. w r. 1444 pożyczyła od sędziego sanockiego Mikołaja Burzyńskiego i jego syna Jakóba t 50 grzywien, w r. 1455 od kasztelana sanockiego Piotra Smolickiego 500 zł. węg., a w roku następnym od Marcina Zahutyńskiego 200 grzywien. Jednakże poddani, jakkolwiek kochali swą królowę, nie zapominali o zabezpieczeniu swych wierzytelności. Gdy dług był mniejszy, n. p. 50 grzywien, jak w wypadku pierwszym,

wierzyciele poprzestawali jedynie na samem słowie królowej, wzmocnionem przez podanie dłoni¹. Gdy dług był większy, wymagano przedstawienia rękojmi, którzy za królowę odpowiadali swem mieniem. Oto są nazwiska rękojmi za królowę, które wskazują zarazem, z któremi osobami królowa zostawała w bliższych stosunkach: Piotr z Weszmuntowa, sędzia generalny sandomierski i marszałek królowej, Michał Pieniążek z Witowie, starosta sanocki, Piotr Rytarowski, podkomorzy sanocki, Jerzy Humnicki, podkomorzy przemyski, Wiłam z Gra-bownicy, wojski sanocki² 3.

Przez 27 lat sprawowała królowa Zofja troskliwie i sprawiedliwie rządy nad swą dzielnicą, zjednała sobie przywiązanie całej ludności. Oto jeden z dowodów tego przywiązania, jakie potrafiła sobie zjednać. Andrzej, pisarz sanocki, rozżalony na swego zięcia Jana, wójta sanockiego, iż nie chciał zań pełnić służby wojskowej, darował królowej (i jej synowi królowi Kazimierzowi) w r. 1456 swe mienie, 200 grzywien, zapisanych na wsi Zabłotce. Za życia nazywano ją panią najłaskawszą (domina graciosissima), po zgonie pozostawiła po sobie najlepszą pamięć (optima recordatio)⁴.

VI.

Miecznik Fryderyk Jacimirski¹.

Ziemia.

Na podgórzu karpackiem wśród łagodnych wzgórz, pokrytych gęstymi, dziewiczymi prawie jeszcze lasami,

¹ Rozprawa niniejsza była ogłoszona drukiem w Roczniku Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu, za rok 1923 tom IV str. 1 — 76. Przemyśl 1924 tudzież w osobnej odbitce, pod tytułem: Fryderyk Jacimirski, miecznik sanocki. Studjum historyczno - obyczajowe XV wieku. Przemyśl 1923, str. 76. Praca zawierała następującą dedykację: Ludwikowi Finklowi poświęca autor. Czcigodny Panie Profesorze! Niedługi już okres czasu dzieli Cię od chwili, kiedy obchodzić będziesz złote śluby z nauką historyczną. W ciągu niemal półwiekowej, wytrwałej pracy wzbogaciłeś naukę szeregiem dzieł doniosłych i wytrawnych. Ty również pierwszy policzyłeś i uporządkowałeś w Bibljografji historji polskiej cały dotychczasowy, ogromny dorobek pracy historycznej polskiej i stworzyłeś przez to dzieło wiekopomne. Wyksztaciłeś liczny zastęp uczniów, w których umiałeś przelać Swą metodę naukową, ścisłą i przedmiotową, Swój zapał i miłość przeszłości, cząstkę swej duszy szlachetnej. Równie gorącem sercem ukochałeś i Wszechnicę Jana Kazimierzową, której wiele poświęciłeś pracy i trudów. Poświęcając Ci, Czcigodny Panie Profesorze, niniejsze studjum, pragnąłem dać skromny wyraz głębokiej czci i hołdu dla Twych zasług. Jestem też przekonany, iż te uczucia względem Ciebie podzielają wszyscy, którzy kiedykolwiek zetknęli się z Tobą w życiu. Autor.

Recenzje i sprawozdania: Pilch St., Słowo Polskie, nr. 274 z 6 października 1923. Rowid St., Słowo Polskie, nr. 30 z 9 lu-

poprzerzynanych niewielkimi wprawdzie, lecz bystrymi potokami, leżał Jaćmierz, siedziba pana miecznika h

Niezbyt obfite przekazały nam źródła o niej wiadomości. Początkowo nazywana wsią (villa), od r. 1437 podniesiona do godności miasteczka (oppidum), zatrzymała ten tytuł do końca naszego okresu. Kilka razy wprawdzie uczcił ją pisarz sądowy nawet mianem miasta (civitas)². Prawnie nie był niem nigdy Jaćmierz, tą amplifikację tedy chyba tylko pomyłce pisarza przypisać należy.

Musiały minąć cztery długie stulecia, zanim z odmętu najrozmaitszych narodowości: polskiej, ruskiej, niemieckiej, wołoskiej, węgierskiej, wyłoniła się polska jako ta, która miała wycisnąć stanowcze piętno na charakterze osady. Jak długo Jaćmierz był wsią, ludność

tego 1924. Pilch St., Słowo Polskie, nr. 11 (76) z 18 marca 1924. mre, Gazeta Lwowska, z 10 stycznia 1924. Aleksander Kraushar, Kurjer warszawski, z 12 września 1923. (oo) Gazeta Sądowa Warszawska, nr. 36 z 15 września 1923, str. 332

¹    Na tern miejscu składam serdeczne podziękowanie za pomoc okazaną przy tej pracy JWPP.: dr. Franciszkowi Dudzie, dyrektorowi Archiwum Ziemskiego w Krakowie za przeszukanie do rodziny Jacimirskich aktów bieckich; Aleksandrowi Włodai-skiemu, wicedyrektorowi Archiwum Głównego w Warszawie za pomoc przy sporządzeniu odpisów, umieszczonych w dodatku do tej pracy pod nrem li 3; dr. Romanowi Lutmanowi, asystentowi i Wojciechowi Hejnoszowi, aplikantowi Archiwum ziemskiego we Lwowie za sporządzenie odpisów, umieszczonych w dodatku do tej pracy pod nrem 2 i 4. Nie mniej gorące podziękowanie raczą przyjąć Prof. Jan Smółka i Kustosz Kazimierz Osiński w Przemyślu za życzliwe zajęcie się drukiem tej pracy.

²    Akta grodzkie i ziemskie T. XI. 52. Ponieważ wydawnictwo to jest główną podstawą naszej pracy, przeto w dalszym ciągu w cytatach pomijać będziemy jego tytuł, poprzestając na podaniu tomu i numeru zapiski

jego wyłącznie lub prawie wyłącznie rolnicza, była wedle wszelkiego prawdopodobieństwa pochodzenia węgierskiego, po części może wołoskiego lub ruskiego. Na ten domysł naprowadzają nas nazwiska osadników, jakich 9 podaje nam zapiska z r. 1424h Oto one: Szegan Dzatkowicz, Jakób, Szymon, Loboseg, Barwicz, Wabrzeg, Roczeg, Piotr Gemza, Jucha. Typowa końcówka na „g“, wskazuje na ludność madjarską.

Od chwili przekształcenia na miasteczko, napłynęło tam sporo przybyszów niemieckich, a jeszcze w połowie wieku XV więcej jak połowa mieszkańców należała do tej narodowości². W miasteczku część jedna mieszkań-

¹    XI. 3615, 3629 z r. 1461.

²    Oto zestawienie chronologiczne nazwisk mieszkańców Jaćmierza i przedmieść jego, wydobytych z aktów sądowych, które tworzyć może ilustracją stosunków narodowościowych.

1430 Formaczek 1449 Michał Sist

1453 Maciej Szczepanowicz, Katnar, Cios filius Thimbar (Neydhert), Kunel, Lorencz Czarny, Closzek, Thimbar, Gemza 1456 Bracia Michał i Cios Neydhert (Neydheert, Newdecker, Neyd-heczer, Naydekyer), Stanczel (Stanczl), Haws

1461    Bracia Michał i Cios Neydhert, Stanczel, Haws (Hacos), Jan Gemza (Gemsza), Michał Balar, Hannus Zybinwirth (Szam-bert), Maciej Szczepanowicz

1462    Michałek Ulmanek, Stanczel, Michał Naydekyer

1463—1465 Maciej Zastawny, Michno Stropky (Szlothky) i jego brat (imię nie podane), Grzegorz (Jerzy), Bartłomiej Krokar, Maciej Pankothowycz, Corcz Kloz, Hartel, Kynek, Jan Formacz 1477 Fornaczko, Jakiel Bramar (XI. 408, 2788, 3169, 3179, 3303, 3304, 3606, 3607, 3615, 3629, 3685, XVI. 41, 61, 94, 99, 200, 270, 1234).

Na przestrzeni lat 47 (od r. 1430 do r. 1477) podaje nam powyższe zestawienie 26 rozmaitych nazwisk, z tych nazwisk tylko 4 można uznać, jako niewątpliwie polskie (Maciej Szczepanowicz, Jan Gemza, Maciej Zastawny, Slothky), trzy są wątpliwego pochodzenia

7*

ców, być może nawet większa, trudniła się rolnictwem, druga zajmowała się głównie rzemiosłem, a zapewne także handlem.

Z rzemieślników wymieniają źródła przedewszystkiem piekarzy (pistores), szewców (sutores) i rzeźników (carnifices), których i potem było tam podostatkiem. Widocznie te trzy gałęzie zajęć miejskich największym cieszyły się rozwojem¹. Byli ponadto dość liczni zagrodnicy (ortulani), siedzący po ogrodach (orti)², zwłaszcza w Posadzie wzdowskiej, a nadto jeden młynarz (molendinator) i jeden karczmarz (tabernator).

Wyrosłe ze wsi, rozwijało się miasteczko pomyślnie z biegiem czasu. W połowie wieku XV posiada ono już dwa przedmieścia, zwane posadami (suburbium seu possada). Jedna z nich, posada zarszyńska albo jaci-mirska w znaczeniu ściślejszem, ciągnęła się w kierunku ku Bażanówce i Zarszynowi, oddzielona była od miasta (Michał Balar, Grzegorz (Jerzy) i Maciej Pankothowicz), pozostała reszta 19 nazwisk posiada brzmienie niemieckie. A zatem nazwisk niemieckich jest prawie pięć razy więcej, aniżeli polskich. Wniosek, że w Jaćmierzu w naszym okresie, było pięć razy więcej niemców, aniżeli polaków, byłby zapewne przesadzony, raczej możnaby z więk-szem prawdopodobieństwem mówić o pięć razy większej przewadze faktycznej nad ludnością polską, ludność niemiecka bowiem jako więcej zasobna i gospodarna prędzej mogła utrwalić swe imię na potomne czasy. Jeżeli rozważymy poszczególne lata z osobna, to i w ich obrębie stanowcza przewaga pozostanie po stronie żywiołu niemieckiego. W roku 1453 z 8 znanych nazwisk są tylko 2 polskie, pozostałych 6 ma brzmienie niemieckie; w r. 1461 na 8 nazwisk jest jedno wątpliwe, 2 polskie, a 5 niemieckich, podobnie w latach 1463—1465 z 10 osób nazwanych, 1 jest pochodzenia wątpliwego, 3 polskiego, a 6 niemieckiego.

¹    Rzeźników było w Jaćmierzu w r. 1589 — 27. Źródła dziejowe, T. XVIII 1. str. 60.

²    XI. 3165, 3684.

właściwego dwoma potokami (rivuli), które w źródłach nie mają nazwy h Druga, posada wzdowska⁵ 6, ciągnęła się wzdłuż drogi do Wzdowa w kierunku, w którym znajdował się młyn wójtowski. W drugiej połowie wieku XV otrzymują te posady nazwy posady górnej (possada superior) i dolnej (inferior)⁷. Posada wzdowska, docierająca do granic Wzdowa, obejmująca w sobie wiele ogrodów, łąk i pastwisk, kończyła się rolą zwaną Jura-szówka ⁸.

W miasteczku kilka budowli odznaczało się z pośród zwykłych domostw mieszkańców. A zatem przede-wszystkiem kościół i plebanja, o których wzmianka pochodzi już z r. 1464⁹. Pan miecznik miał swój dwór (curia), zwany także pospolitem mianem domus¹⁰, był to dwór obwarowany (fortalicium). Obejmował w obrębie tych obwarowań, oprócz domu mieszkalnego, także budynki gospodarcze, niewątpliwie liczne i dobrze zbudowane, skoro na tym dworze specjalnie zabezpieczano zastawem znaczne kwoty pieniężne ¹¹. Oprócz tego dworu głównego, był w miasteczku jeszcze dwór drugi, mniejszy, również wyposażony w budynki gospodarskie i ogród, w którym mieszkali zwykle synowie względnie krewni miecznika⁸. Dwór ten leżał tuż obok domu plebana,

Jerzy.

oddzielony odeń tylko dwoma innymi. Źródła powiadają, iż leżał on wprost naprzeciw miasta (curia, quae coniacet ex opposito eiusdem oppidi), a zatem, jak się domyślać możemy, wprost rynku czy głównej ulicy. Tuż przy samym dworze znajdowały się dwie sadzawki, większa i mniejsza. Dwór był zapewne otoczony parkanem (cum meta seu circuitu)¹.

Z domów mieszczańskich na uwagę zasługiwały: dom, który wybudował mieszczanin Jakiel Bramar (istniał już w r. 1477)¹² i dom mieszczanina Stanczla (w r. 1461)¹³. W samem mieście była jeszcze obszerna karczma (taberna), w której w r. 1432 rezydował Maciej Tarala¹⁴, a poza miastem na drodze, która w prostym kierunku wiodła ku Wzdowowi, leżał młyn, należący do wójta miejskiego, o którym liczne znajdują się wzmianki. W wspomianym roku 1432 młynarzem był niejaki Maciej ¹⁵. Młyn ten, w początkach wieku XVI, o trzech kołach, stosownie do ówczesnych stosunków, był wybitną jednostką gospodarczą, wyposażoną w liczne przynależności w ziemi, w pola, sadzawki i uprawnienia; zaspakajał on sam jeden ¹⁶ potrzeby całej okolicy, a w każdym razie Jaćmierza z dwoma przedmieściami, Bażanówki i Bzianki, przedstawiał wielką wartość, która bez trudu dźwigała na sobie zapisy znacznych sum pieniężnych ¹⁷.

¹ XI. 3685. ⁴ XI. 485.

³ XI. 3615, 3629.

O organizacji, władzach miejskich i ich funkcjach bardzo niewiele znajdujemy wzmianek. Kilka razy wspomniane jest pospólstwo miejskie (comunitas), nieco częściej rajcy (consules)¹⁸. Wojtowstwo (advocatia) należało do pana miejskiego, jednakże w niedługim czasie przeszła połowa wójtowstwa na inne osoby, n. p. w r. 1438 znajdowała się połowa wójtowstwa w ręku Kostka z Wykot². Wojtowstwo wyposażone było w dwa łany roli³. Kilka urywkowych wzmianek o podatkach miejskich (exactio civilis, vulgariter schossch⁴) uzupełnia ten skromny zasób wiadomości.

granicy między Jaćmierzem a Bażanówką,

na

Najbliższa okolica Jaćmierza nie odznaczała się już w wieku XV wielką obfitością wód. Miejscowość bowiem leżała na dziale wód, pośrodku między dwiema wielkiemi arterjami wodnemi, Sanem od wschodu, Wisłokiem od zachodu. Mamy tylko wiadomości o mniejszych potokach, prawdopodobnie dopływach Wisłoka z prawego (wschodniego) brzegu. Potoki nienazwane płynęły

wzdłuż ich brzegów zbudowano kilka sadzawek (piscinae). Mało co większa rzeczka, zwana również potokiem, bez stałej nazwy, obracała koła jedynego w okolicy młyna, leżącego pomiędzy Jaćmierzem a Wzdowem. I nad tym potokiem znajdowało się kilka sadzawek⁵.

Natomiast lasów było w okolicy podostatkiem. Zalegały one zwartą przestrzeń między Jaćmierzem a Zarszynem, tudzież między Jaćmierzem a Wzdowem. Wśród nich gubiła się granica między temi posiadłościami, nikomu nie zależało na jej ustaleniu, lasy były tedy „nie-rozjechane“. Lasy jaćmierskie należały do pana, jednakże ludności okolicznej służyły w nich liczne, daleko idące wolności (libertates).

Obszerne łąki i pastwiska były położone zwłaszcza w Posadzie Wzdowskiej. Rola uprawna nie była zbyt obfita w płody, przeważnie była to ziemia, może nie tak dawno wydarta z wielkim trudem puszczom lub nieużytkom, rola uprawiana w sposób pierwotny. Od takiej roli nie wiele nawet wymagano. 40 —100 kóp zboża zbierano co najwyżej z jednego łanu w okolicach Jaćmierza (Strachocina), a zatem od 1 do 3 kóp z morga. Nie więcej było zapewne na polach jaćmierskich albo bażanowieckich.

Obowiązki i świadczenia, jakie ciążyły na mieszkańcach Jaćmierza w stosunku do pana, pokrywały się niewątpliwie z temi, do jakich obowiązana była cała ludność, przynajmniej w tych stronach. W źródłach dotknięta jest ta sprawa jedynie ubocznie i bez wyczerpującego wyjaśnienia. A zatem przedewszystkiem ciężył na kmieciach obowiązek robocizny (labores), określony na 14 dni rocznie z łanu (mansus), 7 dni z półłanka¹. Ponadto należało z każdego łanu dostarczyć na święty Marcin (11 listopada) jedną miarę owsa (avena, avena censualis), miarę miodu (mei censuale), dwa koguty, kury (pulli). Chłopi byli nadto obowiązani do pomocy przy polowaniua. Na wypadek pospolitego ruszenia byli mieszkańcy wprawdzie osobiście zwolnieni od obowiązku służby wojskowej, jednakże musieli składać opłatę pieniężną, zwaną wojenne (bellatorium, peccuniae bellicales), którą pobierał pan jako zasiłek na pokrycie kosztów swej służby wojskowej. Panowie niejednokrotnie dążyli ¹⁹ 20

do bezprawnego podwyższenia tej opłaty. Ponadto ciężył na poddanych obowiązek dostarczania koni, wozów i środków żywności, zwłaszcza masła (butirum). U Jać-mierzan kształtował się ten obowiązek analogicznie, jak u innych mieszkańców okolicznych¹.

W zamian za te obowiązki służyły poddanym pewne wolności (libertates) w lasach pańskich. Mogli oni swobodnie ciąć w tych lasach drzewo na budulec i opał (pro aedificiis et ku opalenyo) na własną potrzebę, jednakże nie na sprzedaż. Na polach, pastwiskach i w lasach pańskich służyło im prawo wolnego wypasu bydła ²¹ 22. Ponadto mieszczanie jaćmierscy, co prawda już w czasach późniejszych, kiedy Jaćmierz wyszedł z rąk Fryderyka, uzyskali wolność w lasach królewskich w Orzechowej i Besku, wycinania drzew na budowę i opał tudzież wypasania bydła, a to na podstawie przywileju Kazimierza Jagiellończyka z roku 1469, zatwierdzonego w r. 1494²³.

Okolica obfitowała ze zwierząt domowych, zwłaszcza w konie. Kmiecie byli obowiązani dostarczać na utrzymanie stad pańskich pewnej ilości owsa z każdego łanu²⁴, a pewnego razu w r. 1474 udało się koniokradom uprowadzić z samego Jaćmierza i przedmieść 21 koni. Wysoka ta cyfra świadczy niewątpliwie o znacznej ilości koni⁵. Dowodem rozwiniętej hodowli może być jeszcze

ta okoliczność, iż kiedy w r. 1486 bracia Piotr i Jakób Pieniążkowie sprzedawali Jaćmierz Mikołajowi Frysztackiemu, wójtowi z Frysztaka, w cenie kupna zażądali oprócz gotówki jeszcze konia cisawego (grisei coloris) wartości stu złotych¹. Wśród koni wyróżniano droższe wałachy (eunuchus) i tańsze inochodniki (ambulator)².

Oprócz tego rozwinięty był chów bydła rogatego, krów, wypasano je na rozległych pastwiskach i łąkach, a ponadto na gruntach i w lasach pańskich służyła poddanym wolność wypasu. Po lasach wypasały się liczne trzody nierogacizny, towar ceniony wysoko (jeden wieprz przedstawiał wartość jednej grzywny) i pożądany, często zabierany gwałtem z obcych lasów³. Po lasach pełno było sarn (dorcae)⁴.

Z płodów gospodarstwa domowego być może wyrabiano w większej ilości masło. Na wypadek wyprawy wojennej musiało być ono dostarczane przez ludność wojsku ⁵.

Z pośród zboża uprawiano wedle wszelkiego prawdopodobieństwa w znacznej ilości owies (avena), w którym każdy kmieć z łanu musiał składać pewną miarę na rzecz pana⁶. Wyrażone powyżej twierdzenie, iż okolica obfitowała w konie, uzasadnia również uprawę tego właśnie gatunku zboża.

Budynki gospodarskie, a także domy mieszkalne, budowali sobie mieszkańcy sami, wielkie lasy dostarczały pod dostatkiem materjału. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa każda zagroda włościańska tworzyła odrębną, w sobie zamkniętą jednostkę. Dom mieszkalny i budynki gospodarcze były otoczone dokoła parkanem,

¹ XVI. 1795.

⁷ Por. str. 104.

* XVI. 2314.

⁸ Por. str. 104.

³ XI. 3138.

⁴ XI. 2329.

prowadziły do takiej zagrody wrota. Przed temi wrotami znajdował się zwykle słup, który służyć miał na to, aby doń przywiązywać konie. Stąd pochodziły takie wyrażenia, jak: universi kmethones od wroth do wroth, ałbo kmethones omnes od kołku do kołku h

Znajdujemy także wypadki wspólności majątkowej pośród kmieci jaćmierskich. Stwierdzoną źródłowo taką wspólność mamy, co prawda w dość szczupłych granicach, gdyż tylko między braćmi. Bracia Michał i Kłos Neydherowie dzierżyli razem jeden łan ziemi, wspólność tę utrzymali oni w każdym razie w ciągu lat pięciu (1456—1461)²⁵ 26.

Jaka była wartość Jaćmierza, t. j. samego miasteczka wraz z przedmieściami, oceniona na pieniądze, trudno stanowczo określić z powodu braku odpowiednich danych. W szczególności nie stanowią w tym kierunku dostatecznej podstawy dość liczne zapisy zastawne, którymi właściciele Jaćmierza obciążali cały względnie pewne części tego swego majątku w rozmaitych czasach. Kwoty zastawne są rozmaitej wysokości, od kilkunastu do kilkuset grzywien²⁷, oczywiście taka suma nie wyczerpywała całej wartości danych dóbr. Może do tej pełnej wartości zbliżały się najwięcej zapisy zastawne z r. 1449 na 600 grzywien i z r. 1495 na 800 grzywien opiewające²⁸, zwłaszcza zaś zapis zastawny z r. 1447,

obejmujący Jaćmierz i Bażanówkę na 1400 grzywien¹. Właściwą wartość tych dóbr w połowie w. XV wyjawia nam kontrakt przedażny z r. 1468, którym Fryderyk Jacimirski sprzedał te dobra wraz z Bażanówką Mikołajowi Pieniążkowi za 1800 grzywien²⁹. Przyjmując wartość Bażanówki, jak jeszcze bliżej uzasadnimy, na 300 grzywien, otrzymamy, iż sam Jaćmierz przedstawiał wartość około 1500 grzywien.

Udziały w ziemi poszczególnych kmieci nie były jednakowe, wahały się one między całym jednym łanem, jako miarą najwyższą, poza którą nie wychodziły, a jedną czwartą częścią (ćwiartką) łanu. Kilka zapisek, pochodzących z samej prawie połowy wieku XV (1453—1465) ³⁰ wymienia 18 gospodarstw kmiecych³¹, z pośród nich tylko 4 obejmowały cały łan, 3 kmieci siedziało na po: łowię, 4 na trzech czwartych łanu, 6 na ćwiartce a 1 nie miał wcale gruntu, tylko dom w mieście. Zestawienie to poucza, iż ludność bezrolna stanowiła jedynie bardzo drobną część ludności, że dalej wśród ludności osiadłej przeważała ludność, siedząca na częściach łanu.

Trudno obliczyć dokładnie, jak liczną była ludność Jaćmierza i jego obu przedmieść. Trzeba przyjąć, iż każdy mieszczanin był równocześnie i rolnikiem i posiadał swój pewien udział w ziemi, warstwa zaś wyłącznie mieszczańska, nie oparta o ziemię, była bardzo cienka. Możemy też przyjąć, iż cyfra 26 łanów podana przez lustraaję z r. 1515³², jest i dla wieku XV prawdziwa.

XI. 2463.

⁵ Źródła dziejowe, T. XVIII. 1 str. 150.

Ponieważ, jak wykazaliśmy, w połowie wieku XV 18 kmieci siedziało w Jaćmierzu na 10 łanach, przeto na 26 łanach siedziało kmieci mniej więcej 47. Przyjmując, iż każda rodzina składała się z 5 osób, t. j. ojca, matki i trojga dzieci, otrzymamy cyfrę 235 osób. Do tej liczby należy dodać pewną ilość ludności czysto miejskiej, nie-posiadającej wcale ziemi, dalej n. p. proboszcza, jego domowe otoczenie, tudzież dwór pański. Możemy tedy przyjąć, iż w połowie XV w. ludność Jaćmierza liczyła około 300 głów¹.

Na południe od Jaćmierza, z lekkiem odchyleniem ku zachodowi leżała wieś Bażanówka, od samego początku złączona z Jaćmierzem w jeden kompleks gospodarczy, nie tylko osobą wspólnego właściciela, ale położeniem i stosunkami przyrodzonymi i gospodarczymi. Granicami swemi stykała się Bażanówka z Posadą górną, na której tyłach leżała ³³ 34.

Nazwa Bażanówka wyrobiła się dopiero z czasem, pierwotna nazwa na oznaczenie tej wsi była Wola Jaćmierska. Tę właśnie nazwę znajdujemy w dosyć częstem użyciu jeszcze w czwartym i piątym dziesiątku lat wieku XV (1430—1450)³⁵. Niekiedy znowu wyrażano się wprost: villa Wolya⁴, albo dominium Wolya⁵. Ze nazwa Jaćmierska Wola jest identyczna z nazwą Bażanówka, wynika niewątpliwie z okoliczności, iż Stanisław Cergowski, który był sołtysem w Bażanówce, jest również nazywany sołtysem w Jacimirskiej Woli,⁶ a zapiska z r. 1447 mówi wyraźnie: villa Jacimirska wola alias

Bażanówka³⁶. Po raz ostatni spotykamy się z nazwą Wola, względnie Jacimirska Wola w r. 1462 ².

Skąd powstała nazwa Bażanówka, źródła nie wyjaśniają. Okoliczność, iż początkowa nazwa tej miejscowości brzmiała Wola Jacimirska, wskazuje, iż osada ta powstać mogła dopiero po założeniu Jaćmierza, jako jego niejako aneks tudzież, że osiedlona była osadnikami z Jaćmierza. Nie jest rzeczą wykluczoną, iż założył ją dopiero sam Fryderyk, być może w r. 1429. Jest to w ogóle pierwsza wzmianka, jaką dochowały nam źródła o tej miejscowości. W tym roku mianowicie, w pierwszej połowie grudnia, poddani kasztelana sądeckiego, Krzczona z Kozichgłów, ze wsi Długie, pod przewodem niejakiego Hińczy, napadli na Wolę Jacimirską i wedle urzędowej relacji woźnego, posiekli tam płoty, wrota, taczki i pozabierali siekiery. Wyliczenie tych rzeczy wskazuje na to, iż w osadzie tej musiały się odbywać jakieś roboty, zakrojone na większą skalę, w szczególności budowa domostw, tudzież, że mieszkańcy Długiego, względnie właściciel tej wsi, z nieznanych nam bliżej powodów, temu zakładaniu nowej osady był przeciwny³.

Bażanówka już w pierwszej połowie wieku XV była wsią, osadzoną na prawie niemieckiem, posiadała też swego sołtysa (scultetus), którym w latach 1443—1446 był Stanisław Cergowski⁴. Tenże Cergowski miał trzech synów, Błażeja, Jakóba i Tomka, którzy byli od niego majątkowo oddzieleni i jako samodzielni kmiecie gospodarowali w Bażanówce. Oprócz tego miał Cergowski jeszcze czwartego syna Piotra, który w r. 1447 występuje jako gospodarz samodzielny, a w roku następnym, objął po ojcu sołtystwo ⁵.

Sołtys bażanowiecki Stanisław był człowiekiem bardzo zamożnym, zamożnym też był jego syn i następca Piotr, skoro w r. 1447 podjął się rękojemstwa w znacznej wówczas sumie 60 grzywien. Nie trapiły go widocznie żadne wątpliwości co do pytania, czy tak znaczną kwotę zdoła uiścić, skoro zobowiązanie swe wzmocnił zastrzeżeniem, dla siebie bardzo groźnem, iż wierzyciel będzie mógł na wypadek niezapłaty, wziąwszy sobie pomoc z zamku sanockiego, uwięzić rękojmię i postąpić z nim zupełnie wedle swego uznania k Z majątkiem łączył sołtys bażanowiecki odpowiednie znaczenie i wpływy, skoro przez lat kilka nie trwożył się prowadzić sporów sądowych i pozasądowych z możnym sąsiadem, kasztelanem sanockim, Pio trem Smolickim³⁷ 38.

W przeciwieństwie do Jaćmierza, którego ludność była od chwili osadzenia go na prawie niemieckiem. przeważnie niemiecką, była ludność Bażanówki, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, przeważnie polską, Tak przynajmniej wnosić możemy z polskiego imienia i nazwiska samego sołtysa, a niemniej z imion względnie nazwisk dziesięciu kmieci, o jakich w samej połowie wieku XV wspominają źródła³⁹.

Jak wspomnieliśmy, przepływały Bażanówkę dwie rzeczki, potoki nienazwane. Jeden z nich nosił, o wiele później, bo pod sam koniec wieku XVIII, nazwę Gra-nicznik. Było też we wsi kilka sadzawek. We wsi odrębny niejako folwark tworzyła rola, zwana Grzego-

rzewska h Było tam osobne dworzyszcze z domem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi. Folwark ten miał osobnych właścicieli, był nim pod koniec w. XV. Andrzej Kaliński⁴⁰ 41.

O ile Bażanówce nie zbywało na wodach i ich użytku, o tyle brakło jej pastwisk i lasów obszerniejszych, których natomiast dostatek istniał w Jaćmierzu. Dlatego poddani bażanowscy uzyskali wolności leśne w lasach i wolność pastwisk na polach i lasach, należących do Jaćmierza i do Bzianki⁴².

Jaka była wartość Bażanówki, obliczona na pieniądze, trudno określić tak dokładnie, jak to się udało zrobić co do Jaćmierza. Nie posiadamy bowiem żadnego kontraktu kupna-sprzedaży samej Bażanówki, posiadamy jedynie znaczniejszą ilość zapisów zastawnych, opiewających na rozmaitej wysokości kwoty 73, 79, 100, 130, 150, 200, 260 grzywien, to znowu 40 i 300 zł. węg. Wobec tego przyjąć możemy kwotę najwyższą zastawną 260 grzywien, jako najwięcej zbliżoną do rzeczywistej wartości Bażanówki i określić tę wartość na 300 grzywien mniej więcej.

Podobnie jak jaćmierską, trudno także wypośrod-kować dokładnie, jak liczną była w wieku XV ludność Bażanówki. Kilka zapisek, które wspominają o sołtysie, jego synach i kmieciach bażanowskich, wylicza prawdopodobnie wszystkich samodzielnych gospodarzy. Było

ich razem z sołtysem 10. Ogólna cyfra głów mogła wynosić zatem 50—60, ilość zaś łanów mogła wynosić 6—8 K

Fryderyk.

Fryderyk nie doszedł do wielkich godności, do końca życia piastował tylko dość skromny w hierarchii ziemskiej urząd miecznika (gladifer) sanockiego⁴³ 44. Był człowiekiem bogatym, ale przecież w ziemi sanockiej, nie najbogatszym. Miał stosunki i wpływy możne i rozgałęzione, byli jednak w tej ziemi i więksi od niego potentaci. Nie wsławił się też czynami wojennymi. A przecież rozgłos jego imienia był bardzo wielki przez cały ciąg stulecia XV i to nie tylko w samej ziemi sanockiej, ale i w innych okolicznych, w ziemi przemyskiej, lwowskiej, a nawet do pewnego stopnia i w odległej ziemi krakowskiej. Wystarczało powiedzieć: pan miecznik sanocki, albo też pan Fryderyk; a wiedziano zaraz o kogo chodziło.

Cóż tedy było powodem, jakie było uzasadnienie tej niezwykłej popularności?

Fryderyk nie był czystej krwi polak;em, był raczej możnaby powiedzieć, mieszańcem. Jego ojciec, jak zobaczymy, przyszedł do Polski z Niemiec, z Miśnji; być może, było już w nim nieco krwi słowiańskiej, ale w każdym razie nie wiele. Matka Fryderyka, której dokładnie nie znamy, była już prawdopodobnie polką. Poczucie niemieckiego pochodzenia odzywało się i w samym Fryderyku, w głębi duszy odczuwał on zawsze solidarność z niemcami. Początkowo zapiski nazywają go po niemiecku; Fredrich h Odzywało się to poczucie i w jego potomstwie, niekiedy nawet dość silnie. Objawiało się ono w wyborze imion niemieckich, w łączeniu się małżeństwem z niemkami, pochodzącemi zwłaszcza z zamożnej warstwy sołtysów i wójtów. A mimo tego pochodzenia mieszanego, Fryderyk był przecież typem, nawet prototypem całego ówczesnego społeczeństwa szlacheckiego i w tern leży wytłumaczenie niezwykłej jego popularności. Zasadnicze cechy tego społeczeństwa, wszystkie przymioty i wady, jedne i drugie w najwyż-szem napięciu, łączyły się zgodnie w osobie Fryderyka. Była to natura niezwykle bujna, życie tryskało niejako wszystkiemi porami na zewnątrz, był trzykrotnie żonaty, a z tych trzech małżeństw pozostawił dwanaścioro dzieci, siedmiu synów i pięć córek.

Fryderyk był swej rodziny właściwym twórcą, głową i w przeważnej części rzetelnym opiekunem. Stosunki jego z licznymi członkami rodziny były bardzo rozmaite, jednych otaczał swą przyjaźnią, poparciem moralnem i materjalnem, a nawet miłością, z innymi prowadził

¹ XI. 25.

zwady, niekiedy długoletnie i ciężkie, a nawet z jednym i tym samym członkiem rodziny zostawał kolejno w dobrych, to znowu w naprężonych stosunkach. Zwłaszcza w chwili zawarcia przezeń trzeciego z rzędu małżeństwa, stosunki te bardzo się pogorszyły Pierwszą swą żonę Jadwigę Trześniowską kochał, zdaje się, prawdziwie, a podobnie i dzieci z niej zrodzone, najstarszego syna Jana, któremu nieraz pomagał materjalnie. Ulubieńcem jego był drugi z rzędu syn z pierwszego małżeństwa Piotr. Kiedy po dłuższym pobycie w ziemi lwowskiej powrócił z powrotem do ziemi sanockiej, Fryderyk przyjął go z wielkiem rozrzewnieniem i radością, uposażył go nader hojnie. Opiekował się gorliwie i starannie pozostałą po nim wdową, Anną Balówną, wyznaczył jej wiano i załatwił jej sprawy majątkowe ku jej zadowoleniu. Również i z synem Teodorykiem w dobrych pozostawał stosunkach. Natomiast stosunek jego do starszej córki Jadwigi, był chłodny i oziębły, zdał ją na opiekę najstarszego syna Jana, równie dla niej obojętnego. Ulubioną jego córką była Zofja, którą hojnie wyposażył, dobrze wydał za mąż, ale z zięciem Sławęckim na tle majątkowem wybuchły rychło spory gorszące.

Drugiej swej żony, Anny Bolestraszyckiej, nie kochał już w tej mierze, co pierwszą. Kiedy ożenił się po raz trzeci, wbrew woli synów z drugiego małżeństwa, wybuchły spory nader gorszące z synami z tegoż małżeństwa, Fredryszkiem, Mikołajem i Jakóbem, natomiast z Katarzyną, córką z drugiego małżeństwa i jej mężem Mikołajem Biernaszowskim, pozostawał w dobrych stosunkach. Po długich sporach pogodził się wreszcie z Jerzym, swym bratankiem, synem brata Pawła. Szczególne serce miał dla swej siostry Katarzyny, dla której bratem był troskliwym i względnym, jakkolwiek postępowaniem jej niekiedy mógł się czuć urażonym. Zastępował jej ojca, wyznaczył posag, a tę troskliwość przeniósł także na jej potomstwo, syna Jana i córkę Annę, której również wynalazł stosownego męża.

Fryderyk miał licznych sąsiadów. Stosunki jego z sąsiadami były rozmaite, z jednymi żył w dobrej zgodzie, a nawet w przyjaźni, z innymi prowadził spory, mniej lub więcej zacięte L Najlepsze były jego stosunki z Pobiedzińskimi, najgorsze z kasztelanem Piotrem Smo-lickim. Stosunki jego z Klimaszkiem Pobiedzińskim i jego synem Mikołajem były na ogół poprawne, Leonard z Pobiedna był przyjacielem Fryderyka, pomagał mu w każdej potrzebie przez podejmowanie zań ręko-jemstwa, ewikcji, zastępstwa sądowego. Leonard przelał tę przyjaźń i na syna Fryderyka Jana⁴⁵ 46. Również z braćmi Zahutyńskimi z Zahutynia, starszym Marcinem i jego synem Janem, tudzież młodszym Pawłem (Pełką) żył w dobrej zgodzie i przyjaźni⁴⁷. Nieco gorsze już było pożycie Fryderyka z Pelwelskimi z Pelli i z Bzianki, w każdym jednak razie można je było nazwać dobrem. Spory Fryderyka z Mikołajem Pelwelskim były krótkotrwałe (1426—1428), drobne co do swej treści z wyjątkiem jednego zarzutu, co do chowania złodziei⁴⁸. Z Tarnawskimi z Tarnawy stosunki Fryderyka były bardzo urozmaicone, w każdym razie nie najgorsze. Przyjaźń i zgoda mieszały się tu z waśniami i procesami sądowymi. Sprytniejszy od Tarnawskich potrafił Fryderyk stosunki z nimi na swoją wyzyskać korzyść, częste były między nimi spory graniczne (1435—1437). Ze Steczkiem Tarnawskim, podobnie i z Mikołajem Tarnawskim, żył w wzajemnej zgodzie, w kłopotach swoich wzajemnie się wspierali, natomiast z Anną, wdową po Steczku, przez trzy lata prowadził spór o zbiegłych kmieci (1442—1444); podobnie i z synem Steczka, Janem Steczkowiczem Tarnawskim l. Z możną i rozrodzoną rodziną Czeszykowiczów Fryderyk pozostawał przeważnie w przyjaźni, z podkomorzym sanockim Piotrem Czeszykowiczem, z Jerzym Czeszykowiczem Bukowskim, a podobnie i z Wilamem z Grabownicy, do czasu, dopóki mu nie oddał w zastaw Bażanówki w r. 1451. Fryderyk nie mógł znieść myśli i widoku, jak bogate plony jego wsi własnej zbiera wierzyciel zastawny. Wiedziony zawiścią nasłał w lecie 1453 na Bażanówkę 10 szlachty i 20 ludzi podlejszych, którzy z pól zabrali 60 kóp pszenicy i zawieźli je do Jaćmierza⁴⁹ 50. Z rodziną Matjaszowiczów prowadził Fryderyk długoletnie spory, bądź o granice, jak zwłaszcza z Piotrem, chorążym sanockim, przez lat 6 (1432—1437), bądź też spory o długi pieniężne, jak również z tymże Piotrem przez lat 15 (1446—1460)⁵¹.

Przez lat piętnaście (1430—1445) trwały ciągłe spory graniczne między Fryderykiem, a potem jego synem Janem, a jego sąsiadami południowymi Mrochowskimi z Mrochowej, ojcem Botą i czterema jego niedzielnymi synami Boticzami, Klimaszkiem, Paszkiem, Hryćkiem i Stankiem, a zatem po obu stronach przez dwa pokolenia. Granice te niegdyś były dokładnie określone i oznaczone kopcami, jednakże z biegiem czasu poszły one w zapomnienie. Podobne błyskowi ognia, spory te to przycichały na czas dłuższy (1430—1435, 1440—1444), to znowu jaśniejszym wybuchały płomieniem. To Bota porwał bezprawnie i gwałtem Fryderykowi kmiecia, to znowu jego synowie wzbraniali się z nim odnowić dawne granice. Sprawę toczono to przed sądami (ziemskimi, wiecowymi, granicznymi), to pozasądownie przed jedna-czami. Najznamienitsi obywatele sąsiedzi, jak kasztelan sanocki Smolicki, Jerzy Matiaszowicz, Leonard z Po-biedna wkładali się w tę rzecz, aby ją załagodzić. Ostatnim aktem tej sprawy, jaki możemy śledzić, był najazd, którego w zimie 1445 dokonał Jan Jacimirski. Na czele orszaku z 40 zbrojnych złożonego, było w nim 10 szlachty, a 30 ludzi lżejszych (leviores), najechał on lasy mrochowskie i zabrał z nich 20 sztuk trzody, jaka się tam wypasała, wartości wcale znacznej, bo 20 grzywien ⁵².

Najzawziętsze, najdłuższe spory prowadził Fryderyk ze swymi sąsiadami najbliższymi w Zarszynie, najpierw z kasztelanem sądeckim Krzczonem (Krystynem), potem kasztelanem sanockim Piotrem Smolickim. Krzczon był właścicielem Zarszyna do r. 1439. On ponosił wedle przekazów źródłowych winę sporów, gdyż w r. 1422 napadli jego ludzie na Bażanówkę, posiekli tam płoty, taczki, połamali drzwi, pozabierali siekiery. W r. 1431, kiedy chodziło o rozgraniczenie między Jaćmierzem i Bażanówką z jednej strony, a Zarszynem i Długiem z drugiej, w czasie tych sporów został napadnięty i po-

2000, 2004.

raniony brat Fryderyka Mikołaj h Jeszcze dłużej trwały spory Fryderyka ze starostą i kasztelanem sanockim Piotrem Smolickim. I tutaj chodziło o przeprowadzenie granic między Jaćmierzem i Bażanówką z jednej a Zarszynem i Strachociną z drugiej strony. Winę rozpoczęcia, przeciągania i rozjątrzania tych sporów ponosił Fryderyk. Spór ten trwał nieprawdopodobnie długo, bo aż 35 lat, przedzielony zaś był ugodą z r. 1443 na dwa okresy. W okresie pierwszym 14-letnim, natężenie sporu nie było tak silne, wzmogło się ono natomiast rychło po zawartej ugodzie, która jakby dla ironji miała być wieczysta. W lecie 1443 najechał Fryderyk na łany strachocińskie z gromadą bażanowską z 15 szlachty i 100 ludzi podlejszych, z przygotowanymi wozami i zabrał z tych łanów 30 kóp przenicy i żyta. Spór o ten najazd trwał lat 17, wyrok skazujący Fryderyka zapadł wprawdzie już w r. 1446, ale stadjum egzekucyjne przewlekało się dalej aż do samej śmierci Smo-lickiego, która nastąpiła w r. legie z tym sporem toczył się między Fryderykiem a Smolickim spór drugi, mniejszej doniosłości, o rozgraniczenie Jaćmierza od Wzdowa; rozgraniczenia tego zażądał już w r. 1446 Smolicki, jednakże na skutek oporu Fryderyka dopiero w r. 1453 dokonał go podkomorzy ⁵³ 54.

1464 lub 1465. Równo-

Fryderyk był człowiekiem bardzo bogatym. Bogactwo jego leżało głównie w ziemi. Posiadał znaczne dobra nie tylko w ziemi sanockiej, ale i w sąsiednich ziemiach: bieckiej, przemyskiej, w powiecie Samborskim, drohobyckim, w ziemi lwowskiej, a nawet w wiślickiej.

Majątek ten nabył w rozmaity sposób. Po części spadkiem po ojcu, po części własną pracą, przeważnie jednak sprytem i obrotnością. Chciwy ziemi, a przytem przebiegły i chytry, umiał wyzyskać każdą nadarzającą się okoliczność, aby pomnożyć swe mnienie. Zwłaszcza małżeństwa i opieki dawały mu do tego sposobność.

Trzy małżeństwa dały mu kolejną możność nabywania coraz to nowych dóbr: z pierwszą żoną dóbr niebieszczańskich, położonych ko!o stolicy ziemi, Sanoka; drugie małżeństwo z Anną Bolestraszycką dało mu sposobność osiedlenia się w ziemi przemyskiej; trzecie z Elżbietą z Pyrzchnicy zbliżyło go do stolicy całego województwa, Lwowa.

W ziemi sanockiej posiadał główne swe dobra Jaćmierz, odziedziczone po ojcu, a zatem samo miasteczko, w niem wójtowstwo, wraz z dwiema posadami. Dobra te obciążał niezliczoną ilość razy prawem zastawu na korzyść swych wierzycieli, na nich też ubezpieczał zapisy posagu i wiana swych żon i córek. Gospodarował na nich sam, od czasu do czasu jednakże wypuszczał pewne części tych dóbr w dzierżawę h Jedną całość z dobrami jaćmierskiemi tworzyła Bażanówka, którą wedle wszelkiego prawdopodobieństwa sam założył, jako Wolę jaćmierską; obciążały ją przeważnie te same zapisy zastawne, co i sam Jaćmierz ⁵⁵ 56. Dnia 24 maja 1468 sprzedał Fryderyk Jaćmierz z Bażanówką Mikołajowi Pieniążkowi z Witowie, podkomorzemu krakowskiemu i staroście sanockiemu⁵⁷. W ten sposób

W ziemi sanockiej posiadał Fryderyk prawem własności Bziankę, którą nabył 23 kwietnia 1459 od sędziego sanockiego, Mikołaja Burzyńskiego. Z rąk Fryderyka wyszła ona po r. 1470⁵⁸ 59. Dobra niebieszczańskie, t. j. Niebieszczany, Wielopole, Ratnawicę i Zymbertowę nabył drogą zamiany w r. 1430 z Mikołajem Niebiesz-czańskim, siostrzeńcem swej pierwszej żony Jadwigi, za dobra Skołoszyn. W Wielopolu posiadał sołtystwo nabyte już przedtem 1423 r. Dobra te przeszły potem na syna Fryderyka Jana⁶⁰. W ziemi sanockiej należały doń ponadto sołtystwo w Hoczowie (od r. 1468), prawem zaś zastawnem Pankoszówka, oba Laliny (1465), Wara (1469)⁶¹. Trzymał też jakiś czas wieś Strachocinę w sumie od króla (1427).

pozbył dobra ojczyste, które od r. 1390 zostawały w jego rodzinie. Powodem tej sprzedaży, było jego trudne położenie majątkowe. Przedaż była tragiczną dla Fryderyka. Oderwany od swych dóbr rodowych, Fryderyk stracił swój dawny impet, posmutniał; od tej chwili począł coraz częściej myśleć o śmierci. Dobra jaćmierskie wyszedłszy z rąk Jaćmierskich, zmieniały często swych dziedziców. Bracia Piotr i Jakób Pieniąż-kowie sprzedali je wraz z Bażanówką i Bzianką w r. 1486 wójtowi Mikołajowi Frysztackiemu, w r. 1496 należały one już do kasztelana krakowskiego Jana Amor Tarnowskiego, który je darował swemu synowi, również Janowi h

W ziemi bieckiej posiadał do r. 1430, jak mówiliśmy, Skołyszyn ¹.

O większe dobra posiadał w ziemi przemyskiej. Wieś Chlipię i pole we wsi Czaple kupił od Mikołaja Felsztyńskiego 1436, od Jana Steczkowicza Tarnawskiego nabył 1451 za 700 grzywien obszerne dobra krako-wieckie, t. j. Krakowiec, Gnojnicę, Przedborze, Rudę wraz z kopalnią żelaza i sadzawką⁶² 63. Ponadto w sposób bliżej nieznany, w każdym razie przez stosunki z rodziną swej drugiej żony, Anny Bolestraszyckiej, przyszedł w posiadanie wsi Knieżyc. Nadania królewskie: królowej Jadwigi, na połowę Knieżyc, króla Władysława, zatwierdzające poprzednie nadanie królowej Jadwigi, i rozszerzające je na całe Knieżyce, dalej nadania króla Władysława na dwa dworzyszcza w Maksymowicach i na ośm dworzyszcz i dwa kościoły ruskie pod Przemyślem, przeszły w nieznany nam bliżej sposób na Fryderyka. Ponadto posiadał prawem zastawnem (1437) wieś Mak-symowice, należącą do Mikołaja z Bieskowic⁶⁴.

W powiecie Samborskim nabył (1437) wieś Wykoty od Stanisława i Iwana Kruszyny za 620 grzywien (w r. 1450 zamienił ją z Mszczugiem z Wyszegrodu za Nie-prowice w powiecie wiślickim), wsie Łużek i Bronicę Małą od Mikołaja Tarnawskiego 1449, w powiecie dro-hobyckim od tegoż samego 1449 wieś Bronicę Wielką⁶⁵.

Posiadłości w ziemi lwowskiej nabył w związku z trzeciem swojem małżeństwem z Elżbietą z Pyrzchnicy.

Fryderyk kupił też bardzo bogate wójtowstwo w Jaśle. Jasło było początkowo wsią i targowiskiem prywatnem, które należało do klasztoru Cystersów w Koprzywnicy (1262) i dopiero w r. 1368 przeszło drogą przymusowej zamiany na króla³. Było to wójtowstwo nadzwyczaj uposażone. Należały doń dwa łany w samem Jaśle, jeden we wsi Kowalewo, dom stary, ogrody, łąka zwana Otok, łaźnia, szósty denar z czynszów, trzeci denar z grzywien sądowych, młyny, a nadto kramy czyli ławki rzemieślnicze, piekarzy, rzeźników, krawców, szewców, sukienników i innych. Fryderyk kupił mianowicie 27 kwietnia 1428 r. od Zygmunta zwanego Pierdziel, wójta jasielskiego, połowę wój-towstwa, a nadto z drugiej połowy jedną czwartą część, za kwotę 460 grywien ⁴. W półtora roku potem 22 listopada 1429 sprzedał Fryderyk swoją część wójtowstwa łożniczemu królewskiemu, Janowi Cielątkowi⁵. Cielątko

Były to najpóźniejsze jego nabytki, dokonane na kilka lat przed śmiercią. Tenutę wsi królewskiej Szczuczenosy nabył od Dominika de Santo Romulo 1472, a podobnie i wieś królewską Lubień Wielki wraz z sołtystwem i Białykoń nabył tego samego roku od Mikołaja Czornberga, mieszczanina lwowskiego l.

Nawet w dalekim powiecie wiślickim posiadał Fryderyk małą część we wsi Nieprowicach, którą nabył drogą zamiany za Wykoty od Mszczuga z Wyszegrodu (1450)⁶⁶ 67 68 69 70.

nabył potem i resztę wójtowstwa tak, iż w r. 1431 król zatwierdził sprzedaż całego wójtowstwa za olbrzymią podówczas kwotę, tysiąca grzywien h

Na obszarze Jaćmierza i Bażanówki był Fryderyk prawdziwym panem i władcą. Uprawnienia jego płynęły nie tylko z samego prawa własności, Fryderyk twierdził, że służy mu prawo wyższe, w szczególności prawo wyższego sądownictwa nad mieszkańcami tego tery-torjum, nadane mu, jakoby przez króla (et ego iura super dominium meum habeo regalia puniendi et con-dempnandi). Takie twierdzenie wypowiedział Fryderyk przed sądem sanockim 1449. Kiedy jednak starosta dał mu termin, celem przedstawienia tych praw, Fryderyk cofnął się². Istnienie przywileju tej treści zasadniczo nie było wykluczone, jednakże dokument nadawczy Jaćmierza z r. 1390 nic o tych uprawnieniach nie wspominał. Widocznie tedy Fryderyk może tylko dążył do otrzymania podobnego przywileju, albo do wykonywania w praktyce podobnych uprawnień, ale prawnie podobnego uprawnienia nie posiadał.

Oprócz poddanych i służby domowej, posiadał Fryderyk jeszcze na swem terytorjum t. zw. służków (serviles). Byli to ludzie osobiście wolni, dalsi a ubodzy krewni jego, lub też szlachta obca, którym oddawał w użytkowanie pewne mniejsze grunty, z obowiązkiem odbywania za to pewnych posług, przeważnie wojskowych. Niewątpliwie jego drużyny, z któremi dokonywał licznych najazdów, składały się przeważnie z tych ludzi. Takimi służkami byli np. jego bratanek Jerzy i szlachcic Mikołaj Chojnicki (1464)³.

¹ Wierzbowski, Matricularum Summaria, T. III. Suppi.

nr. 113.

Pod względem moralnym, etycznym postać Fryderyka przedstawia dziwną, niezwykłą kombinację dobrego i złego. Trzeba jednak wyznać, iż zło przeważało. Wiele w nim było przymiotów i zalet dodatnich, przy-zania, a nawet miłości rodziny, zdolność do przyjaźni, opiekowanie się gorliwe swymi poddanymi, za którymi ujmował się w ich potrzebach, niewątpliwe przejęcie się sprawami publicznemi, zdolność uszanowania mężów dostojnych urzędem, nawet pewne uczucia religijne. Wszak w r. 1442 ustanowił na rzecz ołtarza w farze krośnieńskiej, ufundowanego przez Hermana Piesza, czynsz roczny 9 grzwien⁷¹. Cechowała go dalej gorąca miłość ziemi, która sprawiła, że chciał mieć tej ziemi jąk najwięcej, a kiedy wyjść musiał z rodzinnego Jaćmierza, zaczął wskutek przygnębienia podupadać na zdrowiu i myśleć coraz częściej o śmierci. Pełen ambicji dążył do tego, aby przez odpowiednie małżeństwa polepszyć swe stanowisko społeczne, dążył też do tego, aby być coraz bliżej stolicy ziemi sanockiej, Sanoka i całego województwa, Lwowa.

Ale z drugiej strony był to mąż nadzwyczaj gwałtowny, porywczy, którego gwałtów trudno nawet zliczyć, a co więcej człowiek nadzwyczaj obrotny, chytry, podstępny, który wszelkimi środkami zdążał do raz wytkniętego celu, nie zważając na rodzaj używanych środków. Częstych jego gwałtownych najazdów na dobra sąsiadów, rozbojów nie będziemy tu wyliczali, poznamy je w toku całej pracy. Dla charakterystyki wystarczy jeden jego zwyczaj. Zasadzał się często z swymi synami, krewnymi, służbą po lasach okolicznych jeszcze nie rozgraniczonych i gdy poddani okoliczni, n. p. z Zarszyna lub Długiego, rąbiąc drzewo posunęli się za daleko, odbierał im siekiery i odzież i mimo próśb i gróźb nie chciał tych rzeczy wydać¹.

Sam wprawdzie nie splamił się zabójstwem, czy też pobiciem, ale rodzi się uzasadnione podejrzenie, że brał pewien udział, większy lub mniejszy, w tych zabójstwach, których dokonali jego zaufani słudzy, powiernicy, zwłaszcza Michołt, który zamordował dla rabunku plebana w Strachocinie. Z tym plebanem strachocińskim wiązały Fryderyka jakieś wewnętrzne, nieznane nam bliżej węzły. Fundował ten kościół jego ojciec i może z tego tytułu Fryderyk rościł sobie pewne pretensje do tego kościoła i plebana, chociaż Strachocina należała do jego przeciwnika największego, Piotra Smolickiego. W sierpniu 1424 najechał gwałtownie na dwór tego plebana i zabrał mu gwałtem pewne rzeczy, uprowadził też jego służbę, które to rzeczy i służbę przechowywała u siebie żona Fryderyka Jadwiga². W 14 lat później jego zaufany zamordował plebana strachociń-skiego. Widocznie jakiś wewnętrzny, niewidoczny na zewnątrz nurt, łączył Fryderyka z tragiczną plebanią. Podobnie zapewne nie było nu obce mężobójstwo, jakiego się dopuścił jego didko jaćmierski Jan na poddanym z Górek w r. 1466, z którego to didka Fryderyk nie chciał wykonać sprawiedliwości³. Otaczał opieką swego kmiecia Stefana z Ratnawicy, indywidyum jedno z najgorszych, który miał na sumieniu wiele przestępstw, kradzieży, rozbojów, podpaleń. Z polecenia Fryderyka jego urzędnik Sowil zrabował niejakiemu Stepanowi konia i rzeczy.

¹    XI. 1290. 1292. 1296. 3325. 3404.

²    XI 85.

³    XVI. 282.

W charakterze Fryderyka zauważyć możemy pewne rysy podstępne i chytre, n. p. przytrzymywał zbłąkane woły, choć wiedział, do kogo należały; nie oddawał ich do obory królewskiej, lecz używał do swoich własnych robót (1442). Innym razem wpadł do domu Fredry z Pleszowic i zabrał mu gwałtem znaczną sumę tysiąca grzywien. Najbardziej hańbiącymi były dwa zarzuty. Jeden uczyniony Fryderykowi, iż w sporze swoim z Dorotą Komanową, celem poparcia swej sprawy, sprowadził pewnego kleryka do swego dworu i ten miał mu sporządzić dokument fałszywyl. Fryderyk oczyścił się wprawdzie z tego zarzutu na wiecu w Mościskach, ale kto wie, czy w tym zarzucie nie było nieco prawdy. Drugi zarzut, uczyniony mu kilkakrotnie przez Mikołaja Pelwelskiego (1428), iż chowa w swym domu Pełkę złodzieja i innych złoczyńców i wyprowadza ich za granicę państwa do Węgier na rozboje. I z tego zarzutu oczyścił się Fryderyk². O jego przebiegłości i podstępie świadczy fakt, iż w czasie sporu ze Smolickim, kiedy widział już konieczność uiszczczenia kar sądowych, bardzo znacznych na rzecz sądu i Smolickiego, chcąc uniknąć tej przykrej dla siebie konieczności, zamierzał podstępnie sprzedać swe dobra Piotrowi ze Sprowy; sprzedaż ta jednak wskutek oporu Smolickiego nie doszła do skutku.

Fryderyk chował na swoim dworze rozmaitych ludzi. Postacią bardzo podejrzaną był jego zaufany totumfacki, rżąca niebieszczański i jaćmierski, i wielokrotny rzecznik sądowy Mikołaj Michołt. Miał on na sumieniu kilka gwałtów. W r. 1440 złupił Janowi, synowi Steczka, poddanego kasztelana sanockiego, płaszcz, płaszcz ten

¹    XI. 1522, 1570. XIII. 803. 2233, 7189.

²    XI. 263.

woźny sądowy przy Michołcie licował. Większej zbrodni dopuścił się Michołt w drugiej połowie lipca 1440 roku. W nocy wyszedł on z dworu Fryderyka w Niebieszcza-nach i wpadł gwałtownie do domu tamtejszego plebana, którego obrabował i zabił, a po dokonanym czynie powrócił znowu do dworu swego pana. Podejrzenie o czyn zbrodniczy padło początkowo na Jana, kucharza Fryderyka, którego nawet poprawca już był ujął w swe ręce. Gromada niebieszczańska i wielopolska, jakkolwiek przekonana o niewinności kucharza, nie chciała jednak mimo trzykrotnego wezwania, ważyć swej przysięgi celem ocalenia posądzonego. Ze Fryderyk w tej zbrodni miał jakiś udział, rzecz możliwa, w każdym razie swego sługę zasłaniał, i przed prawem, nawet przed samą królową, postawić nie chciał. Jak się skończyła ta sprawa, nie wiemy. Prawdopodobnie Fryderyk zdołał osłonić swego sługęl. Równie niebezpiecznem indywiduum był sługa Fryderyka Wojtek, który 1446 r. groził kasztelanowi lubelskiemu podpaleniem i chciał na nim wymusić 50 grzywien².

Fryderyk był ponadto prototypem procesowicza. Zamiłowanie do pieniactwa płynęło w jego żyłach. Wszyscy późniejsi polscy procesowieże szlacheccy mogą słusznie uważać go za swego praojca. Liczba jego procesów była niezliczona, procesował się z rodziną, sąsiadami i obcymi. Wyliczać te wszystkie procesy byłoby rzęczą zbędną. Ciągłe prowadzenie procesów zrodziło u niego dokładną znajomość prawideł procesowych. Tam,g dzie słuszność nie była po jego stronie, umiał się wywinąć od żądań przeciwnika, w wynajdywaniu krucz-

¹    XI. 827, 1293, 1313, 1316, 1324. Por. Dąbkowski, Stosunki kościelne ziemi sanockiej w XV stuleciu, str. 31.

²    XI. 2237.

ków procesowych był niezrównany. Umiał odraczać roki sądowe z najrozmaitszych powodów. I w końcu tern przewlekaniem tak znużył przeciwnika, iż tenże z chęcią odstępował od swego choćby najsłuszniejszego prawa, aby tylko pozbyć się już raz wlokącego się jak zmora sporu. Niektóre jego procesy ciągnęły się przez 30 i więcej lat. Dla sądu i organów urzędowych nie odczuwał Fryderyk wielkiego uszanowania. Gdy wyrok nie zapadł po jego myśli, lekceważył sobie sąd. Razu pewnego oświadczył wprost wysłannikowi starosty: chociażby starosta 130 razy nakazywał mi, abym się jawił, nie jawię się. Sędziemu oświadczył inną rażą: rzucę ci pod stół 6 skojców (t. j. grzywnę sądową). Przeciwnikowi przeszkadzał w mówieniu, zarzucał mu kłamstwal. Narażał się przez to na częste grzywny sądowe, swoją drogą nieraz mu darowywane².

Jaki był zewnętrzny wygląd Fryderyka, oczywiście nie wiemy. Jednakże jego wybitna indywidualność wewnętrzna, pozwala nam wnioskować, iż także jego postać zewnętrzna odznaczała się pewnemi cechami wy-bitnemi. Ta jego postać mogła być również powodem jego popularności. Wiemy również, że lubił się dobrze ubierać, choć nie był skłonnym do zapłaty krawcom ich należytości³. Otaczał się dworem okazałym, miał liczny zastęp sług, osobnego kucharza. Zarząd całego dworu prowadził i opiekował się dziećmi osobny didko (piast).

Przez długi okres, prawie półwiekowy, był Fryderyk stałym bywalcem, jeżeli tak można powiedzieć, roków sądowych. Do Sanoka na te roki wiodła go nie tylko własna potrzeba, jego liczne sprawy i spory sądowe,

XI. 1134, 1792, 1797.    ² XI. 2856.    ³ XI. 1322.

ale niewątpliwie i poczucie obowiązku publicznego, a do pewnego stopnia i rozrywka. Na te roki bowiem zjeżdżali z całej ziemi sanockiej ziemianie, blizcy sąsiedzi i rzadko widywani mieszkańcy ze stron dalszych, od strony Przemyśla, Przeworska czy Biecza czy też nawet z gór granicznych węgierskich. Obok zamożnej szlachty, zjeżdżała się i szlachta drobniejsza, a ponadto urzędnicy ziemscy, nawet państwowi, niekiedy sam król z całym swym dworem. Zycie toczyło się wówczas wartkim prądem, można było załatwić niejedną sprawę, porozmawiać o publicznych i prywatnych rzeczach. Pełen bujnego temperamentu Fryderyk, można powiedzieć z rozkoszą nurzał się w tem życiu. Jeździł też do Sanoka, latem czy zimą, mimo złych dróg czy wylewu wód. Rzadki był rok, w którymby nie był na rokach sanockich, wyjątkowo tylko przez cztery po sobie następujące lata 1438 do 1441 nie pokazał się na nich, w innych natomiast latach nie raz, ani dwa, ale nawet po 6 i 7 razy w rok zasiadał jako asesor. Zwłaszcza w trzynastoletnim okresie od r. 1442 do 1454, to zajęcie się sprawami sądowemi, doszło niejako do najwyższego natężenia, w okresie tym 35 razy fungował Fryderyk jako asesor. Brał udział zarówno w sądach ziemskich, jak grodzkich, może nieco częściej w pierwszych, jak drugich. Dopiero w starszym wieku, na lat 14 przed zgonem, od r. 1446 począwszy, przestał Fryderyk uczestniczyć w posiedzeniach sądowych. Jeszcze raz jeden, w r. 1470 przypomniał sobie dawne bujne życie sądowe, ale od roku następnego począwszy już ani razu nie wymieniają go źródła jako uczestnika sądowego.

Fryderyk jeździł również na roki sądowe poza granice swej ziemi, np. do Przemyśla (1465), częściej zaś, niż do Przemyśla, do Lwowa. Na rokach grodzkich lwowskich widzimy go jako asesora r. 1447, w roku zaś 1448 spędził cały miesiąc luty we Lwowie i w tym miesiącu czterokrotnie, a ponadto raz w kwietniu tegoż roku zasiadał na sądach. Możnaby nawet o Fryderyku powiedzieć, że niekiedy wprost ratował sytuację, zdarzało się bowiem, iż obok sędziego był on jedynym asesorem⁷².

Jest rzeczą prawdopodobną, iż prócz wieku podeszłego jeszcze inna okoliczność wpłynęła na Fryderyka, iż od pewnego czasu coraz rzadziej począł brać udział w zebraniach sądowych. Były to pewne tarcia, jakie powstały między nim a sądem, mianowicie ziemskim sanockim, na zewnątrz objawiały się one, jakby pewnem postponowaniem, lekceważeniem miecznika, którego dotychczas ceniono zawsze wysoko. Było zwyczajem, bacznie przestrzeganym, iż pisarz sądowy wyliczał asesorów sądowych ściśle wedle ich godności i urzędu, Fryderykowi też wyznaczał miejsce, jakie mu się jako miecznikowi sanockiemu z prawa należało. Jednakże w kilku zapiskach z lat 1453 do 1465 pisarz umieszcza Fryderyka po osobach, które nie piastują żadnego urzędu, nawet wprost nieznanych, a nawet umieszcza go na samym końcu. Z jakiego to czynił powodu, otwarte pole do domysłów. Może przez prostą pomyłkę, bez żadnej głębszej myśli, może dlatego, iż miecznik spóźnił się właśnie w tych wypadkach na posiedzenie, może miał doń urazę osobistą. Jednakże kilkakrotny postępek pisarza każe głębszej szukać jego przyczyny; podupadł widocznie dawny autorytet miecznika.

Jak wiadomo, została organizacja sądownictwa na wzór polski wprowadzona na Rusi halickiej dopiero we

wrześniu 1435, do wspomnianego czasu organizacja ta opierała się na wzorach ruskich. I w tych sądach brał niejednokrotnie Fryderyk udział czynny, udział być może wybitniejszy, niż potem po wprowadzeniu nowego systemu, skoro jako młody człowiek zastępował sędziego w r. 1428 (viceiudex) h

Z innych funkcyj publicznych Fryderyka należy wymienić jego udział w wiecu ustawodawczym w Sanoku 1430 r., który uchwalił laudum o kradzieży⁷³.

Fryderyk dożył późnej starości, żył lat około 90. Pierwsza chronologiczna wzmianka o nim pochodzi z 27 listopada 1419 w aktach ziemskich krakowskich, druga najbliższa z 18 lipca 1420; występuje on wtedy w Pilźnie jako świadek w jednym dokumencie prawnym. Przyjąć należy, że musiał mieć wtedy lat około 30. W ten sposób data urodzenia Fryderyka przypadałaby na rok mniej więcej 1390, a zapewne nawet nieco wcześniej, na r. 1387, jeszcze przed osiedleniem się ojca w Jaćmierzu. W zapiskach sanockich pierwsza wzmianka o Fryderyku pochodzi z 8 stycznia 1424. Kiedy Fryderyk doszedł do lat 60, zaczęły go nachodzić myśli o zgonie, który jednak był jeszcze daleki. W intercyzie ślubnej z drugą małżonką z r. 1447 przewidywał on swój rychlejszy zgon od małżonki, co jednakże nie miało się sprawdzić. Od r. 1468 myśli te nachodziły go coraz częściej. Data jego zgonu nie jest ustalona. Zapiska sanocka z 26 lutego 1476 mówi o nim jako o żyjącym, zapiska lwowska z 8 stycznia 1479 już jako o zmarłym. Na tej przestrzeni czasu trzech lat leży tedy data jego zgonu⁷⁴.

¹ XI. LXXXVII.

Potomni.

Liczną i bujną była rodzina miecznika Jacimirskiego, około połowy wieku XV wykazuje ona przeszło 30 członków. On sam był całej rodziny głową i przeważnie rzeczywistym jej opiekunem i dopiero od chwili zawarcia przezeń trzeciego z rządu związku małżeńskiego, stosunki rodzinne między nim a najbliższymi jego znacznemu uległy pogorszeniu. Nie tylko opiekunem, trzeba go nazwać właściwym twórcą rodziny, gdyż o przodkach Fryderyka mało co wiemy, i przezeń dopiero rodzina zyskała większy rozrost i znaczenie wśród innych rodzin szlacheckich.

Trzy razy zawierał związki małżeńskie miecznik. Wszystkie trzy małżonki pochodziły ze stanu szlacheckiego, wszystkie trzy wniosły mu posag średniej wysokości. Tylko pierwsza żona była panną, dwie następne były wdowami, i to już dzietnemi, gdy je pojmował w małżeństwo Fryderyk. Ze wszystkich miał potomstwo, choć z każdej następnej coraz mniej liczne: z pierwszej pięcioro, z drugiej czworo, z trzeciej troje pozostawił dzieci, z tego siedmiu synów, pięć córek. Pierwsze małżeństwo zawarł mając lat około 37, drugie w 55 roku życia, trzecie mając lat około 80.

Trudno z suchych zapisek sądowych żywe wskrzesić dawno zgasłych osób postaci, jednakże pewne drobne rysy ich charakteru przecież dadzą się uchwycić. W szeregu trzykrotnie zawieranych małżeństw Fryderyka widoczny jest pewien postęp społeczny i towarzyski. Pierwsza małżonka pochodziła z rodu szlacheckiego średniego, druga z rodziny o wiele znaczniejszej, a trzecia po pierwszym mężu mogła się już zwać damą wiel-koświatową.

Pierwszą małżonką Fryderyka była Jadwiga Trześ-niowska, córka dzierżawcy dóbr królewskich Trześniowa. W stosunku do mienia mężowskiego otrzymała posag dosyć skromny 136 grzywien, zapisany jej początkowa na wsi Trześniowie. Dopiero kiedy po śmierci ojca siostra Jadwigi, Katarzyna zamężna Pstroska, wraz z swym synem Mikołajem z Niebieszczan, została na podstawie zlecenia królewskiego skupiona kwotą 192 grzywien z dzierżonej królewszczyzny przez Piotra Szaf-rota, wypłacił tenże nabywca (w r. 1428) zapisany na dobrach posag Jadwigi jej mężowi Fryderykowi. Jest rzeczą zastanawiającą, iż dopiero w pięć, względnie dziewięć lat później (w r. 1433 i 1437) zapisał Fryderyk swojej małżonce dwukrotnym aktem posag i wiano w łącznej kwocie 300 grzywien na połowie swych dóbr Jaćmierza, Posady i Bażanówki, wyłączając jednakże z pod tego zapisu wójtowstwo zarówno w samym Jaćmierzu, jak na Posadzie i w Bażanówce. Być może jednak, iż był to już zapis powtórny, potwierdzenie zapisu pierwszego, dokonanego jeszcze pod panowaniem prawa ruskiego, którego nie znamy, a który należało pod nowego prawa rządem utwierdzić.

Przez stosunki swej żony Jadwigi Trześniowskiej przyszedł Fryderyk w posiadanie znacznego klucza dóbr niebieszczańskiego. Oprócz samych Niebieszczan należały tu nadto wsie: Wielopole, Ratnawica, Zymbertowa, Dobra te mianowicie przeszły po Katarzynie Pstroskiej* siostrze Jadwigi, na jej syna Mikołaja, który od głównych swych dóbr zwał się Niebieszczańskim. Fryderyk żył z nim w dobrej zgodzie. W połowie r. 1430 przeprowadzili oni zamianę swych dóbr. Fryderyk otrzymał od Mikołaja Niebieszczany i Wielopole, a dał mu swój Skołyszyn, wieś położoną w ziemi bieckiej (w dzisiejszym powiecie jasielskim, na lewym brzegu Ropy, na drodze z Biecza do Jasła) z dopłatą 40 grzywien. Zamiana ta była korzystną dla obu stron. Mikołaj przeniósł się do ziemi bieckiej, w strony gdzie mieszkała jego rodzina, w szczególności jego brat stryjeczny, Klemens z Turzy, Fryderyk zaś pozbywał się Skołyszyna, położonego w obcej ziemi i zbyt oddalonego od głównego kompleksu jego dóbr jaćmierskich.

Mikołaj Niebieszczański mieszkał w ostatnich latach swego życia w nabytym przez zamianę od Fryderyka Skołyszynie, tam też odumarł on swoje trzy córki, Małgorzatę, Hankę i Helenę, z których żadna jeszcze za mąż nie wyszła. Opiekę nad sierotami objął brat stryjeczny Klemens Pstroski (Pstrocha, Turski), ziemianin biecki, mieszkający w Turzy, wsi w dzisiejszym powiecie gorlickim, nieco na wschód od Ciężkowic położonej. Klemens sam pozostał w Turzy, do Skołyszyna zaś wysłał swego sługę zaufanego, Michała Przyszowskiego, który w jego zastępstwie zajmował się sierotami i zarządem mienia. Fryderyk, może ośmielony tern, iż sam Klemens nie przebywał w Skołyszynie, może rozżalony, iż nie jemu dostała się opieka, najechał gwałtownie razu pewnego, w drugiej połowie r. 1443 na Skołyszyn. Pretensja Fryderyka była oczywiście zupełnie nieuzasadniona, gdyż Klemens i jako stryjeczny i jako ziemianin biecki, miał w każdym razie pierwszeństwo przed Fryderykiem jako wujem i ziemianinem sanockim, a zatem obcym. Wyprawa ta nie była tak łatwa, gdyż z Jaćmierza do Skołyszyna było przeszło 7 V2 mili. Podczas tego najazdu zniszczył Fryderyk zboże w gumnie, zabrał konia wartości 20 grzywien, gotówkę z czynsów 10 grzywien, a ponadto rozmaite kosztowności, jak perły, złoto, srebro, kosztowne suknie i okrycia, sprzęty, wszystko razem wartości 200 grzywien. Ta sprawa ciężka (gravis actio) wlokła się długo, poznajemy w tern rękę Fryderyka, mistrza w przewlekaniu procesów. Początkowo toczyła się ona w sądzie grodzkim bieckim przed tamtejszym starostą, Hynkiem z Bibersztajnu, gdy jednak nie dobiegała nigdy końca, wdała się w to królowa wraz z panami rady i za zgodą obu stron wyznaczyła jako specjalnego sędziego Abrahama Czarnego z Gorzyc, starostę sądeckiego. Ten ostatecznie wydał wyrok 11 grudnia 1443, przyznając w nieobecności Fryderyka zysk Klemensowi. Jednakże na tym wyroku spór się bynajmniej nie skończył. Sprawa przeniosła się z kolei przed sąd sanocki, Fryderyk odbijał dwukrotnie ciążenie ze strony Klemensa, ostatecznie zgodził się dać intro-misję w dobra swoje jaćmierskie w 200 grzywien, jednakże i tego swego zobowiązania nie dopełnił. Znękany ciągłem przewlekaniem Klemens zawarł ostatecznie bardzo niekorzystną dla siebie ugodę (25 czerwca 1445). Fryderyk miał zapłacić w ciągu 4 tygodni Klemensowi 28 grzywien, poczem Klemens miał odstąpić od zapisu zastawnego na 200 grzywien. A zatem po dwóch przeszło latach procesu, który się toczył przed sądami bieckim, sądeckim i sanockim, doprowadził Fryderyk przeciwnika do tego, iż w miejsce 200 grzywien, zadowolnił się 28, czyli, iż wedle wszelkiego prawdopodobieństwa poprzestał na zwrocie samych kosztów procesowych, zrzekając się iściny.

Jadwigę wspominają źródła jako żonę Fryderyka w ciągu niedługiego okresu lat 14 (1424—1437), prawdopodobnie też wkrótce potem zmarła. Jeżeli prawdziwe jest zdanie, iż szczęście znajduje się wewnątrz człowieka i na zewnątrz się nie ujawnia, to pożycie Fryderyka z tą pierwszą małżonką musiało być najszczęśliwsze. O Ja-

dwidze najmniej znajdujemy wzmianek zewnętrznych, jej tylko jednej z pośród trzech małżonek dostaje się nazwa: consors carissima. Oddana dzieciom, miłująca męża, spokojna i cicha, oto mniej więcej przypuszczalna charakterystyka tej pierwszej małżonki. Jej miłość do męża szła nawet tak daleko, że wiodła ją aż do występku. W swoim dworze chowała rzeczy zabrane gwałtem przez jej męża. Z nią spłodził Fryderyk pięcioro dzieci, trzech synów: Jana, Piotra i Teodoryka, tudzież dwie córki Jadwigę i Zofję. Były to dzieci w porównaniu do następnych, najwięcej przykładne, ich pożycie z rodzicami było zgodne, odbijało też korzystnie od stosunku dzieci następnych do rodziców⁷⁵. Z pośród nich tylko gałęź najstarszego Jana rozkrzewiła się bujniej, o potomstwie dwóch innych braci i sióstr milczą zupełnie źródła.

Z pośród wszystkich synów Fryderyka, z pierwszego i następnych małżeństw, a nawet z pośród wszystkich członków rodziny Jacimirskich w naszym okresie, najznamienitszym był niewątpliwie najstarszy syn Fryderyka, Jan, zwany Janem Frydrychowiczem albo Janem Nie-bieszczańskim. Imię swe otrzymał niewątpliwie na cześć stryja Jana. Pod względem majątku, dostojeństwa urzędowego, znaczenia politycznego i stosunków rozlicznych, jakie posiadał w trzech ziemiach, sanockiej, przemyskiej i lwowskiej, przewyższał on wszystkich innych mężczyzn tej rodziny. W jego życiu, które śledzić możemy w okresie lat około 30 (1438—1467), wyróżnić można dwa okresy, różne od siebie nie tylko pod względem terytorjum, w którem przebywał, ale co więcej, pod względem charakteru jego działalności i sposobu życia. Pierwszy okres, to okres sanocki, trwający mniej więcej do r. 1456, drugi okres lwowski, kiedy przeniósł się do ziemi lwowskiej. W okresie pierwszym, kiedy przebywał początkowo jako syn niewydzielony od ojca w ojczystym Jaćmierzu, a potem już jako samodzielny gospodarz w swych macierzystych Niebieszczanach, życie jego nie miało żadnych wyższych celów czy aspiracyj i wypełnione było całe ciągłymi sporami sądowymi lub pozasądowymi, mniejszymi lub większymi najazdami. Sprawami publicznemi, chociażby nawet najbardziej dostępnym ich rodzajem, sprawami sądowemi, Jan prawie zupełnie się nie interesował, na rokach sanockich zasiadał jedynie wyjątkowoł.

Z chwilą przesiedlenia się do ziemi lwowskiej, nastąpiła zupełna niejako zmiana w jego usposobieniu i sposobie życia. Począł się zajmować bardzo gorliwie sprawami publicznemi, brał częsty udział w rokach sądowych, został odznaczony wysokim urzędem ziemskim, a w konfederacji lwowskiej w r. 1464, skierowanej przeciw Odrowążom, był jednym z głównych jej przewodników ².

Powody tej wewnętrznej, duchowej przemiany Jana Jacimirskiego kryją się w sferze domysłów, mniej lub więcej prawdopodobnych. Być może, działała tu ambicja i chęć przedstawienia się w świetle lepszem nowym sąsiadom, może oddziałał tu przykład dobry nowych współpowietników, a może okoliczność, iż szkodliwy wpływ ojca tu nie dochodził. Być może wreszcie, że wszystkie te trzy czynniki razem wzięte sprowadziły tak dobroczynną zmianę.

¹    XI. 2606, 2636.

²    Prochaska, Konfederacja lwowska 1464. Kwartalnik historyczny 1892. T. VI. str. 771.

Obok tej zmiany wewnętrznej dokonała się w życiu Jana druga doniosła zmiana, zewnętrzna. Najpóźniej w r. 1453 wziął Jan udział w wyprawie wojennej, w jakiej nie wiemy, sam jednakże udział nie ulega wątpliwości. Może chodziło tu o wyprawy wołoskie, albo walki z Tatarami, za udziałem w tych właśnie walkach przemawiała siedziba Jana. Był to udział wybitniejszy, być może na czele oddzielnej chorągwi, być może też, że Jan odznaczył się w inny sposób. W każdym razie zdołał Jan zbliżyć się wtedy do króla Kazimierza Jagiellończyka i pozyskać jego zaufanie i łaskę. Zapiski sądowe, które poprzednio nazywały Jana skromnym przydomkiem szlachetny, pan (nobilis, dominus), teraz honorują go określeniem: urodzony, waleczny rycerz (generosus, strenuus, albo też łącznie generosus atque strenuus miles). Po raz pierwszy w styczniu 1454 r. otrzymuje Jan tę nazwę rycerza, która przez dłuższy przeciąg lat doń przywarła (jeszcze w r. 1459) h

Jeszcze w r. 1447 pozostawał Jan w wspólności gospodarczej z swym ojcem w Jaćmierzu i Niebiesz-czanach, dopiero w r. 1448 milcząco, a w sierpniu roku następnego wyraźnym aktem prawnym, wydzielił ojciec Janowi część mienia, jaka mu się należała po matce (matrimonium). W październiku 1450 wydzielił ojciec Janowi i odpowiednią część mienia ojczystego, przeznaczając na jego dział wsie Niebieszczany, Wielopole, Ratnawicę i Zymbertowę. Te wsie zatem wraz z swemi przyległościami i przynależytościami, między innemi wraz z prawem kolacji urzędu parocha w Niebieszczanach (collatura ecclesiae), tworzyły dział Jana. Zyskał tedy Jan w ten sposób samodzielność majątkową, zarówno

¹ XI. 3211, 3212, 3214. XIV. 3307, 3472, 3477, 3558.

na wewnątrz w stosunku do swego ojca, z którym odtąd mógł zawierać i zawierał rozmaite transakcje prawne, jak i na zewnątrz w stosunku do osób trzecich. Korzystając z tej swobody zastawił Jan już w r. 1451 połowę Niebieszczan tudzież całą wieś Zymbertową Wolę w 78 grzywnach Mszczugowi z Wyszogrodu¹. Wieś zaś swą Wielopole wraz z sołtystwem i sadzawką obciążył, po części jeszcze przed formalnem wydzieleniem mu jej przez ojca, kilkakrotnie zaciąganymi długami u Pawła Roli z Witkowie, sumą dochodzącą do wysokości 200 grzywien ⁷⁶ 77.

Po oddzieleniu majątkowem od ojca, przeniósł się Jan w strony od rodzinnego Jaćmierza dość odległe, więcej na południe w góry i nieco na wschód, bliżej stolicy ziemi sanockiej, Sanoka. Niebieszczany, majątek macierzysty, stały się teraz jego siedzibą, od której nazywano go też Niebieszczańskim, nawet wtedy gdy po r. 1456 stale w ziemi lwowskiej zamieszkiwał. Była to posiadłość znaczna w porównaniu z siedzibą ojcowską, więcej pańska. Nie darmo też mówiono później: „Kto ma Niebieszczany, ten się liczy między panyM. W Jaćmierzu miał dwór zwykły, w Niebieszczanach wznosiła się prawdziwa twierdza (fortalicium), która wzbudzała niemały podziw u sąsiadów, i o której, jakby z szacunkiem, wspominają źródła sądowe. Wieś była rozłożona po obu stronach potoka niebieszczańskiego, który uchodził do Sanoczka. Po prawym brzegu rzeczki, w kierunku do Sanoka, rozciągała się część wsi główna i znaczniejsza, tutaj też leżała owa znamienita twierdza; część lewa była mniejsza i uboższa. Granice wsi sięgały po Prosiek

na północy, a Poraź na południowym zachodzie. Między potokiem a rzeczką Drażową rozciągały się ku zachodowi szerokie pola i łąki, wśród których szła granica od wsi Boisk. Na południe wieś Mrochowa oddzielała Nie-bieszczany od rzeczki Osławy. Zresztą granice tej wsi nie były, jak wielu innych w owych czasach, dokładnie poprowadzone. Posiadłość obfitowała w głębokie lasy, wody, miała młyn i sadzawkę, liczne trzody bydła, woły, krowy, owce wypasały się na pastwiskach (ortus pascuarum alias pastewnik)⁷⁸. Ludność mieszkała tu przeważnie ruska, nie mniej jednak było tu nieco węgrów i wołochów. Przechodzili oni po przez granicę na stronę węgierską i utrzymywali z tamtą stroną stosunki dosyć ożywione. Ludność to była dzika, gwałtowna, skłonna do bójek i zbrodni, nie szanująca kościoła i sług jego.

Szczególnym nieprzyjacielem okazał się Jan mieszczan. Napadał na nich ze swymi poddanymi, zbrojno po drogach, niejednego poranił, a długów im należnych, chociażby drobnych, przez długie lata wzbraniał się płacić. Rozpoczyna ten szereg sporów waśń z rzeźnikiem krakowskim, po usilnych zabiegach udało się doprowadzić między stronami do ugody (contentacio), zawartej w Jaćmierzu, która jednak nie wielkie rokowała nadzieje rzeczywistego pojednania stron, skoro starosta sanocki, widział się zniewolonym, wzmocnić ją zakładem dwustu grzywien. Nie oszczędzał Jan i swych bliższych sąsiadów zachodnich, mieszczan krośnieńskich; zwłaszcza na jednego z nich, Jerzego Sperlinga ostro zawziął się Jan, napadł nań i poranił. Zakład starościński, 60 grzywien, nie był zdolny zapobiedz dalszym gwałtom Jana, musiał być też wkrótce podwyższony na 200 grzywien. Z innym

znowu mieszczaninem, Maćkiem Pogorzałkowiczem, który najpierw mieszkał w Sanoku, a potem w Kańczudze, przez pięć prawie lat (1444—1448) wadził się Jan po sądach o drobną stosunkowo kwotę 3 grzywien ¹.

Gwałtownym przebiegiem odznaczał się spór Jana z mieszczanami gródeckimi. Z jednej strony Jan wraz z bratem Piotrem, z drugiej wójt gródecki Mikołaj i wszyscy mieszczanie walczyli ze sobą około r. 1448 nie tylko przed sądem, ale i propria authoritate, z roz-maitem szczęściem względnie nieszczęściem. I obaj bracia i wójt Mikołaj w tej walce odnieśli rany, dla przytłumienia tej ich gwałtowności, trzeba było założyć znacznej wysokości (500 grzywien) zakład i zobowiązać strony rękojemstwem osób znacznych. Za Jana ojciec jego Fryderyk, a także Jan Gołąbek z Zimnej Wody, sędzia i Scibor z Wiszni podsędek, ziemscy lwowscy, za mieszczan Jan Kmicic z Sobnia, byli rękojmiami⁷⁹ 80. Oprócz tych większych wypełniały życie i czas Jana liczne procesy i spory mniejsze, jak n. p. z Szebeńskimi ojcem i synem (1448), Jerzym z Humnisk (1453—1454), Janem Steczkowiczem z Tarnawy (1453 — 1454), Mikołajem Jur-giewskim (1460), Jakóbem z Woli Góreckiej (1461)⁸¹.

Z chwilą przeniesienia się do ziemi lwowskiej stanął Jan u szczytu swej krescytywy. Począł zajmować się sprawami publicznemi, zasiadał bardzo często na sądach w okresie 1456—1467, a wśród tych asesorów sądowych musiał mieć widocznie wysokie poważanie, skoro zapiski wymieniają go niejednokrotnie na samem ich czele. W r. 1464 uzyskał godność stolnika (dapifer) lwowskiego,

którą zatrzymał cło końca życia, t. j. do r. 1467. Kilka razy nazwany jest on wprawdzie podstolim (w r. 1466), jednakże ta nazwa polega niewątpliwie na pomyłce k Jan miał stosunki z najwyższymi dostojnikami ziemi lwowskiej i całego województwa ruskiego, cieszył się niezwykłą łaską królewską. Łaska ta zlała się nań hojnymi strumieniami licznych przywilejów maątkowych.

I tak, przelał nań król swe prawo do kary sądowej czternadziesta (XIV), jaką miał zapłacić sądowi królewskiemu Mikołaj Gołogórski, podstoli lwowski, z tytułu rękojemstwa za starostę kamienieckiego Bartosza. Pozwolił mu dalej król skupić szereg królewszczyzn z rąk dotychczasowych posiadaczy, i tak wieś Horożanę małą z rąk szlachetnego Berila, wsie Piechów i Wodniki z rąk Mikołaja Kłusa z Wyżnian względnie z rąk wdowy po Mikołaju Zyndrychu, Agnieszki Zyndrychowej i jej dzieci, u niej bowiem zastawił Mikołaj te wsie za zezwoleniem królewskiem, względnie królewskiego namiestnika, Jana z Czyżowa w 200, względnie 300 grzywnach. Ufny w przemożną protekcję królewską, chciwy zgromadzić w swem ręku jak największe obszary ziemi, wyjednywał Jan niejednokrotnie na podstawie mylnego przedstawienia u króla, przywileje na takie dobra, do których król wcale nie miał prawa. Sądy też nie raz jeden widziały się zniewolone uznać prawa dotychczasowych posiadaczy, a Jana z jego roszczeniami usunąć. W taki sposób utrzymał się przeciw zamachom Jana, Paweł Kłus z Wyżnian, brat wyżej wymienionego Mikołaja, w posiadaniu wsi Żubrzy a Jan Lelko w posiadaniu Hrodnicy².

¹    XIV. MCDXLII, 2756. XV.-CXIV. MCLXIII MCLXV XIX. 2244. XV.—CL. CXXIV. CLVII. CCXV. MCLXVI. XIX —DCCXXIX XV

²    XIV. 3358, 3574, 3575, 3579. XV. 14, 37.

W r. 1464 zagiął Jan parol na wieś Czajkowice. Leżała ona w ziemi lwowskiej, a zamieszkała była od dawien dawna przez licznie rozrodzoną, drobną szlachtą ruską Czajkowskich. W r. 1464 mieszkało tam około 20 drobnych właścicieli ziemskich. Liczne gałęzie tej rodziny przybrały dla wyróżnienia rozmaite przydomki. Byli tedy Czajkowscy: Hyrczyce, Brechowicze, Biało-szewicze, Pankratowicze, Dereczyce, Sliwczyce, Hinajlo-wicze i inni. Z ojców, dziadów i pradziadów siedzieli oni na tej wsi, jako swych działach dziedzicznych, wszystkim im groziła smutna konieczność ustąpienia z ziemi rodzinnej, wskutek zachłanności możnego pół-panka. Pozwani przed sąd przez Jana. stwierdzili przysięgą swe prawo, a zarazem przysięgą licznych świadków, również prawdziwych i wieczystych dziedziców ziem ruskich. Sąd musiał Jana oddalić z jego roszczeniem⁸².

Chciwość ziemi zawikłała Jana w spór z potężną kapitułą i kanonikami lwowskimi (1467). Do tenuty Jana przypierały dobra kapitulne Wierzbiąż i Kahujów, spory graniczne między temi dobrami były ciągłe. W końcu rozstrzygnęli je komisarze królewscy: były wojewoda ruski Andrzej Odrowąż, Stanisław z Chodcza, wojewoda podolski, Strumiło, podkomorzy lwowski i Piotr z Branic, sędzia ziemski lwowski. Ale Jan nie czuł się tern rozstrzygnięciem zadowolony, nękał też ustawicznie kapitułę i jej poddanych w polach, lasach, dąbrowach i pastwiskach tych dóbr. Kapituła zwróciła się z zażaleniem do króla, na którego polecenie ówczesny starosta lwowski Rafał z Jarosławia, nałożył na Jana zakład wysokości 500 grzywien, ażeby żył w spokoju z kapitułą, dopóki sam król, po przybyciu do Lwowa, sprawy tej nie rozstrzygnie¹. W ten sposób Jan, który w rodzinnej ziemi sanockiej posiadał kilka wsi prawem dziedzictwa, był w ziemi lwowskiej głównie tenutarjuszem królewskim, własność jego dziedziczna w tej ziemi była bardzo nieznaczna, dopiero pod sam koniec życia (w r. 1466) nabył Drohowyże, a przedtem (w r. 1456) prawem zastawu dobra Zuchorzyce².

O co chodziło Janowi w sporze z potężnym przeciwnikiem, wojewodą podolskim, Hryćkiem z Pomorzan, nie wyjaśniają źródła. Szczególnie ścisłe węzły łączyły Jana zwłaszcza z Mikołajem Wnuczkiem, podstolim lwowskim Janem Chodorowskim z Brzozdowiec, wreszcie z Sciborem z Wiszni, sędzią ziemskim lwowskim³.

Mieszkając jeszcze w ziemi sanockiej, miał Jan pewne stosunki w sąsiedniej ziemi przemyskiej. Po ojcu objął on tam wieś Wykoty prawem dziedzictwa, dlatego zwano go także niekiedy Janem z Wykot, a prócz tego służyło mu prawo zastawu na wsi Maksymowice. Stosunki jego w tej ziemi były dosyć ograniczone, obracały się wyłącznie w sferze interesów majątkowych z tamtejszymi ziemianami, między innymi także z dawnym księciem ruskim Iwanem z Przedzielnicy⁴.

W sierpniu 1446 r. zawarł Jan małżeństwo z niejaką Anną, której nazwiska rodzinnego nie znamy. Wiadomości o niej pochodzą z lat 1446—1462. Była to osoba średnio zamożna, wniosła mężowi posag 150 grzywien. Kwestja oprawy jej posagu i wiana przechodziła rozmaite stadja rozwoju, oprawa ta była przenoszona z jednych dóbr na drugie, przyczem niejednokrotnie zrzekała

¹    XV. 465.

²    XIV. 3587. XV. 3365.

³    XV. 13, 38. XIX. 2795, 2847.

⁴    XIII. 2467, 2468, 2733, 2923, 2931, 2942, 3387.

się Anna swej wierzytelności, ustępując pierwszeństwa innym wierzycielom swego męża. Najpierw oprawa została zapisana za zgodą ojca Fryderyka na dobrach Wykoty w ziemi przemyskiej (1446 r.). Kiedy te dobra jednak zostały skupione przez Mszczuga z Wyszogrodu, suma oprawna została spłacona i zapisana w r. 1450 na wsi Wielopolu, a wreszcie w r. 1454 na Niebiesz-czanach, Wielopolu i Ratnawicy⁸³.

Z żony tej pozostawił Jan troje potomstwa: synów Andrzeja i Teodoryka, oraz córkę Małgorzatę. Potomstwo Jana Frydrychowicza w pierwszem i drugiem pokoleniu zerwało już zupełnie związki z rodzinną ziemią sanocką, przylgnęło zaś najzupełniej do przybranej przez ojca ziemi lwowskiej, a nawet szło jeszcze dalej na wschód, do ziemi buskiej.

Syn Jana Andrzej, zwany też Hyndrzychem (Hyn-drychem), o którym wzmianki źródłowe pochodzą z lat 1468—1491,«człowiek ruchliwy, obrotny, był tenutarju-szem królewskim i trzymał królewszczyzny w powiecie lwowskim położone: Ryczyhów, Demnię (Żubrzę) i Ro-żanę. Wieś Żubrzę trzymał na podstawie przywileju króla Kazimierza Jagiellończyka z r. 1488 razem z bratankiem Janem w sumie 200 grzywien². Odżyła w nim żyłka pieniacka dziada, spoi y szereg procesów przekazał jego imię czasom potomnym. Głośniejszym był spór i proces z Guncerzem z Sieniawy. Pomimo założonego między stronami, znacznego (300 grzywien) zakładu, najechał zbrojnie (1471) z 20 pomocnikami na dom Guncerza w Honiatyczach i zabrał mu stamtąd 16 wołów wartości 16 kóp groszy. Procesował się nadto, jakby w spadku po ojcu, z kapitułą lwowską (1479) i z innymi sąsiadami, jak z Iwankiem Byczkiem z Podwysokiego przez lat pięć (1479—1483), Mikołajem Kościejem z Laszek względnie z Horożany małej (1484—1485) i z innymi.

Był zapobiegliwym gospodarzem, w swych dobrach dzierżawnych uprawiał przedewszystkiem gospodarkę rybną, pięknym był zwłaszcza jego staw na rzece Żubrzy we wsi Demni, za którego spusty spore brał od mieszczan lwowskich lub też od sąsiadów pieniądze b Nawet żonie swej zabezpieczył na tym stawie oprawę.

Wobec poddanych postępował łagodnie, nie uciskał ich i nie powiększał ich ciężarów. Stąd też do jego tenuty zbiegali poddani okoliczni, jak np. ze Słońska od Marcina Korawy albo ze wsi Czyrnicza i Dolnej Steniawy od Michała z Wierczan. Dowodem jego troski o byt poddanych, a nie mniej dowodem jego rozumnej polityki gospodarczej, było przeniesienie przezeń wsi Ryczyhowa z prawa polskiego na niemieckie, dokonane w r. 1487. W dokumencie tym przyznaje poddanym szereg wolności, jakkolwiek pewne okoliczności budzą wątpliwość, czy dokument ten jest autentyczny⁸⁴ 85. Sprawami publicznemi się nie zajmował, zasiadał jednak od czasu do czasu na rokach sądowych lwowskich, rzadziej przemyskich.

O jego żonie Elżbiecie nie posiadamy żadnych bliższych wiadomości, prócz tej, że oprawę, jak wspomnieliśmy, miała zapisaną na stawie w Demni (1491) i że po zgonie męża tę część swoją na stawie powyższym sprzedała za 25 grzywien Feliksowi Bałuczyńskiemu.

szem.

O Andrzeju, jako już zmarłym, wspomina zapiska z dnia 12 grudnia 1491 k

O innych dzieciach Jana posiadamy tylko urywkowe wiadomości. Syn Teodoryk, niewątpliwie tern imieniem obdarzony na cześć swego stryja, pojawia się zaledwie kilka razy w aktach w latach 1470—1472. Wraz z bratem Andrzejem bierze udział w sporze z Guncerzem z Sieniawy, zasiada kilka razy na rokach sądowych. Przez jakiś czas ze starszym bratem Andrzejem dzierżyli razem jako bracia niedzielni (fratres indivisi) kró-lewszczyznę Ryczyhów. Oto wszystko, co o nim dochowały współczesne źródła². Nie wiemy również nic o jego żonie, natomiast o wiele więcej o jego dzieciach, Janie i Adamie. Działalność Jana Jacimirskiego była głównie urzędnicza.

Doprowadził on też w tym kierunku do dość znacznych sukcesów. Już wcześnie brał udział w roczkach sądowych, zwłaszcza grodzkich buskich, czy też w sądach granicznych (1490—1499), w początkach roku 1500 (7 lutego) został podstarościm gliniańskim, który to urząd jednak piastował tylko do 24 marca t. r. Od tego czasu Jan zasiada na sądach grodzkich buskich jako zwykły asesor, jednakże od 1 grudnia 1500 r. postępuje Jan znowu na urząd podstarościego buskiego, na tymże urzędzie spotykamy go 27 kwietnia 1501. Pod koniec r. 1501 i z początkiem 1502 zastępował czasowo sędziego grodzkiego lwowskiego, poczem od 28 czerwca 1502

¹ Dlatego zapiska lwowska XV. 4618, pochodząca z r. 1499. mówiąca o Andrzeju, jako żyjącym, ma wedle wszelkiego prawdopodobieństwa datą mylną. O Andrzeju por. zapiski XV. 890, 896, 938, 960, 1783, 2184, 3545, 3876, 3877, 3901, 3966, 3977, 4000, 4003, 4105, 4245. LXXV. CCLXV. DCVII. MCCXLIX.

J XV.—721, 1128. CCCXXXIX. XVI1I.-XXIX.

wraca znowu na urząd podstarościego buskiego. Po raz ostatni wykonuje te funkcje podstarościego buskiego 5 października 1502¹. Z kolei nastąpił dalszy, trzeci awans Jana na podstarościego grodzkiego lwowskiego. Na tym urzędzie pozostaje czas dłuższy, od 17 marca 1503 do 21 grudnia 1506⁸⁶ 87.

Jan cieszył się wielkiem zaufaniem współobywateli, powierzano mu funkcje jednacza, bądź to sprawowanie opieki. W roku 1500 okazano mu zaufanie jeszcze dalej idące, ziemianie powiatu buskiego wysłali go w swych sprawach w poselstwie do króla. Jako urzędnik odznaczał się sprężystością, nie mniej stawał niejednokrotnie w obronie warstw niższych, zwłaszcza żydów, otaczał opieką sieroty. Jan, który rzadko tylko procesował się, doszedł do znacznego majątku, pożyczał sąsiadom, ale także osobom niższym (np. młynarzowi) większe lub mniejsze kwoty. Wraz z stryjem Andrzejem uzyskał w r. 1488 przywilej na tenutę królewską Żubrzę w 280 grzywnach. Był prawdopodobnie właścicielem wsi Pie-niakowic⁸⁸. Około r. 1504 nabył dobra Bałuczyn, a w dwa lata potem wziął dzierżawą dobra Zydatycze od Dzier-sława Wilczka, podkomorzego lwowskiego, jako opiekuna nieletnich dzieci zmarłego Jana Strzelca⁸⁹.

Młodszy brat Jana Adam, o którym wzmianki źródłowe pochodzą z lat 1497—1505, był człowiekiem bez

donioślejszego znaczenia, siedział w królewskich dobrach Ryczyhowie i Małej Różance, gospodarował, ożenił się. W r. 1505 zezwolił król wojskiemu lwowskiemu, Stanisławowi Małdrzykowi z Chodynic, na skup z rąk Adama powyższych królewszczyzn, zastrzegł jednakże prawo dożywocia Adamowi i jego żonie.

Bardzo niewiele wiemy o życiu córki Jana Frydry-chowicza, Małgorzacie. W r. 1491 wyszła za mąż za nieznanego stanowiskiem i majątkiem szlachcica Jakóba z Podhorzec, wnosząc mu gotówką posag 100 grzywien, oprawiony jej wraz z wianem na połowie dóbr w Pod-horcachl.

Odbiegliśmy w ten sposób, zajęci synami i wnukami Jana Frydrychowicza, o całe stulecie i o całe trzy pokolenia od głowy rodu. Z nad granicy wieku XVI wrócić musimy znowu w połowę XV do innych Frydry-chowiczów.

Drugi z kolei syn Fryderyka, Piotr Frydrychowicz, był jakby pomniejszonem odbiciem swego ojca. Podobnie jak ojciec, toczył długie spory pieniackie, n. p. z Anną Steczkową z Tarnawy, odpędzał woźnego od ciążenia. Stał wiernie przy boku swego ojca w jego sporach i walkach z kasztelanem sanockim, Piotrem Smolickim, z Bolestraszyckimi, w innych jego najazdach i napadach, a potem przy boku swego brata Jana w jego sporze z wójtem i mieszczanami gródeckimi. Piotr miał wielkie aspiracje pod względem małżeńskim i majątkowym, brakło mu jednak siły, a może i szczęścia w ich urzeczywistnieniu. W jego krótkiem, lecz ruchliwem życiu, odróżnić można jakby trzy okresy. Do r. 1447 przebywał u boku ojca w ziemi sanockiej, w r. 1448

pociągnął, być może poróżniony z ojcem na tle spraw majątkowych, być też może zniechęcony niepowodzeniem w swych zamiarach matrymonjalnych, nieprzyjęty przez bogatą Małgorzatę Bolestraszycką, do ziemi lwowskiej, gdzie przebywał całe lat dziesięć. Ten okres można nazwać lepszym w jego życiu. Począł brać udział w życiu publicznem, zasiadał niejednokrotnie na sądach, w r. 1457 był nawet wydelegowany dwukrotnie do ówczesnego arcybiskupa lwowskiego, Grzegorza, aby go nakłonić do wzięcia udziału w rozstrzygnięciu pewnego sporu. Mogło się zdawać, że Piotr osiądzie już na stałe w ziemi lwowskiej tern bardziej, gdy w r. 1456 przybył tam także brat Jan. Jednakże, czy zatęsknił Piotr za swemi górami ojczystemi, czy w niwecz się rozwiały jego zamysły rojone, czy też może przeczuwał śmierć zbliżającą się i na ojczystej chciał spocząć ziemi, dość, że w r. 1458 wrócił znowu do ziemi i domu ojczystych. Ojciec powitał go radośnie i jakby prawdziwego syna marnotrawnego hojnie uposażył. Wydzielił mu mianowicie, może nawet z pewnem pokrzywdzeniem innych braci, przedmieście jaćmierskie od strony Wzdowa, dalej połowę starego Jaćmierza i połowę młyna, zastrzegając sobie jednak dożywocie, a innym braciom prawo wykupu Piotra. Dział ten nie miał też w niczem szkodzić prawom zięcia Sławęckiego.

Nie długo jednak cieszył się ojciec powrotem ukochanego syna, a syn hojnością ojca. Wrócił do swoich, jakby tylko po to, aby w rodzinnej spocząć ziemi. Dzień jego zgonu leży między 24 stycznia 1458 a 17 sierpnia 1459, zmarł młodo, mając prawdopodobnie lat trzydzieści kilka, pozostawiając wdowę młodą Annę. Piotr był człowiekiem gospodarnym, w tym krótkim czasie, przez

jaki gospodarował na swojej części w Jaćmierzu, zdołał zbudować kilka sadzawek h

Piotr pojął w małżeństwo Annę, z możnej i bardzo rozrodzonej rodziny Balów, córkę stolnika sanockiego, Jana Bała z Nowotańca. Małżeństwo to zostało prawdopodobnie zawarte dopiero po powrocie Piotra w strony rodzinne i po wydzieleniu mu przez ojca oddzielnej schedy w Jaćmierzu. Po zgonie Piotra trzeba było uporządkować stosunki majątkowe z wdową, zadanie to przeprowadził ojciec zmarłego Fryderyk, ku obopólnemu zadowoleniu. Na połowie schedy synowskiej wyznaczył on wdowie tytułem wiana sto grzywien, a ponadto przyrzekł jej zwrócić w krótkim czasie niektóre z kosztowności, ofiarowanych jej przez zmarłego męża, piękne futro kunie wartości 20 złotych węgierskich, kubek srebrny pozłacany wart dziesięć złotych. Na układ ten zgodziła się zupełnie Anna, która też zeznała sądownie, iż została całkowicie zaspokojona i zrzekła się wszelkich roszczeń do Fryderyka.

W czwartym roku wdowieństwa porzuciła Anna swój stolec wdowi i weszła w ponowne związki małżeńskie z Mikołajem Ulińskim, burgrabią sanockim, nie zerwała jednak jeszcze przez to wszelkich węzłów, jakimi ją losy sprzęgły z Jaćmierzem. Nowy mąż bowiem zapisał jej oprawę 300 grzywien na tej sumie, jaką sam miał zapisaną od Fryderyka na Jaćmierzu J.

O najmłodszym synie Fryderyka z Jadwigi Trześ-niowskiej, Teodoryku (I), posiadamy wiadomość z r. 1440. Jako podrastający chłopak (miał wtedy lat kilkanaście)

¹ XI. 1868, 1872, 1877, 1878, 1886, 2127, 2128, 2258, 3398, 3480. XIII. 2944. XV. 2002. DCCLXXIII. XV. VI. 23 XIX. 2756.

¹ XI. 3480, 3481, 3482, 3685.

towarzyszył ojcu i bratu swemu ciotecznemu Janowi w wyprawie czy zasadce na chłopów z Zarszyna i Długiego, w czasie której zabrano im ich siekiery i płaszcze. Widocznie tedy odziedziczył po ojcu bujny i gwałtowny temperament. Może szczególnie był łubianym przez swego brata starszego Jana, skoro tenże, zapewne na pamiątkę stryja, nadał swemu młodszemu synowi również imię Teodoryka. Teodoryk (I) żył w każdym razie jeszcze w r. 1458 ¹.

mocy wzajemnego układu objął Jan

na

Starsza córka Fryderyka, Jadwiga, pozostała wedle wszelkiego prawdopodobieństwa panną przez długi szereg lat, w późnym dopiero stosunkowo wieku, wyszedłszy za mąż. Rzecz szczególna, iż córką tą opiekował się nie ojciec, lecz brat Jan. Kiedy już była dorosłą dziewicą, w 24 mniej więcej latach, zrzekła się w r. 1448 części mienia macierzystego na rzecz tego brata. Brat przyrzekł jej za to, dać z tego mienia tyle, ile tylko będzie mógł. Gdy w dwa lata potem, wydzielił ojciec Janowi jego schedę, która obejmowała między innemi i dobra macierzyste,

specjalną opiekę nad siostrą. Ciężka to była dla Jadwigi opieka. Brat, chciwy na pieniądze, więcej o swoje, aniżeli swej pupilki dbał dobro, a ojciec nie przychodził córce z pomocą, nie chcąc naruszać uprawnień syna opiekuńczych, formalnie nabytych. Zobowiązał się Jan, stosownie do stanu, utrzymywać siostrę, żywić i ubierać, a to aż do chwili zamążpójścia. Na wypadek zamąż-pójścia miał jej wypłacić 200 grzywien, połowę, sto grzywien zaraz w chwili zawarcia związku małżeńskiego, tytułem wyprawy, drugą połowę w rok potem tytułem posagu. W r. 1454 obiecał znowu ojciec, iż kiedy syn

Jan spełni swe przyrzeczenie wobec siostry na wypadek małżeństwa, on doda jej jeszcze 50 grzywien, 25 tytułem wyprawy i tyleż jako posag. Brat Jan nie spieszył się z wydaniem siostry za mąż, widocznie nie miał wielkiej ochoty wypłacać jej znacznej kwoty 200 grzywien. Dopiero w 15 roku trwania tej opieki, weszła Jadwiga, mając lat blisko 40, w związek małżeński, lecz i wtedy brat ociągał się spełnić swe przyrzeczenie. Męża jej nie znamy. W r. 1465 pozwała Jadwiga brata o niewypełnienie przyjętych na się zobowiązań. W każdym razie jest ten pozew dowodem, iż już wtedy z bratem razem nie mieszkała i z pod jego opieki się wyzwoliła ⁹⁰.

Najmłodszą swą i ulubioną córkę Zofję wydał Fryderyk za Jana Sławęckiego, człowieka, jak się zdawało, statecznego, który jako sędzia grodzki sanocki spełniał gorliwie i pilnie swe obowiązki w ciągu półtora prawie roku (od 4 maja 1451 do października 1452)². Małżeństwo zawarto, zdaje się, w pierwszej połowie września 1453 r. Córce swej wydzielił Fryderyk posag wcale hojny 200 grzywien, zapisując go na sześciu łanach w Jaćmierzu, położonych od granicy wzdowskiej. Zięć objął je zaraz w zastawne posiadanie. Kiedy w początkach 1458 r. ta część Jaćmierza dostała się działem wieczystym synowi Piotrowi, w odnośnym akcie znalazło się zastrzeżenie, iż podział ten nie ma uwłaczać prawom Sławęckiego. Około r. 1460 wybuchły między teściem a zięciem pewne nieporozumienia i spory, być może na tle majątkowem, może w łączności z powyższym działem dla Piotra wyznaczonym, które rosnąc

² XI.

coraz bardziej zamieniły się w otwartą walkę między nimi. Po stronie Fryderyka opowiedzieli się jego synowie i jego krewni, po stronie Sławęckiego jego znowu rodzina. Ówczesny starosta sanocki Mikołaj Pieniążek, aby zapobiedz tym nieporozumieniom założył między stronami zakład bardzo wysoki tysiąca grzywien, zniewalając strony, aby aż do rozstrzygnięcia sporu przez wyrok sądowy, pozostawały w spokoju ¹.

Niepodobną do pierwszej była druga małżonka miecznika. Była dzietną już wdową, kiedy szła w ponowne małżeństwo, przewyższała swą poprzedniczkę majątkiem i rodem znaczniejszym. Nie była to cicha, uległa małżonka, lecz osoba pełna energji, chociaż nie mniej przywiązana do męża, który jednak nie odpowiadał jej w równym stopniu uczuciem, a w każdym razie nie tak wielkiem, jak pierwszej swej małżonce. Pochodziła z możnej i rozrodzonej rodziny Bolestra-szyckich. Była wdową po Steczku z Bolestraszyc, zamożnym ziemianinie ziemi przemyskiej. Bolestraszyce, Knieżyce, Markowice, Nowosiedlce, nadto kilku zagrodników na przedmieściu Przemyśla, były jego własnością. Kiedy Fryderyk zawarł z nią związek małżeński, dokładnie nie wiemy, w każdym razie w lipcu 1442 małżeństwo to już istniało, a być może istniało ono nawet dwa lata wcześniej, w lipcu 1440, gdyż już wtedy Fryderyk miał w swem przechowaniu listy, ściągające się do tych dóbr. Posag został jej wypłacony ratami, pierwszą w wysokości 100 grzywien otrzymała już w chwili zawarcia małżeństwa, drugą również tejże samej wysokości dopiero po upływie kilku lat, w styczniu 1447. Odpowiednio też do tego zapisał jej mąż tytułem oprawy najpierw w r. 1443 kwotę 200, potem w r. 1447 podwyższoną do 400 grzywien. Interesy Fryderyka były już w tym czasie tak poplątane, a zapisy na Jaćmierzu i na przyległościach tak znacznie wzrosły, iż tej, w porównaniu do wartości dóbr, stosunkowo nieznacznej kwoty, nie można było zapisywać, jak polecał zwyczaj, na połowie mienia, lecz trzeba ją było już ubezpieczyć na całych dobrach. Całe zatem miasteczko, przedmieścia i Bażanówka zostały tym zapisem oprawnym obciążone i one miały tworzyć ewentualne zaopatrzenie wdowy na wypadek wcześniejszej śmierci małżonka. W razie powtórnego, a raczej trzeciego już z rzędu, małżeństwa wdowy, mieli jej krewni mężowscy wypłacić 400 grzywien, wdowa zaś miała z tych dóbr ustąpić. Zastrzeżenie to nie weszło w życie, gdyż Fryderyk przeżył i drugą z rzędu żonę.

Po zmarłym Steczku Bolestraszyckim pozostała córka nieletnia Małgorzata, opieka nad nią, bogatą dziedziczką rozległych dóbr, była rzeczą nader pożądaną. Wielu też było do tej opieki pretendentów, tak, iż nawet namiestnik królewski, Jan z Czyżowa, kasztelan krakowski, musiał się wmieszać w te sprawy. Sprawował tę opiekę przez czas jakiś, dziadek Piotr z Próchnika, który jednak przelał ją na Fredrę z Pleszowic. Fredro prowadził opiekę sposobem zbyt rabunkowym¹. Jednakże Małgorzatę trzymał w swem ręku Fryderyk jako mąż wdowy i on też ostatecznie utrzymał się przy opiece, jakkolwiek namiestnik królewski Czyżowski przyznał ją Sienkowi z Siennowa, kasztelanowi lwowskiemu. Fryderyk jednak mimo nakazu namiestnika nie wypuścił Małgorzaty ze swych rąk i ostatecznie Sieńko zawarł z nim ugodę, mocą której

odstąpił mu opieką. Fryderyk nosił się z myślą wydania bogatej i dobrze skoligaconej jedynaczki za swego syna z pierwszego małżeństwa, Piotra. Za zgodą niektórych krewnych ojcowskich doszły nawet do skutku zaręczyny z Małgorzatą (1440 r.), jednakże do zaślubin nie doszło, wskutek protestu Piotra Próchnickiego, i Małgorzata wyszła (1445) za Stefana Świętopełka z Irządz i z Zawady, a sprawy między Piotrem a Małgorzatą zostały załatwione polubownie. W końcu i Fryderyk zlikwidował w r. 1460 wszystkie swoje sprawy z Małgorzatą h

¹

Jest to rozdział z pracy autora p. t. Szkice średniowieczne, umieszczonej w Księdze Pamiątkowej ku czci Władysława Abrahama, t. I. str. 141—142 i osobna odbitka, Lwów 1930, str. 1 — 2.

²

Super eo dedit manum suam domino Iudici et dixit verbo suo Reginali tamquam coronata Regina et fideiussit sola pro se. XI 1961.

³

   XI. 3244. 3573.

⁴

   XI. 723. 737. 750. 1015. 1016. 1017. 1036. CDXV- CDXVII. CDLXI. CDLXVI. 1531. 1612. 1900. 1961. 1996. 1997. 1998. 2003. DCCLVI. 2297. 2307. 2400. 2629. 2660-2663. 3244. 3272. 3299. 3455. MLXXVI. 3573. 3604. 3627. XVI. 1082.

⁵

   XVI. 1514. Posada Jaćmierska wedle katastru józefińskiego z r. 1788 (XV. 61) liczyła 110 samodzielnych gospodarzy, z których jednakże kilku posiadało grunty równocześnie i w Bażanówce.

⁶

   Possada a Wszdow. XVI. 270.

⁷

   XI. 3398, 3703, XVI 1795, 2065.

⁸

   XVI. 588

⁹

   XVI. 100. Jednakże Stadnicki, str. 62 podaje jako pierwszą wzmiankę o kościele r. 1440.

¹⁰

   XI. 1290 z r. 1440.    ¹¹ XVI. 1460.

¹¹

⁸ Np. w r. 1458 syn jego Piotr, XI. 3398, w r. 1464 synowiec

¹²

XVI. 1234.

¹³

⁵ XI. 485.

¹⁴

⁶    Wprawdzie zapiska z r. 1449 wspomina o młynach w dobrach

¹⁵

jaćmierskich (cum molendinis), jednakże ta wiadomość nie znajduje

¹⁶

poza tą jedyną wzmianką, dalszego potwierdzenia. XI. 2726.

¹⁷

   Np. 100 zł. węg. w r. 1488. XVI. 1842. W r. 1515 wartość jego była oceniona przez władze miejskie na 40 grzywien, a podatek przypisany temuż młynowi wynosił IV2 grzywny i 8 groszy rocznie. Źródła dziejowe, T. XVIII. 1 str. 175.

¹⁸

XI. 2416, 2711. XVI. 377.    ² XI. 1061.

³ XI. 3132.    ⁴ XVI 387, 1792.    ⁵ XI. 3480.

¹⁹

   XI. 52.

²⁰

   XI. 2329. 3203. 3208. 3606. 3704.

²¹

   Homines, qui sunt sub tenuta Ulynsky, si contingat aliquando bellum, tunc tenebuntur sibi bellatorium dare domino gladifero et alia omnia, quae pertinent ad expedicionem more aliorum vicinorum, hoc est butirum aliasque omnes necessitates. XI. 2629, 3684. XVI. 82, 88, 588, 1271, 1704.

²²

   XI. 3474. XVI. 100.

²³

   Wierzbowski, Matricularum Summaria, T. II. nr. 85. 365#

²⁴

   Por. str. 104.    ⁵ XVI. 1005.

²⁵

   XI. 2540, 2541.

²⁶

   XI. 3303, 3304, 3606, 3607.

²⁷

   100 grzywien r. 1474 (XVI. 966), 150 r. 1462 (XI. 3684), 204 r. 1469 (XI. 588), 219 r. 1464 (XVI. 82), 300 r. 1470 (XVI. 597), 400 r. 1428 i 1447 (XI. 265, 2316), 525 r. 1486 (XVI 1792), 200 zł r. 1453 (XI. 3100).

²⁸

   XI. 2726. XVI. 2253.

²⁹

XVI. 474.

³⁰

   XI. 3132, 3303, 3304, 3606, 3607, 3615, 3629. XVI. 61, 94, 200.

³¹

   T. j. 19 nazwisk, z pośród nich jednak jeden kmieć zostawał w wspólności gospodarczej z innym tak, iż gospodarstw

³²

było 18.

³³

   Jabłonowski, tamże, T. XVIII. 2. str. 198 oblicza ludność wyłącznie tylko miejską Jaćmierza w r. 1589 na 315 głów

³⁴

   XVI. 1212.    ³⁵ XI. 364, 630, 1447, 1644.

³⁵

⁴ XI. 2664.    ⁵ XI. 891, 3727.    ⁶ XI. 485.

³⁶

XI. 2316.    ² XI. 2727.    ³ XI. 355

⁴ XI 1674, 2302.    ⁵ XI. 2376, 2528, 2529.

³⁷

   XI. 2376

³⁸

   XI. 1573, 2553, 2561, 2683, 2723.

³⁹

   Oto odnośne zestawienie: Błażej, Jakób, Tomek, synowie sołtysa Stanisława Cergowskiego, Grzegorz, Mikołaj syn Pod-brosznów, Grzegorz brat Mikołaja Stanka, Bernard Słowianin, Maciek, Andrusowa wdowa z synem. XI. 1674, 1827, 2104.

⁴⁰

W czasach późniejszych nazwa ta już zanikła. W metryce Józefińskiej wyróżnione są w Bażanówce trzy niwy: Wierzchowiny,

⁴¹

ciągnące się w kierunku wschodnim, ku granicy Długiego i Stra-chociny a na południe ku Zarszynowi, niwa Kędzierówka ku potokowi zwanemu Granicznik i trzecia zwana Za potokiem.

⁴²

XVI. 1514, 1704.

³ XI. 3474.

⁴³

   Sporządzony w r. 1788 z polecenia władz austrjackich kataster gruntowy (t. zw. Metryka józefińska, przechowywana obecnie w Archiwum Ziemskiem we Lwowie) wykazuje w Bażanówce (XV. 62) 70 osobnych domostw (numerów). Przyjmując co do owych czasów cyfrą 7, jako przeciętną cyfrą na domostwo (tą cyfrą przyjmował śp. ksiądz mitrat Miron Podoliński z Przemyśla, wytrawny znawca stosunków ludnościowych w dyecezji przemyskiej), otrzymamy, iż ludność Bażanówki pod koniec XVIII wieku wynosiła około 500 głów (490). Tenże kataster podaje dalej obszar Bażanówki na 482 morgów roli, łąk zaś, pastwisk i ogrodów na 229, razem tedy 711 morgów. Oto są zatem cyfry dorobku, w ciągu długich trzech wieków uzyskanego, ludnościowego i terytorjalnego, nowej ziemi ornej, wydartej puszczom i pustkom.

⁴⁴

   Pewne dane genealogiczne i majątkowe o rodzinie Jacimir-skich podaje Herbarz Bonieckiego t. VIII.

⁴⁵

   Dokładne przedstawienie stosunków sąsiedzkich Fryderyka podałem w pracy p. t. „Szkice z życia szlachty sanockiej w XV stuleciu". Rocznik heraldyczny, VI, i odbitka, Lwów 1923.

⁴⁶

   Szkice, str. 73.

⁴⁷

   Tamże, str. 71.

⁴⁸

* Tamże, str. 59—60.

⁴⁹

   Szkice, str. 67— 68.

⁵⁰

   Tamże, str. 47, 51, 53.

⁵¹

   Tamże, str. 40—41.

⁵²

XI. 435, 721, 766, 808, 858, 871, 888, 952, 1141, 1189, 1996,

⁵³

   S z k i c e, str 54.

⁵⁴

   Tamże, str. 55—58.

⁵⁵

   XI. 265, 366, 903, 1644, 2711, 3100, 3119, 3132, 3165, 3343, 3344, 3166, 3615, 3684, 3685, 3727. XVI. 68, 82. 97.

⁵⁶

   XI. 1644, 2914, 3474, 3727. XVI. 96.

⁵⁷

   XVI. 474.

⁵⁸

   XVI. 1795, 2293.

⁵⁹

   XI. 3473. XVI. 437, 734, 1458.

⁶⁰

   XI. 284, 679, 2714.

⁶¹

   XVI. 277, 593, 3227.

⁶²

   Skołyszyn należał w połowie XIV w do Mścisza, zwanego Szczuczen, który go w r. 1354 sprzedał Tomkowi z Samborzyna. Kod. M a ł o p. t. III. nr. 733 str. 133.

⁶³

   XIII. 50.

⁶⁴

   XIII. 197, 2212, 2942, 2944.

⁶⁵

   XI. 905, 288. XIII. 169, 216, 296, 331, 3248.

⁶⁶

   XV. 821, 1005, 1107, 1165.

⁶⁷

   XI. 2815.

⁶⁸

   Kod. Małop. T. III. nr. 817, str. 226.

⁶⁹

   C a s t r. Biec. T. 2 str. 227 nr. 9. K s. Sarn a. Powiat jasielski, str. 186.

⁷⁰

   Tamże, T. 2 str 270 nr. 1.

⁷¹

XI. 1447. 3179.

⁷²

XIV. DCCLV.

⁷³

XI. 398.

⁷⁴

T e r r. C r a c. T. 6, str. 610, nr. 25. Kod. M a ł o p. T. IV*. nr. 1191, str. 184. Ag z. XI. 9. XV. 3947. XVI. 1165.

⁷⁵

XI 35, 85, 275, 418, 891.

⁷⁶

   XI. 2331, 2582, 2728, 2813, 2969, 3076, 3116.

⁷⁷

   XI. 2587, 2641, 2714, 2933, 2938, 2949.

⁷⁸

XI. 2607, 2615, 2969, 3076, 3116, 3211, 3577, 3617, 3665, 3679.

⁷⁹

XI. 1200, 1930, 1943, 1948, 1950, 1954, 1956, 1957, 1958, 1963, 1967, 1962, 1964, 1974, 2670

⁸⁰

J XVI. 2002, 2005.

⁸¹

XI. 2625, 2639, 3141. 3164, 3200, 3577, 3623-3625.

⁸²

XV. 3281.

⁸³

XI. 2818, 2822, 3209, 3210, 3213, 3565, 3666, 3667, 3680, 3681. ³ Wierzbowski, Matricularum Summaria, T. I, nr. 1945.

⁸⁴

   XV. 1323, 1503, 1993, 2004. XVII. 3639 XIX. 2913.

⁸⁵

   Nieudolna stylizacja dokumentu, nadto Andrzej tytułuje się w nim dziedzicem Ryczyhowa, chociaż był tylko jego tenutarju-

Agz. IX. str. 130.

⁸⁶

XIX -DLIII. DLXII. DLXVI. DLXXXVII. DLXXXV. DLXXXVI. DLXXXVIII. DXCI. DXCVI. DXCVII. DXCIX. DC. DCI. do DCV. DCVIII. do DCX. DCXX. DCXXII. do DCXXIV. DCCXXX1X. T. XVII.- MCCLXXXVIII MCCXCV. MCCCIV.

⁸⁷

J XVII — MCCCXXX. - MCDXL. T. IX str. 217.

⁸⁸

   XV. 2820.

⁸⁹

   XVII. 3950, 3975, 4057, 4079, 4080, 4191, 4272, 4277, 4281. XIX. 2543, 2551, 2581, 2593, 2603, 2612, 2615, 2617, 2619, 2634, 4117.

⁹⁰

XI. 2583, 2814, 3215. XVI. 236.

CMLXXXI. CMLXXXII. CMLXXX1V. CMLXXXVII. CMLXXXVIII. CMLXXX1X. CMXC CMXCII. 3049. CMXCIII. CMXCIV. 3053. CMXCV. CMXCIX. MI. 3073. MII. do MVI. 3080.

Pani Anna Frydrychowa, jak ją nazywają źródła, była osobą energiczną, pospołu z urzędnikami i służbą męża nie wahała się odbijać ciążenia urzędowego, jakie w dobrach mężowskich usiłowali przeprowadzić wierzyciele. I w inny jeszcze sposób starała się ona, z uszczerbkiem swych korzyści materjalnych, dopomódz mężowi. Ponieważ, jak wiemy, Jaćmierz był już zbyt obciążony zapisami i trudno było dalsze zapisy na nim umieścić, zrzekła się Anna na lat siedem pierwszeństwa przed innymi wierzycielami. Nie zawahała się zatwierdzać dalszych zapisów zastawnych na dobrach, już jej prawu podległych. Trudnoby przypuścić, iż czyniła to pod przymusem, zniewolona przez męża, nie brakło jej wszak energji, a jej stanowisko majątkowe i rodowe zapewne także wiele dodawały jej pewności. Raczej tedy kierowała się w tych wypadkach prawdziwem przywiązaniem i chęcią dopomożenia mężowi. Anna Frydrychowa Bo-lestraszycka żyła jeszcze w r. 1452, spłodziła czworo potomstwa, trzech synów: Fryderyka, Mikołaja, Jakóba, tudzież córkę Katarzynę².

¹ XI. 3406, 3537, 3538, 3548. XIII. 1384, 1385, 1764, 1982, 2944, 3717, 7260, 7263.

³ XI. 1644, 2316, 2352, 2427, 2428. 2726, 3089.

Najstarszy syn z drugiego małżeństwa, ujmujący Fryderyk, na cześć ojca i dziada ich imię noszący, zdrobniałe Fredryszkiem zwany, w młodym już wieku, zaledwie 20 lat licząc, zaczął na wydzielonej mu części Jaćmierza» najpierw z pomocą ojca pieniężną, potem samodzielnie gospodarować i swe mienie zapobiegliwie pomnażać. W r. 1465 nabył prawem zastawu w łącznej sumie 64 zł. węg. od podsędka sanockiego Pankosza i jego synowca Mikołaja ich części we wsi Pankoszowie i w obu Lalinach. Kiedy po śmierci matki Anny ojciec ożenił się po raz trzeci, Fredryszek łącznie z innymi braćmi począł się waśnić z ojcem i macochą i dopiero pod zagrożeniem utraty swej części macierzystej, zobowiązał się nadal żyć z ojcem i macochą w zgodzie¹. Fryderyk razem z młodszym bratem Jakóbem prowadzili długie waśnie z wdową po zmarłym bracie Mikołaju, Burnetą. Zył on jeszcze w r. 1497, a jakkolwiek wtedy liczył już przeszło 50 lat życia, nic jednak nie słyszymy, iżby zawarł jaki związek małżeński, albo iżby pozostawił dzieci.

Z pośród synów drugiego małżeństwa postacią najwięcej wybitną, zarówno ze względu na swój charakter i temperament, jak ze względu na majątek i rządność, był niewątpliwie drugi z rzędu syn Mikołaj. Miał lat 25, gdy go odumarła matka Anna, do której był prawdziwie przywiązany. Z boleścią też widział, jak ojciec, człowiek już w wieku podeszłym, o nowem trzeciem z rzędu począł myśleć małżeństwie. Mikołaj starał się powstrzymać ojca od tego kroku, gdy jednakże usiłowania jego nie pomogły i ojciec w r. 1468 zawarł trzecie małżeństwo, oburzenie syna zwróciło się przeciw maczosze. Dnia 4 maja 1468, korzystając zapewne z nie-

² XVI. 60, 273, 277, 523, 524, 2421.

obecności ojca, napadł on na dom ojcowski i macochę pobił, zadając jej szereg ran, które drobiazgowo potem policzono. Było ich wszystkich aż 24. Sprawa wytoczyła się przed sąd, ojciec pozwał własnego syna. Aby za-pobiedz zgorszeniu, wkroczył między waśniącą się rodzinę starosta sanocki Pieniążek. Zmusił on Mikołaja do przedstawienia rękojmi, iż nie będzie przeciw swemu rodzicowi, ani przeciw jego małżonce, tudzież przeciw komukolwiek z jej krewnych działał gwałtownie, lecz będzie postępował drogą prawa. Jednakże w tej walce z macochą, opinja stanęła po stronie syna, najbliżsi sąsiedzi (Krystyn z Wzdowa, sędzia ziemski i Stanisław z Zarszyna) chętnie przyjęli na siebie rękojem-stwo wobec starosty. Sam także starosta widocznie nie chciał występować w tej sprawie z całym rygorem prawa, skoro związał rękojmie zakładem stosunkowo nie bardzo wysokim stu grzywien. Natomiast mieli rękojmie wpływać na Mikołaja pobudkami etycznemi, powołując się na cześć i dobrą wiarę. Także bracia Fryderyk i Jakób stanęli po stronie brata przeciw macosze.

Poza tern był Mikołaj dobrym gospodarzem, pomnażał swój inwentarz gospodarczy, nabywał coraz to nowe posiadłości w ziemi sanockiej, a nawet przemyskiej i przeworskiej, prawem zastawu, n. p. w r. 1478 Wróblik w 80, w r. 1479 i 1480 Lubatówkę dolną w 110

i 130, w r. 1486 Zarzecze w 150, w 100 zł. węg. Dowodzi to zarazem, iż był zasobny w gotówkę.

Jakby chcąc wskazać ojcu niewłaściwość jego zapałów małżeńskich, sam dopiero po jego zgonie, w dojrzałym już wieku, mając lat około 40, zawarł związki małżeńskie. Kiedy pewnego razu (w r. 1482) odwiedził swego sąsiada w pobliskim Zarszynie, Piotra Zarszyń-

a w r.

1490 Wesołą

skiego, zastał tam matkę jego żony Katarzyny, panią Burnetę, bogatą wójtównę z Przeworska, niemkę z pochodzenia i imienia, która opłakała już zgon swego pierwszego małżonka, Piotra Dolińskiego. Wdowa była zamożna, posiadała bardzo piękną wyprawę, sprzęty domowe, perły, drogie kamienie, wspaniałe szaty, tuniki, futra, który to blask tak olśnił Mikołaja, iż rychło poprowadził Burnetę przed ołtarz (może w marcu 1482), biorąc po żonie posag wcale niezły 200 grzywien. Oprawa została zapisana w dwóch zapisach, przedzielonych okresem dziesięcioletnim (1482—1492), na Luba-towej, Wesołej i innych dobrach. Małżeństwo to związało go, zasiedziałego ziemianina sanockiego, silniej z ziemią przeworską, niejednokrotnie też zasiadał on w okresie 1486—1496 jako asesor na rokach sądowych, jakkolwiek nie czynił tego w swej ziemi rodzinnej. Od tego małżeństwa z niemką, przydomek czy przezwisko Niemca, jaki mu nadano jeszcze przedtem (w r. 1480), być może jako reminiscencję jego pochodzenia, a także zapewne jako wynik jego usposobienia czy upodobania, przylgnęło doń jeszcze silniej h

Mikołaj zmarł najprawdopodobniej w pierwszej połowie (przed majem) r. 1497, mając lat około 55. Ledwie zamknął oczy, wnet rozpoczęły się długie spory między braćmi Mikołaja, Fryderykiem i Jakóbem z pozostałą wdową o należną jej oprawę. Początkowo obydwaj bracia brali udział w sporze, potem Fryderyk wycofał się, a cały ciężar sporu spoczął na Jakóbie. Spór ten śledzić możemy w źródłach przez całych lat 6, a w chwili

¹ XVI 520, 521, 525, 526, 842, 1271, 1292, 1384, 1474, 1586, 1891-1893, 2081, 2082. XIX. 237, 316. LXXIX, XCVIII, CXXIV» CXLVI1.

kiedy urywają się źródła nasze, nie jest on bynajmniej jeszcze ukończonym. Z początku toczył się on z wielką gwałtownością, tak iż nawet starosta sanocki założył w r. 1497 zakład 120 grzywien między wdową a szwagrami, potem wszedł na zwykłą drogę prawa. Po pierwszych ośmiu miesiącach sporu zdawało się, iż zostanie on załatwiony polubownie. Pięciu poważnych obywateli ziemi sanockiej i przemyskiej podjęło się pogodzić zwaśnione strony, rzeczywiście też na razie z rezultatem pomyślnym (ugoda z 20 lutego 1498). Wszelkie dotychczasowe pozwy i spory zostały skasowane, również zniesiono listy oprawne, pochodzące od zmarłego Mikołaja, natomiast zobowiązał się Jakób zapłacić Burnecie na najbliższy św. Wojciech kwotę 35 zł. węg. pod zakładem takiejże sumy i pod wwiązaniem w część swych dóbr w Golczowej. Umowa ta była pomyślna dla Ja-kóba, mimo to Jakób nie wypłacił w terminie oznaczonym Burnecie nieznacznej stosunkowo kwoty. O tę też drobną kwotę toczy się dalej spór, Burneta prowadzi proces konsekwentnie, Jakób przeważnie nie staje na rokach sądowych, Burneta skazuje go zaocznie i uzyskuje na nim kary sądowe, ale gdy dochodzi do egzekucji, Jakób odbija siłą ciążenie. W ten sposób, jak się zdaje z winy Jakóba, toczy się ten proces czysto pie-niacki, przez lat, jak powiedzieliśmy, sześć x.

Najmłodszy syn z drugiego małżeństwa Jakób występuje w aktach w okresie lat 1486—1506. Kiedy Fryderyk chylił się coraz bardziej ku starości i myśli o zgonie poczęły go nachodzić, pomyślał o zaopatrzeniu syna Jakóba. Z należytości 200 grzywien, jaka mu się

¹ XVI. 2421, 2448, 2469, 2627, 2628, 2632, 2742, 2913, 2916, 2922.

11

należała od starosty sanockiego Mikołaja Pieniążka, przeznaczył połową Jakóbowi, na wypadek zgonu Fryderyka miał ją wypłacić Jakóbowi sam Pieniążek. I rzeczywiście w r. 1411 przyznaje Pieniążek Jakóbowi dług 100 grzywien i zabezpiecza go na Nowosiedlcach. Sam Fryderyk w r. 1470 wydziela pod pewnymi warunkami Jakóbowi wieś Bażanówką, jako jego schedą ojczystą i macierzystą, a Jakób kwituje ojca z jej odbioru. Około r. 1497 nabył Jakób sołtystwo w Gołczo we j i samą Golczową, począł sią też pisać sołtysem z Golczowej i tam także zamieszkał. Kiedy wybuchły spory miądzy wdową po zmarłym starszym bracie Mikołaju, Burnetą z Przeworska, on był głównym promotorem sporu przeciw bratowej, jakkolwiek słuszność nie była po jego stronie. Poza tern był człowiekiem uczynnym, chątnie pomagał sąsiadom rąkojemstwem albo podejmował w ich sprawie rolą dziewosłąba Pod wpływem szwagra Mikołaja Biernaszowskiego począł myśleć i o sprawach publicznych i cząsto zasiadał na rokach sądowych w latach 1475—1503, jakkolwiek ta gorliwość nie została uwieńczona żadną nagrodą w postaci urządu ziemskiego, sprawował tylko przez czas krótki (1500 r.) urząd burmistrza w Sanoku h

Wcale niezłą partją zrobiła córka Fryderyka z drugiego małżeństwa Katarzyna. Mając lat około 18, wyszła w r. 1464 (prawdopodobnie w maju) za mąż za Mikołaja Biernaszowskiego, człowieka poważnego i majątnego. Tytułem posagu otrzymał Mikołaj od teścia zapis w 200 grzywnach na wsi Bażanówce. Biernaszowski służył w razie potrzeby teściowi pożyczkami; już w pierwszym

XVI. 475, 734, 1092, 1112, 1119, 1392, 1512, 1589, 1640, 1679, 1802, 2421, 2563. MCLXXV. 2627, 2689, 3139.

roku swego małżeństwa pożyczył mu 100 grzywien, a w roku następnym 30. Pominąwszy drobny spór z sąsiadem Mikołajem Ulińskim o porwanego mu z Posady jaćmierskiej kmiecia, Biernaszowski zajmował się sprawami publicznemi, zasiadał często na rokach sądowych jako asesor, zbliżył się w ten sposób do ówczesnego starosty sanockiego Stanisława Pieniążka, któremu w potrzebie umiał usłużyć. W ten spoaób uzyskał urząd sędziego grodzkiego sanockiego, który sprawował w latach 1481 do 1486. I po ustąpienu z tego urzędu nie zaniedbywał roków sądowych. Równie pomyślnie układały się jego sprawy majątkowe. Z posesora zastawnego na Bażanówce przekształca się on w r. 1481 na dziedzica Nowosiedlec, które posiadał jeszcze w r. 1486. Biernaszowski żył jeszcze w r. 1503¹.

Po zgonie drugiej małżonki Anny, Fryderyk, jakkolwiek miał lat około 80, bynajmniej nie myślał odpoczywać w celibacie. Mimo oporu dzieci, a zwłaszcza Mikołaja, pojął, gdzieś pod koniec r. 1467 albo z początkiem 1468 r., trzecią z rzędu małżonkę. Podobnie jak Anna, była i ta trzecia małżonka, Elżbieta z Pyrzch-nicy wdową, podczas gdy jednak dwie pierwsze żony pochodziły z rodzin szlacheckich mniej wybitnych, ta była damą światową, jeżeli się tak wyrazić można. Jej pierwszy małżonek był to włoch znakomity, który z Genui przybył wraz z bratem do Polski, Krzysztof de Santo Romulo. W Polsce doszedł do godności nie tyle wysokich, ile raczej bardzo lukratywnych. Był mianowicie celnikiem (theloneator) lwowskim i żupnikiem (zupparius) ruskim, tudzież obu żup solnych w ziemi

przemyskiej (zupparius utriusque salis Premisliensis). Na tych stanowiskach zyskał znaczny majątek (trzymał wsie królewskie: Lubień, Szczuczenosy), a także zaufanie królewskie, używany był też do misyj zagranicznych (n. p. do Wołoszczyzny). Krzysztof nie żył już w styczniu 1467 h

Wiemy już, jak niechętnie powitali synowie z drugiego małżeństwa, zwłaszcza zaś średni Mikołaj, nową macochę. Nowa małżonka pomnożyła znacznie mienie Fryderyka, wniosła mu Lubień, a od Dominika, brata zmarłego Krzysztofa, nabył Fryderyk Szczuczenosy w r. 1472. Na Lubieniu zapisał Fryderyk Elżbiecie oprawę.

Stosunkowo niedługo, lat około 12, trwało pożycie obojga małżonków. Z małżeństwa tego pozostawił Fryderyk troje nieletnich jeszcze dzieci, syna Marcina i dwie córki Helenę i Barbarę. Wdowa pozbyła w r. 1479 Lubień braciom Janowi i Dziersławowi Wilczkom z Bo-czowa, za kwotę 288 grzywien i otrzymała od nich zaspokojenie posagu i wiana.

O losach tych dzieci nieletnich źródła z wieku XV bardzo niewiele podają wiadomości. Najstarszy Marcin, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa korzystając może ze stosunków matki, przeniół się w krakowskie, gdzie nabył wieś Lipnik i pojął w małżeństwo niejaką Małgorzatę; Wieś tę sprzedał on pod sam koniec r. 1492 staroście spiskiemu Piotrowi Kmicie z Wiśnicza² 3 4. O losach Heleny i Barbary nic nie wiemy.

Przodkowie i rodzeństwo.

O przodkach Fryderyka wiemy mniej, aniżeli o jego potomnych. Fryderyk nie był Polakiem z rodu. Być może, że w jego żyłach płynęło nieco krwi słowiańskiej, więcej jednak o wiele niemieckiej. Rodzina jego pochodziła z Miśni, krainy niegdyś słowiańskiej, a podówczas już zniemczonej, krainy, która w owych czasach i późniejszych dostarczyła Polsce szeregu rodzin szlacheckich. Z Miśni przybyli do Polski Bibersteinowie, Glaubiczowie i ród Wągrodów¹. Stamtąd pochodzili Michał i Jan Sehym-bergowie a Rayschenbok (1578)⁵ 6 7. Już ojciec Fryderyka, również Fryderyk, zwany w Polsce Misnarem (Meis-nansis), który urodził się w pierwszej połowie w. XIV (1330), przybył do Polski może około r. 1375, z młodszym bratem Janem. Ponieważ Fryderyk nie przyniósł do Polski osobnego nazwiska, w przeciwieństwie n. p. do Bibersteinów, tylko był nazywany od krainy, z której przyszedł, a nazwisko polskie wziął od swej wysługi w Polsce, przeto możemy wnioskować, iż był niższego pochodzenia. Być może, że należał do bardzo licznej warstwy służebnych (ministeriales) i że przybył on razem z Bibersteinami do Polski. Fryderyk zaciągnął się w szeregi rycerstwa Władysława Jagiełły (noster fidelis dilectus miles) i oddał królowi dość znaczne usługi, bliżej nam nieznane. Za te usługi wojenne otrzymał on od króla Władysława Jagiełły, pod koniec już swego życia, kiedy król bawił w Sanoku, przywilej na wieś Jaćmierz 6 listopada 1390, przywilej o którego potwierdzenie

postarał się potem syn Fryderyk w r.

1456 ¹. Od tęga

Jaćmierza poszło nazwisko całej rodziny Jacimirski. Zanim Fryderyk Misnar związał się w ten sposób z ziemią sanocką, przebywał on i miał zapewne jakieś dobra w ziemi pilznieńskiej, a zwłaszcza w bieckiej.

Młodszy brat Fryderyka Misnara Jan zmarł albo bezpotomnie albo też gałęź jego całkiem podupadła, gdyż głucho o niej w źródłach. Być może, że od tego Jana pochodziła fundacja kościoła w Niebieszczanach w r. 1400, jakkolwiek fakt tej fundacji wzbudzał już w w. XVII poważne wątpliwości, co do swej autentyczności ⁸ 9. Być może dalej, iż od tego Jana pochodziło kilku zubożałych Jacimirskich, którzy potem trzymali się klamki swych szczęśliwszych i możniejszych kuzynów. N. p. Marcisz Jacimirski, o którym mamy wiadomość, iż w r. 1465 przebywał na dworze Fredruszka Jaci-mirskiego i jego szwagra Mikołaja Biernaszowskiego i przez obu używany był do pełnienia pomniejszych funkcji sądowych¹⁰.

Fryderyk Misnar został prawdopodobnie adoptowany do herbu przez którąś z rodzin z rodu Sulimów, gdyż Jacimirscy używają w czasach późniejszych tego herbu, którego oczywiście nie mogli przynieść ze sobą z Miśni. Ponieważ Jaćmierz był poprzednio wsią królewską, przeto nie mogła istnieć poprzednio inna rodzina, autochtoniczna rodzina Jacimirskich, z którąby nasza rodzina się łączyła. Może tym adoptującym był teść Fryderyka, Fryderyk bowiem ożenił się już w Polsce, z nieznaną nam bliżej Katarzyną, zamieszkałą być może

1649 1650.

w ziemi bieckiej. Małżeństwo to zostało zawarte przypuszczalnie około r. 1385. Ze żona Fryderyka miała imię Katarzyny, na to wskazuje okoliczność, iż córka jego i wnuczka nosiły to imię i że on sam ufundował i hojnie uposażył z Pakoszem z Pakoszówki kościół w Strachocinie pod wezwaniem właśnie św. Katarzyny h

Nadanie królewskie Jaćmierza i fundacja kościoła w Strachocinie nastąpiły w r. 1390 już pod sam koniec życia Fryderyka, który zapewne niedługo potem zmarł.

Fryderyk Misnar pozostawił sześcioro potomstwa, pięciu synów i córkę. Wobec tego, że, jak mówiliśmy, Misnar zmarł rychło po r. 1390 (prawdopodobnie r. 1391), musimy przyjąć, że wszystkie jego dzieci przyszły na świat przed tym rokiem. W zgodzie z faktem tym zostawałaby okoliczność, iż potomstwo to występuje w aktach sądowych od r. 1420 mniej więcej począwszy. Ułożenie tego potomstwa w porządek starszeństwa przedstawia pewne trudności, z powodu lakonicznych wzmianek źródłowych. Najprawdopodobniej porządek ten był taki: Paweł, Fryderyk, Zygmunt, Mikołaj, Chotko, Katarzyna.

1386. W spadku po

O Pawle czyli Paszku Jacimirskim, nie mamy dość dokładnych wiadomości. Wyraźne o nim wzmianki źródłowe pochodzą z lat 1414—1431. W r. 1414 był już mężczyzną dojrzałym i żonatym. Data jego urodzenia przypada prawdopodobnie na r. ojcu otrzymał pewną, bliżej nam nieznaną, część Jaćmierza. Stąd poszło i jego nazwisko stale używane w aktach Jacimirski. Swoją działalność dzielił on między ziemię sanocką a biecką, żonę zaś wziął z ziemi bieckiej. Była to niejaka Mścichna, nieznana nam z rodu, osoba

¹ Por. Dodatek, dokument nr. 2.

nadzwyczaj energiczna i ruchliwa, wdowa po synie Jaśka z Domasławic, sołtysa z Szyrzyn. Małżeństwo to istniało już w maju 1414. Od pierwszego męża otrzymała zapis wienny 50 grzywien na wsi Lubno, która to kwota na wypadek jej śmierci miała wrócić do żyjącego jeszcze podówczas jej teścia Jaśka z Domasławic. W ziemi bieckiej miał Paszko liczne procesy zwłaszcza ze Stanisławem Żydówką z Gromnika. Zostawał Paszko zapewne w pewnych stosunkach z klasztorem Cystersów w Koprzywnicy, był w r. 1420 wraz bratem Fryderykiem świadkiem darowizny Anny z Góry na rzecz tegoż klasztoru ¹. Paweł, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, miał dwóch synów, Jerzego i Fryderyka. O młodszym Fryderyku poza uboczną wzmianką z r 1449² nic ponadto nie wiemy. Prawdopodobnie mieszkał on w ziemi bieckiej.

Starszy Jerzy był służką stryja Fryderyka. O Jerzym (Georgius), bratanku (filiaster) Fryderyka, bardzo skąpe mamy wiadomości z lat pięciu (1460—1464)³. Po ojcu swym odziedziczył on w ojczystym Jaćmierzu pewne, niewielkie cząstki, położone między granicą wzdowską, a gruntami chojnickimi. Miał też domostwo oddzielne, tuż obok plebanji położone wraz z ogrodem. W chwili, kiedy występuje na widownię swej ziemi, był już mężczyzną dojrzałym, może nawet czterdziestoletnim. Na tle tej schedy ojczystej, której bronił stanowczo Jerzy, rozpoczął się kilkuletni spór z Fryderykiem. Nie mógł on się oczywiście mierzyć co do znaczenia i wpływów ze swym potężnym stryjem. Niewielki jego udział w ziemi

'Kod. Małop. T. IV. nr. 1191 str. 184. ² T e o r. Biec. T. 1 str. 102.

³ Boniecki, Herbarz, T. VIII, twierdzi, że Jerzy był synem

Mikołaja.

zniżał go prawie do rzędu poddanych, lecz i w stryju poczucie krwi wspólnej przemogło zawziętość przeciwnika. W r. 1464 ugodą załatwili swe niesnaski rodzinne. Fryderyk poręczył synowcowi posiadanie tej ziemi i domostwa, jakie po ojcu przeszły na Jerzego, a nawet i synów swoich zniewolił moralnie i materjalnie do uszanowania praw Jerzego. Nadał mu wolności, bez których jego rolne gospodarstwo musiałoby chromać, wolność pastwiska gdziekolwiek zechce, i wolność wrębu w lasach jacimirskich na swą własną potrzebę, na opał i budulec, poprawił jego stanowisko społeczne, gdyż od wszelkiej zwolnił go służby (servitium). Nawzajem i Jerzy podparł swe słabe prawa dziedziczne wobec przewagi faktycznej stryja, udzieleniem mu, zawsze potrzebującemu gotówki, drobnej stosunkowo kwoty 30 grzywien. Ta kwota była zatem bezsprzecznie jego własnością i nieszanujący woli ojca synowie musieli mu ją w każdym razie wypłacić, gdyby go z jego cząstki usunąć chcieli. Tak zatem twarda rzeczywistość zmusiła Jerzego w prawie zastawu szukać pomocy dla prawa własności, okoliczność, która może nie dla niego samego, lecz dla dzisiejszych jurystów może się wydać problemem zastanawiającym¹.

Skąpe dane o osobie Zygmunta pochodzą wszystkie z przeciągu pięciu miesięcy jednego 1428 roku. Był on już wtedy mężem dojrzałym, myślącym poważnie i w miarę możności służącym sprawie publicznej. Otaczało go powszechne poważanie, a kiedy zasiadał na sądach, kładziono jego nazwisko zaraz tuż po biskupie przemyskim, a przed wszystkimi asesorami świeckimi. Cechowały go uczynność sąsiedzka i dążność do zgodnego pożycia, jego stosunki majątkowe nie musiały być wszakże nad-

zwyczaj pomyślne. Zapłata skromnego długu 3 grzywien sprawiała mu pewne trudności, rozkładać ją nawet musiał na dwie raty, swoją drogą na srogiego trafił wierzyciela, Mikołaja Pakoszowskiego, który ledwie za tydzień zwłoki, zamiast dwóch dwudziestu, zamiast jednej dziesięciu żądał zapłaty grzywien. I te warunki uciążliwe wolał Zygmunt raczej przyjąć dobrowolnie, niż bawić się procesem sądowym. Ze o mężu tak wybitnym zupełnie po r. 1428 milczą źródła, wniosek rodzi się uzasadniony, iż rychło potem zemrzeć musiał, bardzo być może, potomstwa nie pozostawiwszy żadnego ¹¹.

O Mikołaju, bracie Fryderyka, nie posiadamy prawie żadnych wiadomości, widocznie nie odgrywał on w życiu żadnej wybitniejszej roli. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa pozostawał on w wspólności gospodarczej z Fryderykiem i z nim razem siedział na Jaćmierzu. Wiadomości o nim pochodzą z lat 1434—1435. W czasie sporów granicznych Fryderyka z Krzczonem, kasztelanem sądeckim, właścicielem Zarszyna i Długiego, został w grudniu 1434 przez kmieci z Długiego poraniony. Sam procesował się z Przecławem z Wzdowa. Czy wspomniany pod r. 1424 kleryk dyecezji przemyskiej Błażej (Blasius Nicolai de Jacimirz)², mógł być jego synem, jest rzeczą bardzo wątpliwą.

Również nie wiele wiemy o najmłodszym z braci Chotku. Wzmianki o nim pochodzą jedynie z r. 1437. Zwraca uwagę jego imię ruskie, w przeciwieństwie do imion reszty braci. Podczas, gdy brat najstarszy Paweł przebywał przeważnie w powiecie bieckim, a Fryderyk, Zygmunt i Mikołaj w sanockim, Chotko był związany

z ziemią przemyską. W jaki sposób to nastąpiło, nie wiadomo. W początkach roku 1437 wraz z Fryderykiem procesuje się ze Stankiem Ryterowskim. Był właścicielem części wsi Knieżyc, żonaty był z Jarochną Bybelską, panną zamożną, pochodzącą z rodziny wpływowej. Posag-i wiano w wysokości 60 grzywien zapisał jej na tejże wsi. Zgon Chotka musiał nastąpić w r. 1437, gdyż już tego roku występuje Jarochna, jako małżonka księcia Iwana Nieświżskiego z Przedzielnicy*.

Katarzyna była młodszą siostrą Fryderyka. Wiadomości, jakie o niej posiadamy, obejmują niedługi okres czasu lat 7 od r. 1424—1431. Już w samych początkach (w styczniu) r. 1424 była ona mężatką; jest rzeczą prawdopodobną, iż w związki małżeńskie wstąpiła niedługo przedtem, może pod koniec r. 1423, skoro z początkiem r. 1424 otrzymuje zapis posagu. Mężem jej był niejaki Wit (Vitus), o którego pochodzeniu nie wiele wiemy. W każdym razie był to człowiek niezamożny, skoro żony nie wprowadził do własnych dóbr, lecz mieszkał z nią razem w tej części Jaćmierza, jaką siostrze dał tytułem zastawu na posag Fryderyk. Możliwe tedy, iż był to t. zw. przyżenieniec. Nawet nazwisko swoje brał małżonek Katarzyny od tych dóbr zastawnych, zwał się Witem z Jaćmierza. Po matce był spokrewniony z Mikołajem z Łopuszy, zostawał też w pokrewieństwie z Janem i Pawłem (Paszkiem) Jasieńskimi z Jasieniowa. Jest mianowicie rzeczą możliwą, iż siostra Wita była żoną Paszka Jasieńskiego, tak iż obaj byli w stosunku do siebie szwagrami. Wit był człowiekiem uczynnym, chętnie pomagał, jak mógł, swym krewnym. Mikołajowi, synowi Hermana z Łopuszy, pomógł, gdy tenże naga-

niony wywodził swe szlachectwo, a kiedy bracia Jasieńscy popadli w spór z kmieciami haczowskimi, podjął na ich prośby, uciążliwe, bo w wysokiej, jak na jego stosunki majątkowe, kwocie 60 grzywien, rękojemstwo.

Fryderyk był dla swej siostry Katarzyny i jej męża, bratem i szwagrem względnym i troskliwym, zastępował jej ojca, a mężowi jej teścia, jedna z zapisek nazywa nawet Wita zięciem (gener) Fryderyka, jakkolwiek był tylko jego szwagrem. Siostrze tej wyznaczył Fryderyk posag z mienia macierzystego, najpierw w wysokości 40 grzywien, potem podwyższył go do wysokości 60 grzywien. Posagu tego nie wypłacił odrazu gotówką, lecz dał małżeństwu w zastaw 9 kmieci w Jaćmierzu, którzy mieli opłacać roczny czynsz na rzecz zastawników w kwocie 5 grzywien, potem podwyższony do 6 grzywien rocznie. Ewentualny niedobór w czynszach zobowiązał się uzupełnić sam Fryderyk. Dopiero po siedmiu latach wykupił Fryderyk zastawionych kmieci, wypłacił małżeństwu 60 grzywien, z odbioru tej sumy otrzymał też sądowe pokwitowanie. O dalszych losach małżeństwa brak w źródłach, któremi rozporządzamy, wiadomości. Należy się domyślać, iż musieli ustąpić z zastawionej dziedziny, być może, iż rozporządzając odrazu znaczniejszą gotówką, nabyli ziemię lub przynajmniej wnieśli swą sumę na jakieś dobra prawem zastawu. Na tern nowem gospodarstwie udało się im też pomnożyć przeszło dwukrotnie swe mienie.

Katarzyna miała w sobie nieco tej gwałtowności i samodzielności, jaką odznaczał się brat. Razu pewnego n. p. (w r. 1424) wpadła do części swego brata i pobiła jego kmiecia, a co nawet wybuchł między rodzeństwem spór sądowy h W małżeństwie tern zostało spło-

¹ XI. 9, 52, 53, 106, 159, 402, 423, 437, 484.

dzone dwoje dzieci, syn Jan i córka Anna. O Janie mamy tylko urywkową wzmianką z r. 1440, iż wraz z Fryderykiem i jego synem Teodorykiem pobrali w lasach chłopom zarszyńskim siekiery i płaszcze. Jeszcze przed r. 1451 zmarli jednak, zarówno Wit jak i Katarzyna (Wit żył jeszcze w r. 1440), opieką zaś nad pozostałą córką objął wuj Fryderyk. Okazał sią on opiekunem sumiennym i gorliwym, wyszukał też siostrzenicy swej, gdy miała lat mniej wiącej 18, mąża zamożnego i zapobiegliwego, Rafała z Mikołajowa (Mikołajowski* Mikułajowski), który w bliższych stosunkach zażyłości i przyjaźni zostawał z Leonardem z Pobiedna ¹². Siostrzenica odpłacała, zdaje sią, wujowi równą życzliwością i w sprawach pieniążnych okazywała mu znaczną ustą-pliwość. Tytułem posagu przyrzekł w r. 1451 miecznik dać Annie 130 grzywien, a wiąc przeszło dwa razy wiącej, niż otrzymała jej matka Katarzyna. Na wypadek niezapłaty tej kwoty w oznaczonym czasie, miał Rafał prawo skupić jeszcze Wilama Czeszykowicza z 70 grzywien, zapisanych na dobrach Bażanówce i samemu objąć wieś w zastawne posiadanie w 200 grzywnach. Rafał zapisał żonie tytułem oprawy 260 grzywien na Bażanówce. W dwa lata później, miecznik spłaciwszy prawdopodobnie Annie tylko 10 grzywien, dał jej w pozostałych 120 w zastaw osiem łanów na przedmieściu jaćmierskiem. Rafał wygadzał też swemu jakoby teściowi drobniejszemi pożyczkami, n. p. w r. 1456 kwotą 32 grzywien, za co otrzymał w zastaw półtora łanu w Jaćmierzu, zastaw ten jednak odstąpił on zaraz wojewodzie sanockiemu Mikołajowi Radwanowi, ten przelał go dalej na sądziego ziemskiego sanockiego Mikołaja Burzyń-

skiego, a Burzyński po 5 latach dzierżenia na wojewodę sanockiego Mikołaja Ulińskiego. Rafał umiał zawierać interesy, pomnażające jego mienie, a w samym Jaćmierzu nabył na własność trzy czwarte łanu od kmiecia Hawsa¹³. Rafał, który używał też nazwiska Jacimirski, a prawdopodobnie i Anna, żyli jeszcze w r. 1461.

Uwagi ogólne.

Z przedstawionego powyżej szeregu wiadomości szczegółowych, wyprowadzić możemy kilka cech ogólnych, charakteryzujących całą rodzinę. Była to tedy przedewszystkiem rodzina wyłącznie ziemiańska, zajęciem jej głównem i można powiedzieć jedynem, była uprawa roli, wraz z kilku nielicznemi gałęziami przemysłu gospodarczego, jak przemysłem młynnym, gospodarką rybną, zapewne także przemysłem drzewnym, hodowlą bydła i t. p. Członkowie tej rodziny łączyli się węzłami małżeńskimi znowu prawie wyłącznie z kobietami szlachec-kiemi, wyjątkowo tylko pojmują w małżeństwo córki sołtysów, zresztą także z urodzenia szlachty. Sołtystwa i wójtowstwa były w ogóle tym węzłem pośrednim, który łączył tę rodzinę, jak i wiele innych rodzin szlacheckich ówczesnych, ze stanem mieszczańskim i zawodami mieszczańskimi. Wielu członków naszej rodziny piastowało sołtystwa, a niektórzy uważali nawet sołtystwo, jako główną podstawę swego stanowiska społecznego i stale tytułowali się sołtysami (Jakób).

Gospodarka rolna wyczerpywała prawie całkowicie siły fizyczne i umysłowe naszej rodziny. Uprawa roli podpadała wówczas w stopniu o wiele wyższym pod

pojęcie walki z przyrodą, aniżeli obecnie. Na inne dziedziny życia ludzkiego, pracę publiczną, polityczną, nie mówiąc już o wyższych zajęciach umysłowych, brakło jej czasu, sił i nawet odpowiedniego zrozumienia. Stąd tylko niewielu stosunkowo członków tej rodziny, sprawowało urzędy publiczne, a jeżeli je sprawowało, to niższe, w każdym zaś razie tylko ziemskie.

W dziejach tej rodziny zaobserwować też można t. zw. parcie na wschód. Ojciec Fryderyka przyszedł do Polski z zachodu, przez ziemię biecką i być może pilznieńską do sanockiej, gdzie ostatecznie osiadł. Sam Fryderyk pozostał wprawdzie na stałe w tej ziemi sanockiej, ale swymi nabytkami terytorjalnymi wybiegał poza jej granice, głównie również w kierunku wschodnim, do ziemi przemyskiej, po części także lwowskiej. Jego syn najznamienitszy Jan przeniósł się już na stałe do ziemi lwowskiej i tam założył swą siedzibę, a jego wnuk, prawnuk Fryderyka, posunął się jeszcze dalej na wschód w granice Wołynia, do ziemi buskiej. W ten sposób w ciągu niespełna jednego stulecia odbyła ta rodzina długą drogę od Jaćmierza w ziemi sanockiej, do Ostrowia w ziemi buskiej, odległość tych dwóch miejscowości w linji prostej wynosiła prawie 200 kilometrów. I to jest rzeczą charakterystyczną, iż właśnie ci członkowie rodziny, którzy szli na wschód, dochodzili z pośród innych tylko sami jedni do godności urzędowych, przedstawiali tedy w stosunku do innych członków element silniejszy i bujniejszy.

Wśród imion, pospolitych w naszej rodzinie były pewne, używane ze szczególnem upodobaniem. Do nich należały przedewszystkiem: Jan (4 członków rodziny), a także Fryderyk (3 razy). Znajdujemy również dwóch Teodoryków i dwóch Mikołajów. Oczywiście nie bie-

rzemy tu w rachubę imion obcych, t. j. kobiet, które przez małżeństwo łączyły się z rodziną Jacimirskich, tudzież mężczyzn, jacy pojmowali w małżeństwo kobiety z tej rodziny. Potomkowie Fryderyka w późnym stosunkowo wieku, w 40 albo 50-tym roku, zawierali małżeństwa, nij żyli też oni zbyt długo, 50 — 60 lat, to był ich wiek przeciętny.

Dalsza cecha charakterystyczna naszej rodziny, to jej charakter rycerski. Jak inne rodziny szlacheckie owych czasów, podobnie i Jacimirscy, można powiedzieć, dzierżyli w jednej dłoni lemiesz, w drugiej miecz. To połączenie było nieodzowne i wynikało samo przez się z ówczesnych stosunków. Fryderyk Misnar, przybysz do Polski, otrzymał Jaćmierz od króla jako wysługę za zasługi wojenne. Fryderyka samego urząd przez długie lata piastowany wskazuje jako rycerza. W lipcu 1444 pociągnął Fryderyk wraz z innymi ziemianinami sanockimi na wyprawę wojenną. Byli w tern gronie: kasztelan sanocki Piotr Smolicki, Jan Bal, Piotr, chorąży sanocki i Jerzy Matjaszowice, czterej bracia Czeszykowicze. Widzimy ich wszystkich na postoju w Krośnie¹, jednakże rychło z tej wyprawy powrócili do domów. Jan Frydrychowicz odznaczył się na wyprawie wojennej około r. 1453, być może nawet na czele osobnego oddziału, za to otrzymał zaszczytny tytuł rycerza (strenuus miles), łaskę królewską i hojne królewszczyzny w ziemi lwowskiej. Jednakże te wyprawy wojenne państwowe nie były ostatecznie ani tak częste, ani tak uciążliwe. Cięższe zadanie czekało szlachtę na miejscu. Na niej ciężyło zadanie utrzymania ładu i porządku w swoich posiadłościach, obrony swych rodzin, służby i swych

poddanych od częstych najazdów zbójników polskich i węgierskich, od uciążliwych sąsiadów. Dlatego dwór każdego szlachcica był zawsze obwarowany. Osobne baszty n. p. znajdujemy podówczas w Boiskach, należących do Tarnawskich, w Jabłonicy, własności Henryka Kamienieckiego i w Warze należącej do sędziego Krzysztofa. Warownym był też dwór Fryderyka w Jaćmierzu, a jego syn Jan miał nawet wspaniałą twierdzę w Nie-bieszczanach, która była przedmiotem podziwu i zawiści sąsiadów. Nawet kmiecie mieli swoje domostwa, budowane w sposób bezpieczny i otoczone parkanem ¹.

Dodatek.

Dokumenty.

7. lł^ Sanoku, 6 listopada 1390.

Władysław Jagiełło nadaje swemu rycerzowi Fryderykowi Myssnarowi w nagrodę jego zasług wieś Jaćmierz w ziemi sanockiej i określa jej granice.

Wladislaus Dei gracia, rex Poloniae necnon terrarum Cracoviae, Sandomiriae, Siradiae, Lanciciae, Cuyaviae, Litvaniae princeps supremus, Pomeraniae Russiaeque dominus et haeres. Quamquam regalis dignitas, circumspecta benignitas universorum ex officii debito subditorum utilitati dignetur intendere et ea, quae gnota ipsorum commoda censentur, efficere consideracione graciosa perpendat, ad illorum tamen procurandas utilitates uberius inclinatur, quos intemeratae fidei firma constancia et laborum indefessorum solercia clare testimoniis recomendat. Sane consideratis clarae fidei studiosis obsequiis, quibus Fredericus Myssnar noster fidelis dilectus miles, nobis hactenus complacuit, et imposterum

12

prestancius poterit complacere, horum intuitu ipsum specialis graciae prerogativa prevenire cupientes, sibi et eius liberis ac successoribus legitimis, granicies mediando inter villas nostras et alias circumiacentes, villam dictam Jaczimirscz in districtu Sanocensi sitam cum omnibus metis et graniciis eidem Frederico Myssnar deiurando (sic) et reservando (sic) perpetua et irrevocabili donacione damus, conferimus et donamus, prout nos possidebamus, tenuimus. Incipiendo primo ab origine fluvii dicti Rus-sava, qui fluit in villam dictam Strachoczyne Woli usque ad pratum dictum Crassna et a prato usque ad campum dictum Dluskie pole, et ulterius ad viam, quae transit de Jaczimirscz ad villam Nowesedleczcze, et ultra cum ista via, ubi exit de silva, et a via usque ad lacum, qui est infra praticulum. Et cum isto lacu usque ad ponticulos, et a ponticulis usque ad fluvium dictum Sedliczka, et cum isto fluvio ad stagnum, ubi dictus fluvius intrat. Et istud stagnum totum usque ad fluvium dictum Pele, ubi intrat ad stagnum, et inde directe ad pontem dictum Roslon, et a fine pontis predicti directo modo, ubi directius ad fluvium Wyslok potest perveniri, et istud flumen Wisłok cum ambobus litoribus usque ad molendinum, quod pertinet ad Jaczimirscz, et infra molendinum unum litus predicti fluvii Wyslok usque ad portum de Oleowky, et a portu infra ubi fluvius dictus Neczeczii intrat omnia prata, quae sunt circa dictum fluvium Nyeczeczij supra. Et in istis graniciis supra descriptis, quantum ipse Fredericus Myssnar et sui legitimi successores possint et valeant locare villas, ipsis incorporamus perpetuis temporibus duraturas. In quorum omnium et singulorum testimonium et evidenciam certiorem, praesentes nostras litteras privilegiales predicto Frederico et eius legitimis successoribus dari mandavimus nostri sigilli

roboratas munimine. Actum in Sanok, die dominico infra octavas festi Omnium Sanctorum anno Domini millesimo tricentesimo octuagesimo decimo, praesentibus Johanne Sandomiriensi, Sandzywogio Kalissiensi palatinis, Petro Kmitha, castellano Lublinensi, Petro Wlod-konis (de) Charbinowicze et Thomkone subpincerna Cracoviensi. Et aliis quam pluribus nostris fidelibus fidedignis. Datum per manus honorabilis viri Zaclicze prepositi Sandomiriensis, aulae nostrae cancellarii fidelis dilecti.

Metr. kor. T. XI. f. 243.

2. W Sanoku, 16 grudnia 1390.

Fryderyk z Miśni, dziedzic Jaćmierza i Pakosz z Pakoszówki uposażają kościół parafjalny pod wezwaniem św. Katarzyny we wsi Strachocinie.

In nomine Domini Amen. Cum tempus nostrum continua revolutione proch dolor sic labitur, quod praeteritorum actio futurorum successione subrepiatur, sed dum inter cetera animalia homo sit dignior creatura et perfectior in resolutione carnis et anima, merito suum cognoscere debet creatorem. Igitur nos Frędericus Meisnansis, haeres vero de Jaczymierz, paginulam per praesentem promulgamus universis et singulis, tam modernis quam futuris, quibus expedit seu fuerit opportunum, quia de maturo consensu favoreque serenissimi regis Poloniae ac nostra bona deliberatione sana mente hilari vultu pariter et corporis tota voluntate necnon nostrorum amicorum de consilio decrevimus procurare testamentum animae nostrae pro salute, videlicet ecclesiam ex fundamento in honorem Dei omnipotentis et Matris eius Virginis Mariae in honoremque Sanctae

12*

Caterinae Virginis fundatam in granitiis villae Kosta-rowcze ante villam vocatam Strachocina, ut eo plebanus ibidem perfectius residere poterit, damus ecclesiae predictae rectorique eidem et suis successoribus unum mansum in supradictis granitiis villae Kostarowcze condam pertinentis Franconicae mensurae agri perfecti atque exstirpati et campos situatos retro ecclesiam praedictam vulgariter obszchary a fluvio dicto Swoczycza et ab antiqua via expulsionis vulgariter wygon villae Kostarowcze usque ad secundum fluvium granities dividentem inter Strachocina et Kostarowcze usque ad coniunctionem ipsorum, tenendos habendos et absque impedimento omnimode libere perpetue possidendos. Item eidem ecclesiae suoque rectori assignamus fideliter et damus unam tabernam constructam circa ecclesiam in supradicto laneo cum omnibus usibus, fructibus et proventibus nihil nobis ac nostris successoribus iuris ac dom nii in eadem reservando, sed hae-reditarie temporibus perpetuis praemissa ecclesia debet congaudere. Etiam sepedictae ecclesiae damus et afferimus decimam iustam fidelem de laboribus nostris in villa Kostarowcze in omnibus, prout forma iuris decimae requirit. Insuper cmetones singuli et incolae in Strachocina, sint Ruteni vel Poloni, singulis annis temporibus perpetuis annonas seu missales in quolibet festo Sancti Martini de quolibet manso ipsorum in latitudine mensurato unam mensuram siliginis ac unam avenae secundum ritum aliarum villarum iuri teutonico obedientes sine omni excusatione postergata (sic) dictae ecclesiae et suo rectori plenarie exsolvent. Scultetus vero dictae villae libertate completa de tribus laneis, quos in privilegio suo tenet signatos et habet, secundum ut ibi forma canit, aut ecclesiae dictae decinam manipularem det omnis grani seu mansum tertium resignet perpetue. In villa vero Meszeva sive Ruteni vel Poloni praescriptae ecclesiae quinque mensuras siliginis et quinque avenae temporibus perpetuis anno quolibet in festo Sancti Martini sine omni excusatione pro toto sint astricti dare et exsolvere. Nos vero Pakos de Pakosowska haeres supradicto tenori in his obedientes omnibus licitis et honestis damus et assignamus ecclesiae priusdictae suoque rectori in villa nostra priusdicta, ut omnes et singuli cmetones, tam Ruteni quam Poloni in eadem manentes, in festo Sancti Martini singulis annis perpetuis temporibus annonas seu missales de quolibet manso similiter mensurato in latitudine unam mensuram siliginis et unam avenae secundum ritum Theutonicalem solvere sint astricti. Item damus et perpetuis temporibus assignamus una cum nostris successoribus natis aut nascendis sepedictae ecclesiae in prelibata villa decimam de nostris laboribus aratroque nostro cum omnibus usibus, fructibus, prout ius decimae requirit, tenendam habendam possidendam et in usum beneplacitum convertendam, prout sibi utilius videbitur ordinari. In cuius rei evidentiam praesentem paginulam sigillis nostris iussimus roborari. Datum in Sanok, sabbato in die Sancti Valentini sub anno Domini millesimo trecentisimo octuagesimo decimo.

T e r r. S a n o c. T. 10. st. 393—395.

3. W Nowem Mieście, 21 października 1456. Kazimierz Jagiellończyk zatwierdza przywilej króla Władysława Jagiełły z dnia 6 listopada 1390, nadający Fryderykowi Myssnarowi wieś Jaćmierz.

In nomine Domini Amen. Ad perpetuam rei memoriam. Ne error oblivionis gestis sub tempore versantibus

imposterum paret detrimenta, alta regum et principum providenda decrevit, ea litterarum apicibus et testium annotatione perhennari. Proinde nos Casimirus, Dei gratia rex Poloniae necnon terrarum Cracoviae, Sando-miriae, Siradiae, Lanciciae, Cuyaviae, magnus dux Lit-huaniae, Pomeraniae, Russiae Prussiaeque dominus et haeres etc. Significamus tenore praesencium, quibus expedit universis praesentibus et futuris harum noticiam habituris, quomodo pro parte nobillis et strenui Frederici Myssnar de Jaczimirscz fidelis nostri dilecti nostrae maiestati peticio oblata continebat, quatinus privilegium infrascriptum olim serenissimi principis domini Wladislai regis Poloniae genitoris nostri carissimi de innata celsitudinis nostrae clementia ratificare, approbare, gratificare, innovare et confirmare dignaremur graciose. Cuius quidem privilegii tenor de verbo ad verbum sequitur et est talis.

(Inserowany dokument nr. 1).

Nos igitur Kazimirus rex praefatus, peticionibus ipsis tanquam iustis et rationabilibus benigniter annuentes, privilegium praescriptum in omnibus suis punctis, capitulis, articulis, clausulis et condicionibus universis ratificamus, gratificamus, innovamus, roboramus et praesentis scripti patrocinio confirmamus, decernentes illud robur perpetuae firmitatis obtinere. Harum, quibus sigillum nostrum praesentibus est subappenśum, testimonio literąrum. Actum in convencione Novae Civitatis, feria quinta ipso die undecim millium virginum, anno Domini millesimo quadringentesimo quinquagesimo sexto, praesentibus ibidem reverendo in Christo Patre domino Thoma episcopo et Johanne de Czyżów, castellano et capitaneo, Johanne de Thanczin Cracoviensi, Johanne de Oleschnycza Sandomiriensi, Andrea Odrowansch de Sprowa Leopoliensi palatinis, Predborio de Conyczpole, Sandomiriensi, Creslao de Curoswankij Lublinensi, Nicolao de Zacrzew Wisliciensi et Gregorio de Branycze Radomiensi castellanis, et aliis quam pluribus fidedignis ad praemissa. Datum per manus venerabilis et egregii johannis Luthkonis de Brzeszye utriusque juris doctoris, Sacri Apostolici pallacii causarum auditoris, archidiaconi Gnesnensis et regni Poloniae vicecancallarii. Relacio eiusdem etc.

Metr. kor. T. XI. f. 243.

4. W Krakowie, 23 czerwca 1523.

Zygmunt I. zatwierdza przywilej Fryderyka z Miśni, dziedzica Jaćmierza z daty Sanok 16 grudnia 1390 dla kościoła parafialnego w Strachocinie.

In nomine Domini Amen. Ad rei perpetuam memoriam. Nos Sigismundus, Dei gratia Rex Poloniae, Magnus Dux Lituaniae necnon terrarum Cracoviae, Sendomiriae, Siradiae, Lanciciae, Cuiaviae, Russiae, Prussiae, Culmensis, Elbingensis, Pomeraniaeque etc. dominus et haeres. Significamus tenore praesentium, quibus expedit universis et singulis praesentibus et futuris harum notitiam habituris, quia veniens ad nos honorabilis Stanislaus, rector ecclesiae parochialis in Strachocina dioecesis Praemisliensis iuris patronatus nostri, nobis humiliter supplicavit, ut infrascriptum privilegium dotis et fundi ecclesiae predictae confirmare, innovare, approbare et ratificare dignaremur, cuius tenor sequitur.

(Inserowany dokument nr. 2).

Nos igitur Sigismundus rex divinum cultum eiusdem ecclesiae augere et commodidati eiusdem rectoris consulere et providere cupientes, praeinsertas litteras ac omnia et singula in eisdem contenta de certa scientia et speciali gratia regiis nostris ratificamus, approbamus et confirmamus praesentibus decernentes eas robur debitae et perpetuae firmitatis habituras tenore praesentium mediante. Pro tanto vobis pro tempore existen-tibus capitaneis nostris Sanocensibus mandamus praesentibus, quatenus eundem plebanum in Strachocina et alios pro tempore existentes in et circa concessionem privilegii praescripti per nos confirmati et omnium ac singulorum in eo contentorum conservetis et ab omnibus iniuriis eosdem tueamini et defendatis. Pro gratia nostra aliter facere non ausuri. In cuius rei testimonium sigillum nostrum praesentibus est subappensum. Actum Cracoviae, feria tertia in vigilia sancti Joannis Baptistae, anno Domini millesimo quingentesimo vigesimo tertio, regni vero nostri decimo septimo. Praesentibus reverendis in Christo patribus domino Joannę de Lasko archiepiscopo Gnesnensi legato nato et primate, Joannę de Conari Cracoviensi episcopo, Raphaele de Leschno Plocensis et Andrea Crzyczki Premisliensis ecclesiarum electis necnon magnificis, generosis et venerabilibus Christofero de Sydlowiecz palatino et capitaneo generali Cracoviensi et regni nostri cancellario etc., Joannę comite de Tarnów Woynicensi, Joannę de eadem Tarnów Biecensi et Joannę de Wyieczwa et in Carnischyn Plocensi castellanis, Stanislao de Chodecz marsalco regni nostri et capitaneo Leopoliensi, Joannę Latalski Gneznensis, Cracoviensis et Lanciciensis, Joannę Skarbimiriensis et canonico Cracoviensi ct Paulo Krasowski Omnium Sanctorum

in Cracovia praepositis ecclesiarum et canonico Leopo-liensi, secretariis nostris et aliis quam plurimis dignitariis officialibus ac curiensibus nostris ad praemissa testibus fidedignis sincere et fideliter nostris dilectis. Datum per manus praefati magnifici Christoferi de Sydlowiecz, palatini et capitanei generalis Cracoviensis ac regni nostri cancellarii, tum Syradiensis, Novae Civitatis, Sochacoviensis, Costinensis etc. capitanei sincere nobis dilecti. Christoferus de S. palatinus et capitaneus Cracoviensis ac regni Poloniae cancellarius mp. Relatio eiusdem magnifici Christoferi de Sydlowiecz palatini et capitanei generalis Cracoviensis ac regni Poloniae cancellarii.

T e r r. S a n o c. T. 10. str. 393—397.

TABLICE GENEALOGICZNE.

¹

XI —CMXCIV. 3053. CMXCV. XVI.-96, 200, 270-272,1112, 1166, 1205, 1384, 1793, 1802 DCLXXXV. 2563. MCLXXV.

11*

²

O tym Krzysztofie de S. Romulo por. Ptaśnik Jan,

³

Kultura włoska wieków średnich w Polsce, Warszawa 1922 str. 53-56

⁴

XVI. 520, 521, 525, 526. XV. 3947, 3948. Wierzbowski, Matricularum Summaria T. II. nr. 64.

⁵

Semkowicz Władysław, Uwagi metodyczno-krytyczne

⁶

nad pochodzeniem rycerstwa polskiego wieków średnich, Bulletin Akad. Umiej. 1912.

⁷

Źródła dziejowe, T. X. nr. 12 str. 21.

⁸

   Por. Dodatek, dokumenty nr. 1 i 3.

⁹

   Terr. Sanoc. T. 18 str. 55—56 r r.

¹⁰

   XI. 3260. XVI. 271, 273.

¹¹

XI. LXXXVIII. 292, 294, 295.

³ XI. 676, 686, 693 VIII. str. 74.

¹²

Zastępował go w sprawach sądowych.

¹³

XI. 271, 273, 1290, 2930, 2931, 3010, 3119, 3120, 3124, 3208, 3260, 3265, 3266, 3303, 3304, 3606.

I.

1. Paweł Ja-cimirski (* 1386) 1414-1431 żona Mścichna 1414 1. Jerzy Jaci-mirski 1460-1464 2. Fryderyk 1449.

Nieznany

protoplasta

1330

1. Fryderyk Misnar * ok. 1330. zaśl. ok. r. 1385. f 1391.

żona

Katarzyna z rodu Sulima

2. Fryderyk Jacimirski (*1387) miecznik sanocki 1420-1479.

3. Zygmunt (*1388)

1428

4. Mikołaj (*1389) 1434-1435

5. Chotko (*1390)

1437

żona

Jarochna Bybelska 1437 2°v° za ks. Iwanem z Prze-dzielnicy

1440

6. Katarzyna (*1391) 1424-1431

mąż Wit 1424-1411

1. Jan (* 1425)

2. Anna (* 1426) 1451-1461

mąż

Rafał z Mikołajowa 1451 — 1461

2. Jan

Marcisz Jacimirski 1465 (?)

II.

Potomstwo Fryderyka.

1. Jan Frydrycho- 1. Andrzej (Hyn-drzych) 1468-1491 żona Elżbieta 1491.

1. Jan

W1CZ

Niebieszczański

stolnik lwowski

podstarości

lwowski

1490-1506

1438-1467 żona Anna

I żona Jadwiga Trześniowska 1424-1437

2. Piotr 1444-1459 żona Anna Balówna 1459; w 1463,2°v° za Mikołajem Ulińskim 3    Teodoryk

1440-1458

4.    Jadwiga 1448—1465

5.    Zofja 1453-1460 kza Janem Sławęckim

2. Teodoryk (Dymitr) 1470 -1472

2. Adam z Ry-czyhowa i 1497-1505

3. Małgorzata za Jakóbem z Pod-horzec 1491

fl.

II żona Anna

IV Bolestra-

Fryderyk 1463-1497 2. Mikołaj (Niemiec) 1468-1497 żona Burneta 1482-1503

szycka

1442—1452

3. Jakób z Golczo-wej 1468—1506 Katarzyna 1464-1465 za Mikołajem Bier-naszowskim

4.

sędzią grodz sanoc.

1464-1503

III żona Elżbieta z Pyrzchnicy l°v° za Krzysztofem de S. Romulo

1.

cn ed

1468-1479

Marcin 1479-1492 żona Małgorzata Helena 1479 Barbara 1479

TREŚĆ

Strona

I.    Granice ziemi.......... .    .    .    .

II.    Stosunki narodowościowe........

Niemcy..................

Węgrzy..................

Cyganie..................

Czesi...................

Litwini..................

III.    Stosunki kościelne*............

Kościół zachodni..............

Wykaz kościołów..............

Kościół wschodni..............

Wykaz cerkwi...............

IV.    Ziemia, sądy, wojna...........

V.    Królowa Zofja..............

VI.    Miecznik Fryderyk Jacimirski. .    . . .    .

Ziemia..................

Fryderyk.................

Potomni..................

Przodkowie i rodzeństwo...........

Uwagi ogólne...............

Dodatek. Dokumenty.............

1.    W Sanoku, 6 listopada 1390. Władysław Jagiełło na

daje swemu rycerzowi Fryderykowi Myssnarowi w nagrodę jego zasług wieś Jaćmierz w ziemi sanockiej i określa jej granice.............

2.    W Sanoku, 16 grudnia 1390. Fryderyk z Miśni, dzie

dzic Jaćmierza i Pakosz z Pakoszówki uposażają kościół parafjalny pod wezwaniem św. Katarzyny we wsi Strachocinie................

3.    W Nowem Mieście, 21 października 1456. Kazimierz

Jagiellończyk zatwierdza przywilej króla Władysława Jagiełły z dnia 6 listopada 1390, nadający Fryderykowi Myssnarowi wieś Jaćmierz...........

4.    W Krakowie, 23 czerwca 1523. Zygmunt I. zatwierdza przywilej Fryderyka z Miśni, dziedzica Jaćmierza z daty Sanok 16 grudnia 1390 dla kościoła parafjal-

nego w Strachocinie.............

Tablice genealogiczne.............

17

28

29

31

33

36

44

72

74

84

94

97

97

113

133

165

174

177

177

170

181

182

O'

Nr 002415

Cena

zł

gr

NASTĘPUJĄCE TOMY

Tl_

DK - 28 d

1,54

Wzór Jednoraz. CWD, W-wa. 15973/K 2041 - Łak - 25.11.53 - 3000 M. a 100 k.

I zcmpiaw LZtjUK.OW5M,

Zwierciadło szlacheckie.

Lwów 1928, str. 216, cena 10 zł.

T O M II.

Stefan Glaser, Okupacja niemiecka na Litwie w latach 1915—1918. Stosunki prawne. Lwów 1929, str. 193, cena 10 zł.

TOM III.

Józef Skoczek, Dzieje lwowskiej szkoły katedralnej. Lwów 1929, str. 320, cena 15 zł.

TOM IV.

Józef Białynia Chołodecki, Lwów w czasie okupacji rosyjskiej (3 września 1914 — 22 czerwca 1915). Z własnych przeżyć i spostrzeżeń. Lwów 1930, str. 179, cena 10 zł.

TOM V.

Ks. Kazimierz Wais, Wspomnienia z pierwszego roku wojny światowej. Lwów 1930, str. 114, cena 7 zł.

TOM VI.

Stanisław Rachwał, Jan Alnpek i jego „Opis miasta Lwowa" z początku XVII wieku, Lwów 1930, str. 56, cena 4 zł.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

H ..28798

TOM

Józef" Białynia Chołoc

J    ...    i Kdn. 524. 13. IX. 54

Lwowa w niewoli rosy,_m

1930, str. 120, cena 8 zł.

TOM VIII.

Józef Białynia Chołodecki, Emisarjusz Henryk Dmochowski i Listy z Paryża Walerjana Pietkiewicza, Lwów 1931, str. 91, cena 6 zł.

TOM IX.

Marya Kasterska, Szkice Polsko-Rumuńskie, Lwów 1931, str. 77, cena 5 zł.

TOM X.

Franciszek Grzesiowski, Wspomnienia z niewoli rosyjskiej 1915—1921, Lwów 1931, str. 148, cena 10 zł.

TOM XI.

Przemysław Dąbkowski, Ziemia Sanocka w XV stuleciu. Część I., Lwów 1931, str. II i 188, cena 12 zł.

Do nabycia w księgarni Gubrynowicza i Syna, Lwów, tudzież w Administracji „Wschodu", Lwów, Mickiewicza 5 A.

W razie nabycia wprost w Administracji opust 33%

MEDAL JUBILEUSZOWY

bity na cześć Profesora Aleksandra Brucknera, można zamawiać po cenie 40 zł. za srebrny, a 15 zł. za bronzowy egzemplarz pod adresem Komitetu: Lwów, Rynek 6. Muzeum Króla Jana III.

&

4

/

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

&

%

■

Biblioteka Politechniki Krakowskiej