Biblioteka Politechniki Krakowskiej

j*?

%

,

.

B

)

ÿM

•:

:-?>-ï.:

1' S

.

■

$

•••:<

|g

■ 4 œ 8

-

à»..'

;k

$iÿ$

-    . N 4

V

,\

*

'W.

x

iiSia

•A’;,:.;

;\

i--- -

HISTORYA

*S“ i

ÏS

TTrn

r\

W POLSCE

I ICH ZACHOWANIE NA BIAŁEJ RUSI,

(Ogólnej liistoryi kasaty zakonu tom II.)

•■iii-

Cena książki 3 z ł r.

•--'

uy.

LWÓW.

NAKŁADEM AUTORA.

Główny skład w księgarni G ey fart ha i Czajkowskiego.

Z drukarni Ludowej we Lwowie, pod zarządem Stan, Bayleyo,

1875.

X'

i\A

c/j

L

\\o

\V> çÿ

ISL3. SEo

WKfë V»'

\*?

V,

/W|

A *S

2 ■"”'^ --•

■>ic. W..'

umrfn

WSTĘP.

f ffplUstorya Jezuitów w Polsce w chwili kasaty, ocalenie N^^ich i dzieje zakonu w państwie cara północy, nietknięte dotąd żadnem piórem. Znajdują się tylko luźne ułomki tych dziejów w rękopisach, kilka dokumentów z tej epoki ogłoszono drukiem we Francyi i na tern koniec. Jednak skon zakonu niegdyś tak licznego i wpływowego w Polsce, przypadający niemal równocześnie z pierwszym rozbiorem; zachowanie resztek zakonu w białoruskich pro-wincyach, rzucąjące nie małe światło na stosunki Kościoła katolickiego w Rossyi—to ważny bezwątpienia przyczynek do dziejów porozbiorowej Polski. Zabrałem się więc do spisania tych kart nietylko przez wdzięczność dla zakonu, do którego należę i któremu winienem wszystko czem jestem, ale i w szczerej chęci przysłużenia się dziejom ojczystym, okrytym co do tego punktu grubą tajemnicą.

domach i rezyden-

500

Przyznaję, że nie małą napotkałem trudność w wykonaniu. W bibliotekach bowiem krajowych, nie znalazłem prawie żadnych źródeł. Archiwum Jezuitów prowincyi polskiej, w którem głównie czerpałem, rozrzucone w skutek nieustannych wstrząśnięć, jakie zakon w ziemiach polskich przechodzi, po wszystkich niemal cyach, potrzeba było zebrać w jedno, przeglądnąć dokument po dokumencie, i uporządkować, przeczytać przeszło listów i jakie 200 urzędowych dokumentów, nie mówiąc nic o kronikach prowincyi i każdego domu z osobna. Nie mogąc

mieć przystępu do archiwum zakonnego w Rzymie, otrzy*» małem dzięki uczynności O. Waleryana Kalinki zgr. Zmartwychwstania Pańskiego, sześćdziesiąt jeden odpisów z biblioteki Watykańskiej. Dokumenta te odnoszą się do najważniejszej i najdrażliwszej zarazem sprawy zniesionego a jednak istniejącego zakonu w obec Stolicy świętej.

Na podstawie z taką mozolą zebranych historycznych źródeł opowiedziałem dzieje kasaty Jezuitów w Polsce i ocalenia ich na Białej Rusi, tak jak były, poczciwie i prosto.

A nie mogąc się oprzeć pokusie, aby spożytkować choć w części nader bogate materyały do najnowszej historyi zakonu w ziemiach polskich , skreśliłem prace białoruskich Jezuitów i ich młodszych towarzyszy w Galicyi, na Szlązku, w Księztwie Poznańskiem i Prusiech, zostawiając wykończenie tego szkicu pogodniejszej chwili.

Tom niniejszy stanowi drugą część ogólnej historyi kasaty Jezuitów, uważany jednak być może jako dzieło oddzielne, i jest sam w sobie całością.

Lwów, 8. Listopada 1874.

SPIS RZECZY,

ROZDZIAŁ I.

btan zakonu Jezuitów w Polsce w przededniu i w chwili kasaty ......

Sprawa akademii lwowskiej w obec sądu historyi Usposobienie króla i narodu względem zakonu Część episkopatu polskiego bierze zakon w obronę Glosy za Jezuitami na sejmie delegacyjnym 1773—74 Niesumienność relacyj ks. Theinera Ustanowienie lustratorów Ogłoszenie kasacyjnego breve w Rzpltj.

Los ex-Jezuito w    ....

Rozdrapanie pojezuickich majątków Komisya rozdawnicza ....

Komisya edukacyjna ratuje szczątki pojezuiekiej fortuny Głosy na sejmie wielkim 1780 o przywrócenie zakonu Zniesienie zakonu w Galicyi ...

Str-onica

1—11 11 -22 23—28 29—31 32—44 31—37

42

44

49—55

56—72

67

72—80

80—97

96—106

ROZDZIAŁ II.

Jezuici pod panowaniem Prus i Moskwy

Dlaczego Frydryk II. i Katarzyna II. wzięli zakon w obronę ?

107

106—110

Postępowanie pruskich i białoruskich Jezuitów w obec sądu historyi

Zarzuty ks. Theinera i odpowiedź na nie Frydryk II. i Jezuici Jego układy z Stolicą św.

Ogłoszenie kasacyjnego breve w Prusiech Katarzyna II. zachowuje Jezuitów na Białej Rusi Jezuici i Siestrzencewicz Dyplomacya dzwoni na alarm Jezuici białoruscy w obec Klemensa XIV.

111, 117—131, 174 111—117 131—138, 142 138—145

142, 149—152 .153—163 172 164—170 176—180 180—186

ROZDZIAŁ III.

O. Czerniewicz urządza prowiucyą Carowa poleca Siestrzencewiczowi Jezuitów

cs x x

Stronif*

Białoruscy Jezuici i Pius VI.

Siestrzencewicz wbrew swej woli ocala zakon Otwarcie nowicyatu i alarm dyplomacyi Katarzyna w Połocku i Mohylewie Siestrzencewicz arcybiskupem Potemkin i Jezuici

O. Czerniewicz wikaryuszem jeneralnym zakonu Poselstwo ex-Jezuity Benisławskiego do Rzymu Zarzuty ks. Theinera, i odpowiedź na nie Wzrost zakonu ..... Reforma szkół ..... Śmierć O. Czerniewicza Druga kongregacya połocka Śmierć Potemkina    ....

Projekt missyi w Chinach Śmierć Katarzyny II.

189—194 195, 198—208 . 208—220, 223—226 221—223 226—232

232, 239

235

241

245—250

251, 261—265

257

259

260

267

268

270

ROZDZIAŁ IV.

271—282

Zwrot umysłów w Europie, korzystny dla zakonu Zabiegi kardynałów u Stolicy św. w celu przywrócenia zakonu

Kongregacya Księży Wiary

Portugalia i burbońskie dwory z wyjątkiem Hiszpanii okazują się przychylnymi dla Jezuitów Rewolucya francuzka i ogólny przewrót w Europie przyspiesza restytucyę zakonu

List księcia Parmy do Katarzyny II. i do wice-jenerała, domagający się powrotu Jezuitów Car Paweł i Jezuici Śmierć O. Lenkiewicza O. Kareau jenerałem zakonu Jezuici w Petersburgu Pius YII przywraca zakon dla Rossyi 1801 r. 315, 329, 333—336 Śmierć Pawła ......

Obawy Jezuitów ......

Car Aleksander okazuje się im przychylny Śmierć O, Karen    .....

Kongregacya IY. Połocka. O. Gruber wybrany jenerałem

282, 290 293—296

296-303

299

300—303

304, 327—333

310

311—315

. 317, 323, 327—329

336

CO CO

342

342

ROZDZIAŁ V.

Jeneralskie rządy O. Grubera Otwarcie konwiktu w Petersburgu

Missye nad Wołgą, w Odessie, na Kaukazie i w Rydze

Przywrócenie zakonu w Neapolu

Śmierć O. Grubera, elekcya O. Brzozowskiego

344

344

345

351—355

356—362

Stronîea

Sprawa zakonu we Włoszech .... Białoruscy Jezuici w obec Rossyi podczas napoleońskich wojen    .....

Spory z akademią wileńską Otwarcie akademii połockiej Prace apostolskie zakonu w Rydze Dalszy rozwój missyj w Odessie i na linii Kaukazu Missye w Syberyi    .

Kolegium i konwikt w Romanowie Nowe osady    .....

Upadek Napoleona I. i tryumf Piusa VII.

Przywrócenie zakonu na całym świecie

362

364—369

370

374

379—384

385—393

394

J94—397

398

399, 400 401—405

ROZDZIAŁ VI.

405—414

415—428

Spisek przeciw Jezuitom w Rossyi.

Wypędzenie ich z Petersburgu Śmierć Jenerała Brzozowskiego Dekret banicyjny i uwagi nad nim Jezuici opuszczają Rossyę Cesarz Pranciszek I. przyjmuje ich w Galicyi Arcybiskup Ankwicz i Jezuici Otwarcie szkół w Tarnopolu Domy missyjne i rezydencya w Łańcucie Kolegium w Tyńcu Układy z rządem o całość instytutu i wolność nauczania 463,470—473 Kolegium i szkoły w Nowym Sączu Arcyksiążę Ferdynand Este i Jezuici .

Dom missyjny i konwikt we Lwowie Apostolskie prace zakonu w Galicyi od r. 1826 — 48.

Rozprószenie Jezuitów w Galicyi r. 1848 Misye jezuickie na Szlązku pruskiem, w Księztwie Poznań-skiem i w Prusiech

432

433—446 448—453 454, 457 455

.459 479—482 461—464 464—467

482—484

.480, 482, 484 484—493 493—503 503—505

Domówienie

505—öl 7 517—519

'

/

ex- .

■

.

.

ROZDZIAŁ I.

Stan zakonu Jezuitów w Polsce w przededniu i w chwili kasaty. — Sprawa akademii lwowskiej w obec sądu historyi. — Usposobienie króla i narodu względem zakonu. — Część episkopatu polskiego bierze zakon w obronę. — Głosy za Jezuitami na sejmie delegaeyjnym (1773—74.) — Niesumiennośc re-lacyi ks. Theinera. — Ustanowienie lustratorów. — Ogłoszenie kasacyjnego breve w Rzpltj. — Komisya rozdawnicza. — Los ex-Jezuitów. — Rozdrapanie pojezuickich majątków; komisya edukacyjna ratuje ich cząstkę. — Głosy na sejmie wielkim (1790) o przywrócenie zakonu. — Zniesienie zakonu w Galieyi.

Ostatnie lat dziesiątki istnienia Rzpltj polskiej, to smutna, wstrętna dla historyka doba dziejowa, nietyle dla nieszczęść publicznych i politycznego upadku kraju, jak dla wewnętrznego rozkładu i strupieszenia tej źle spojonej, na wadliwej konstytucyi opartej budowy państwowej. Przewrotność i zła wiara albo niedołę-żność i słabość charakteru u ludzi, którzy stali u steru spraw publicznych, upadek moralny i znikczemnienie obyczajów w najwyższej warstwie społeczeństwa, która sobie rościła prawo do korony, zagarnęła pod siebie dygnitarstwa, godności i majątek Rzpltj, nieuctwo obok zarozumiałości, żądza popularności obok sobkowstwa i brudnej prywaty, sprzedajność, szarlatanerya i skandale — oto co czyni nad wszelki wyraz wstrętnem studyum i badanie nad tą przedrozbiorową epoką Polski. Mimo to, niewiem czy jaka doba dziejów Polski, i to z tej właśnie skandalicznej strony, jest tak bogatą w pamiętniki, szkice historyczne i wszelakiego rodzaju „studya“, jak ta.

Mianowicie odkąd utalentowany, ale chorujący na rozlanie żółci p. Kraszewski, obdarzył nas pierwszym tomem swej : Polski w czasie trzech rozbiorów, gdzie z taką lubością wywlókł na jaw i powtarza aź do znużenia, publiczne zbrodnie i wszelakiego rodzaju zgorszenia i skandaliki, nie przepuszczając ani monarchom, ani duchowieństwu, ani arystokracyi, ani nawet wstydowi niewieściemu— odtąd nie mamy odwagi dotknąć tej drażliwej a wstrętnej strony, chociaż przyznajemy, że wymagałaby tego całość niniejszej pracy. Nie można bowiem ocenić dokładnie doniosłości kasaty zakonu jezuickiego w Polsce, nie podawszy pierw choć w lekkich zarysach obrazu społeczeństwa, które mimo zepsucia w sferach wyższych i najwyższych, zachowało przecie w ogromnej masie szlachty i ludu grunt zdrowy i niespożyty, a kasatę zakonu przyjęło z niechęcią i żalem. Zostawmy więc króla zajmującego się więcej rozwódkami jak sprawami państwa; zostawmy prymasa w objęciach p. Emkinowej, część biskupów zjeżdżających się do Łowicza na wcale niebiskupie zabawy ; zostawmy arystokratyczne rody w wieczuej waśni z sobą, zmieniające co roku swe żony i mężów; zostawmy delegatów frymarczących ojczyzną, masonów odbywających swe schadzki w warszawskiej loży „Zjednoczonych Braci'¹; zostawmy wreszcie Pijarów i Trynitarzy, wchodzących w kompromis z filozofią i niewiarą wieku. Wszystko to dowodzi, że naród ulegając staremu grzechowi naśladowania Francyi, psuł się tylko u góry, rozdzielił na dwa obozy, na „stanisławowsko-rossyjską¹¹, jak ją nuncyusz Durini nazywał, młodą Polskę, kłaniającą się Moskwie, idącą za prądem wieku i na starą republikańską Polskę, nie odznaczającą się politycznym rozumem, ale poczciwą, wierzącą i nadstawiającą pierś swą w obronie wolności i ojczyzny x).

Wśród tak rozdzielonego społeczeństwa, śledźmy jakie były czyny, jaki moralny i intelektualny nastrój ducha, jaka wziętość i znaczenie zakonu, który już miał pójść na zagładę, na śmierć moralną.

Nie najlepiej ku niemu uprzedzony ex-pijar ks. Kitowicz takie dał mu świadectwo : „Między zakonami pierwsze miejsce w sza-

x) Czytaj kto masz odwagę: Kraszewskiego Studya do historyi ducha i obyczaju czyli Polska w czasie trzech rozbiorów.

Pamiętniki Kitowicza Tom I, 211, 122, 69, 70. — Pam. Karpińskiego

str. 152, 156.

Rocznik Towarzystwa hist. literackiego w Paryżu r. 1870—1872, str. 174. Korespondencya krajowa Stan. Augusta.

Theiner: Pontificat des Clemens XIV T. I, 431—436, 194, 297, 299,

tom II, 176.

Mickiewicz: Kurs. lit. sław. T. II, 102.

•Łętowski: Katalog biskupów krakowskich T. III, 465, 505.

Monumenta pol. et lith. Theinera Tom IV, 558, 581, 95, 115.

M. Dzieduszycki: Rzut oka na stan obyczajów w Polsce w XVlIItym wieku. (Dodatek do ( zasu str. 399).

Les franc-maçons par St. Albin 189—197.

Kalinka: Ostatnie lata panowania Stan. Augusta T. I, wstęp str. LXI, str. 54 itd.

cunku powszechnym trzymali Jezuici... Od wprowadzenia tego zakonu do Polski, byli w pierwszych respektach u panów, których łaskę umieli sobie zyskiwać, już to przez wygodę w nabożeństwie regularnie bardzo odprawianem w swoich kościołach, już to przez uczenie szkół. Mina ich przez pół poważna i skromna, wiele im u wszystkich dawała respektu ; ćwicząc swoich nowicyuszów w cnotach zakonnych i chrześcijańskich. nie zapominali oraz dawać im lekcyj w obyczajności świeckiej... Nie pospolitowali się także z nikim podłym, ale zawsze szukali znajomości i przyjaźni z osobami zna-cznemi i panami ¹)... Nie pokazywali się na ulicach nigdy inaczej tylko parami... równie także wystrzegali się, aby ich zmrok nie zapadł za furtą²). Nawiedzać chorych pod murami, albo w gnojach jęczących, pocieszać ich duchowną nauką i niedostatek doczesny jałmużną wspierać, były to cnoty jak bardzo w innych osobach rzadkie, tak Jezuitom pospolite i niemal właściwe, do których przydać należy asystowanie zbrodniarzom do śmierci na placu publicznym odbieranej... Furta także jezuicka ubóstwem napełniona, co objad i co wieczora posiłek temuż dająca, przyczyniała Jezuitom szacunku publicznego. Naostatek szlachectwo i bogactwa były jedną z największych przyczyn, że Jezuitów więcej nad inne wszystkie zakony poważano. Każda albowiem cnota lepiej się wydaje w osobie szlachetnej, niżeli w podłej i przyrodzona ludziom szlachectwo imienia poważać ³), chociaż szatą wzgardy tego świata pokryte, tak też szanujemy bogactwa chociaż w cudzych rękach“ ⁴).

Kelacya ta współczesnego a wiarogodnego i może nieco na niekorzyść Jezuitów usposobionego świadka, zgadza się przede-wszystkietn z tem, co i najzaciętsi wrogowie, jak ów jansenista Fitz-James lub Voltaire przyznać musieli, że w prywatnem życiu

*) Jest to potrzebą każdego wykształconego człowieka towarzystwo z ludźmi, z którymi pomówić można rozsądnie, wymienić swe myśli i zamian za to nauczyć się czego. Już to nie bez przyczyny mawiali starzy: Noscitur ex sociis, qui non cognoscitur ex se. Że Jezuici umieli się zniżyć i do prostaczków i do ubogich, tego dowodem ich apostolskie prace na Litwie, których zasługi nie śmieli im odmówić nawet nasi panowie literaci, i ks. Kitowicz niżej to poświadcza.

²)    Jedno i drugie przepisane regułą 48 ustaw wspólnych. Drugie jest wszędzie chowane, pierwsze tam tylko, gdzie domy liczniejsze, bo w domu nielicznym towarzysza nie zawsze znaleśó można, a dzieje się to za wiedzą i dyspensą od reguły starszych zakonu.

³)    Zwłaszcza w szlacheckiej republice.

⁴)    Opis obyczajów i zwyczajów T. I, 64—66.

w zachowaniu karności zakonnej, nic tym Ojcom zarzucić nie było można. Okoliczność ta jest dowodem, że zakon w Polsce także, jak gdzieindziej nie odstąpił od ducha swej reguły; bo dyscyplina i karność nie może kwitnąć tam, gdzie zgromadzenie odstąpiło od celu i ducha swych ustaw.

Pod tym względem duch czasów saskich nie wyrył swego piętna na zakonie. Monarcho-konstytucyjny jego ustrój, energia władzy, rozstrzelona na wszystkie strony działalność, nie dozwalała wkraść się zbytkom i wadom ówczesnego pokolenia. Mam pod ręką katalogi z ostatnich lat Jezuitów polskich, mogę więc dać dokładny dosyć obraz o zakonie w chwili kasaty.

Do roku 1756 Jezuici polscy dzielili się na dwie prowincye, polską i litewską. Pierwsza liczyła 1.145 osób, druga 1.116, sumaryczna cyfra 2.261, z tych 1054 księży, 585 kleryków, 642 braci¹). Gdy zarządowi takiej liczby osób dwóch prowincyałów, chociaż każdy z nich miał po dwu sekretarzy, podołać nie mogło, podzielono na XVIIItej kongregacyi dekretem X, zakon na cztery prowincye: mało-polską, wielko-polską, litewską i mazowiecką, które stanowiły odtąd osobną piątą asystencyą w Rzymie.

W przededniu kasaty r. 1772 taki był stan zakonu: Pro-wincya małopolska liczyła 608 osób, z tych B41 księży, 129 kleryków, 138 braci ; należały do niej następujące kolegia i domy : Kolegium w Barze ze szkołami

„ w Kamieńcu podolskim ze szkołą i konwiktem szlacheckim. „ w Krasnymstawie ze szkołą i filozofią.

„    w Krzemieńcu ze szkołą i filozofią.

„    w Jarosławiu ze szkołą i teologią moralną. W temże

mieście drugi dom tertiae firobationis.

„ we Lwowie ze szkołami, z filozofią, teologią¹ 2) i konwiktem szlacheckim.

„ w Lublinie ze szkołami, filozofią, teologią i konwiktem szlacheckim.

„ w Łucku ze szkołami, filozofią i teologią.

„ i dom nowie, w Ostrogu ³) ze szkołami, filozofią i konwiktem.

Kolegium w Przemyślu ze szkołami, filozofią i teologią.

„    w    Samborze ze szkołami.

„    w    Sandomierzu ze szkołami, filozofią, teologią i konwiktem.

„    w    Stanisławowie ze szkołami.

„    w    Owróczu ze szkołami.

Rezydencye:

w Łaszczowie, Warszawie, Włodzimierzu, Winnicy, ze szkołami gimnazyalnerni, Żytomierzu także ze szkołą gimnazyalną. i w Ju-rowicach ze szkołą gimnaz.

Domy misyjne:

w Białocerkwi, Łyszkowie, Możyrze, Nastasowie, Połonnie, Rożnia-towie i Szarogrodzie.

Prowincya wielkopolska r. 1773 liczyła 521 osób, z tych 284 księży, 124 kleryków, 113 braci; miała zaś:

Kolegium w    Bydgoszczy    ze    szkołami

„    w    Brześciu

„ filozofią i teologią ; tamże drugi

„    w    Kaliszu

dom z konwiktem szlacheckim.

„ w Koninie ze szkołami.

„    w Krakowie ze szkołami, filozofią, teologią ; w temże

mieście dom profesów u św. Barbary i trzeci dom no-wicyatu u św. Szczepana (teraz plac Szczepański).

„ w Krośnie ze szkołami, filozofią, teologią moralną i konwiktem.

„ w Gdańsku ze szkołami, filozofią i teologią.

„    w    Grudziądzu    ze    szkołami niższemi.

„    w    Piotrkowie    ze    szkołami,    filozofią, teologią moralną i

konwiktem szlacheckim.

„    w Poznaniu ze szkołami, trzechletnim kursem filozofii,

z czteroletnim kursem teologii i osobnym domem, w którym się mieścił konwikt szlachecki ¹).

„ w Rawie ze szkołami.

„ w Toruniu ze szkołami, filozofią, teologią i konwiktem szlacheckim.

Rezydencye ze szkołami sześcioklasowemi: w Łęczycy, w Malborgu, Międzyrzeczu, Wałczu i Wschowie.

x) Kolegium to było jedno z największych, liczyło 92 osób. Przez pewien czas, daty dokładnie określić nie można, udzielało akademickich stopni — o co były spory na sejmach i w Kzymie.

Misye :

w Białej, w Kodnie, w Kaszubach przyłączone do koleg. Bydgow-skiego, w dyecezyi chełmskiej należące do koleg. Toruńskiego, w Czepielowie, w Gdańsku przy królewskiej kaplicy, w Jabłonowie, Jordanie, w Chojnicy i Koźlicach.

Prowincya litewska liczyła 643 osób, z tych 295 księży, 173 kleryków. 175 braci, miała:

Kolegium w Wilnie¹) z akademią, fundacyi Batorego; w temże mieście: dom professów, dom nowicyatu ²), dom tertiae pro-bationis, wreszcie kolegium szlacheckie i seminaryum biskupa Szyszkowskiego.

„ w Brunsberdze ze szkołami i seminaryum dyecezalnem, z czteroletnim kursem teologii.

„    w    Kownie ze    szkołami i filozofią.

„    w    Krozach    „    „

„    w    Duneburgu    ze szkołami ³).

„    w    Grodnie ze    szkołami filozofią, teologią    i konwiktem.

„    w    Iłukscie (w    Kurlandyi) ze szkołami i    filozofią    ⁴).

„    w    Nowogrodzie ze szkołami, trzecim    kursem    filozofii

(Metafizyką).

„ w Poszawie (Friedenberg) na Żmudzi, ze szkołami.

„ w Reslu (w Prusiech) ze szkołami i filozofią.

„ w Zodziskacli ze szkołami.

Rezydencye ze szkołami czteroklasowemi : w Mereczu, Mi-tawie, Szombergu i Słonimie.

Domy misyjne, oprócz księży w każdem kolegium i rezydencyi jako „missionarii excurrentes“ naznaczonych, z osobnym superiorem i misyonarzami : w Królewcu ze szkółką, w Kieydanach,

x) Największe ze wszystkich w Polsce, liczyło 130 osób.

²) W tym nowicyaeie był jako nowicyusz drugiego roku Stanisław Świętochowski, który r. 1820 już jako prowincyał zakonu wprowadził Jezuitów do Gralicyi, wielkiej świątobliwości i rzadkiej roztropności człowiek. Zostawało z nim w nowicyaeie jeszcze 36 innych młodzieńców.

s) Do tego kolegium należało 9 misyj Łotewskich. Misyonarze po lat 20 i więcej nad tym ludem pracowali. I tak: 0. Jan Łukasiewicz, misyonarz w Uszwałdzie od lat 39; 0. Jan Olszewski w Warklanach, misyonarz od lat 22 ; 00. Butozłowicz, Zeydler, Sebastyanowicz, misyonarze w Prelu i w Puszy od lat 20 itd.

⁴) I do tego koleg. należały 4 misye wBerzeńsku, Lixnie, Suchobokach i Świątumyżu.

w Tylży, w Wołkowyskach, w Widzeniu, w Lindzie, wszystkich zaś stacyj misyjnych miała prowincya litewska 34.

Prowincya mazowiecka liczyła w tymże 1773 roku 587 osób z tych 257 księży, 173 kleryków, 157 braci. Do niej należały: Kolegium w Warszawie, na którego czele stał Szczepan Łuskina, ze szkołami, filozofią i teologią. W temże mieście kolegium szlacheckie pod rektoratem Karola Wyrwicza ze szkołami niższemi i akademią króla i Kzpltj.

„ w Drohiczynie ze szkołami i filozofią.

„ i dom nowicyatu w Łomży ze szkołami niższemi.

„ w Mińsku ze szkołami.

„ w Nieświeżu ze szkołami i filozofią¹). W temże mieście dom nowicyatu.

„    w    Orszy ze szkołami.

„ i dom trzeciej probacyi w Pińsku ze szkołami i teologią dla kleryków zakonnych.

„ w Płocku ze szkołami i filozofią.

„ w Połocku ze szkołami z kursem wielkim filozofii i teologii, z konwiktem szlacheckim i bursą Batorego dla 40 chłopców.

„    w    Pułtusku ze szkołami    i konwiktem.

„    w    Słucku ze szkołami.

„    w    Witebsku ze szkołami.

Rezydencye z niższemi szkołami:

w Bobrujsku, gdzie także znajdowała się trzecia probacya; w Mo-hilewie nad Dnieprem i w Mścisławiu.

Misye: w Chalczu, Myszmicu, Łozowicy, w Baznie, Łaszczowie, w Łachiczyńcach, Turowie, Rostkowie, Zerominie, nareszcie misya fundacyi Załuskich w Warszawie.

Suma: kolegiów 51, rezydencyj 18, domów i stacyj misyjnych przeszło 60, szkół 66, z tych szkół wyższych z filozofią i teologią lub tylko z filozofią 23, konwiktów szlacheckich 15, semi-naryów księży 2, akademie 2, osób 2.359, z tych 1.177 księży, 599 kleryków, 583 braci⁴ 5).

Każdy więc widzi, źe zakon w Polsce nie był bezczynnym, pracował nad siły. W katalogach znajduję niewięcej jak pięciu profesorów do uczenia klas niższych, których było zwykle sześć. Przy każdem kolegium i rezydencyi, przy której były szkoły znajdowała się „bursa muzyków“ dla ozdoby kościelnego nabożeństwa i szkolnych uroczystości. Mieszkała w niej zwykle uboższa młodzież szkolna, a w rachunkowych książkach pojedynczych domów notowano skrzętnie nietylko, ile na utrzymanie bursy wydano, ale nadto ile każdą rażą kosztowało śniadanie lub obiad z okazyi jakowejś uroczystości danej ..bursie muzykantów“. Był to jeden środek więcej dopomagania uboższej młodzieży do kontynuowania swych nauk.

Nie/apomniano też o drukarniach, które zakładano skoro tylko fundusze pozwalały. I tak : własną drukarnię miały kolegia w Nieświeżu, w Sandomierzu, Brunsberdze, Kaliszu, Wilnie, Poznaniu, Warszawie. Krakowie i we Lwowie.

Przy każdem kolegium i rezydencyi znajdowało się bractwo, mianowicie N. Serca Jezusa, Opatrzności boskiej, szczęśliwej śmierci i inne, które miewały swoje osobne zebrania i nauki, a którym przewodniczył jeden z Ojców.

Obok kazań niedzielnych i świątecznych rano i wieczorem, miewanych po wielu miejscach w polskim i niemieckim języku, jak w Krakowie, Lwowie, Wilnie, Kaliszu, Warszawie. Poznaniu, Toruniu i innych domach w Prusiech królewskich; obok kazań postnych trzy razy w tygodniu, Jezuita bywał kaznodzieją katedralnym albo w kolegiatach. Tak n. p. znajduję na tej posadzie w archikatedrze Lwowskiej, księży Filipeckiego i Banaczkowskiego, w katedrze Łuckiej ks. Łaganowskiego i ks. Glinkę, w katedrze Kamienieckiej ks. Andrzejowskiego, w kolegiacie Poznańskiej ks. Jaskólskiego, w kolegiacie Jarosławskiej ks. Płotnickiego, w kolegiacie Warszawskiej ks. Grzegorza Zaharyasiewicza i Majkowskiego i t. d. Sebastyan Lachowski był kaznodzieją króla Stanisława; na trybunałach kazał Jezuita, słowem ambona pochłaniała wiele sił zakonu, to też w każdem kolegium bywało po dwóch a niekiedy po czterych kaznodziejów li tylko do miewania kazań przeznaczonych. Mecherzyński w Historyi wymowy w Polsce, Łukaszewicz w Historyi Piśmiennictwa oddali zasłużone pochwały kościelnym mowcom zakonu. Dopiero gdybyśmy chcieli ocenić apostolskie prace po misyaeh, mianowicie w lesistej Litwie, Łotwie i Żmudzi, gdybyśmy chcieli wyliczać tyeiąezne inne drobne na pozór usługi, jak asystowanie skazanym na śmierć, o czem wspomina Kitowicz, posługi koło chorych i zadżumionych, przyczem r. 1769 w jednej pro-wincyi małopolskiej czterech Ojców umarło, dawanie ćwiczeń duchownych i t. d. — to doprawdy podziwiać należy ruchliwość i działalność zakonu, a pomnijmy że to w ostatnich chwilach swego istnienia.

Zarzucano Jezuitom, że rozsiadłszy się w roli kapelanów i spowiedników po dworach pańskich, pochlebiali możnym, potakiwali ich politycznym zbrodniom... Na 2.859 polskich Jezuitów znajduję nie więcej jak jedenastu, którzy byli „ad aulam“ przy pańskich dworach : Floryana Markowskiego, Michała Trąbickiego, Jędrzeja Ahorn, Stanisława Sadowskiego, Szczepana Wulfersa pedagoga młodego Radziwiłła w Saxonii, Michała Woronicza na dworze Ignacego Ogińskiego wdy. wileńskiego, Wojciecha- Mokro-nowskiego na dworze biskupa Szembeka księcia sieluńskiego, Antoniego de Strachwitz u wdy. poznańskiego Antoniego Jabłonowskiego, Kazimierza Bukaty jako teologa wdy. trockiego, Tadeusza Ogińskiego, nadto Jana Kowalskiego przy boku arcybiskupa Siéra kowskiego, Antoniego Wilde teologa biskupa żmudzkiego Jana Łopacińskiego. Zanadto to mała liczba do „rozsiadywania się“ i intrygowania na dworach możnych.

Zarzucano dalej zbytnią chciwość bogactw, która Jezuitom kazała się procesować z całym światem ; brano im za złe, że uparli się przy otworzeniu akademii lwowskiej, że jak polip do Wszystkich zakątków ramiona swoje rozciągali, sięgali po wszystko. Rzeczywiście znajduję w katalogach ciekawe urzędy i obowiązki, które wątpię aby w katalogach innych prowincyj były naznaczone. Tak np. Grzegorz Dłngoborski jest prokuratorem spraw prowincyi mazowieckiej w trybunale koronnym, ks. Ludwig Skłodowski w trybunale litewskim, obydwaj mają sobie dodanych do pomocy dwóch Ojców. Takie same urzęda piastują w prowincyi małopolskiej 00. Przył uski i Trzciński. Nawet niektóre kolegia mają takiego proku ratora spraw swoich, któremu dany do pomocy braciszek „socius firocuratoris jurium“. Z drugiej strony rektorowie wielu kolegiów jak w Barze, Kamieńcu, Krzemieńcu, Jarosławiu, we Lwowie, Samborze, Owruczu i t. d., w ogóle w prowincyi małopolskiej i wielkopolskiej, mają tytuł : praefectus fabricae. Czegóż to dowodzi? Oto że zakon do ostatniej chwili swego istnienia wzrastał, rozwijał się, zdobywał sobie coraz to nowe pole działania, skoro dawne budynki rozszerzać lub nowe stawiać było potfzeba. Nic więc dziwnego, że niebrakowało mu na fundatorach i dobrodziejach, miały ich przecie dosyć w Polsce inne zakony, lubo nie tak wszechstronnie czynne jak Jezuici. Ks. Kitowicz przymawia im, że umieli chodzić koło ciepłych wdówek, otrzymywać od nich zapisy, — cóż w tem złego albo nieuczciwego? Zapisy te jeżeli jakie były, nie chowano do kalety, nie wysyłano za granicę, obracano je zaraz na szkoły lub kościoły, na biblioteki, drukarnie, apteki, które przy każdem znajdowały się kolegium, słowem na pożytek publiczny: sami Ojcowie przestawali na bardzo skromnem utrzymaniu. Wychodziły też niemałe corocznie sumy na kształcenie zdolniejszych członków za granicą, w Ezymie, Medyolanie i Paryżu. Katalogi wskazują, że i w ostatnim roku swego istnienia każda prowincya wysyłała tam po kilku. Już zaś wiadomo, że pieniactwo było jedną z głównych wad epoki saskiej, które się aż do pierwszego rozbioru rozciąga — bo dopiero między 1775 a 1788 r. nastąpił powolny zwrot umysłów na lepsze. Naród pozbawiony życia politycznego, lubujący sobie w kielichu i biesiadach, wypoczywający na niesławnych laurach zdobytych na Sasach Augusta II. i w wojnie domowej z Leszczyńskim, szukał zaspokojenia wrodzonej sobie żywości, w trybunałach, grodach, palestraeh, a co w ślad za tem szło, w zajazdach i burdach. Nie przeczę, że i Jezuici którzy wyszli z łona ówczesnego społeczeństwa pochopniej si byli do procesów, jak ich bracia w XVI lub XVII wieku, ale też i na to pamiętać należy, że interesowani w zapisie krewni lub powinowaci dobrodzieja lub dobrodziejki, uważając siebie za pokrzywdzonych, idąc za prądem ducha czasu, wytaczali procesa nie zawsze słuszne i nie zawsze sprawiedliwe, które Jezuici przyjąć musieli. Pomnąc jeszcze należy na jedną okoliczność. Przy ówczesnem niedocliodzeniu sejmów i zrywaniu trybunałów jedna i ta sama sprawa, która mogła być załatwioną na jednej kadencyi sejmowej lub trybunalskiej, wlokła się przez pięć i dziesięć kadencyi. Ztąd coraz nowe pozwy i nowe protesty. Miasto nowy ztąd wytaczać im crimen, lepiej byłoby zapytać, czy był wówczas kto w Polsce, ktoby się nie procesował? Zawalone były prywatnemi sprawami nie tylko trybunały, grody ziemstwa i assesorye, ale nawet sejmy. Proszę otworzyć Volumina legum tom VIII; po każdym sejmie ciągnie się długi szereg skarg, zażaleń słowem procesów prywatnych. Po nadzwyczajnym sejmie np. r. 1775 znajduję blisko tysiąca „ustaw celem przyspieszenia sprawiedliwości obywatelom koronnym uchwalonych“, dla obywateli zaś litewskich takich ustaw blisko 500 uchwalić było potrzeba; a była to już epoka saska na skonaniu. Nic więc dziwnego że w takich czasach i wśród takich ludzi żyjąc, tak prowincje jak i niektóre domy jezuickie potrzebowały mieć osobnych vprocurato-res jurium“. Gdzieindziej i w Polsce nawet przed epoką saską, wszelkie stosunki z władzą lub sąsiadami należały do rektora albo ministra domu.

Nie chciwość więc zakonu, ale anarchia polska, która się wkradła i do sądownictwa i ten duch pieniactwa, charakteryzujący saskie czasy, wikłał Jezuitów w wielorakie procesa.

Powtarzam raz jeszcze, że ta sama rzutkość i energia, jaka cechowała zakon przy pierwszej chwili wstąpienia na ziemię polską, nie odstąpiła go i przy jego zgonie. Tak było w Polsce, tak było wszędzie, powiedzieliśmy już na innem miejscu (t. I. rozd. VI), że zakon podobny był do człowieka z całą świadomością swej siły i celu, do którego dąży, podciętego nagle kosą śmierci ; że właśnie ta siła i potęga zakonu nie podobała się nieprzyjaciołom św. wiary, którzy chcąc zadać Kościołowi cios stanowczy, widzieli konieczność pozbycia się pierw Jezuitów.

Ten sam duch czynny i ta sama żywotność zakonu kazała mu otworzyć akademię lwowską, która tyle w ostatnich latach jego istnienia narobiła mu nieprzyjaciół, a że ostatnie wrażenia są najsilniejsze, przyczyniła się wiele do utrwalenia niekorzystnych dlań uprzedzeń i opinij. Rzecz jednak uderzająca, że dotąd żaden z naszych literatów i historyków, lubo wszyscy zgodnym chórem sprawę akademii lwowskiej potępiają lub uważają ją za krok chybiony, że, powtarzam, nikt jej dotąd nie przedstawił w rzetelnem historycznem świetle. Na całą Ruś i południowe województwa istniała jedna jedyna akademia Zamojska, źle uposażona i źle zbudowana, nie licząca nigdy więcej nad stu uczniów x), a tern samem bez znaczenia i rzeczywistej korzyści naukowej. Akademia krakowska miała swoje kolonie we Lwowie, Przemyślu, dodajmy do tego kilka bardzo podrzędnych szkół katedralnych, a będziemy mieli gotowy obraz „naukowego ubóstwa“ południowych prowincyj Polski. Temu ubóstwu zaradzili Jezuici, zakładając kolejno szkoły w Łucku (r. 1608), w Kamieńcu (1610), w Barze (1617), w Przemyślu (1617), w Ostrogu (1625), w Jarosławiu (1629), w Owruczu (1629), w Haliczu, Krzemieńcu, Stanisławowie, Lwowie, Samborze, Krasnym-

¹) Łukaszewicz Hist. szkół T. I, 129.

Podobne mieli zamiary w podniesieniu swoich szkół w Poznaniu do godności akademii (r. 1678 —1688), aby jej wpływem przeciw ważyć wpływ protestanckiej akademii królewieckiej, Wielkopolanom zaś ułatwić przystęp do wyższych nauk. To były motywa naukowe i religijne, niechże je kto chce potępia, niech kto chce uważa za crimen, szerzenie oświaty na gruncie katolickim. Ezecz całkiem naturalna, że do tych pobudek zacnych i szlachetnych przymięszać się coś mogło antagonizmu korporacyjnego, zwłaszcza gdy akademia krakowska, wywiesiwszy swoje przywileje monopolu, krzyczała w niebogłosy i protestowała przy każdej niemal erekcyi szkół jezuickich, w czem znowu dopomagały jej kolonie akademickie. Jużby raz trzeba złożyć z siebie uprzedzenia i pozbyć się tej niekonsekwentności, z jaką wielbiciele oświaty, postępu i tych wielkich haseł XIX. wieku potępiają Jezuitów za to, że „postępowali“, że nie zasklepiwszy się w sobie jak ślimak w skorupie, rozwinęli na polu naukowem sił wiele i poświęcenia wiele. Nie były to wprawdzie szkoły bezwyznaniowa, ale bo też Ezplta nią nie była, nie było i nie chciało niem być ówczesne społeczeństwo, ta jednak okoliczność nie wTystarczy, aby potępić udane lub nie udane wysilenia zakonu otwierania szkół lub podnoszenia ich do stopnia akademii, bo koniec-końcem nauka i „oświata“ tylko zyskać na tern mogły.

stawie, Winnicy i Kijowie *) ; widząc zaś niedostateczność Zamojskiej akademii, pragnęli otworzyć dla ziem ruskich akademię we Lwowie jeszcze r. 1661, głównie jako antidotum przeciw założyć się mającym na mocy traktatu hadziackiego dwom akademiom schyz-matyckim, jednej w Kijowie, a drugiej w jakiemkołwiek innem mieście ²).

Z tego punktu wychodząc, zupełnie inaczej przedstawia się sprawa akademii lwowskiej.

Jak wspomniałem, 1 61 roku uzyskali Jezuici przywdlej Jana Kazimierza na otwarcie akademii we Lwowie. Dyplom ten wciągniętym został do metryki koronnej, mimo jednak starań zakonu nie uzyskał zatwierdzenia sejmu 1661 roku. Na sejmie następnym 1662 r. wręczyli Ojcowie zgromadzonym stanom drukowany me-moryał: „Przyczyny, dla których nietylko pożyteczna ale i konieczna jest rzecz aby w kolegium Tow. Jez. we Lwowie otworzona

—:-—- jr* *•'    '; *

*) W przeciągu tego czasu i OO/fijarzy założyli szkół wiele, ale były to szkoły zwykle o 5 lub 6 klasach: wyższego instytutu naukowego oprócz Zamościa nie było na całą Ruś i południowe prowincye żadnego.

²) Volum, leg. T. IV, 639.

była akademia ¹)“, mimo to jednak sejm zatwierdziwszy nowe ich szkoły w Rzeszowie, Międzyrzeczu, Płocku, Bydgoszczy i Drohi-czu²), pominął milczeniem sprawę akademii lwowskiej.

Król Jan Kazimierz lubo pisał już był listy do Aleksandra VII, że „mteres Kościoła katolickiego w Polsce wymaga tego, aby w kolegium 00. Jezuitów we Lwowie uniwersytet był otworzony, i że on na to chętnie zezwalając, wydać kazał dyplom erekcyjny na akademię i uniwersytet, Stolicę zaś św. prosi o zatwierdzenie³}“ — to widząc jednak, że sejm nie skłania się ku temu, a szlachta krakowska, oświęcimska, zatorska, a nawet część szlachty ruskiej i wołyńskiej protesty wnosi do grodów, zaniechał dalszego popierania tej sprawy. Wojna też domowa i następne zawichrzenia w Rpltj. zwróciły umysł królewski w inną stronę. Skoro jednak spokojniejsze pod Janem Sobieskim zawitały czasy, wznowili Jezuici podniesioną już raz r. 1611 sprawę akademii poznańskiej. Otrzymali byli

O Była to właściwie odpowiedź ks. Sikorskiego Jezuity na pismo akademika Badzimińskiego: Tytuł memoryału: Bationes, quod non tantum expédiât, sed etiam necesse sit academiam Leopoli in Collegio pp. Soc. Jesu eri-gere. Bationes są te:

lo. Potrzeba zachowania katol. wiary na Rusi zagrożonej schyzmą.

2o. Na sejmie 1660 r. pozwolono schyzmatykom założyć dwie akademie, przeciw temu nie protestowała akademia krakowska, dlaczegóż teraz protestuje?

we

3o. Rusini mogą chcieć drugą swoją schyzm. akademię założyć Lwowie, należy więc ich uprzedzić otwierając akademię jezuicką.

4o. Domagają się tego panowie i szlachta ziemi ruskiej, którzy chcą mieć bliżej jak Kraków „emporium doctrinarum¹¹, domaga się tego na ręce kanclerza Prażmowskiego miasto Lwów.

tego Ruś ?

5o. Polska i Litwa mają swoje akademie; dlaczegóż ma być pozbawioną

6o. Obszerną jest Polska i rozległą, może więc akademia krakowska dozwolić świecić obok siebie akademii lwowskiej, nie tracąc nic z swego blasku.

7o. Należy się Ojcom to pozwolenie w nagrodę za to, że lubo na mocy dekretów papieskich mogli zostać przy swojej akademii krakowskiej, to jednak uszanowali wolę Rzpltj i zamknęli ją.

Zbija potem ten memoryał skrupuły szlachty, jakoby przysięga bronienia praw akademii krakowskiej nie dozwalała na pozwolenie otwarcia lwowskiej ; gdyż bezzasadnem jest twierdzenie akademii krak., jakoby przywilejem Jagiełły ona jednem i jedynem miała być źródłem światła dla całej Polski. Ms. bibl.

Ossol. 719 str. 4.

Nimm ttffi

²) Vol. leg. T. IV, 708fKb 'Vi6Pałłtsł.

⁸) Mon. Thein. Ili 554. Stoi tam wbrew twierdzeniom akademików, jakoby król przymuszony to uczynił: „volens id quidem ac libens indulsi, atque ut Diploma erectionis academiae et Unineraitutis extraderefur, per misi. “ wtenczas Jezuici przywilej Zygmunta III., aby wyższą szkołę poznańską podnieśli do godności akademii o filozoficznym i teologicznym fakultecie i przez dwa lub trzy nawet lata udzielali stopni akademickich. Gdy jednak akademia krakowska przed Stolicą św. przeciw temu protestowała, utrzymując naiwnie, że druga akademia w koronie „wprowadziłaby nadwerężenie karności i zamięszanie nauk“ ¹), i sejm 1618 r. zatwierdzający nietykalność przywilejów krakowskiej akademii²), tern samem zatwierdzenia poznańskiej akademii odmówił; jenerał zakonu polecił Ojcom wrócić do uczenia szkół w dawnej ich formie. Teraz r. 1678 uzyskali od Jana III, nowy przywilej na akademię poznańską, o którym ani w monumentach Theinera, ani w Volumina legum nic się doczytać nie mogę. Na mocy tego przywileju, znowu przez lat kilka udzielali stopni akademickich w Poznaniu. Ale akademia krakowska i jej kolonie tak umiały pokierować sprawą na sejmikach, że król w skutek nalegań sejmu 1685 r. cofnął swój jaworowski dyplom ,.jako subreptitie obtenlunr‘, otrzymany podstępem i sprzeciwiający się przywilejom akademii krakowskiej³). Tak więc projekt upadł powtórnie.

Wobec posuniętej aż do fanatyzmu troskliwości akademii, po której stronie stawały sejmy i sejmiki, przekonali się Jezuici, że królewskie przywileje na nic się nie przydadzą. Obrali więc inną drogę. Sprowadzili r. 1708 do swej szkoły we Lwowie świeckiego doktora czy chirurga, który tam pod obcem nazwiskiem szkołę anatomiczną otworzył. Podniosła krzyk akademia i wyjednała reskrypt króla Augusta II. z 1706 i 1718 r., nakazujący zamknięcie tej szkoły⁴).

Przycichli Jezuici, ale gdy za Augusta III. wystąpili z swemi konwiktami Pijarzy, równocześnie zaś akademia krakowska i zamojska w najzupełniejszym zostawały naukowym i finansowym nawet rozstroju⁵), Jezuici niechcąc się dać prześcignąć tamtym,

tjuae res... perturbationem disciplinae studiorwnque confusionem importât. Mon. Thein III, 351.

²)    Vol. leg. III, 171. Łukaszewicz opowiada, źe gdy król Zygmunt III mimo nalegań sejmu, swego przywileju cofnąć nie chciał, to senat i poselska Izba zaniosła do grodu warsz. d. 29 marca 1613 r. uroczystą protestacyę przeciw takowemu krokowi monarchy. I, 131.

³)    Ms.Bibl. Ossol. Nr. 95 Antijesuitica saec. XVII et XVIII str. 132.

⁴)    Tamże 143.

⁵)    Łukaszewicz; Historya szkół 1. 210—212, T. 72.

chcąc zaś zaradzić rzeczywistej potrzebie wyższej naukowej insty-tucyi w ruskich ziemiach, podjęli na nowo myśl otwarcia akademii we Lwowie. Zakazu sejmowego nie mieli się czego obawiać, bo od r. 1736 ani jeden sejm nie doszedł, sejm zaś r. 1754 zerwanym został jeszcze przed wybraniem marszałka; dosyć było uzyskać . przywilej króla, w ozem dopomógł im gorliwy Sierakowski, biskup natenczas przemyski¹). Otrzymawszy przywilej w marcu r. 1758, a w rok potem i breve Klemensa XIII., w kwietniu 1759 r. zabierali się do otwarcia akademii, przerabiali, rozszerzali gmachy, sprowadzali nauczycieli, kazali już robić insignia stopni akademickich i t. d. Akademia wystąpiła z swemi prawami, znalazła dzielnego obrońcę w sufraganie lwowskim Głowińskim, głównym protektorze 00. Pijarów i w znanym nam już Stanisławie Konarskim, który właśnie wtenczas zamyślał o wystawieniu gmachu we Lwowie (dzisiaj szpital miejski), na szlachecki konwikt²). Obydwaj ci mężowie coelum terramque movebantażeby Jezuitów niedopuścić do otwarcia akademii. Nie trudno też było akademii krakowskiej znaleść argumenta. Na premisach z 1661 i 1678 r. mogła już budować swoje veto. Wykazywała, że przywilej Jana Kazimierza już przedawniony, „in tenebris et oblivione hominum sepiiltum“, że nie będąc przez sejm zatwierdzony, nigdy niebył prawomocnym i tu powoływała się na przykład króla Jana III. i na tę okoliczność, że sami Jezuici uważali za warunek konieczny zatwierdzenie sejmowe, skoro o takowe na sejmie 1661 prosili. Zbijała następnie punkt po punkcie dosyć szczęśliwą sofistyką owe „rationes“, dla których Jezuici akademię we Lwowie mieć chcieli, w końcu zarzucała Jezuitom podstępne uzyskanie „per sinistram informationem“ przywileju króla Augusta III. i jego listu do Klemensa XIII. w skutek którego ten Papież akademię lwowską otworzyć im pozwalał Nieomieszkano przy tej sposobności przypomnieć Jezuitom, jak. bardzo opierali się mimo listu Klemensa XII. 00. Pijarom, gdy ci r. 1731 szkoły w Wilnie powtórnie otworzyć chcieli, jak wtenczas nietykalnością swoich przywilejów zastawiali się³). Wywleczono nawet i wydrukowano jakiś reskrypt kongregacyi kardynałów wydany r. 1662 przez Aleksandra VIL a dający negatywną odpowiedź na żądane pozwolenie otwarcia akademii lwowskiej. Cytowano pro-

0 Zycie Wacława Siemlcoivslciego str. 89.

²) Tamże 90. Patrz w rozdz. VI.

⁸) Responsum pro juribus academiarum Grac. et Zamość. Ms. 95, str. 131-142.

testacje niektórej szlachty krakowkiej, 1665 r. wniesione do grodu, przeciw kazimierowskiemu przywilejowi¹). Postarano się o takież protesty szlachty krakowskiej, wołyńskiej i ruskiej. Jezuici ogłosili w obronie swej sprawy : „dyskurs dwóch ziemianów o erekcyi akademii Jezuickiej“. Wnet postarali się akademicy o „respons na dyskurs“ drukowany 1760 r. obejmujący 100 str. in folio. Już to przyznać należy akademii, źe bardzo gorliwie i dowcipnie monopolu swego broniła, mianowicie wmieszanie w tę sprawę sporów z Pijarami było nader zręcznym manewrem. Wobec ówczesnego prawodawstwa polskiego, akademia krakowska była w swem prawie, wobec jednak sądu historyi i potomności, to uporne obstawanie przy swym monopolu, zwłaszcza, gdy świadomą była nieświetnego swego i swoich kolonij stanu, w żaden sposób pochwalone być nie może.

Jezuici podawali te same przyczyny jak r. 1661, dla których chcą mieć akademię we Lwowie. Dowodzili, że przywilej Jana Kazimierza był prawomocny, gdyż w ciągu wielokrotnych' sporów z akademią i Pijarami ten przywilej był nieraz omawiany, nigdy zaś jego prawomocność nie była zakwestyonowaną, obstawali przy ważności nowego dyplomu króla Augusta III., w końcu nie troszcząc się o grody i ziemstwa, którym nie przysługiwała władza dawania aprobaty lub jej odmawiania przywilejom królewskim, idąc via facti, otworzyli d. 11 Grudnia 1759 akademią. Przy tej ceremonii arcypocieszny zdarzył się wypadek: Akademicy wyprawili na ten festyn dyrektora kolonii lwowskiej, kleryka mniejszych święceń Kantego Januszkiewicza z pisemnym protestem przeciw ważności tego aktu. Januszkiewicz wręczył protest rektorowi Wereszczakowi w zakrystyi przez któregoś z magistrów jezuickich i usadowił się w ławce przed wielkim ołtarzem. Gdy mimo jego protestu ceremonią zakończono solennem Te Deum i procesyą, Januszkiewicz jął w głos wołać: „protestuje się ważność aktu“. Jeden z gorliwszych Ojców ks. Nuszyński zawołał: „ej idź precz dopókiś cały, nauczę cię mores, weźcie go, wyrzućcie z kościoła“. To też Karpiński, doktoratem filozofii i bakalaureatem teologii świeżo ozdobiony, zniecierpliwiony ową protestacyą, uderzył Januszkiewicza swem berłem, inni poszli za jego przykładem. Ojcowie musieli płaszczami okryć onego protestanta i wynieść za drzwi²). Ale i tam nie był

ł) Ms. 719, str. 311. •

²) Pamiętniki Karpińskiego Str. 40 — 41. Nie zgadzają się relacye. Protesty obydwu akademij wspominają, źe Jezuici najpierw ukradkiem kilka bezpiecznym przed zapalczywością świeżo dekorowanych uczniów i ukrywał się w kolegium Ojców, jak to sam protest akademii krakowskiej opowiada¹). Inny protest zaś wspomina, że pan rektor w skutek pobicia, kilka dni obłożnie był chorym *), liżąc się z odebranych razów.

Skandal ten wywołał naturalnie protest, nietylko ze strony akademii krakowskiej i zamojskiej, która aż 19 argumentów przeciw Jezuitom przytoczyła, ale także ze strony kapituły lwowskiej i chełmskiej³); gdyż biskup chełmski był kanclerzem akademii zamojskiej. Do tej protestacyi wciągnięto niebawem wszystkie kapituły⁴).

Wywiązała się nawet (r. 1760) bardzo ciekawa koresponden-cya międzj biskupami z prymasem Łubieńskim na czele i arey-

akademiekich aktów odbyli „cum actus ąuosdam et promotiones academicos primum clandestine et secrete clausis januis in aula sui collegii instituis-sentx, że nie zważając na protesty, odbyli w murach kolegium akt publiczny, na który zaprosili kilku obcych duchownych i zakonników, a na zakończenie tego aktu udali się do kościoła na Te Deum. Odmienniej rzecz tę opowiada uczestnik wypadków Karpiński: Na dzień umówiony publicznej pierwszej procesyi akademickiej, tłumni goście do kościoła akademickiego zgromadzili się... Ledwo co zaczęliśmy po kościele procesyą, akademik zamojski, umyślnie na to z Zamościa przysłany, ogromnym głosem zawołał: „Protestuje się nieważność tego aktu“. Jezuici strwożeni i zagniewani w rozruchu niezmiernym, akademika protestującego się z kościoła wytrącić kazali, a ja pewniejszej się rzeczy chwytając, berłem mojem w głowę go uderzywszy, dobrze go przygłuszyłem; drugi zaś kolega mój, nowy także doktor filozofii, już go był za łeb zahaczył i byłoby może co gorszego nastąpiło, gdyby Jezuici w płaszczach akademickich (ponsowe, aksamitne z złotemi frenzlami) przybiegłszy, nie ratowali protestującego się, który spokojnie tylko za drzwi wyprowadzony, a my tymczasem po otrzymaniem zwycięztwie swoje Te Deum kończyliśmy“. (Tamże). Jak niesumiennie i o tym wypadku u nas pisano, dowodem ks. Kołłątaj, który pisząc o stanie oświecenia w Polsce, śmiało twierdzi — powtarza to samo Łukaszewicz w hist. szkół — „ze Jezuici podmówiwszy studentów sprawili, że akademik ów zbitym i z kościoła wytrąconym został“, że arcybiskup lwowski Sierakowski kazał uwięzić księdza (sic) akademika; „do bezprawia przybywały gwałty“. Otóż Sierakowski był wtenczas przemyskim jeszcze biskupem, akademik był tylko klerykiem mniejszych święceń, jak to wskazują protesty akademii, Jezuici nie podmawiali do bicia, bo nie wiedzieli, że akademicy na taki szczególny protest się zdobędą, zagrożonego zaś akademika ratowali jak mogli, a nawet do swego kolegium przyjęli.

¹)    Ms. bibl. Ossol. 719, str. 316.

²)    Protestatio praeaugusti Capituli Leopol. Tamże 313.

⁸) Tamże.

⁴) Antijesuitica Ms. 1809,

SO

biskupem lwowskim natenczas już Sierakowskim. „Ma zakon ten, pisali doń, wielkie koło Kościoła Bożego i nas Biskupów zasługi, dla których gotowi jesteśmy okazywać mu szczególna miłość. Niechże się jednak powstrzyma od gonienia za świecką pompą (a Franciszkanie, Augustyanie, Jezuici w innych krajach czyli nie mieli swych akademii?), która przyciemnia blask zakonności, a pod czas, gdy gdzieindziej — nie mniemamy tego, że sprawiedliwie —jest prześladowanym, niechże w tern królestwie nie przekracza granic zakonnej skromności i pierwotnego swego instytutu (?), chyba że chcą, abyśmy także w zakonach cierpieli nadużycie wolności Rzpltj i zgorszeni jego zuchwałością, pochwalili i pragnęli mieć u siebie to, co z bólem serc naszych widzimy w innych krajach⁶“.

Nie wiem, co na ten list odpisał arcybiskup ; sądzę jednak, że to samo co prymasowi Łubieńskiemu, który jako najwyższy senator i biskup, obstawając za przywilejami akademii i prawami Rzpltj żądał od arcybiskupa, aby przestał bronić akademii lwowskiej. „Chciałbym, odpisuje mu z końcem paźdz. 1760 r. Sierakowski, chciałbym z serca, aby się zdanie moje ze zdaniem JOWMX. zgodziło, ale widzę bardzośmy od siebie dalecy i bardzo tego żałuję, że JOWMX. akademię lwowską impugnas, której sądzę dawałbyś wszelką protekcyę i asystencyą, gdybyś był dotąd arcybiskupem lwowskim... Zaczem miej mię JOWMXże za wymówionego, suplikuję, że będąc arcybiskupem lwowskim, nie mogę ganić akademii lwowskiej, nie mogę jej nie dawać protekcyi, póki król sam P. N. M. i Ojciec św. aliter non sentientu. Niebył kontent z tej odpowiedzi prymas : w powtórnym liście przypomniał Sierakowskiemu, że jako „protektor“ akademii zamojskiej vi bullae Pauli V. obowiązany jest niedać jej tej krzywdy czynić, a jako senator wraz cum senatu „mami tenere leges“ bronić praw powinien. Na to mu dobrodusznie arcybiskup : „Już więc do siebie nie piszmy, bo widzę że się vicùsim namówić, i jeden ku drugiego zdaniu pociągnąć nie możemy ²)“.

Wytoczyła się ta sprawa kilkakrotnie przed sądy zadworne asesorskie. Rektor zamojski tak przemawiał, pisze współczesny, że

„zgoła wszyscy prae mirabili eloquio zadumieni byli; mówili niektórzy potem, że gdyby chciał ten akademik, toby mową swoją do konfederacyi przeciwko Jezuitom wszystkich pociągnął“. Wyrok wypadł na korzyść Akademików, ale dodaje wspomniane źródło, „gdy się o tem adversami (Jezuici) dowiedzieli, tak mocno biegali i starali się, że odmieniono ułożony dekret i stanęła remis sa cum toto effectu na sądy relacyjne 20 Augusti 1761“, to znaczy że proces na nowo podjęto ¹).

Ze i ta insynuacya o bieganiu i przekupstwie jest mylną, najlepszym dowodem, że Jezuici widząc, iż na upór niema lekarstwa, ża sprawa ta zanadto wiele wywołuje przeciw nim krzyków, które wobec świeżego wygnania zakonu z Francyi mogłyby się stać nie-bezpiecznemi, zamknęli z końcem r. 1763 akademią, popierając acz bezskutecznie sprawę tę w Bzymie jeszcze przez lat kilka.

Taki jest rzetelny, głównie na anti-jezuickich źródłach opowiedziany przebieg tej sprawy. Zmieńmy rolę, każmy Jezuitom odegrać rolę akademików, a tych rolę oddajmy Jezuitom — zobaczymy, że sąd o tej sprawie zupełnie inaczej wypadnie. Nasi literaci unosiliby się wtenczas nad „rozumem i patryotyzmem, nad postępem i oświatą“ akademii, napiętnowaliby zaś Jezuitów jako zazdrosnych obskurantów i wsteczników; że jednak ten rozum i ten patryotyzm, że ta żądza rzetelnego na gruncie katolickim postępu i oświaty znajduje się po stronie Jezuitów, przez półtora z górą wieku pracujących wytrwale nad otworzoniem nowych ognisk oświaty w narodzie, przeto nietylko im to nie jest poczytane za zasługę, ale nadto usiłowania te potępione jako owoc nienasyconej chciwości i ambicyi. Tak się to u nas pisze historyą literatury; niechęć ku Jezuitom zamąca sąd zdrowy o rzeczach. Lubo nie mogą zaprzeczyć ważności przywileju króla Augusta, lubo ten przywilej choćby potrzebował aprobaty sejmowej, to jej dla ciągłego

ł) Ms. bibl. Ossol. Jesuitica nr. 95, str. 182.

Przyczem pozwalano sobie złośliwych wierszyków:

Curia pauperibus clausa est, dat census honores;

Jus faciunt nummi, faciunt décréta ducati.

Illis jura favent, qui numerare valent.

Ks. Kołłątaj a za nim Łukaszewicz utrzymują nie bez podstawy, źe po za plecami akademii ukrywała się ręka ks. Konarskiego, który „wszędzie akademikom służył, wszędzie ich wprowadzał, gdzie potrzebowali za prawami swemi mówić“.

Hist. szkół II, 78.

zrywania sejmów mieć nie mógł, to jednak wszędzie przypisują Jezuitom podstęp, złą wiarę i przewrotność. Przyznać przecie musiano, „że ta sławna akademików krakowskich z Jezuitami wygrana, nie przyniosła akademii żadnego pożytku, owszem długoletni proces wycieńczył jej majątki, odrywał ją od nauk i psuł jej opinią publiczną. Mówiono powszechnie i słusznie: akademicy źle uczą, zaniedbali pożytecznych nauk, a przeszkadzają Jezuitom do otwarcia nowych akademij“. To protestant Łukaszewicz w swej historyi szkół r).

Sarkano i narzekano tyle na obskurantyzm szkół jezuickich, wskazywano na nieuctwo i krótki rozum Jezuitów polskich, nie umiano w nich dostrzedz żadnych szlachetnych uczuć, żadnej zasługi, wszędzie i zawsze podkładając im intencye niecne, mianowicie chęć i żądzę panowania. A jednak w przededniu kasaty pochwalić musiano lepszy kierunek szkół i wychowania w szlacheckich konwiktach¹), potem zaś gdy zniesionym został zakon, dziwiono się nad ogromną liczbą „uczonych i zacnych“ ex-Jezuitów. Rzeczy-wiście wglądnąć do katalogów, ileż to napotyka się tam imion głośnych w literaturze stanisławowskiej epoki! — Kolegium n. p. warszawskie to przepełnione było takimi ludźmi. Rektor jego Szczepan Łuskina, wydawać będzie pierwszą gazetę polską o większych rozmiarach, zjednoczy w swej redakcyi wybitniejsze talenta polityczne. Prokurator tego kolegium Franciszek Bohomolec pierwszy napisze oryginalne komedye dla polskiej sceny. Ks. Ignacy Nagurczewski profesor wymowy, literatury i historyi w konwikcie szlacheckim, Franciszek Kniaznin natenczas profesor syntaxis, jaśnieć będą w cyklu poetów stanisławowskiej epoki. Rektor konwiktu Karol Wirwicz i Adam Naruszewicz, spowiednik tegoż zakładu zajmą znakomite stanowisko na polu geografii i historyi. Grzegorz Piramowicz profesor filozofii w kolegium lwowskiem, odda jako sekretarz komisyi edukacyjnej i nąjczynniejszy członek komisyi książek elementarnych walne usługi publicznemu wychowaniu, unosić się będą nad jego erudycyą i „legendową“ znakomitością charakteru, literaci z rzemiosła i literaci dyletanci w guście księdza Romana³). Jędrzej Filipecki, Jan Zacharyasiewicz i Sebastyan Lachowski obok Woronicza przypomną złotą kaznodziejską wymowę

x) Tom II, str. 76.

*) Patrz Łukaszewicz hist. szkół T. II. 125 i następne. s) Gazeta Narodowa 1871 nr. 212, 214, 219 fejleton.

Skargi. Marcin Puczobut, astronom królewski w akademii wileńskiej i Józef Rogaliński przełożony obserwatoryum poznańskiego, nabędą europejskiej sławy. Nakcyanowicz wsławi się wykładami matematyki w Wilnie, dostarczy hr. Tyzenhauzowi sporego zastępu zdolnych jeometrów. Bystrzycki i Strzecki profesorowie astronomii w Wilnie zaproszeni zostaną jako członkowie i korespondenci do akademii londyńskiej. Liczny poczet ex-Jezuitów obejmie posady dyrektorów szkół i nauczycieli z wielką pociechą edukacyjnej ko-misyi, a pożytkiem młodzieży; inni zasiędą na tronie biskupim i w stalach kanonicznych lub pójdą na probostwa i parafie z nie-małem zbudowaniem wiernych i pociechą biskupów i t. d. i t. d. Wszystko opisują panowie literaci, powtarzają za nimi prelegenci i prelegentki, gazeciarze i wielbiciele edukacyjnej komisyi, zapominają jednej tylko rzeczy: zkąd ci „uczeni i zacni“ ex-Jezuici nabyli tej wiedzy i erudycyi, gdzie i od kogo nauczyli się być „zacnymi?“ Jeżeli zgromadzenie, w którem lata młodzieńcze i część męzkiego wieku spędzili, było „nieuczone i niezacne“, szerzyło obskurantyzm i niemoralność — jak mogli wyjść z jego łona „uczeni i zacni ?“ Jak ciż sami ludzie, pracując pod regułą zakonną, mogli szerzyć ciemnotę, niemoralność? Zawstydzićby się miała nasza literacka rzesza tej niekonsekwentności, a czytająca publiczność swej łatwowierności. Sumienniejsze, chociaż nie całkiem wolne od uprzedzeń, badania ludzi jak Mecherzyńskiego i protestanta Łukaszewicza r) wykazały, że edukacya jezuicka nie stała tak nisko, jak to dotąd sobie opowiadano, że była lepszą i praktyczniejszą od tej, jaką dawały akademia i jej kolonie, że szkoły pijarskie i szkoły komisyi edukacyjnej przyswoiły sobie w wielu szczegółach okrzyczaną ,,rationem studio rum“ czyli metodę Jezuitów, że tyle wsławione „rozszerzenie zakresu naukowego komisyi“ więcej podawało encyklopedyczniej a więc powierzchowniej, jak rzetelnej wiedzy. Proszę przeczytać choćby dla prostej ciekawości, co o tem pisze Łukaszewicz w swej historyi szkół (t. II. 283 i następ.). Z wyjątkiem rozszerzonego programu przedmiotów szkolnych i frazesów o obywatelstwie, moralnej cnocie, wszystko tam zachowano aż do obowiązku comiesięcznej spowiedzi uczniów, aż do tyle okrzyczanego systemu emu-lacyi czyli podzielenia jednej klasy na dwa oddziały ze swemi dekurionami na czele (str. 290).

Wszystkie więc owe apoteozy komisyi edukacyjnej, objawiające się w jubileuszowych festynach i literackich objadach są apoteozą ł) Historya wymowy w Polsce T. III. Hist. szkół T. II.

jezuickiego systemu nauk. Dziwi mnie, że uczestnicy tych festynów i zjazdów, że pisarze apologeci komisyi nie wiedzą o tern ; znać ani rationum studio rum, ani systemu nauk komisyi nie badali dokładnie.

Zakon więc w przededniu swojej kasaty jak wszędzie tak i w Polsce nie odstąpił od ducha swojej reguły, ani utracił nic z swej rzetelnej naukowej zasługi. Stwierdza tę prawdę i ta okoliczność, że liczył w swem gronie członków wielu znakomitych rodów w Polsce. Praca naukowa wymagająca czasu wiele i całego człowieka, a w skutek tego wiedza i głęboka erudycya tak ściśle jest spojona z karnością jezuickiego zakonu, źe nie możebna sobie wystawić naukowego jego upadku bez naruszenia karności, która wyklucza próżniactwo i włóczenie się po za furtą klasztorną, dwa główne źródła nieuctwa zakonników. Z drugiej zaś strony wiadomo, że zakonne zgromadzenia chylące się ku upadkowi, rozstrojone i zwolniałe w swej regule, nie otrzymują kandydatów, chyba z najuboższej umysłowo i finansowo zrujnowanej klasy, która nie mając nic lepszego przed sobą, przybiera się w zakonny habit. Skoro więc zakon liczył do ostatniej chwili znakomite imiona, skoro prawie każda szlachecka majętniejsza rodzina oddawała mu jednego a nieraz kilku swych synów : to loicznie wnieść można, źe zgromadzenie zachowało się w pierwotnej swej regule a temsamem że stało na pierwotnej swej naukowej wysokości¹).

D Rzeczywiście przerzucając katalogi z 1772 i 1773 roku. znajduję w prowineyi małopolskiej: Ankwicza, pięciu Borkowskich, dwóch Borzęckich, Ceizberga, Chłopickiego, trzech Czajkowskich, dwóch Dąbrowskich, Dzierżanowskiego, Gniewosza, Gorajskiego, trzech Grodzickich, trzech Górskich, dwóch Hulewiczów, dwóch Hoszowskich, Homińskiego, dwóch Jełowickich, dwóch Iwanowskich, Konarskiego Jakóba, Krasickiego Ksawerego, Kamienieckiego, Komorowskiego, Lasockiego, Ledochowskiego, trzech Depkowskich, dwóch Malczewskich, Majchrowicza, dwóch Męcińskich, dwóch Moszyńskich, (Franciszek był ostatnim rektorem w kolegium lwowskim); dwóch Odyńców, dwóch Osieckich, trzech Piotrowskich, sześciu Popielów, Pruszyńskiego, Przyłuskiego, Radziejowskiego, dwóch Różnieekich. Sierakowskiego, dwu Sobolewskich, dwóch Stadnickich (Adam był ostatnim rektorem konwiktu szlacheckiego w Ostrogu), Starzeńskiego, Steckiego, trzech Szaniawskich, Szuszkiewicza, Szembeka Macieja ostatniego rektora kolegium w Lublinie, Tomickiego, Tomkowicza, dwóch Wąsowiczów, Wiszowatego, dwóch Zborowskich itd.

Z prowineyi mazowieckiej więcej znane imiona: Ancuta, Berent, dwaj Bogusze, dwaj Bułhakowie, trzej Brzozowscy, Chreptowicz, Czeczot, Dederko, trzej Haraburdowie, dwaj Hołowczyce, dwaj Katenbryngi, Kmita, Kniaziewicz, trzej Kołyscy, trzej Kulesze, dwaj Kossakowscy, Lubowidzki .(ostatni rektor

To też z całą pewnością i najzupełniejszą prawdą można powiedzieć, że u nas w Polsce nikt nie pragnął ruiny zakonu, nikt też nie był przekonanym, że kasata jego była polityczną koniecznością, że była potrzebną dla dobra Rzpltej. Nawet król i młoda Polska“ część narodu najbardziej ulegająca wpływom zachodu ; najbardziej duchem niewiary i filozofizmu owiana i przejęta, nawet ta nie nastawała na zgubę zakonu, wypadek ten przyjęła obojętnie. Chciano przecie w projektowanej przez partyą dworską reformie zakonów obok Misyo-narzy i Pijarów zachować także Jezuitów *). W warszawskim konwikcie pod okiem króla Stanisława i jego otoczenia, kształcili się „kawalerowie“ jak się ówczesny Kury er polski wyrażał, pierwszych rodzin, król prezydował na festynach szkolnych ²), dopomagał nawet do postawienia tego zakładu na stopie akademickiej. Nadwor-w Mińsku), Mokronowski, dwaj Ostrowscy, dwaj Perkowscy, Poletyłło, dwaj Szyrmowie, dwaj Skarżyńscy, Tukajło, trzech Wichertów, Żaba, trzech Zaleskich itd.

Z prowincyi Wielkopolskiej : Awedyk, trzej Chrzanowscy, (Adam ostatni rektor w Poznaniu), Dunin, Gordon (ostatni rektor w Bydgoszczy), dwaj Hor-nowscy, Karłowski, Kalkstein, dwaj Łabędzey, Łubieński Kazimierz, Morawski, Mieroszewski, Orłowski Michał (ostatni prowincyał wielkopolski), Pohorecki, dwaj Pruszakowie, Prądzyński, Paczyski, Radomiński, Rościszewski, dwaj Rylscy, Szczaniecki, dwaj Skrzyneccy, (Rafał był ostatnim rektorem kolegium św. Piotra w Krakowie), Skrzyński, Turno Maciej, dwaj Trzebińscy, Wollant, Wróblewski (ostatni rektor w Toruniu), Żółtowski itd.

Z litewskiej prowincyi zaznaczam imiona: trzech Benisławskich, Bukatego, Butrymowicza, Chodźki, Dowgiałły, Gottowta, Hłaski, czterech Jankowskich, dwóch Januszkiewiczów, Jezierskiego, Jodejki, Jurewicza, Jundziłła, Kirgiełły, czterech Korsaków, Lenartowicza, Małachowskiego, Montwiłły, Narwojsza, Narbuta, Ordona, Przezdzieckiego, Poniatowskiego, trzech Rymkiewiczów, dwóch Skorulskich, (Antoni był ostatnim rektorem akademii wileńskiej), dwóch Suli-strowskich, dwóch Szadurskich, Tołoezki, Wazgirda, Wołłowicza, Wojszwiłły, dwóch Żabów itd.

Dzisiejszemu demokratycznemu społeczeństwu wyda się może śmiesznością to wyliczanie rodowych imion, zapisanych w katalogach zakonu. Sto lat temu Polska była szlachecką, poczytywano wtenczas za skażenie rodowego klejnotu dać swoje imię zgromadzeniu, któreby było niepoważane i niesławne.

‘) Relacya nuneyusza Durini u Theinera 1. 484. Ms. Laskowskiego str. 592.

²) N. p. w sierpniu 1766 na akcie publicznym z prawa natury, mianym przez Tyszkiewicza i Józefa Platera. Odchodząc król, przyrzekł być na drugim i podobnym akcie, dodając: „il sera difficile, que je suis plus content la seconde fois, que je l'ai été la première¹. Thornische gelehrte Nachrichten u Łukaszewicza T. II, 134.

nym jego kaznodzieja był Jezuita Lachowski. Jezuita Naruszewicz mieszkał lat kilka w królewskim pałacu, pracując nad historyą narodu polskiego, a wraz z Jezuitą Wirwiczem i Nagurczewskim bywał zwyczajnym gościem na czwartkowych obiadach. Inny Jezuita w Wilnie ks. Poczobut otrzymał od niego tytuł „królewskiego astronoma“.

Stanisław August nie był nawet zdolny do nienawiści, jak wszystkie natury miękkie, zniewieściałe a w gruncie szlachetne, niesposobne są do żadnych uczuć gwałtownych. Podobni mu byli owi koryfeusze młodej Polski, mimo swych stopni masońskich; masonerya bowiem u nas nie miała wtenczas gruntu, była tylko nędznem naśladowaniem, jednym więcej sposobem używmnia i rozrywki. Do tego inne nierównie ważniejsze kwestye zaprzątnęły umysł króla i „rusko-stanisławowskiej“ partyi. Sprawą Jezuitów nie zajmowała się ona wiele.

Konserwatywne stronnictwo „stara Polska“ poważała ze wszystkich może zakonów najwyżej Jezuitów, zwłaszcza odkąd ks. Konarski swoich Pijarów według słów ś. p. Łętowskiego „zanadto na żołędź rozpuścił“. Inaczej być nie mogło. Do 15.000 synaczków polskich, odbierało z rąk ich wychowanie ¹). Jezuici umieli pozyskać sobie zaufanie i miłość swych uczniów, obok rygoru i karności było w ich edukacyi coś macierzyńskiego, zainteresowanie się charakterem i zdolnościami chłopięcia, pobłażliwość i kondescencya nawet dla wad i nieuchronnych błędów chłopięcego wieku, i niezrównany talent wyzyskiwania nawet ujemnych stron chłopca na jego dobro ; jednem słowem to poświęcenie i oddanie się zupełne nauczycielskiemu zawodowi, jakie niemożebne jest w korporacyach nauczycieli świeckich, obarczonych familią lub szukających żon z wdziękiem i z posagiem. Dobrodziejstwa wyświadczone dziecięciu zobowiązują nad wszelki wyraz serce rodziców; odłożywszy na bok liczbę 10.000 uczniów bez rodziców albo ubogich rodziców, będziemy mieli zawsze znaczącą liczbę 5.000 szlacheckich, majętniejszych rodzin, czujących się do długu wdzięczności

0 Nieprzesadzona to cyfra. Już za Zygmunta III koło 1600 r. podaje Argentus yiceprowincyał zakonu liczbę uczniów Jezuickich na 10.000. W chwili kasaty mieli Jezuici 66 szkół wyższych i niższych i jedną akademię, biorąc przeciętną cyfrę 200 uczniów w jednej szkole, będziemy mieli ogólną cyfrę 18.000, dodajmy do tego duchowne seminarya i szkółki ludowe po stacyach misyjnych, a z wszelką ścisłością przyjąć możemy ogół młodzieży, pobierające] wychowanie od Ojców zakonu na 15.000.

względem zakonu, a w każdym razie dobrze ku niemu usposobionych. Na Litwie mianowicie, gdzie akademia żadnych szkół nie miała, księża Pijarzy kilka zaledwie nielicznych kolegiów, tam zakon był przedmiotem rzeczywistej czci i głębokiego przywiązania. Gdybyśmy nie mieli innego dowodu, to już ta jedna okoliczność, że w przeciągu ostatnich lat dwudziestu, piętnaście konwiktów otworzyli, do których najmajętniejsze domy swych synów oddawały, że szkoły ich, nawet tam, gdzie szkoły pijarskie lub kolonie akademii istniały, przepełnione były, jak to stwierdza Łukaszewicz w swej Historyi szkół, to już powiadamy ta jedna okoliczność jest tej prawdy najwymowniejszym stwierdzeniem.

Dodajmy jeszcze i to, że z owych 2359 Jezuitów przynajmniej dwie trzecie należały do szlacheckiego stanu, a wielu z zamożnych, a tern samem i wpływowych pochodziło rodzin ; tym wszystkim los zniesionego zakonu nie mógł być obojętnym, owszem wzbudzał w nich współczucie i politowanie.

Kuryer polski z ostatnich lat donosi w każdym niemal numerze, o kościelnym lub szkolnym festynie w tern lub owem kolegium 00. Societatis Jesu, snąć więc obchodziło to naród. „Odbyły się tu (w Warszawie 22 marca 1760) exekwie wT kościele 00. Jezuitów prowincyi mazowieckiej imieniem Collegii nobilium za duszę ś. p. ks. Jana Ciecierskiego S. J., tegoż Collegium nobilium fundatora i Regensa. Po przespiewanych trzeehkrotnych wigiliach sumę pontificaliter, ks. Załuski suffragan płocki celebrował itd.“, albo : „Ichmość kawalerowie w konwikcie Soc. Jesu odprawili tu (w Poznaniu) publiczną z geografii rozmowę, trudności jej polskim i francuzkim językiem w różnych ciekawych rozwiązując pytaniach, z ukontentowaniem przytomnych znacznych gości itd.“ „W tym tygodniu (w lipcu 1762) po trzykroć na sali szkół publicznych Soc. Jesu od szlachetnej młodzi w tychże szkołach ćwiczącej się wyprawiono tragedyą „Agapitus“ ze śpiewaniem i muzyką, cała rzecz polskim językiem, przy licznem zawsze znakomitych gości zgromadzeniu Ichmościów pp. ministrów, senatorów, urzędników koronnych i dystyngowanych dam całej prześwietnej ziemi warszawskiej itd.“ — Swoją drogą Jezuici w swem dwu-tygodniowem czasopiśmie Wiadomości cudzoziemskie i literackie, wychodzącem w Wilnie, podawali do wiadomości litewskiej publiczności wszystko, co się spraw ich zakonu na zachodzie tyczyło *).

*) N. p. pod d. 15 paźdz. 1762 podano tam in extenso list Klemensa XIII do Ludwika XV. (Arch. Jez. poi.)

Nie były też obcemi narodowi wychodzące za granicą, mianowicie we Francyi na korzyść Jezuitów pisma. Tak n. p. r. 1765 i 1766 wyszły w Gdańsku dwie książki w polskim przekładzie: Jezuici w prawdziwej swojej postaci; druga : Wszyscy błądzą. Wertowałem pilnie rękopisy bibl. Ossolińskich pod tytułem : Jesui-tica i Antijesuitica *) i przekonałem się, że z wyjątkiem akademików krakowskich i przez nich „nadymanych“ kilku szlachty, nikt tam z filipikami na Jezuitów nie powstawał. Nawet ręka, która pozszywała w tom jeden najrozmaitsze swoich i obcych przeciw Jezuitom pisma, to ręka jakiegoś szkolarza lub literata ł). W tych stosunkowo bardzo niewielu przeciw Jezuitom pismach i aktach — a sądzę, że inne także biblioteki niewiele więcej wykazaćby ich mogły, gdyż i literaci nasi, którzy pewnie troskliwie zbierali co się

x) Jesuitica saec. XVII et XVIII, Ms. pod liczbą: 95, 96, 97, 98, 99 100, 719; Antijesuitica Ms pod 1. 1809.

²) I tak znajduję tam pamflet arcydowcipny co do formy, zresztą będący tylko parafrazą owych głośnych „monita secreta“ pod tytułem: „Rozmowa poufna dwóch faryzeuszów w mięsopusty a. 1694, prywatnie przy dobrej myśli miana. A ci dwaj byli Jezuici, jeden z nich prostak, drugi polityk, a od trzeciego, natenczas magistra Zaremby, nazajutrz wypuszczonego ex-Jesuitis wysłuchana i raptim konnotowana, ac tandem swemu konfidentowi komunikowana“ (Ms. 1809, karta 21 i nast.) Rękopis był dosyć pilnie czytany, jak tego dowodzą noty na marginesie i dodane zaraz niżej jako komentarz : monita secreta édita 1657.

Czytam dalej mowę jakiegoś Dembińskiego na sejmiku (proszowskim?) 1691 r. przeciw Jezuitom, w której mówca powstaje głównie na ich ambicyę i chciwość; „szkołami swemi akademię krakowską wyparli. Hipocritae tak siła kolegiami swemi pozasiadali miejsc, gruntów, placów, majętności oderwali od jurysdykcyi podatków z uciśnieniem ubogich ludzi, cum prejudicio praw i wolności.... Jednym palcem pokazują niebo, a obiema rękami majętności i wsie chwytają, zalecają ubóstwo, a sami zabierają majętności i t. d. ; w końcu radzi czytać Monita privata Soc. Jesu édita a. 1657“. Znajduję jeszcze list anonima, już znacznie późniejszej daty, bo z r. 1761, wyszydza sposób dawania misyj w Czepielowie, zarzuca Ojcom faryzeuszowskie kuglarstwa i podchlebianie się księżnej pani Sanguszkowej, właścicielce dóbr Czepielowa. Z innego listu (pod d. 14 czerwca 1762) ekscerpt opowiada, że JO. książę biskup krakowski osobnym dekretem rozkazał 00. Jezuitom, panegiryk przypisany na powinszowanie imienin pannie zakonnej w Sandomierzu, spalić przez kursora, a to z tej przyczyny dwojakiej: raz że bez jego pozwolenia wydrukowano w sandomierskiej jezuickiej drukarni, powtóre że w tym panegiryku stało: „ktoś groźnym zakazał rozkazem“. Paszkwile z okazyi kłótni Jezuitów z akademią krakowską, carcer romanus ks. Markiewicza, który za paszkwile na Jezuitów odsiedział dwuletnie więzienie w Rzymie, publiczne akta przeciw Jezuitom w sprawie akademii lwowskiej, w końcu Pombalowe edykta na Malagridę, zapełniają ten spory tom Antijesuitięorum“. (Ms. 1809, sir. 53, 99, 88).

przeciw Jezuitom odszukać dało, niewiele podobnych antijezuickich źródeł wskazać umieli — w tych tedy pismach główne i jedyne prawie zarzuty odnoszą się do spraw szkolnych i do funduszów kolegiów. Rzecz całkiem jasna i naturalna, bo żadna namiętność nie jest tak drażliwą i niespokojną, jak antagonizm literatów i naukowych korporacyj, żadna zazdrość tak gwałtowną, jak pieniężna i majątkowa. Troskliwe zbieranie pism i paszkwilów z XYI i XVII wieku, i również troskliwe w kilku nawet egzemplarzach spisane pombalowe przeciw Jezuitom wyroki, są tylko nowym dowodem tej literackiej zawiści i naprowadzają na domysł, że jeżeli kto w Polsce pragnął kasaty zakonu i jej przyklaskiwał, to chyba mistrzowie i cały obóz wielbicieli „almae matris Cracoviensis“. Dlatego, jakkolwiek poczucie sprawiedliwości nie pozwala nam potępić Jezuitów, pragnących bądźcobądź otworzyć drugą akademię w Koronie, to jednak nie wątpimy, że nierównie roztropniej byłoby tym usiłowaniom, przy końcu mianowicie panowania Sasa II, dać pokój ; oszczędziłby sobie tym sposobem zakon wiele nieprzyjemnych zajść i sporów, wiele krzywdzących sądów i niekorzystnych dla siebie uprzedzeń.

Ówczesne gazety, jak wspomniany wyżej Kuryer Polski, donoszą lakonicznie bez żadnych złośliwych uwag to, co zaszło na Zachodzie w sprawie zakonu, pomyślne równie jak smutne wypadki ¹).

*) I tak czytam w nr. 5 Kuryera r. 1761 z Wenecyi: „Wszyscy kaznodzieje postu teraźniejszego z osobliwszą każą gorliwością, największy jednak i dawno niewidziany ludzi nacisk w kościele 00. Jezuitów, gdzie każe ks. Jędrzej Albergunti, Medyolańczyk, który chociaż od 3 lat jest ślepy, jednak wszystkie ma przymioty dobrego kaznodziei“. Gdzieindziej znów czytam „ekseept“ z gazet 1762 r. 29 stycznia: „Wyszła deklaracya królewska na Jezuitów (we Francyi): 1° podlegać będą jurysdykcyi biskupiej i parlamentowej ; 2° mieć będą wika-ryusza generalnego, który na ich postępki baczenie mieć będzie i którego dwór według swej woli odmieniać będzie mógł“ i t. d. Inny jeszcze „ekseept“ z gazet r. 1762. Paryż dnia 3 maja: „00. Jezuici już teraz miejsca spowiedników u królewskiego dworu stracić, i podług powszechnego zdania około miesiąca Augusta z całego Królestwa ustąpić będą musieli. Z Lyonu twierdzą, że tam różnemi pieniądzmi i innemi rzeczami naładowane wozy przytrzymano, które ci Ojcowie do innych krajów wysłać intencyę mieli.... Powiadają, że w samej tylko bieliźnie, innych towarów nie rachując, więcej jak na 20,000 urów spieniężyli“. (Ms. 719, karta 149).

Już w chwili samego aktu kasaty donoszą warszawskie gazety pod dniem 16 września 1773: „To pewna, że ultimis Augusti zainteresowaniem się mocnem dworów europejskich mocarstw w Rzymie, institutum 00. Jezuitów zostało skasowane od Stolicy Apost., a to się stało na św. Ignacy z wilii w nocy o 12tej

Co nas jednak więcej jak wszystkie dzienników i sejmów symptomy obchodzi, to zdanie biskupów polskich, tych mianowicie, którzy jaśnieli nauką, pobożnością i obywatelską cnotą. Powaga to znacząca i mówiąca wiele, służyć może za wyraz opinii „starej Polski“, której ci książęta Kościoła i senatorowie Rzeczypospolitej religijnie i politycznie przewodniczyli. Skoro tylko doszła do Polski wieść o gwałtownem wypędzeniu Jezuitów z Portugalii, o potwornej egze-kucyi Jezuity Malagrida, natychmiast 4 najznakomitszych przedstawicieli episkopatu polskiego wystosowało błagalne do Klemensa XIII listy, aby ratował zagrożony upadkiem zakon. Byli to biskupi : Józef Jędrzej Załuski, kijowski, dla swego zamiłowania w naukach i opiekowania się niemi wielce przez literatów naszych wielbiony ; dalej znany z cnót obywatelskich na sejmie 1766 r. gorliwy biskup przemyski Wacław Sierakowski; dalej głośny swym patryotyzmem i cierpieniami za ojczyznę Kajetan Sołtyk, biskup krakowski ; wreszcie zacnych cnót. kapłan sędziwy Michał Zienkowicz, biskup wileński. Mam pod ręką dosłowny tekst tych listów. Biskup Załuski, zaznaczywszy swoje stanowisko jako biskupa dyecezyi, schyzmą grecko-ruską otoczonej, i jako prałata papiezkiego (assistentis ęolio Pon-tificio), pisze: „Ja i moi dyecezanie zapaleni żarliwością o wiarę świętą, durniejemy się nad niesłychanem prześladowaniem zakonników Towarzystwa Jezusowego w królestwie Portugalii. Obawiając się więc, ażeby ta zaraza nie owiała i Polskie Królestwo, które (mylnie, gdyż to było d. 16 sierpnia o 9 wieczór). Przy 4 kolegiach 6000 (?) wojska postawiono i do każdego jednego kardynała przydano, tak zaraz skarbce i kościoły zrewidowawszy i klucze odebrawszy, z kolegiów 00. Jezuitów rugowano, a jenerała ich ad Castrum Angeli zaprowadzono“ i t. d. (Ms. Laskowskiego str. 572).

Dlaczegóż te rękopiśmienne wyjątki przytaczam, dlaczego zaglądałem pilnie do gazet? Mamże powiedzieć prawdę? Chciałem skreślić rzeczywisty obrąz usposobienia umysłów względem zakonu; gdzie szukać, zkąd wydobyć do tego obrazu barw i rysów? Wszak w prywatnych korespondencyach. w dorywczych zapiskach, w bieżących wiadomościach dzienników, gdzie niemasz nic wystudyo-wanego, ale wszystko płynie naturalnie, od niechcenia, tam najłatwiej domacać się prawdy. Poświęciłem wiele pięknych porankowych godzin tej niewdzięcznej pracy wertowania zźółkłych, na pół zbutwiałych rękopisów i na bjbule źle drukowanych dzienników; i upewniam pod słowem, że tej niechęci i nienawiści ku zakonowi, której śladów i znaków z całą szczerością i sumiennością szukałem, dostrzedz i wyśledzić nie zdołałem. Snąć więc nie było jej w narodzie; przyznać przecie musieli nawet niekorzystnie ku zakonowi usposobieni pisarze, że „skasowanie Jezuitów w końcu XVIIIgo w. wszystkim ludziom starej daty zdało się niepowetowanem nieszczęściem“. (Dzieje Polski, T. III, str. 246).

przedmurzem chrześcijaństwa jest nazwane, a którego król (Jan Kazimierz) od Papieża Innocentego XI tytuł króla prawowiernego otrzymał : śmiem błagać Ś. W. ażeby ten zakon, Bogu i ludziom prawym a cnotliwym wielce miły, od wszelkich oszczerczych, złośliwych i podstępnych napadów osłaniać i spiżowym murem według swej dobrotliwości otoczyć raczył, na mocy pełności udzielonej sobie władzy. Albowiem zakonne to zgromadzenie Towarz. Jezusowego , osobnym ślubem posłuszeństwa dla św. Stolicy związane, nieprzestaje nigdy użyźniać wojującego Kościoła potem i pracą swoją niezmordowaną, a nawet krwią własną. Zasługuje więc, ażeby Ś. W. bogobojnym tym mężom nietylko w Bzymie Urbe et Orbe, ale i w krajach Portugalii okazał się łaskawym i dobrotliwym. Przykłady tych świątobliwych mężów, roznoszące dobrą woń Chrystusową. są jawne, leżą jak na dłoni, tak w Polsce całej jak i w Portugalii. Dobrzy ci Ojcowie nieskalanego są żywota i z całem sił wytężeniem nad tern jedynie pracują, ażeby dusze wyrwać z paszczy piekła a pozyskać je Bogu ; a wszystkim, mianowicie dla mnie, kochającym się w mężach zakonnych, swemu powołaniu oddanych, są tak drodzy i mili, że im zarząd mego seminaryum w Żytomierzu powierzyć zamyślam“ ¹),

Z większemi jeszcze pochwałami dla zakonu występuje biskup Sołtyk. Opowiada Papieżowi w swym liście rozległość swej dye-cezyi, której pożytku bronić powinien, wylicza istniejące w niej kolegia i domy zakonu, „najznakomitsze w całej Polsce“, dalej zaś tak pisze: „Uważam to sobie za swój obowiązek, ażebym w tych czasach, w których zakon Jezuitów koło Kościoła Bożego, św. wiary i chrześcijańskiej sprawy, zawsze dobrze zasłużony, srogich doznaje klęsk i utrapień; ażebym, mówię dla pociechy zasmuconej terni wypadkami Świątobliwości YYT. doniósł; że zakon Jezuitów od pierwszego swego wstąpienia na ziemie polskie, zawsze był wierny królom i Bzpltj., zawsze dla św. wiary i dobra publicznego nader użytecznym okazał się, i że dotąd nigdy nie odstąpił od przykładu swych Ojców i swego instytutu, który jest najodpowiedniejszym do rozszerzenia prawdziwej czci Bożej, pouczania ludów i wychowania młodzieży w naukach i cnocie. Idąc bowiem w ślady swych Ojców, kształcą młodzież w ludzkich i boskich umiejętno-

x) Ravignan devient VIII et Clement XIV t. II, str. 169 17Q. List datowany z Warszawy 20 grud 1759.

ściach ; opowiadają słowo Boże z chwalebną gorliwością i pożytkiem wiernych na misyach i w kazaniach, nacechowanych zdrową nauką i rozległą erudycyą ; zbawieniu dusz ludzkich, przywołani, chętną pomoc niosą, i nam biskupom w uprawianiu winnicy Pańskiej dzielną są pomocą, przewyższając w tern inne zakony, których celem jest, raczej nad własnem jak nad bliźnich pracować zbawieniem. O tych znakomitych pracach 00. Jezuitów w olsce wiem dobrze, patrzałem na nie od lat dziecęcych. Im to winienem początki wychowania i nauk; takimi ich znałem w dawnej mej dyecezyi kijowskiej, tj. pobożnych, roztropnych, uczonych, wylanych na pracę koło chwały Bożej, zbawienia dusz i kształcenia młodzieży ; takich znajduję ich teraz w krakowskiej dyecezyi. Niechże więc pozwoli S. W., że Jej łasce i potężnej opiece śmiem zalecić Jezuitów polskich, ozdobionych tylu cnotami i zasługami i t. d.“]).

Równą czcią dla zakonu tchnie list biskupa Sierakowskiego. „Co do mnie, chociaż najlichszy i najniepożyteezniejszy syn Kościoła, jestem głęboko wzruszony cierpieniami Jezuitów, a każdy zamach wymierzony na zakon tak znakomity i oddający tak walne usługi religii, jest dla mnie powiększeniem boleści. Nie spodziewam się od nikogo pociechy, tylko od W. Ś. Przekonany jestem, że ażeby ulżyć ich udręczeniom, użyje S. W. środków, które poda mu Duch św., duch mądrości i miłości“ *).

Sędziwy biskup wileński bez żadnego wstępu wpada obcesowo na Stolicę św. „Moim obowiązkiem być sądzę, abym S. W. Panu memu najłaskawiej polecił los zakonu Towarz. Jezusowego, srodze w Portugalii utrapionego. Czynię to z tern większą usilnością, im bardziej świadomym jestem zasług tego zakonu koło Kościoła Bożego, z drugiej zaś strony, im więcej widzę nieprzyjaciół katolickiej wiary, tryumfujących nad jego zgubą.... Dziewięćdziesiąty to już rok życia przy łasce Bożej rozpocząłem; i w tym już będąc wieku, nie troszczę się o sądy ludzkie : chcę tylko jedynie prawdzie dać świadectwo. „Coby było w Ojcach Towarzystwa Jezusowego słusznej nagany godnego, mimo długiego doświadczenia nie dostrzegłem nic; przeciwnie zaś wytrwałej ich pracy nad rozkrzewieniem wiary św. w czterdziestoleciu mego biskupstwa doznałem wiele. Są ci Ojcowie wyborni w win-

0 Tamże 171—173 data z Krakowa 5 stycznia 1860 r.

*) Tamże 174 list pisany po francusku pod d. 22 stycznia 1760.

nicy Pańskiej robotnicy, gorliwi młodzieży mistrze, żarliwi o chwałę domu Bożego i katolickiej wiary ; godni więc zapłaty swojej, o ileż więc trudniej znieść to, że tyle krzywd ponoszą ⁷) ?

Na te biskupów polskich listy, wydał Klemens XIII cztery breve, odmienne co do formy, ale tejże samej treści. Dziękuje najprzód za dobre świadectwo dane Ojcom prześladowanego zakonu, i przyrzeka wszelką opiekę : „My, którzy wielką wagę do świadectwa i zdania Twego, pisze Papież do biskupa wileńskiego, przywiązujemy, i którzy przesławny zakon Towarzystwa Jezusowego równie jak poprzednicy nasi wysoce cenimy i pochwalamy ; — zawsze mieć będziemy zakon ten i waszych Ojców polskich w Naszej i Stolicy św. opiece“. Pociesza potem biskupów, i wzywa ich, aby to samo względem strapionych Ojców czynili, słowami ś. Grzegorza W., że się to nie dzieje bez dopuszczenia Bożego, który „providet de his malis, qiiae per judicium irrogat, quae bona facere disponaP. W końcu upewnia, że jak długo Ojcowie zakonu od instytutu swego nie odstąpią, wstępując w ślady swych Ojców, tak długo ani oni, ani biskupi nie mają się obawiać, iżby opieki Stolicy św. pozbawieni zostali²).

W obec tych dokumentów w nader kłopotliwem znajdują się położeniu historycy i literaci nasi, którzy z autorem Dziejów Pol-ski prawią nam wiele o „degeneracyi“ Jezuitów w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku „rozpuszczonych na służbę możnowładztwa i bałamucenia głów szlacheckich płytką i pedancką edukaeyą, na pisanie panegiryków nikczemnym senatorom i szerzenie fałszywej fary zeuszo wskiej religijności“ ³). Nie było tak, zakon nieodstąpił w niczem od ducha swej reguły, za to cieszył się poważaniem i miłością tej części narodu, która mimo politycznych wad i błędów szczerze przywiązaną była do swej wiary i ojczyzny, ratunku dla niej szukała nie w ślepem małpowaniu zagranicy, nie w wieszaniu się u Moskwy, ale w narodowych tradycyach i zbroj-nem powstaniu, a która Bogu dzięki stanowiła ogromną większość narodu. Nowem tej prawTdy stwierdzeniem jest sposób, w jaki u nas przyjętem zostało kasacyjne breve.

Ks. Theiner tak nam tę rzecz opowiada: „W Królestw

8) Vol. leg. VIII, 274.

ROZDZIAŁ II.

no jęciu kasacyjnego breve Ł). Tak samo rzecz się miała z Katarzyną. Podobna do Frydryka w usposobieniach religijnych i w dumie mo-narchom-filozofom właściwej, przewyższała go „próżnością kobiety“ i położyła sobie za punkt swej monarszo-kobiecej ambicyi, utrzymać bądźcobądź w swem państwie Jezuitów. Pochlebiało jej wystąpić w roli protektorki tych, których świat cały prześladował i gnębił. Wobec zuchwałej energii tej kobiety, Stolica św. nie mogła nic innego przeciwstawić, jak grzeczne przedstawienia, w końcu nie-tylko w sprawie Jezuitów, ale w innych dowolnych Kościoła katolickiego urządzeniach ustąpić z swych praw była zmuszoną.

Koadjutor ten bowiem, jak się pokazuje z depesz nu

ROZDZIAŁ III.

') Une nonce du lJape à la cour de Catherine II. §

zachowawczy i prosta roztropność, nakazywała im ni

soâ dnych zleceń działać za lub przeciw zakonowi, to jednak pierwszej użyje sposobności, aby za ich sprawą przemówić u cara Pawła. — Odjeżdżając prosił o dwie rzeczy: aby prowincyał często pisywał do niego, powtóre, aby przysłał mu do Moskwy dokładną informacyę o stanie jezuickich kolegiów, szkół i o apostolskich pracach zakonu.

sie chowują. — Car Paweł zasługuje sobie na tę łaskę Stolicy świętej, dla której postanowił odzyskać Państwo Kościelne i jej powagę przywrócić“ ’).

ROZDZIAŁ Y.

O missyach saratowskich nie mamy wiele do powiedze

ROZDZIAŁ VI.

między dzikimi barba-o Bogu znają. Jezuici wTe Wł

0 List, datowany 14 lutego 1884 roku. W archi w. ,

¹

)    Catalogus Personarum et Officlorum Provinciae Poloniae Soc. Jesu ex a. 1755 in a. 1756. Item Prov. Lithuaniae. l'ilnae 1756.

²

)    Tam był profesorem loiki i prefektem bractwa dobrej śmierci ks. Grzegorz Piramowicz.

³

s) W tym nowieyacie znajdował się późniejszy, wsławiony kościelną wymową biskup Jan Woronicz, a miał 26 towarzyszy rozpoczynających zakonny żywot.

⁴

)    W tem kolegium na 3eim roku filozofii, znajdował się późniejszy jenerał zakonu Tadeusz Brzozowski; na 2gim zaś roku filoz. Antoni Lustyg, głośny później rektor koleg. połockiego.

⁵

)    Catalogus per sonar uni et officiorum provinciae PoJoniae Majoris. Poznaniae 1773. Item Lithuaniae, Vilnae 1773, et Masoviae Nesvisii 1773.

⁶

) Ms. bibl. Ossol. nr. 719. str. 288.

ł) Jesuitica Ms. 95, str. 177, 178. Głównym agitatorem, którzy i biskupów i kapituły przeciw Jezuitom poruszał, był wspomniany już sufragan lwowski Głowiński. On to jeździł w ‘maju 1759 r. do króla, potem do prymasa, zapobiegając moźebnej nominacyi biskupa Sierakowskiego na arcybiskupstwo lwowskie, gdy Władysław Łubieński z tej katedry postąpił na prymasowską godność.

⁷

Tamże 176. Data z Wilna 28 styez. 1760.

²)    Tamże str. 170, 173, 175, 177.

³)    Szujski: Dzieje PolsM t. III, str. 88.

Ks. Theiner tak nam tę rzecz opowiada: „W Królestwie Pol-skiem kasacyjne breve nie napotkało najmniejszego oporu. Biskupi

wykonali je natychmiast w swych dyecezyach. Sejm, na wniosek kanclerza (Młodziejowskiego) i biskupów, poznańskiego (Ostrowskiego) i wileńskiego (Masalskiego) uchwałą z d. 27 września oddał wszystkie ruchome i nieruchome dobra zniesionego zakonu Jezuitów królowi, aby na wychowanie młodzieży i na utrzymanie byłych członków zakonu w porozumieniu z biskupami obrócone zostały. Przyjaciele tymczasem Jezuitów nie byli bezczynnymi i starali się przekonać króla, że breve nie powinno być zastosowane do Polski, gdyż nie zostało królowi wprost wręczone. Pozyskali oni już dla siebie kilku posłów sejmowych. Wywiązała się ztąd w łonie sejmu żwawa rozprawa. Kilku Jezuitom całkiem oddanych senatorów wołało już o zniewagę Rzpltj. dlatego, że Stolica św. zaniedbała urzędownie ją uwiadomić o wystosowaniu breve ; domagali się nawet, aby osobnem poselstwem u św. Stolicy żądać satysfakcyi. Była to tylko prosta intryga, ażeby nie dopuścić wykonania breve ; nie osiągła jednak swego skutku. Nuncyusz bowiem przedstawił królowi i sejmowej komisyi, że Papież nawet burbońskich dworów nie uwiadomił osobnem pismem, tylko poprostu wręczył im breve przez nuncyuszów, że nadto podobna formalność w sprawie czysto duchownej, tyczącej się całego chrześcijaństwa jest wcale nie potrzebną. Tern objaśnieniem, które poparli wymownie kanclerz i biskup wileński, uspokoił się sejm i d. 14 paźdz. odrzucił wspo-mniony wyżej wniosek. W skutek tej porażki upadli na duchu przyjaciele Jezuitów. Mszcząc się jednak za to, rozrzucili także w Polsce między lud wiele buntowniczych pisemek przeciw kasacyjnemu breve. Odznaczył się ślepym przeciw Stolicy św. i Papieżowi fanatyzmem pamflet pod tyt: O upadku Jezuitów. Nuncyusz czynił żywe przeciw takim zuchwałościom królowi przedstawienia; w energicznej protestacyi z d. 9 listop. żądał, aby autorowie, drukarze i księgarze tych piśmideł zostali ukarani, co też król mini-steryalną notą z d. 14 t. m. przyrzekł uczynić“ ¹).

Z tej niedosyć dokładnej i niedosyć bezstronnej relacyi pokazuje się, że głównie trzej niecni biskupi, którzy już nosili się z „plantą“ rozdawniczej komisyi, popierali przyjęcie kasacyjnego breve, a czynili to zapewnie nie z posłuszeństwa dla Stolicy św.. — przeciwnie zaś ogromna większość delegacyjnego sejmu jakkolwiek wcale nie z „przyjaciół“ Jezuitów, ale z przyjaciół Moskwy głównie złożona, była albo przeciwną, albo obojętną ogłoszeniu kasaty.

Pontificat t. II str. 397, 398.

Symptom to znaczący i mówiący wiele. Nawet niecny Po-niński, dopokąd nie został wciągnięty „w plantę“ rozdrapania dóbr okazywał się przeciwnym. Nie było więc w narodzie naszym tej niechęci i tej fanatycznej nienawiści ku zakonowi, jaką nacechowane są wszystkie porozbiorowe literackie płody, skoro nawet rosyj-sko-stanisławowskie, duchem filozotizmu owiane stronnictwo było od niej wolne. Emigracya z inneini wadami i naleciałościami zachodu przyniosła ten anti-jezuieki fanatyzm, podsycała i wykarmiła go, znalazł on pośród nas, dzięki protestantowi Bantkiemu, Bentkowskiemu i reszty literackiej rzeszy, prawo obywatelstwa w pojęciach stał się wyborną przyprawą wszystkich demokratycznych i liberalnych pism, klubów i kasynów. Rzeczywiście czytając karty „protokołu“ sejmu delegacyjnego 1773—75, i najgorzej ku Jezuitom uprzedzony, uderzony być musi tym tonem, pełnym respektu i nieudanej życzliwości dla zakonu.

Breve kasacyjne doszło do Warszawy dopiero w połowie września, i wręczonem zostało przez nuncyusza królowi i ministrom. „Temi dniami donoszą gazety warszawskie z d. 16 wrześ. nadeszła i tu bulla z Rzymu, która za niedziel 4 ma być publikowaną“ ¹). Jezuici dowiedziawszy się o tein, oświadczyli się przez ks. Wyrwi-cza z gotowością uczenia dalej w szkołach bezpłatnie i odstąpienia majątków Rzpltj, byleby tylko król i sejm nie dopuścił do wykonania kasacyjnego brève w Polsce ¹). Świadomi przywiązania narodu do siebie, byli bezpiecznymi o swój los, z rzeczeniem się zaś majątku na rzecz publicznego skarbu, chcieli usunąć jedynie motivum tj. zaspokoić chciwość pragnących się obłowić ich ruiną. Projekt ten podobał się, dowodził zaś tylko tego, że wzbogacenie się i majątki nie były celem zakonu w Polsce. Gdy więc delegacyjny sejm powtórnie się otworzył, a na 5 sesyi (7 paźdz. 1773) pierwszą o kasacyjnem breve uczyniono wzmiankę, umysły sejmu wcale nie były wrogo ku zakonowi usposobione. Król jednak i ministrowie, świadomi dobrze konstelacji politycznej i intryg burbońskich dworów pojęli odrazu, że podobny projekt jest niewykonalny, z drugiej zaś strony znając skład delegacyjnego sejmu, obawiali się słusznie, żeby pojezuicki majątek nie dostał się w ręce ludzi bez czci i wiary. Próbowano tedy, czy nie uda się postawić króla na

tykańskiego.

czele instytucyj, mających objąć pojezuickie szkoły i zarzą l ich majątku. W myśl tedy króla i partyi dworskiej pierwszy Sułkowski wojewoda gnieźnieński, nadmienił o potrzebie funduszów wychowania. „Suplikowałbym“, są jego słowa, „prześwietnej delegacyi, aby wiedząc o doskonałym starunku J. K. M., który okazuje dla narodu, prosiła go, żeby in commodum ac melius Rei publicae, bez ukrzywdzenia jednak tego zakonu dystyngwo wanych imion i osób, te fundusze obrócone i ubezpieczone zostały“. Na to odrzekł Poniński : „Przychylam się z miejsca tego, aby ten projekt nieodwłocznie zaspokojonym został, ale oraz dopraszam się, aby prześwietne Collegium Epporum (biskupów) oświadczyć chciało sensibilitatem J. W. nuncyuszowi, że mając kasować institutum 00. Jezuitów, Ojciec św. nie referował się w tym punkcie, ani do króla, ani do Rzpltj“ ¹). Wtenczas podkanclerzy lit. Chreptowicz, wniósł swój projekt komisyi edukacyjnej a). Poparł go wymownie Kurzeniecki, poseł piński, człowiek już nieco postępowych zasad, domagający się, aby przykładem zagranicy ster wychowania, a tern samem i jego fundusze oddany był w ręce króla i świeckich. Nie szczędził on i zakonowi pochwał: „Co się dotyczy stanu Ichmość 00. Jezuitów, ten nie powinien być od nas przemilczany bez politowania; zakon ten lubo miał dobra, wysługiwał się jednak dobru publicznemu za nie, bo obywatelstwo edukacyę swoją

O Protokół zaszłych czynności w delegacyi: T. I in fol. cześć II, str. 21, a) „Zniesienie zakonu 00. Jezuitów, mówił Chreptowicz, którym większa część edukaeyi krajowej, z większą częścią funduszów na to zapisanych powierzona była, otwiera Rzpltej okazyą do uczynienia potrzebnych ku utrzymaniu i powiększeniu światła narodu ustaw; upadłe, zniesione i w samą tylko szkolną nieużytecznośó spodlone nauki w akademii krakowskiej, wchodzić powinny w obrąb ogólnych w tern Rzpltej rozrządzeń. Wszystko cokolwiek się tylko do utrzymania nauk i założenia instrukcyi krajowej stosować może, oddajmy w ręce J. K. M. z przydaną mu wybranych do tego osób radą“ i t. d. (Protokół I czyn. 21).

W sto lat potem panowie pedagogowie lwowscy, urządzili naukowo demokratyczny festyn we Lwowie, zakończony huczną biesiadą (więcej jak 20 viva-tów wypito) w pojezuickim ogrodzie.

Dzień 17 lipca 1873 r., naznaczono na ten stuletni obchód komisyi edukacyjnej, data ar'cyciekawa a w każdym razie najmylniejsza w świecie. Gdyż breve kasacyjne podpisane 21 lipca, nie mogło pojawić się w Polsce 17 t. m., a tern samem dzień ten nie mógł być dniem urodzin edukacyjnej komisyi, pierwsza zaś myśl o komisyi wyszła dopiero 7 paźdz. Taki demokratyczny liberalizm niedozwolony w historyi, świadczy tylko o nieznajomości własnych dziejów u tych, którzy z powołania swego umieć je powinni.

im winne, a jakże ich osoby po zniesieniu ich instituti zostawiać bez sposobu do życia? communitas (zakon) zniesiona, mamyż ich tułaczami zostawiać? Nie! prześwietna delegacyo, przy polityce nie trzeba zaniedbywać ludzkości; nie naśladujmy obcych praktyk; sa to rodacy, ziomkowie, obywatele, krewni nasi, trzeba obmyśleć pensyą dla każdego z nich przyzwoitą; nie moje to są słowa, ale samej sprawiedliwości“ r). Mowa ta zwróciła nawet uwagę nuncyusza, donosi bowiem kard. sekretarzowi stanu: „Na poniedziałkowem posiedzeniu, Kurzeniecki poseł piński mówił długo o zniesieniu Jezuitów, domagając się, żeby na wzór innych państw była wyznaczona ko-misya, żeby użycie dóbr i przyszłe zakłady wychowania młodzieży były zachowane królowi, i aby biskupi podali projekt względem odpowiedniego użycia pojedyńczych osób Towarzystwa i względem opatrzenia ich w stosowne pensye. Nikt inny jednak nie wszedł w bliższe szczegóły, albowiem inne sprawy większej wagi i doniosłości, pochłonęły wszelką uwagę delegacyi“ ²).

sen-

Na następnej sesyi 9 paźdz. wystąpili i kanclerz Młodzie-jowski i biskup Massalski z nowe mi projektami co do zarządu dóbr pojezuickich. Przychylił się do nich Poniński. Była to rzucona pierwsza myśl utworzenia komisyi rozdawniczej³), o której powiemy niżej. Wtenczas zabrał głos milczący zawsze książę Michał Czartoryski, kanclerz w. 1., nastawał „aby edukacya młodzi była jak najdoskonalszą in litteris ct moribus“ (w naukach i obyczajach). W breve kasacyjnem odróżnił dwa interesa duchowny i świecki: „Ten (interes świecki), że w tej okoliczności jest nierozdzielny, wyraził to już doskonale w zdaniu swojem JW. marszałek konfe-deracyi (Poniński), że gdy Ojciec św. skasował institutum 00. Jezuitów, biorąc środki z innymi monarchami, zapomniał o Polsce, w czem gdy znieważona Rzplta, zdałoby mi się upraszać JKM., aby dworowi rzymskiemu przez Jks. nuncyusza oświadczył sibilitatem.

Nie tak się w nieszczęściu naszem nachylamy, abyśmy ze wszystkich stron zapomnieli prerogatyw, które należą Rzpltj“¹). Na następnej sesyi (11 paźdz.) poruszył tę samą sprawę, zaniesienia skargi u Stolicy św. Dzierzbiński, kaszt, brzezińzki. „Mówił najprzód, słowa są protokołu, o edukacyi narodowej, chwaląc projekt JW. biskupa wileńskiego, życzył Rzymowi okazać dotkliwość, że się w interesie 00. Jezuitów nie referował do Rzpltj, i radził zawiesić cały interes, póki Ojciec św. nie oświadczy winnych dla Rzpltej względów, na ostatek mówił, aby edukacyą młodzi pod dyspozycyą JKM. oddać“ ²).

Nazajutrz na 9tej sesyi, domagał się tego samego w imieniu wielu poseł Rychłowski, „iżby w interesie 00. Jezuitów wysłać należało do Rzymu posłów, którzyby przełożyć mogli Ojcu św. tę tkliwość, którą mają stany Rzpltej za niereferowanie się Jego do nich“ ³).

Po nim głos zabrał poseł piński Kurzeniecki. Rozwodził się długo nad poprawkami do komisyi lustracyjnej (wyznaczonej do oszacunkowania dóbr pojezuickich i przelania ich na fundusz edukacyjny) potem wniósł projekt o losie przyszłych ex-Jezuitów, breve bowiem jeszcze dotąd nie było ogłoszone. „Jest mojem zdaniem i żądaniem, aby dla nich na to wszystko przed publik a-c yą jeszcze wyroków Stolicy św. obmyśleć pensye, któreby dla każdego stanowiły przyzwoitą sustentacyę, a to z tych powodów, aby każda z nich osoba publicznemu użytkowi zdatna, wyszedłszy z klauzury i ze zgromadzenia, miała pewny fundusz trzymania się sposobu edukowania; to nie obmyśliwszy, zaraz mogą się uchylić od edukacyi, rozsypią się z tych podwojów, w których dotychczas przebywali, a rozłączone potem subjekta tak z trudnością będzie do kupy zgromadzić, z obranych czy dobranych wokacyj lub lo-kacyj odciągnąć, jak teraz jest łatwość bez mitręgi je utrzymać.... Osoby wyszedłszy ze zgromadzenia, mogą się starać o inny sposób życia, a znalazłszy uchylą się od edukacyi, których przymusić potem nie można, a teraz, ile w początkach rozrządzenia nie trzeba opuszczać ludzi do edukacyi zdatnych. Z tych tedy powodów, sądzę

O Protokół T. I, ez. II, str. 37. Książę był w części za projektem Chrep-towicza, żądał lieytacyi dóbr, a zabrany z niej fundusz chciał zostawić do dyspozycyi króla.

*) Tamże 38.

⁸) Tamże 43.

być przyzwoitością, aby co do ich osób szczególniejszy był ułożony jeszcze projekt“ a).

Rozsądna ta mowa nie została bez skutku. „Wniesiono potem, mówi protokół sejmu, aby Jks. nuncyusz zatrzymał się z promulgowaniem bulli, osobliwie JW. kasztelan przemętski (Rafał Gu-rowski) dopraszał się, aby do roku zatrzymać się z rygorem tej bulli, a do tego i innych wielu bardzo Ichmość panów delegatów było tej myśli“ ²).

Tu każdy przekona się, jak nieprawdziwa jest relaeya ks.Theinera. Najprzód ogłoszenie breve w Polsce napotkało na rzeczywisty opór i to na opór korporacji, zostającej wtenczas jedynie przy władzy, i bądźcobądź przedstawiającej naród, i całych sześć tygodni upłynęło na usunięciu przeszkód i złamaniu oporu, a więc nieprawdą jest, co pisze ks. Theiner: „W królestwie polskiem kasacyjne brève nie napotkało najmniejszego oporu“. Po wtóre nie o to obrażoną się być czuła Rzplta, że jak ks. Theiner powiada: „Stolica św. nie wręczyła jej urzędownie kasacyjnego breve“ durch Unterlassung der amtlichen Mittheilung des Aufhebungsbreve — ale o to, że w całej tej sprawie kasaty Papież porozumiewający się z Portugalia, Hiszpanią, Francyą, cesarstwem, z królestwem Neapolu i Piemontu, ani jednem słowem nie zniósł się, nie porozumiał z królem i Rzplta. To zupełnie inny status quaestionis. Tern lekceważeniem jakkolwiek upadającej już ale zawsze katolickiej i udzielnej potencyi, słusznie mógł być król i sejm obrażony, i ks. Theiner, gdyby to lekceważenie było popełnione przez Klemensa XIII, nie zaś przez Klemensa XIV, nie byłby zapewne posunął się aż do tak niedokładnego przedstawienia faktu, nie byłby urazę i skargę sejmu, nazwał czystą intrygą „eine reine Intrige einiger der Jesuiten ganz ergebenen Senatoren'¹. Potrzecie, ci którzy ten projekt użalenia się przed Stolicą św. wnieśli, to nie byli „Jezuitom oddani, nieliczni senatorowie“; bylito ludzie postępowych dążności, należący do partyi dworskiej, która zapewne nie chorowała na je-zuityzm ; jak: August Sułkowski, jak stary Michał Czartoryski, jak kanclerz Młodziejowski i wreszcie sam książę Poniński i jego niecny towarzysz i przyjaciel Gurowski. Po za tymi senatorami postępował długi szereg „innych wielu Ichmości panów delegatów“ z Kurzenieckim na czele. Zkądże więc ks. Theiner dopatrzył tu

*) Tamże 44. *) Tamże 47.

intrygi jezuickich przyjaciół? Owo oświadczenie Jezuitów, że uczyć będą bezpłatnie, zrzekając się swych majętności na rzecz króla i Rzpltj nie zostało i nie mogło w ówczesnych okolicznościach być uwzględnione. Jest to więc dowolny a złośliwy domysł, nie licujący wcale z powagą uczonego oratoryanina. Po czwarte, jak ks. Theiner mija się z prawdą, dowodzi co pisze dalej : „kanclerz poparł wymownie objaśnienia nuncyusza, a wspomniany wniosek już 11 paźdz. został jednogłośnie odrzucony“.

Otóż najprzód nuncyusz żadnego w sejmie nie dawał objaśnienia, nie mógł go więc wymownie popierać kanclerz. Niechże teraz posłucha ks. Theiner, co kanclerz rzeczywiście powiedział. Projekt Gurowskiego zawieszenia sprawy Jezuitów aż do roku, znalazł licznych zwolenników, „poczęto mówić, aby tej bulli wcale nie przyjmować“. Wtenczas kanclerz Młodziejowski, zastawiając się wrzekomo o chwałę domu Bożego przemówił, rzecz biorąc z zupełnie innego stanowiska: „W kilku już głosach dało mi się słyszeć zdanie gorliwych myśli, lecz przeciwko wyraźnej woli Głowy Kościoła Bożego : Jeżeli nie podpadło nigdy pod wątpliwość, że ta moc może ustanowić institutum, a jakże nie ma i mieć do zniesienia tegoż? (ależ nie o to chodziło, tylko o to, że się kasata Jezuitów polskich odbywała bez najmniejszego porozumienia się z Rzpltą i królem). Nie pokazujmy tej niewiadomości Europie, żebyśmy nie byli upewnieni, że najwyższa Kościoła Głowra uczyniła to po nie wolnie za tak mocne m interesowaniem się domu burbońskiego. Dwór wiedeński przyjął w państwach swoich tę bullę, a my w tych zwłaszcza okolicznościach mamy czynić sobie nieprzyjazne potencye? Łączę zdanie z myślą księcia kanclerza lit. (Czartoryskiego), że należy upraszać JKM., aby wyraził swoje nieukontentowanie JWJks. nuncyuszowi, ü naród nasz chce być równie szanowany od Stolicy Ap. i jako od Ojca równie kochany“ ¹). Kanclerz więc nie popierał objaśnień nuncyusza, ale wypowiedział wbrew zdaniu ks. Theinera, że naród polski kasatę zakonu uważa za rzecz wymuszoną na Papieżu, wypowiedział, że naród polski w tern pominięciu siebie i zdania swego czuje się obrażonym i chce, aby Ojciec św. o tem wiedział.

Nie było też nigdy żadnego wniosku (Antrag), aby nie przyjąć kasacyjnego breve, a więc nie mógł być na d. 11 paźdz.

!) Tamże 47. W podobnym sensie przemówił kanclerz raz jeszcze na sesyi 17tej d. 19 listop. (Tamże 87).

„wniosek ten jednomyślnie odrzucony“ ; nie wotowano nad nim wcale, nie brano go pod dyskusyą. Dały się słyszeć liczne głosy nieprzyjmowania breve, biorąc do tego pochop z projektu Gurow-skiego, zawieszenia sprawy do roku, tym dał odprawę kanclerz. Swoją drogą sesya ta na dniu 11 paźdz. była nader burzliwą. „JW. biskup wileński chciał salwować sesyą“, ale nie z przyczyny odrzucenia lub przyjęcia breve. Chodziło o to, czy do komisyi lustracyjnej mogą wchodzić duchowni? Jeżeli wejdą, jaką mają mieć tam władzę, czy mere spiritualem, t. j. aby orzec o duchu i in-tencyi poczynionych funduszów, czy także o wartości pieniężnej dóbr zdanie swe dawać? Trzy były projekta, wyznaczono komisyą, aby je przelała w jeden, i już gotowy projekt wniosła na następną sesyę (13 paźdz.), co się jednak nie stało. Wywiązała się za to na niej nowa żwawa dyskusyą nad dożywotnością członków edukacyjnej komisyi. Projekt ten wniósł Bułharyn, poseł wołkowyski ; sprzeciwiano mu się stanowczo ²), między innymi książę Czartoryski, który w mowie swej wiele pochwał powiedział Jezuitom ²).

Niebawem też poruszył sprawę Jezuitów Tymowski, poseł sieradzki dowodząc, „że ta bulla ma kondycyonalne rezolucye“, kładł mianowicie nacisk na słowa ad annum (w ciągu roku) i żądał „aby była komisya do zlustrowania funduszu, a Jezuici aby do roku uczyli szkół“... JW. kanclerz odpowiedział, że to żadną miarą być nie może, aby zakon ÔO. Jezuitów mógł zostać, bo te słowa do roku znaczą, iż w całej Europie; egzekucya zaś tej bulli jak (skoro) nastąpi, tak tylko ci na miejscach zostaną, których Rzplta zdatnych i potrzebnych do edukacyi młodzi osądzi, inni zaś o siebie się muszą starać. Na to poseł Tymowski: „Niech nie mają ani sukni, ani imienia Jezuitów, byle szkół uczyli“ ¹).

Na następnej sesyi (11 paźdz.) zgodzono się na mianowanie członków komisyi edukacyjnej : obrano Massalskiego biskupa wileńskiego prezesem, dalej księcia Poniatowskiego bisk. płockiego, księcia Sułkowskiego wojew. gnieźnieńskiego, Chreptowicza pod-kanclerza litewsk., księcia Czartoryskiego jenerała ziem polskich, Jędrzeja Zamojskiego ex-kanclerza, kawalera orderu białego, Potockiego pisarza litewskiego , Ponińskiego starostę kopanickiego. Wyznaczono też przysięgłych lustratorów na oszacowanie dóbr jezuickich. Sprawa ta zdawała się już być ubitą. Nazajutrz jednak wniesiono pytanie: „azali 00. Jezuici soluto już vota, t. j. po ogłoszeniu breve mogą się wrócić ad patrimonium'i“ Przeciął ten węzeł gordyjski Gurowski odpowiedzią, że ,,privata pu-blicis caedere powinny, ci zaś którzy mogli jeszcze wystąpić, chociażby uczynili transakcye, mogą je odwołać“ *), to znaczy, że przed ogłoszeniem breve, kto wystąpił wrócić może do części swego działu, przekazanego zakonowi albo komu innemu, po zapadłem zaś kasacyjnym wyroku dobra przekazane przedtem zakonowi, zostaną przelane wraz z innemi na fundusz edukacyjny.

Gdzież tu, pytamy, ślad jakiejkolwiek nienawiści lub niechęci ku zakonowi? Nastawali na ich ruinę, chciwi ich majątków biskupi, mianowicie Młodziejowski, osłaniając swą chciwość gorliwością o powagę Stoliey św. Powie kto: przyjaciele Moskwy ich bronili. Chreptowicz i Czartoryski nie b}rli nimi, inni zaś właśnie ze stanowiska swej przyjaźni z Moskwą naglić byli powinni do jak najprędszej egzekucyi breve, i nie można wynaleść żadnej innej rozumnej pobudki oporu delegacyj, jak tę, że wraz z innymi dobrymi patryotami czuli użyteczność zakonu i podzielali z tamtymi ku niemu

sympatye.

Dnia 16 paźdz. delegacya rozjechała się na ferye. Gdy się znów za miesiąc zebrała, zakon już nie istniał w Polsce. Rozprawiano jednak wiele o nim, bo nie było zgody na to, jak uratować

Tamże 50—51. ł) Tamże 56.

jego dobra. I przy tej sposobności nie szczędzono pochwał zniesionemu już zakonowi. Eościszewski, poseł ciechanowski na sesyi 17 list. 1773, przedstawiając ogrom kosztów publicznej edukacyi mówił: „Przychodzi wreszcie wiekami nieodwetowana zguba całego kraju, kiedy przez zniesienie instituti 00. Jezuitów, tracić się zdajem edukacyę narodową, ratujem roztropnością naszą ten ciężki upadek, wyznaczając komisyę edukacyjną, ale ach jak słabe, lubo z wielkim przemysłem naszym, wysilamy na to sposoby ! Bo tego dosięgnąć nie potrafi komisya edukacyjna, co indu-strya, zamiłowanie religii, zalecone zakonne ubóstwo i dobra ekonomika dostarczę potrafiły. Idzie ten czas, gdzie słyszeć będziem wiele intrat z dóbr 00. Jezuitów podano na tabeli ; usłyszym wkrótce, jak wiele na nauczycielów, na biblioteki, na szkoły, na utrzymanie funduszów i inne potrzeby poda nam prześwietna komisya edukacyjna ekspensy; obaczym dalej, jak się percepta z ekspensą zgodzi. Cóż mówić o utrzymaniu wspaniałych kościołów i kolegiów, z których, daj Boże abym nie zgadł, że gruzy tylko świadkami zostaną tych wspaniałości i wieku nieszczęśliwego, (stało się tak z wielą kolegiami jak n. p. w Krakowńe ze św. Szczepanem, w Ostrogu, Kamieńcu, Przemyślu itd.) Pójdzie podobno w cenę edukacya narodowa. nie lada szlachcic potrafi się do niej domieścić, a i trochę majętniejszym za przykro będzie“ itd.³). Ekonomicznym tym uwagom nie można odmówić słuszności, Łukaszewicz przyznaje, że nie było tańszej edukacyi jak u Jezuitów, a przecie krzyczano na ich chciwość i bogactwa.

Na innej znów sesyi (19 list.) dał się słyszeć głos zapowiadający powrót Jezuitów. Ponieważ uczy nas smutne nader doświadczenie, że pod słońcem nic nie masz stałego, i że to, co się dwu-dziestom podobało Papieżom i z natchnienia Ducha św. pochwalono, jako sanctum institutum, jeden go Papież prywatną powagą znieść może, więc idąc za instynktem sumienia pro tutio ri et pr o-b ab i li o ri s e ntentia, iż znowu być może, że od przyszłych Papieżów toż zacne TowarzystwaJezusowego ustanowienie, tylu chrześcijańskiemi cnoty przez wylanie krwi za wiarę, w kościele Bożym zaszczycone, podniesione i znowu ze świętych popiołów wskrzeszone zostanie. Naówczas, który ziść Boże, sub vinculo excommunicationis (pod klątwą) też same fundusze oddać im nakażą“. Radzi więc, aby zwrot funduszów zebranych z licytacyi dóbr zabezpieczyć „00. Jezuitom in casti, gdyby znowu innemu Papieżowi zdało się zakon tak zacny na świecie wskrzesić“ ¹).

Przypomniano, że .takiegoż nieszczęścia (kasaty) zakon 00. Pijarów już doświadczył, a przecież znowu podniesiony został i dotychczas wt naszym zostaje kraju“ ²).

I te auguria nie były czczem przewidzeniem ; zakon „wskrzeszonym został ze świętych popiołów“, ale Polski już nie było.

Sprawa ex-Jezuitów wniesioną została jeszcze na trzecim zagajeniu sejmu. Wyznaczono lustratorów, którzy w sześciu, najdalej w ośmiu tygodniach sprawę zdać mieli o stanie pojezuickich majątków, ale jak przewidywano i cztery miesiące na to nie wystarczyło. Kilka dosyć burzliwych posiedzeń upłynęło na poprawkach wniesionych do przyjętego już projektu Ponińskiego, puszczenia pojezuickich majątków w wieczną emfiteutyczną dzierżawę. Niektórzy, a między nimi książę Lubomirski marsz. w. k. domagali się, aby pierw komisya edukacyjna przedłożyła swój program nauk szkół i kolegiów; pytał „czy dobrze lub źle uczyli Jezuici?“ Na to Massalski: de mortuis nil nisi bene³) (o umarłych nie wolno inaczej mówić tylko dobrze). Rzeczywiście komisya edukacyjna zachowała z małemi zmianami system nauk jezuickich. Uchwały delegacyi wniesiono potem w Volumina legtim (t. VIII, str. 264 i nast.), a stylizacya tych praw tchnie znowu szacunkiem i życzliwością dla zniesionego zakonu. I tak pod tytułem : Ustanowienie komisyi nad edukacyą młodzi narodowej szlacheckiej dozór mającej, czytam: „Ponieważ Ojciec św. przez wydaną do wszystkich panów chrze-żcijańskich bullę (sic) niebawnie w państwach w Rzpltj publikowanej być mającą, skasował institutum zakonu 00. Jezuitów, którzy w kraju większą część funduszów na edukacyę młodzi dystyngowanej i większą część edukacyi za dozwoleniem Rzpltj wielą konstytucyami nadanem utrzymywali, więc ażeby z tych okoliczności Rzplta tak co do edukacyi młodzi krajowej, jako też co do dóbr i majątków nie ponosiła uszczerbku, takowe czynimy rozporządzenie :

lo. Ustanawiamy komisya w Warszawie odprawować się mającą do edukacyi młodzi szlacheckiej pod protekcyą J. K. M. P. N. M. itd.

O Tamże 89.

*) Tamże 90.

⁸) Tamże 122,

2o. Do funduszów w majątkach leżących i ruchomych 00. Jezuitów, urodzeni Ichmość marszałkowie konfederacyi koronnej i litewskiej wyznaczą lustratorów itd.

A tymczasem niżeli Rzplta finalne w tern wszystkiem rozporządzenia poczyni, żeby szkoły publiczne nie ustawały i 00. Jezuici kapłani, świeckimi zostać mający sine convenienti vie tu et amictu et sine deservita pod ten czas mercede (bez sposobu do życia i zapłaty za nauczanie), tudzież Scholastici et Novitii, którzy nie będą potrzebni do pracy i usługi publicznej, podług przyszłego rozrządzenia, bez sposobu do przebrania się w inny strój, do dostania się w domy rodziców albo krewnych, a laicy osobliwie w wieku już podeszłym do pracy, żeby bez sposobu do życia nie zostawali, naznaczamy sumę 300.000 złp. z dochodów tych dóbr jezuickich, którąto sumę dysponować ma wrlność komisya edu-kacyi na wyż wyrażone potrzeby per intervallum dwóch miesięcy“.

Była to zapewne nader skromna suma na 2.350 osób, zwłaszcza że komisarzom rozdawniczym wyznaczono po 8.000 rocznej pensyi z dochodów dóbr pojezuickich. Upomniał się o to książę Mich. Czartoryski na posiedzeniu z 14 paźdz. ; odpowiedział marszałek sejmu, że „jeźliby ta suma nie wystarczyła, będzie miała delegacya wzgląd, i powiększyć może sumy“ ¹). Ale był to tylko tymczasowy datek ad interim, zaraz bowiem następna uchwała pod tyt. : „Rozrządzenie dobrami jezuickiemi“ poleca, aby w myśl intencyi fundatorów i stosownie do woli Klemensa XIV dochody z pojezuickich dóbr nieruchomych obracane były także „na okazanie ludzkości tym wszystkim osobom, które w państwach Rzpltj Institutum Societatis składały, a dotąd nie są przyzwoicie rozporządzone i co do żywności, odzieży i mieszkania nieopatrzone, żeby im na tern wszystkiem nie schodziło do śmierci, dopokąd albo przez nas lub W W. XX. biskupów po dyecezyach inszym sposobem życia i sustentacyi opatrzeni nie zostaną“ ²).

Już to w całej tej pertraktacyi sprawy kasaty w Polsce nie podobna dopatrzeć się jakiejkolwiek niechęci, wstrętu lub uprzedzenia ku Jezuitom. Przyjęto, lubo nie bez oporu wyrok kasaty, bo tego

ł) Tamże str. 53.

*) Vol. leg. VIII 273. Prawda, że między temi pięknemi uchwałami a ich wykonaniem była cała przepaść chciwości i łakomstwa tych, którym szafowanie pojezuickiem mieniem zostało oddane, ale ducha narodu i jego usposobienia, nie należy szukać w namiętnościach kilkudziesięciu ludzi, ale w jego prawach i ustawach.

nakazywały względy polityki zarówno jak winna Stolicy św. uległość, bo auri sacra, famés, chęć obłowienia się ich majątkiem, jak wszędzie tak i u nas przyjąć ten wyrok doradzała, ale miano współczucie i litość dla skazanych, okazywano szczery żal nad ich upadkiem. Zaznaczamy raz jeszcze tę ważną okoliczność, aby przekonać każdego, że zakon nie był wrogą dla Polski instytucyą, że między nim a narodem nie było żadnej scysyi i niezgody, że więc wszystkie literatów naszych skargi na chciwość, intrygę i przewrotność zakonu są prostem oszczerstwem ; niepodobna bowiem tego twierdzić bez wyrządzenia głębokiej zniewagi całemu narodowi, aby łakomców, intrygantów i nikczemników otaczał dwuwiekową czcią i przywiązaniem.

Po sześciu z górą tygodniach ogłoszonem zostało kasacyjne breve w umniejszonej już pierwszym rozbiorem Polsce. Donosi o tern nuncyusz Garampi pod d. 3 listop. 1773. „Dzisiaj rano poznański biskup (Młodziejowski) ogłosił w byłem kolegium jezuickiem papiezkie breve kasaty. Sądzę, że w innych dyecezyach nastąpi to samo. Biskup poznański już rozporządził, aby kaznodzieje i spowiednicy kolegiaty zamieszkali po za obrębem dawnego swego kolegium. Prymas tylko (Gabryel Podoski) rozkazał ogłosić breve w swej dyecezyi pierwej, nim je odemnie urzędownie otrzymał“ ¹). Bliższe szczegóły podają Wiadomości Warszawskie pod d. 10 list. „W ten tydzień dopiero (8go listop.) przyszło tu do żałośnej egze-kucyi bulli Ojca św., kasującej zakon 00. Jezuitów, a lubo księża wspomnieni czekali dawno przygotowani na ten czas, to jednak nie obeszło się bez żalu w tej mierze zwykłego i płaczów, które od wielu poważnych osób wylane natenczas były. Rzeczona więc egzekucya zaczęła się o godz. 9 zrana. Jks. oficyał i Surrogat tutejszy Oieciszewski²), przybrawszy sobie wyznaczonych lustratorów JJ. PP. Sobolewskiego, Górskiego i Szydłowskiego, weszli do kolę-gium Jezuickiego przy kolegiacie, kędy już z dwu innycli kolegiów, (t. j. z konwiktu i z domu profesów) zgromadzonych Jezuitów zastali. Czytana najprzód była plenipotencya od biskupa na pomie-nionej bulli egzekucyą, potem przystąpiono do czytania samej bulli. Miał tamże mowę Jks. oficyał, w której żalił się nad ich losem do wzruszenia. Była i druga krótsza bulla (breve), w której na-

*) Monum. Thein. IV 553.

²) Brat lub bliski krewny Jezuity Cieeiszewekiego, rektora Collegium nobilium, zmarłego r. 1760, późniejszy biskup łucki, wielki zakonu przyjaciel.

kazuje im się jako najwierniejsze zeznanie o sprzętach wszelkiego gatunku, jakoteż i pieniądzach, które dotychczas mieć mogli, i te im promulgowano. Nakazano im potem wstrzymać się nazajutrz od odprawiania zwykłych mszy św. i nabożeństw : kościoły popieczę-towano, nakoniec do rewizyi rejestrów przystąpiono“ ¹).

Niestety, nie możemy choćby i tak niedokładnych szczegółów podać o wykonaniu breve w innych kolegiach i domach w Polsce. Któż miał je spisać, któż przekazać potomnym? — Jezuici i ich szczerzy przyjaciele pod nadmiarem smutku i ciężkiej żałości nie myśleli o tern, że kiedyś podobne zapiski będą cennym materyałem do dziejów tej katastrofy ; inni zaś rzucili się chciwie na pozostałe po nich mienie, każdy patrzał, aby się obłowić. — To tylko pewne, że w myśl konstytucyi sejmu do każdego kolegium weszli lustratorowie Rzpltj, wraz z upełnomocnionym od biskupa dyecezyi duchownym komisarzem, który breve zebranym Ojcom miał odczytać, a niekiedy nawet bez niego i bez odczytania breve ; że natychmiast położono podwójne pieczęcie na biblioteki, archiwa, gabinety i składy, przystąpiono potem do spisania inwentarza, sprzętów domowych i kościelnych sreber (chociaż co do tego punktu rzadko gdzie rzetelnie postąpiono), nareszcie opierając się na zdaniu sąsiadów⁷ szlachty, oszacowano ziemskie dobra. Nie było tu potrzeba jak w Portugalii i burbońskich państwach, siły zbrojnej i tych wszystkich środków ostrożności, jakie przedsięw⁷ziąść kazał rządom antijezuicki fanatyzm ; nie było też ze strony egzekutorów tej szorstkości i brutalstwa, bo i Jezuici należeli do „braci szlachty“, i ani się ich bano, ani ich nienawidzono.

Co do ex-Jezuitów, to przywiązanie ich do zakonu, smutek i żal nad jego ruiną objawił się u wszystkich chociaż w sposób odmienny. Podczas kiedy zakonnej prostoty Piramowicz, śpiewał swoje treny „przy rozstaniu się ze społecznością zakonną“, to dwo-raczy Naruszewicz pisał filozoficzne „Adieu kochanym Jezuitom“; ton i koloryt pieśni odmienny, ale u obydwu miłość do zakonnej braci ta sama ²).

J) Rękopis Laskoskiego 593.

²) Nie zawadzi podać choćby wyjątki tych dwu wierszy, malujących wybornie usposobienie dwu różnych odcieni członków zniesionego zakonu.

Tren Piramowicza, napisany w 2 dni po kasacie 5 list. 1.773, tak się

poczyna :

Matka wśród grona konających dzieci Nieznanej innym zaźy.wa rozkoszy -,

Nie potrzebujemy wspominać, że ludziom „starej daty¹’ upadek zakonu wydał się klęska niepowetowaną,. Niektórzy z literatów ciekawe ztąd wyprowadzają, wnioski. Oto sympatya ta narodu dla Jezuitów ma być jednym dowodem więcej, jak dalece Jezuici

W tem gromem piorun w pośrodku nich wleci Matkę zabije, a syny rozproszy.

Staną jak martwi, a tu nagle płonie Dom cały ogniem ; toż krzyki i płacze Po wszystkiej tłumem rozchodząc się stronie,

Sami nie wiedzą, gdzie biegną tułacze....

Ach droga Matko moja! społeczności święta,

W liczbie niebieskich matek znakomicie wzięta,

Kiedy Tobą szczęśliwi, szczęśliwi Twym domem Cieszymy się synowie, padasz równym gromem.

Niestety! dawno wołamy Gdzieś matko? Darmo oczema We łzach tu ówdzie glądamy Troskliwi, ach już cię nie ma.

Pozbawion matki, pozbawion i braci Dokąd się biedny obrócę sierota?

Cóż mi na świecie tę stratę zapłaci?

Żal, bojaźń sercem i niepewność miota itd.

Tren dedykowany towarzyszowi zakonnemu Kossowskiemu, wzywa go, aby mu pomagał żalu i smutku:

„Całem sercem wnijdź w społeczność w tej naszej żałobie,

A ku czci kwiat rozsypuj na matczynym grobie,

Zanuć wiec i ty w smutnej z twą Euterpą nocie,

Oddaj świadectwo cudzej a wraz twojej cnocie“.

Napróźno szukać tej rzewności i elegijnego nastroju w wierszu Naruszewicza, wieje zeń jakiś chłód stoika filozofa. — Kożmian utrzymuje (Pamiętniki T. 11, 279), że myśl do wiersza „na ruinę Jezuitów“ podał Naruszewiczowi król Stanisław. W rękopisach bowiem biblioteki Badeniego w Bejscach znalazł Kożmian ułomek listu króla do ex-Jezuity: „Kochany Naruchu. Dziś nakreśliłem, coby można napisać na upadek Twego zakonu tak znakomitego i tak powszechnie żałowanego, jeżeli Ci się myśli zdają godnemi, odziej je Twoim pięknym wierszem“. Otóż porównawszy te myśli króla z tekstem wiersza na ruinę Jezuitów, przekonał się Kożmian, że poeta „przyodział myśl króla swym pięknym wierszem“.

„Ze słodkich kajdan od tej rozwiązany Kęki, której dał owce i barany Paść swoje Chrystus, już pan mojej woli, Żegnam was zacni synowie Loyoli.

ogłupili i zfanatyzowali szlachtę. W podobny sposób argumentował rząd księcia Bismarka r. 1872, gdy przeszło 2 miliony podpisów liczono na adresach za utrzymaniem Jezuitów w nowem cesarstwie. „Tern są niebezpieczniejszymi państwu, zakonkludował żelazny książę, należy ich wypędzić“. Literaci i książę Bismark schodzą się w nienawiści i sofistyce przeciw Jezuitom. Wyrazem tego żalu „starej Polski“ jest oda hetmana poety Wacława Rzewuskiego „nad zniesionym zakonem“*).

Czas przyszedł lube z wami rzucać kąty,

Kiedym zakończył rok dwudziesty piąty,

Nie czując nigdy w przyjacielskiem gronie,

Iż niewolnikiem trzeba być w zakonie.....

...Juzem dziś nie wasz, a wyście nie moi,

Serca mi jednak żaden nie rozdwoi,

Kochać osoby będę aż do zgonu,

Jeźli nie wolno kochać dla zakonu.

...I siebie i nas czas mieni, co leci;

Grałem dwa akty, już zaczynam trzeci,

Koniec dla wszystkich jeden ; piękna sława,

Kto dobrze daną osobę udawa.

...Musząc się z Wami żałośnie rozbracie Jeźli nie mogę do końca wypłacić Hołdu wdzięczności w zakonnej gromadzie Łzy Wam i miłość oddaję w zakładzie“.

(Zabawy przyjemne i pożyteczne. Warszawa 1773, 1, 8, str. 285—295). Łzy i miłość dla swej dawnej braci, to zawsze dobre świadectwo przywiązania do zakonu, chociaż starzy białoruscy Jezuici, nie mogli przebaczyć Naruszewiczowi, że żywot swój nazwał drugim aktem komedyi, że zbyt czuły o względy dla siebie u króla, zapomniał zgoła o ex-Jezuitach, którzy dzięki niesumien-ności rozdawniczej komisyi, nieraz przymierali z biedy i nędzy, i tylko miał dla nich poetyczne łzy i idealną miłość.

J) Venceslai Rzewuski Pal. Crac. Supr. Ducis Exercit. Reg. Pol. Ode in Jacturam Soc. Jesu.

Si flere possent agmina coelitum, Luctu madentes diffluerent Poli, Effusus in guttas amaras Decideret lacrymosus imber.

Virtute praestans Religio ruit,

Et tincta midto sanguine Martyrum Devota Romae, praestitisąue Obseguiis meritisąue clara.

Rzecz charakterystyczna, że podczas kiedy niecny prymas Podoski spieszył z ogłoszeniem breve jeszcze przed oficyalnem onegoż utrzymaniem, kiedy podobny mu biskup Młodziejowski na-stawał na jak najprędsza onego egzekucyę, to z pięciu senatorów więźniów za ojczyznę i wygnańców, dwóch pisało rzewne do Papieża listy w obronie zakonu, trzeci zaś nad jego upadkiem żałosne pisał ody.

Codo receptis inclita Filiis Cur Mater Oris exulat omnibus ?

Quae saepe natos procreasset Persimiles Genitis Supernis.

Trax, Sina, Japon, millia millium Conversa, Sacris lotaąue fontibus Narrat recensetque catervas Adnumerans populo Fidéli.

Elieu Sacrato nomine fulgidi Coetus amati, Vos Socii Jesu

Dispersi, et errantes per Orbem Nomine et Officio caretis!

Orbis Magistri, qui Sapientiam Docetis Gentes, talia, praemia

Num Vos manebunt, et labores Assidui parientve poenam ?

Frigescet ardens Religio, J ides Flebit juventus, corruet exedra,

Mutescet Euterpe ac Apollo Raucidulos dabit ore Cantus.

Frontem sacratam cincte Triregio Divine Clemens et Pater et Decus Orbis, cad.entern Tu benigne Respicias relevesque Coetum.

Bibi. Os;sol. Druk współczesny. Nr. 61.946. To samo po polsku:

„Gorzkie łzy w Niebie gdyby miejsce miały Wszystkie tam kraje w łzyby się rozlały, Poszedłby wylew nagły z pod obłoku

Nakształt potoku.

Upada zakon, cnotą zaszczycony Krwią męczenników tak licznych zbroczony Rzymowi ślubem przysięgły w czas długi Pełen zasługi.

Możnaby spory tomik zebrać tej żałosnej literatury nad upadkiem zakonu. Ówczesne Silvae rerum zawierają jej mnogo. W rękopisie n. p. Laskowskiego czytam obok innych, długi obejmujący sześć półarkuszowych kolumn drobnego pisma „wiersz na ruinę Jezuitów“, którego dewizą słowa rzymskiego poety: Aspice et ex ipsis molem metire ruinis. — Inny egzemplarz tego wiersza widziałem w bibliotece Ossolińskich. Wiele tam nastrzępionej eru-dycyi, sądząc po stylu, wiersz to autora Zofiówki, Trembeckiego, ale za to wiele myśli jędrnych i głębokich, jak n. p. ta:

Upadł kamień węgielny i nauk i wiary Zginął klejnot najdroższy łacińskiej tyary.

Cieszy się błąd, a dawne na Watykan gniewy Wznawia, ostrząc stępione groty u Genewy.

Dziwi się dzicz zamorska i pomyśleć może Co to za wiara swe ciemięży stróże?

Wielu z ex-Jezuitów mianowicie tych, którzy byli pod bokiem króla, otrzymało wnet po kasacie posażne kanonie i probostwa.

Oddawszy niebu tylu synów, przecie Czem sama matka wygnanką na świecie ? Podobnych jeszcze wydałaby z siebie,

Tym co są w niebie.

Troja, Hin, Japon, tysiączne narody Świadczą obmyci źródłem świętej wody, Między licznemi ludów boskich gminy Liczą swe syny.

Ehey Jezusa Imieniem wsławieni,

Gdzież się będziecie tułać rozproszeni,

Błędni po świecie straciwszy urzędy

I inne wszędy?

Wy co mądrości i praw mistrza świata Uczyli, zasług taź Wasza zapłata ?

Takąż Wam karę mozoł pełna praca

W nagrodę wraca.?

Ostygnie wiary gorliwość strapiona,

Młódź płakać będzie ćwiczeń pozbawiona, Euterpa z swemi i Apollo smutni

Zapomną lutni.

Ty co Twe czoło troistą koroną Otaczasz Ojcze Święty, bądź obroną, Podnieś upadły ten zakon na nogi

Oddal los srogi.

„Wielu tu Jezuitów, piszą z Warszawy, w świeckich księży stroju przebranych widzieć, między którymi najprzód Jks. Lachowski, który już ma distinctorium kanonika płockiego“ ¹).

Mieli przecie wśród swoich dawnych uczniów i wśród ich rodziców wielu szczerych przyjaciół, którzy pomni, że przyjaźń w nieszczęściu się doświadcza, widząc tak smutną zakonu ruinę, spieszyli z ofiarowaniem pomocy. Frezenta parafij zostawała podówczas wyłącznie w rękach kolatorów, każdy też rad miał u siebie plebana światłego a prawych obyczajów. Młodzież zakonna, magistrowie i klerycy wracali na łono swych familij lub do innych, chociaż to rzadko, wstępowali zakonów, szukając tam, nieraz napróżno, tej swobody i towarzyskości zakonnego pożycia, jakiej zakosztowali w zniesionem zgromadzeniu ²).

Stało się więc, że gdy przyszło do obsadzenia pojezuickich szkół, nie można było między ex-Jezuitami znaleść potrzebnej liczby profesorów. „Członkowie zniesionego zakonu Jezuitów, powiada Łukaszewicz, w ogólności światlejsi i uczeńsi od duchowieństwa świeckiego , mając lepsze widoki wykierowania się (sic) w hierarchii kościelnej, usuwali się jak mogli od zawodu nauczycielskiego³)“. Powiemy więcej, znając psychologię serca ludzkiego, żaden z ex-Jezuitów nie imał się szkoły i nauczania, jeżeli nie był do tego zmuszony brakiem innego utrzymania. Zniesiono zakon jako „nieprzy-noszący już więcej owoców“, niepożyteczny i niepotrzebny — była to wielka krzywda, wyrządzona przekonaniom pojedyńczych osób zakonu, zostawiająca w sercu pewną gorycz, która mimowolnie nakazuje usunąć się od wszystkiego. — Znieśliście nas, mógł powiedzieć każdy, jako niepotrzebnych: odrzuciliście jako stary i niepotrzebny mebel, zostaliście sami, zobaczymy, ażali bez nas obejść się potraficie.

Skład też komisyi złożonej z ludzi, jak na tamte czasy postępowych i liberalnych, zrażał tych, którzy przy starym systemie nauk i ściśle katolickich zasadach uporczywie stali. Nic więc dziwnego, że ks. Wyrwicz „teolog Stanisławo wsko-rosyjskiej party i, jak go

x) Rykopis Laskowskiego 593.

²) Przywiązanie dla zakonu w wielu, było tak silne, że rozumieli, iż w innym duchownym stanie szczęśliwymi być nie mogą. Wrócili więc do stanu świeckiego, zato synowie ich wstępowali do zakonu po jego wskrzeszeniu. Między Jezuitami białoruskimi było kilku, których ojcowie „stante Societate“ należeli do tego zgromadzenia, bez wyższych wszelako święceń.

*) Bist, szkół T. II. str. 253.

nazwał Durini, i dlatego źle widziany u dobrych Jezuitów“ nie znalazł między swymi braćmi nauczycieli do szlacheckiego konwiktu. „W przyszły tydzień, donoszą z Warszawy pod d. 10 list. Jks. Wyrwicz wziął intromissyą do kollegium Jezuitów koronnych (kollegium warszawskie), którego dochody na konwikt pójdą. Suk-cesa atoli konwiktu jego mięszają się teraz z przyczyny, iż nie tak łatwo Jezuitów do prac tamtejszych kupić może. Daje on im po 24 dukatów z wiktem i staneyą, na co się żaden z nich podjąć nie chce. Komisarze do ułożenia edukacyi narodowej wyznaczeni, mają tu nieco teraz zagrodzone sposoby do ustanowienia doskonałych nauk, o jakich z początku zamyślali“ ¹). Stwierdza to inna relacya z list. 1773. „Tutejsi ex-Jezuici dziękują za ambonę w kolegiacie i za uczenie w szkołach w swojem kolegium warszawskiem od nowego roku. Głoszą niektórzy, jakoby król J. M. po kilku akademików rozkazał posłać do Krokowa, którzyby miejsce ich tu ad interim zastąpili“ ²).

Najzabawniejszą rzeczą było to, że akademia krakowska, która tak upornie odpychała współzawodnictwo z Jezuitami, teraz, skoro ci zniesieni zostali, czyniła im cierpkie wyrzuty, iż szkół pilnować nie chcą, a u biskupów dopominała się, aby zmusili ex-Jezuitów do pozostania przy szkołach. „Wczoraj zniesione Institutum So-cietatis Jesn, a kto z Ichmosciów ex-Jezuitów dotąd uczynił odezwę chęci szczerej pro publico pracowania w odmienionym kroju? Widzimy prawda cisnących się do katedralnych stalów, lecz nie do katedr szkolnych... Trzeba ubić tę tamę nawalności, a JO W. Arcybiskupi i biskupi, według wysokiej swej mądrości , łatwo temu zapobiedz mogą, gdy Ichmościom Jezuitom, zdolnego wieku i do uczenia sposobnego, nie ad bénéficia ecclesiastica lecz ad cathe-dras magistrorum raczą dać promoeyą“ ³). Śmieszne pretensye, ale usprawiedliwione poniekąd kłopotem almae matris, gdy w samej Wielkopolsce zawakowało odrazu 52 katedr szkolnych.

Wprawdzie ex-Jezuita Poczobut podawał biskupowi Młodzie-jowskiemu, projekt utworzenia z młodych ex-Jezuitów akademii naukowej. „Z młodzi naszej pisał, pogrążony w goryczy, astronom królewski pod d. 23 list. 1873. która ma pójść w rozsypkę, radzę uczynić wybór i uformować korpus literacki, nakształt akademii scientiarum, albo z któregoby powstać potem mogła akademia po-

*) Rękopis Laskowskiego str. 593.

²) Ms. biblt. Ossol. pod 1. 590, str. 10.

⁸) Memoryał akademii krakowskiej, in fol. bez liczbowania stronie.

dobna. Chcę z nieszczęścia prywatnego poszukać publicznego pożytku i na mogile matki mojej zamiast kolosu, to założyć budowanie, z któregoby pożyteczni Ojczyźnie ludzie wychodzili. Nie inaczej francuska i angielska akademia scicntiarum powstały i w tak wspaniałe corpora urosły. Poczęły się od prywatnych ojczystych ludzi, przyjaźń między sobą i gorliwość o nauki mających. Już cokolwiek mam takich i więcej zebrać postaram się“ ¹). Ale projekt ten nie przyszedł do skutku, snąć obawiał się biskup kanclerz, aby na wyposażenie tej akademii część pojezuickich majątków oddać nie wypadło. To też edukacyjna komisya widziała się zmuszoną liczbę 66 szkół jezuickich, oddać częścią w ręce ks. Pijarów, częścią księżom Bazylianom, częścią znieść zupełnie tak, że tylko 36 szkół wraz z akadamią wileńską, obsadzonych było ex-Je-zuitami w liczbie 247 osób ²).

Erygowano też nowe probostwa, mianowicie na Litwie w miejscach , gdzie Jezuici curam animarum sprawowali, i te świeżo erygowane bénéficia oddawano zwykle ex-Jezuitom.

J) List w oryginale z Archiw. Jez. poł.

²) I tak w Koronie, w pierwszym szkolnym departamencie mazowieckim, w czterech szkołach wojewódzkich, uczyło 30 ex-Jezuitów. W drugim departamencie wielkopolskim, w akademii (sic) poznańskiej, w trzech wojewódzkich i trzech powiatowych szkołach uczyli ex-Jezuici, w liczbie 47. W trzecim departamencie Małopolskim, w którym akademia krakowska i jej kolonie, mieli ex-Jezuici w liczbie 12: jedną szkołę wojewódzką i jedną powiatową. W czwartym departamencie ruskim, zostawały 4 wojewódzkie i tyleż szkół powiatowych pod zarządem 45 ex-Jezuitów. Na Litwie zaś w obydwu departamentach istniała akademia wileńska z kolegium astronomicznem, 6 szkół wojewódzkich i 0 powiatowych pod kierownictwem 113 ex-Jezuitów. Duchownymi przy innych także szkołach, byli również ex-Jezuici w liczbie 28. (Dijaryasz sejmu 1776 sprawozdanie Lipińskiego, deputata komisyi examinaeyjnej str. 345 i 346).

Ex-Jezuici uczyli w Poznaniu, Kaliszu, Włocławku, Piotrkowie, Wschowie, Lączynie, Międzyrzeczu, Toruniu, Płocku, Pułtusku, Warszawie, Sandomierzu, Lublinie, Krasnym stawie, Lucku, Żytomierzu, Kamieńcu, Winnicy, Wilnie, Grodnie, Kownie, Kroźach, Słonimie, Jurewiczach, Nowogródku, Zodziskacii, Postawach, Widzach, Mińsku, Pińsku, Brześciu, Nieświeżu, Słucko i Bobrujsku. Razem szkół ex-Jezuickich 36. — Pijarzy uczyli głównie w szkołach niższych: w Piotrkowie, Rydzynie, Rawie, Radziejowie, Wieluniu, Łowiczu, Warszawie, Łomży, Szczuczynie, Górze, Radomiu, Łukowie, Drohiczynie, Chełmie, Międzyrzeczu, Lidzie, Dąbrowicy i Lubicszowie. Razem szkół pijarskich 19, z tych tylko dwie wojewódzkie o 8 profesorach. — Bazylianie uczyli : w Włodziemie-rzu, Lubarze, Humaniu, Hoszczy, Szarogrodzie i Żurawicy. Razem szkół 6, z tych pierwsze trzy wojewódzkie. Oprócz tego szkoła w Wągrowie, gdzie uczyli księża komuniści Bartoszkami zwani. (Jąmże ż}88).

Najgorzej wyszli starzy, złamani wiekiem i pracą „ex-Jezuici emeryci“. Niezdolni do parafialnych i nauczycielskich zajęć, wzwyczajeni w zakonny tryb życia, gdzie o ich potrzebach i utrzymaniu kto inny miał staranie, skazani byli na wycieranie obcych kątów z lichą kilkuset złp. pensyą, która ich bardzo często niedochodziła. „W skutek rozkazu z Warszawy, donosi list ks. Pruskiego z Krakowa pod d. 3 list. 1774, kazano zebrać do kolegium św. Piotra (w Krakowie) 30 inwalidów ex-Jezuitów, (mieszkało ich potem 35) z pensyą po 500 złp. dla księży, po 300 złp. dla braci“ ¹). Utworzono drugi dom taki „emerytów“ w Wilnie również na 30 osób. W różnych kolegiach umieszczono 40 ex-jezuickieh emerytów ²).

Tymczasem, pisze Łukaszewicz, pochyleni wiekiem emeryci jezuiccy nie pobierali przeznaczonych im pensyj, w ezem powołuje się na świadectwo Józefa Wybickiego, który jako wizytator szkół wysłany do Wilna, opowiada w swym Pamiętniku: „Przychodziły do mnie skargi profesorów i emerytów, że ich wyznaczone nie dochodziły pensye“ ³).

Skarżyli się na nędzę i niedostatek i u króla. Mam pod ręką memoryał tych sędziwych Ojców, skazanych na tułactwo i nędzę, dający wyobrażenie nietylko o finansowym stanie, ale co dla nas nierównie ważniejsze, o moralnem usposobieniu znacznej części ex-Jezuitów polskich.

„Stawiemy się strapieni, a posłuszni wyrokom Kościoła, w cierpliwości , niosąc przed tron Twój Najjaśn. Panie wierność y gotowość naszą, na wszelkie Twoje y Ojczyzny rozkazy. Przystępujem, y u nóg Twoich, jak owieczki rozproszone, zebrząc pomocy gro-madzim się. Dotknęła nas ręka Boska, całujem Ją w uniżeniu y cichości, oraz spokoynie na tey rzeczy odmianie przestajemy.

Ale tylko w teraźniejszych naszych okolicznościach do Twojej opieki y łaskawości Miłościwy nasz Panie się garniemy. Zrujnowani na stanie, oraz na sposobie do życia, gdy się o pierwszą rzecz troskamy, o drugą bynajmniej się nie boim. Wiemy nieomylnie, że pod tak mądremi, sprawiedliwemi y łaskawemi WKMości rządami, na niczem nam zbywać nie będzie. Dobroć to Boska nam W KM. w te czasy przedarzyła. Wiedział Bóg, że zniesieni, i od dóbr nam przez fundatorów nadanych oddaleni być mamy, owoż wybrał

*) Ms. bibl. Oflsol. p. 1. 590.

²)    Dy ary usa sejmu z r. 1776, str. 345 i 340.

³)    Rist, szkół, T. II, str. 248.

W. K. M., żebyś nam strapionym łaskawą podał rękę. Wiedział i wybrał, żeby pokazał, że o nas przez Ciebie Miłościwy nasz królu, ma staranie

na-

Straszą nas, że nam na pensyę dożywotnią nie wystarczy z dochodów dóbr dawniej naszych, y prawdziwie naszych, boby nigdy one w skarb teraźniejszego urządzenia nie wchodziły, gdyby nas tu w kraju nie było; naszych, bo po wielu miejscach od samy chże naszych osób fundowanych ; naszych, bo pracą i ekonomiką naszą pomnożonych ; naszych naostatek, bo od fundatorów i od aprobaty oyczyzny do wyżywienia nam tak nadanych, iż nas o żadne zbrodnie nieprzekonanych od tego dopiero wyżywienia przez żaden żywy sposób, ani bullą jaką, ani wyrokiem oyczyzny bez oczewistej niesprawiedliwości y nieludzkości oddalić nie można. Albowiem nam to wyżywienie od fundatorów, od Kościoła, od sa-mejże Ojczyzny, od Ojca św. zakon nasz znoszącego, y od samego nawet prawa natury jest zagwarantowane y ubezpieczone. Przyjęto tu w kraju breve, zruynowano nas według woli Stolicy Apost., owoż y pensyonowanie nas tam wyznaczone bardziej ieszcze przyjąć należy, bo w tern wola najwyższej głowy Kościoła św. na prawie natury zasadza się. Nie wspominamy zasług naszych w Kościele Bożym, i w Oyczyźnie przez nauki duchowne y świeckie [lubobyśmy słusznie one wspomnieć mogli], ale to nam żywo na umyśle stawa, to nas mocno boli, że my upewnieni y bezpieczni na funduszach naszych o sposobie do życia aż do śmierci, teraz słyszym, iż nam na pensye dostarczać nie ma, my zaś widzimy, że nam zupełnie dostarczyć powinno. Bo jeźli za sprawiedliwem i mądrem W. K. Mości zdaniem rzeczy będą układne, jeźli nie od końca, ale od początku zaczynane, jeźli naypierwey sprawiedliwości y prawu tury pensyonowaniem nam zadość się uczyni, a potem potrzebom szkolnym dogadzać się będzie, my podówczas o pensyi dla nas zupełnie upewnieni zostaniemy. Mamy za co Prześwietnym Stanom Delegacyi dziękować y przed Bogiem za nią błagać, że nas nie zapomniała w prawach o rozrządzeniu dóbr po nas niedawno postanowionych, ale tylko żądamy, żeby się temu prawu zadość

uczyniło.

Nie masz zaiste dlaczego nam pensyi odmawiać, bo corocznie z nas nie mała liczba na tamten świat przenosząc się, pensye swoje zostawować będzie, aż na ostatek, wszystkich niezadługo śmierć nas zagrzebłszy, wszystkie nasze pensye w skarbie komisyi edukacyjnej poskłada.

Pełniśmy przeto nadziei w Tobie Miłośeiwy nasz panie. Wier-niśmy poddani Twoi synowie i oyczyzny kochanej, zawsześmy za Ciebie Boga błagali i błagać nie przestaniem, zawsześmy winne uszanowanie osobie Twojej poświęconej w serca naszemu wychowaniu powierzonych wrażali, zawsześmy do posłuszeństwa i wierności ku Tobie, a do miłości wiary i oyczyzny, oraz do prawdziwego obywatelstwa od samej młodości te serca formowali. Czy możem nie doznać łask Twoich i prześwietnej komisyi edukacyjnej z mądrych i wielkich ludzi złożonej ? Nie dopuścisz tego miłościwy nasz królu, żeby przeciw przykładowi całego świata, który po zrujnowaniu naszego zakonu wszystkie osoby, nie wyłączając i naszych laików pensyonuje; nie dopuścisz, aby przeciw tak powszechnemu przykładowi jedna tylko Polska w ludzkości zdawna zaszczycona, tak niełaskawie postąpić miała; nie dopuścisz, ażeby się z nas pomazańców Bożych, z nas dawnych nauczycielów swoich, żebrzących potem po ulicach, i odartych natrząsano; nie dopuścisz, żebyśmy równie jak inni nauczyciele sprawiedliwości, ostatnią niesprawiedliwość za wdzięczność odbierali ; nie dopuścisz, aby wyciśniony płacz i zgiełk z nas ludzi bez opatrzenia strapionych miał oyczyznę tak strapioną, po której rozsypani jesteśmy, bardziej jeszcze rozrzewniać ; nie dopuścisz, żeby świat cały, jeżeli pensyo-nowani nie będziem o tę nieludzkość, krainę naszą obwiniał i z niej się natrząsał. — Dość jesteśmy strapieni, kiedyśmy stan nasz, rzecz w życiu naszem naymilszą i naypotrzebniejszą utracili, słusznie się nadaniem pensyi zlitować należy. Nie trzeba nas strapionych do reszty smutkiem zagubić.

Niewymuszonym, niewyszukanym jakimś stylem, ale ciężkim żalem, nie czernidłem, ale gorzkie mi łzami do Ciebie, miłościwy nasz Panie, o pomoc żebrząc piszemy, abyśmy jak teraz początkowych niedostatków już kosztujemy, tak potem bez pensyi ostatniej do zgonu życia nędzy nie doznawali. Wyglądamy przeto w dobrej nadziei litościwy nasz królu, łaskawych Twoich i Prześwietnej komisyi edukacyjnej względów. Będzie Bóg za tę uczynioną nam sprawiedliwość W. K. M. i oyczyznę szczęśliwił, a my o to błagać Boga nie przestaniemy.

W. K. Mości Pana a Pana Miłościwego wierni poddani

Niegdyś Jezuici“ ¹).

>) Memoryał od przeszłych Jezuitów Najjaś. królowi JMCJ. podany. Ms. z archiwum Jezuitów prow. poi.

To pokrzywdzenie ex-Jeznitów emerytów działo się głównie dla niesumienności komisyi rozdawniezej, ale to nas wprowadza w inną bardzo zajmującą kwestyę majątków jezuickich. Mówiono tyle, pisano tyle o „bogactwach Jezuitów“, nie mogli nie być bogatymi i w Polsce. Jakiż był rzeczywisty stan majątkowy zakonu w przededniu kasaty w całej jeszcze niepodzielonej Polsce? Z trudnością da się to obliczyć, dlatego że kasata zakonu przypadła równocześnie z pierwszym rozbiorem Polski, a taksacya dóbr, według innej zupełnie skali odbyła się w Galicyi jak w umniejszonej rozbiorem Polsce, w zaborze zaś pruskim o łat dziesięć, w rosyjskim o lat 50 później miała miejsce. Dodajmy do tego, że nim dokładną listę dóbr i ruchomości zdołano sporządzić, znaczna część tychże albo za bezcen sprzedaną albo rozdrapaną została. Zaledwie więc będziemy w stanie podać zbliżoną majątkową cyfrę.

Znajduje się w bibliotece Ossolińskich katalog trzeci kolegiów prowincyi polskiej z r. 1746, przysyłany co trzy lata na kongre-gacye generalną do Kzymu. — W katalogu tym oznaczone dokładnie dochody pojedynczych kolegiów i domów, oraz liczba osób, które z tychże dochodów utrzymane być mogą. Z tablicy w przy-pisku umieszczonej pokazuje się, że dochód prowincyi polskiej r. 1746 wynosił sumę 502.657 złp., rachując zaś procent po 5 złp. wynosił kapitał w ziemi i różnych pieniężnych kwotach sumę 10.053.140 złp. Nie wchodzą w tę sumę kosztowności i srebra kościołów, biblioteki i gabinety, oraz wartość samychże kolegiów, domów i kościołów ¹).

w Liszkach

10.609, żywiło osób 14 12.790

17

7)

19.600

12.130

7.867

3.720

1.600

Nowie. ś. Szczep, w Krakowie miał dochodu 35.327 żywił osób Kolegium w Krasnymstawie miało dochodu 13.297 żywiło osób

10.500

38.263

1.218

700

34

17

13

V)

CO (jo

54

62

23

77

w Krośnie w Gdańsku

12.830

17

31

Ponieważ zaś prowincya litewska mało co mniejszą liczbę osób żywiła, a więc też mało co mniejsze stosunkowo musiała mieć dochody; nie pomylimy się tedy, gdy okrągłą liczbę jezuickiego nieruchomego majątku w dobrach i sumach r. 1746 podamy 20.000.000 złp. czyli 5.000.000 złr. w. a. — Przez następnych 26 lat zakon rozrastał się, otwierał nowe domy, a więc i nowe otrzymywał fundacye.

Według tabuli wygotowanej przez komisyę edukacyjną r. 1781, podanej przez Łukaszewicza w Historyi szkół (T. II, str. 203—231)

Rezydenc. w Koźlieach miała dochodu 4.600, „ w Malborgu Kolegium w Grudziądzu

„ w Jarosławiu N. P. „

„ ś. Jana „

Rezydenc. w Łaszczowicach „

Kolegium we Lwowie w Lublinie w Łucku Rezydenc. w Kowlu Kolegium w Ostrogu Rezydenc. w Krzemieńcu w Winnicy w Połonnie Kolegium w Owruczu Rezydenc. w Białejcerkwi w Jurowicy w Możyrze w Żytomierzu Kolegium w Piotrkowie Rezydenc. w Koniecpolu Kolegium w Poznaniu Rezydenc. w Wałczu

w Międzyrzeczu Kolegium w Przemyślu Rezydenc. w Samborze Kolegium w Rawie Dom prof. w Warszawie Kolegium w Sandomierzu

w Stanisławowie ,,

Rezydenc. w Różniatowie Kolegium w Toruniu

11

11

11

11

11

11

o>

11

5.480

GO OO

ii

ii

ii

11

11

10.160

12.896

27.280

10.200

2C.815

24.000

16.255

5.669

11

11

11

ii

11

V)

11

11

11

11

ii

11

11

11

11

11

1)

11

ii

ii

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

23.400

13.121

8.539

2.500

10.422

2.600

3.000

1.400

1.567

12.802

300

44.051

3.750

2.504

6.878

2.660

5.863

3.860

16.634

11.470

1.100

7.380

M I-¹ it» O W

os i—i

OO h It»

CCC

Ol

Suma: 25 koleg., 24 rezyd., miały dochodu 502.657 zł., żywiły osób 793 rzeczywiście zaś żywiły przeszło 1000 osób, gdyż r. 1756, a więc w dziesięć lat potem taż prowincya miała 1.145 osób, już zaś niepodobna, aby w tak krótkim czasie prowincya powiększyła się o 352 osób.

dochód z dóbr pojezuickich, nader nisko oszacowanych, puszczonych w wieczystą dzierżawę po 5 od sta, wynosił w koronie 383.819 złp., w Litwie zaś 522.847 złp. czyli wartość dóbr ziemskich dochodziła sumy 18.133.320 złp., dodawszy 861.082 w drukarniach, aptekach, domach i innych ruchomościach, które jeszcze nie zostały rozkradzione, oraz kapitału w różnych sumach 4.553.182 złp., będziemy mieli ogólną sumę majątków jezuickich, w umniejszonej pierwszym rozbiorem Polsce 27.547.584 złp.

W Galicyi roku 1777 zbiorowa wartość dóbr i majątków ex-jezuickich, zlikwidowanych na fundusz szkolny wynosiła 1.359.785 ąustr. złr. czyli 5.238.140 złp. ⁴)

Wypędzonego r. 1820 zakonu z Białejrusi majątki ceniono na półtora miliona rubli. Nie zapomnieć też należy o majątkach pod zaborem pruskim, które przynajmniej milion talarów wartały.

Jak tu z tej różnicy dat i szacunkowej skali utworzyć cyfrę przeciętną jezuickiego majątku w Polsce? Zachowując skalę polską śmiało obliczyć możemy jego cyfrę w dobrach, kapitałach, domach, drukarniach, ruchomościach i srebrze kościelnem na 50 milionów złp. czyli 12V₂ milionów złr. w. austr.

Co się stało z tym milionowym majątkiem? Co się stało najprzód w naszej uszczuplonej Ezpltj? Chcąc dać o tem dokładną sprawę, wrócić się znowu musimy do posiedzeń delegacyjnego sejmu. Powiedzieliśmy już, że skoro breve kasacyjne wiadomem było, postanowiono przed jego ogłoszeniem rozporządzić majątkiem zniesionego zakonu, z drugiej zaś strony obmyśleć środki utrzymania zniesionym zakonnikom. Król, który wiecznie potrzeby wał i pieniędzy i wiosek, któremiby szafując, kaptował sobie zwolenników, pragnął przez podsunięte na to osoby, zarząd pojezuickich majątków dostać w swe ręce.

Z ramienia królewskiego i w imieniu króla działająca, wyznaczona komisya miała wziąść w administracyą masę pojezuickiego majątku, oraz czuwać nad jak najkorzystniejszym obrotem kapitałów, które powiększone być miały sprzedażą per plus oferentiam ruchomości. Zebrane w ten sposób dochody obrócone być miały na publiczną edukacyę. Wniósł ten projekt, jak to już wspomnieliśmy d. 7 paźdz. acz w bardzo ogólnikowych zarysach, macając niejako usposobienie izby, podkanclerzy Chreptowiez. Ale napotkał odrazu na walny opór Ponińskiego i jego szajki. Zachciało się tym „pa-tryotom“ przez miłość ku Rzpltj, owładnąć pojezuickim majątkiem. Niedosyć mając moskiewskiego złota, które za zdradę kraju sowicie do ich kieszeni płynęło, ale które oni wnet na rozpuście i szulerce przemarnotrawili, zapragnęli w „nagrodę swych zasług“ część zakonnego mienia. „Dwie wielkie zbrodnie, powiada Koźmian w swych pamiętnikach, popełniono pod laską kuchmistrza koronnego (Ponińskiego): podział kraju i rozszarpanie dóbr jezuickich“. Za inicyatywą tych „patryotów“, zawsze jeszcze przed ogłoszeniem breve, wyznaczono na d. 14 paźdz. najprzód komisyę lustracyjną, która najdalej w dwu miesiącach zdać miała sprawę o ruchomych i nieruchomych majątkach zakonu. „Do funduszów, powiada kon-stytucya sejmowa, w majątkach leżących i ruchomych księży Jezuitów, Urodzeni J. M. marszałkowie konfederacji koronnej i litewskiej wyznaczą lustratorów, według potrzeby po dwóch lub więcej do każdego kolegium i pod niem będących rezydencyj, domów, misyj i dóbr wszystkich, używając do tej pracy dla oszczędzenia kosztów, osób blisko tychże kolegiów, rezydencyj, domów i dóbr mieszkających obywatelów osiadłych. — Ci lustratorowie wyraźnie ad hunc actum przysięgli być mają...

Ze zaś rozrządzenie osób duchownych strój i regułę odmienną mieć odtąd mających, utrzymanie po kościołach nabożeństwa i wiadomość o sprzętach kościelnych, przytomność deputowanych a lo-corum ordinariis potrzebną czyni, więc wolno będzie Najprz. ks. Arcyb. gnieźneńskiemu i biskupom wybrać i wyprawić osoby duchowne do tego zdolne, którzy także przy spisywaniu przez lustratorów Rzpltj wszelkich kościelnych sprzętów, obecni być mogą. Ci zaś lustratorowie Rzpltj zesłani, we wszystkich zatrudnieniach i wątpliwościach do wspomnianej komisyi edukacyjnej odnosić się tenebuntur (powinni), a ta rezolucye dawać będzie, i po lustracji ad summum we dwóch miesiącach skończjć się powinnej, całe opus lustratorów przed nami ukaże“ *). Dobra ziemskie zgodnie ze świadectwem wielu znajdowały się w dosyć opłakanym stanie. Rozruchy konfederacji barskiej, przechody polskich i moskiewskich pułków, przez kilka lat nieurodzaj, mogły być

») Volum, leg. VIII, 266.

tego powodem. Ojcowie też, przewidując swój upadek, powtarzali sobie wiersz Wirgilego: Insere nunc Moeliboee pyros, po ne ordine vîtes — na co się przyda szczepić drzewa i sadzić winograd? i zostawili rolę odłogiem, zaniedbali gospodarstwa.

Na sejmie delegacyjnym, jak już powiedzieliśmy, przeszedł projekt Ponińskiego, aby te dobra w dożywotnią były puszczone dzierżawę szlachcie osiadłej po 4l/₂ procentu. Położono dowolnie niskie szacunkowe ceny. Nim jednak lustratorowie zdołali przeprowadzić rewizyę majątków, nim spisali porządne rejestra inwentarskie, już znaczna część dóbr i mienia została rozdrapaną.

Na pierwszą wiadomość o kasacyjnem breve, wiele familij fundatorskich opierając się na tej zasadzie, że wola fundatorów ta była, aby chwała Boża i pożytek dusz ludzki pracami zakonu Jezuitów rósł i pomnażał się, nie zaś edukacyjne jakieś instytucye korzyść i pożytek ztąd miały; zapragnęło, aby te dobra do nich wróciły. Donosi o tern nuncyusz Garampi p. d. 6 paźdz. 1773 r. : „Wielu magnatów sformułowało swoje żądania względem zwrotu fundacyj swych przodków. Jezuici cieszą się tern zawieszeniem sprawy w nadziei, że coś skuteczniejszego przedsięwziętem zostanie , aby zabezpieczyć ich los i zapewnić niezależność pojedynczym osobom“ x). Na posiedzeniach delegacyi, mianowicie 7 paźdz. żywe ztąd wywiązały się rozprawy. „Co się zaś tyczy juris re-tractus, mówił Kurzeniecki, t. j. aby do sukcesorów dawnych fundatorów dobra te wróciły, ta myśl sprzeciwia się oczywistemu prawu, bo fundatorowie wyzuli się z aktorstwa (z prawa rozporządzalności), fundusze poddali pod konstytucye, a co zatem idzie in capite, przodków swoich sukcesorowie, nie mają już żadnego prawa domagania się ; prawo mieli Jezuici, Jezuitów nie ma, więc fiskus possydować powinien; skoro zaś fiskus, król onym władać powinien ²)“. Co sumienniejsi zamyślali dokonać tej rewindykacyi za wiedzą i zezwoleniem św. Stolicy. Tak np. hrabina Kosakowska z domu Potocka, znosiła się w tej mierze z kardynałem sekretarzem stanu Palavicini. Otrzymała w nader grzecznej opowiedzi, że „nie było zapewne intencyą jej pobożnych przodków, aby podwójny cel ich fundacyj, chwała Boża i pożytek wiernych, przywiązany był do samych tylko Jezuitów“ ³).

’) Monumenta Theineri IV, 553.

²) Protokół sejmu I 2, str. 27.

⁸) Pontificat Klemens XIV. — l'heiner II, 395.

Ale bardzo wielu nie szukało rozwiązania swych wątpliwości w Rzymie, ani czekało na orzeczenie żółwim krokiem wlokącej się lustracyjnej komisyi, — tylko bądźto tytułem „powrotu tych dóbr do rycerskiego stanu“, bądźto tytułem procesu albo też prostym najazdem, zagartywało wsie i folwarki. „Zadziwia wszystkich, pisze współczesny protestant, co tu się właśnie wydarzyło. Gdy zaraz po zniesieniu Jezuitów kilku ze szlachty, których przodkowie zakon ten dobrami uposażyli, samowładnie dobra te zajęli w posiadanie, obwieściła konfederacya jeneralna (sejm), żeby nikt tego na potem czynić nie ważył się, ponieważ delegacya Rzpltj podjęła się wglądnąć sama we wszystko, co dotyczy Jezuitów i ich majątków. Tymczasem zajął przed kilku dniami książę Czetwertyński, sam będąc delegowanym, dowolnie w Warszawie kamienicę w pobliżu zamku królewskiego i pałacu marszałka konfederacyi położoną, należącą do Jezuitów, twierdząc, że tę kamienicę żona jednego z przodków jego darowała temu zakonowi ¹).“ Dopieroż na domowych ruchomościach i kościelnych srebrach dopuszczono się prawdziwej łupieży, a nawet niektórzy z panów lustratorów nie byli od niej wolni. „Inwentarze, opowiada Łukaszewicz, porządki gospodarcze zostały rozszarpane, najpiękniejsze drzewo w lasach wycięte ; w wielu miejscach nawet granice przestąpione i znaczne przestrzenie ról, łąk, lasów do sąsiedzkich włości wcielone. Z równą skwapliwością rzuciła się chciwość na ruchomość kolegiów i rezy-dencyj po miastach; sreber, bibliotek, sprzętów stołowych i kuchennych, bielizny, zgoła niczego nieochraniała, co mogła zachwycić“ ł).

Jakoż już na pierwszej po feryach sesyi 16 listop., donosi Gurowski kaszt, przemętski, że : „Jks. Naszyński dawniej ex-Jezuita³),

*) Materyały historyczne Szmitta T. II, str. 168.

*) Hist. szkół II, 189. Łukaszewicz dodaje: „Byli i w samym zakonie, co z tego rozbicia, źe tak powiem, okrętu unosili pieniądze i rzeczy kosztowniejsze“. Na to nie ma żadnych dowodów, gdy przeciwnie są wymowne dowody, na tamto. Breve egzekucyjne gravissimis ex causis, wystosowane do biskupów, nakazywało wydać wszystko co było w kolegiach i domach, Jezuici byli sumienni, zastosowali się więc do woli Stolicy św. — Wolno jednak było Jezuitom nie profesom, mieć za wiedzą i zezwoleniem starszych tak zwane deposita tj. pewne sumy, tytułem familijnego spadku, alboteż w darze otrzymane wolno było przyjmować nie wysokiej ceny podarunki. To była własność prywatna, tę mogli z sobą unieść z pogromu bez naruszenia papiezkiej konstytucyi.

³) Tego Naszyńskiego nie znajduję w katalogach lat ostatnich, musi&ł więc znacznie przed kasatą opuścić zakon, albo był zeń wydalony.

pleban Malanowski, odważył się toż kolegium kaliskie w ścisły wziąść examen, co samej tylko należy Rzpltj; tymże (ex-Jezuitom) ze wsi Stropiszyna majątki pozabierał, o milę czy więcej Judzi do wymłotu zbóż zabranych spędzał. Ogłasza się z tem, że to uczynił fundamencie swojej duchownej jurysdykcyi, bo to jest w archi-dyecezyi gnieźneńskiej, ledwie wierzyć należy temu plebanowi, żeby się tak wysokim zasłaniał rozkazem “ r).

na

Było tak rzeczywiście. Niecny prymas wyprawiał swoje kreatury do łupienia pojezuickiej fortuny. „Książę Prymas, opowiada wyżej cytowany protestant, zajął wszystkie dobra ziemskie, domy, klasztory i srebra kościelne w swej dyececyi natychmiast, gdy się dowiedział o bulli Papieża przeciw nim wydanej i to nawet nie czekając na uchwałę Rzpltej w tej mierze (tj. przed jej ogłoszeniem, jak o tem donosił nuncyusz)“ ²). Na następnej zaraz sesyi, spotykamy się ze skargą na kanonika Wiazewicza, za kradzieże popełnione, w imieniu ks. Prymasa w temże kolegium kaliskiem. „J. P. By-szewski, lustrator collegii Calisiensis, doniósł komisyi edukacyjnej, że już zastał desertam Arabiam (pustynię), w wspomnionem kolegium, i dobrach jego⁻¹... Bronił prymasa niecny jak on, Młodzie-jowski : „Książę Prymas jest w stanie odpowiedzieć (zapłacić), jeźli się fundaeyom jaka krzywda stanie“. Szymon Dzierzbicki kaszt, brzeski „czynił relacyą- o podobnych rabunkach rezydencyi łęczyckiej , że nawet inwentarze z dóbr, zboża, i cokolwiek ad raptum było, po wy wożono“ ³). Powstał kanclerz lit. Czartoryski, i jako prezes komisyi menniczej „uwiadamia prześwietną delegacyę, że przyniesiono do mennicy połamane srebra z Rawy, które gdy rozprostowano. znaleziono, że to były vota oddane do kościoła tychże 00. Jezuitów“. Kaszt. Dzierzbicki dodał: „że pewny ksiądz pozabierał wszystkie srebra kościelne“. Wojewoda kaliski Twardowski wołał : „Teraz periculum in mora, gdy usłyszymy, że dobra jedni odbierają, drudzy srebra i inwentarze. Więc jestem zdania, aby J. P. lustratorom była dana moc od Rzpltej wygnania każdego, ktobykolwiek ważył się rzeczone dobra 00. Jezuitów zajechać“. Nie podobała się ta rada Młodziejowskiemu, który radził czekać sprawozdania lustratorów. Na to mu Twardowski: „niżeli J. P. lu-stratorowie dopełnią czynności, wielka szkoda wyniknie Rzpltej

*) Protokół sejmu I, str. 77.

*_) Materyały historyczne Szmitta 164. s) Protokół sejmu 83, 84.

i wiele będzie trzeba łożyć na reperacyę tych dóbr“. To znów wołano o niewydanie z mennicy rawskiego srebra i o zapozwanie przed sąd konfederacki tej osoby, ..która dała do przetopienia połamane vota“. Wszczął się hałas do nieopisania. Prezes posiedzenia Mło-dziejowski, który wiele podobnych łupieztw miał na swojem sumieniu „widząc nieuspokojone umysły salwował sesyą“¹).

I znowu na następnej sesyi (17 listop. 1773) te same gorszące spory. Poniński domaga się, aby czekać na relacye lustratorów i niczego dla uratowania jezuickich majątków nie przedsię-wziąść, popiera go towarzysz zbrodni i niecnoty Gurowski. Rości-szewski poseł ciechanowski, dzwoni na alarm: „trwoży mnie niepomału już to spustoszenie dóbr i klasztorów przez dobrowolne opuszczenie się 00. Jezuitów.... gorzej mnie trwożą rabunki ludzi niedobrych, i ogałacanie dóbr z inwentarzów, którym zapobieżenie nieodwłoczne należy się“ł). Poparł go Ksawery Branicki. „Niżeli lustratorowie de pereactis uwiadomią komisyę, już mało co zostanie“. I znowu „powstało zamięszanie z powodu reprezentujących wielu, że to jest „periculum in moraa. Skończyło się na tem, że postanowiono aresztować żydów (sic) przynoszących srebra do mennicy. Nieszczęśliwe te srebra, jeszcze raz wyszły na stół na sesyi 19 listop. „Co do materyi zabranych sreber ex-jezuickich, pokrótce przymawiam się, mówił Kurzeniecki, szkoda wynikła, a szkoda nie mała, i żeby nawet, lekceważyć nie należy. Upomnieć się zatem przystoi, nietylko dla dobra publicznego, ale i z powodu samego sumienia itd. ³) Cóż to pomogło, kiedy zły przykład szedł z góry, kiedy główni menerzy delegaeyi stawali pierwsi do rabunku. — Widzieliśmy już, że nieobecnemu na sesyach prymasowi ostro przy-mawiano, bronił go biskup Młodziejowski, rzecz bardzo naturalna, bo w tem swej własnej bronił sprawy. Do tego odnosi się to, co jako anegdotę opowiada Stanisław Wodzicki w swym pamiętniku. Do spisywania i zabrania sreber z kolegium św. Piotra w Krakowie, wyznaczeni zostali : Radoński i Marcin Badeni. „Delegowani ci spisywali pilnie i dokładnie srebra kościelne, sporządzili na kilka rąk inwentarze, a popakowawszy do kufrów, klucze podwójne od skrzyń wzięli“. Staną przed Młodziejowskim w Warszawie, „niegodny ten kapłan zganił Radońskiemu dokładność spisów i dał do

*) Tamże 78. a) Tamże 82. •) Tamże 85.

zrozumienia, aby podrobiono inwentarze fałszywe, gdyż tym sposobem będzie można coś urwać z własności Rzpltj“. Uległ pokusie Radoński i za to otrzymał w wieczystej dzierżawie pojezuickie dobra Markocice i Zielenice, z obowiązkiem płacenia przez lat 50, tylko 5.000 złp. rocznej dzierżawy. „Młodziejowski oprócz innycL pożytków, kazał sobie zrobić szory na 6 koni ze srebrnemi blachami, któremi kiedy pierwszy raz wyjechał na miasto, namówieni przez wiadomych rzeczy ulicznicy klękali, oddając niby cześć mon-strancyom i kielichom po-jezuickim“.

Ktoś złośliwy opowiadał, że na głowie faworyty księdza kanclerza „poznał był brylantowy melchizedech (półkole złote albo przynajmniej pozłacane, w którem się osadza najśw. hostya), z monstrancyi krakowskiego kolegium“ ¹). Mimo to czytam wniosek konińskiego na posiedzeniu 11 marca 1774, aby nagrodzić lustratorów województwa krakowskiego, „że ciż okazali swoją pilność, gdy na 150.000 wynaleźli zakopanych sreber²)“. Mąci się umysł na tyle niesumienności i szalbierstwa naraz.

Gorsze jeszcze było gospodarstwo z bibliotekami i archiwami zakonu. Instrukcya lustratorów kazała położyć pieczęcie na nie. Potem miały przejść owe biblioteki na fundusz edukacyjny, to znaczy wcielone być miały do bibliotek czterech akademii i kilkudziesięciu szkół. Ale na cóż się przydadzą tym szkołom foliantowe, filozoficzne i teologiczne dzieła, składające połowę tomów biblioteki? Kto zresztą miał kontrolować inwentarze, kto doglądnąć przewozu tych bibliotecznjmh składów? Dopieroż archiwa zawierające głównie fundacyjne akta i zakonne dokumentu, jakkolwiek cenne dla historyi, jakiż miały bezpośredni użytek dla szkoły? Stało się więc, co się stać musiało; w większych miastach znaczną część jezuickich bibliotek złożono w bibliotece szkolnej lub innej publicznej. — Niedawno jeszcze, bo r. 1868, pokazywano mi w jagiellońskiej bibliotece obszerny i wysoki pokój, przepełniony dziełami z bibliotek krakowskich Jezuitów; gruba warstwa pyłu leżała na nich; wezwano pomocy młodych Jezuitów, aby dopomogli spisać i uporządkować te tysiące tomów, ale praca ta została podobno przerwaną. W bibliotece Ossolińskich prawie wszystkie (dawniejszej daty) książki ascetyczne i religijne, znaczna część dzieł teologicznych, nosi na sobie pieczęć lub napis którego ze skasowanych w Galicyi

J) Fejleton Czasu r. 1873. ²) Protokół I, 3, 118.

kolegiów. W Warszawie wielka część bibliotek pojezuiekich dostała się do publicznej biblioteki Załuskich, której aź do chwili kasaty Jezuici byli dyrektorami i kustoszami ⁵), wraz z nią wywiezioną została do Petersburga i do Kijowa. Niemało książek z odleglejszych mianowicie kolegiów lub rezydencyj, nie mąjąc z niemi co zrobić lepszego, oddano do inwentarskiej biblioteki kościelnej. Walały się tam i poniewierały. Sekretarz żytomirskiego biskupa ks. Borowskiego, znalazł na wizycie pewnej parafii stos książek, o których nikt nie umiał powiedzieć zkąd są i czyje. Na wierzchu leżał dwutomowy „Institutum Soc. Jesu \ ta okoliczność wskazała na źródło tych książek. Niemal u każdego proboszcza, którego parafia sąsiedną była jezuickim domom, napotkać można książki pojezuiekich bibliotek; co gorliwsi i światlejsi, przechowują je starannie, mniej dbali oddają je jako na nic nieprzydatne swym gosposiom „pod placki“ ; miałem sposobność przekonania się naocznie o tern. Pewna część bibliotek złożoną została w klasztorach innych zakonów. Największa bezwątpienia część bibliotek pojezuiekich sprzedaną została drogą licytacyi, zakupywali je majętniejsi obywatele, kochający się w księgozbiorach, ale takich liczba czy wielką była? Poszły więc te księgi na wagę papieru, albo je też „rozebrano“ między siebie. Z archiwami stało się to samo, przechowano tylko starannie rejestra dochodów i expens, z kronik zaś nieraz bardzo ciekawych, ledwo drobna część ocalała. Archiwum krośnieńskiego kolegium sprzedano lat kilka temu żydom, cetnar po 5 złr. fio papierni, część małą uratował od zniszczenia archiwista p. Schneider. Meble sprzedawano za bezcen, lub zabrano do biur urzędowych, obrazy zaś mniejszej wartości, na które trudno było znaleść kupca, oddawano do pobliskich kościołów, albo też wywieziono na „plac drzewa“, jako materyał palny. Tak było np. z obrazami jenerałów jezuickich, które wisiały na kurytarzach kolegium św. Piotra. Zakupił je jako materyał palny jakiś litościwy szlachcic i zawiózł przed klasztor 00. Franciszkanów krakowskich, prosząc na wszystko święte, aby je na schowanie do czasów lepszych przyjęto. Walały się gdzieś w pyle na strychu, aż uczynna ręka jednego z zakonników, lat temu nie więcej jak dziesięć, część tych obrazów zawiesiła na kurytarzach klasztoru.

Jestto zapewne historya wielu bardzo bibliotek i archiwów pokasowanych klasztorów innych także zakonów^, ale żaden zakon tak zupełnej nie uległ ruinie jak jezuicki. Każdy z tych Ojców, napotykając niemal co krok ślady pracowitości i skrzętności swego zakonu, powtórzyć może czterowierz Wirgilego, gdy poetyczną jego pracę kto inny sobie przypisać usiłował.

Sic vos non vobis fertis aratra boves,

Sic vos non vobis vellera fertis oves,

Sic vos non vobis nidificatis aves,

Sic vos no7i vobis melificatis apes.

Niezbadane są wyroki Boże, ale na widok dwu wiekami nagromadzonych naukowych i kościelnych bogactw, rozdrapanych i zniszczonych chciwością jednych, niedbalstwem drugich, krwawi się serce; zwłaszcza gdy się wspomni, że te kościelne srebra przyniosła i przechowała nie chciwość, ale pobożność i uczynna ofiarność, że te naukowe zbiory niestały bez użytku, ale korzystał z nich, umiał je cenić i pomnażać zakon, któremu wszytko zarzucono, tylko nie próżniactwo; że ci, którzy dozwolili zmarnieć i zniszczyć tej wielkiej bogatej spuściźnie po zakonie, to byli właśni rodacy, byli naczelnicy polskiego Kościoła. Lecz wróćmy do rzeczy.

Cztery miesiące upłynęło od wyznaczenia przysięgłych lustratorów, lustracya jednak nie była ukończoną, powszechne tylko było oburzenie na „rozdrapanie“ pojezuickich majątków. Przymawiano sobie z tej przyczyny w delegacyi, która już po trzeci raz zagajoną była. Sułkowski tłumacząc na posiedzeniu 19 lutego 1774 r. ko-misyę edukacyjną, dlaczego jeszcze swego programu nie przedłożyła, podniósł ten punkt, że dotąd lustratorowie „nie wiemy z jakiego sekretu i przyczyn“, nie wykazali swych lustracyi. Odciął się Po-niński, „Jeżeli kto będzie doniesiony, zostanie sądzonym“. Na to Paczyński, pisarz koronny: „Pozwalam na sądzenie J. Panów lustratorów, ale niemniej i tych, którzyby im nie dowiedli zarzutów“. Nacierał Sułkowski, dlaczego już w czwartym miesiącu „najbliżsi tu w Warszawie nie dopełnili lustracyi“ ?

„Gdy poczynała się mięszać izba“, powiada protokół, prezes solwowal sesyą“¹). Potrzeba jednak było koniec położyć grabieży.

9 Protokół I, zagajenie 3, 13.

Wszczęły się całe trzy tygodnie wlokące się debaty nad naturą, fundacyj, nad sposobem zachowania ich dla Ezpltej, jak można najkorzystniej je spieniężyć, kto ma prawo nabywania itd.? Były fundacye, które koniecznie dyspenzy papiezkiej wymagały, jak np. fundacye z obowiązkiem odprawiania pogrzebów i dorocznych egze-kwij. Postanowiono tedy zawiązać negocyacye z nuncyuszom, aby cum beneplacito romano odmienione zostały fundacye. Tym dopiero sposobem uspokoiła się izba, i zaszła zgoda. Jakoż w tabeli komisyi eduk., podanej sejmowi 1776 r., znajduję 13 nowoerygo-wanych plebanij w dyecezyi wileńskiej po 1500 złp. dochodu, mansyonarzów przy różnych kościołach 8, i tyleż mansyonarzów po różnych miejscach Litwy. Inne dobroczynne fundusze obrócono na utrzymanie pauprów czyli ubogich uczniów przy szkołach publicznych, dając im 96 złp. stypendyum rocznego.

Co do spieniężenia dóbr były głosy, aby je sprzedać drogą licytacyi. Wymieniono nawet domy nowicyatów i domy profesów, nie mające dóbr funduszowych, i nadliczbowe kolegia w niedostateczne opatrzone fundusze, te wszystkie radzono sprzedać więcej dającemu. Projekt ten niepodobał się menerom delegacyi, bo przedstawiał większą trudność obłowienia się ; odrzucono go więc, dając za przyczynę, że dobra te będąc w opłakanym stanie, nie wielką przyniosłyby sumę, że więc podnieść pierwej w nich należy gospodarstwo, aby potem módz sprzedać je drożej. Ostał się więc pierwotny Ponińskiego projekt pusczenia tych dóbr w emfiteuzę ; spierano się znowu, kto tę dzierżawę brać może i za jaki procent? Lasocki, poseł gostyński, domagał się, aby familie fundatorów pierwszeństwo miały przed innemi ; drudzy znów żądali, aby członkowie komisyj zostali od tego wykluczeni, aby wieczystej tych dóbr dzierżawy brać nie mogli. — Wreszcie na dniu 11 marca ustanowiono dwie komisye rozdawnicze dla Korony i dla Litwy.

Komisarze przysięgali, że „w zasiadaniu do komisyj Ezpltej do sprzedania dóbr i ruchomości, dawniej do zniesionego zakonu Jezuitów, a teraz do Ezpltej należących, na nic więcej, jak tylko na dobro publiczne wzgląd mieć będą ; w przedaniu ani przyjaźnią ani interesem ku zysku własnym lub krewnego, lub przyjaciela, uwodzić się nie będą, ani faworu nikomu nie okażą, obietnic żadnych ani jakichkolwiek datków i jakimkolwiek pretekstem i wynalazkiem, ani sami przez siebie, ani przez subordynowane osoby akceptować nie będą, ani zezwolą; ale jedynie, aby te dobra z jak

6B najlepszym zyskiem i awantażem dla pomnożenia dochodów do skarbu edukacyjnego wyznaczonego, sprzedane były“ ¹).

Przysięga ta była tylko ironią, skoro w komisyach zasiadali ludzie jak Młodziejowski i Ksawery Branicki, jak Poniński i Gu-rowski, jak Massalski i Michał Radziwiłł²). Biura swoje miała ko-misya w pojezuickiem domicilium warszawskiem, urzędowała w imieniu króla; pięciu członków stanowiło komplet. Mienie poje-zuickie podzielono na cztery kategorye. Dobra ziemskie mogły być puszczane w dzierżawę tylko szlachcie osiadłej w tern samem województwie po 5 od sta, z ekwicyą na dziedzicznych dobrach. Dobra nieruchome po miastach i miasteczkach, jakoto: kamienice place, domy, te mogły być sprzedawane nietylko magistratom i mieszczanom, ale nawet i szlachcie nieosiadłej. Kolegia zaś same zostawione do dyspozycyi edukacyjnej komisyi. Wreszcie dobra ruchome i sprzęty, „które ad usum szkolnych zgromadzeń za niepotrzebne uznane będą“, drogą licytacyi sprzedano, podobnież wszelkiego rodzaju srebra, klejnoty, argenterye, których więcej nad miejscową potrzebę okaże się“ po dokładnem zważeniu i ocenieniu na mennicy, na licytacyą wystawiono. Zebrane w ten sposób sumy lokowane być miały na nieodłużonych dobrach po 5 procentu s).

*) Protokół I, 3, 110.

*) Komplet komisyi rozdawniczej koronnej był następujący :

Młodziejowski, bisk. poznański; Antoni Jabłonowski, wojew. poznański; Ign. Twardowski, wojew. kaliski; Ksawery Branicki, h. p. k; Józef Mielżyński. kaszt, poznański: Józef Stępkowski, kaszt, kijowski; Szymon Szydłowski, kaszt, żarnowski; Adam Łącki, kaszt. Czechowski: Franc. Podoski, kaszt, ciechanowski.

Posłowie: Adam Poniński, marsz. konf. kor., Stan. Łętowski, Gurowski, Marcin Lubomirski, Lipski, Krosnowski, Zakrzewski, Radoński, Sumiński, Ha-dziewicz, Szamocki, Raczyński, Karniewski, Suchecki, Miaskowski, Sułkowski, Zabłocki, Kwilecki, książę Woroniecki, Zieliński.

W komisyi rozdaw. litewskiej zasiadali: Ign. Massalski, bisk. wil., jako prezes; Józef Niesiołowski, wojew. nowogrodzki; Ant. Sułkowski, wojew. gniezn.; Joach. Ohreptowicz, podk. litewski: Wład Gurowski, marszałek nad litw.

Posłowie: Michał Radziwiłł marsz. konf. litew., Józef Narbut, Wolmer, Bułharyn, Lenkiewicz, Stypałkowski, Jeleński, Tomaszewicz, Kurzeniecki, Zy-niew, Pruszanowski, Wołodkiewicz. Vol leg. VIII, str. 268.

®) Aby mieć pojęcie o srebrach w pojezuickich kościołach, przytoczę tylko dla przykładu rejestr kosztowności kościelnych w kolegium św. Piwtra we Lwowie:

lo. Monstrancya szczerozłota, sadzona rubinami i sza/firem, wartująca 20.000 dobrej monety.

2o. Luszka Szczerozłota, ważąca czerw, złotych 363 dobrej wagi.

Posłuchać co o tem mówi współczesny protestant: „Wiadomo dokładnie, że wartość wszystkiego co Rzplta zabrała Jezuitom, dochodzi do 32 milionów złp., z czego przecież prywatni jedynie korzystali. Dopuszczali się prawdziwie niereligijności zadziwiającej i niesłychanej przy tej sposobności, gdy wszelkie srebra kościelne oddano do mennicy, a nawet najpyszniejsze monstrancye. Obchodzono się z tem wszÿstkmm gdyby z towarem kupieckim, co nie razi wprawdzie protestanta, ale zadziwia przecież ludzi, którzy chcą się dać

3o. Kielich szczerozłoty, sadzony rubinami i złota patena, ważąca 424 dukatów węgierskich

4o. Monstrancya srebrna duża.

5o. Monstrancya srebrna półzłocista.

6o. Kielichów różnych półzłocistych i patyn 18.

7o. Trzy puszki srebrne

8o. Trzy srebrne pacyfikały z relikwiami.

mniejszych 10. stołowych 6.

13o. Gierydonów srebrnych dużych z pokrywami 2.

14o. Wazonów srebrnych 2.

15o. Duży krucyfiks srebrny i dwa mniejsze.

16o. Cztery duże srebrne biusty SS. Ignacego, Ksawerego, Kostki, Aloyzego. 17o. Miednic srebrnych pozłacanych 3. dużych 2, mniejszych 2.

18o. Miseczek pod ampułki srebrnych 4.

19o. Ampułek srebrnych par 4.

20o. Kociołek do św. wody srebrny i srebrne kropidło.

21 o. Trybularz z łańcuszkiem, łyżeczka i łódka srebrna.

22o. Baldachim wielki srebrny.

23o. Puhar srebrny pozłocisty.

24o. Cyborium srebrem obite.

9o. Trzy srebrne lampy, z tych jedna mniejsza. lOo. Srebrnych lichtarzy wielkich 14. llo.

12o.

25o. Serce wielkie srebrne u wejścia do kaplicy św. Benedykta, wartujące 900 złp.

26o. Serce srebrne 24 dyameneikami sadzone.

27o. Suknie srebrne na ołtarzach N. P., św. Stanisława, św. Ignacego i św. Ksawerego, tudzież ramy tych obrazów srebrną obite blachą.

28o. Dwa mszały w srebro oprawne.

29o. Antypedium srebrne całe z wyzłacaną lamą.

30.    Dwa zwierciadła duże srebrne w oknach św. Stanisława.

31.    Obok innych drobniejszych sreber, wotów srebrnych 48.

Oprócz tego liczono w skarbcu 9 ornatów złotolitych, 10 ze srebrnolitej materyi; 2 kapy złotolite, 1 srebrną, 2 złotolite dalmatyki itd. Takie uposażenie w o/idobach kościelnych i srebrnych, miały także inne świątynie jezuickie, mianowicie po miastach większych. Ms. in fol. w areh. *. p. (Schneidera.

zabić za religię. Nuneyusz apostolski zagniewany tym do najwyższego, powiedział wyraźnie, że to naród bezprzykładny“ ¹). Polecono także komisyi, aby przez jeszcze Jezuitów na kabałach albo niepewnej hipotece lokowane sumy, zdjęła i na pewnych hipotekach umieściła. Co dwa lata komisya rozdawnicza miała zdawać rachunki przed sejmem i odbierać pokwitowanie. W końcu wyznaczono osobna komisyę sadownicza ²) do pojezuickich dóbr zostających w procesie, która w przeciągu jednego roku wszystkie sporne z jezuickim niegdyś zakonem sprawy załatwić miała, i polecono ścigać drogą sądową wszystkich „niebacznych i chciwych, którzy usłyszawszy o następującej supresyi instituti księży Jezuitów ad Collegia albo do dóbr ich zjeżdżali i via facti srebra, inwentarze i zboża z gruntu pouwozili i sobie przywłaszczyli“ ³).

Na cóż się te mądre, chociaż zapóźne już nieco rozporządzenia przydały? W rozdawniczej komisyi zasiedli ci, którzy jeszcze przed jej ustanowieniem dopuściwszy się kradzieży i łupiestw, ex rapina w grodach sądzeni być powinni. Przedewszystkiem Po-niński ten zasiadał i w rozdawniczej i w sądowniczej komisyi, zbrukanemi zdradą kraju rękami sięgał po jezuickie majątki dla

Otóż ci lustratorowie zostawili tylko eo najpotrzebniejsze i najlichsze, resztę zaś nawet drogie obicia i złotogłowia, wszystko to niby porządnie spisane i opieczętowane, odsyłano za rejestrem do mennicy, tymczasem połowa, jeźli nie więcej, uwięzła gdzieś w rękach panów lustratorów i ich pomocników. Nawet aparata kościelne co droższe sprzedawano na licytacyi, co zaś mniej wartujące zostawiono, albo do innych uboższych kościołów przysłano; bywało że w braku kupców żydzi takowe kupowali, jak donosi o tern 0. Czerniewicz w swym meinoryale do Piusa VI. Tak więc Polska w rabunku kościołów wyprzedziła o lat 9 Józefa II.

*) Materyały historyczne Szmitta II, 264.

ł) Do komisyi sądowniczej wchodzili: Antoni Okęcki, biskup chełmski; Józef Podoski, wojew. płocki; Teod. Szydłowski, kaszt, mazowiecki; Rafał Gu-rowski, kaszt, przemętski; Szymon Dzierzgowski, kaszt, kowalski; Ant. Lasocki, kaszt, gostyński; Chryzost. Krajewski, kaszt, raciązki.

Posłowie: Poniński, Jacek Małachowski, Czaplic, Gomoliński, Radzicki, Bromirski, Karski, Radzimiński, Łuszczewski, Tymowski, Jan Szydłowski, Mio-duski, Piotr Korytowski, Wieczfiński, Rafał Rościszewski, Kochanowski, Cho-mentowski, Jezierski, Kwaśniowski, Jan Bogatko, Frankowski, Józef Drzewicki. — Komisarze wykonali rotę przysięgi sędziów trybunalskich i modum procedendi trybunałów zachowali, rozsądzali zaś w imieniu króla. Pięciu stanowiło komplet; płacono im z funduszów pojezuickich po 8.000 złp. rocznie.

Vol. leg. VIII, 275.

¹

Ms. Laskowskiego str. 571.

ł) Raport pełnomocnika austr. w Warszawie du Cache Ms. Archiw. wa

²

Stanęło na tem, że komisarze edukacyi narodowej, eo sześć lat mianowani być mają.

²) „Wielorakiego gatunku cnotą znakomity 00. Jezuitów zakon, tem najbardziej podobno ustaw swoieh rozszerzał granice, tem się zmacniał i nad innych górował, że rządy zgromadzenia całego, dożywotnej jenerała swego z pomocnikami do pracy oddawał władzy. Całego prawie chrześcijaństwa młódź, ledwie nie wszystką, swojej mając ten przezaeny zakon oddany straży, miał czas, wolność i sposób tem ich umysły napajać zdaniem, z którem się najsubtelniejsza mogła pogodzić polityka; i żeby z tak jasnych powodów pewny był zawsze, że w sercach rodziców za dzieci szczerej dla siebie wdzięczności mieć będzie rysunki (sic); zaszczepiał w tym razie zaraz tylko sobie właściwy szacunek, a innym równej cnoty mężom, przytłumienie gotując, często ich zdatność w niepamięci zagrzebał. To były jawne bez wymiaru czasu rządności dla niego pożytki, z tych coraz to mocniej wzrastająca chluba tak obudzała nienawiść, że do ostatniego zakon cały przyparła upadku“. Dlatego książę obawiając się, aby dla nadmiaru chwały i znaczenia nie upadła komisya, oświadcza się za niedożywotnością jej członków; prawdziwa to jednak dla zakonu chluba, skoro nad jego grobem nie umiano nic więcej złego o nim powiedzieć jak, jeżeli to złem nazwać się godzi, że potęga jego rzetelnie nabyta, obudzała nienawiść. (Tamże 49).

³

) Protokół T. I. cz. 2, str. 82.

⁴

Akta urzędowe Sx-Jesuiten Kasse-Rechnung für das Jahr 1777. Według Czackiego na 1 czerwony złoty czyli dukat, szło r. 1766—1776 16 złp. i 22ł/₄ gr. Dukaty liczono po 4V₈ złr., a więc 1 złr. austr. miał w sobie prawie 4 złp.

O litewskich i polskich prawach T. I, str. 178.

⁵

) Czytam w kat. mazowieckiej prow. r. 1773 „C hristianus Roder custos bibliothecae ZałuscianaeZkądinąd wiemy, że biskup Załuski zamyślał przekazać tę bibliotekę Jezuitom, skoro jednak niepewne dla nieb nastały czasy oddał ją na użytek publiczny, z warunkiem jednak, aby zarząd jej zostawał w rękach Jezuitów. Patrz Mon. Theineri IV, 531,

⁸) Vol. leg. VIII, 274.

siebie i swoich satelitów. Rozdrapanie więc jezuickich majątków postępowało dalej, tylko pod osłona legalności. Posłuchajmy bezstronnego zapewne w tej mierze Lesława Łukaszewicza : „Komisye te pod sterem Ignacego Massalskiego bisk. wił., dopuściły się świętokradczą dłonią niezmiernych łupiestw i kradzieży. Dobra pojezuickie rozdzieliły za bezcen między siebie lub też pomiędzy członków swoich familij. Kapitały zaś pojezuickie lokowały na dobrach zadłużonych, lub też takich, które się wartości sum pożyczonych nie równały. I tak np. książę August Sułkowski, wojew. gnieźneński, wziął na swoje zadłużone dobra Leszno 584.658 złp.“ Niżej zaś: „Ogromne fundusze w skutek przedajności Ignacego Massalskiego, Adama Ponińskiego, Wład. Gurowskiego, Młodziejowskiego i wielu innych, zostały aż do śladu zatarte, inne roztrwonione, albo podniesione na wyposażenie familij członków niegodnych komisy i“ ¹). Biskupowi Massalskiemu dowiódł wyznaczony z ramienia edukacyjnej komisyi wizytator Wybicki, że się sprzeniewierzył kasie edukacyjnej na 800.000 złp.¹ 2), które jak to utrzymuje Łukaszewicz, nigdy nie zostały spłacone. Poniński wyrobił sobie na sejmie 1775 r. darowiznę pojezuickiego placu na Polkowie, dom zaś pojezuicki w Barze darował żydom „zapewne w lichwie od zaciągnionych długów u żydów barskich“, z funduszu pojezuickiego pożyczył znaczną sumę „na wieczne nieoddanie“.

Bolał Klemens XIY nad takiem rozdrapaniem dóbr kościelnych. Donosił o wszystkiem wiernie nuncyusz Garrampi, utyskując przedewszystkiem na to, że dwaj biskupi Massalski i Młodziejowski w tej grabieży gorszący udział biorą. Nie omieszkał też przedstawiać królowi i sejmowi, jak takie samowolne gospodarstwo w dobrach zakonnych, które w myśl breve pod zarząd biskupów pójść i na duchowne cele obrócone być powinny, sprzeciwia się kanonom kościelnym. Na większe utrapienie nuncyusza, drukował ex-Jezuita Łuskina w Gazecie Warszawskie/ wszystkie niesumienności i grabieże, jakich się sama kongregacya de rebus extinctae Societatis, mianowicie prałat Alfani w Bzymie pod okiem Papieża, acz bez jego wiedzy, dopuszczali. — To zamykało usta nuncyuszowi, protestował więc przed królem skarżąc się na Łuskinę, iż oszczerstwa i fałsze rozsiewa. Nic to nie pomogło, Łuskina drukował szczerą chociaż smutną prawdę, król nie widział powodu wzbronienia mu

tego, bo to było wodą, na jego młyn. Nie mogąc tedy przeszkodzić grabieży, prosił nuneyusz (w depeszy z 18 maja 1774), aby Papież osobnem breve, przypomniał królowi i stanom obowiązek posłuszeństwa kanonom kościelnym, dwóch zaś niecnych biskupów, aby skarcił i cenzurami na drapieżców dóbr kościelnych zagroził. Sam jednak nie wierzył w skuteczność tego środku, „gdyż taka jest, pisze „bezsumienna chciwość świeckich i biskupów. >e i te breve nie wiele pomogą; przynajmniej dowiodą one jawnie, że Stolica św. takie postępowanie potępia-4 1). Tak się też i stało. Kongregacya de rebus extinctae Societatis upominała nuncyusza, aby nie przestawał przypominać w Warszawie, „że jeszcze istnieje prawo nie-dozwalające alienować dobra kościelne bez pozwolenia Stolicy św.“ Upewniała, że Papież boleje nad tą profanacyą sreber kościelnych i grabieżą dóbr przez osoby świeckie, i że takie zbrodnie osłaniają się oszczerstwem, jakoby podobne rzeczy działy się wBzymie“²); w końcu przysłała owe żądane pięć breve, doradzając wielką roztropność w zrobieniu z nich użytku :i). Smutno czytać te karty. Tak zawsze bywało z dobrami duehownemi, ilekroć ich świecka ręka zagarnęła, tak jest za dni naszych. Dosyć wspomnieć królestwo włoskie; skonfiskowano tam w przeciągu lat 15 dóbr kościelnych na 180 milionów franków ratując skarb publiczny, mimoto dług państwa, który r. 1858 był nieznaczny, dorósł r. 1873 do 15 miliardów franków, nie ujrzysz w kraju brzęczącej nawet zdawkowej monety, wszystko się płaci brudnemi papierami ; nie masz i kredytu, a podatki przewyższają możność płacenia. To samo w mniejszych tylko rozmiarach działo się z pojezuickiem mieniem w Polsce.

Na sejmie więc 1776 w skutek skarg i nalegań komisyi edukacyjnej ustanowiono, trzecią komisyę egzaminacyjną „delegowanych a słaiibus reipublicae“ pod prezydencyą biskupa łuckiego Turskiego, należącego do tych „pięciu“ przez Duriniego pochwalonych książąt

») Theiner II, 501.

ł) Aluzya do gazety Łuskiny. Juźcić kongregacya nie mogła się przyznać do niesławy swego gospodarstwa w Rzymie — to dziwniejsza, że ksiądz Theiner, który o całej tej pięknej robocie kongregaoyi „roztropnie“ przemilczał, uważa Łuskinę za rozsiewacza „bezbożnych kłamstw“, nasyłanych mu przez włoskich ex-Jezuitów (T. II, 501). Nie były to bezbożne kłamstwa, wykazaliśmy to dowodnie w rozdz. VI części I, nadmieniając zarazem, że tajono się z tern nader troskliwie i zręcznie przed schorzałym już Klemensem XIV.

kościoła polskiego ¹). Komisya ta z prawych przeważni^ ludzi złożona, wzięła się energicznie do rewizyi aktów obojej komisyi rozdawniczej i sądowej. Referent komisyi Lipiński, poseł podolski, postawił w długiej swej mowie (18 paźdz. 38 sesya) komisarzów rozdawniczych obojga narodów formalnie w stan oskarżenia. Przedłożywszy budżet komisyi edukacyjnej, wspomniawszy że J. K. M. ofiarował 2.000 dukatów na szkoły „w najtrudniejszych czasach edukacyi“— powiada, że ta komisya edukacyjna lubo najchlubniej, ile w takich okolicznościach, z swego zadania się wywiązała, to jednak „nie mogła dotychczas dostatecznie całemu krajowi być użyteczną“. Dlaczego? „W pierwszych bowiem zaraz początkach żadnych nie mając dochodów, została niejako dependującą od komisyi rozdawniczej i w swoich czynnościach związana. Nietylko bowiem suma 300.000 złp. na utrzymanie szkół do dyspozycyi komisyi nie była wypłaconą, ale też cała importacya (dochód) z dóbr pojezuickich wstrzymana podobno w ręku lustratorów, którzy o referencyi (odnoszeniu się) do tej komisyi zapomniawszy, samej tylko komisyi rozdawniczej z przepisu późniejszego posłusznymi byli.... Z tych miar komisya edukacyi bez sposobu utrzymania natenczas szkół i zaradzenia o całości funduszu zostawiła“. Opowiada dalej, ile to razy a zawsze bezskutecznie domagała się taż edukacyjna komisya od rozdawniczej wydania tabel, dokumentów, kwitów itd., że nawet wyznaczeni delegowani niczego nie wskórali. „Zatem nam prezentowano jest (przedłożono), jako po rozdaniu dóbr pojezuickich i sumy wszystkie do podniesienia w nowe lokacye rozdane: domy, kamienice po miastach, ruchomości, sprzedane bez znoszenia się z komisya edukacyjną lub autentycznego doniesienia, co się z tern wszystkiem stało“ ²). Była to wszelako dopiero zapowiedź rzeczywistej kampanii. Lipiński przygotował i kazał wydrukować obszerny „raport“, w którym 36 skarg w formie pytań podniesionych przeciw rozdawniczej komisyi koronnej, 23 skarg przeciw litewskiej. Dowiadujemy się z tego raportu wcale ciekawych rzeczy. I tak np. „Osoby zgaszonego zakonu jezuickiego“ proszą

*) W skład egzaminacyjnej komisyi wchodzili: Feliks Turski, biskup łucki; Andrzej Moszczyński, wojew. inowrocławski; Kajetan Hryniewiecki, kaszt, kamieniecki; Aleks. Sapieha, kanc. w. 1.; Jacek Małachowski, referendarz koronny. Posłowie: Kajetan Korzeniewski, Kazimierz Lipiński, Stanisław Mycielski, Franciszek Bieliński, Mieczyski, Stefan Romer, Ignacy Lopaciński i Tadeusz Bilewicz.

o wyznaczenie stałych pensyj. Przyczyną tego „zawód, jakiego doznali w partycypowaniu z sumy 300.000, wyznaczonej dla nich konstytucyą sejmu przeszłego i nieregularność w odbieraniu dość szczupłych pensyj, które im komisya edukacyjna wyznaczyła“ ¹). Pytano : dlaczego tabela dóbr pojezuickich nie była podaną do wiadomości znaczniejszej liczby konkurentów? dlaczego dobra sprzedawano niżej cen szacunkowych podanych przez lustratorów? dlaczego nie wyprawiono w myśl prawa drugiej lustracyi tam, gdzie pierwsza okazała się niedostateczną? dlaczego cyfra dochodu na tabeli jest niższą od tej, jaką lustratorowie podali? dlaczego rozmaite folwarki, wsie i futory w lustracyach opisane, nie zostały umieszczone w tabuli? dlaczego widząc w kilku lustracyach „znaczne podskrobania“ (pofałszowania) komisya nowych lustracyj nie nakazała? dlaczego sum duchownych nie składano w myśl prawa do kasy komisyi edukacyjnej? dlaczego dawano dobra w emfiteuzę bez dostatecznego zastawu, to znaczy szlachcie nieosiadłej, albo na zastaw odłużony? dlaczego tabula generalna różni się z tabularni poszczególnych kolegiów i domów o 647.297 złp. i którym tabulom wierzyć należy? Co się stało z sumą 289.305 złp. wyłączonej przez lustratorów z sum kolegium poznańskiego i łęczyckiego i z domów* misyjnych w Międzyrzeczu i Wschowie? Zkąd pochodzi różnica trzechletnich dochodów, podanych w tabeli roz-dawniczej od dochodów rzeczywistych, wynosząca 1,013.441 złp.? Dlaczego niesporządzono dotąd tabeli miejskich posiadłości ex-jezuickich, które z tych sprzedano i w jaki sposób ? dlaczego nie złożono dotąd kwitów wydanych na asygnatę edukacyjnej komisyi? dlaczego nie wykazano się autentycznie z sum za srebra kościelne, domy itp. ruchomości? Co się stało z srebrami kolegium św. Barbary w Krakowie, zastawionemi jeszcze dawniej przez Jezuitów u Ignacego Przebendowskiego, protektora Pii Montis (pobożnego banku), a wykupionemi przez komisyę rozdawniczą? Co się stało z srebrami 14 kolegiów i domów pojezuickich, których według tenoru tabeli jeszcze dotąd nie dostawiono? Wreszcie zażądał raport, aby archiwum i wszystkie akta rozdawniczej komisyi oddane zostały komisyi edukacyjnej.

Podobne skargi w grzecznej formie pytania zanosił raport przeciw rozdawniczej komisyi litewskiej. Dlaczego niesprzedawano dóbr omni meliori modo? (najlepiej jak było można)? dlaczego

jeszcze przed otrzymaniem urzędowego dyplomu spisano inwentarze dóbr i w dzierżawę oddano? Gdzie się znajdują srebra nie odebrane jeszcze z wielu kolegiów? Dlaczego dochody w kilku wypadkach niżej są położone w tabuli jak były podane przez lustratorów? Dlaczego wbrew prawu zniżono procent z 5 na 3 kabałom żydowskim? itd.

Na ten długi raport odpowiedziały rozdawnicze komisye obojga narodów jeszcze dłuższym drukowanym raportem, tłumacząc się punkt po punkcie z uczynionych zarzutów. Trudno było na wszystko dać przekonywującą odprawę. Zwalono główną winę na lustratorów, z których wielu dotąd jeszcze tabeli lustracyjnej nie oddało. W nader drażliwej sprawie różnicy tabel, odesłano komisarzy egzaminacyjnych do układacza tychże tabel pana Kable. Co do sreber powiedziano, że jednych nie chcą oddać fundatorowie, jak Radziwiłł w Nieświeżu, inne zatrzymać kazali biskupi miejscowi, aby kościoły nie były ogołocone z sprzętów do służby Bożej, inne jak w Warszawie zostały i zostaną na zawsze nietknięte, o innych nic jeszcze nie donieśli dotąd lustratorowie, inne w końcu odwieziono do mennicy, jak o tern rejestry mennicze, do których komisarzy egzaminacyjnych odesłano, przekonać mogą. W sprawie poszczególnych folwarków, wsi i jurydyk, których liczba dochodziła do 20, również co do sum alienowanych nibyto przez Jezuitów jeszcze przed ogłoszeniem breve, umiano się dosyć zręcznie wytłumaczyć; to, że te folwarki i jurydyki jako własność miejską uważano i przez licytacyę sprzedano, kiedy? komu? nie wspomniano o tern, nie było przecie dokładnej tabeli realności i rzeczy drogą licytacyi sprzedanych; to znów, że niektóre sumy były zapisem Jezuitów, którzy teraz będąc bez utrzymania, sumy te na swoją osobę windykowali, to znów że niektóre z tych realności i sum są w procesie itd. Naj-pocieszniej tłumaczono się co do „podskrobania“ lustracyjnych tabel. Przypisano je naiwnie „errori calami, to jest omyłkom piszącego w czasie prędkiego robienia trafiać się zwykłym“.

I w sądowniczych komisyach, które w przeciągu roku umorzyć miały wszystkie spory, tyczące się pojezuickich sum i majątków, wykryła egzaminacyjna komisya niejedną brudną sprawkę. Litewska komisya lubo się jeszcze nieukonstytuowała, przyjęła na siebie spraw z górą 60, z których naturalnie raportu nie zdała. Koronnej zaś przedłożono w formie pytań ośm zarzutów. Łatwo się było panom sądowym, świadomym kruczków palestry wytłumaczyć x).

x) Czytaj o tem kto masz cierpliwość Dyaryusz sejmullló in fol. st.344—388.

Eaporta egzaminacyjnej komisyi i odpowiedzi na nie były odczytane w pełnym sejmie, aby sejmujące stany zawyrokowały, o ile słusznemi były zarzuty i jak przekonywującą obrona, jakby podobna rzecz samem słuchaniem rozstrzygniętą być mogła. Znużone słuchaniem Izby rozeszły się. Na następnej jednak sesyi podjął sprawę ex-jezuickich majątków kasztelan łukowski Jacek Jezierski, i snąć nie przez cnotę i patryotyzm, gdyż senator ten pierwszy otworzył przy swoich łazienkach warszawskich dom publicznego zgorszenia, który potem z rozkazu marszałka kor. zamknięty został, ale z innych mniej szlachetnych, czysto osobistych pobudek jak mu to publicznie wyrzucał nie lepszy od niego kanclerz Młodziejowski — wystąpił z ostrą polemiką na rozdawniczą komisyę, „że niedopełniła urzędu sprawiedliwości, nie oddała tego wszystkiego co pozostało, nie dopilnowała lustratorów, czy też przez szpary na to patrzała“. „Nie domawiam reszty, kończył, bo nie mam odwagi i bezpieczeństwa, bo prędzej choć się niegodzi, choć nie wolno, odważymy się mówić przeciw W. K. M., boś Pan dobry, mścić się choćbyś chciał, to nie umiesz, a przeciw naszym równym trudno mówić, bo nos vexae manent (dokuczać nam będą), więc nie będę dalej mówił“. Odczytał tylko ustęp królewskiego uniwersału, którym król wzywa, aby kto w Boga wierzy, donosił o zatajonych lub rozszarpanych pojezuickich majątkach. Jezierski radził, aby delatorom przeznaczona była połowa wykrytej w skutek denuncyacyi sumy. I taką propozycyę śmiał czynić senator na pełnym sejmie! Niżej zobaczymy, że ją przyjęto i do Volumina legum wpisano ! O tempora o mores! Rzecz bardzo prosta, że takie dictum senatora „rozdwoiło, jak się wyraża dyaryusz, zdania i wrzawy tudzież różnych partykularnych przymówek między sejmującymi i z miejsc powstałymi, a do tronu garnącymi się, stało okazyą“. Wdał się w to król, uciszył Izbę, która sformułowany na prędce przyjęła projekt, „aby komisyi edukacyi była zostawiona wolność tak podniesionych sum, jako i niepodniesionych praevia securitate przeniesienia i ulokowania lub na miejscach zostawienia“ ’), to znaczy, ażeby poje-zuickie majątki zostały na dawnych hipotekach, jeżeli te są pewne, podniesione zaś z niepewnych hipotek, aby umieszczono na innych pewniejszych.

Tymczasem prezes rozdawniczej komisyi, kanclerz Młodziejowski, wygotował obszerny memoryał, usprawiedliwiający swoje i

») Tamże 403, 404.

swych kolegów postępowanie. Lecz ledwo sekretarz sejmu odczytał, (21 paźdz. na 42 posied.) punkt pierwszy, stał się wielki rozruch w Izbie. „Znaczna część posłów nie zezwalała na czytanie, przerywając tak czytanie jak mowę Jks. kanclerza interlocutorie i przez przymówki do komisyi rozdawniczej“. Młodziejowski „widząc hałas“, złożył memoryał do laski marszałkowskiej, sam zaś wziął się do repliki na onegdajszą mowę kasztelana Jezierskiego. Dobry mówca, zuchwały szermierz słowa, podjął rzuconą rękawicą i nie zostawił suchej nitki na swoim przeciwniku. „Nie taję Najjaśniejszy Panie i Prześwietne Stany, że w zarzutach prześwietnej deputacyi (examinacyjnej) znajdują się okoliczności, które primo intuitu biją w oczy, ale wszedłszy w grunt rzeczy, roztrząsnąwszy powoli w protokole czynności komisyi rozdawniczej zapisane i zaświadczające dla czego i jak co się stało, nikną zaraz te powierzchowności i prawność postępków komisyi jak na dłoni pokazuje się“. Tu przeszedł punkt po punkcie ważniejsze zarzuty, tłumaczył się mianowicie ze „sreber, które z niektórych kościołów niezostały win-dykowane“ rzucił się potem na swego przeciwnika Jezierskiego, przypominając mu z przekąsem, jak „chcąc z swym zięciem mieć podczas rozdawnictwa wiosek pojezuickich, w nacisku konkurentów pewne względy“, dawał się słyszeć z jakiemiś donosami sekretnymi, o czem komisya już dawniej wiedziała. Skończył sofistyczną swą mowę pompatyczną elegią: „Składa komisya rozdawnicza u tronu WKM. najdotkliwszy żal o pokrzywdzenie czystości swoich intencyj i nie-winnności w wszelkich postępowaniach. Taż komisya W. K. M. w obronę się oddaje, w nąjmocniejszem zaufaniu, że W. K. M. łaskawie z prześwietnemu stanami do aprobabacyi całego jej dzieła przychyli się. Cnota i sprawiedliwość tym sposobem uwielbią się, i zostanie przykład dla dobrych obywateli, ażeby niewinną krytyką prędzej czy później nastąpić mającą, od najprzykrzejszych funkeyj dla dobra publicznego nie odrażali się“ ¹). Sejm jednak oburzony tym cynizmem mówcy, o zatwierdzeniu czynności komisyi rozdawniczej słyszeć nie chciał. Na nic się nie przydała apologia bisk. Massalskiego, i źarnowskiego kasztelana Szydłowskiego, który domagał się, aby miasto potwarzać członków komisyi, wytoczono im sprawę w sądach sejmowych. „Ale powstała wrzawa, i długi Izba w zamieszaniu była“. Za wdaniem się króla, odczytano przecie projekt Młodziejowskiego, domagający się zatwierdzenia czynności,

czas

*) Tamże 418.

powstała przeciw temu znaczna opozycya. Wielkie mianowicie wrażenie zrobiła mądra i jędrna mowa Antoniego Małachowskiego, posła poznańskiego. Rozwodził się obszernie o ważności ednkacyi narodowej, którą chciał widzieć ugruntowaną, przedewszystkiem na wierze.

„Wydołające zupełnie, mówił, temu dziełu okazują się z dóbr jezuickich dochody. Były te zgromadzenia po wszystkich województwach umieszczone, utrzymywały powszechną młodzieży narodowej edukacyę, przyozdobiały kościoły, rozprzestrzeniały kościelne gmachy, i wszędy osób kilkadziesiąt, niekiedy nawet kilkaset żywiły i odziewały. Wszystko po nich zostało, owszem więcej, bo i z ruchomości przybyć powinno. Czemuż na edukacyą teraźniejszą wy-starczyćby nie miały? cbybaby to było cechą kary, za nieprzystojne rzeczy lepszemu końcowi poświęconych rozporządzenie. Srebra zaś, z większą podobno prawowiernego od lat ośmiuset królestwa ohydą, niżeli jakim Rzpltj pożytkiem z kościołów zabrane, iżaliż w zapomnieniu zostaną? Zdrowa polityka w każdym rządzie, najpierwsze prawa czci i uszanowanie religii dopełnić nakazuje... Cóż rzecze potomność, że u nas w czasie tak oświeconym, w narodzie wcale chrześcijańskim, kościoły złupione, ołtarze poobdzierane, naczynia najświętszym wiary tajemnicom i obrządkom nadane, dostały się z wszelką wolnością najpospolitszemu rozpustnej a chciwej wyniosłości używaniu¹). I toć to podobno najważniejsza przyczyna nieustającymi nad ojczyzną naszą gniewu Najwyższego skutków. Krzywda Boska, wzgarda rzeczy świętych i liczne kościoły ruinie i spustoszeniu zostawione, nawet w bałwochwalstwie znalazłyby przyganę“. Żądał więc, aby odpowiedne kwoty za zabrane srebra zwrócono edukacyjnej komisyi ²).

x) Myliłby się, ktoby sądził, że z pojezuickich kościołów, zabrano tylko srebra zbytkowe albo vota. Nie przepuszczono kielichom, których bywało po 18 i więcej — zostawiono dwa lub trzy co pośledniejsze. Gdzie było więcej puszek i monstrancyj, zabrano zostawiając tylko po jednej. Nic się już nie mówi o lichtarzach srebrnych, lampach i t. p. Słowem komisya rozdawnicza wyprzedziła o lat kilka Józefa 11 w łupieztwie pojezuickich kościołów. Bolesna to, zwłaszcza że jeden tylko głos Małachowskiego podniósł się przeciw temu świętokradztwu, ale przebrzmiał bez skutku. Weszło jednak do kasy edukacyjnej z sreber pojezuickich w Koronie 379.782 złp., w Litwie 166.782 złp. (patrz Byaryusz sejmu 1780 r. str. 84.)

²) Dyaryusz 1776. Biskup Woronicz często powtarzał: myśmy kościoły Boże obdarli, dobra duchowne zabrali, a Bóg nam Ojczyznę obedrzyć i rozebrać dozwolił.

Po tej mowie król z ministrami udał się na naradę i biorąc na siebie rolę Neptuna „Sed motos praestat componere fluctus“ (lecz lepiej uciszyć wzburzone bałwany), radził podpisać projekt biskupa płockiego Michała Poniatowskiego, aby władzę obydwu komisyj rozdawniczych i sądowniczych przelać na komisyę edukacyjną, z drugiej zaś strony dać pokwitowanie czynności komisyom rozdawniczym i sądowniczym. Tak się też i stało; za radą króla poszli ministrowie, poszedł i sejm cały (d. 22 paźdz. na sesyi 43) i czytamy w Volumina legtnn-. „Komisye rozdawnicze obojga narodów, nie czyniąc już odtąd żadnych dalszych rozporządzeń, wszystkie jakie dotąd zaszły w rodzaju dóbr leżących, w podniesieniu i lokowaniu kapitałów, w sprzedaży kamienic, dworów, placów po miastach; tudzież mobiliów, argenteryi po kościołach i kolegiach, sprzętów i ruchomości, po dobrach dyspozycye, czynności, papiery i rachunki od podania do grodu tego prawa, do archiwum komisyi edukacyjnej urodzeni pisarze tych komisyj in spatio quindecim dierum (w przeciągu 15 dni) za kwitem i dla siebie z oddanych praevio juramento (pod przysięgą), jako żaden papier nie zatajony, komportować powinni będą... W dochodzeniu zaś uszkodzonego majątku pojezuickiego stanowimy, iż każdy ktoby dowodnie tego uszkodzenia był wiadomy, ma o tem zainformować komisyę edukacyjną, a ta utaiwszy imię takiego delatora, plenipotentowi swemu dochodzić zaleci, komisye ad locum delicti (na miejsce winy), jeżeli potrzeba, naznaczy i gdy co odzyska, utajonemu delatorowi w nagrodę dziesiątą część odda, a jeżeli delator jawnie sam stawić się zechce, czwartą część odzyskanej wartości odbierać będzie“ x).

Nie umiem powiedzieć, czy ustawa ta była kiedy zastosowaną, pozostanie ona jednak na zawsze plamą w prawodawstwie polskiem, świadcząc o wysokiej niemoralności społeczeństwa. Bądźcobądź jednak uratowano tym sposobem resztki pojezuickiego majątku. Mężowie. którzy w edukacyjnej komisyi zasiadali, byli zanadto sumienni i prawi, aby pójść mieli śladem rozdawnicze] komisyi; nie przyjęli przecie żadnej pensyi dla siebie. Komisya sejmowa 1778 r. oddała jej wielkie pochwały tak pod względem dążności na polu naukowem, założono bowiem kilka konwiktów dla ubogiej szlachty i jedno nauczycielskie seminaryum; jak pod względem dokładności i sumienności prowadzonych rachunków. Król nawet uznał publicznie

jej zasługi. „Komisya edukacyi narodowej bez żadnej pensyi, a z wieikim przykładem i oczywistym pożytkiem około doskonalenia tego to po nas nastąpić mającego pokolenia pracująca, sprawiła znaczne sercu pańskiemu z widzianych już skutków dobrych ukontentowanie, której pracom J. K. M. należytą oddaje sprawiedliwość“ *). W kwicie wydanym komisyi eduk. na tymże sejmie, stany jakby wystraszone gospodarstwem rozdawniczej komisyi włożyły „legem curiatam“ od komisarzów zgodnie przyjętą i aprobowaną na zawsze, tj. aby żaden z komisarzów sum ani dóbr pojezuickich brać nie mógł“ ²).

Tak więc nec locus ubi Troja fuit. Po upływie lat 10 nie pozostawało i śladu wielkości zakonu w Polsce. Ozy zyskała na tem wiara i obyczaje, czy zyskała co na tern nauka, wiedza i publiczne wychowanie? W rok po kasacie, pisze nuncyusz Garampi do sekretarza kardynała Palavicini: „Sprawy Kościoła polskiego tak w zaborze pruskim i moskiewskim jak w samem Królestwie Polskiem przybierają dla nieczułości i bezreligijności króla i przed-

*) Dyaryusz sejmu 1778. Ms. in fol. bibl. Ossol. pod 1. 1804, str. 17.

a) Równe pochwały odbierała komisya na sejmach r. 1780 i 1782, na tym ostatnim mianowicie z ust biskupa chełmskiego Garnysza, prezesa egzaminacyjnej delegaeyi, który wynosząc pod niebo nowy system edukacyi, potępiał, nie wiem czy słusznie, dawny, w którym sam był, jak wyznawał wychowany. Komisyę jednak spotkały od innych posłów zarzuty. Górski, poseł żmudzki, domagał się, aby nie ryczałtowo jak dotąd, ale poszczególnie zdawano sprawę z zarządu litewskiego pojezuickim majątkiem. Działo się bowiem, że podczas kiedy na wydział lekarski w Wilnie, „którego profesor tylko kilku felczerom wykłada“ 100.000 złp. wyznaczono, to roczna płaca wszystkich profesorów na prowincyi nie przechodziła o wiele tejże sumy. Przyszło z tej przymówki do niemałego zaburzenia sejmu. Za to na następnym sejmie biskup inflancki Kossakowski już „nullo contestante“ chwalił komisyę, z której czynności nader obszerną relacyę czynił sekretarz delegaeyi Kiciński, poseł czerski. Nastawiał przedewszystkiem, aby ubytek ex-Jezuitów zastąpić profesorami na akademiach w Wilnie i Krakowie wykształconymi. (Dyaryusz sejmu 1782 i 1784, str. 79, 92, 139—141, 152). Rzecz charakterystyczna, że podczas kiedy w Galicyi cyfra pensyi płaconej emerytom ex-Jezuitom z rokiem każdym zmniejszała się, to w Polsce przeciwnie rosła co roku.

I tak : w latach 1770—1778 suma ta wynosiła 242.322 złp. czyli 30.281 złr., w latach 1778—1780 pensya emerytów doszła do cyfry 341.839 czyli 43.729 złr. w. a.; w latach 1780—82 zapłacono emerytom i ex-profesorom 367.612 czyli 45.951 złr. w. a. itd. Tłumaczy się to tem, że wielu profesorów nietylko ex-Jezuitów ale i Bazylianów i Pijarów i z akademików, steranych pracą lub wiekiem podało się na pensyę;, w której użyczaniu komisya hojniejszą była jak rząd austryacki.

stawiciele narodu, coraz to smutniejsza barwę. Klemens XIV nie-omieszkał w czułych wyrazach upominać króla, ale to nie wywarło żadnego wpływu na umyśle zaprzątnionym ziemskiemi jedynie korzyściami. Wobec nieszczęść, pod któremi stękała ojczyzna, noszono się w Warszawie z równą a może większą jeszcze bezreligijnością jak w Paryżu. Odważył się przecie jakiś Polak dedykować Poniń-skiemu marszałkowi sejmu poemat, wyszydzający w najnikczemniejszy sposób chrześcijaństwo. Protestował przeciw temu nuncyusz przed królem, domagając się konfiskaty onego poematu i ukarania autora i drukarza. Konfiskata nastąpiła, ale użyto wszelkich wymówek, aby nie wyśledzić autora, drukarz zaś składał się tem, że od osób pierwszej rangi przemocą zmuszony był do drukowania“ ¹).

Reduty, bale, wieczory, teatra, gry hazardowe i wszelkiego rodzaju rozrywki, istne orgie wyprawiane nad grobem ojczyzny, pochłaniały złoto otrzymywane od Moskwy za zdradę kraju i zupełne odstąpienie sprawy religijnej na rzecz dyssydentów i schyzma-tyków. Wyrzuty sumienia i hańbę zdrady chciano utopić w wyuzdanej rozkoszy. W braku wiary zapanowała zabobonność i mi-styfikacya, radzono się wieszczków, awanturników pod nazwą koptów, masonów i alchemików przebiegających północno-wschodnią Europę. Ów mistrz loży Moszyński przebrawszy się za wielkiego kopta, ściągnął do siebie całą niewieścią Warszawę, zręczną mistyfikacyą wyłudził z niej wszystkie skandale i skandaliki i miłośne komeraże. Lubowano sobie, rozkoszowano w moralnym brudzie i nikczemności. W pojęciach także jak w obyczajach wracano do pogaństwa. Uwielbiano klasyczne pomysły mitologii greckiej, unoszono się w sztucznej czułostkowości nad nieszczęśliwym Adonisem, opisywano wierszem i prozą wdzięki Wenery i Kupidyna, łożono znaczne sumy na przyozdobienie salonów i ogrodów rzeźbami nagich boha-tyrów Iliady i statuami półnagich nimf i satyrów leśnych; strój nawet kobiet dekoltowanych prawie do pasa z rozpuszczonym idy-licznie włosem, tchnął lubieżnością ; „bez stanu i czoła“, jak się wyrażała dowcipnie kasztelanowa Kossakowska, był ówczesny wyższy świat niewieści. Za przykładem króla sprowadzała sobie nietylko złota młodzież, ale i dobrze podstarzali mężowie i ojcowie familij „kobietki“ z Wiednia i Konstantynopola. — Miałeś w Warszawie pogańską Romę z całem jej zepsuciem i bezwstydem, a epoka tego wygórowanego zepsucia wypada właśnie na lata między pierwszym

É2 a drugim roźdiiorein Polski. Zdaje się jakby kasatą zakonö usunięta została talu a temu wylewowi niemoralności, który przekradał się już i do dworków szlacheckich. Jak w takich okolicznościach przydałby się zastęp Mężów zakonnych „z nauką i cnotą“? Uderz ;tjąc c-m jest zjawiskiem, że po zniesienia zakon'U na przestrzeni całej Europy, zapanowało wyuzdane zepsucie obyczajów i powszechna niewiara, która we Francyi wydała rewolueyę, w Niemczech i ihnych państwach stała się sojusZnicą bezsumiefnnej polityki na zeWńąłrz, despotycznych i demoralizujących rządów wewnątrz państwa, W Poîscè zaś Ułatwiła rozbiór, który tylko w wieku takiego zepsucia i zUikczemnienia społeczeństwa mógł być dokonany, i uczyniła zgon tej „‘chrześcijańskiej Rzpltej“ niesławnym. Natefcy złożyć Uprzedzenia i brać rzeczy tak jak są.

W Polsce jak 'gdzieindziej, dwutysiączny zastęp łudzi pracujący W jednym dtichu i kierunku w kościele i Szkołę bądźeobądź nad Moralnością Społeczeństwa, był potęgą, z którą się liczyć musiało nOWie pogaństwo, zdobywające wstępnym bojem dereń dla Siebie. Być tnoże, że nastraszony wypadkami zaóhodu, zagrożony W swym byeie zakon nie rozwinął tak ‘energicznej 'przeeiwakeyi, jak Się tego spodziewać należało, ‘gdyby był pewny Siebie 'i poparty przez św. Stolicę, do której opieki i pomocy wszelkie miał ‘prawo ; ale też i to prawda, że nowe pogaństwo, nazwijmy je jak chcemy, filozofią cży masoneryą, nie wystąpiłoby ani tak zuchwale, ani tak natarczywie, gdyby nie otrzymało pomocy od monarchów, nie napotkało na potakiwfiiiie i bézwinna może, ale iweałe nietajoną po-Wdihość Papieża. To też usunąwszy zniesieniem Zakonu Kościołowi i sprawie moralności walną zaporę, otworzywszy śfłm/Jy nowemu pogaństwu, przerażony tem złem, które się działo w Polsce, udawać się musiał 'Klemens IIV do Maryi Teresy, niepomny, że ‘i -w jej państwie podobny obrót kośeielne i religijne sprawy brać poczynały ¹). Wybór jednak Maryi Teresy, to znaczy wszechwładnego ministra Kaunica, ma obrońcę interesów kościelnych w Polsce, każe mimowolnie zawołać z rzymskim mówcą: ,,<9 praeclarum custodem mHum Jiiinc lupum/“ '(wyborny to pasterz owiec, wilk). Rzeczywiście na nic się nie przydało wdanie się cesarzowej przez posła sWego w Petersburgu bar. Rewitzkiego za Kościołem w Polsce, tak jak Lna 'nic się nie przydały mpominalne listy Papieża do króla «i s-tanÓW Rzpltej²).

ł) Depesza z 30 marca 1774. Theiner II, 431.

²) Motium. Rey. Pól. et Lith. T. IV.

Lata 1775—1,788 naznaczają, historycy jąko epokę politycznego przeobrażenia Polski. Dopatrzeć się można już więcej ładu i składu, na sejmach polskich, rgirno zagmatwanej sprawy szaleństwa biskupa Sołtyka i brzydszej nierównie sprawy z awanturnicą, U grulo ową ; sejmiki już spokojniejsze i pojętniejsze n.a przyjęcie projektów rządowych; coraz przystępniejszą dla ogółu szlachty stąje się potrzeba dziedziczności tronu i silniejszego rządu. Stało się to dlatego, że większa część narodu, szlachta na prowincyi, Jzięki wychowaniu, jezuickiemu, zachowała się jeszcze zdrową, niezatrutą tchnieniem niewiary, panowała tam jeszcze, jak to opisuje Wybicki, nąjniechętniejszy zresztą ku Jezuitom „patryarchalna prostota obyczajów“. Był więc grunt potrzebny do przyjęcia zdrowych politycznych reform, był materyał zdrowy i silny do budowy trwałego gmachu mpnarchiczno-konstytucyjnej Polski. Nie zopomnieć też należy, że większa połowa szkół, mianowięie na Litwie, zostawała pod zarządem zniesionych Jezuitów, których napiętnowano nazwą ohsku-skurantów i nieuków. Wszelako ci, którzy kierowali tą reformą, którzy byli jej duszą, jak Niemcewicz i wspomniany wyżej Wybicki, byli to Judzie prawych obyczajów, wielkiego rozumu \ pą-tryotyzmu, ale owiani już duchem filozofii, opierali swoje działanie nie na pewnych zasadach, nie na podstacje Kościoła, alg pa kombipącyi politycznych zawikfaii i interesów. SkQf° te kombipacye napotkały na opór i ostatecznie zawiodły, stpacili głowę, nie umiejąc nątchnąć siebie i swoich wiarą w dobrą sprawę i tyle pptrzebną w przeciwnościach energią. Z drugiej zaś strony, ci którzy agitowali przeciw reformie na sejmikach, ci którzy paraliżowali czynpości sejmu czteroletniego i obok nieszczerości sąsiadów, przyczynili się gdpwpie dp opóźnienia, a tern samem do udaremnienia konstyjucyi majpwej: byh to ludzie przeważnie, wyłąppie prawie, z obozu ppfegp pp-gahßtwa, filozofowie w zasadach i w prywatpem źycip — 40;^^ jest wziąść w rękę rejesfra konfederacji targowickiej, w której ąję wszyscy ci „przezacni patrypci“ razem znaleźli, aby się przekonać o prawdzie.

Wszelako wychowanie publjczne z tej epoki, o ilp przewyższało dawną jezuicką edukaeyę obszerniejszym programem udzielanych nauk; o tyle dawało mniej gvyarancyi pmralnpś.cj i religijnych zasad. Zapewne, że ówczesne szkoły pod dyrekcyą px-Jezuitpw i zakonników, wydadzą się porównane z Jzisiejszą luźną hęzwyępa-niową edukacyą, zbyt jezuickiemi i katolickiemi, ale liczba ex-Jezuitów malała z dniem każdym, miejs.cp ich zajmowali młodzi

nauczyciele, sprowadzani z akademii krakowskiej, zreformowanej przez księdza-demagoga Kołłątaja i z zagranicy, a więc ludzie już nowego posiewu, chwiejnych religijnych zasad, albo wcale bez nich. Pija-rowie też afiszujący się otwarcie do postępowego stronnictwa, nie mogli przypaść do smaku szlachcie „starej daty“. Do tego dziwna była sprzeczność między książkami do użytku szkół przeznaczo-nemi, a tych szkół i dążnością, czyli między moralną a naukową stroną wychowania. Położono sobie za cel wpajać w młodzież mo-narchiczne pojęcia, zaszczepić w nią poczucie obowiązku obywatela posłusznego prawom „rządnego“ państwa, a jako podręczniki szkolne dano w ręce młodzieży tłumaczone lub przerobione książki rewo-lucyonistów francuzkich. Posłuchać o tern Mickiewicza, który kształcąc się w Wilnie, gdzie aż do r. 1825 przetrwał system edukacyjnej komisyi, mógł wydać sąd kompetentny: „Komisya edukacyjna wydała ustawy oparte na zasadach bardzo liberalnych. Dla wszystkich klas narodu, otworzono po całym kraju akademie, gimnazya, szkoły młodzieży uczącej się nadano przywileje wielkie, starano się wszel-kiemi sposoby ją zachęcić. Ale cała ta piątrowana budowa oświaty czyli instrukcyi publicznej nie miała podstawy w żadnej prawdzie moralnej, w żadnym dogmacie ogólnym. Nasprowadzano z zagranicy dzieł, które służyć miały za elementarne. Książki te pisane przez filozofów encyklopedystów, znajdowały się w dziwnej sprzeczności z wychowaniem religijnem, zosta-wionem jeszcze w rękach duchowieństwa. Loika, umiejętności ścisłe i wszystko czego uczono w szkołach, było już wykładane podług widoków materyalizmu. Podrzędne zbiory historyi wyciągane z dzieł cudzoziemskich republikanów, wpajały maksymy tchnące nienawiścią przeciw monarchii — a obok tego starano się wystawiać uczniom władzę królewską jako jedyny środek ratunku dla Ezpltej. Tym sposobem przez 20 lat edukowano młodzież, która z głową zawróconą tłumem pomięszanych pojęć, miała wyszedłszy na świat objąć rząd kraju i reorganizować Polskę. Z tej to młodzieży składała się później większość sejmu czteroletniego zwanego wielkim“ ¹).

Było to więc wychowanie encyklopedyczne, powierzchowne co do udzielanych nauk i wszczepionych zasad, lepsze bez wątpienia od dzisiejszego, ale niedołężniejsze pod wględem przynajmniej moralności i zasad jak dawne wychowanie jezuickie. Przyjęto od Jezuitów regulamin i kodeks szkolny, zachowano dawne praktyki

religijne, ale była to już czcza forma, której niedostawało ożywczego ducha. Inaczej być nie mogło, skoro gremium nauczycielskie składało się z różnorodnych, często sprzecznych z sobą żywiołów, a katechetami bywali zwykle „postępowi“ księża. Upominał wprawdzie króla Klemens XIV brevem z d. 18 grudnia 1773, sławiąc jego „roztropność“, aby nietylko teologia i kanoniczne prawo, ale i inne także nauki pod względem ducha i kierunku nauczania zostawały pod zwierzchnością biskupów, aby nie przypuszczono do uczenia profesorów, którzy pierw w ręce biskupa nie złożyli wyznania katolickiej wiary; pisał i do prezesa komisyi natenczas biskupa Massalskiego, aby pilnie przestrzegał supremacyi Kościoła nad publicznem wychowaniem ³), ale te piękne morały przeszły mimo uszu światłego ale niedosyć religijnego króla i rozpustnego biskupa. To też z niedowierzaniem poglądała na tę nową edukacyę szlachta, i dzieci swoje do szkół zrazu bardzo skąpo posyłała; nie mając jednak innych środków edukacyi, a chcąc przecie kształcić swe syny, oddawała je do szkół, do których zaufania nie miała. Powtarza się to u nas na całym obszarze dawnej Polski i dzisiaj ; szkoły rosyjskie i pruskie są antynarodowe i antykatolickie, szkoły w Galicyi na pół bezwyznaniowe i niekarne, a jednak wszystkie przepełnione młodzieżą polską. Cóż robić? kiedy nie ma szkół innych, mówią rodzice i oddają do nich swe syny, nie bez słusznej obawy, że nie wiele tam się nauczą, a utracą cnotę i wiarę. Kredyt szkół komisyi edukacyjnej w Polsce był tak słabym, że ex-Jezuici znając to usposobienie szlachty, ponowili w epoce sejmu czteroletniego swoje oświadczenie z 1773 r. i okazali się gotowymi objąć napowrót szkoły bez pensyi albo na lichej pensyi przestając, i wcale nie żądając zwrotu swoich dawnych majątków. Sejmiki przyjęły to oświadczenie otwartemi rękami.

uważano to

Nie zapomnieć tu jednak należy na jedną jeszcze okoliczność, która mimowolnie na korzyść ex-Jezuitów przemawiała. Znana była całemu światu ich staranność i porządek w utrzymywaniu kościołów i odprawianiu nabożeństw. Tłumaczono to na złe za jeden sposób więcej oszukiwania i mamienia blichtrem pobożności umysłów; rzeczywiście zaś pochodziła ta staranność o chwałę domu Bożego z tego samego apostolskiego kapłańskiego ducha, który ożywiał każdą prace, każde zajęcie Jezuitów, a dziwnie jednała im i niewoliła serca katolickiej szlachty. Otóż po kasacie

zakonu owe okazałe świątynie, przy których obsługiwaniu zostawało nieraz kilkunastu księży, teraz odarte ze sreber i ozdób, obsługiwane przez jednego księdza albo wcale i bez niego, przedstawiały smutny obraz zaniedbania i spustoszenia. Szlachcic, który był nawykł do wystawnych nabożeństw i ozdoby domu Bożego, tęsknił za jednem i drugiem, wspominał z żalem : nie tak to bywało za 00. Jezuitów, a to wspomnienie wywoływało mimowolnie pragnienie i żądzę powrotu tych Ojców. Wiedzieli o tein ex-Jezuici i zapewne nieomieszkali podtrzymywać tego usposobienia w narodzie. Stało się więc, że podczas warszawskiego sejmu (1788—1790 r.) wyszła myśl, ażaliby nie było rzeczą dobrą prosić Stolicę św. o przywrócenie Jezuitów w Polsce? Dzięki uczynności ks, Kalinki, mogę podać zajmujące, dotąd mało znane szczgóły w tej mierze.

Było to w chwili, kiedy po upływie dwuletniego terminu sejmu z 1788 r. uchwalono sejm ten nie uważać za zamknięty, lecz reasumować go 18 grudnia 1790, to jest uważać za dalej istniejący, postanowiono tylko wzmocnić go podwójną liczbą posłów. W tym celu odprawiały się w październiku i listopadzie 1890 r. prowincjonalne sejmiki. Chodziło głównie o to, ażeby na tych sejmikach wybadać wolę narodu co do dziedziczności tronu i zniesienia liberi veto. Przywrócono im także dawny charakter zapomnianych już sejmików relacyjnych, rozbierano bowiem na nich obok sprawy zniesienia elekcyi i liberi veto, także inne kwestye poruszone ale niezałatwione na walnym sejmie ; między temi była także kwestya zniesienia opactw i sprzedaży dóbr opackich na rzecz skarbu, projekt odebrania dóbr biskupom, salvis modernis ftossesoribuę, wyznaczając im po 100,000 złp. pensyi, prymasowi zaś dwa razy tyle, dalej projekt zreorganizowania duchowieństwa mianowicie zakonów, które znów troskliwe o swój byt, ofiarowały się na wyścigi z gotowością uczenia szkół ludowych i średnich.

Już na sejmikach 1788 roku dały się słyszeć liczne głosy za przywróceniem Jezuitów, nauczanie bowiem komisyi wydało się, jak wspomnieliśmy, niedosyć dające rękojmi, te m bard ziej, że zep&ucje warszawskie obok dziwnej obojętności religijnej, zaszczepianej w szkołach, docierało już do jądra społeczeństwa, do dworów i dworków szlacheckich. Ale kłopotano się tern, że przy obecnem ubóstwie publicznego skarbu niepodobna będzie zwTÓcić Jezuitom ich majątków, bez czego znowu o ich przywróceniu do szkół mowy być ni£ może. Teraz (1790) z okazyi projektów przez sejm do sejmików odesłanych omawiano kwestyę powrotu Jezuitów jeszcze częściej i

goręciąj — ale znów stawał na przeszkodzie zwrot pojezuickiego majątku.    .

Z tego składu rzeczy postanowili za inicyatywą Łuskiny korzystać ex-Jezuici rozrzuceni po szkołach, parafiach, kapelaniach i dworach, i porozumiawszy się między sobą, podali pod rozwagę Rzczpltej skrypt, czytany na wielu sejmikach następującej osnowy:

^Ofiara uczyniona Rzczplij przez ex-Jezuitów r. 1790, którą oddają siebie wa usługi rełigii i nauk {religioni et bonis artibus)“.

Naród nasz polski, który dzięki Bogu i stanom Rzczpltj zebrawszy się na sejm walny, doszedł do tej świetności, jaką obecnie posiada, przedłożył między innemi wielkiej wagi i korzyści dla Rzczpltej projektami, ten także ogłoszony w pismach :

*Czyby województwa nie życzyły sobie, ażeby Rzczplta stosowne u Stolicy św. poczyniła kroki w celu przywrócenia zakonu jezuickiego, tak potrzebnego do uczenia młodzieży, mianowicie w wieku psującym się coraz bardziej z dniem każdym“.

W skutek tego członkowie byłego zakonu Jezuitów, którzy jeszcze są przy życiu, a tych liczba znaczna dosyć, wzdychając zawsze za swojem dawnem powołaniem i pragnąc jak dawniej służyć Rzczpltj, objawiają niniejszem pismem swoje szczere pragnienia i chęci.

Ponieweż eiż ex-Jeznici oddali już (w skutek rozkazu rzymskiego breve i delegacyjnego sejmu 1773) wszystkie swoje majątki, swoje kościoły i nawet swoje domy, przeto teraz przynoszą w ofierze dla Rzczpltj to, co im jedno na świeeie pozostało, swoje własne osoby.

Kiedy roku 1773 podczas delegacyjnego sejmu nadeszło breve papiezkie, kasujące zakon jezuicki w Polsce, wtenczas członkowie tego zakonu znajdujący się w Polsce, pragnąc zachować się w swem dawnem powołaniu i zostać przy dawnych pracach, jakie koło wychowania młodzieży w naukach i dobrych obyczajach przez dwa z górą wieki łożyli, oświadczyli się przez usta ówczesnego rektora kolegium warszawskiego, który jeszcze żyje w tem mieście, (Wyr-wieza) z gotowością oddania wszystkich swoich dóbr, wszystkich pieniędzy, słowem wszystkiego swego mienia, byleby tylko wspomni one wyżej breve nie miało swego wykonania w Polsce; że poprzestaną na jakiejkolwiek pensyi, a nawet nie żądają wcale takowej, spuszczając się na Opatrzność Bożą i na wspaniałomyślność obywateli, mianowicie tych, dla których synów zwykli się byli Jezuici poświęcać w swych szkołach. Tak pierwsi Ojcowie tego zakonu, lubo cudzoziemcy i nieznani, nie byli jednak zawiedzeni w swej ufności na Opatrzność Boża i łaskawość obywateli, gdyż przyszedłszy tu do Polski bez żadnego zgoła mienia, zostali nader hojnie opatrzeni we wszystko przez wielu obywateli.

Nie uwzględniono jednak ani wysłuchano tej ofiary i prośby, z którą się zgłosili przed delegacyjnym sejmem, i skoro breve pa-piezkie zostało przyjęte w Polsce (lat temu blizko 17) poszli w rozsypkę. W przeciągu tych 17 lat wielu ex-Jezuitów umarło, wielu obrało sobie zawód inny. Mimo to znaczna jeszcze jest liczba tych, którzy trwając w wyżej wspomnionych chęciach, gotowi są, w razie gdyby Ojciec św. za wstawieniem się Przeświet. Stanów Rzczpltj, zgromadzonych na obecnym sejmie, raczył przywrócić Jezuitów w Polsce, rozpocząć na nowo swe prace w kościele i szkole, nie domagając się wcale żadnej restytucyi dóbr i pieniędzy, słowem żadnego mienia, nie żądając nawet pensyi, lecz oddając się zupełnie (jak to już powiedziano wyżej) Opatrzności Bożej i łasce obywateli, którzy patrząc na ich roboty w kościele i szkole łatwo osądzą, ażali •(Jezuici) godni są ich wsparcia. Trudno podobno znaleźć tańszych pracowników w winnicy Pańskiej i profesorów w szkole, gdyż ci nie proszą o nic ze skarbu publicznego, nie żądają niczego gwałtem od obywateli. Przez dwa z górą wieki dali dowody, czy są zdolni do tego.

Zakon Jezuitów został zniesiony w Polsce (mimo przeciwnego zdania większej części polskiego narodu) w epoce największego upadku Rzczpltej, owszem w samej chwili rozbioru kraju. Skoro w obecnej chwili zaczyna się podnosić Rzczplta zapomocą czynów i rad zbawiennych skonfederowanych stanów, to mogłaby także przywrócić ten zakon dla publicznego dobra“ ¹).

Rzeczywiście, jak donosi austryacki pełnomocnik de Caché pod dniem 20 listop. 1790, sejmik warszawski, „który się odbył dosyć spokojnie i wybrał posłów w duchu partyi królewskiej“, uchwalił w instrukcyi danej posłom pod punktem 4 „zniesienie ko-misyi edukacyjnej i zabranie jej funduszu. Ten ostatni punkt, dodaje de Caché, jest uderzający, gdyż ex-Jezuici podejmują się objąć publiczne wychowanie bez zwrotu dóbr im zabranych“. W cztery dni potem donosi tenże minister, że „wiele sejmików, na których rozrzucony ów skrypt (wyżej przytoczony) ex-Jezuitów, poleciło swoim

») Raport p. de Caché, austr. pełnomocnika w Warszawie, z d. 24 listop. 1870 r. z archiwum watykańskiego. Ms. in fol. Hist. Albo-Bussae Soc. p. II, c. 75-77.

posłom, aby na warszawskim sejmie domagali się przywrócenia Jezuitów w Polsce“ x). To samo z niemałem nienkontentowaniem donosi nuncyusz Saluzzo do kardynała-sekretarza Zelada pod dniem 24 listopada 1790: „Nie możemy sobie pochlebiać, aby lepszem było usposobienie umysłów w dalszym ciągu sejmu. Z wielu instruk-cyj danych posłom na sejmikach, znane już są dalsze projekta inno-wacyj.... W największej liczbie instrukcyj polecono posłom domagać się powrotu Jezuitów. Dołączam artykuł instrukcyi warszawskiego sejmiku, do którego podobne są wszystkie inne, oraz projekt podany przez ex-Jezuitów na sejm. Przewiduję, że nie tak łatwo uda się przeszkodzić zawieszeniu tej prośby do Ojca św., lecz co do jej rezultatu jestem w mniejszym kłopocie , jak co do opactw (które znieść chciano) ²).

rze-

Chciejmy cały ten projekt przywrócenia zakonu w Polsce ocenić ze stanowiska ściśle historycznego. Skrypt ofiary, podany przez ex-Jezuito w, był tylko nowym dowodem tego przywiązania do zakonu, które jest zawsze cechą karnych, kościelnym duchem ożywionych zgromadzeń. Siedmnastu lat swoboda nie dozwoliła im zapomnąć tych sołdkich więzów, które ich łączyły z zakonem. Dowód to wielkiej żywotności tego zakonu w chwili, kiedy ponie-wolną wolą Klemensa XIY został podcięty z korzenia. Niewątpliwie owi ex-Jezuici kochali ojczyznę, mogli jej służyć i służyli jej czywiście jako świeccy księża, ale im tęskno było za celą zakonną, za ona pełną wdzięku i słodyczy wspólnością zakonnego pożycia, za onem nad wszelki wyraz rniłem towarzystwem ludzi rozumnych a cnotliwych jednym duchem owianych, wzajemnie się wspomagających, w różnym działających zawodzie, ale do jednego celu zdążających. Kto tego nie zaznał, nie doświadczył, ten nie umie zrozumieć, jaką próżnię po sobie zostawia utrata tego zakonnego szczęścia. Tęskno za niem było polskim ex-Jezuitom, niepodobna jednak było pisać o tern w skrypcie do sejmu i sejmików. Uderzyli więc w inną stronę, mającą także wiele prawdy za sobą, że jako w ścisłych szeregach zwarty zakon skuteczniej mogą pracować dla chwały Bożej i Rzpltj, że ta ich praca, publiczne szkół nauczanie nic nie będzie kosztowało skarbu, fundusz więc edukacyjny obrócony być może na inne potrzeby, np. na powiększenie tyle kosztowanej armii. Któż może im to wziąść za złe? Azaliż ta szczera, nieudana bez-

*) Tamże.

*) Z archiwum watykańskiego.

pretensjonalność do zapłaty nie była aktem prawdziwej ofiarności, która za przykład posłużyć mogła innym? Ex-Jezuici odwołali się do Opatrzności Bożej i do wspaniałomyślności Polaków ; odgaduję, że literaci z rzemiosła i ku zakonowi źle uprzedzeni nie dojrzą w tein jak tylko dawną przewrotność jezuicką i nowy egzemplarz jezuickich sztuczek : niech nas tylko przywrócą, już my za czub weźmiemy panów szlachtę, dobierzemy się i do ich sumienia i do ich kieszeni. Tak jednak nie jest. Pierwsi Jezuici, dla których i literaci są dosyć łaskawi, przyszli do Polski jedynie z tą ufnością w Opatrzność i hojność Polaków, bo byli głęboko przekonani, że poświęceniem się dla sprawy Bożej i dla usług bliźniego zasłużą na opiekę Boga i ludzi. Z tern przeświadczeniem wstępowali zawsze Jezuici na każdy nowy dla siebie teren. I dzisiaj w XIX wieku, gdzie się to zwykle nie czynią nowe fundacye, ale owszem kasuje się i na rzecz państwa przelewa dawne, zajęli Jezuici w liczbie 9.000 z tern przeświadczeniem swoje osady we wszystkich pięciu częściach świata. Propozycya więc polskich ex-Jezuitów uczenia bezpłatnie i bez zwrotu dawnych swych majątków, oddanie się na Opatrzność Bożą, było znowu tylko jednym dowodem więcej, że polscy ex-Jezuici mimo 171etniego ogólnego rozbicia zakonu, umieli przechować jego tradycye, utrzymać jego ducha. Nie można było wymowniej zadać kłamu wszystkim oszczerstwom chciwości i jakichś tam ubocznych celów, miotanym na zakon jezuicki w Polsce, jak właśnie tą „ofiarą“ swych własnych osób dla dobra religii i nauk. Rzecz jasna, że antijezuicki fanatyzm nazwie to tylko nowym zręcznym manewrem w celu opanowania a następnie ogłupienia umysłów w Polsce.

Ze strony też tych, którzy na sejmikach i sejmach podjęli sprawę powrotu Jezuitów, nie popełniono żadnego zamachu ani na rozum ani na patryotyzm. Nie byli to tylko ludzie „starej daty“, jak chce autor Dziejów Polski, ale to byli ci sami zwolennicy i czynni członkowie wielkiego sejmu, którzy głosowali za dziedzicznością tronu, za zniesieniem liberi veto, za utworzeniem silnego rządu i armii, a więc ludzie postępowi, patryotyczni. Rozum i patryotyzm nakazywał im obmyślić edukacyę, mającą za sobą większą gwaran-cyę moralności a mniej kosztowną. Rozumowali u siebie i słusznie, że jeżeli ex-Jezuici mogą być zdolnymi profesorami pod kierownictwem komisyi, która znów przyswoiła sobie po większej części jezuicki system nauczania, to mogą być nimi pod kierownictwem zakonu, przez dwa z górą wieki wypróbowanego w tej trudnej sztuce wychowania, a w dodatku nic albo mało co łożyć na nie musi Rzeczpospolita.

Ozy jednak ten projekt mógł się spodziewać powodzenia? czy zaniesiona nawet do św. Stolicy prośba stanów Rzpltj o przywrócenie zakonu mogła być wysłuchaną ? Niestety odpowiedzieć sobie potrzeba, że nie. Pius VI nie mógł przywrócić Jezuitów w Polsce, nie ściągnąwszy tern samem na siebie gniewu zachodnich dworów mianowicie hiszpańskiego. W przededniu wywrócenia swych tronów przez rewolucyę monarchowie Zachodu, odzierani coraz bardziej ze swej władzy przez parlamenta i ministrów, nikczemni i niedołężni, nie znali już innej ambicyi jak niedopuszczenie wskrzeszenia zakonu, nad którego ruiną wytężonemi siłami lat tyle pracowali, mianowicie Karol IV hiszpański już przez pamięć na ojca swego Karola III, który był główną przyczyną dzieła kasaty, uważał nienawiść ku Jezuitom za spuściznę, przekazaną testamentem ojcowskim ; sam też świadom barbarzyństwa, z jakiem wypędził Jezuitów z Neapolu, nie mógł pozostać obojętnym widzem przywrócenia ich w Polsce. Papież musiał się rachować z tem usposobieniem „katolickich, najbardziej chrześcijańskich“ swych synów monarszych, tembardziej, że mu urośli ponad głowę, że podburzani przez ministrów niejedną ze Stolicą świętą wzniecili walkę, tembardziej, że mu nie tajno było jaka się na Kościół i trony nowa gotuje burza. Niepodobna mu więc było powiększać waśnie i rozdwojenie wywołaniem kwestyi Jezuitów. Nie wiedziano o tem w Polsce w szerszeni przynajmniej kole po-litykującej szlachty, wiedział jednak o tem król i bliżsi jego otoczenia, nuncyusz też Saluzzo, który niepotrzebnie brał tę sprawę tak gorąco, nieomieszkał objaśnić ministrów i partyę dworską o rzetelnym stanie rzeczy, a znalazł wybornego sojusznika w osobie hiszpańskiego posła. Już w wyżej cytowanej depeszy donosi nuncyusz : „Staram się tymczasem przekonać ich (posłów domagających się przywrócenia zakonu), że ponieważ zniesiono zakon za naleganiem wszystkich (?) dworów, to Papież nie może uwzględnić życzeń Polski, dopóki nie ma pewności o zgodzie na to innych monarchów ; tego zaś się spodziewać nie można x). Nowy poseł hiszpański, który nie będąc jeszcze nigdy w wirze sejmowych obrad, bardziej niż

x) Była w tein rozumowaniu mimowolna sofistyka. Ozy dokładał się Klemens XIVty zdania Polski, czy żądał jej zgody na kasatę zakonu? nie — a jednak Polska przyjęła breve. A więc a pari mógł Pius VI przywrócić zakon w Polsce, nie czekając na zgodę zachodnich mocarstw. Ale przemoc nie pyta o lotkę.

Jak wspomniałem, nuncyusz brał te rzeczy zbyt gorąco, ochłonął niebawem z trwogi, gdyż już 15 grudnia 1790 roku pisze do tegoż sekretarza stanu : „Myśl przywrócenia Jezuitów zdaje mi się, że powinna napotkać na wiele trudności u samych patryotów; mnie zaś dopomoże hiszpański minister do utworzenia silnej opozyeyi“. Kardynał sekretarz stanu Zelada, odpowiadając nuncyuszowi pod dniem 18 grudnia 1790, nie tai swoich kłopotów i obaw wywołanych najrozmaitszemi projektami sejmu, ale co do projektu przywrócenia Jezuitów jest już całkiem spokojny, „albowiem nie wątpię, są słowa depeszy, że JKM. i więcej wykształcone osoby zechcą uznać moralną niemożebność tego projektu, nie wątpię też, że podniesie i uwydatni ją hiszpański poseł, z którym Wielebność Wasza iść może zgodnie“. W kilka tygodni potem w depeszy z 5 lutego uspokaja tenże kardynał-sekretarz wszelkie, jeżeli jeszcze jakie pozostały, obawy nuncyusza : „Przekonuję się i ja, że nie mamy się czego obawiać co do projektu przywrócenia ex-Jezuitów, albowiem autorowie tego projektu napotkają zawsze na nieprzełamane przeszkody ze strony zagranicznych mocarstw, równie i dla względów politycznych, narodowych i ekonomicznych“ ²).

ja był (tym projektem) zakłopotany, da mi z pewnością wszelką pomoc“ ¹).

Taki był stan rzeczy, gdy na d. 16 czerwca 1791 wniósł Tadeusz Lipski, kasztelan łęczycki (którego syn umarł w nowicyacie połockim 1787 r.), projekt do sejmu, aby wysłać deputacyę do Ojca św., proszącą o przywrócenie Jezuitów w Polsce.

„Za Twem M. królu, przewodnictwem idąc, mówił kasztelan, uczyniliśmy Rzpltą naszą rządną. Chciejże nam być przewodnikiem , żebyśmy ją uczynili w tymże rządzie skutecznie trwałą i szczęśliwą, tj. żebyśmy ją uczynili obyczajną i według prawideł wiary św. cnotliwą. Najlepsze bowiem kształty rządu, najlepsze ustawy i prawa, na nic ważą w tym państwie, gdzie nie masz prawych podług wiary obyczajów. Quid leges sine bonis mori-bus? Cóż są prawa bez dobrych obyczajów? Powszechna ustawa sterników czyli rządów najpierwszych w sprzymierzonych Stanach i listy pasterskie biskupów ogłaszają ojczyźnie, iż teraźniejszy od wieków żądany kształt rządów jest to osobliwem dziełem Opatrzności Bożej, której na dziękczynienie i kościół (jako Votum) stawić umyśliliśmy.

0 Z archiwum watykańskiego. ²) Z archiwum watykańskiego.

„Gdy spoglądamy na dzisiejszych czasów obyczaje, na obojętność w wierze, na ostygłość w chrześcijańskich i obywatelskich cnotach, widzimy, że na złe czasy coraz gorsze nastają. A to (prawdę mówiąc) od owego żałośnego czasu dla całego królestwa, kiedy zakon Jezuicki podczas sejmu wielo-władnego utraciliśmy.

Ta Boska Opatrzność wtenczas ten prawdziwy cud odmiany uczyniła, gdyśmy uskutecznili owo szczęśliwe hasło : król z narodem, a naród z królem. Żeby więc tać najwyższa Opatrzność nowemu naszemu rządowi nadal pomyślny uczyniła skutek, trzeba wskrzesić także owo staropolskie hasło: Naród z Bogiem, Bóg z narodem. Inaczej bowiem i najpotężniejsze królestwo, jak teraz świeżo w pewnym kraju widzimy (we Francyi), niszczyć i upadać muszą.

„Zakonu tego stratę nie my tylko czujemy, ale czuje ją niemal świat cały, i nie masz żadnego kraju (co jest niezbitą pochwałą zrzuconego tegoż zakonu), gdzieby go już nie żałowano, i gdzieby znacznej przez to odmiany na złe w obyczajach i naukach nie czuto. Zaiste nigdyby Francya do tego tak nieszczęśliwego dziś stanu nie przyszła, gdyby zakonu Jezuickiego u siebie przez parlamenta (które już teraz i same zginęły) nie zniszczyła.

„Czuje tę zakonu jezuickiego szkodę i nasza Polska, kiedy wszystkie prawie województwa, ziemie i powiaty zaleciły swym na zjazd powszechny teraźniejszy posłom powtórnym (jako i województwo łęczyckie pod liczbą zlecenia 24), ażeby Rzeczpospolita nasza upraszała jak najsilniej Ojca św. o przywrócenie do Polski zakonu jezuickiego; zwłaszcza że licznie jeszcze żyjące zniesionego tego zakonu u nas osoby, poświęcają się chętnie na zwykłe podług dawnego powołania swego w wierze i w naukach usługi, aby tylko za wstawieniem się Najjaśniejszej Rzeczypospolitej, Ojciec św. zakon ich w Polsce przywrócić raczył : a to jeszcze nie żądając żadnego im zwrócenia jakiegokolwiek dawnego onychże majątku, ani o płace na życie ze skarbu powszechnego koniecznie nie nalegając, ale spuszczając się jedynie na Boską Opatrzność, na wzgląd obywatelów; na czem i ojcowie ich nie zawiedli się, gdy nic ze skarbu pospolitego nigdy nie biorąc, hojnie od rozmaitych obywatelów we wszystko byli opatrzeni; jakoż milionowe dobra przy obaleniu swojem w ręce Rzeczyspospolitej oddali wiernie.

„Dokazałeś Najjaśniejszy Panie! rzeczy wielkiej i całą Europę zadziwiającej; a to tem twojem hasłem: Król z narodem, a naród z królem! Chciejże dalej toż hasło Twoje szczęśliwie uiszczać.

Oto cały prawie naród przez zlecenia swym posłom dane, żąda jak najusilniej powrotu zakonu jezuickiego więcej niż dwa wieki w niezliczonych dla siebie z niego pożytkach doświadczonego. Niechże i w tej tak ważnej rzeczy, a Ojczyznę nasze zapewne uszczęśliwiającej, i trwałość jej gruntującej, będzie król z narodem, a to wstawiając się wespół z zgromadzonemi Stanami do Ojca św. o przywrócenie dla Ojczyzny naszej tak potrzebnego zakonu’¹.

„Przez to też miłościwy królu utwierdzisz drugą część hasła Twojego: Naród z królem. Za przywróceniom albowiem zgromadzenia tego, będziesz miał naród coraz więcej obyczaj niejszy, uczeń-szy i cnotliwszy, a tern samem królowi swemu przychylniejszy ; bo widzimy na dzisiejszych Francuzach, którzy zawsze mieli swego króla w najwyższem uszanowaniu, a jak tylko w wierze i cnotach chrześcijańskich ostygli, mają teraz za ostatniego niewolnika swego.

Wy też JWJO. marszałkowie, którym toż województwo łęczyckie w zaleceniu swoim pod rozdz. 1. oświadczyć nam kazało, jak czule patrzy na Wasze cnoty i na niepodejrzaną Ojczyzny wierność Waszą, starania użyjcie do powrotu zakonu tego, potrzebnego dla kraju swego. Zgoła cała powszechności (publiczności), która mnie słyszysz, łącz głosy twoje do przełożenia i prośby mojej. Ty zaś Najjaśniejszy Panie i Najjaśniejsze sejmujące Stany! wskrześmy staropolskie hasło: Bóg z narodem, a naród z Bogiem; a równie skuteczniej pójdzie drugie hasło: Król z narodem, a naród z królern“ ¹).

Trudno tej mowie odmówić godności i mocy argumentów. Wskazanie na przykład Francyi, która w trzydzieści niespełna lat po wypędzeniu Jezuitów stała się teatrem krwawej rewolucyi, wywołanej i podtrzymywanej przez pokolenie wychowane na zasadach filozofów, nie mogło nie zrobić silnego na sejmujące Stany wrażenia. Zapewne jak niebo od ziemi, różną była ówczesna rewolucya polska pisząca narodowi konstytucyą 3 maja, od rewolucyi francuskiej, gilotynującej króla, ale i do Polski wkradało się mnogo rewolucyjnych żywiołów, które wybuchły rewolucya warszawską 16 czerwca 1794, a wychowanie zbyt na owe czasy liberalne, zbyt tchnące duchem filozofii, kazało się obawiać czegoś gorszego.

Zawsze i to słusznie uważano zakon jezuicki za walną tamę rewolucyi, od kogobądź onaby pochodziła, od pretestantów czy filo-

*) O poivrocie Jezuitów przez Emeryka Lambert Romen t. II, str. 157 i 162. — Ms. Hist. Albo-Bussae Soc. p. 2, cap. 77.

zofów, od socyalistów czy masoneryi, ztąd ta nienawiść wszelkiej rewolucyi, nawet tej, którą dzisiaj w imię cesarza Niemiec kieruje loża z ks. Bismarkiem na czele, ku zakonowi, ztąd usiłowania rządów i dynastyj przywrócenia Jezuitów między 1813—1830 r., o których powiemy niżej. Nie wiem czy każdemu wiadomą, ale nie mniej pewną jest rzeczą, że margrabia Wielopolski, tak niesłusznie przez pewną część narodu potępiany, gdy go zapytał cesarz Alexander, jaki widzi środek zaradczy przeciw rewolucyjnym knowaniom w królestwie polskiem kongresowem, odpowiedział: wprowadzenie Jezuitów. I już było wszystko ułożone z arcybiskupem Warszawy, ks. Fiałkowskim i prowincyałem Jezuitów polskich, aby dwóch Ojców (znam ich i obydwaj żyją jeszcze) osadzić przy kościele katedralnym warszawskim, pisano tylko do jenerała zakonu z zapytaniem, czy ci dwaj Ojcowie w świeckiej czy w zakonnej mają wystąpić sukni. Nim nadeszła odpowiedź z Rzymu, wybuchła lutowa rewolucya w Warszawie (1863). Punkt więc wyjścia, z którego przemawiał kasztelan Lipski, był głęboko obmyślany i cały ten komentarz do owej maksymy, quid leges sine moribus valent, przeprowadzony po katolicku i rozumnie. To też nuncyusz Saluzzo lubo niekontent z całej tej sprawy, wspomina o mowie kasztelana z powagą. „Na sesyi czwartkowej, pisze do sekretarza stanu pod d. 18 czerwca 1791, podano wniosek przywrócenia Jezuitów do Polski tej treści : aby wysłać deputacyę do Rzymu dla traktowania tej sprawy ze Stolicą św. Kasztelan Lipski, autor projektu, długo się rozwodził nad upadkiem religii i moralności w Polsce po zniesieniu zakonu jezuickiego i o maksymach i o zasadach, jakie przyjęto w obecnem wychowaniu, wnioskując, że jedyny środek zapobieżenia tak wielkim nieporządkom, i zabezpieczenia religii przeciw zasadom będącym w obiegu, jest przywrócenie zakonu doświadczonego i wypróbowanego z takiem pożytkiem w wychowaniu młodzieży i w kierowaniu sumieniami¹)“.

Łatwo było przewidzieć, jakie ten wmiosek znalazł przyjęcie u króla i jego partyi. „Gdy skończył (kasztelan) swą mowę, opisuje dalej nuncyusz, nastąpiła z wielu stron zgoda (wołano) prośmy. Wtenczas JKM. zabrał głos i mówił: „że wszystkim jest wiadomo, jak przychylnie był usposobiony dla Jezuitów i z jakiem usiłowaniem opierał się ich zniesieniu, że jednak w końcu był zmuszony poddać się wyrokom Rzymu, albowiem nie można być do-

0 Z archiwum watykańskiego.

„Po tej mowie króla, dodaje nuncyusz, nikt się nie ośmielił odezwać, ztąd wnieść można z pewnością, jeżeli w ogóle może tu być co pewnego, że wniosek ten upadł zupełnie“ ]). W rzeczy zaś samej sejm nie odrzucił wniosku, ale odłożył go na czas sposobniejszy ²). Jezuici nie przestali upatrywać w tem szczególnej dobroci Bożej dla siebie. Niebawem bowiem wszczęła się w Polsce formalna wojna domowa, wywołana przez Targowicę, nastąpił drugi rozbiór, a w ślad za nim kościuszkowskie powstanie. W tych okolicznościach Jezuici znaleźliby się w nader kłopotliwem położeniu ; oświadczając się za Targowicą i Moskwą ściągnęliby na siebie miano zdrajców, stawając przeciw Moskwie naraziliby swTój byt na utratę. Jeden z drobnych oddziałów wileńskiego powstania dotarł aż do jezuickiego majątku Uszwałdy. Prokurator 0. Kubowicz opatrzył powstańców we wszystko czego żądali Moskwa pociągnęła go za to do odpowiedzialności, i już krucho było koło starca, gdyby instan-cye za nim wnoszone nie wydobyły go na wolność. Cóż dopiero stałoby się, gdyby w całej Polsce przywrócony był zakon, w jakże przykrej znalazłby się alternatywie?

brym katolikiem, nie będąc równocześnie posłusznym widomej głowie Kościoła. Zwracał uwagę (stanów), że nie wypada pomnażać nieprzyjemności i trosk Ojcu świętemu, już i tak dosyć znękanemu i skłopotanemu tem wszystkiem, co się działo w innych krajach. Wniosek kasztelana łęczyckiego nietylko że wywołałby nowe niesnaski między Stolicą św. i katolickiemi mocarstwami z nią roz-dwojonemi, ale nadto mógłby zakłócić dobrą zgodę, jaka panuje między Hiszpanią, Portugalia a Polską i to w chwili, kiedy nam spokój do utrwalenia rządu tak potrzebny. Nie są to tylko czcze obawy, albowiem odkąd rozpuszczono wieści, że sejm polski powziął jakieś postanowienie względem Jezuitów, to on (król) otrzymał natychmiast od ministrów zagranicznych dworów silne remonstraeye, wskazujące na fatalność następstw tego kroku. Brak Jezuitów został zastąpiony gorliwością i działalnością innego zakonu (Pijarów?), prawie wszyscy inni zakonnicy domagają się, aby byli użytymi do edukacyi“.

Z tego przebiegu sprawy tak jak przedtem niepokoili się nad-miarę, tak teraz nie posiadali się z radości nuncyusz i kardynał sekretarz stanu. Nuncyusz tego jeszcze wieczora w nader serdecznych

*) Z archiwum watykańskiego.

²) Ms. Hist. Albo-Bussae Soc. p. 2, cap. 79.

wyrazach dziękował królowi, że tą swoją przettioWą „nietylko oszczędził Ojcu św. kłopotu, w jakiby go wprawiła projektowana prośba, ale że tak uroczyście oświadczył się z przywiązaniem do wyroków Stolicy św. i do Głowy Kościoła, że przykład ten królewski nałoży wędzidło tym, którzy się noszą z projektami przeciwnemi tym uczuciom religijnym, dopiero co wypowiedzianym przez króla“ ¹). Sekretarz zaś stanu kardynał Zelada aż w trzech depeszach, z dnia 9, 16 i 30 lipca, obliguje na wszystko nuneyusza, aby „nie przychodziło mu z ciężkością powtórzyć raz jeszcze i to z wyraźnego rozkazu Ojca św.“ podziękowanie królowi, „gdyż samo podanie tej prośby byłoby nas wepchnęło w morze goryczy“ ²).

Tak więc szlachetne usiłowania gorliwych o dobro Kościoła i ojczyzny obywateli, w celu przywrócenia zakonu w ziemiach Polski, udaremnione zostały podobno na długie wieki; dla Stolicy św. zaś na nic się nie przydała ta zbytnia może oględność na dwór hiszpański, który w trzy lata później związał się z republiką francuzką i Napoleonem na rozbiór Państwa Kościelnego.

Zostawiając sobie sprawę kasaty w zaborze pruskim i moskiewskim do następnego rozdziału, przypatrzmy się jeszcze, jak to dzieło zniszczenia odbyło się w zaborze austryackim, w Galicyi.

Niestety przyznać musimy, że z większą ludzkością, z większem przynajmniej poczuciem sprawiedliwości obszedł się rząd austryacki z Jezuitami, jak polski. Takiego rozdrapania dóbr pojezuickieh, mianowicie takiego rabunku sreber kościelnych jak w Polsce, nie było podobno nigdzie. Tłumaczy się to tern, że summa rerum potestas była wtenczas w rękach ludzi bez czci i cnoty, zasiadających w de-legacyjnym sejmie.

Takie rażące anomalie jak w Polsce, nie mogły mieć miejsca w Galicyi, gdzie przecie był jakiś rząd, a majątki pojezuickie temu rządowi na własność przypaść miafy. — Rząd tedy wyznaczył w każdym cyrkule jednego z komisarzy cyrkularnych lub urzędników powiatu, biskupi zaś, każdy w swej dyecezyi delegowali kanonika albo którego z sąsiednich proboszczów do ogłoszenia i wykonania breve.

Atrybucye tych dwu komisarzy nie były dosyć odgraniczone. Rządowy komisarz w skutek polecenia z Wiednia nie chciał przypuścić biskupiego delegata do spisania i zlikwidowania innych dóbr

*) Z archiwum watykańskiego. a) Tamże.

i ruchomości, prócz sreber i sprzętów kościelnych, ten znowu opierając się na tenorze czyli treści kasacyjnego breve, które wszelkie Jezuitów mienie biskupom w zarząd oddawało, nie chciał rządowego komisarza do żadnej przypuścić czynności, uważając go tylko jako asystenta ze strony świeckiej władzy, która w myśl breve, dopo-módz miała w razie oporu do wykonania onegoż. W tym też duchu napisany był instrument biskupów do delegowanych od siebie duchownych komisarzy ¹).

Przezwyciężyło jednak i tutaj prawo mocniejszego. Delegaci duchowni poprzestać musieli na spisaniu inwentarza kościelnego, protestując przeciw temu przywłaszczeniu władzy przez cesarskich komisarzy, albo też i milczeniem je zbywając. Marya Teresa wrze-komo pod pozorem winnego Stolicy św. posłuszeństwa, w rzeczy zaś samej skaptowana oddaniem majątków pojezuickich na rzecz skarbu — gdyż ten warunek położono przyjęcia kasacyjnego breve w Niemczech, „kazała natychmiast w myśl papiezkiego listu do włoskich biskupów wykonać kasacyjne breve we wszystkich swych państwach ²).

x) Oto dotyczący ustęp takiego instrumentu danego od biskupa przemyskiego Kierskiego, ks. Gołaszewskiemu, proboszczowi w Odrzykoniu, delegowanemu do ogłoszenia breve Jezuitom w Krośnie: „Prosimy Wielebność Twoją, abyś bezzwłocznie po odebraniu tego listu, udał się w osobie swojej do kolegium Ojców Tow. Jezusowego w Krośnie i tam w obecności Wielm. starosty p. de Schmelzdorff, rządowego do tej spawy komisarza, od JW. hr. de Pergen wyznaczonego, zwoławszy rektora i wszystkie osoby tegoż kolegium do refektarza, każesz im przez apostolskiego notaryusza odczytać wspomnianą bullę, której autentyczną kopię tu dołączam. Po ogłoszeniu odbędziesz rewizyą wszystkich tak kościelnych, jak świeckich rzeczy wtemże kolegium znajdujących się, z wszelkim sprzętem gospodarskim, przejrzysz książki, biblioteki, skrypta, archiwum, sprzęty, apteki i kosztowniejsze lekarstwa i przyprawy, (wyjąwszy sprzęty, które są osobistą każdego własnością). Po skończonej rewizyi spiszesz dokładny inwentarz, albo jeżeli takowy już jest gotowy, sprawdzisz go. Mianuję Wielebność Twoją, przełożonym tego kolegium, tak w duchownych jak w świeckich rzecach. Zostawisz stosowną ilość kielichów i aparatów i innych kościelnych i gospodarskich sprzętów, potrzebnych do codziennego użycia księży, którzy tam na miejscu w sutannie kleru świeckiego pozostaną. Wszystkie zaś inne zbyteczne rzeczy tegoż zakonu spisawszy w rejestr, schowasz w odpowied-nem miejscu i opieczętujesz, i dopełnisz wszystko inne, co w pomienionej bulli rozporządzono. Tak ułożywszy rzeczy, uwiadomisz Nas o wszystkiem skryptem opieczętowanym (in ocluso Rothulo), który wprost do Nas prześlesz, dołączając kopią sporządzonego wraz z komisarzem rządowym inwentarza“. Z archiwum konsyst. przemys. List nosi datę 6 paźdz. 1773.

ł) Theiner Pontificat Clemens XIV. T. II, 390.

Jakoż już w ostatnich dniach października, dzieło kasaty zostało ukończonem w Galicyi.

Te były potenczas kolegia i domy Jezuitów w tej prowincyi: w arehidyeeezyi lwowskiej, dwa kolegia we Lwowie, domy w Róż-niatowie, Nastasowie i Jabłonowie ; w dyecezyi przemyskiej : kolegium w Przemyślu, dwa w Jarosławiu, w Samborze i Krośnie, domy w Zarszynie i Turce ; w części dyecezyi krakowskiej : (dzisiejsza Tarnowska) domy w Białej, Żywcu i Jordanowie, razem kolegiów 7, rezydencyj 8 i kilka ekspozytur misyjnych, w nich osób zakonnych blisko . 230. Poczynając od Lwowa arcybiskup Wacław Sierakowski, nieutulony w żalu nad upadkiem zakonu, polecił ten smutny obowiązek obwieszczenia moralnej śmierci Jezuitom w wielkiem kolegium św. Piotra i Pawła i w domu konwiktu na ulicy ruskiej, sufragonowi swemu ks. Głowińskiemu, który też wywiązał się z swego zadania w sposób nie bardzo zgodny z wspaniałomyślnością i tyle przez literatów naszych sławioną szlachetnością charakteru tego prałata. Posłuchajmy co o tern donosi warszawski nuncyusz Garampi pod dniem 6 października do sekretarza stanu Palavicini: „Dnia 28 września, słowa są depeszy, o godz. pierwszej z południa zjawili się w dwu domach jezuickich (kolegium i konwikcie) biskup sufragan, kanclerz arehidyeeezyi i komisarze rządowi, i odczytawszy breve, żądali ażeby natychmiast jeszcze przed zachodem słońca każdy z ex-Jezuitów znalazł sobie mieszkanie gdzie w mieście i nie wydalał się na krok z niego, dopokąd wszyscy nie zostaną zaopatrzeni w suknie świeckie. W tym celu dano każdemu 50 złr. w. w., aby nazajutrz w uroczystość świętego Michała każdy przynajmniej mógł wysłuchać mszy św. jeźli jej odprawić nie może“ ¹). Nie umiem powiedzieć, czy Jezuici zastosowali się do tego prawdziwie moskiewskiego ukazu. Zakon jak lew w bajce leżał powalony na ziemię, lada osiołek mógł go kopnąć bezkarnie; znęcał się nad nim i ks. sufragan.

Nie mam szczegółów ogłoszenia breve w mniejszych domach arehidyeeezyi. Archiwum konsystorskie, dopiero od 1790 roku nieco lepiej uporządkowane, odnośnych dokumentów nie zawiera żadnych; być może, że po józefińskiej reformie zniszczono je jako na nic nie przydatne. To pewna, że jeszcze w rok po kasacie los ex-Jezuitów w archidyec. lwowskiej nie był zapewniony. W urzędowym memoryale arcyb. Sierakowskiego, datowanym z Dunajowa

*) Monum. Theineri t. IV, str. 554.

7 maja 1774 roku do namiestnika Galicyi Lr. Pergen, czytam pod punktem 7ym: „Po zniesieniu w tej prowincyi Ojców Towarzystwa Jezusowego, zostają kościoły ich bez zarządców, kaplice i ołtarze bez mszy św. rozproszone osoby (ex-Jezuici) bez utrzymania i kongruy; w tych okolicznościach proszę uniżenie, aby już raz te rzeczy załatwione zostały“. W punkcie zaś 8ym prosi o wyznaczenie pensyi dla trzech (ex-Jezuitów) kaznodziei katedralnych, „którzy jak dawniej tak dotąd po zniesieniu swego zakonu kazania w naszym archikatedralnym kościele miewają *). Jedyny to biskup polski, który się zastawiał przed rządem za opuszczonymi od wszystkich ex-Jezuitami. Sam też jak mógł myślał o ich losie; wprowadził na kanonie lwowskie trzech ex-Jezuitów, sławnego kaznodzieję Filipeekiego, Jana Jełowickiego i Franciszka Witkowskiego; zaś na kanonię kolegiaty stanisławowskiej ks. Antoniego Więckowskiego ; innych osadził na probostwach i kapelaniach jak Franciszka Piotrowskiego w Buczaczu, Jaszkiewicza kapelanem w Bóżniatowie itd. ²)

Okazały bogaty kościół lwowski św. Piotra, oddano w zarząd księży świeckich, zamieniono następnie w kościół garnizonowy ; srebra i klejnoty kościoła, zostawiwszy co koniecznie do służby Bożej potrzebne, zabrano do kas rządowych, a musiały one być znaczne dosyć, jak to z wyżej umieszczonej noty wnieść można. Przyległe kolegium pojezuickie obrócono w myśl konwencyi ze Stolicą św., w urząd dykasteryalny ; w podziemiach kaplicy N. P. opróżnionej z trumien i szczątek nieboszczyków, które nocą na cmentarz wywieziono, umieszczono kasę „królestwa Galicyi i Lodomeryi“.

Podobny los był innych kolegiów jezuickich. W Przemyślu kolegium ledwo co ukończone, zamienionem zostało na szkołę wojskową, a następnie dobudowawszy drugie piętro na koszary, kościół zaś którego ołtarze jedne świeżo złocone, drugie jeszcze nie złocone, zrazu oddano w zarząd ks. Antoniego Baecker, potem odbywało się tam studenckie nabożeństwo, następnie kościół zamknięto ; dzisiaj świątynia ta odarta służy za magazyn mundurów wojskowych. Na inwentarzach kolegium i kościoła znajduję podpis sędziwego, znanego z prac swoich misjonarskich i politycznych, (Trwałość szczęśliwa królestw 4 tomy), Szymona Majchrowicza,

!) Mb bibl. Ossol. pod 1. 525, str. 263 „personae sine stipendie) et congrua“.

²) Sistemal-Aufsatz der bei dem galizischen Zahl-Amte in ex-Jesuitico für das Militär-Jahr 1774 angetragenen Einnahme. Ms. archiw. p. Schneidera.

który też w lat kilka potem życie zakończył. Na budowę kościoła Jezuici pozastawiali srebra kościelne, monstrancyę wartości 2.436 złp., trybularz srebrny wartości 377 złp.; sumaryczna sreber kościelnych wartość wynosiła 8.615 złp. 15 gr., zaś wszystkiego inwentarza kościoła 25.530 złp. 15 gr. Gdzież się wszystkie te precyoza i kościelne ozdoby podziały? Zostawiwszy co konieczne, zabrano je do kas rządowych i przekuto na pieniądz. Ze strony przemyskiego konsystorza delegowanym był do ogłoszenia breve i jego wykonania Józef Kicki, kanclerz przemyski, krewny przemyskiego biskupa Józefa Tadeusza Kickiego, od rządu komisarz Aleksander Niedermayer. Akt ten w obecności notaryusza Jana Staścinkiewicza dokonał się d. 6 paźdz. 1773 ¹). Delegat ks. Kicki w memoryale pod d. 3 grud. 1773 podanym do hr. Pergen skarży się, że do sporządzenia i przesłania autentycznego inwentarza swemu biskupowi, przeszkodził rządowy komisarz, następnie domaga się, aby

1) opatrzono pensyą ex- Jezuitów i nowo instalowanego administratora kościoła, 2) aby bibliotekę, jako podarowaną niegdyś Jezuitom przez ks. Sierakowskiego, natenczas biskupa przemyskiego oddano przemyskiej kapitule, 3) aby to samo uczyniono z niektó-remi dobrami, które kapituła dała Jezuitom w nagrodę pewnych funkcyj odprawianych w kościele katedralnym, 4) aby fundusze na odprawianie misyj pozostały nietknięte ²). Rzecz naturalna, że słuszne te żądania z wyjątkiem pierwszego punktu pozostały tylko pia desideria, bibliotekę przewieziono do Lwowa w celu powiększenia biblioteki uniwersyteckiej, dobra Nowemiasto, Hruszowa, Cybulankę sprzedano na licytacyi.

W Jarosławiu odbył się ten sam akt kasaty d. 12 paźdz. 1773 w kolegium św. Jana; dniem przedtem (11 paźdz.) w kolegium N. P. extra maenia in carnpis sito. Z ramienia biskupa delegowany ks. Maciej Pruski, kanonik lwowski i kanclerz kolegiaty jarosławskiej odczytał Ojcom i braciom obydwu kolegiów, w obecności komisarza rządowego, starosty jarosławskiego Karola Ferdinandi i sekretarza kanonika jarosławskiego, Michała Czaplińskiego, fatalne breve. Inwentarz kościoła Panny Maryi sporządzono 26 paźdz., ale z inwentarzem kościoła św. Jana „z przyczyny odjazdu tamtejszego komisarza“, przewlokła się sprawa aż do 23 stycz. 1774. Sporzą-

*) Inwentarz kościoła przemyskiego 00. ex-Jezuitów z archiw. konsyst.

przemyskiego.

*) Tamże.

dzał ten akt sufragan przemyski Kajetan Tęgoborski w towarzystwie starosty Ferdinandi i gubernialnego buchhaltera Possenhammer. Dosyć bogaty był ten kościół: monstrancya złota, sadzona perłami wartości 4.567 złp., dwa kielichy złote, sadzone perłami wartości 4.756 złp., dalej trzy srebrne monstrancye, dwadzieścia srebrnych kielichów i patyn, z których jeden wartujący 688 złp., sześć lichtarzy srebrnych wartości 1500 złp., pomijając inne drobniejsze srebra i pięć srebrnych sukien na obrazach SS. Ignacego, Franciszka Borgii, Aloyzego, Franciszka Ksawerego i N. Panny, krzyż i tablicę szczerosrebrną pozłacaną wartości 4.005 złp., wszystkie precyoza i aparaty tego kościoła oszacowano na 81.809 złp. I) Otóż i tutaj rząd apostoł, monarchini Maryi Teresy zabrał wszystkie srebra i to zaraz 15 listop. 1773 r., zostawił tylko na użytek kościoła dwie puszki srebrne, jedną srebrną monstrancya, sześć srebrnych kielichów i trybularz srebrny i stosunkowo z taką samą wspaniałomyślnością obszedł się z wszystkiemi aparatami, tak że ze złotolitych ornatów, których było pięć, nie pozostał ani jeden, ze sześciu baldachimów, z których jeden srebrnolity, został się tylko jeden biały zwyczajnej materyi ²). Resztę aparatów kościelnych sprzedano na licytacyi. co też z aparatami wszystkich innych kościołów uczyniono. Nie tak bogaty był jarosławski kościół Panny Maryi, wartość jego sreber nie przechodziła 12.000 złp.

W tymże samym czasie d. 11 paźdz. ogłosił kasacyjne breve delegowany od konsystorza proboszcz Samborski Józef Pawlikowski ze zgromadzenia księży misyonarzy. Towarzyszył mu przy tym akcie w charakterze rządowego komisarza starosta Samborski i podkomorzy cesarski baron Michał Schubitz de Chobinie. 1 tutaj zabrano jedną monstrancję, kielichów 14, zabrano i obicie aksamitne czerwone oszacowane na 2.608 złp. i inne drobniejsze kosztowności. Kolegium Samborskie dwupiątrowe jeszcze nie było wykończone, oszacowano je w inwentarzu na 65.281 złp. czyli 16.822 fl. 45 ct., sam zaś gmach kościelny na 119.873 złp., gmach gimnazyalny odosobniony od kolegium na 35.665 złp. Dzisiaj kościół i część kolegium oddane OO. Bernardynom, w drugiej części kolegium mieści się starostwo, a gimuazyum pozostało jako własność miasta.

ł) Inventarium rerum móbilium Eccles. Colleg. quondam Jesuitarum ad S. Joannem Jaroslaviae. Z archiw. konsyst. przemysk.

²) Rejestr rzeczy kościelnych przez komisarzy cesar. do używania w kościele św. Jana zostawionych, d. Ib list. 1773 spisany. Tamże.

W krośnieńskiem kolegium odbył się tenże akt intymacyi breve na d. 10 października. Ks. Gałaszewski proboszcz odrzykoński i starosta sanocki Leopold Schmelzdorf byli komisarzami. Kolegium to na wzgórzu nad Wisłoka przecudnie położone, wnet po kasacie zgorzało do szczętu; jeszcze do 1870 r. sterczały potężne jego mury. Teraz część gmachu naprawiono i umieszczono w niem pro-gimnazyum. Kościół świeżo wystawiony z ciosu rozebrano po pożarze; materyał posłużył do budowy schludnego kościółka 00. Kapucynów. Srebra kościoła oszacowane na 16.048 złp.znikły gdzieś bez śladu, ocalał tylko obraz Niepokolanego poczęcia N. P. ze srebrną suknią, będący niegdyś w kaplicy Sodalitatis Marianae, a obecnie znajdujący się w jednym z pobocznych ołtarzy farnego kościoła.

Rząd uważający się za pana wszelkiej substancyi pojezuickiej, kazał sporządzić roku 1775 nowe inwentarze sreber i kosztowności pojezuickich kościołów ²).

x) Z areliiw. konsyst. przemyskiego. ²) Wyjmujemy następujące cyfry:

»    299    „    9

wartość 9.069 złr. 10 kr.

Kolegium lwowskie: złota mark 15, łutów 7 srebra

Kolegium N. Panny w Jarosławiu: złota mark 17, łutów 9

srebra „    99    „    13

wartość 5.989 złr. 29 kr.

Kolegium św. Jana w Jarosławiu: złota mark 28, łutów 13

srebra „ 243 wartość 10.790 złr. 37 kr.

Kolegium w Krośnie: złota mark 4

srebra „ 199, łutów 8

wartość 3.504 złr. 19 kr.

Kolegium w Przemyślu : srebra mark 102, łutów 7

wartość 1.672 złr. 38 kr.

Kolegia w Samborze i Stanisławowie: srebra mark. 95, łut. 12

wartość 1.415 złr. 22 kr.

Suma wszystkiego :

złota mark 65, łutów 13 srebra „ 1.040

wartość 32.441 złr. 35 kr. (Akt urzędowy z areliiw. p. Schneidera).

Tenże sam rząd ministeryalnym reskryptem d. 27 stycznia tej osnowy: „Ponieważ przez zniesienie zakonu Jezuitów szafowanie posiadanego przez nich ruchomego i nieruchomego majątku pretensyj i praw przypadło skarbowi J. 0. M., na którym ciąży nietylko zaopatrzenie byłych członków rozwiązanego zakonu, ale także dopełnienie istniejących bogobojnych i dobroczynnych fundacyj, zaspokojenie wierzycieli i utrzymanie tylu zamianować się mających nauczycieli“

Lecz dajmy już pokój żmudnemu wyliczaniu zabranych sreber i majątków. Bądźcobądź była to zawsze własność kościoła, która zabrana na rzecz rządu lubo za przyzwoleniem św. Stolicy, jak każdy zabór dóbr duchownych nie wyszła na korzyść państwa. Zapytajmy teraz jaki był los galicyjskich ex-Jezuito w.

Część ich jak wszędzie tak i w Galicyi została przy szkół uczeniu. Obszerna relacya „gehorsamster Berichtu hr. Pergena opowiada z biurokratyczną dokładnością, w jaki sposób użyto ex-Jezuitów do szkół rządowych. Wypisano tam, jakich ex-Jezuici tłu-zarządził likwidacyą stanu czynnego i biernego wszystkich majątków pojezuic-kich w Galicyi.

Dobra i realności:

965.667 złp. 72.000 „ 551.291 „ 508.391 „ 284.370 „ 351.211 „ 231.176 „ 93.514 „ 53.126 „ 363.613 „ 136.686 „ 114.840 „

Collegium academicum we Lwowie

Zakordonowa część dóbr kolegium krakowskiego Rezydencya w Łaszczowie ....

Misya w Łyskowcach.....

800

„    w Jordanowie.....

2.360

„    w Białe......

Suma majątków i realności, wliczając już wartość zabudowań kolegiów i rezydencyj    z wyjątkiem Krakowa i Sandomierza,    wynosi    3.728.921    złp.    Sumy

lokowane w    kapitałach i odsetkach 2.963.454    złp.    Sumy    w    gotówce    i    z    sprze

daży klejnotów i ruchomości 701.844. Stan czynny majątku pojezuickiego wynosił 7.394.220. Na tej masie ciążyły długi i obligaty na nabożeństwa w sumie 561.883 złp. Pozostaje więc majątku czynnego 6.832 336 złp. czyli 1.708.084 fl. austr. Kościoły srebra i aparata kościelne i mszalne nie wciągnięto w rachubę. (Patrz Dziennik Polski z d. 4 stycz. 1870, który tę tabelę z archiw. rządowego wydrukował, aby dowieść wiedeńskim gazeciarzom, że fundusze akademii lwowskiej są krajowe nie zaś rządowe, że się ich więc nie godzi obracać na niemieckie akademie w Salcburgu lub Czerniowcach, jak o tern myślano w Wiedniu, ani toż nasyłać do Lwowa profesorów Niemców). Z innych znowu ksiąg rachunków rządowych pokazuje się, że dochód z pojezuickich majątków wynosił 1774 r. 50.555 zł. w. w., w roku następnym już tylko 43.955; doszedł swego maximum r. 1781, bo wynosił 119.628 zł. w. w.; r. 1782 spadł znów do 43.812 zł. w. w. — Same koszta zarządu wynosiły 1774 r. 11.729 fl., zmniejszały się z każdym rokiem, aż w 1783 spadły do sumy 400 fl. 50 kr. Po dziesięciu jednak latach austryackiego gospodarstwa, okazał się deficit 117.805 fl. (Areh. Schneid.)

ioo

macza autorów, jakich udzielają przedmiotów itd., jak gdyby jezuickie, ratio studiorum nie było znane w Wiedniu ¹). Na czele girana-zyum przemyskiego został dawny prefekt ks. Gadomski, pozostali i czterej inni profesorowie. To samo miało miejsce w krośnieńskiem i jarosławskiem gimnazyum, gdzie ks. Pruski i ks. Pociubiński byli prefektami ²), to samo w innych szkołach nawet wyższych. Jeszcze w 10 lat po kasacie znajduję ex-Jezuitów profesorami na akademii lwowskiej z pensyą 500 fl. i na gimnazyach we Lwowie, Stanisławowie, Przemyślu, Jarosławiu i Krośnie z pensyą 300 fl.³)

Podobnie jak w arehidyecezyi lwowskiej tak i w dyecezyi przemyskiej forytowano wielu ex-Jezuitów na kościelne prebendy i probostwa. Ex-rektor krośnieński Wojciech Kamieński, zostaje kanonikiem brzozowskim i przybocznym teologiem biskupa Kickiego, ex-rektor przemyski Szymon Majchrowicz proboszczem w Lisku, ks. Wolski proboszczem w Targowiskach, ks. Ciszewski wikaryu-szem w Odrzykoniu itd. Nawet z innych dyecezyj ex-Jezuici znaleźli przytułek w przemyskiej. Ks. Koporski z dyec. kamienieckiej otrzymał probostwo w Hadzlówce; ks. Wilusz z archid. gnieźneń-skiej probostwo w Komborni itd. Uwzględniano nawet życzenia osób zniesionego zakonu. W cytowanej wyżej „Concriptio pcrso-narum“ czytam: vult obtinere beneficiwn tam a tam, vult ira-dere in scholis publicis theologiam (chce uczyć teologii) vult esse in arenis Jaroslaviae (chce pozostać przy kościele N. P. M. na Piasku w Jarosławiu) itd. Jestto jeden dowód więcej, że zakon, posiadał miłość i przywiązanie jak u narodu tak i u duchowieństwa.

Najprzykrzejszy jednak los był jak wszędzie tak w Galicyi złamanych wiekiem i pracą ex-Jezuitów emerytów. Niektórzy z nich jak ks. Marcin Brzeziński i Jakób Tchorzewski, obydwaj 70-letni starce osiedli przy klasztorze PP. Benedyktynek w Jarosławiu, inni znaleźli przytułek w dworach pokrewnej sobie szlachty Wyznaczoną mieli od rządu pensyę emerytalną 200 fl., braciszkowie zaś 100 fl. Lista tych emerytów z początku znaczna dosyć (przeszło 100 osób) stopniała w dziewięciu latach do 40 księży i 13 braciszków tak, że kiedy r. 1774 roczna pensyą dla emerytów wynosiła 22.098 fl , to r. 1783 dochodziła tylko do sumy 13.170 fl.

x) Ms. bibl. Ossol. pod 1. 523, str. 322.

*) Conacripłio personarum Soc. Jesu nunc suppressae. Z arcliiw. kon-sytorza przemyskiego.

*) Sistemal-Aufsatz itd. archiw. p. Schneidera.

Bząd zagarnąwszy półtoramilionowy majątek był niezmiernie szkru-pulatny w wypłaceniu tej lichej pensyi. Zapisywano skrzętnie, że ten a ten „ist mit Tod abgegangen*, że znów ktoś inny otrzymał posadę, a zatem pensya „ist ihm abgeschrieben worden*, że ktoś trzeci ma otrzymać beneficium, a więc natychmiast należy przed-sięwziąść środki „um die Pension reguliren zu könnenTo też wielu emerytów nie zgłaszało się wcale po ten datek wspaniałomyślności niemieckiej, reskryptem więc z d. 2 maja 1783 r. zamknięto im pensyą na zawsze ⁴).

Pilno nam teraz dowiedzieć się co się stało z polskimi Jezuitami w zaborach pruskim i moskiewskim?

¹

)    Hist. szkół II, 200, 244.

²

)    Pamiętniki Wybickiego II, 23, 24.

³

) Theiner Pontifikat T. III, 275, 277.

⁴

) Sistemal-Aufsatz itd. Arehiw. Schneidera.

ROZDZIAŁ II.

Jezuici pod panowaniem Prus i Moskwy. — Dlaczego Fryderyk II i Katarzyna II wzięli zakon w obronę? — Postępowanie pruskich i białoruskich Jezuitów wobec sądu historyk — Frydryk Ii pozwala na ogłoszenie brève. — Katarzyna zachowuje ich w Rosyi. — Siestrzencewicz i Jezuici. — Dyplomacya dzwoni na alarm. — Jezuci białoruscy wobec Klemensa XV.

Podziałowy traktat Polski, ratyfikowany ostatecznie z Moskwą i Prusami dnia 18 września 1773 r., był tylko czczą formalnością, gdyż rzeczywisty zabór kraju dokonał się jeszcze r. 1772. Zaborem tym dostały się pod panowanie Moskwy kolegia Jezuitów : w Ilyne-burgu (należało do prowincyi litewskiej), Połocku, Witebsku, Orszy i rezydeneye w Mohylewie i Mścisławiu razem 201 Jezuitów, z tych tylko 97 księży ¹); pod panowanie zaś pruskie kolegia w Bydgoszczy, Chojnicach, w Brunsbergu, w Gdańsku, Grudziądzu, rezydeneye w Malborgu i Wałczu, razem 79 osób, z tych księży 50 ¹). Oprócz tych w skutek niedawnego oderwania niższego i górnego Szlązka od Austryi zostawały pod rządem Fryderyka II kolegia w Saganie, Głogowie, Lignicy, Wrocławiu, Świdnicy, Glacu, Opolu i Nisie; rezydeneye zaś w Wartenbergu, Hirschbergu, w Althaide, Brzegu i Leobszycach ³). Miało się tam według Schoela zachować Jezuitów 139.

Kiedy breve kasacyjne zostało ogłoszone, Frydryk i Katarzyna, jako monarchowie akatoliccy, nie czuli się obowiązani do przyjęcia onegoż, podawali zaś trzy główne powody. Raz, że kasacyjne breve nie zostało im ofieyalnie wręczonem ; powtóre, że traktatem podziałowym obowiązali się do zachowania pod względem religii status quo ; po trzecie, że nie widzą zdolniejszych ludzi

' do uczenia młodzieży, jak Jezuitów. Pierwszy i drugi powód był w gruncie rzeczy dyplomatycznym tylko wykrętem. Do żadnego bowiem z monarchów nie wysłano kasacyjnego breve. Było ono wystosowane, jak chce ks. Theiner, do całego chrześcijaństwa, rzeczywiście zaś do nikogo, nuncyuszowie tylko mieli ją wręczyć, każdy swemu dworowi i pod swoją jurysdykcyą zostającym biskupom. Ponieważ ani w Berlinie, ani w Petersburgu żaden podówczas nuncyusz nie rezydował, katoliccy zaś biskupi tych dwu państw podlegali nuncyuszom w Warszawie i ten poddanym swej zwierzchności biskupom kasacyjne breve intyrnował, przeto ani Frydryk, ani Katarzyna nie mogli się zasłaniać pominięciem tej formalności, owszem powinni byli jak w innych stosunkach ze Stolicą św., tak i tym razem nie tamować swobodnego działania i nun-cyuszów i biskupów. Wszelako wobec dyplomacyi argument ten popłacał, i należało się z niem rachować jako z motivum juris publici, gdyż monarcha ignoruje to, czego mu drogą dyplomatyczną nie oznajmiono; zwłaszcza monarcha akatolicki, który nie potrzebuje troszczyć się o zwyczaje kury i rzymskiej. Niemniej pozornym tylko argumentem było odwołanie się na Y artykuł podziałowego traktatu. Zawsze to tak od westfalskiego traktatu bywało, że monarchowie przypominali sobie wtenczas świętość przymierzy i traktatów, kiedy im z tern wygodnie było. Stało się to i tutaj. Ten sam artykuł Y, na który się powoływano r), aby zachować Jezuitów, nie przeszkodził Katarzynie, że dwa prawie miliony Unitów przepędziła na schyzmę, dla łacinników zaś nowe bez wiedzy św. Stolicy erygowała biskupstwo, nie przeszkodził także Frydrykowi, że równocześnie niemal sekularyzował biskupstwo warmińskie i ścieśnił jurys-dykcyę duchowną biskupów w swem państwie. Była w tern na dnie rzeczy brzydka i nikczemna sofistyka. Status quo zapewniał katolikom zupełną wolność znoszenia się ze Stolicą św., a więc na podstawie tego status quo nie powinny były zaborcze dwory prze-

*) Oto dosłowny tekst tego artykłu: „Katolicy rzymscy utriusque ritus będą używać w prowineyach ustąpionych niniejszym traktatem wszystkich po-sesyj i własności co się tyczy stanu cywilnego; względem zaś religii będą zachowani in statu quo, tj. in eodetn libero exercitio ich obrządków i prawideł ze wszystkiemi i takiemi kościołami i dobrami kościelnemi, które posiadali w czasie przejścia onych pod panowanie najjaśniejszej Imperatorowej J. C. M. w wrześniu 1772 i najjaśniejsza Imperatorowa J. C. M. i następcy nie będą nigdy używać prawa samowładztwa in praejudicium status quo religii katolickiej rzymskiej w krajach wyżej wspomnionyolr. ’ oi. leg. VIII, 33.

szkadzać biskupom w ogłoszeniu kasacyjnego breve. Ostatnia przyczyna, brak zdolnych ludzi do edukacyi była do pewnego stopnia prawdziwą i słuszną. Wprawdzie w innych także państwach zadano kasatą Jezuitów walny cios edukacyi publicznej na katolickich opartej zasadach, mimo to monarchowie katoliccy zastosowali się do kasacyjnego breve. Nadto można było tę lukę w wychowaniu pu-blicznem zapełnić na razie ex-Jezuitami, zanimby zdołano uformować znaczny zastęp świeckich profesorów, nowej już dla Kościoła niechętnej albo obojętnej szkoły, jak to się stało w Polsce i Niemczech. W Prusiech jednak i Rosyi, warunki były zupełnie inne. Frydryk i Katarzyna czuli bardzo dobrze, na jak niskim stopniu oświaty i naukowego wykształcenia stoją ich ludy. To też z gorączkowym pospiechem sprowadzał Frydryk uczonych francuzkich, jak Maupertuis, d’Argens, i stawił ich na czele naukowej akademii berlińskiej. Czyniła to samo u siebie Katarzyna. Nietylko chęć uchodzenia za mecenasów, ale rzeczywista potrzeba nakazywała im wszelkie względy dla uczonych cudzoziemców, tembardziej pragnęli zachować to, co było uczonego w ich kraju. Nam dzisiaj trudno uwierzyć, jak wysokie pojęcie mieli filozofowie XVIII w. o nau-kowein wykształceniu Jezuitów, podzielali je Frydryk i Katarzyna. Z drugiej zaś strony słusznie mogli się obawiać, że rozwiązani Jezuici nie będą mieli ochoty pozostać pod zaborczym rządem i do swej Polski powrócą, postanowili więc nie dopuścić do wykonania breve. W oficyalnych depeszach Frydryka i Katarzyny z Stolicą św. znajdziemy zatwierdzenie tych naszych uwag. Przeto jednak nie myślimy przeczyć, że obok rzeczywistej potrzeby zachowania w kraju ludzi uczonych, grał niemałą rolę w tej sprawie charakter tej szczególnej pary monarszej, dający się streścić w tych dwu słowach: duma filozofów i próżność kobieca. Co do Frydryka, to jest jego cyniczne lekceważenie dla każdej objawionej religii, katolickiej zarówno jak ewangelickiej. Przekonań religijnych nie miał on żadnych, przyjmował może wiarę w istnienie jakiejś najwyższej istoty, zresztą był to sobie praktyczny materyalista. Takim przedstawia się Frydryk w swoich korespondencyach z Voltairem i d’Alembertem, takim w swoich rządach i prywatnem życiu. Charakterystyką takich ludzi jak Frydryk, jest wygórowana duma, w której ma swe źródło to, co zowiemy l'esprit de contradiction. Otóż ta chęć uczynienia na przekór Stolicy św. i reszty Europy, żaną być może za jedną z przyczyn chwilowego jego oporu w przy

znane

u w a-

¹

Les Jésuites de Russie. Paris 1872.

i) Hist. Albo Russae Soc. Jesu. Ms. in fol. z archiw. Jezuitów polskich. ⁸) Cartes de Provinces et Missions de la Comp. de Jesus par Phister 1866

no jęciu kasacyjnego breve Ł). Tak samo rzecz się miała z Katarzyną. Podobna do Frydryka w usposobieniach religijnych i w dumie mo-narchom-filozofom właściwej, przewyższała go „próżnością kobiety“ i położyła sobie za punkt swej monarszo-kobiecej ambicyi, utrzymać bądźcobądź w swem państwie Jezuitów. Pochlebiało jej wystąpić w roli protektorki tych, których świat cały prześladował i gnębił. Wobec zuchwałej energii tej kobiety, Stolica św. nie mogła nic innego przeciwstawić, jak grzeczne przedstawienia, w końcu nie-tylko w sprawie Jezuitów, ale w innych dowolnych Kościoła katolickiego urządzeniach ustąpić z swych praw była zmuszoną.

Ależ ze strony Jezuitów czy było rzeczą godziwą i roztropną, przyjąć protekcyę dwu niekatolickich monarchów, znanych z wrogiego usposobienia ku Stolicy św. i Kościołowi, nikczemnych w prywat-nem i publicznem życiu? To pytanie postawili nieraz nietylko

to doprawdy bardzo dobra gratka

*) Niechętny Jezuitom St. Priest podaje inne niemniej trafne i z naszem zapatrywaniem się co do istoty zgodne powody tego szczególnego postępowania Frydryka. „Pius VI, powiada on, był w gruncie duszy ra ! temu (co czynił Frydryk), ale naglony przez dyplomaoyę francuzką i hiszpańską, próbował kilka bardzo ostrożnych reklamaeyj. Właśnie tego chciał Frydryk. Rzeczywiste uczucia Papieża nie mogły ujść jego przenikliwości. Uważał on za rzecz nader oryginalną, że w istocie mógł dogodzić tajemnym życzeniom Papieża, a na pozór sprzeciwiać się jemu. Zmusić Papieża, aby prosił protestanckiego księcia o oddalenie Jezuitów, a prosić napróżno dla króla-fiiozofa. Zdecydowany odegrać aż do końca te polityczną komedyę, wysłał tajemnych ajentów do Piusa VI. Papież człowiek światły ale próżny (?) wygadał się z zdaniami nie bardzo dyplomatycznemu. Ubolewał nad Jezuitami, płakał nad ich losem ; płakali z nim ajenci pruscy, a zręczność niemiecka wzięła górę nad przenikliwością włoską. Na nieszczęście Piusa VI, wielki Frydryk nie był ani naiwnym interpelantem, ani poufnikiem dyskretnym. Kokietując (Papieża) złośliwie począł rozgłaszać poufne zwierzenia Ojca św. i tą małą psotą zaniepokoił dwory madrycki i neapolitański. Florida Bianca (Mo-nino) pierwszy minister Karola III, napisał do Rzymu list twardy. Papież żalił się w Berlinie: Frydryk śmiał się skrycie z jego kłopotu, odpowiedział mu z dumą niezawisłego monarchy, i podwoił jawność swoich karesów dla Jezuitów. Po tej odpowiedzi nastąpił nowy wybuch gabinetu madryckiego. Pius VI okrutuie skompromitowany, prosił o łaskę. Frydryk udzielił mu jej. Oświadczył, że „ażeby się przypodobać Papieżowi, zezwala na zmianę sukni jezuickiej, zmianę, mówił, potrzebną, aby zachować ich instytut, ale co do ich dochodów i edukacyi, to jego królewską jest wolą, aby zakon został nietknięty“. Wtenczas Papież uradowany w duszy i uwolniony od tak ciężkiej odpowiedzialności, pisał co tchu do hiszpańskiego króla: „Uczyniłem co mogłem, ale król pruski jest panem u siebie“. — Chute des Jésuites 253—255. Pomijając lekki ton Francuza, jest w tem tyle prawdy, że dogadzało wygórowanej dumie Frydryka, zająć tak oryginalne wobec Rzymu i świata chrześcijańskiego stanowisko.

akatoliccy pisarze, ale i ludzie katolickich, głęboko-religijnych przekonań. Pierwsi nad miarę tym razem gorliwi o władzę i przywileje Stolicy św. „zgorszeni“ nieposłuszeństwem Jezuitów, odpowiadali na to pytanie przecząco, drudzy zaś przywiązani równie do Jezuitów jak do Stolicy św., wahali się w odpowiedzi. Cóż tedy o tern sądzić? Niepodobna, aby Jezuici sami znalazłszy nieproszonych czy proszonych protektorów w osobie kalwina i schyzmatyczki, nie czuli całego indecorum i nieprzywoitości tej opieki, niepodobna, aby nie rachowali się z sumieniem własnem, nie' badali samych siebie wobec Boga, azali im się godzi przyjąć takową? Byli przecie między nimi ludzie nietylko światli i uczeni, ale i świątobliwi i wysokiej cnoty. Z drugiej strony nie mogła być dla nich tajemnicą wyraźna wola Papieża, któremu posłuszeństwo na misyach osobnym ślubem przyrzekli ; mieli przecie w swych rękach i czytali kasacyjne breve przysłane sobie drogą prywatną od swych współbraci w Polsce, dowiedzieć się o niem mogli przynajmniej z pism publicznych. Jak te sprzeczności ze sobą pogodzić? Potępić Jezuitów, czy też ich rozgrzeszyć? Potępił ich ks. Theiner, a słowom jego uwierzyło wielu nawet dobrych katolików, tak że mogą one służyć za wyraz opinii publicznej, przynajmniej u nas w Polsce, w szerszeni kole czytającej publiczności. Oto co w tym przedmiocie ks. Theiner powiada:

Przed-

„Nigdzie jednak zuchwałej nie poczynali sobie Jezuici jak w Prusach, mianowicie na Szlązku. Tu podobnie jak w Eosyi, popierani przez władzców, nie zachowali już nawet i cieniu, nie mówię posłuszeństwa, ale nawet względów należnych czci (Ehrftircht) św. Stolicy, co tembardziej żałować należy, że takim jawnym wobec Stolicy św. oporem, stwierdzili niestety aż nadto wymownie, co Papież w kasacyjnem breve z taką prawdą i mądrością o ich zakonie był powiedział. (Papież nie powiedział, lecz powtórzył tylko zarzuty). 0 tej też prawdzie Klemens XIV był zawsze przekonanym“. A wyżej nieco: „Nuncyusz w Warszawie nie opuścił żadnej sposobności, ażeby pruskim i rosyjsko-polskim Jezuitom przedstawić nieprzyzwoitość, owszem niegodziwość ich postępowania, gdy raczej życzeniom monarchów jak rozporządzeniu Papieża ulegają, stawiałem, pisał do kardynała sekretarza stanu w cyfrach pod dniem 29 września, przedstawiałem białoruskim Jezuitom, aby swej braci w Prusieeh przypomnieli, jaką to hańbą będzie dla ich zniesionego zakonu, i do jakiego stopnia to pogorszy czynione im dotąd wyrzuty, jeżeli odtąd nie będą się starali ulegać rozporządzeniu

św. Stolicy i pójdą buntowniczo (aufrührerischer Weise) w ślady protestanckiego księcia. Owszem, że sami prosić tego monarchę powinni, aby im pozwoli! być z całą swobodą posłusznymi Kościołowi, ofiarując mu równocześnie wszystkie usługi, które w swym stanie jako księża świeccy pełnić mogą““. Ale właśnie tego nie chcieli zrozumieć pruscy i białoruscy Jezuici. Bezwątpienia chcieli oni służyć Kościołowi, ale jako członkowie istniejącego dalej Towarzystwa Jezusowego. Ażeby sumienie swoje co do tego tak rozpaczliwego (verzweifelten) kroku uspokoić, wmawiali w siebie i pocieszali się tą zresztą prawdziwą zasadą, że prawa panujących nie pienvej obowiązują, dopokąd legalnie nie zostaną ogłoszone: zapomnieli jednak prżytem, że nie panujący (Frydryk i Katarzyna) breve kasacyjne wydali, ale apież, że więc ważność wyroków św. Stolicy zawisłą czynili od protestanckich i schyzmatyckich książąt, robiąc ich tern samem jeżeli nie prawodawcami, to przynajmniej koniecznymi zatwierdzicielami praw katolickiego Kościoła. Nuncyusz Garampi przy każdej rozmowie z tymi zakonnikami, dawał im uczuć to z całą ścisłością dowodów' i szczerych upomnień. Lecz ci zasłaniali się zaw⁷sze, przedkładając wrze-komą korzyść Kościoła, rozkazami monarchów, upewniali przytem naj solenni ej, że całem sercem gotowi są, wszystko swoje mienie, nawet życie własne dla Stolicy św. przynieść w ofierze, jeżeli im tego monarchowie pozwolą. Bardzo pięknie i trafnie odpowiedział z woli Papieża kardynał-sekretarz stanu nuncyuszowi w Warszawie cyfrowanym listem pod d. 30 paźdz. (1773): „Nie mogłeś W. E. znaleść trafniejszych dowmdów jak te, które podałeś, ażeby przekonać Jezuitów o wewnętrznej i bezzwłocznej skuteczności kasacyjnego breve i ażeby ci ex-Jezuici, którym namiętność zaciemnia prawdę, poznali wreszcie, że swemu nieistniejącemu już zakonowi nie mogą większej uczynić zniewagi nad tę, jaka koniecznie w⁷yniknie, jeżeli się w jakibądź sposób opierać będą temu, co głowa Kościoła na mocy swej najwyższej i niezaprzeczonej władzy względem ich zgromadzenia postanowiła. I tu nie możemy dosyć ubolewać, „że Jezuici sami byli do tyła słabymi, że korzystali z opieki, ofiarowanej sobie przez monarchów (Prus i Eosyi), chcąc swój zakon przez to utrzymać i tak jawnego i ciężkiego względem św. Stolicy dopuścili się nieposłuszeństwa (einen so öffentlichen und schweren Akt des Ungehorsam s gegen den h. Stuhl zu begehen), którego w oczach Kościoła żadną słuszną wymówką usprawiedliwić nie

potrafią,“ ¹). — Nim na zarzuty te odpowiemy, chcemy pierwej przypomnieć ks. Theinerowi to, co on sam lat 18 pierwej napisał o pruskich Jezuitach, których jak widzieliśmy, stawia pod tym samym pręgierzem co białoruskich: „Frydryk II tak był o konieczności zachowania Jezuitów w swem państwie przekonany, że nawet w Rzymie znaczne poczynił kroki w sprawie utrzymania Towarzystwa Jezusowego. Pisał więc do Piusa VI przez swego ajenta w Kzymie ks. Columbini, fantastyczny i ciekawy list (einen ebenso launigen wie merkwürdigen Brief), w którym protestuje przeciw zniesieniu zakonu, ajentowi zaś swemu poleca, aby na to przede-wszystkiem zwrócił uwagę Papieża, że ten nie może go (Frydryka) jako kacerza zwolnić od słowa, które dał jako człowiek honoru i król, obowiązując się traktatem wrocławskim zachować w swem państwie w sprawach wiary katolickiej status quoSą to słowa ks. Theinera, w nocie zaś dodaje tenże ks. Theiner, że Frydryk w owym liście do Piusa VI wyznaje, że nie miał lepszych księży jak Jezuitów, i że ich per Bauch und Bogen — tels qu'ils sont, hurtem, ryczałtowo zachować w swem państwie pragnie. Dalej tak ks. Theiner już w tekście książki rzecz swoją prowadzi. „J e-dnakże Jezuici nie korzystali z tej królewskiej życzliwości. Upadli wszędzie jako bohaterowie, jako tacy chcieli także na Szlązku zejść z pola swej działalności, gdzie niezatarte pomniki (unvergängliche Denkmäler) swych prac zostawili, które dzisiaj jeszcze (tj. r, 1835) w podziwieniu wszystkich Szlązaków zostają i zawsze pozostaną. Robili królowń najsilniejsze przedstawienia przeciw zachowaniu zakonu, gdyż, mówili, nie wolno im obalać rozporządzenia św. Stolicy i prosili go uroczyście, aby zezwolił na ich rozwiązanie. Zdziwiony tern ku św. Stolicy posłuszeństwem, odpisał im król: „„Skoro nie chcecie korzystać z mojej łaskawości, to ja nie chcę zadawać gwałtu sumieniom wuiszym, uważajcież się więc za objętych kasatą zakonu, który ja zachować pragnąłem““ ²).

W któremże dziele minął się ks. Theiner z prawdą, czy w hi-storyi duchownych instytucyj katolickich czy w historyi papieztwa Klemensa XIV? Jużci to drugie dzieło wydane później; lat 18

*) Potąd słowa ks. Theinera „Pontificat Clemens XIV II, 463, 404, 400. ²) Geschichte der geistlichen Bildungsanstälten v. August Theiner 1835,

str. 290.

przeciąg mógł otworzyć nowe źródła — nie zdarzyło nam się jednak nigdy czytać tak rażących sprzeczności w poważnym historyku. — W r. 1835 opierając się na historyi protestanta Murra, nazwał ks. Theiner pruskich Jezuitów bohaterami, uwielbia ich monumentalne prace na Szlązku, podziwia wraz z Frydrykiem ich posłuszeństwo względem Stolicy św. ; roku zaś 1853 przypisuje im upadek duchownych nauk w Niemczech i gorszy się ich słabością, z jaką polegając na protekcyi książąt, wypowiadają posłuszeństwo Papieżowi. Taka odmiana sądów i poglądów powinna być usprawiedliwioną, inaczej cierpi na tern honor autora. Jakież tedy nowe dowody podał ks. Theiner na uzasadnienie swych sądów z roku 1853?

Czytaliśmy po kilkakroć i nader uważnie wszystko to, co ks. Theiner po różnych miejscach o pruskich Jezuitach napisał. Siła argumentacyi księdza Theinera tkwi w słowach oficyalnej depeszy kardynała Bernis do księcia d’Aigillon z d. 5 stycz. 1774 r. : „Dowiedzieliśmy się tu (w Rzymie), że ex-Jezuiei szlązcy wybrali sobie (za namową, jak tu mówią, króla pruskiego) wikarego generalnego na czas, w którym jeszcze Ricci w więzieniu zostaje“ x). Wielką także rolę gra u ks. Theinera: der Gesandte des Generals der Ignatianer, wysłaniec jezuickiego jenerała do pruskiego króla, ks. Pintus. Chciejmy siłę tych dowodów ocenić.

Najprzód co do onego „posła Ignacyanów rzecz się tak miała. Jeszcze na siedem miesięcy przed podpisaniem kasacyjnego breve, pokazywano sobie w Rzymie list Frydryka II do d’Alemberta, w którym wyczytać chciano te słowa: „W pośród tego zamięszania przychodzi wreszcie do zniesienia Jezuitów, a Papież, jak mówią, po długiem majaczeniu uległ nareszcie przed natarczywością pierwszorzędnych swych synów. Przyjmowałem wysłańca jenerała Ignacyanów, który naciera na mnie, abym wystąpił otwarcie jako obrońca zakonu. Odpowiedziałem mu, że kiedy Ludwik XV zamyślał zwinąć regiment Fitz-James (pułk Stuardzistów), nie uważałem się za uprawnionego do wstawienia się za nim, i że Papież jest panem u siebie, może więc przedsiębrać reformy jakie mu się podobają, a kacerze do tego mięszać się nie powinni“(i). Niewchodzimy, czy taki list Frydryka istniał lub nie, dosyć że krążył po Rzymie, narobił wiele hałasu w dyplomacyi, i podziałał niekorzystnie na opinią. Jenerał Ricci, jakto powiedzieliśmy (w tomie I, rozdz 6) wyparł się uroczyście

r) Theiner II, 497. ²) Theiner II, 265.

solidarności z owym wysłańcem, oświadczył, że żadnego posła nie wyprawiał, że jednak nie miałby nic przeciw temu, gdyby kto za jego wiedza wstawiał się za zakonem u Frydryka, czy też u innego monarchy. Działo się to jak powiadamy, na kilka miesięcy przed podpisaniem kasacyjnego breve. Każdemu uciśnionemu a przewidującemu swój upadek, godziło się zawsze szukać środków odwrócenia ciosu ; czyn ks. Pintus był nielegalnym, bo samowolnym, ale nie był aktem nieposłuszeństwa względem św. Stolicy, bo ta jeszcze wtenczas nic o zakonie nie wyrzekła. Nadto, był to czyn pojedyń-czego człowieka, za który nie można odpowiedzialnym czynić całego zakonu, tern mniej jenerała, który o tern niefortunnem pośrednictwie nawet nie wiedział. Wszak za dni naszych, rzymscy Papieże jak Grzegorz XYI i Pius IX, wstawiali się za katolickim Kościołem w Polsce u takich jawnych wrogów św. Stolicy jak car Mikołaj i Aleksander II, wszakże sam Klemens XIV obsypywał grzecznościami angielskiego króla, chcąc go miększym uczynić dla katolików, a ks. Theiner nazwał to czynem wysokiej mądrości i wspaniałomyślności tego Papieża — wolno więc było i 0. Pintus, wolno było całemu zakonowi wezwać pomocy akatolickiego monarchy przeciw zamachowi katolickich monarchów, od których Klemens XIV naglony był do kasaty. Ks. Theiner z tego pojedyńczego wypadku urobił sobie dziwną loiką, jakąś ogólną całego zakonu intrygę, mającą na celu uzyskanie interwencyi Frydryka. „Wysłaniec jenerała Ignacyanów“, pisze, „musiał następnie wywrzeć wielki wpływ na Frydryka, skoro ten narzucił się odrazu (po ogłoszeniu breve) na obrońcę zakonu, gdy przecie w grudniu zeszłego roku, oparł się z taką stanowczością wszelkim naleganiom wysłańca“¹). Ks. Theiner więc przyjmuje, że 0. Pintus intrygował dalej, że pośredniczył w imieniu jenerała. Jenerał wyparł się uroczyście wszelkiej solidarności z „wysłańcem“, którego Frydryk, wiednie czy bezwiednie, ale zawsze mylnie, uważał za działającego w imieniu jenerała; publicznym słowom Ojca Ricci przynajmniej tyle wierzyć należy, ile owemu listowi Frydryka, kursującemu w Rzymie. O innych zaś „wysłańcach jenerała“ nie ma ks. Theiner nie już dowodów, ale najmniejszych wskazówek, tembardziej, że jenerał od chwili ogłoszenia breve zostawał pod ścisłą strażą, a następnie w twardem więzieniu. Tak więc cała siła argumentów czerpanych z pośrednictwa „wysłańca jenerała Ignacyanów“ schodzi do zera. Dodać tylko

ł) Theiner II, T. 400.

winniśmy dla uzupełnienia prawdy historycznej, że ten sam Fry-dryk II, który w listach do filozofów drwił sobie z Ignacyanów i Papieża, pisał do 0. Ricci, ofiarując mu na wypadek kasaty schronienie w Prusach. 0. Ricci zostawił list bez odpowiedzi, donosi o tem sam ks. Pintus kardynałowi Zelada r. 1774, gdy już po kasacie ostre z wielu stron czyniono mu wymówki, a kongregacya „de rebus extinctae societatisli koniecznie intrygę jenerała w pin-tusowem pośrednictwie widzieć chciała x).

wie man

Niemniej bezsilnemi są twierdzenia ks. Theinera co do nieposłuszeństwa pruskich Jezuitów, oparte na kłamliwym fakcie wyboru wikaryusza generalnego O. Troiła na Szlązku. Ani 0. Troił, ani kto inny nie był nigdy wikaryuszem generalnym szlązkich Jezuitów. Depesza kardynała Bernis opowiada, co w Rzymie o tym Troilu mówiono : „ Wir haben hier vernommen sagt, auf das Anstiften des Königs von Preussen itd.“ Rzecz jasna, że francuzki poseł nie troszcząc się, ile ta baśń prawdy mieści w sobie, nazwał ten postępek „eine wahrhaft schizmatische Handhing (czynem schyzmatyckim), źe widział w nader żywych kolorach to złe wrażenie, jakie ów schyzmatycki czyn wywarł nawet na „fanatycznych“ zwolennikach zakonu, a zgorszył nie-pomału Klemensa XIY, który dopiero teraz poznał, jak słusznie zniósł Jezuitów. Ze z tej przyczyny monarchowie pisali kłamane kondolencye Papieżowi, że cała dyplomacja została w ruch wprawioną ²) ; wszystko to są rzeczy jasne i zrozumiałe, ale że ks. Theiner wziął ową baśń kursującą, jak tyle innych wśród powszechnego naprężenia umysłów w Rzymie, za dobrą monetę i na niej oparł całą sztuczną budowę przeciw Jezuitom zarzutów i dowodów — to rzecz wcale dziwna. Wszakże sam ks. Theiner przytacza depeszę z 17 marca 1774 r., nuncjusza wiedeńskiego, w której czytam te słowa: „Listy z najpewniejszego źródła donoszą z Wrocławia, że sławny 0. Troił, którego wzywał dwór berliński (Der vom Hofe von Berlin aufgefordert worden war), aby przyjął urząd wikaryusza jeneralnego, wszystkich w państwie znajdujących się Jezuitów, śmiertelnie zachorował“ (niebawem umarł na tę chorobę ³). Otóż zupełnie co innego jest, der vom Hofe von Berlin aufgefordert

') Kritische Beleuchtung von Theiners Geschichte Pontificat Klemens des XIV, str. 317, 318.

) Theiner II. 497, 498. s) Tamże 497.

iworden war¹), a zupełnie eo innego powiedzieć: „Die Ex-Jesuitcn Schlesiens haben einen Generalvicar für die Zeit der Gefangenschaft des Ex-Jesuiten Ricci gewählt¹¹. Gdyby rzeczywiście ów Troił obrany został czy mianowany przez dwTór jeneralnym wikarym, toby nuncyusz wiedeński był o tak jawnym wypadku wiedział, skoro wiedział o sekretnem wezwaniu od berlińskiego dworu, a pisząc o tern, byłby doniósł i o tamtem. W tydzień potem janze-nistowski dziennik Nowiny Kościelne z d. 25 kwietnia 1774 podaje w wątpliwości wszystko, co mówiono o projekcie Frydryka, aby Jezuitom szlązkim dać wikaryusza generalnego. „Co się zaś tyczy Troiła, pisze pomieniony dziennik, nie tchnący zapewne je-zuityzmem: mówiono z początku, że 0. Troił, który niedawno umarł na Szlązku, jest owym jeneralnym wikaryuszem, następnie okazała się rzecz ta zmyśloną²)“. Niechże zresztą ks. Theiner wymieni, gdzie się ten wybór odbywał, kto głosował, kto przewodniczył owej kongregacyi czy schadzce? od którego dnia rozpoczął lub miał rozpocząć 0. Troił swoje urzędowanie? Jestto baśń prosta, którą ks. Theiner podniósł do ważności historycznego faktu. Pytamy teraz, jaka jest wiarygodność ks. Theinera? Niebacznie więc czynią ci, którzy odwołując się nań, jako na niewątpliwą powagę, przyswajają sobie jego uprzedzenia, mylne sądy, albo takowe w artykułach pism peryodycznych rozpowszechniają ³).

Teraz już chciejmy ze stanowiska moralności ocenić ten wrze-komy opór pruskich i białoruskich Jezuitów w państwie Frydryka i Katarzyny; chciejmy przekonać się, ażali częściowe zachowanie zakonu na Białejrusi było pożałowania godnem względem Stolicy św. nieposłuszeństwem, rebelią i buntem?

*) Rzecz ciekawa, że w francuzkiem tłumaczeniu wydanem pod okiem ks. Theinera, ustęp ten brzmi zupełnie inaczej: ..Qui à l’instigation de la cour de Berlin avait consenti à accepter les fonctions de vicaire général des Jésuites, gui existent encore dans ce royaume". T. Il, pag. 508. Któryż tekst jest prawdziwy? Juźciź ten, który w oryginale niemieckim się znajdiije, zwłaszcza że później wydany, ale trudno powstrzymać się od podejrzeń, widząc taką różnicę w przekładzie i to na wielu miejscach, jakto krytycy ks. Theinera wykazali. Potrzebnemi może były owe zmiany w franeuzkim przekładzie: ksiądz Theiner bowiem pisał Historyę pontyfikatu Klemensa XIV, przeciw francuz-kiemu dziełu p. Crétineau-Joly Klemens XIV i Jezuici, ale czy zgodne to z prawdą i uczciwością autora i tłumacza?

²) Kritische Beleuchtung str. 326.

⁸) Tak n. p. artykuł w szlachetnych widocznie intencyach napisany Polska i Klemens XIV umieszczony w Przeglądzie Poznańskim T. XVIII str. 338, T. XIX str. 49.

Jezuici nie potrzebowali, jak chce ksiądz Theiner „wmawiać w siebie, pochlebiać sobie“ i oszukiwać sumienie własne prawidłem : lex non promulgata non obligat, prawo nie ogłoszone nie obowiązuje. Zasada bowiem ta przyjęta w cywilnem i kanonicznem prawodawstwie, jeżeli gdzie to w prawach karzących, leges poe-nales et odiosae, zastosowaną być powinna według innej prawniczo-moralnej zasady: odiosa suni restringenda. Z drugiej zaś strony w decyzyach i rozporządzeniach Stolicy św. rozróżnić należy uchwały czyli definicye dogmatyczne, dekreta tyczące się kościelnej admini-stracyi, czyli ogólnego zarządu Kościołem — i wyroki czysto sądowej natury, czyli kryminalne. Kasacyjne breve nie było ani definicyą dogmatyczną, ani dekretem kościelnym, ale po prostu wyrokiem sądowym, wydanym od kompetentnej władzy.

W ogłoszeniu podobnych wyroków Stolica Apostolska działała zawsze w dobrem porozumieniu z książętami i panującymi. Wynikało to z natury rzeczy; jurysdykcya bowiem sądowa Stolicy św. rozciągała się w takim razie na osoby lub korporacye, które podlegały z innych względów jurysdykcyi obcego panującego. Co więcej, nawet w ogłoszeniu soborowych ustaw, starali się Papieże o przyzwolenie i przyjęcie monarchów, nie dla rzeczy dogmatycznych, które temi uchwałami objęte były, ale dla dekretów i prze-pisó v dyscypliny kościelnej na soborze uchwalonych tak dalece, że gdzie soborowe uchwały przyjęte nie zostały, tara uchwały in disciplinaribus nie obowiązywały. Tak np. Sobor trydencki (ses. 24, cap. 1) uchwalił, że nieważne są małżeństwa zawarte w nieobecności proboszcza (clandestinitas matfimonii) ; w krajach jednak, gdzie Sobor trydencki z jakichkolwiekbądź przyczyn nie był ogłoszony, clandestina matrimonia nawet między katolikami zawarte, uważane były za prawomocne x). Dlategoto z taką usilnością pracowała Stolica św. przez swych nuncyuszów, aby Sobor trydencki od katolickich przynajmniej monarchów został przyjęty; dosyć przypomnieć zabiegi Commendoni’ego w Polsce. Breve kasacyjne nie było wystosowane ani do monarchów, ani do biskupów, ani do Jezuitów, ani nawet do chrześcijańskich ludów — zostało jednem słowem bez adresu ; dopiero drugiem breve, gravissiniïs ex causis polecono kongregacyi de rebus extinctae Societatis, aby wszystko co do wykonania breve potrzeba, przedsięwzięła, „którzy to (kardynałowie i członkowie kongregacyi) dołożą wszelkiego starania, ażeby wszystko

*) Gury theolog. moralis p. II, 635.

eo w breve naszem postanowione i zawyrokowane, odniosło swój skutek“ ¹). W Rzymie dopilnowała sama kongregacya wykonania breve, na prowincyach zaś reszty katolickiego świata, mianowała w myśl Papieża miejscowych biskupów egzekutorami, wyprawiwszy do każdego z nich okólnik następującej osnowy : „Z dołączonego egzemplarza papiezkiego breve z d. 21 lipca, dowiesz się Wiele-bność Wasza o słusznej i sprawiedliwej kasacie zakonu Towarzystwa Jezusowego, oraz pod jakiemi warunkami ta kasata ma być wykonaną. Aby zaś to było dokładnie uskutecznionem ypro eadem executione perfecte complenda“ (a więc d. 17 sierpnia nie nastąpiła jeszcze zupełna t. j. wszędzie egzekucya breve) ustanowioną została i nadana najobszerniejszą władzą kongregacya złożona z kardynałów Corsini, Marefoschi, Caraffa, Zelada, Casali i prałatów Macedonio i Alfani, jak o tern świadczy inne załączone tutaj breve z 13 sierpnia. Ta więc kongregacya poleciła z rozkazu Ojca Św. (de mandato Sanctissimi) niniejszy list wystosować do Wiele-bności Waszej, a to w tym celu, ażeby Wielebność Wasza w pojedynczych domach, albo kolegiach, albo miejscach, gdzie się członkowie zniesionego zakonu znajdują, zwoławszy w każdym domu wszystkich razem, niniejsze breve legalnie im oznajmił i ogłosił „ut amplitudo Tua in sin g u lis d o mi bu s seu collegiis et ubicunque reperiantur dictae sup-pressae Societatis individuel, il lis i n un um co ng r eg a lis in qu alibet domo easdem htteras rite denim tiet, public et et intime ï\ i ażeby ich do wykonania tegoż breve naglił i zmusił, sam zaś ażeby w imieniu Stolicy św. wziął w posiadanie pojedycze domy albo kolegia, oraz przynależące do nich prawa i jakiekolwiek posiadłości i takowe zachował na cele, które Ojciec Św. ma wyznaczyć, wydaliwszy z nich osoby zniesionego zakonu; spełnisz też Wielebność Wasza wszystko inne, co w pomienionem breve rozporządzono, o dokonanej zaś egzekucyi uwiadomisz kongregacya. Tak więc uczyni Wielebność Wasza — Sic ergo curabit Amplitudo Tua“ ²).

ł) (Juibus haec praecipua cura incumbere debeat, ut ca omnia, quae in dictis nostris litteris constituta sunt atąue mandata, suum asseąuantur effectum.

Theiner T. III, 260.

a) Encyclica missa ad omnes episcopos a congregatione dicta de obo-lenda Soc. Jesu.

Któż tu nie widzi, że wykonawca breve mianowany z woli Papieża miejscowy biskup, że sama egzekucya t. j. rozwiązanie zakonu i opuszczenie domów, nastąpić miało dopiero po takowem ogłoszeniu przez miejscowego biskupa i to w każdym domu z osobna? Czy ks. Theiner nie czytał tego okólnika?

Nie było to więc ogłoszenie kasacyjnego breve juxta stylum et consuetudinem Curiae romanae według zwyczaju kuryi rzymskiej per affixiertem, lectionem et promulgationem in locis soliiis ac consuetis Urbis, przez przybicie na drzwiach (św. Piotra) odczytanie i ogłoszenie na zwyczajnych miejscach Rzymu, ale to było ogłoszenie wyjątkowe, osobiste i miejscowe personaliter et localiter. W Rzymie dokonała tego ogłoszenia komisya ad hoc i to z wyjątkiem jednego domu profesów al Gesu, nie zachowując w źadnem innein z siedmiu kolegiów i domów rzymskich należnej formalności. Gdy zaś w reszcie katolickiego świata było zadaniem biskupów, rzecz tę przeprowadzić, potrzebowali do tego przyzwolenia od właściwej władzy rządowej i to nietylko w Prusiech i Rosyi, ale nawet w Piemoncie, Toskanie, Hiszpanii, w Niemieckiem Cesarstwie i w Polsce. Z tej przyczyny nastąpiła w wszystkich katolickich państwach krótsza lub dłuższa zwłoka w ogłoszeniu breve ; w Hiszpanii miesiąc cały, w Polsce z górą sześć tygodni, w niektórych miejscach Szwajcaryi i Niemiec kilka miesięcy. Dopokąd zaś miejscowy biskup, lub jego delegat nie zjawił się w kolegium i onego breve uie odczytał, tak długo Jezuici najbliższych nawet włoskich prowincyj, lubo dobrze wiedzieli o istnieniu kasacyjnego breve, w swym zakonie pozostali i pozostać byli winni, inaczej staliby się apostatami. To też nawet kasacyjne breve (punkt 36) wzywa chrześcijańskich monarchów, aby swoją pomoc ofiarowali do wykonania tegoż breve, zakazuje zwlekać z poddaniem się onemuż, mówić albo pisać przeciw niemu — ale kiedy? postquam praesentes no-strae litterae promulgatae fuerint ac notae redditae (punkt 34, 35), skoro niniejsze breve zostanie ogłoszone i oznajmione. A więc przed ogłoszeniem onego breve i to w sposób taki, w jaki chciał mieć Papież t. j. localiter et personaliter per loci ordi-narios nikt nie był obowiązany vi tenoris ipsius breve do zastosowania się do niego.

Rozumowanie nasze jest jasne i proste. Gdyby breve ogło-szonem było zwyczajem kuryi rzymskiej, t. j. przybite na drzwiach kościoła św. Piotra i odczytane in campo Florae w Rzymie, toby ogłoszenie takowe jak w innych listach papiezkich tak i w tern breve było wyjątkowem, a to dla tej przyczyny, że komisya de rebus extinctae societaiis obawiała się, aby na pierwsza wiadomość o kasacie, rządy nie rzuciły się na rabunek pojezuickich majątków, przeznaczonych w myśl Papieża i komisyi na cele duchowne — skoro biskupi miejscowi mieli jak wiemy, wykonać breve, to samo onegoż ogłoszenie w Ezymie i w reszcie katolickiego świata nie było wystarcząjącem dla pruskich i białoruskich Jezuitów, którym miejscowi biskupi w skutek zakazu swych rządów, nietylko tego breve w sposób wyż wspomniony nie ogłosili, ale nadto nakazali, jak to uczynił wileński biskup Masalski, aby się Jezuici ze swych siedzib ruszać nie ważyli. Były to bezwątpienia anormalne stosunki, było to nadużycie świeckiej władzy z wielką krzywdą św. Stolicy; ale nie Jezuici stworzyli te smutne okoliczności, nie Jezuici utrzymywali Frydryka i Katarzynę w ich uporze, owszem ile w nich było, starali się, jak to wnet zobaczymy, szczerze i niekłamanie ten upór przełamać. Wszakże już oddawna w kotolickich państwach, we Francyi zarówno jak w Hiszpanii, akta papiezkie nie mogły być ogłoszone, i swej obowiązującej, jeźliby były in disci-plinaribus, nie miały mocy bez królewskiego przyzwolenia, bez tak zwanego piacetum regium albo regium exequatur. Nie wchodzimy w słuszność podobnego postępowania rządów, tern mniej myślimy je pochwalać: konstatujemy tylko fakt, stwierdzamy, że tak było i raz jeszcze powtarzamy, że dopokąd pruskim i białoruskim Jezuitom kasacyjne breve nie zostało ogłoszone przez miejscowych biskupów w każdym kolegium i domu z osobna, tak długo nie mieli żadnego obowiązku zastosowania się do onegoż, a nawet nie mogli uczynić tego bez naruszenia sumienia swego ¹).

J) Ale tu mi powstanie kto z zarzutem i powie: wszakże niedawno czasów naszych Pius IX, nie mając innego sposobu, mianował przez publiczne gazety, biskupa żytomirskiego księdza Borowskiego, administratorem zniesionej przez moskiewski rząd dyecezyi kamienieckiej, i wszyscy katolicy nominacyę tą uznali za ważną; Jezuici wiedzieli przynajmniej z gazet o woli papiezkiej, winni więc byli zastosować się do niej. W innych także okolicznościach Papież drogą gazet albo prywatną korespondoncyą załatwiał kościelne sprawy, które jego wdania się wymagały. Nie przeczę bynajmniej temu, ale podnoszę dwie rażące w tern porównaniu różnice. Raz, że Kościół pod rządem Moskwy zostaje teraz w jawnem prześladowaniu, a Papież Pius IX, wyraźnie zapowiedział, że nie mając innej drogi znoszenia się z Kościołem polskim, obiera drogę publicznych gazet, podczas gdy w chwili kasaty Prusy i Rosya nie występowały jawnie z prześladowaniem Kościoła, owszem zachowywały bona officia i nawet pozorną przy-

Prawda ta znajduje swoje zatwierdzenie w historyi. Jezuitom pruskim i białoruskim stały przed oczyma przykłady dwu świętych mężów i dwu zakonów, które mimo kasaty papiezkiej zachowały się. Któż świadomy dziejów kościelnych nie wie, że Innocenty V, uważając acz mylnie zakon Serwitów czyli sług N. M. P. za niepotwierdzony przez św. Stolicę, a temsamem jako objęty kasatą jaźń. Klemens XIV też nie zapowiedział, źe w państwach, w których monarchowie nie dozwolą biskupom ogłosić breve, wystarczającą jest do ogłoszenia publikacya tego breve w gazetach albo prywatne, choćby nawet przez nuneyu-szów uwiadomienie. Owszem z gazet publicznych dowiedzieli się pruscy i białoruscy Jezuici, że wolą Klemensa XIV było, i że się do tej woli za pozwoleniem jednak rządów, na całym zastosowano świecie, aby biskupi miejscowi w kolegiach owo breve ogłosili, dopokąd się to więc nie stało, mogli bez naruszenia sumienia wyglądać urzędowej czynności miejscowych biskupów i byłoby z ich strony lekkomyślnem i sprzecznem postępowaniem, gdyby jedynie w skutek gazeciarskich lub prywatnych wiadomości uczynili krok tak ważny, nie wyczekując biskupiego aktu, który im był wyraźnie od samego Rzymu wskazany. Powtóre zachodzi ta różnica, źe rozporządzenia Piusa IX należały do istoty zarządu Kościoła i sprawowania w prowincyach polskich duchownej władzy, kasacyjne zaś breve było lex poenalis, prawem karzącem, któremu nikt nie ma obowiązku poddać się przed legalnem onegoż ogłoszeniem, według onej maxymy non est imponenda obligatio zwłaszcza odiosa nisi de Ula certo constat — atqui non constabat certo, pi-zed legalnem ogłoszeniem, gdyż podziśdzień rozdwojone są zdania.

Dziwi mnie więc naiwność rozumowań ks. Theinera. Jezuici mieli oszukiwać własne sumienie, „zapomnieli przytem, że nie monarchowie (Frydryk i Katarzyna) wydali kasacyjne breve, ale Papież“, czynili ważność papiezkich wyroków zawisłą od akatolickich książąt, a temsamem przyznawali im moc prawodawczą kościelną, albo przynajmniej prawo zatwierdzania i aprobaty. Jezuici nie byli „krótkiej pamięci“, wiedzieli kto wydawał na nich wyrok, jak wiedzieli dobrze na czyją „prośbę“ (w breve kasacyjnem stoi : eaedem nobis oblatae sunt praeces) ten wyrok wydano, wiedzieli jednak i to, że do ogłoszenia tego breve było potrzebnem pozwolenie monarchów, że bez tego przyzwolenia biskupi nie mogli im tego breve ogłosić, ani oni do niego się zastosować. Tak było przed ich kasatą na lat sto i pierwej, tak jest we wszystkich niemal państwach podziśdzień, nie oni byli twórcami placeti regii i nie dla nich stęka dzisiaj katolicki Kościół pod wszechwładzą państwa. Powie kto, to mogli opuścić gromadnie kolegia i domy. Lecz czyż mogli popełnić ten rodzaj moralnego samobójstwa wbrew wyraźnemu zakazowi tego samego biskupa, który ogłosić im miał breve? i wbrew tenoru tegoż breve? Mogliź to uczynić wbrew temu, co się działo we Włoszech, Niemczech, Szwajcaryi, Hollandyi na nowym nawet świecie i zamorskich misyach, gdyż dopiero po ogłoszeniu przez miejscowych biskupów kasacyjnego breve, Jezuici swe kolegia opuścili i rozeszli się. Wszakże nawet w więzieniach lizbońskich postarał się Pombal o ogłoszenie tegoż breve.

lugduńskiego soboru 1774 postanowił ich znieść zupełnie i w tym celu polecił protektorowi zakonu, kardynałowi Ottoboni, aby zawezwał do Rzymu ówczesnego jenerała Serwitów sw. Filipa Beneti, prowincyałom zaś aby zabronili przyjmowania nowicyuszów, a księżom administrowania św. Sakramentów. Św. Beneti nie zastosował się do owej woli papiezkiej, ale odczytawszy ów list starszym Ojcom zebranym na kongregacyi, rozpisał po wszystkich domach i kościołach swego zakonu uroczyste modlitwy na odwrócenie nieszczęścia, naznacza jako vice-jenerała 0. Lotharinga. sam zaś spieszy do Rzymu. W tern po pięciomiesięcznych rządach umiera Klemens V. „Mniemano i nie bez podstawy, że Bóg skarał tego Papieża za to, że przed swojem na Stolicę św. wstąpieniem nie sprzyjał zakonowi“. Drugi po Klemensie Y Papież Jan XXI, przekonawszy się dowodnie, że zakon Serwitów był zatwierdzony przez Papieży jeszcze przed Soborem lugdyńskim, zatwierdził go na nowo, a jenerał zakonu Beneti policzony został w poczet świętych 1628 r.“ x) Widząc taką wyrozumiałość Stolicy św. dla zakonu Serwitów, słusznie wnosili Jezuici, że i względem nich taż św. Stolica okaże się pobłażliwą, i nie będzie domagała się od nich moralnego samobójstwa.

Drugi wymowniejszy nad wszystko był przykład św. Józefa Kalasantego i zakonu Pijarów, przykład tern więcej pouczający, że wspomina o nim kasacyjne breve Klemensa XIY w tych słowach: „Innocenty X brevem z d. 16 marca 1645 zniżył zakon Pijarów, chociaż od Grzegorza XY po pilnem badaniu zatwierdzony, dla ciężkich waśni i niezgod, do rzędu zwyczajnych kongregacyj bez żadnych ślubów, na wzór kongregacyi księży świeckich św. Filipa Nereusza czyli Oratoryanów; członkom zmodyfikowanego zakonu do innych zakonów wstąpić pozwolił, przyjęcia nowicyuszów i składania profesyi zabronił; przełożeństwo nareszcie i władzę jeneralnego ministra, wizytatorów i innych starszych przeniósł na miejscowych biskupów; wszystkie te rozporządzenia w przeciągu lat kilku zostały wykonane, aż nareszcie Stolica św. przekonawszy się o użyteczności wspomnianego zakonu, przywóeiła go do pierwotnej profesyi ślubów i dawnego zakonnego charakteru“.

Nie wchodzimy z jakich przyczyn Innocenty X zniósł zakon Pijarów. Był on mylnie poinformowany. Waśnie i niezgody miały źródło w oszczerstwach miotanych przez niektórych członków zakonu na św. fundatora Józefa Kalasantego. Dopuścił to Bóg dla

ł) Patrz : Acta Sanctorum przez Bolandystów, T. XXXVIII, str. 694 —696, wypróbowania heroicznych cnót swego sługi¹). Lecz nie o to nam tu chodzi, nas zajmuje nad miarę, co czynił ś. Jan Kalasanty ? Oto skoro breve zostało ogłoszone w Kzymie, wyprawił czemprędzej księdza Onufrego a sanctissimo Sacramento w kraje północne, dla wyjednania zakonowi protekcyi cesarza Niemiec i króla polskiego (Władysława IV). Rzeczywiście też kasacyjne breve Innocentego X nie zostało przyjętem w Węgrzech, Czechach, Morawii, Austryi i w Polsce, — i Pijarzy pozostali w tych królestwach tak jak byli przed onem breve, jako zakon o trzech istotnych ślubach. Do włoskich zaś kolegiów i domów pisał św. Kalasanty, prosząc i zaklinając na wszystko, aby żadnej w nich nie czyniono odmiany, ażby breve jurydycznie ogłoszone im zostało przez miejscowego biskupa²). — Udał się nadto do teologów i kanonistów, którzy dowieść mieli, co zresztą nie było rzeczą trudną, że to breve było obreptitium et subreptitium t. j. podstępnie i kłamliwie uzyskane. Byłoż to postępowanie buntem, rebelią? Zapewne gdyby jenerał Jezuitów Ricci, albo którykolwiek z nich napisał o breve Klemensa XIV, co pisał J. Kalasanty do swoich: debemus quantum in nobis est positum moliri, ut institutum nostrum subsistât, wszystkie siły wytężyć mamy, aby zakon nasz ocalał — to ks. Theiner nazwałby to bezprzykładną zuchwałością, buntem —

*) Patrz: Rohrbacher Hist, kościel. T. XXV, str. 115.

²) Nie od rzeczy przytoczyć listy tego Świętego. Oto co pisze pod d. BI marca 1646 r. do ks. Pawła Angeloni: „Czytałem co piszesz o kasacie i wiem, że bardzo bolejesz nad naszym zakonem. Mimo to należy zgadzać się z wolą Bożą i nie upadać pod ciosem, a ile w nas jest sił pracować, ażeby zakon nasz istniał dalej: „„quantum in nobis est positum moliri, ut institutum nostrum subsistât““. Widzicie więc, że nic nie ma być zmienione w sposobie naszego życia i w zakonnym obyczaju, dopokąd breve nie zostanie ogłoszone: nihil est immutandum isthinc... donec breve indicatur. Które gdy zostanie ogłoszonem, wtenczas według nowych konstytucyj żyć będziecie. Ja zaś od czasu do czasu doniosę wam, co tutaj (w Rzymie) w sprawie przywrócenia zakonu się zrobi, quidquid hic pro reintegratione fiet“.

non indicetur'.

W innym liście tejże daty adresowanym do ministra prowineyi Aquilei czytam: „Wiecie podobno o losie naszego zakonu; zniesiony jest i sprowadzony do prostej kongregacyi pod jurysdykcyą biskupów. Tak się Bogu podobało, niech będzie pochwalony na wieki“. „Nie powinniście się jednak tam (w Aquilei) niepokoić tem i smucić, ale trwać macie w zachowaniu reguły, dopokąd miejscowy biskup nie ogłosi breve. Commoveri ac pertubari isthic socii proptera debent sed manere in instituti custodia donec ab Ordinario loci breve

Ravignan T. II Documents, chap. X p. 452, 453.

ale że to jenerał Pijarów pisał, że to święty pisał, więc ks. Theirer listy te ignoruje. Jenerał Eicci nie wysyłał żadnych ajentów ani do króla pruskiego ani do innych książąt. Jezuici białoruscy i pruscy nie biegali do północnych książąt o protekcyę, nie starali się wykazać nieważności breve, chociaż byli równie jak św. Kalasanty przekonani, że intrygą i moralnym przymusem zostało na Klemensie XIV uzyskane, jeżeli więc postępek ten jenerała Pijarów nie przeszkodził jego kanonizacyi, jeżeli zakon Pijarów dla nieogło-szenia breve, a to w skutek zakazu niemieckiego i polskiego rządu, pozostał w tych krajach w pierwotnym stanie, w lat zaś niewiele potem przywrócony został na całym świecie ; to postępowanie pruskich i białoruskich Jezuitów w obec sumienia i sądu historyi było. prawem i godziwem. Ksiądz Theiner pracujący od lat 13, jak sam o sobie pisze, nad dalszym ciągiem roczników kościelnych Baroniusza, nie mógł nie wiedzieć o tern, jakże więc śmiał napisać, „że nigdzie nie poczynali sobie zuchwałej Jezuici jak w Prusiech, że tam równie jak w Eosyi wyzuli się nietylko z posłuszeństwa, ale z wszelkiej czci winnej Stolicy św.? Według sądów ks. Theinera zuchwałej jeszcze poczynałby sobie św. Józef Kalasanty, i bardziej niż Jezuici wyzułby się ze czci winnej Papieżowi Innocentemu X, a jednak tego niesfornego jenerała Pijarów czcimy na ołtarzu.

To dowód kanoniczny legalnego pozostania Jezuitów w Białej Eusi, mający swoje stwierdzenie w historyi zakonów. Podamy jeszcze inny ex absurdo, jak nazywają filozofowie, równie zrozumiały a przekonujący.

Gdyby pozostanie Jezuitów w Białej Eusi było aktem nieposłuszeństwa, buntu i rebelii, to białoruskich Jezuitów uważałby Pius VII nietylko za nieistniejących, ale przywracając zakon najprzód częściowo r. 1801 i 1804, a potem zupełnie 1814, byłby choć słowem jednym skarcił lub zaznaczył ten ich bunt i niesforność, a przynajmniej powstrzymał się od dawania im pochwał i wyliczania ich zasług. Inaczej bowiem przyjmowałby solidarność rebelii; rzecz praktykowana niekiedy w świeckich rządach, ale nigdy u św. Stolicy. Tymczasem pomijając wszystko to co od 1773 r. do 1801 działo się między białoruskimi Jezuitami a rzymską Stolicą (powiemy o tern niżej), przypatrzmy się postępowaniu Piusa VII z Jezuitami od r. 1801. Legalność ich istnienia w Białej Eusi od r. 1801 nie może ulegać jnż żadnej wątpliwości; nazywają się już w aktach papiezkich Congregatio Societałis Jesu. Marcowe breve Piusa VII Catholicae ftdei jest jasne i znane wszystkim.

Przyjmijmy tedy na chwilę hipotezę, że białoruscy Jezuici od r. 1773 do 1801 byli rebebelizantami. Czy ta hipoteza ostać się może ? Zdaje się, że tak. Pius VII w breve z 1801 r. nazywa białoruskich Jezuitów ' „extinctae Societatis Jesu presbiteri“ kapłanami zniesionego zakonu Jezuitów, w dwu innych brevach z r. 1804 i 1814 nazywa ich „saeculares sacerdotes in imperio Rossiaco degenies“ świeckimi kapłanami zostającymi w cesarstwie Rosyi. O nich to powiada, że chcą się wpisać do „nowej kongregacyi Towarzystwa Jezusowego, qui novae congregationi Soc. Jesu ad-scnbi vellent. Jenerałowie białoruskich Jezuitów Kareu i Gruber nie mają innego w breve papiezkim tytułu tylko superior, superior ac praeses generalis congregationis Soc. Jesu, starszy i przełożony jeneralny kongregacyi (nie zakonu) Towarzystwa Jezusowego. A więc wniosek loiczny, że Stolica św. uważała Jezuitów białoruskich za objętych kasacyjnem breve, za zniesionych nieistniejących już jako zakon, ale żyjących kolegialnie jako świeccy księża, dopiero breve 1801 r. pozwala im zawiązać się nie w zakon, ale w kongregacyą. Tego snąć argumentu chwycił się ks. Theiner, skoro pozostanie białoruskich Jezuitów nazwał bez żadnego zastrzeżenia, aktem nieposłuszeństwa i buntu.

Rzecz jasna, że oficyalnie, publicznym aktem nie mogła Stolica św. uznać białoruskich Jezuitów za istniejący zakon, nietylko przez wzgląd na dwory, które tyle nad uzyskaniem kasacyjnego breve u Klemensa XIV pracowały, ale także dlatego, że takiem uznaniem zakonu na Białej Rusi, uznałaby Stolica św. wdzieranie się rządu moskiewskiego w sprawy kościelne za legalne, Przyj§łaby słuszność i prawomocność placeli regii, które wprawdzie cierpiała, ale nigdy nie zatwierdzała. Zobaczymy niżej, w jaki sposób Pius VI tłumaczył się przed dworami burbońskiemi z tego co się stało na Białej Rusi w sprawie Jezuitów, w jaki sposób wypierał się solidarności z robotami arcybiskupa Siestrzenczewicza, tu dosyć nadmienić, że już dlatego, aby nie kompromitować Piusa VI, nie mógł Pius VII w swych brevach uznać białoruskich Jezuitów za istniejący zakon. Oficyalnie Jezuici, jako tacy, jako zakon nie istnieli, nie wypadało więc, aby Stolica Ap., która ich brevem Dominus ac redemptor zniosła na świecie całym, uważała ich w jakim zakątku ziemi jako istniejący zakon, dopokąd innem brevem powyższe kasacyjne breve odwołanem nie zostało. Do r. 1801 żadne takie breve nie wyszło od św. Stolicy, a więc do r. 1801 białoruscy Jezuici nie mogli figurować oficyalnie jako zakon, nie wynika jednak bynajmniej ztąd, że byli rebelizantami, że popadli w nieposłuszeństwo względem św. Stolicy i w ślad za niem idące cenzury i kary kościelne. Rozumiano to tak dobrze w Rzymie jak w Po-łocku, dlatego te same dwa breve, które białoruskich Jezuitów nazywają księżami świeckimi, kapłanami zniesionego Towarzystwa Jezusowego, nie szczędzą im papiezkich względów, pochwał i chlubnych wspomnień, chociaż ciż sami saeculares presbyteri, pres-byteri extinctae Societatis Jesu, nie przestali się uważać za zakonników za ordo regularis Soc. Jesu. Tak np. w marcowem breve 1801 przywracąjącem Jezuitów w Rosyi, pisze Pius VII do ówczesnego wikaryusza jeneralnego zakonu 0. Kareu. „W pokornem piśmie prosiłeś Nas w Twojem i w imieniu przebywających tam wyż wspomnianych kapłanów... ażebyśmy Wam apostolską powagą Naszą pozwolili połączyć się w dawne Towarzystwo i istnieć kanonicznie. My więc... nie chcąc zaniedbywać nałożonego nam pasterską troskliwością obowiązku, kleryków i księży, którzy nie lenią się do chętnej pracy w winnicy Pańskiej nową pobudką zachęcamy i łaskami i przywilejami nadajemy. Słuszną więc jest i uczciwą i katolickiej wiary wyznawcom nader użyteczną ta prośba Twoja. Aequa igitur ac honesta et tholicae religionis cultoribus perutilis haec postulatio tua itd.“ Każdy widzi, że jak z jednej strony troskliwie jest unikany wyraz „zakon, zakonne zgromadzenie“, tak z drugiej strony słowa Papieża tchną taką życzliwością i łaskawością, jakiej bezwątpienia nie okazałby Pius VII krnąbrnym, niesfornym ex-zakonnikom. Mógłżeby Pius dodając nowego bodźca do prac w winnicy Pańskiej, pochwalać tern samem dawne prace białoruskich Jezuitów, podnosić ich studium et taborem in excollenda vinea Domini, gdyby byli rebelizantami? Wszakże w takim razie i najznakomitsze ich czyny byłyby napiętnowane cechą rebelii. Możnażby nazwać prośbą zgromadzenia, które przez lat blisko 30 zostawało w jawnym gorszącym jak chce ks. Theiner względem Stolicy św. buncie, prośbę o ulegalizowanie tego buntu, nazwać aequa ac honesta suplicatio, słuszną i uczciwą? Niech każdy bezstronny osądzi.

ca-

W drugiem breve z d. 30 lipca 1804, przywracąjącem zakon dla królestwa obojga Sycylii, powtarza Pius VII dosłownie te pochwały, jakie oddał Jezuitom w swej do Stolicy św. prośbie Ferdy-

x) Bavignan T. II Documents str. 481, 482, nand neapolitański i na podstawie tych pochwał przywraca zakon w państwie tego króla. Wypadłoż to czynić dla rebelizantów?

Pod koniec tego breve z r. 1804, zastrzega Pius VII sobie i następcom swoim prawo ustanowienia tego, co będzie potrzebne dla utrwalenia i wzmocnienia Towarzystwa „reservantes nobis et successoribus nostris ea decernere ac praescribere, quae ad societatem ip :am firmandam et comuniendam in Domino judi-cœverimusu 1). Byłbyto szczególny rodzaj łaskawości, nagradzać rebelię zapowiedzią nowych łask i przywilejów.

W ostatniej swej bulli (nie breve) sollicitudo omnium Ecclesiarum z d. 7 sierpnia 1814 r., wypowiada tam Pius VII trzy uwagi godne głębokiego zastanowienia :

1. Ze wskrzeszenie zakonu Jezuitów było od samego zaraz początku jego papieztwa gorącem serca jego pragnieniem „id exequi tandem statuimus, quod in ipso Pontificatus Nosln exordio optaba?nusu.

2.    Bulla ta przywraca Jezuitów nie już jako kongregacyę, ale jako zakon i to na prośby prawie wszystkich biskupów katolickiego świata wszystkich prawie monarchów i korporacyj.

3.    Zachowanie zakonu uważa Pius VII jako dzieło Opatrzno

ściowe

Pytamy się więc : 1) Jeżeli pozostanie Jezuitów na Białej Rusi było aktem nieposłuszeństwa i buntu, jakiem sumieniem mógł

*) Tamże.

na

²) Powiedziawszy, że o przywrócenie zakonu upraszali go w gorących wyrazach jednomyślnie wszyscy prawie chrześcijańskiego świata arcybiskupi i biskupi i wszystkich prawie stanów i korporacyj znakomite osoby: ,,pro eadem Societatis Jesu restitutione unanimi fere totius Christiani orbis consensu instantes urgentesque petitiones a venerabilibus Fratribus Archiepiscopis ac Eppis, atąue ab omnium insignium personarum ordine et coetu quotidie ad nos deferunturwspomina dalej Papież o wielkich owocach, jakie ten zakon przyniósł w Rosyi i królestwie obojga Sycylii; z drugiej zaś strony wskazuje na świeże klęski Kościoła, „które raczej opłakiwać jak wspominać należy“ powszechne rozprzężenie zakonów (fatiscens disciplina regularium Ordinum), nad których reformą zamyśla, i tak ten ustęp kończy: „Uważalibyśmy się winnymi ciężkiej przed Bogiem zbrodni, gravissimi enim criminis in conspectu Dei reos nos esse crederemus, gdybyśmy w takich potrzebach chrześcijaństwa pozbawili się pomocy, jaką nam Opatrzność Boska w ręce podaje, si ea salutaria auxilia adhibere négliger émus, quae singulari providentia Deus nobis suppeditat i postawieni w łódce Piotrowej zawsze gwałtownemi wichry miotanej, gdybyśmy doświadczonych i silnych sterników, si expertes

jeden z najcnotliwszych bezwątpienia Papieży myśleć i to od pierwszej chwili swego na Stolicę św. wstąpienia o wskrzeszeniu z tych resztek całego zakonu? snąć więc ich czyn uważ, ł za legalny i prawy.

2)    Jakiem czołem śmieli prawie wszyscy biskupi katolickiego świata i co tylko było znakomitego w katolickiem społeczeństwie zgodnie, gorąco a wytrwale prosić Stolicę świętą o przywrócenie zakonu w dawnem jego znaczeniu i rozciągłości, jeżeli ten zakon dopuścił się tak gorszącej rebelii? Zadać od świętej Stolicy, aby niesforni ex-zakonnicy, którzy się wobec niej jawnego dopuścili buntu, zostali przywróceni i to po świecie całym — to doprawdy akt albo wysokiej zuchwałości, której przecie ks. Theiner nie zechce przypisać katolickiemu episkopatowi, albo dowód dziwnej nieświadomości rzeczy, której znowu w całym prawie episkopacie katolickim, współczesnym świadku tego co się działo na Białej Eusi i po za jej granicami, roztropnie przypuścić nie można. Snąć więc nietylko Pius VII, ale i cały katolicki episkopat i wszystkie znakomitości katolickie nie uważali białoruskich Jezuitów za buntowników. —

3)    Pius VII uważa resztki jezuickiego zakonu, z których taka pomoc wynikła dla katolickiego Kościoła w tej prowincyi i królestwie obojga Sycylii, uważa ich za „zbawienne posiłki, które mu szczególna Opatrzność Boska w ręce dała“. Powiada, żeby sobie poczytywał za zbrodnię nie użyć ich, gdyż są „wprawni i silni“ w bronieniu Kościoła i dlatego wskrzesza zakon. Opatrzność Boska nie używa przecie do obrony Kościoła rebelizujących ex-zakonników bez czci i sumienia. Papież nie mógłby przyjąć tego ciekawego podarunku Opatrzności Bożej otwartemi rękami, nie mógłby uważać się na sumieniu obowiązanym do użycia ich pomocy i nie dawałby pochwał ich wprawności i potędze w zwalczaniu nieprzyjaciół Kościoła i Stolicy św. Przyjąć więc potrzeba, że skoro Pius VII, a w tern przekonaniu towarzyszył mu episkopat katolickiego świata, uważał Jezuitów na Białej Eusi, bez czego nie istniałyby owe salutaria auxilia, za opatrznościowe dzieło Boga, skoro chciał użyć i rzeczywiście użył białoruskich Jezuitów jako szczep do odrodzenia się zakonu na całym świecie—to 281etni ich pobyt w tych ziemiach nie był aktem nieposłuszeństwa i buntu.

et validos qui sese nobis offerunt remiges... respueremus, którzy nam swoje usługi ofiarują, do przełamania bałwanów morza, grożących nam rozbiciem i zgubą. — Constitutif) Pii VII qua Soc. Jesu in statum pristinum in uni-verso orbe catholico restituitur. Romae 1814. druk współczesny.

Potrzebaż jeszcze mocniejszych dowodów? Podamy jeszcze jeden, który za komentarz do dwu powyższych służyć może.

Ks. Theiner uważa wszystko to, co nawet protestanccy historycy, jak Schoel, za pewnik przyjmują, a co się odnosi do ustnej Piusa VI aprobaty białoruskich Jezuitów, za wymysł i proste oszustwo ex-Jezuitów. Tymczasem zrobiono r. 1869 nowe wydanie instytutu Jezuitów w Rzymie pod okiem Piusa IX w drukarni Civilta catholica x). W tomie I zaraz po dekretach kongregacyj generalnych, których do r. 1773 było 19, czytam incorpore str. 418: Congre-gationes generales in Alba Russia habiłae. Décréta congrega-tionis generalis polocensis primae r. 1782. Na str. 421: Décréta congregationis generalis polocensis secundae r. 1785. Na str. 424: Décréta congr. gener. polocensis terliae r. 1799.

Gdyby białoruscy Jezuici byli nieposłusznymi i rebelizantami, w takim razie te ich połockie wrzekome kongregacye generalne, odbyte przed r. 1801, nie byłyby czem innem tylko „conventicula“, schadzką jakąś sekciarską. Jezuita Boero, głośny w Rzymie i po za świętem miastem ze swej erudycyi historycznej, któremu też podobno redakcya tego nowego wydania instytutu powierzoną była, wyznał nie raz jeden otwarcie, że uderzony był tą znajomością zakonnych ustaw, ich istoty i ducha z jaką dekreta połockich kon-gregacyj zostały napisane. Z tego już względu nie mogły one być schadzką, conventiculum, tern mniej mogły być wcielone w corpus Instituti i to w Rzymie pod bokiem świętej Stolicy contradicente nemine. Ze Jezuici nie taili się z tern nowTem w⁷ydaniem, za najlepszy dowód posłuży to, iż jeden egzemplarz tej nowej edycyi posłali do Berlina ad usum izby poselskiej, obradującej roku 1872 nad wypędzeniem ich z Niemieckiego cesarstwa. Argument ten silny i wymowny nabiera jeszcze nowej mocy z listu Piusa Vllgo, danego r. 1805 do jenerała Brzozowskiego w odpowiedzi na pismo tegoż jenerała, donoszące Ojcu św. o ukończonej kongregacyi po-łockiej piątej i o swojem na jeneralstwo wyborze. W liście tym Pius VII nazywa pismo 0. Brzozowskiego „nowym dowodem poświęcenia się i przywiązania, jakiem Towarzystwo zawsze się odznaczało względem św. Stolicy“, U7ia nuova testimo-nianza della divozione e attaccamento, per cui la Compagnia medesirna si e sempre dis tinta verso questa Santa Sede²).

¹) Institution Societ. Jesu. Editio novissima Romae 1869. 2 tomy in

magno 4to.

*) Tamże T. I, str. 484.

Słowa te byłyby komplementem wcale nie na swojem miejscu, byłyby minięciem się z prawdą, gdyby Pius VII uważał białoruskich Jezuitów za nieposłusznych i buntowników, a ich kongregacye przed 1801 za schadzki, na których wbrew woli świętej Stolicy radził o sobie zniesiony zakon.

A więc przyjąć należy, że pozostanie Jezuitów na Białej Rusi nie było aktem nieposłuszeństwa i rebelią. Dalszy przebieg wypadków, które wnet na niewątpliwych oparci dowodach opowiemy, przekona, że to ocalenie zakonu stało się w myśl św. Stolicy za wiedzą i przyzwoleniem Papieży Klemensa XIVgo i Piusa Vigo, było zaś, oceniając ze stanowiska historyczno-katolickiego prawdziwem opatrznościo-wem dziełem Boga. Niechaj nikt się tern założeniem naszem nie gorszy, niechaj nikt przed czasem mu nie urąga — cierpliwości w czytaniu, sprawiedliwości w sądach żądamy.

Rozpatrzeć się najprzód musimy w czynach i postępkach Jezuitów pruskich, którzy mimo kasacyjnego breve aż do roku 1780 a więc lat siedm. w tern państwie pozostali. — Usposobienie Fry-dryka ligo względem zakonu Jezuitów przyjazne zawsze i życzliwe, wiadomem było wszystkim, a niepokoiło niepomału filozofów, dwory i Klemensa XIV. Frydryk wypowiadał bez ogródki, że się nie lęka wrzekomej potęgi zakonu, ani jego intryg, widzi zaś w członkach tego zakonu dobrych księży i zdolnych światłych nauczycieli. Jeszcze 1770 r. pisał do Voltaire’a: „Ten dobry Franciszkanin (Klemens XIV) zostawi mi moich kochanych Jezuitów, których prześladują wszędzie. Ja zachowam z nich drogie ziarno, ażeby użyczyć z niego trochę tym, którzyby kiedyś chcieli pielęgnować u siebie tę rzadką plantę“ a).

Usposobienie to pruskiego króla nietylko jest uderzającem dlatego, że jako kalwin i filozof nienawidzić ich raczej był powinien, ale zadziwia tern jeszcze, że podczas siedmioletniej wojny o Szlązk Jezuici szlązcy niedwuznaczne dali dowody swej przeciw Frydry-kowi niechęci, uważając tę wojnę, jak była rzeczywiście, za niesprawiedliwą i przekładając poddaństwo Habsburgom jako katolickiej dynastyi nad supremacyą akatolickiego księcia. Wiedział o tern dobrze Frydryk, a d’Alembert nieomieszkał w swych listach podnieść tę nieprzychylność szlązkich Jezuitów ku Brandeburgskiej dynastyi, przestrzegając, że złych poddanych będzie miał z nich Frydryk

*) Oeuvres de Voltaire T. XXV, str. 408 (wyd. paryzkie 1784).

i wróżąc mu, „że pożałuje kiedyś, że dał przytułek pretoryanom jezuickim, których Papież niefortunnie rozpuścił'* *). To znowu rzucił się filozof ten do sarkazmu. Pisał do Frydryka, że wątpi „ażali Jezuici zechcą mu zrobić ten honor i przyjąć go do swej afiliacyi, jak to uczynili wielkiemu Ludwikowi XIV, który mógłby się był obejść bez tego honoru, i Jakóbowi II angielskiemu, który stworzony był raczej na jezuickiego braciszka jak na króla“ ,J). Drwił z Frydryka i Voltaire: „Nic mnie bardziej nie bawi, jak widzieć Frydryka jenerałem Jezuitów, spodziewam się, iż to naprowadzi Papieża na myśl, że się ogłosi Muffcim“³).

Nic te wycieczki rankoru i pamtieeiarskiego talentu nie pomogły. Frydryk w odpowiedzi przypomniał tyle sławioną łaskawość i tolerancyę tilozofów, za którą się d’Alembert przecie gniewać nie powinien, i powtórzył raz jeszcze, że się ani potęgi ani intryg jezuickich nie lęka. Rzeczywiście obok istotnego braku zdolnych naukowych mężówT, o którym wspomnieliśmy wyżej, obok tego ducha sprzeciwiania się, lesprit de condradiction, który jest nieodstępny od wszystkich charakterów dumnych a wyniosłych, polityczne także i to ważne dosyć względy skłoniły Frydryka do zachowania Jezuitów w swem państwie. Ludność oderwanego od Austryi Szląska była wskroś katolicką, również katolicką była część Prus zachodnich, pierwszem rozbiorem Polski do pruskiej monarchii wcielona, nakazywała prosta polityka nie tylko nie obrazić uczucia religijnego tych ludności, ale owszem czynić co tylko można, aby to uczucie religijne podtrzymać, żywić i spotęgować, tym bowiem sposobem najłatwiej przywiązują się do niechętnego sobie rządu ludności katolickie, które podbojem lub gwałtem weszły w skład akatolickiego państwa. Doradzały to samo uczynić inne względy społecznej cechy. Frydryk, który mawiał, że jeżeliby chciał jaką prowincyę ukarać, toby jej dał filozofów za rządców, wiedział dobrze jakie niebezpieczeństwo grozi każdemu państwu, gdyby wychowanie młodzieży dostało się w ręce filozofów, ludzi bez wiary, czci i sumienia, troskliwy więc o jego byt i trwałość, chciał mieć za nauczycieli młodych pokoleń ludzi wytrawnych i religijnych, takich zaś dostarczał mu dopiero co zniesiony zakon⁴).

ł) Oeuvres philosophiques de ä'Älembert. Str. 18.

²)    Tamże list z stycznia 1773.

³)    List do d’Alemberta d. 11 czerwca 1776.

*) Podziela to nasze zdanie nieprzechylny Jezuitom St. Priest: Filozofowie byli zdziwieni, strapieni i oburzeni (tern że dał Jezuitom opiekę rozgłośną

Bądźcobądź Frydryk postanowił nie przyjąć kasacyjnego breve w swem państwie, zaraz więc po okazaniu się onego rozesłał okólnik do wszystkich, przypominający wszem i w obec każdemu, „że w państwie jego nie mogą być głoszone i rozpowszechniane żadne bulle, żadne breve papieskie bez zezwolenia monarszego, że więc do tego rozporządzenia zastosują się wszyscy biskupi w razie gdyby kasacyjne breve Klemensa XXIV doszło do ich dyecezyi. Poleca im dalej, że ponieważ postanowił zachować w swem państwie Jezuitów, to oni (biskupi) użyją wszelkich środków, aby to breve zostało przytłumionem i w tym celu wydadzą surowe, pod grozą kar wielkich rozkazy do wszystkiego duchowieństwa katolickiego, aby to kasacyjne breve nie ważyli się ogłaszać, gdyby zaś mimo tego zakazu ważył się to kto uczynić, albo gdyby jaki biskup zagraniczny a tak kapryśną). Frydryk nie zważał na ich gniewy, pozostał głuchym na ich skargi; było to dla niego złośliwą rozkoszą (znowu duma filozofa), że mógł w tej tak ważnej dla filozofów sekty okoliczności wywieść w pole ich nadzieje. Nie myślał ani żałować tego co zrobił, ani prosić o przebaczenie. Nie myślał uwielbiać tego, co spalił, albo odwoływać swe czyny, pozostał wierny katechizmowi encyklopedyi, podpisał nabożnie składkę na statuę Voltaire’a, ale wśród tych dobrych uczynków filozofickiej pobożności, nie był tak bardzo prawowiernym w wewnętrznej administracyi państwa, idąc za ową przez filozofów niegdyś głoszoną maxyma: „należy dawać ludziom szezutka w nos, obsypując ich równocześnie grzecznościami“. D’Alembert nie był kontent z tej taktyki. Ażeby zmusić Frydryka do oddalenia tych nowych posiłków (Jezuitów) poruszył niebo i ziemię, filozofią i moc przysięgi, a rozpaczając o swej sprawie, rzucił się do polityki podejrzliwości itd.“ Dalej opisuje St. Priest na dwudziestu kilku stronicach, jak sekta filozofów, postępując na drodze przeczenia i wyszydzania wszystkiego, poczęła już przeczyć istnienie Boga i wszelką religię, i wprowadzała w teoryę to, co w 20 lat potem wykonała rewolucya wńelka t. j. wywrócenie tronów i społecznego porządku rzeczy. Wyrazem tych doktryn była książka: System natury, ów „piknik filozofów“, gdzie każdy przynosił swoje argumenta, aby bluźnić Bogu, ludziom, instytutom, obyczajom, opatrzności i cnocie. Voltaire i filozofowie zabrali się do krytykowania rządów Fryderyka, wydrwi-wali jego zwycięztwo, jego miłość ojczyzny itd. Wszystko to sprawiło: „że Frydryk u schyłku swej świetnej karyery, podał encyklopedystów w dyskredyt u przyszłych pokoleń. Nie chcąc się mścić za przeszłość, uważał ten wielki król i wielki człowiek za obowiązek dla siebie, łożyć walną tamę przeciw wylewowi zbyt wezbranemu; nie tyle w interesie dopiero co nabytego Szlązka, jak w celach ogólnej polityki, usiłował zneutralizować encyklopedystów, potrzymując swoją potężną ręką resztki zakonu Jezuitów... Protekcya użyczona przez Frydryka Jezuitom, jest zapowiedzią akcyj, wielkiej dla XVIII wieku doniosłości, Od tego bowiem czasu nastąpiła scysya między filozofami a monarchami“, (Chute des Jésuites 262, 286).

próbował podobne breve wprowadzić i rozpowszechnić w kraju, aby natychmiast królowi donieśli¹).

W kilka dni potem d. 14 wrześ. 1773 wyszedł z kancelaryi królewskiej drugi okólnik do pruskich biskupów-: „Uważaliśmy za rzecz bardzo potrzebną, ażeby Wam raz jeszcze przywołać w pamięć i zarazem uwiadomić Was, że dla wrażnych przyczyn postanowiliśmy wzbronić Wam ogłoszenia wspomnianej bulli papiezkiej, znoszącej zakon Jezuitów. Waszą to rzeczą będzie uwiadomić o tern podwładne Wam duchowieństwo, że doszedł do Was taki nasz rozkaz“ itd.²). Donosi o tem z Rzymu poseł francuski Bernis do księcia d’Aiguillon pod d. 3 list. 1773 „król pruski odesłał wro-cław-skiemu biskupowi kasasyjne breve, polecając mu, aby je przytłumił de le laisser dormir. Zabronił też biskupom tej części Polski, którą zabrał, ogłoszenia tego breve ³).

Despotyczny ton Frydrykowego listu, niedozwalał żadnych tłumaczeń i zwlekań ze strony pruskich biskupów, wola monarsza była im objawiona, placetum regium istniało w całej swej rozciągłości w katolickich monarchiach, biskupi tych państw poddawali się temu porządkowi rzeczy bez ściągnienia wyrzutów ze strony Św. Stolicy ; tembardziej w protestanckich Prusiech chcąc ujść gorszych zamieszek i zatargów, zastosować się musieli do tej najwyższej monarszej woli. Jezuici z swej strony mając przed sobą przykład Pijarów, S. Filipa Beneti i św. Józefa Kalasantego zostawali spokojnie w swych pruskich domach, czekając przybycia delegatów biskupich. W⁷ gruncie serca radzi temu byli, jak cieszy się i raduje skazany na śmierć, gdy wyrok śmierci odwleczony widzi i zabłyśnie mu nadzieja, że cofnięty zostanie na zawsze ; nikt się tem gorszyć nie może, kto zna serce ludzkie, kto zna dzieje Kościoła. Była więc radość i wśród pruskich Jezuitów, skoro tak niespodziewaną pomoc znaleźli, ale też było i zamięszania wiele, nim się zdołano zorientować.

Zawiązała się więc w celu wzajemnego porozumienia ciekawa korespondencya między przedniejszymi Ojcami pruskich i białoruskich Jezuitów. Prowincyał szlązkich Jezuitów 0. Franciszek Gleixner pisze do rektora seminaryum w Brunsberdze 0. Łaskiego pod d. 2 paźdz. 1773 r. „Już nietylko z opowiadań ludzkich, ale od wrocławskiego rektora (był nim 0. Antoni Reifenauer) wiado-mem mi jest, że król nasz JM., aby swe imię unieśmiertelnić, świadczy nam wiecznej pamięci godną łaskę, że zniesiony w innych częściach świata zakon nasz, w swem państwie bez żadnej zmiany zachować dobrowolnie (tj. nieproszony o to) postanowił. W tym celu zabronił ten najłaskawszy monarcha ogłosić kasacyjną bullę na Szlązku, tak jak w całem swojem państwie zabronił ją przyjąć Przewielebnym biskupom w których dyecezyach zostają nasze kolegia berłu Jego podległe. Otrzymałem nadto temi dniami od ministra spraw wewnętrznych rozkaz, abym ezemprędzej uwiadomił o tem Wielobność Wasze (0. Łaskiego) ja zaś z swej strony proszę W. W., aby oznajmił to wszytkim Jezuitom, zostającym w kolegiach i domach w zachodnich Prusiech i w Nowej Rosyi (Białej Rusi). Lecz pragnąłbym także poznać usposobienie (sensaj Wie-lebności Waszej i Jego towarzyszy, a najprzód: jakie byłyby najstosowniejsze środki do zachowania zakonu w tych krajach, gdzie jeszcze dotąd istnieje? Powtóre przyjąwszy myśl zachowania zakonu, na co potem uzyskać będzie potrzeba przyzwolenie papieskie, czy kasacyjna bulla niedotyka także krajów monarchy pruskiego i czy nam godzi się przyjąć z wdzięcznością wysoką protekcyę króla? Czy w razie, gdyby potrzeba była nowego obrać rządcę (novum eligere caput) dlatego, że Ojciec nasz (jenerał Ricci) nie mógłby tu przybyć, albo by mu nie dozwolono tego; czy w takim razie należy wybrać deputatów z prześwietnej prowincyi szlązkiej, któ-rzyby po odbytej wprzód kongregacyi prowincyonalnej elektorami być mogli? Piszę o tem do Wielebności Waszej, albowiem nie wiem, ażali prowincyał (wielkopolski 0. Orłowski rezydujący zwykle w Poznaniu) urzęduje jeszcze ; nie wiem też jak się nazywa i gdzie zostaje, proszę tedy usilnie, aby W. W. o dobrotliwych intencyach króla J. M. uwiadomił ks. prowineyała (Orłowskiego) i ażeby ten zniósłszy się w tej tak ważnej sprawie z wszystkimi przełożonymi domów, które sa pod panowaniem króla JM. i dojrzale ją rozważywszy, aby doniósł mi jak najprędzej, jakie są ich zdania i mniemania, tudzież proszę W. W., aby mi wskazał najkrótszą i najpewniejszą drogę, którąbym mógł się znosić z ks. prowincjałem albo z Wielebnością Waszą. Potrzeba także będzie postanowić, czy kolegia i domy podległe JM. królowi pruskiemu, jedne osobną teraz składać mają prowincyę? W Polsce czy przyjętą została bulla, i czy jest jaka wiadomość, gdzie, w których stronach jeszcze zakon jako z pewnością istniejący jest uważany? Oprócz tego, czy też nie macie w tamtych stronach (w Warmii) Ojców francuskich biegłych w matematyce mianowicie praktycznej i w naukach klasycznych, z którychby trzech lub czterech dla nauczania młodzieży do Szlązka przybyć miało ochotę? Zaskarbiliby sobie przez to z pewnością łaskę króla JM. Wyczekując z niecierpliwością odpowiedzi, którą przedłożyć mam ministrowi spraw wewnętrznych, polecam się św. modlitwom itd.“ *)

Podobnej treści list pisał 0. Gleixner do rektora kolegium połockiego (na Białej Eusi) 0. Czerniewicza. pod d. 3 paźdz. 1773 donosząc, „że król pruski postanowił zachować Jezuitów w swem państwie, że wzbronił biskupom przyjęcia i ogłoszenia klemenso-wego breve, że przez panów swych dworskich i urzędników upewnił ich (Jezuitów) o swej opiece, dopytując się zarazem, w jaki sposób zamyślają białoruscy Jezuici obrać sobie głównego przełożonego i urządzić się“ -).

Bezwątpienia był to orzech twardy do zgryzienia. Jeżeli powstawała wątpliwość co do legalności pozostania w Prusiech i ta niepokoiła nad wszelki wyraz, to jakże przystąpić do obioru głównego przełożonego, który przecie zatwierdzony być powinien przez Papieża, jaką dać mu nazwę, kiedy jenerał Eicci żyje jeszcze? Krytyczność położenia objawia się w cytowanym wyżej liście szląz-kiego prowincjała, którj może zbyt gorąco wziął sobie do serca oświadczenia Frydrykowe; z jednej strony błogosławi królowi, który zakon zachować pragnie, z drugiej strony nie wie co począć, czy przyjąć opiekę lub nie, czy uważać się za istniejące zgromadzenie lub nie; pyta tedy, dowiaduje się pilnie, ażali jest gdzie jaki kraj, w którymby Jezuitów za istniejący zakon uważano? Byłoby to ważną

‘) Archiw. watyk. Ms. vol. 247 Polonia.

*) Hist. Albo-Russae Soc. T. I, lib. 2, cap. 3. Ms. archiw. Jezuit. poi.

premisą dla niego. Bada i zasięga zdania swych braci, może z ich postępowania da się wydobyć jaki modus vivendi dla siebie. Ta niepewność wprawia go w pewien stan gorączkowy, który wylewa się na papier niedość jasną stylizacyą w samych zdaniach pytajnych. I toż ma być zuchwalstwo szlązkich Jezuitów, którem się tak gorszy ks. Theiner? Zuchwalec wyłamujący się z pod władzy, zdąża śmiało do celu, nie oglądając się na żadne bulle czy breve, nie przebiera w środkach, byle te wiodły do celu ; przeciwnie w liście 0. Gleixnera widzimy obawę, niepewność i niestanowczość. Myśl wyboru głównego przełożonego jest rzucona z wyraźnem niedowierzaniem w jej udanie się *). Mógł prowincyał szlązki, najwyższy przełożony w tych ziemiach, ogłosić się lub kazać obrać się naczelnym przełożonym, mógł rządzić z władzą jeneralską nad tymi 139 Jezuitami, którzy pozostali w Szlązku, i nad tymi, którzy z zaboru polskiego przyłączyćby się doń chcieli — któżby mu się sprzeciwił? Król? król owszem pragnął tego. Biskupi? ci skrępowane mieli ręce, nie przysługiwało im zaś nigdy prawo wglądać do instytutu i konstytucyj zakonu. Tymczasem ks. Glekner i jego towarzysze oglądają się na to, co Rzym powie? Przyzwolenie Stolicy świętej kładą jako warunek konieczny, bez którego ani podobna myśleć o zachowaniu zakonu. Podnoszę te ważne okoliczności, aby wykazać jak dalekimi byli szlązey Jezuici od rebelii i buntu.

Znajduję w innych dziełach, co też i ks. Theiner roku 1835 w swej książce o „naukowych instytucyach kościelnych“ utrzymuje, że Jezuici prosili króla, aby im do kasacyjnego breve zastosować i rozejść się dozwolił. Co do mnie, nieśmiem tego twierdzić, bo

J) Dziwi mnie, jakiem czołem bezimienny autor artykułu „Polska i Klemens XIVty" śmie twierdzić, źe 0. tileixner w wspomnionym wyżej liście do 0. Łaskiego, już dopytuje się o miejsce elekcyi nowego jenerała i „dla uśpienia obaw i wszelkich skrupułów dodawał, źe znajdzie się biskup, który weźmie całą tę sprawę w opiekę" i t. d. Otóż w tym liście, którego wierną kopię miałem przed sobą, żadnej o jakimkolwiek biskupie nie ma wzmianki. Może ks. Theiner, za którym autor wspomnionego artykułu rzecz tę powtarza, miał do swej dysp-zycyi inne dokumenta. W takim jeszcze razie trudno się dopatrzeć tego ducha niesforności, o jaki obwinia ks. Theiner szlązkich Jezuitów, gdyż był to najprzód sam tylko prowincyał szlązki, inni Ojcowie pruscy, jak sam ks. Theiner przyznaje, mianowicie 0. Łaski za nim nie poszli, powtóre ów biskup (miał być nim dworaczy Krasicki) ofiarował swą pomoc na drodze legalnej, dyplomatycznej, co przecie nie jest jeszcze buntem i nieposłuszeństwem. Autor więc rzeczonego artykułu przychylny zresztą i usiłujący być sprawiedliwym dla Jezuitów, kopi-jując ks. Theinera, wyrządził dobrej pamięci szlązkich Jezuitów krzywdę. (Patrz Przegląd Poznański T. XIX, str. 57, 58).

nie mam na to dokumentów, to jednak jest pewną rzeczą, że król krzątał się bardzo w Rzymie, aby przyzwolenie Stolicy świętej dla swego zamiaru uzyskać, snąć więc nacierali na niego pruscy Ojcowie i dali mu do zrozumienia, że bez tego zezwolenia ostać się nie mogą. Ale czyż możebną było rzeczą zyskać podobne zezwolenie u Klemensa XIV, otoczonego ministrami burbońskich dworów, którzy argusowem okiem czuwali, aby olbrzym powalony przez nich na ziemię nie drgnął życiem?

Klemens XIV i jego nuncyusz w Warszawie Garampi znaleźli się w położeniu dosyć kłopotliwem. Nuncyusz warszawski, człowiek giętki i umiejący ustępować przed potęgą dworów, nakreślił w depeszy z dnia 3 listopada 1773 r. następujący plan akcyi: „Sądzę, że w obecnych okolicznościach każdy krok w tej mierze u tych monarchów, mianowicie zaś u króla pruskiego, przez Stolicę św. lub jej nuncyuszów przedsięwzięty, byłby niebezpiecznym; jeżeli bowiem skłoni się (Frydryk) do naszych żądań, to zapewne tylko pod dziwacznemi warunkami, jeźli zaś je odrzuci, to nie ujdziemy cierpkiej i upokarzającej odpowiedzi i nie unikniemy innych publicznych zajść, które będą z ujmą powagi i władzy papiezkiej. Za niebezpieczniejszą jeszcze rzecz uważam, chcieć zmusić tych zakonników zagrożeniem kanonicznych kar, albo napiętnowaniem ich jako nieposłusznych papiezkim rozporządzeniom, gdyż nie braknie między nimi głów niespokojnych i pochlebców świeckiej władzy (a przecie breve zniosło ich jako niebezpiecznych dla tejże świeckiej władzy); nie zabraknie też i w Berlinie uczonych a śmiałych protestantów, którzy przywoławszy sobie na pomoc przewrotne zasady prawa kanonicznego, łatwo mogliby wzniecić kwestye sporne i bronić zdań zakłucających spokój Kościoła, zdań które mogą łatwo skompromitować kościelną władzę wobec świeckiej i władzę biskupów na równi postawić z papiezką. Wreszcie i niektórzy biskupi mogliby się omamić pozornemi powodami i mniemaną koniecznością, że nie mogą inaczej ocalić swój i owieczek swoich spokój, jak idąc za wygodniejszą chociaż może mniej prawdopodobną opinią, którąby kiedyindziej, ten jedyny wypadek wyjąwszy, ze wstrętem odepchnęli. Skoroby zaś podobne kwestye sporne w jednym tylko zakątku chrześcijaństwa wzniecone albo raczej wskrzeszone zostały, to wkrótce rozpowszechnią się wszędzie i nie ręczę, że potem wielu katolickich książąt zostanie wezwanych do wmięszania się w takowe, coby znów nowe klęski sprowadziło. Jeżeli więc w tem tak krytycznem i nie-bezpiecznem zawikłaniu mam swe zdanie wypowiedzieć, to należy nam unikać i najdrobniejszej okoliczności, któraby już i tak zapalony pożar rozszerzyć mogła. Dopokąd więc nie poda nam się pray-jaźniejsza sposobność, zdaje mi się, że najpewniejszym sposobem wyjścia jest, zyskiwać na czasie i zamknąć oczy, tak jak gdyby Ojciec św. zostawił tych Jezuitów jedynie zgryzotom ich sumienia i nie troszczył się wcale o ich wyżebraną egzystencyę. Jestem przekonany, że sumienniejsi i roztropniejsi Jezuici nie zniosą długo wyrzutów sumienia, i albo prosić będą króla aby im do kleru świeckiego przejść dozwolił, albo się z jego państwa wyniosą. Król też widząc, że Papież dosyć jest w tej mierze obojętny, nie będzie mu się chciał tak bardzo opierać, może też łatwiejszym będzie do przyjęcia przedstawień, jakie mu zrobią biskupi i co roztropniejsi Jezuici, skoro pierwszy zapał minie“ x).

Plan ten podobał się w Ezymie. Klemens XIY i kongregacya de rebus extinctae Societatis, przesłała na ręce sekretarza stanu kardynała Palavicini wielkie pochwały warszawskiemu nuncyuszowi, udzielono mu wszelkiej potrzebnej władzy do rozwiązania od ślubów (ale nie od profesyi) tych Jezuitów, którzyby się o to do niego z Prus lub Białej Rusi zgłosili, co jest nowym dowodem więcej, że w Rzymie także uważano pruskich i białoruskich Jezuitów, którym kasacyjne brève nie zostało jeszcze ogłoszone, za rzeczywistych zakonników. Co do reszty upornych Jezuitów (refratarii Gesuiti') polecono nuncyuszowi „aby im dał do zrozumienia, że mają ścisły obowiązek być dobrowolnie posłusznymi Papieżowi, że czyniąc inaczej stają się buntownikami i podpadają cenzurom kościelnym“ ; w ogóle miał nuncyusz czynić wszystko, „aby tych zakonników oderwać od świeckiej władzy, która ich broni“ ²).

Ale to milczenie Papieża nie podobało się burbońskim dworom. Ministrowie tych dworów, którzy w sprawie Jezuitów zwykli byli rozkazywać Papieżowi pod groźbą schyzmy i zerwania dobrych stosunków, oburzali się, gdy tenże sam Papież uważał za rzecz stosowną milczeć wobec uporu innych monarchów. Nieukontento-wanie to panów dyplomatów zadziwia tembardziej, że Klemens XIV zastawiał się długi czas koniecznością poprzedniego zezwolenia na kasatę innych także książąt Europy. Chwalili oni wprawdzie jego łagodność i kondescencyę, ale półgębkiem, doradzając równocześnie energiczniejsze kroki, to aby wydał do niemieckich biskupów ency-

¹) Theiner. Pontificat T. II, str. 405, 407. a) Tamże 408.

klikę, piętnując w niej nieposłuszeństwo szlązkich Jezuitów, to aby zagroził im kościelnemi karami; „gdyż milczenie w tak ważnej sprawie musi podziałać niekorzystnie, dowodziłoby ono bowiem albo niestanowczości przekonań Ojca Św., albo zanadto wiele słabości, która nie umie nakazać poszanowania papiezkim uchwałom“. To znów straszono biednego Papieża całą siecią intryg, nawiązaną przez pruskich i białoruskich Ojców z ex-Jezuitami w Rzymie i innych krajach, i jakąś sekretną agitacyą, zmierzającą do zakłócenia publicznej spokojności ¹).

Papież jednak, czy to przez wrodzoną sobie słabość charakteru, czy to że w gruncie duszy rad był zachowaniu Jezuitów, czy też przez prostą roztropność polityczną nie dał się nakłonić do żadnego publicznego aktu. Za to kongregacya de rebus extinctae Societatis, ustępując naleganiom burbońskich ministrów, wystosowała z początkiem stycznia 1774 r. zbyt może dosadnio zredagowane dwa listy: jeden do arcybiskupa pragskiego, pod którego jurysdykcyą zostawało hrabstwo Glatz, siedziba szlązkiego prowincyała i wszystkiej starszyzny, wzywając go, aby pouczył tych Ojców, w jaki sposób Kościół św. i Papież chcą użyć ich duchownej posługi; drugi list do wrocławskiego koadjutora zachęcał do dalszego oporu przeciw rozkazom króla, aby zwlekając (cunctando) odmawiał Jezuitom wszelkiej jurysdykcyi i wszelkich święceń i dyspens ²). Na biskupa warmińskiego Krasickiego, który dogadzając królowi protegował pruskich Jezuitów', ofiarować nawet im miał według ks. Theinera swoją pomoc wT Rzymie, nasadziła kongregacya warszawskiego

nuncyusza.

Lecz Garampi mimo swego mądrego planu podejrzy wał, że po za plecami dyplomacyi odbywają się negocyacye między Stolicą świętą a dworem berlińskim. W przytoczonej bowiem wyżej depeszy pisze zaraz na wstępie : „Nieśmiem mego zdania z pewnością

*) Theiner T. II, str. 496 — 499.

²) Theiner T. III, 350, 353. Czytam w tych listach takie np. wyrażenia-dumque omnes clausam, mutilam et qualibet sorde maculatam offerunt hostiam, to jest, źe Jezuici odprawiają sehadzkową, okaleczoną i wszelkim brudem splamioną ofiarę mszy św. Nie jest to styl kuryi rzymskiej. Kongregacya, skład jej poznaliśmy w rozdz. YI, części I, uważa tych Jezuitów za wyklętych. Nie byli nimi, bo nikt im brève nie ogłosił, klątwy zaś i cenzury dotykały tych, którzy dopiero po ogłoszeniu breve onemu śmieliby się sprzeciwić. Również koadjutor wrocławski mógł Jezuitom odmówić nowych święceń i aprobaty dla nowo-przy-byłych księży, ale nie mógł jej odmówić tym, którzy już ją mieli, nie mógł też wzbronić im uczenia w szkołach, bo nad szkołami czuwał rząd.

wypowiedzieć, tembardziej, że nieznane mi są kroki, jakie może tymczasem w Rzymie poczyniono“, da mir dû Schritte zinbekannt sind, die man vielleicht in Rom inzwischen gethan habe ¹). Rzeczywiście też król tymczasem pracował w Rzymie, aby uzyskać pochwalenie swoich zamysłów. Czegóż właściwie chciał Frydryk? Rzecz ściśle biorąc, nie upierał się przy zachowaniu Jezuitów jako zakonu, pod dawną regułą i nazwą Societas Jesu, obojętnym był na prace Jezuitów w konfesyonale i na ambonie, jemu chodziło głównie o nauczanie w szkołach i o tyle tylko chciał, aby Jezuici razem żyli w swych kolegiach i według swego ratio studiorum nauczali. Na zarzut, że celu tego dopnie dozwalając się im sekularyzować, odpowiadał, że wtenczas utrzymanie osób, skoro każdemu ex-Jezuicie wyznaczyć będzie potrzeba osobną pensyę, więcej będzie kosztowało, że sekularyzowani Jezuici nie mając żadnego węzła między sobą, nie poczuwając się też do żadnej względem króla wdzięczności, rozbiegną się, korzystniejszych szukając sobie zatrudnień, i szkoły zostawią pustką. Te racye miały coś prawdy za sobą ; dochody które wystarczały na utrzymanie profesorów in communitate, t. j. wspólnie żyjących, nie starczyły na płacenie każdemu z nich pensyi i to znacznej, za lichą bowiem płacę któż się podejmie trudnej pracy nauczania, zwłaszcza gdy wie zkądinąd o braku ludzi zdatnych do tego zawodu? Wiedział też Frydryk jak w sąsiedniej Polsce ex-Jezuici większą połowę szkół swoich porzucili, ale tam było ich kim choć w części zastąpić, byli Pijarzy, byli Bazylianie, on zaś u siebie nie miał nikogo. Pragnął więc z swoich Jezuitów utworzyć rodzaj korporacyi naukowej stawiając im ich dawne dochody i dawny tryb życia, z którym im tak dobrze było, pragnął ich trwałość ubezpieczyć, dając im możność przyjmowania, w miarę ubytku starszych, nowych współpracowników. O takie więc zachowanie zakonu starał się w Rzymie. Starania te napotkały na opór dyplomatów i filozofów — z tymi ostatnimi nie rachował się wiele, ale oporu pierwszych przełamać nie mógł. Po kilku wiąc bezowocnych usiłowaniach polecił ajentowi w Rzymie ks. Columbini wręczyć obszerny metnoryał Klemensowi XIY, memoryał, o którym rozmyślnie przemilczał ksiądz Theiner, a który w całej swej rozciągłości podał nam bezimienny krytyk Theinerowego dzieła¹). Wypowiada tam Frydryk swoje szczere chęci zachowania zgody z świętą Stolicą, podaje pod jej

zo-

swernu

r) Kritische Beleuchtung str. 320—323.

rozwagę słuszność swoich powodów, dla których zatrzymać pragnie Jezuitów, a są one te same, o których wyżej wspomnieliśmy, następnie upewnia, że wcale nie upiera się przy zachowaniu zakonu jako takiego.... „nie może jednak mimo zniesienia tego zakonu uważać publiczną działalność Jezuitów w swych państwach jako już skończoną. Działalność ta zasadzała się na wychowaniu młodzieży w pobożności i naukach, i w utrzymaniu teologicznego stu-dyum katolickiego... Ten a nie inny jest zamiar króla JM. i to jest tak prawdą, że ogłosił się i oświadcza się teraz obojętnym na wszystko, co trąci jezuityzmem (sic); imię, suknię, śluby, reguły, wszystko to można zmienić, byleby tylko ich zewnętrzna działalność pozostała. Tym sposobem usuniętym zostanie najważniejszy zarzut, tj. że nie należy zachować Jezuitów jako zakonu“. W końcu memoryału znajdujemy ciekawą klauzulę, że gdyby Papież nie mógł się w tych okolicznościach zniżyć do tego nawet ustępstwa, „to król JM. zadowolni się sekretną instrukcyą, daną do pruskich biskupów, aby nie przeszkadzali zwyczajnym zatrudnieniom Jezuitów, lecz owszem takowego im roztropnie pozwalali“. Dalszych ustępstw Fry-dryk czynić nie chciał.

Negocyacye pruskiego ajenta w Rzymie nie mogły się ukryć przed czujnem okiem dyplomacyi zachodnich mocarstw. Zadzwonili na nowo na alarm, lecz vana sine viribus ira. Frydryk nie troszczył się o ich gniewy, jak mało go obchodziły rozsiewane przez nich wieści, że swym Jezuitom jenerała wybrać rozkazał, że ten jenerał już jest obrany w osobie ks. Troiła itd. Frydryk wezwał wprawdzie przez ministra stanu, owego theinerowego posłańca jenerała Ignacyanów ks. Pintusa, aby przyjął urząd vice-jenerała, ale odpisał mu ten Jezuita, jak sam o tern urzędownie donosi prezesowi kongregacyi de rebus extinctae Socieiatis, „że jeżeli król JM. otrzyma papiezkie zezwolenie, (słowa są listu), abym objął zarząd szlązkich Jezuitów w świeckiej sukni, to może zgodzę się na to, w przeciwnym zaś razie nigdy, gdyż nie chcę być nieposłusznym Rzymowi, ani dopuścić się niepoczciwego czynu“ł).

Podobnie postąpił sobie rektor papiezkiego seminaryum w Bruns-burgu 0. Łaski. Na pytania szlązkiego prowincyała 0. Gleixnera nie dał odpowiedzi ; a idąc za radą koadjutora warmińskiego, swego przyjaciela od serca, wystosował pod d. 13 listop. 1773 pełen czci

D List 0. Pintusa do kard. Zelada, umieszczony w Kritische Beleuchtung str. 318.

i uległości list do warszawskiego nuncyusza, oświadczając się w swoim i braci swoich imieniu, z gotowością do zastosowania się do breve. Król Frydryk nie opierał się bardzo temu, przez wzgląd na to, że zakład ten zostawał pod bezpośrednią zwierzchnością świętej Stolicy i z papiezkiego skarbu na ręce nuncyusza roczną otrzymywał subwencyę, zastrzegł sobie tylko, że rektor i wszyscy profesorowie zostaną jak byli przy zarządzie i nauczaniu w onem kolegium ¹).

Nie tak prędko jednak nastąpiło urzeczywistnienie tej sekula-ryzacyi brunsberskiego seminaryum. Czytam bowiem w liście 0. Orłowskiego, prowincyała wielkopolskiego datowanym 18 lipca 1774 do rektora połockiego 0. Czerniewicza : „Jakie jest usposobienie Ojca Św. względem nas, pruskich Jezuitów, nie wiemy z pewnością, nie musi być jednak bardzo nieżyczliwe, co pokazuje się z tego, że Garampi posłał należącą z papiezkiego skarbu pensyę rektorowi seminaryuum w Brunsbergu, którego napróżno namawiał do zrzucenia sukni“. Owszem z dalszego ciągu listu wnieść wypada, że pruscy Jezuici nic pewnego o sobie nie postanowili i postanowić nie mogli. „Nowicyuszów nie przyjmujemy, ani księży nie święcimy, pisze ks. Orłowski, staramy się jednak o pozwolenie na jedno i drugie. Z dnia na dzień czekamy na pismo królewskie, zapewniające nam nasz byt, król Frydryk jest nam bardzo życzliwym“. W cztery dni później odebrał 0. Czerniewicz drugi list od tegoż ks. Orłowskiego, w którym czytamy tę ważną przez ks. Theinera zaprzeczoną wiadomość: „Król najsurowiej nam zabronił opuszczać zakon, Garampi powagą samegoż papieża (Klemensa XIV) zatwierdził rozkaz królewski pisząc w liście 9 lipca 1774 do biskupa warmińskiego Krasickiego, że otrzymał z Bzymu przychylną co do Jezuitów pruskich odpowiedź, ażeby zostali w dawnej sukni i zwyczajne sprawowali obowiązki, dopokąd inaczej nie będzie postanowiono“ ²). Rzecz jasna, że to był owoc ne-gocyacyi Frydrykowego ajenta w Bzymie. Nie widzę przyczyny, dlaczegoby 0. Orłowski miał pisać nieprawdę w liście poufnym do

ł) Ks. Theiner i tutaj jest stronniczym. Tak ten czyn 0. Łaskiego przedstawia, jak gdyby wszyscy Jezuici i wszystkie jezuickie domy w podobnych znajdowali się warunkach i ztąd wnioskuje, że wszyscy inni Jezuici mogliby gię byli zastosować do breve, gdyby szczerze tego chcieli. Tymczasem tak nie było. Frydryk krümmte ihnen (O. Łaskiemu i jego towarzyszom), kein Haar, to prawda, ale innym podobnoby i czuprynę wyrwał. Patrz T. II, str. 404. a) Hist. Albo Bussae-Soc. T. I, lib. 2, cap. 24.

zakonnego towarzysza, w liście, który nie był przeznaczony dla publiczności, ani miał na celu pouczyć ja lub w błąd wprowadzić.

Łagodny ustępujący charakter Klemensa XIV pozwala przyjąć za prawdę, wszelką moralną pewność za sobą mającą, że zadosyć uczynił prośbie Frydryka. Wykazaliśmy dowodnie (w rozd. V, części I) że Papież ten nie miał nigdy zamiaru skasowania zakonu, że w przekonaniu swojem rozumiał, iż należy go zreformować, nie zaś znieść zupełnie, i dopiero po czteroletnim targu z dyplomacyą burbońskich dworów, który z końcem 1772 przestroił się w rzeczywisty przymus moralny, zdecydował się wreszcie na wydanie kasacyjnego breve. Jak więc ustępując przed naciskiem burbońskich dworów, podpisał kasatę, tak wnieść można loieznie, ustąpił naglącym przedstawieniom Frydryka i polecił sekretnie pruskim biskupom zostawić w spokoju Jezuitów. Podał tą wiadomość ks. Łuskina w swej Gazecie Warszawskiej\ a więc pod okiem nuncyusza, gdyby nie była prawdziwą, toćby nuncyusz był protestował; nie uczynił tego, chociaż protestował, gdy Łuskina donosił o gospodarstwie kongregacyi de extmctae Societatis i Alfaniego w Rzymie ¹).

Co do nas, my się nie upieramy bardzo przytem, czy biskupi pruscy otrzymali podobną instrukcję lub nie — nam wystarczy, że ci biskupi do kolegiów i domów Jezuitów pruskich nie zjechali, ani delegatów swych nie przysłali, ani breve kasacyjnego zgroma-

*) Nie jest to zapewne argument rozjemczy, ale dodaje naszemu twierdzeniu wiele mocy. Ks. Theiner litujący się nad łatwowiernością 00. Cahour i Curci, którzy utrzymują, źe Klemens nawet osobne breve pod dniem 7 kwietnia 1774 r. do biskupa Krasickiego wystosował, opiera swoje przeciw argumenta głównie na tern, źe w oficyalnych depeszach Jezuici nazwani są nieposłusznymi i synami nieufności, Söhne des Misstrauens, źe w ostatnim swym liście d. 17 września pochwala Papież warmińskiego biskupa za to, „że przyszedł do lepszych myśli co do kasacyjnego breve (II 494, 563). Rzecz bardzo prosta, ze „sekretna instrukcya“ jakiej domagał się Frydryk nie mogła figurować w listach nie Klemensa XIV, który już w tenczas był obłożnie chory, ale w listach kon-gregaeyi de rebus extinctae Societatis. Należałoby rozróżnić listy Papieża od listów owej kongregacyi, działającej wprawdzie w imieniu Papieża, ale bardzo często, według swej własnej nie zaś papiezkiej woli; tej znaczącej różnicy ksiądz Theiner przyjąć nie chce, i listy, zdania i wyroki kongregacyi tak przedstawia, jakby one od Papieża wychodziły, co zmienia nieco statum ąuaestionis. Biskup bowiem warmiński, mimo pochwał nie od Papieża, ale od kongregacyi odbieranych, „nie zmienił swych myśli co do kasacyjnego breve“, aż r. 1780, kiedy Frydryk zgodził się na ogłoszenie breve. Potrzebaby więc silniejszych argumentów, ażeby módz zadać kłam relacyi 0. Orłowskiego i tym, którzy je za nim powtarzali — takich argumentów ks. Theiner nie podał żadnych.

dzonym Ojcom w każdym domu z osobna nie odczytali, jak to uczynić byli powinni w myśl i vi tenoris samegoż breve ; dopokąd bowiem to się nie stało, Jezuici mogli i powinni nawet byli pozo-ztać przy swej zakonnej regule. Jakoż pozostali do roku 1870, ale prowizorycznie, jakby w bezkrólewiu, bez głównego przełożonego i bez jakiejkolwiek wT ogóle stałej formy rządu. Nigdzie nawet doczytać się nie mogę, aby nowicyuszów przyjmowali, za to nie brak na wskazówkach, że niepokoli się nad wszelki wyraz swoją sytuacyą niedosyć jasną wobec Stolicy św. i biskupów, wyzyskiwaną za granicami Prus na niesławę zniesionego zakonu. Nie wszyscy bowiem biskupi byli tak grzeczni dla Frydryka, jak biskup Krasicki. Chełmiński biskup Bejer i jego sufragan Hohenzollern, acz nie występowali jawnie przeciw Jezuitom, doradzali im jednak szczerze i usilnie, aby sami domagali się u króla pozwolenia rozejścia się, widoczna rzecz była, że nieradzi byli temu co się działo. Stanowczej jeszcze wystąpił biskup wikaryusz wTocławski, który wprost odmawiać począł potrzebnej aprobaty i innych dyspens, w czem go znów kon-gregacya z Rzymu podtrzymywała. Częścią więc dla uspokojenia sumień samychże Jezuitów, częścią dla ułaskawienia biskupów, z którymi zadzierać się nie miał ochoty, czynił Frydryk następcy Klemensa, Piusa VI zabiegi, aby uzyskać choćby tylko milczące przyzwolenie.

nowe u

Nie umiem podać szczegółów tej powtórnej negocyacyi, znajduję tylko w archiwum Jezuitów polskich kopię współczesną „listu Najjaśn. króla JM. pruskiego, pisanego do księdza rektora kolegium wartemberskiego, w Szlązku będącego, roku 1775 dnia 27 sierpnia z Poczdamu“ x): „Już mi Ojciec Śty odpisał, donosi król, zdając się wcale na mnie, ażebym jakiemi tylko chcę sposobami i środkami zakon wasz w moich państwach w całości zatrzymał. Oświadcza tenże Ojciec Sty, że wam w tej mierze nie będą na przeszkodzie żadne kościelne cenzury. Zaleciłem przeto wszystkim moim biskupom, żeby wam nie przeszkadzali tak zostawać jak przedtem, żeby oraz nie bronili osobom waszym wszystko to czynić, co zawsze

0 Był tym rektorem 0. Karol Reinoch, o którym powiada list kongre-gaeyi do arcybiskupa pragskiego, że jeszcze stante Societate „takich dopuścił się zbrodni i zgorszeń, że z radością całego zakonu odebrano mu vocem activant et passivam, usunięto z wszelkich urzędów i zasuspendowano“ (Theiner T. Ili, str. 352). Trudno temu uwierzyć, skoro tego Eeinocha znajduję na początku r. 1773 rektorem domu; Jezuici bowdem „zbrodniarzy i gorszycieli“ wypędzają z zakonu, nie zaś na rektorstwie osadzają.

podług reguły waszej czyniliście, nie odmawiając tez wam święceń 5 gdy tego będziecie potrzebowali. Podług tego więc przepisu zawsze żyjcie i współbraci waszych wszystkich o tem uwiadomić nie zaniedbajcie. Jestem wam sawsze sprzyjający Frydryk“. Do wika-ryusza zaś wrocławskiego pisze pod dniem 27 września 1775 roku: „Wszystko uczyniłem, aby zakon w moich państwach zachować, i sam Papież nie mógł nie pochwalić powodów, które mnie do zachowania tego zakonu skłoniły. Ojciec Św. pochwalił także i Was (biskupa) i uwiadomił mnie, że się powstrzymacie od rzucenia jakichkolwiek cenzur na tych Ojców, którzy w mojem państwie żyją. Ja ze swej strony nie opuszczę niczego, co posłużyć może do osiągnięcia tego celu, który i Ojciec Św. uznał za słuszny i chwalebny N a mocy więc tej papiezkiej deklaracyi nakazuję Wam, abyście wr duchownych i świeckich sprawach tych Ojców mi nie zmieniali, ale wszystko in statu qtio zostawili i abyście im nadał udzielali tej jurysdykcyi, jaką przedtem mieli, i nie odmawiali im święceń i innych potrzebnych rzeczy“ x).

Frydryk nie robił żadnej tajemnicy z tego pozwolenia papiez-kiego, owszem, próżny jak był, pragnął aby wTszyscy o tem jako o rzeczy nadzwyczajnej głośno mówili. List ten doszedł do pism publicznych z niemałem zgorszeniem dyplomatów, mianowicie hiszpańskiego Monino. Natarli na Papieża, jakiem czołem śmie pozwalać na utrzymanie zakonu w Prusieeh, kiedy równocześnie więzi jenerała zakonu w zamku Anioła. Pius VI, który w gruncie przeświadczony był o niewinności i jenerała i zakonu, i tylko właśnie dlatego, aby ta niewinność całemu była znana światu, proces w Rzymie dalej prowadzić rozkazał, nie był przeciwny ocaleniu 139 Jezuitów szlązkich, ale z drugiej strony oglądać się musiał na dwory, i po rozgłoszeniu listów Frydryka znalazł się w prawdziwie kło-potliwem położeniu. Zjechał był do Warszawy w kwietniu 1776 r. nowy nuneyusz Archetti; ten miał dokazać na Frydryku, aby zezwolił na ogłoszenie breve, a to tembardziej, że Jezuici szlązcy namawiani do tego przez generalnego wikaryusza wrocławskiego, sami się tego domagali. Roku więc 1776 zezwolił Frydryk na sekularyzacyę Jezuitów szlązkich, zawarował sobie jednak: 1) że ci ex-Jezuici stanowić będą naukową korporacyę, pod nazwą „księży instytutu królewskiego“ i zostaną jak byli, tylko w świeckiej sukni i pod kierunkiem królewskiej komisyi, przy nauczaniu szkół; 2) że dobra

l) Kritische Beleuchtung str. 323.

ich nie zostaną im odebrane, tylko dóbr tych administrację obejmie rząd, który coroczne dochody oddawać im będzie *). Rzecz ściśle biorąc, Frydryk dopiął swego, breve kasacyjne, jak donosi nuncynsz z innej okazyi sekretarzowi stanu pod dniem 2 lutego 1780 r., nawet nie było odczytane w domach i kolegiach szlązkich Jezuitów; król zaś miał z nich grono wypróbowanych nauczycieli, którzy in communitate żyjąc, według dawnego systemu nauczali, a na których zgoła żadnych wydatków publiczny skarb państwa czynić nie potrzebował. Następca Frydryka, Frydryk Wilhelm II zniósł ten „królewski instytut księży“, a znaczną część jego dochodów przeznaczył na uposażenie uniwersytetów w Halle i Frankfurcie nad Odrą ²).

Pozostawała tylko sprawa Jezuitów w Prusach zachodnich, świeżo od Polski oderwanych. Tam oprócz jednego seminaryum papiezkiego (alumnatu) w Brunsbergu, wszystkie jeszcze kolegia pozostawały in siatu quo. Wobec ciągłych nalegań Rzymu, zastawiał się Frydryk brakiem nauczycieli. Jezuici bowiem, jeźli wierzyć mamy relacyom nuncjusza Garampi, oświadczyli, że opuszczą szkoły natychmiast, skoro im breve zostanie ogłoszone i wrócą do Polski. Nie można im tego brać za złe, zkąd bowiem obowiązek pilnowania szkół, skoro pójść mają w rozsypkę, a król, który w swem skąpstwie ambasadorowi w Polsce Benoit tylko tysiąc talarów rocznie wyznaczył, nie chciał i słyszeć o płaceniu profesorów z publicznego skarbu. Nuncyusz gorszący się tą protestacyą Jezuitów zapomniał snąć, że domagał się ofiary i poświęcenia od ludzi, których kasacyjne breve ogłosiło za niepożytecznych, bo „nieprzynoszących już tego dla Kościoła pożytku, jakiego się spodziewać należało“. Wlokła się więc ta anormalna egzystencya zachodnio-pruskich Jezuitów aż do r. 1780; w braku głównego przełożonego rządzili nimi moralnym swym wpływem dwaj wspomniani wyżej Ojcowie : Orłowski i Łaski, tych przynajmniej wymienia nuncyusz i radzi koadjutorowi chełmińskiemu Hohenzollern, aby ich sobie skaptował, a przez nich resztę „refrac-łariorum“ niesfornej rzeszy jezuickiej.

¹

Dosłowny dokument przytoczony w Crétineau-Joly Hist, de la Comp, de Jésus. T. Y, str. 464.

²) Pernecessarium duximus, ut vobis id adhuc semel in memoriam revocemus ac simul notum faciamus, quod nos ob permoventes rationes re-solverimus prohibere, ne praedicta bulla papalis de tollendo ordine Societatis Jesu a Vobis publicetur itd. Przytoczone przez autora der kritischen Beleuchtung. Str. 319.

Przez to słowo „pruscy biskupi“ rozumieć należy biskupa warmińskiego Krasickiego, biskupa chełmińskiego Bejera, i sufragana jego hr. Hohenzollera, biskupa kujawskiego Ostrowskiego, a od r. 1776 Rybickiego, biskupa płockiego, Poniatowskiego, biskupa poznańskiego, Młodziejowskiego, i prymasa od r. 1776 Ostrowskiego, tych jurysdykcya rozciągała się na Prusy zachodnie. Szląsk pruski zaś należał w swej zachodniej części do jurysdykcyi arcybiskupa pragskiego, reszta zaś do księcia biskupa Wrocławskiego, który tę część swej dyecezyi sprawował przez biskupiego wikaryusza.

s) Archiwum watykańskie.

Koadjutor ten bowiem, jak się pokazuje z depesz nuncyusza, przyjął na siebie rolę pośrednika między Stolicą św. a królem pruskim. Z jednej strony nalegał na Jezuitów, aby mimo ogłoszenia breve, zostali przy szkołach, z drugiej zaś strony mianowany przez

0 Schoel, Cours d'Hist. des états européens. a) Tamże.

króla, jak donosi nuncyusz do sekretarza Palavicini d. 8 maja 1770 r. „superintendentein i dyrektorem wszystkich szkół w owych pro-wincyach“ zamierzał utworzyć nową korporacyę, która miała się nazywać „królewskiem towarzystwem szkolnem“ (regia socielas scholastica) użyć miał w tem pomocy Ojców Orłowskiego i Łaskiego. Był to jak widzimy, ten sam projekt, jaki już od lat trzech wykonany był w Szl zku. Nuncyusz uważał za rzecz stosowną ignorować go zupełnie. „Mniemam, pisze, że niewypada mi dowiadywać się o bliższe szczegóły tego projektu, obawiam się bowiem, aby mnie nie wezwano do współudziału w zawiązaniu tego naukowego towarzystwa, raz dlatego, że skoro ma być ono złożone po większej części z członków zniesionego zakonu, to łatwo mogłoby uróść mniemanie, że jest wskrzeszeniem i przywróceniem dawnego Towarzystwa; dodane w tytule słowo: królewskie, wystarczy do oznaczenia jego charakteru bez wszelkiego udziału Stolicy św. Po-wtóre (nie dopytuję się o bliższe szczegóły) dlatego, że obawiam się jakich pretensyj lub wymagań chytrego Orłowskiego, którychby przyjąć nie można, a znów odrzuciwszy je, narazilibyśmy się na dalszą zwłokę w zupełnein wykonaniu breve. Potrzecie, gdy już po ogłoszeniu breve utworzy się owo królewskie Towarzystwo czy akademia, bez wszelkiego naszego przyczynienia się lub pozwolenia, to dosyć będzie czasu czynić wtenczas poprawki, jeźli jaka potrzeba tego się ukaże, zwłaszcza, że pobożność biskupa (Hohenzollern) to nam ułatwi, a z drugiej strony projekt w ten sposób (tj. bez dołożenia się św. Stolicy) uskuteczniony, nie będzie mógł wzniecać obaw, żo to nowe towarzystwo jest wskrzeszeniem dawnego“ ¹).

Jakoż istotnie już z końcem r. 1779 dobito targu z Frydry-kiem tak, że biskup chełmiński Bejer na d. 17 stycz. 1780 przystąpił do ogłoszenia breve w kolegium w Grudziądzu. Wydelegował tam sekretarza swego czy kanclerza Kajetana Kickiego, „który jak akt urzędowy opiewa, zwoławszy na głos dzwonka wszystkich Ojców i braci na jedno miejsce, odczytać im kazał przez apostolskiego notaryusza Antoniego Biewilowskiego kasacyjne breve ze wszystkiemi punktami, klauzulami i objaśnieniami, oznajmił im, że należą odtąd do jurisdykcyi miejscowego biskupa, zobowiązał ich do natychmiastowego złożenia sukni zakonnej, klucze kolegium i kościoła zabrał do siebie, rękopisy i wszelakiego rodzaju zapisy i księgi oddał pod dyspozycyę biskupa, inwentarze domowe i wszel-

9 Z archiwum watykańskiego.

kich kościelnych sreber i sprzętów porównał i sprawdził z rejestrami, które prowincyał corocznie niegdyś przeglądał, i wszystkie te akta zabrał do siebie. Uskuteczniwszy to, pozwolił księżom, którzy regułę swego instytutu (zresztą już zniesionego) publicznie wyznawali, już to dla braku utrzymania, już to dla starości i słabego zdrowia zamieszkać w kolegium, w charakterze świeckich księży; innym zaś, mając na względzie przyszły pożytek i dobre skutki ich pracy, polecił urząd nauczania młodzieży na sposób i modłę w Szlązku przyjętą i zachowaną (a więc wszyscy pozostali, tego właśnie chciał Frydryk), dozór zaś i baczność (attendentiam a me regimen, bo regimen zarząd został w myśl króla przy dawnym rektorze) nad domem i tymi, którzy w nim mieszkają powierzył Wks. Józefowi Rudnickiemu, dziekanowi katedry chełmińskiej“. Taki sam akt dni kilka później odbył się w rezydencyi Malborskiej, gdzie delegatem biskupim był sam sufragan Hohenzollern.

Spadły za to na obydwóch biskupów wielkie pochwały od nuncyusza r), który z swej strony wzywał biskupa Bejera, aby do tego samego kroku nakłonił Krasickiego, a niedosyć mając na tem, sam listami o to u niego nalegał. W warmińskiej dyecezyi było najprzedniejsze kolegium (nie seminaryum) w Brunsbergu, „skoroby więc ten biskup otrzymał najwyższe upoważnienie od rządu, to rozumował u siebie nuncyusz, łatwo będzie odjąć dwu innym biskupom (gniezneńskiemu i kujawskiemu) wszelką bojaźń i wszelką wymówkę“ ²).

Wnet jednak pożałował biskup Beier swego pospiechu. W pięć zaledwie dni bowiem, 23 stycznia, donosząc nuncyuszowi o wykonaniu breve w tych dwu domach, żali się, że niema dotąd żadnej odpowiedzi od biskupa Krasickiego, nie wie nawet, czy ten jaką rezolucyę królewską otrzymał i prosi na wszystko, aby nuncyusz naglił biskupów warmińskiego, kujawskiego, poznańskiego i prymasa do ogłoszenia breve Jezuitom swych dyecezyj, i aby oni z swej strony o pozwolenie królewskie prosili, „gdyż dopokąd sprawa ex-Jezuitów w naszej prowincyi nie będzie według tejże samej modły załatwioną, trudno będzie oznaczyć pewny sposób w nauczaniu, co głównie mieć na oku król biskupom poleca, dyecezya zaś moja na wielką narażonąby została stratę, a to z wielu względów, miano-

*) W depeszy do sekretarza stanu z dnia 2 lutego 1780 roku. Archiwum

watykańskie.

*) Tamie.

wicie, że brak będzie kandydatów do seminaryum“ (non dabuntur subjecta promovenda ad Seminarium). Czego się obawiał biskup, to się też i stało, w kilka miesięcy bowiem potem opowiada nun-cyusz, że biskupi warmiński i kujawski lubo już otrzymali (w lutym) pozwolenie królewskie, zwlekają z ogłoszeniem breve, gdyż patrząc na to co się dzieje w dyecezyi chełmińskiej, gdzie wielu ex-Jezui-tów „niespodziewanie po kilku dniach od uczenia w szkołach ucie-kłou; inni zaś, jak np. w dyecezyi kujawskiej jeszcze przed ogłoszeniem breve to samo uczynili, a drudzy z tern samem się oświadczyli, skoro im breve zostanie ogłoszone, obawiają się, że jeżeli uczynią to co biskup chełmiński, a ztąd nastąpi nieład w szkołach i brak nauczycieli, wtenczas będą zmuszeni starać się o nauczycieli na własne koszta“ x). W innym znowu liście sufragana Hohenzollern, cytowanym przez nuncyusza w powyższej depeszy czytam : że w skutek tej zwłoki w ogłoszeniu breve w innych dyecezyach „powstało nie-tylko wielkie między ex-Jezuitami zamieszanie, ale że obawiać się nadto należy, ażeby król JM., którego na zezwolenie ogłoszenia owej bulli namówiłem, i który całą tę sprawę mnie w szczególności poruczył, aby mówię król, widząc tę niepotrzebną i niejako przeciwną jego woli zwłokę, nie pogniewał się i nie powziął jakowejś nienawiści (odium aliquod) ku duchowieństwu, z czegoby wielka dla religii wyniknąć mogła szkoda“²).

Ale o tych wszystkich kłopotach i obawach biskupa chełmińskiego i jego sufragana nie wiedziano za granicą. Owszem gruchnęła natychmiast po świecie całym, mianowicie w Rzymie wieść, że król pruski chce się już pozbyć „drogiego ziarna“ i zezwolił na ogłoszenie breve. Zadziwiony i zaniepokojony tern ajent pruski w Rzymie Ciofani, któremu niedawno król polecił pracować nad zachowaniem tych zakonników, żądał czemprędzej od swego dworu wyjaśnienia tej sprawy. Odpisał mu król w krótkich słowach: „Otrzymałem twoją depeszę z 19 stycznia (1780), w której pragniesz być poinformowany o tern, co ci powiedział kardynał-sekretarz względem mego rozporządzenia, jakie dałem Jezuitom Prus polskich, aby się zastosowali we wszystkiem do swych braci w Szlązku. W gruncie rzeczy jest to prawdą, chciałem dać ten dowód mej względności

x) Archiwum watykańskie. Depesza do sekretarza stanu Palavicini d. B maja 1780 roku.

²) Z archiwum watykańskiego. Osobnym listem dziękował koadjutorowi nuncyusz, że za jego pośrednictwem u „nieśmiertelnego króla“ ustał już raz przecie, ów skandal nieposłuszeństwa dekretom papiezkim.

(déference) dla św. Stolicy; tymczasem ja nie uznałem formalnie bulli papiezkiej, gdyż tego nie pozwala mi różność wiary ; nie odebrałem też Jezuitom ich majątków, jak to uczyniły mocarstwa katolickie, ale wziąłem je pod osobną administracyę Izby skarbowej na rzecz Jezuitów, tak że będą mieli z nich więcej dochodu jak mieli przedtem. Chciałem dla twej informacyi udzielić ci tych szczegółów“ ¹).

Śmiano się z niekonsekwentności Frydryka, że pozwolił ogłosić breve, a nie uznawał jego mocy; rzecz jednak biorąc głębiej, Frydryk był bardzo konsekwentny, gdyż otrzymał co chciał, to jest osobną naukową korporacyę z Jezuitów złożoną i dobrami jezuickiemi uposażoną; o nazwę, suknię i regułę wcale mu nie chodziło, pozwolił jednak na jego ogłoszenie, bo się tego domagano; było to ustępstwo za ustępstwo.

Tymczasem od ogłoszenia breve w Grudziądzu i Malborgu upływały całe tygodnie, a w innych kolegiach i domach zostawiono Jezuitów w spokoju. Napróżno napierał na warmińskiego i kujawskiego biskupów nuncyusz, składali się tem, że królewskiego reskryptu jeszcze nie otrzymali. Napróżno narzekał sufragan Hohenzollern, który nąjgorliwiej krzątał się koło tej sprawy, że „nie ułożono się pierwej co do planu tego ogłoszenia, który zresztą podobny był we wszystkiem do planu zastosowanego do szlązkich Jezuitów“. Napróżno żalił się na swoich kolegów biskupów, że mimo nalegań nuncyusza „miasto porozumieć się i działać wspólnie, czekają wygodnie aż kto inny nie uwolni ich od tego, co oni uważają za ciężar (t. j. aż kto inny za nich nie poprosi króla o pozwolenie ogłoszenia breve)... Ja sam jeden prosiłem króla, aby zezwolił na sekularyzacyę ex-Jezuitów w Prusiech zachodnich, mnie też jednemu pozwolił, polecając jednakże, abym ich zachował na tej stopie jak w Szlązku i dał im przełożonego, któryby tak nimi rządził w zachodnich Prusach jak na Szlązku, z tą tylko różnicą, że podlegać będą czujności (a la vigilance) biskupów, gdyż tego żądałem od króla“ ²).

Wreszcie po przeszło czteromiesięcznem wyczekiwaniu, wyszedł dnia 12 maja tyle upragniony reskrypt królewski, zezwalający na ogłoszenie breve w warmińskiej i płockiej dyecezyi, adresowany do biskupów ¹).

Ale nie pilno było, jak już wspomnieliśmy, Krasickiemu, nie pilno innym biskupom: Poniatowskiemu (płockiemu), Rybickiemu (kujawskiemu), Młodziejowskiemu (poznańskiemu) i prymasowi Ostrowskiemu, zastosować się do królewskiego reskryptu, który zresztą żadnego terminu nienaznaczył. Zajęci kurtuazyą i dworskiemi zabawami w stolicach, nie widzieli w dopełnieniu tej formalności nic ponętnego, nic coby pieniądze lub korzyść przynosiło, odkładali ją więc ad graecas calendas. Nalegał jednak nuncyusz, wysyłał list za listem, domagał się tego samego zakłopotany biskup chełmiński. Już 21 czerwca pisał Archetti, że biskupi kujawski i poznański zapewnili go, jako w najkrótszym czasie ogłoszą breve, że wreszcie biskup warmiński, „który w tej sprawie był bardzo nieprzystępny“, teraz już się zdecydował na ogłoszenie breve przez swego sufragana. Więcej może jak listy nuncyusza skutkowała pogróżka czy obawa, że sufragan chełmiński Hohenzollern, mianowany od króla prezesem „królewskiego instytutu naukowego“, zjedzie do innych dye-cezyj, za wiedzą rozumie się nuncyusza i Stolicy świętej, ogłosi tam breve i ex-Jezuitów, nad którymi już i tak ma w rzeczach szkolnych najwyższą władzę, także in sfiirituahbus w swoją obejmie jurys-dykcyę ²).

Bądźeobądź 5 lipca 1780 mógł donieść nuncyusz: „że nastąpiło już w warmińskiej dyecezyi ogłoszenie Klemensowego breve,

sposobem, twierdzi biskup, da się Frydryk zupełnie pozyskać dla sprawy katolickiej religii. Tak to ruiną zakonu mniemano pracować nad pomyślnością reli-gii, ale (a rachuba zawiodła.

*) „Ogłoszono nam wprawdzie z gubernialnego urzędu Prus zachodnich pod d. 14 lutego 1773 r., ażeby bulla papiezka, znosząca zakon Jezuitów w państwie naszem, dla pewnych przyczyn nie była ogłoszoną. Gdy zaś teraz postanowiliśmy zadosyć uczynić późniejszemu żądaniu (posteriori reąuisitioni) kuryi papiezkiej, ażeby Jezuici tej prowincyi zaniechali używać swego instytutu i swego imienia i dotąd noszonej sukni, i rządzeni byli we wszystkiem w sposób, jaki się praktukuje na Szlązku, dlatego uwiadamiamy niniejszem Wielebnośó Waszą, że wolno jej wspomnioną wyżej kasacyjną bullę w swej dyecezyi ogłosić. Co-piae litterarum Gubernii Mariae Insulani Serenissimi Régis Borussorum ad Epputn Varmiensem et Plocensem. (Arcli. watyk). Na akcie tym podpisano: De Schröter, Gubernii Consiliarius.

²) Depesza do kardynała-sekretarza stanu Palavicini z dnia 21 czerwca 1780 roku. Archiw. watyk.

znoszącego Towarzystwo Jezusowe“, i dołączyć zarazem urzędowy akt ogłoszenia breve w kolegium w Brunsbergu przez warmińskiego sufragana, który w ,tymże celu już 27 czerwca wyjechać miał do innych domów i kolegiów dyecezyi.

Taka jest rzetelna historya kasaty Jezuitów pruskich. Nun-cyusz i cała dyplomacya nazwali ich Refratarii Gesniti¹¹ nieposłusznymi, bo nie uznając i nie mogąc uznać prawowitości jlaceti regii, musieli ich egzystencyę uważać za nielegalną — nie śmiejąc zaś winy tego przypisać królowi, którego nuncyusz, nie wiem czy szczerze nazwał, nieśmiertelnym monarchą najlepszej dla katolików woli“ ‘), złożyli odpowiedzialność za to na Jezuitów. W gruncie jednak rzeczy przekonani byli, że dopokąd breve nie zostanie im przez biskupów ogłoszone, oni są w rzeczy samej i prawdziwie zakonnikami. To też z wyjątkiem Theinerowego dzieła Pontyfikat Klemensa XIV nie zdarzyło mi się czytać w żadnem innem o mniemanej rebelii i nieposłuszeństwie pruskich Jezuitów, owszem podziwiano ich uległość dla Stoimy św.

Za to tern powszechniejsze jest, jak na początku tego rozdziału wspomniałem zdanie, że białoruscy Jezuici do r. 1801, a przynajmniej do r. 1782 byli nieposłusznymi. Nawet poważny i sumienny zresztą protestant Sclioel twierdzi, że dopiero od r. 1782 „poczęli Jezuici cieszyć się legalną egzystencyą w Rosyi“ ²). Wykazanie mylności tego zdania czy mniemania, zdaje się napotykać na niejaką trudność, bo cała oflcyalna korespondencya kuryi rzymskiej świadczy przeciwko Jezuitom, a oni na swoje uniewinnienie i swoje usprawiedliwienie nie mogli wystąpić z innemi dowodami jak te, które od nich samych wyszły; wszelako nie zabraknie i na innych z obcych czerpanych źródeł dowodach.

Roku 1772 dostało się pod panowanie Moskwy, w skutek pierwszego podziału Polski, dziewięćdziesięciu siedmiu białoruskich Jezuitów, należących z wyjątkiem Dyneburgu do prowincyi Mazowieckiej. Na tajnej radzie (dejstwiielnije tajnie sowietniki), zwołanej przez Katarzynę, przypomniano banicyjny ukaz Piotra W., datowany 17 kwietnia 1719 r., wzbraniający raz na zawsze pobytu Jezuitom w Rosyi. Nie omieszkano wskazać na świeży przykład katolickich monarchów Franeyi i Hiszpanii, którzy Jezuitów jako niebezpiecznych państwu wypędzili. Wniosek tedy był bardzo prosty

*) W liście do bisk. Hohenzollern.

²) Schoel Cours d’histoire, T. 44, str. 85.

SO

i loiczny, że pierwszą rzeczą w zabranych prowincyach powinno być wydalenie Jezuitów. Słuchała tej rady dumnych bojarów Katarzyna, a potem rzecze: „Nie do mnie należy sądzić czyny monarchów, ale to mnie zawsze dziwiło, dlaczego równa kara spotkała winnych jak niewinnych. Co do przyszłych poddanych moich Jezuitów na Białej Busi, to nie myślę ich karać pierwej, nim coś przeciw mnie zawinili“. Na powtórny argument o banicyjnych prawach Piotra W., przycichła carowa. Duma kobiety była podrażnioną przypomnieniem ukazu Piotra, po chwili zapytała znacząco: „ażali carowa Katarzyna nie dzierży tej samej władzy, jaką miał car Piotr'?“ Zrozumiano pytanie; usłużni senatorowie kiwając w takt głową, chórem powtórzyli, że tak jest. Wtenczas carowa, jakby się wstydząc swej próżności, raczyła wytłumaczyć się ze swej myśli. „Piotr, mówiła, miał w swoim czasie słuszne powody wydania ba-nicyjnego ukazu, ja zaś mam słuszne przyczyny znieść teraz takowy. Jezuici na teraz zostaną, gdy w czem zawinią, to ich wydalę, a na to nie będzie potrzeba armat lub armii“. Opowiadał to potem Jezuitom naoczny świadek, senator Tamara ¹).

Zajęcie Białej Rusi i części Inflant przez Moskwę, nastąpiło 14 września 1772. Akt ten odbył się w sposób prawdziwie moskiewski. Jużto od ośmiu lat z górą zajmował Białą Ruś żołnierz moskiewski. Dowództwo nad nim powierzone było od r. 1770 jenerałowi Kreczetników, który obok właściwej moskiewskim wodzom szorstkości, umiał być grzecznym i umiarkowanym. Posiadając w wysokim stopniu sztukę maskowania się, wystudyował wybornie charakter polski i dla przypodobania się Polakom, wyuczył się polskiego języka, przyjął nawet obyczaj polski. Na dni kilka przed onyrn aktem wkroczył ze znacznym pocztem wojska do Połocka, witany przez unickiego biskupa Jazona Smogorzewskiego i sufra-gana wileńskiego Feliksa Towiańskiego. Zażądał następnie podania sobie spisu ludności, a potem jakby znacząc marszrutę dla wojska, kazał bić drogowe słupy z barwą moskiewską. Zaniepokoiło to wielu, ale ciągłe rozruchy uczyniły już ludność mniej czujną i podejrzliwą. Równocześnie inne miasteczka, mianowicie nadgraniczne zajęte zostały przez pomniejsze oddziały pod komendą oficerów. Tak przygotowawszy rzeczy, na wszystkich miejscach dnia 15 września uderzono w bębny. Zaciekawiona i zaniepokojona zarazem ludność, wybiegła na rynek i place, ujrzała się niebawem otoczona

L) Hist. Albo-Bussae Soc. Jesu. Ms. .in fol. śtr. 5.

moskiewskim żołnierzem. Wtenczas odczytano edykt carowej, oznaj-mujący, że na mocy układów z prześwietna Rzpltą polską, część województwa połockiego, oraz wojew. witebskie, mścisławskie i mińskie i część polskich Infiant, przechodzi pod panowanie Moskwy. Ogłoszono też i prawa zabezpieczające wolność wyznań, publiczne i osobiste prawa własności, nakazujące zarazem, aby przed końcem września wszyscy homagialną złożyli przysięgę, ktoby tego uczynić nie chciał, ten w przeciągu trzech miesięcy ma się wyprzedzać i moskiewskie państwo opuścić ¹). Głuche milczenie panowało długo jeszcze po odczytaniu edyktu, dano potem wolne wodze łzom i zapóźnym narzekaniom. Przepadła złota wolność polska, mówiono, zginęła religia, mieszkaniec na samowolę żołnierza wystawiony; nic więc bezpiecznego, nic świętego. W przeciągu ośmioletniego gospodarowania Moskwy w kraju, poznano aż nadto nowego pana, nic więc dziwnego, że mimo widocznych długich przygotowań, przerażenie było powszechne. Kreczetników dys-symulował te na nic nieprzydatne, bezsilne płacze i lamenty, doniósł jednak o wszystkiem do Petersburga. Nie tajnem też było carowej to rozjątrzenie umysłów, przeznaczyła więc na pierwszego gubernatora nowej prowincyi człowieka magnackiego rodu, charakteru dosyć prawego i łagodnego, doświadczonego zarówno w rzemiośle rycerskim jak w sztuce administracyjnej, faworyta swego jenerała Czerniszewa, dodając mu do boku, jako obznajomionego z miejsco-wemi stosunkami wspomnionego wyż jenerała Kreczetników. Polecała obydwom, aby przestrzegając swej władzy i porządku, nie drażnili w niczem patryotycznych i religijnych uczuć nowych poddanych. Stosownie do tych rozkazów wydał Kreczetników datowaną 5 września deklaracyę, wzywającą nowych poddanych do złożenia homagium ² 3) ; jenerał-gubernator zaś Czerniszew w odezwie tejże treści d. 2 grudnia 1772 żądał, aby przedewszystkiem „duchowieństwo wyższe i niższe wszystkich wyznań i zakonów przystąpiło do złożenia przysięgi, a to tembardziej, że będąc dusz pasterzami, winni są pierwsi dać dobry przykład“ ¹). Sufragan wileński To-wiański i kanonicy honorowi wileńscy, nie chcieli do złożenia ho-magialnego aktu przystąpić, i woleli kraj opuścić — skonfiskowano im za to dobra. Z niższego kleru i zakonów prym trzymali Jezuici. Oni tedy pierwsi wykonali przysięgę poddańczą, za nimi posżło wszystko duchowieństwo i szlachta.

Rządził podtenczas kolegium połockim 0. Ozerniewicz, który zwyczajem zakonu wysłany do Rzymu, tam studyrt swoje pod okiem jenerała Ricci ukończył, był potem przydany jako sekretarz do boku asystenta prowincyj polskich ; z powrotem zaś do kraju, gdy równą nauce okazał roztropność w sprawowaniu publicznych rzeczy i niepospolitą odznaczał się świętobliwością życia, piastował liczne w prowincyi urzędy, następnie lat kilka całą rządził mazowiecką prowincją, a po złożeniu prowincyalstwa z woli tegoż jenerała objął roku 1769 rektorstwo połockie. Na tym urzędz:e zastały go wypadki wrześniowe 1772 roku. Ryło w tak drażliwej chwili niemałem zadaniem dla rektora, powstrzymać podwładnych swoich, zwłaszcza młodszych i gorętszych nietylko od wybuchu nieroztropnego, bo niewczesnego patryotyzmu, albo i od słowa nieostrożnego przeciw nowemu rządowi, które wypowiedziane przez jednego, narazić mogło całe zgromadzenie na prześladowania i wygnanie. W Petersburgu mając wzgląd na ośmioletnie gospodarstwo wojsk moskiewskich w tych ziemiach, nacechowane bezprawiem i uciskiem, obawiano się szczerze oporu w wykonaniu homagium; przykład więc Jezuitów miał wobec petersburgskiego dworu cechę niejakiej zasługi i nie wątpię że podobał się carowej, zobowiązując ją bardziej dla zakonu, ale za to czyn ten został surowo przez polskich patryotów osądzony i napiętnowany mianem jeźli nie zdrady, to nikczemnego pochlebstwa. Mniej gorąco rzeczy biorąc, nie można się tak bardzo o to gniewać lub tern gorszyć. Wszelki opór skuteczny był niepodobnym, bezskutecznego zaś oporu nie przedsiębierze żaden roztropny człowiek. Mógł Towiański, mogli owi honorowi kanonicy mając otwartą Polskę emigrować, ale mogłyż to uczynić zakony, korporacye całe? Tym wzgląd na dobro katolików, którzy pod nowy schyzmatycki rząd przeszli, nakazywał pozostać na miejscu. Że Jezuici nie spieszyli się, że nie wyprzedzali innych, to najlepszym dowodem pomieniona odezwa Czerniszewa, nakazująca po prostu, aby duchowieństwo pierwsze wykonało przysięgę,

Mon. Thein. T. IV, 437.

gdy biskup-sufragan i honorowi kanonicy od tego się wymówili, z prostego porządku rzeczy wynikało, że pierwsi złożyć musieli przysięgę Jezuici.

Po złożeniu poddańczej przysięgi, rozdzielono Białą Ruś na dwie gubernie, mohilewską pod zarządem jenerała Kochowskiego i połocką pod Kreczetnikowem. Postanowiono wyprawić z każdej gubernii po czterech deputatów do Petersburga, którzy w imieniu duchowieństwa i szlachty osobiście złożyć mieli carowej homagium. Ze strony unickiego kleru wybrał się arcybiskup połocki Jazon Smogorzewski, kler łacióski po wyniesieniu się sufragana-biskupa i honorowych kanoników, nie miał godnego reprezentanta. Korzystano z tej okoliczności i dano wyraźny rozkaz 0. Czerniewiczowi, aby przybył do Petersburga, jako przedstawiciel duchowieństwa ritus latini. Trudno było odmówić wezwaniu. W towarzystwie tedy dwu Ojców, głośnego nawet za granicą astronoma Lenkiewicza i wymownego kaznodziei Katembrynga (Inflantczyka), wyruszył O. Ozerniewicz w podróż z końcem 1772 r.

Byli to pierwsi trzej Jezuici, którzy stanęli w grodzie W. Piotra. Dwór i magnaci byli zaciekawieni przybyciem tych tyle głośnych zakonników. Ciekawy był przedewszystkiem poznać ich, bawiący natenczas w Petersburgu, stojący u steru państwa, naczelny wódz wojsk rosyjskich, generał-gubernator zarazem Białej Rusi, hr. Za-charyasz Czerniszew. Moskal chciwy nauki, uderzony był wykszał-ceniem i erudycyą, której towarzyszyła pewna prostota, nadająca wdzięk nauce tych Ojców, rozpytywał się pilnie o ich instytut, ich zwyczaje, przedewszystkiem zaś o ich system nauczania. Jak każdy umysł głębszy, ocenił od razu doniosłość takiego zakonu dla Moskwy, nie mającej ani szkół, ani żadnych zgoła instytucyj, i już przez sam patryotyzm moskiewski oświadczył się jawnie z przyjaźnią i protekcyą dla zakonu.

Pierwszą jego rzeczą było zbliżyć ich do źródła wszelkiej władzy i wszelkich łask w Moskwie, do najjaśniejszej Katarzyny. Uprzedzona przez niego carowa przyjęła Ojców najłaskawiei, oznaj-mując, żeby prosili o co chcą, bo gotowa im wszystko uczynić. W dni kilka potem podali Ojcowie na ręce Czerniszewa memoryał, prosząc o zachowanie zakonu przy dawnych przywilejach, i zakonnej regule, o zatwierdzenie ruchomej i nieruchomej własności pojedyńczych kolegiów i domów i o zmniejszenie podatków. Memoryał przyjęto życzliwie. W połowie lutego 1773 Ojcowie już byli z powrotem w Połocku.

Znaleźli tam nowe dowody życzliwości Kreczetnikowa. Carowa bowiem już rozpoczynała swoje gospodarstwo kościelne w Białej Rusi : zapowiedziała już ukazem 14 grudnia 1772 utworzenie osobnego biskupstwa dla całej Rosyi, a tymczasem poleciła, aby dobra kościołów oddane były pod zarząd i straż świeckich ludzi. Na przedstawienie pro-rektora 0. Kareu, że podobne rozporządzenie niezgodne jest z ustawami zakonu, gdyż dobra jezuickich kościołów nie są oddzielone od dóbr kolegiów, oświadczył Kreczetników, że ukaz ten ich się nie tyczy x). Dano jeszcze inne dowody zaufania. Wiadomo jaka ostatnich czasów wkradła się u nas anarchia do trybunałów i sądownictwa; smutno powiedzieć, dopiero najezdnicza Moskwa zabrała się do reformy. Odbywały się sejmiki deputackie w Połocku i Mohylewie, tu i tam polecono Jezuitom pełnić urząd trybunalskiego kaznodziei. Z wiosną 1773 zjechał prowincyał litewski Sobolewski na roczną wizytę do Białej Rusi. Nie mało był ucieszonym z tego, jaki obrót wzięły rzeczy w Petersburgu. W despotycznem państwie względy monarchy jednają przyjaciół ; mieli ich też Jezuici mnogo, przedewszystkiem cały świat urzędniczy bił przed nimi czołem. W tern (w miesiącu maju) nadszedł list okólny jenerała Ricci, zapowiadający ruinę zakonu, której już nic odwrócić nie zdoła, jeno cudowne wdanie się Boże. Wzywał do gorącej modlitwy „Domine, salva nos — perimusu (Panie, ratuj nas — giniemy "). Dochodziły i inne wieści o .niechybnej kasacie i Klemensowem breve. Nie wierzono temu w Białej Rusi, oburzano się, nie mogąc pojąć, jak tak rozwielmożniony i zasłużony zakon podcięty być może z korzenia i to ręką Papieża. Za to tern boleśniejsza, im mniej przewidzianą była już niezawodna wiadomość, że kasacyjne breve już doszło (w wrześniu) do Warszawy; dołączona była do listu i kopia onego breve.

Ochłonąwszy z pierwszego przerażenia i dawszy wolne wodze łzom i smutkowi, jął każdy przemyśliwać i radzić o sobie, co począć, dokąd się obrócić, jaki los jego, mało się troszcząc, jaki los będzie jego prowincyi? Zamieszanie przybrało takie granice, że

*) Umiano być wdzięcznym za to. 0. Katembring dzielny mówca i wprawny rymotworca opisał’ wierszem łacińskim stolicę Petersburgską i carmen ów wydrukowany przesłano Czerniszewowi. Przepisane ukazem dworskie nabożeństwo odbywali Jezuici z wielką wystawnością. W Połocku bywał na nich Kreczetników, słuchał z lubością kazań Katembringa. Szły o wszystkiem raporty do Petersburga. To jednało opiekę i względy.

*) Litterae Generalium. Ms. in 4° Arch. Jez. poi.

rektor Czerniewiez, którego prawie wyłącznem dziełem i zasługą jest pozostanie Jezuitów na Białej Rusi, i eo starsi wiekiem i doświadczeniem Ojcowie, nie mało pracy łożyć musieli nad uspokojeniem umysłów. Przypominali, że wiadomość o kasacyjnem breve udzielona od współbraci polskich, jest cechy czysto prywatnej, sam zaś tekst kasacyjnego breve domaga się publicznego ogłoszenia, przekazując takowe miescowym biskupom; że również z tekstu breve (punkt 36) wnieść należy, iż potrzebne do tego przyzwolenie monarchów; że sam w końcu Papież zaleca najusilniej, aby z okazyi tego breve nie wyniknęły jakie zamieszki i niepokoje ; czy może zaś być zamęt większy jak gdyby na pierwszą wieść o 100 mil prywatną drogą otrzymaną, rozbiegli się wszyscy, zostawiając na Opatrzność Boską kościoły, szkoły i rozpoczęte apostolskie prace? Chwycono się i teologicznych argumentów. Albowiem jakkolwiek prawdopodobną, to jednak wcale niepewną jest rzeczą, że kasacyjne breve nie ogłoszone przez biskupów, tylko prywatną drogą przysłane, dotyka i białoruskie kolegia i domy; przeciwnie zaś pewną i niezaprzeczoną jest rzeczą obowiązek dochowania zakonnych ślubów; nie godzi się więc pójść za praw⁷dopodobnem zdaniem, opuszczając zdanie pewne¹). Przedstawienia te jednak i wywody nie skutkowały wiele. Przedewszystkiem młodzież zakonna, liczna w Połocku, ta, nie wiem czy tyle przez cnotę posłuszeństwa dla św. Stolicy, jak raczej przez wrodzoną temu wiekowi żądzę wolności i swobody, opuściła tłumnie zakon, wracając na łono swych rodzin.

Ale też i pomiędzy poważniejszymi Ojcami wielu chciało opuścić Białą Ruś, a przenieść się, zawsze jeszcze w charakterze zakonnym , do majątków leżących za Dźwiną w granicach Polski, gdzie jeszcze breve nie było ogłoszone, a nie mała była nadzieja, że ogłoszonem nie będzie wcale. Miłość ojczyzny, niepewni ość zostawania na łasce carowej, która przy tym nowym ciosie spadłym na zakon, łatwo zmienić może swe usposobienie, wpłynęło niepo-mału na powzięcie tego zamiaru. Napróżno przedstawiał Czer-niewicz, że tym sposobem nie uniknie się zamętu, gdyż szkoły i kościoły bez opatrzenia zostaną, że za tyle wględów carowej nie

J) Złośliwy Saint-Priest a za nim i inni utrzymują, że argumenta te były aż dotąd „zupełnie obce Jezuitom“ wydobyli je dopiero wtedy, gdy im tego była potrzeba. (Chute des Jésuites str. 253). Tak nie jest. Argumenta te znajdują się u wszystkich dawnych jezuickich zarówno jak niejezuickich moralistów i kanonistów. Płytki Francuz, nie miał ochoty zaglądnąć do nich, niemniej jak ci, którzy za nim powtarzają.

należy się odpłacać emigracyą itp. Wszystko to nie byłoby ochroniło białoruskich Jezuitów od rozsypki, gdyby nie był nadszedł bardzo w porę list Kreczetnikowa do Czerniewicza tej treści : „Dochodzą do moich uszu wieści głośno w tych stronach powtarzane, jakoby wasz zakon miał być zniesiony. Nie mogę na to milczeć, lecz owszem uwiadamiam was wszystkich, którzy z zakonu waszego w Białej Rusi mieszkacie, najsolenniej o potężnej opiece Najjaśn. Monarchiui, a czynię to z wyraźnej jej woli. Łaskawa ta Monarchini, która wszystkich ziem tych mieszkańców macierzyńską (!) miłuje miłością, mniema, że nie może bez naruszenia swej łaskawości, pozbawić swej opieki ludzi tak użytecznych publicznej sprawie. Jeżeli więc w rzeczy samej wręczony wam zostanie jaki wyrok rzymski, to takowy żadnej mocy mieć nie może, nie będąc przez najwyższy rząd zatwierdzony, stosownie do ukazu zabraniającego, aby nikomu nie wolno było podobnych dekretów w kraju przyjmować lub takowe ogłaszać“. Załączony był do listu i ukaz, wzbraniający wszelkiej emigracyi do Polski.

Takie instrukcye otrzymał Kreczetników z Petersburga. Albowiem jeszcze d. 14 paźdz. 1773 r., jak donosi nuncyusz Garampi w cyfrowanej depeszy do sekretarza stanu kard. Palavicini, „przyszedł ukaz dworu petersburgskiego do jenerała-gubernatora Inflant w Rydze podpisany przez cesarzowe, którym pozwala się osobom zakonu Jezuitów na całym terytoryum moskiewskiem zostawać przy swoim instytucie w podobny sposób, jak to brat nasz (słowa są ukazu) król pruski w swem państwie uczynił. Poleca się jenerał-gubernatorowi, ażeby dał OD. Jezuitom, gdziekolwiekbądź znajdującym się i do niego udającym się, opiekę. Podobny ukaz wysłano do prowincyi świeżo od Polski oderwanej (do Białej Rusi), aby gubernator tamtejszy przeszkodził oderwaniu dwu trzecich części dóbr kolegium połockiego, leżących w Litwie (w Polsce, aby je nie zabrano na rzecz edukacyi, jak inne pojezuickie dobra). Oznajmiono także gubernatorowi, że polecono jest Jezuitom połockim, aby miasto pogłównego (1 rub. 2 kop.) utrzymywali na swym koszcie 100 uczniów- J).

Biała Ruś, oprócz Inflant, podlegała w małej części (cztery parafie) jurysdykcyi biskupa smoleńskiego Hilzena, który stale rezydował w Warszawie, reszta zaś należała do dyecezyi wileńskiej, której biskupem był, uksiążęcony później za zdradę kraju, Massalski.

*) Archi w. Watyk. Polonia Vol. 247.

Wiemy jak zasiadłszy w komisyi rozdawniezej, szafarzył dobrami i srebrami pojezuickiemi. Ozy to więc przez chciwość, aby z białoruskich majątków jezuickich nic się nie uroniło, lecz wszystko dostało się całe i nietknięte w ręce łakomego biskupa, czy to w skutek instrukcyi otrzymanej od rosyjskiego posła w Warszawie, z którym zostawał w najlepszych stosunkach, wystosował do rektora połockiego list, w którym jemu i wszystkim Jezuitom pod rządem Moskwy poleca, aby mimo krążących wieści o kasacyjnem breve, wszyscy pozostali tak jak są, nie zmieniając w niczem swoich zajęć i trybu życia, dopokąd inaczej nie będzie postanowione. Nie zapomniał nawet wyborny ten pasterz surowych napisać upomnień, aby reguł ściśle przestrzegano, a wykraczających karano. Największy jednak kładł nacisk na to, aby dobra i majątki nietknięte pozostały ¹).

ł) Przytaczamy ton ważny list w dosłownym tekście łacińskim, tak jak przechowany jest dotąd w wiernej współczesnej kopii w archiwum Jezuitów polskich.

Ignatius Jacobus ex supremis Principibus Roxolanis Massalski DEI et Sedis Ap. gratia Eppus Vilnensis.

Rumor cum nunciis communis de Oecreto visïbilis Capitis Ecclae Christi c potestate Ejusdem vicaria emanato contra Religiosum Ordinem, qui appelałus hucusque Societas Jesu, tametsi nondum legaliter in Natione Nostra per publicum intimationem sit proclamatus, nihilominus ne pro-crearet praeberetque causam vario multiplici disordini ac perturbutioni ; novimus propterea, Nostri esse plane ex debito Rast orali vigilantia officii, ut comendemus Superioribus Domorum praedictae Societatis omnem diligen-tiam interim adhibendam in adimplendis obligationibus, que a fundatoribus impositae fuerunt, servato per individua consuetarum functionum tarn or-dine, quam scopo, donec a Supremo Regimine Civili ac Ecclesiastico ulte-riores ordinationum ac déterminâtionum circa eorundem Statum sequantur sanctiones ; maxime ut Suporiores próhibeant omnes imminutiones et detri-menta nociva integritati fundationum, quae semel jam legaliter juribus Ecclae tradita et conservata fuerunt.

Iisdem quoque Superioribus communicamus potestatem Nostram supra Personas in suo eu jusque eorundem gubernio et contubernio habitantes, ut hac potestate muniti contineant subditos in disciplina conve-ni ente, expostulatam (iri) secus ab ipsis rationem ac responsum in tempore de omni ad quid hacce in re Pastorule officium et conscientia eos obligat.

Volumus dem um, ut liae Nostrae Litt er ac in virtute obedientiae de-bitae ad omnes domos in Dioecesi Nostra sitas, quam citissime transmi sae ąc in stricta executione adimpletae observentur.

Datum Varsoviae d. 29 septembris 1773.

Nic nie mogło być białoruskim Ojcom nad ten list pożądań-szego. Miejscowy biskup, który według tekstu breve miał im takowe ogłosić, upominał surowo, aby reguły zakonnej przestrzegając, dalej w swym instytucie trwali. W kilka lat później, list ten wprawił samegoż Massalskiego w niemały kłopot. Przyjechał był do ks. Po-czobuta do Wilna, nie wiem w jakim interesie, 0. Lenkiewicz rektor po Czerniewiczu połocki. Zaprosił obydwu na obiad Massalski, a jako był złośliwego języka, jzagadnął O. Lenkiewicza: na mocy jakiegoto prawa Jezuici pozostają jeszcze na Białej Busi? Na mocy listu W. biskupiej Mości, odparł żywo Lenkiewicz, którym poleciłeś nam zostać in statu quo, dopokąd inaczej nie będzie postanowiono; dotąd nie postanowiono inaczej. Przycichł Massalski, stanął mu przed oczami ten przykry zawód, jaki go spotkał od protegowanego swego Siestrzencewicza.

Dwa te listy Kreczetnikowa i Massalskiego zatrzymały nieco dezercyę i uspokoiły umysły. Nadszedł niebawem i trzeci list równie wielkiej doniosłości od prowincyała Sobolewskiego do 0. Czernie-wicza, datowany 22 paźdz. 1773 r. „Podobnoś już nie będzie mi wolno odwiedzić Białej Busi, gdyż temi dniami nastąpi ogłoszenie kasacyjnego breve (w Polsce). Dlatego przelewam władzę prowin-cyalską na Ojca, jako na rektora najliczniejszego domu, i mianuję Cię w myśl instututu wiceprowincyałem. Twojej to roztropności i gorliwości rzeczą będzie zarządzać kościołami, szkołami i kolegiami, i takowe pomnażać. Niechaj Ci Bóg udzieli łask obfitych do podtrzymywania wiary katolickiej i resztek Towarzystwa naszego w tych tam stronach“.

Trzeciego listopada ogłoszono breve w Warszawie, w dni kilka potem w całej Polsce. Wypadek ten wywołał nowy zamęt i niepokoje w łonie białoruskich Jezuitów. „Już pod naszem niemal okiem wykonano breve, nie możemy się składać niewiadomością i wmawiać w siebie powątpiewania“, wołała młodsza generacya. Wielu ze starszych Ojców potakiwało tej mowie. 0. Czerniewicz powtarzał dawne argumenta, dowodził właśnie z przykładu Polski, że dopokąd breve publicznie przez biskupa nie zostanie ogłoszone, pozostać powinni na miejscu, jak to uczynili polscy ich bracia, czekając formalnego ogłoszenia, lubo już od wielu tygodni o nastąpić mającej kasacie wiedzieli. Próżne były te perswazye. Więcej uspokajającym był list szlązkiego wiceprowincyała Gleixnera (o którym nadmieniliśmy wyżej), donoszący, że król pruski nie dozwolił

f/Zy

ogłaszać brève, a Jezuici pruscy pozostali fö} swych^ęj^gi^ch i domach. Wielu jednak mimoto opuściło zakon,    y V

Opowiadamy te wypadki jak zaszły, na r^lac^^i‘<iaocznego świadka oparci l). Cóż w tern postępowaniu Jeżuil&w %)tąd nielegalnego, buntowniczego ? Gdzież choćby cień cftępl wył^p$»rą się z pod wyroków papiezkich, gdzie przygotowania ^^stey^s^fhieniu tych wyroków przeszkodzić? Owszem z wyjątkiem 0. Czerniewicza i kilku starszych Ojców, wszyscy chcieli się natychmiast zastosować do kasacyjnego breve, wiedząc o niem jedynie prywatną drogą, wielu nawet nietylko z młodszych ale i z poważnych Ojców opuściło zakon, jak rektor mścisławski Berent, jak 00. Byszkowski i Laskowski. którzy zostali proboszczami ; jak sam Katembring, który wbrew zakazom Kreczetnikowa wraz z późniejszym biskupem mińskim Dederko wyjechali do Polski, jak sam który te rzeczy opisuje prałat Szantyr ²). Uczyniliby tak bez wątpienia wszyscy, gdyby nie owe listy Kreczetnikowa i Massalskiego, a najsurowszy krytyk nie znajdzie najmniejszych dowodów, że te listy zostały wyżebrane, albo uzyskane podstępnie przez Czerniewicza lub któregokolwiek z Ojców. Zobaczymy czy dalsze ich postępowanie było równie legalne i godziwe?

Pytanie to sprowadza nas na inne pole, na pole religijnego gospodarstwa carowej w swem państwie. Nie zgadzało się z dumą i wyniosłością tej kobiety, aby poddani jej ulegali, innej choćby duchownej tylko władzy, zostającej po za granicami jej państwa. Dwa miliony katolików słuchały wprawdzie władzy Papieża w Bzymie, to nie wydało się jej ani rzeczą ubliżającą, ani niebezpieczną, zwłaszcza

ł) Ms. in fol. Historiae Albo-Russae Societ. ab a. 1772 — ad a. 1803 lib.I.

Beziminny autor sporej książki (pamfletu) Jezuici i ieh stosunki do Bostji utrzymuje str. 258, że ten „zajmujący rękopis“ znaleziony był w papierach Jezuitów, ale potem „zaginął“ i pyta: „Jak wam się zdaje, kto miał najwięcej interesu w tern wykradaniu? Ja sądzę, że nie Janzeniści (sic)“. Ti „wykradania“ i kradzieży słynni są Moskale, mianowicie błahoczynne popy, do których autor pop Moroszkin należał. Ja mam trzy egzemplarze tego rękopisu pod ręką, mógłbym z jednego zrobić prezent, jeźli nie autorowi, który już nie żyje, to jego braciom i towarzyszom w pisaniu pamfletów i urzędowych historyi, gdyby mnie o to grzecznie poprosili, a przekonanoby się, że jeżeli Jezuici uwieźłi z sobą (nie wykradli, bo to ich było własnością) ów rękopis, to chyba dlatego, że wstydzili się pochwał jakie dawali Katarzynie i moskiewskiemu rządowi; przyczyna, dla której właśnie może należało ten rękopis zostawić w carstwie.

²) Szantyr Wiadomości do dziejów kość. kat. to Bosyi T. I, str. 20.

że chciała, odgrywać, za granicą przynajmniej, rolę liberalnej wspaniałomyślnej monarchini — tolerantki ; Rzym bowiem o całe światy oddalony od Petersburga, a rozkazy Papieża pójść pierwej musiały pod rewizyę rządzącego senatu i carowej. Ale bezpośrednia jurys-dykcya trzech pod bokiem Rosyi polskich biskupów, nad katolickimi jej poddanymi rit. lat., ta wydała się jej rzeczą niegodną i politycznie niebezpieczną. Postanowiła tedy dla wszystkich katolików swego państwa utworzyć osobne biskupstwo, podnieść je z czasem na arcybiskupstwo i metropolię, i już z końcem 1772 r. stosowne wydała rozkazy *). Biskup ten czy metropolita w myśl carowej miał ulegać Rzymowi, miał być przez Papieża mianowanym, ale w sprawowaniu swego urzędu, winien był zostawać pod kontrolą imperatorskiego rządu, zawisłość od Rzymu była więc tylko pozorną, rzeczywistej nie dopuszczał autokratyczny duch Moskwy, nie pozwalała duma carowej. Chodziło tylko o to, aby znaleść osobistość po ternu. Król Stanisław miał sobie zlecone przeprowadzenie tego planu w Rzymie, biskup Massalski wezwany był do podsunięcia kandydata. Przeląkł się biskup utraty tak znacznej części swej dyeeezyi, planowi carowej przeciwstawił projekt inny, t. j. aby jeden z sufraganów jego mieszkał stale w Mohylewie i sprawował urząd biskupa Białej Rusi. Chytra carowa przyjęła na razie projekt ; sufragan skoro raz osiędzie w jej państwie, wy-forytowanym być może na udzielnego biskupa — wileński biskup temu nie przeszkodzi. Ale ani biskupi in partibus Łopaciński i Chomiński, ani sufragan Towiański, który dobrowolnie emigrował z Białej Rusi, ani żaden z trzech prałatów kapitulnych nie chcieli przyjąć tej godności, dopokąd na to nie przyjdzie zezwolenie Rzymu, a na co Massalski zdawał się zgoła żadnej nie kłaść wagi. Wtenczas przedstawił mu się jeden z młodszych kanoników wileńskich Stanisław Bohusz Siestrzencewicz.

Arcyciekawa to osobistość, a przeszłość jngo była rękojmią, że to będzie biskup zupełnie do gustu carowej przypadający, bi-skup-urzędnik, dla którego alfą i omegą fawor monarchini. Z kalwińskiej na Litwie pochodząc rodziny, odbył pierwsze nauki z ra-dziwiłłowskiego funduszu w Słucku; następnie kształcąc się na predykanta ewangielickiego, został od synodu wysłany na teologiczne studya do Królewca, Frankfurtu, Amsterdamu i Londynu.

J) Ukaz nosi datę 14 grud. 1772. Brevis narratio de mandat. Impet at. et dirig. Senatus ąuae spectant ad Collegium ecclesiasticum str. 2.

Ale nasz predykancki kandydat miasto przykładać się do biblii, uczył się z wielką pilnością obcych języków, do których miał zdatność niepoślednią, tylko język łaciński miał dla niego wstręt niepojęty, nazywał go językiem trupim. Wróciwszy do kraju, miasto predykować, pragnął wkręcić się jako guwerner do zamożnego domu, bo to zapewniało w tamtych czasach prędką karyerę. Nie mogąc zrazu znaleść miejsca, siedział w domu. Gniewało to ojca, że syn zawiódł oczekiwania synodu i nadzieje licznej a niedosyć zamożnej rodziny, która przy uczonym predykancie zamyślała swoją zrobić fortunę, gniewało go, że syn próżnował, kazał mu więc imać się gospodarstwa i wyprawił ze zbożem szkutami do Gdańska. Ale pan syn owe czerwone złote zebrane za zboże, przepuścił gdzieś w wesołem towarzystwie, a bojąc się rygoru ojcowskiego, nie wrócił już do domu, lecz zapisał się do huzarów pruskich. Dosłużywszy się po niejakim czasie rangi oficerskiej, zmuszony był dla pojedynku, już niewiem z jakiej okazyi, w którym został dobrze naznaczony w rękę. opuścić służbę pruskę i przeniósł się do polskiej. Opuścił i tę niebawem już w randze kapitana, aby przyjąć tyle upragnioną guwernerkę przy młodych Radziwiłłach w Zyr-montach. Lat kilka tam bawiąc, poznał posaźną i dobrego domu panienkę, bawiącą także na żyrmontowskim dworze, i zakochany po uszy nie wiem czy w pannie czy w jej posagu, prosił o jej rękę. „Katoliczką jestem, odpowie panna, i wcale nie życzę sobie mieć męża innej wiary“. Zakochany guwerner pognał co tchu do Wilna, w tydzień potem przedstawia się pannie jako nawrócony katolik. Panna, która koniecznie zbyć się chciała natrętnego konkurenta, dała twardą rekuzę : „skoro pan tak łatwo wiarę swą zmieniasz, to i żony zmieniać zechcesz“. Opowiadał to samo potem Siestrzencewicz, śmiejąc się z owej rekuzy, którą znać i wtenczas nie bardzo wziął do serca. Ale zostawszy już katolikiem, nie myślał wracać do kalwinizmu, i rozglądnął się za inną karyerą. Bywał często u Radziwiłłów biskup Massalski, tak gorliwy katolik jak Siestrzencewicz kalwin i rozmiłował się w dowcipie, ogładzie, to-warzyskości i nauce młodego guwernera. Mówił mu, że chętnieby mu dopomógł do świetnej karyery, gdyby do duchownego stanu wstąpić zechciał. Nasz niefortunny konkurent nie namyślał się długo, przyjął propozycyę, pod warunkiem jednak, że wakujące posaźne probostwo bobrujskie będzie mu konferowane. Przyjął warunek biskup. Właśnie oddawano młodych Radziwiłłów do pijar-skiego konwiktu nobilium w Warszawie, towarzyszył im ich pedagog, ale już w duchownej sukni, i po dwu miesiącach (sic) teologicznego studyum, został wyświęcony przez biskupa źmudzkiego na kapłana, król zaś równocześnie podpisał mu prezentę na bobruj-skie probostwo. Działo się to roku 1763, Siestrzencewicz liczył dopiero 32gi rok życia.

Niezadługo potem przy pierwszym wakansie, ofiarował Massalski swemu pupilowi kanonię wileńską i drugie bogate probostwo w Homlu, a gdy ze swej dyecezyi wyjeżdżał, co się często wydarzało , bo biskup lubił warszawskie salony i gier stoliki, jego naznaczał administratorem. Na onym urzędzie poczynał sobie Siestrzencewicz samowolnie i zuchwale, trząsł dyecezyą, dokuczał do żywego każdemu, kto mu się sprzeciwił, prześladował Maryawitki i założyciela ich kanonika Turczynowicza, który też tę szykanę wnet życiem przepłacił. Zjechała do boku kanonika liczna jego różnowiercza rodzina, a działo się jej dobrze. Patrzała na to gospodarstwo kapituła, ale cóż było począć? Biskup i kanonik to par nobile fratrum, nie lepszym był prymas Podoski, do którego reku-rować wypadało, a nuncyusza władza była bezsilną.

Takiegoto człowieka przeznaczył Massalski na biskupa katolikom schyzmatyckiej Moskwy, zanadto jednak dobrodusznie wierzył, że znalazł w nim powolne sobie narzędzie. Doniósł więc czemprędzej do Petersburga, że już upatrzył godnego dla Białej Rusi zastępcę, uzyskał z łatwością u króla Stanisława nominacyę, w Rzymie zaś prekonizującą bullę, naznaczającą Siestrzencewicza biskupem in Mało in partibus. Znalazł się i order św. Stanisława, dany no-minatowi w nagrodę za kazanie miane podczas dziękczynnego nabożeństwa za ocalone życie króla w wrzekomym napadzie konfederatów. Dnia 1 paźdz. 1773 odbyła się konsekracya tego improwizowanego biskupa, który wezwany przez carowę, pognał czemprędzej do Petersburga ]).

Katarzyna obdarzona niepospolitym talentem dyagnozy charakterów, poznała w Siestrzencewiczu odrazu swego człowieka. Podobała się jej jego rzutkość gotowa zawsze na przyjmowanie rozkazów, jego światowa ogłada, wykształcenie, a nadewszystko

J) Szantyr Wiadom. do dziej. kość. kat. io JRosyi T. I, str. 7—15. Nie są zgodne relacye. Znajduję bowiem, że jeszcze jako kanonik wyprawiony był Siestrzencewicz od wileńskiej kapituły do Petersburga w celu zdjęcia konfiskaty z dóbr kapitulnych w Białej Rusi. Być jednak może, że Siestrzencewicz dwa razy jeździł do Petersburga, ale pierwszą rażą nie zwrócił jeszcze na siebie uwagi carowej. St. Mało jednak z dyecezyj irlandzkich.

znajomość wielu języków. Oświadczyła mu więc, że myśli zamianować go biskupem Białej Busi, podległym w swej duchownej władzy bezpośrednio Papieżowi. Nie wahał się przyjąć tej godności Siestrzencewicz, niepomny, że nie godziło mu się tego czynić bez poprzedniej erekcyjnej bulli papiezkiej. Dnia 22 list. wyszedł reskrypt carowej do Ozerniszewa mianujący Siestrzencewicza biskupem Białej Busi, a w cztery dni potem zawiadomił go o tem tenże Czerniszew listem, z którego podajemy ważniejsze ustępy: „...Najjaśniejsza Monarchini powierza Warn i waszemu duchownemu zarządowi wszystkie klasztory i zakony, znajdujące się w białoruskich guberniach, dalej katolickie kościoły w Petersburgu i Moskwie i innych miastach cesarstwa, w których nietylko wyświęcać będziecie zakonnych i świeckich księży, ale rozstrygać będziecie wszystkie sprawy parafian ze swymi księżami i kwestye tyczące się ceremonij.... Dołączam tu w polskim języku drukowany ukaz z d. 14 stycznia 1772, ogłoszony w obydwu białoruskich guberniach, a zakazujący katolikom obydwu obrządków, aby pod żadnym pretekstem nie ważyli się nakłaniać poddanych carowej rusko-greckiego wyznania do innej wiary.... Gdy Papież, albo kongre-gacya, albo inna katolicka władza prześle Wam bullę, albo rozkaz, albo jakikolwiek akt duchownej jurysdykeyi w celu ogłoszenia takowych katolikom gubernij białoruskich; to nakazuje Warn JCM., aby takowa papiezka bulla albo dokument nikomu zgoła nie był podany do wiadomości, ani ogłoszony, dopokąd gubernatorowie takowych do mnie nie odeszła, a Nąjjaśn. Imperatorowa na ręce moje nie da pozwolenia“ x).

Tak więc jak było można przewidzieć, Siestrzencewicz z bi-skupa-sufragana stawał się odrazu udzielnym biskupem bez najmniejszego porozumienia się ze św. Stolicą, a wbrew woli i z krzywdą prawowitego pasterza. Nieomieszkał wprawdzie Siestrzencewicz pisać z Petersburga list (pod d. 26 grud. 1773) do Klemensa XIV, pełen kłamanej uniżoności, który jednak pierw przeszedł cenzurę rządową i przez nią był poprawiony ²), ale w Bzymie zdumiano

*) Archiv?. Watyk. Polonia vol. 249.

ł) Archiw. Watyk. Polonia vol. 249. List ten przepełniony pochwałami dla carowej. Nic dziwnego, przechodzić musiał bowiem przez ręce ministra. Co zadziwia, to ta bezczelność, z jaką upewnia, że „zastawia się o dobrą sprawę Kościoła“, że o godność tę prosi dla siebie „jedynie z żarliwości, Boga biorę sobie za świadka, o dobro religii i dusz ludzkich zbawienie". Do listu dodane się nad zuchwałością rządu i biskupa. Wywiązała się ztąd na pół oficjalna korespondencja między nuncyuszem warszawskim a Rzymem i Petersburgiem, nie wchodzi ona jednak w ramy opowiadania naszego. Tu dosyć wspomnieć, że Klemens XIV unikając schyzmy, zezwolił w końcu na kompromis obmyślany przez nuncjusza. Gdy bowiem z początkiem 1774 r. Siestrzencewicz zjechał do Mohylewa *), a otrzymawszy datowany 12 maja ukaz carowej z nominaeyą na biskupa Białej Rusi, wydał list pasterski, w którym oświadcza, źe jako biskup Białej Rusi obejmuje zarząd wszystkich tam zostających katolików, słowem jednem nie wspominając, od kogo otrzymał tę władzę ; gdy na przedstawienie polskich biskupów, do których jurysdykcyi należała Biała Ruś, odpowiedział zuchwale, a katolicy w słusznej zostawali obawie co do nielegalności i nieważności jego urzędowania: pospieszyli dwaj obywatele, marszałek Ohrapowicki i Szczyt do Warszawy, prosząc na wszystko nuncyusza, aby obmyślił jaki modum vivendi. Nuncyusz tedy uprosił biskupów, aby swą władzę przelali na swoich w tych stronach oficyałów z możnością przelania jej na kogoś trzeciego (cum potestate subdelegandi). Stało się tak, oficyałowie inflancki i smoleński, zdali swą jurysdykcyę na samozwańczego biskupa, który jako wileński sufragan miał już takową nad ową cząstkę wileńskiej dyecezyi, nuncyusz ze swej strony udzielił potrzebnej jurysdykcyi dla reszty katolików rozrzuconych w moskiewskiem państwie. W osobnym liście z d. 9 sierp. 1776 r. dziękował za to Siestrzencewicz, upewniając uroczyście, źe nie chce uzurpować sobie żadnej jurysdykcyi i powoływał się na swój nader uniżony list do ś. p. Klemensa XIV i kończył ponownem upewnienieniem, „że żyje i umiera jako dobry katolik i jest pełen uległości dla św. Stolicy i nuncyusza²).

W ten sposób ubito kwestyę, która pachnęła schyzmą ; rzuca ona najgorsze światło na biskupa, będąc dowodem jego zupełnej od nuncyatury warsz. postscriptum, „że list ten kazali zmienić ei, przez których ręce przechodził, ale nie oo do istotnych rzeczy“.

*) W podróży tej wstąpił i do Połocka. Witali go Jezuici w dniu jego imienin (8 maja) mową łacińską, w której wybór jego na biskupa Rusi nazwany „najpiękniejszym i najzbawienniejszym dziełem najłaskawszej Monarchini, natchnionem od Boga“ divino sane numine illud inspiratum; Siestrzencewicz zaś porównany do św. Piotra Chryzologa, którego Syxt III z pominięciem wybranego przez rawenenckiego biskupa, mianował na pierwsze zaraz wejrzenie patryarchą Rawenny. Można sobie było oszczędzić tych niewczesnych komplementów.

a) Archiw. Watyk. Polonia vol. 258.

nieznajomości kanonicznych przepisów, albo co prawdopodobniejsza jego lekceważenie dla św. Stolicy. Wprawdzie Klemens XIV przysłał w końcu breve udzielające potrzebnej jurysdykeyi biskupowi z Mało (nie zaś Białej Rusi), ale nuncyusz lękając się wyniosłości biskupa, postanowił trzymać go w szachu i dokument zachował u siebie. Nie od rzeczy dodać, że nąjpierwszem zajęciem pasterskiego urzędowania Siestrzencewicza było zakupienie dwojga dóbr dziedzicznych Milatycz i Łopacina za pieniądze, częścią zebrane podczas swoich wielkorządów w Wilnie, częścią dane jako łapówę od magnatów moskiewskich, którym skonfiskowane 1772 r. dobra kapituły wileńskiej dostały się , aby tych dóbr jak mu proponowała carowa nie przyjął, lecz poprzestał na rocznej 10.000 rubli srebrem wynoszącej pensyi. Ze nie miał w swej mohylewskiej rezydencyi katedralnego kościoła, ani kapituły, ani zgoła żadnego przyboru kościelnego, że ta nowa dyecezya, która nigdy prawie swoich nie widziała biskupów, zaniedbaną była i zapuszczoną, to nie obchodziło go wcale. Farny kościół mohylewski przestroił na katedrę, co okazalszych proboszczów mianował honorowymi kanonikami, pozawieszał irh krzyże z orłem rosyjskim, kazał tylko co tchu murować pałac dla siebie.

Wszystko to, równie' jak przeszłość jego do 32go roku życia każe przyjąć za pewnik, że Siestrzencewicz należał do tych prałatów acz nielicznych w XV111 wieku, którzy drwiące cyniki w rzeczach wiary, szukali w duchownej godności jedynie wyniesienia siebie, pieniędzy i używania. Taki biskup czy mógł być przyjacielem Jezuitów? czy mógł pracować nad ich ocaleniem, zwłaszcza, że bogate pojezuickie majątki, których zarząd przekazany był papiezkiem brevem miejscowym biskupom, obiecywały obfity połów? Z pewnością można powiedzieć, że nie. To też nie bez podstawy utrzymuje ks. Sieczkowski w swych „wiadomościach o kościele katolickim w zaborze rosyjskim“ *), że ten godny biskup jeszcze podczas pobytu swego w Petersburgu zaprzyjaźnił się z reprezentantami dworów burbońskich, którzy postanowili użyć go za narzędzie, aby dokazać tego, czego sami na carowej wymódz nie zdołali, i w tym celu obok innych korzyści, przyrzekli wyrobić mu najznaczniejszą władzę nad zakonami. Rzeczywiście Siestrzencewiez czynił wszystko, co tylko w jego mocy było, aby kasacyjne breve zastosować do białoruskich Jezuitów, i jeżeli które, to te upewnienia powtarzane wielokrotnie w listach do nuncyusza, były praWuziwemi.

l) Str. 17.

A jednak ten z kandydata na kalwińskiego predykanta rekuzą miłosną przemieniony w katolickiego biskupa Siestrzeneewicz, okazywał Jezuitom wszelkie wględy, święcił im kleryków, otworzył nowicyat, słowem uratował resztki potężnego niegdyś zakonu od zagłady. Jak się to stało?

W kilka dni po ogłoszeniu breve w Polsce, otrzymuje wice-prowincyał Czerniewicz pismo Kreczetnikowa tej treści : „Jenerał-gubernator Czerniszew pragnie dokładnie poznać naturę wszystkich dóbr waszych i majątków. To najlepiej się uskuteczni, gdy osobiście stawisz się przed nim. Na mocy mej władzy polecam ci, ażebyś opatrzony w potrzebne tabele i dokumenta udał się do Petersburga i spieszył z wyjazdem“.

Wiceprowineyał tedy, zostawiwszy zarząd domu 0. Kareu, sam z 00. Lenkiewiczem i Katembringiem w połowie listopada 1778 r. udał się do Petersburga. Z Eygi pisał do nuncyusza Ga-rampi, nie mając czasu uczynić tego w Połocku. List ten maluje w nieudanych kolorach kłopotliwe położenie białoruskich Jezuitów: „W niemałem zostajemy utrapieniu, pisał Czerniewicz, gdy bowiem carowa oświadczyła nam, że wszystkich w jej państwie zostających Jezuitów swoją chce otoczyć opieką, my zaś nie wiemy, w jaki sposób to uskutecznić zamyśla: w wielkiej zostajemy obawie, aby nas nie pomówiono o nieposłuszeństwo dla tej najwyższej duchownej władzy, której ulegać pragniemy wtenczas nawet, gdy jej ofiarą giniemy. Kazano nam teraz ze strony jenerał-gubernatora stawić się w Petersburgu ; niepodobna nie słuchać rozkazu, z drugiej zaś strony spełniając go, narażamy się widocznie na nienawiść i oszczerstwa wielu, jakbyśmy zamyślali coś przeciwnego posłuszeństwu, do którego obowiązany cały świat katolicki, a my przedewszystkiem. Nie pozostaje nam nic, jak ta pociecha, jaką przynosi przeświadczenie o szczerości i czystości nnszych intencyj i ta troskliwość i mocne postanowienie, które czynami, gdy sposobność będzie potemu, światu udowodnimy, że gotowi jesteśmy raczej wyrzec się nietylko wszelkich korzyści tak potężnego orędownictwa (carowej), ale i nawet życia samego, jak uchybić posłuszeństwu winnemu św. Stolicy“ ⁴).

Słów tych nie podyktowała dyplomatyczna zręczność albo „jezuicka“ przewrotność, ale nieudane głębokie przekonanie. W dalszej bowiem drodze naradzali się Ojcowie,, czego właściwie żądać i o co prosić mają w Petersburgu? Lenkiewicz i Katembring byli zdania, że należy przedewszystkiem prosić o zachowanie zakonu, i przywodzili wspomniane przez nas wyżej kanoniczne argumenta i historyczne przykłady, ale 0. Czerniewicz wręcz przeciwnego był zdania. Nie przeczył sile argumentów, któremi sam niedawno posługiwał się, miarkując swych gorąco kąpanych braci, gdy ci chcieli się rozejść na pierwszą wiadomość o kasacie ; ale przedstawiał, jakie niebezpieczeństwo dla dobrej sławy i pamięci całego zniesionego już zakonu ztąd wyniknie, gdy nieprzyjaciele zakonu widząc ocaloną garstkę wołać poczną : „I taż to jest tyle wsławiona jezuicka uległość.i obedyencya Papieżom! Spełniali ją, jak długo im dobrze z nią było, skoro spostrzegli, że irn niedogodną, wyłamali się z pod niej! Wszystkie przeciw nam zarzuty i oszczerstwa powtarzane przez tysiąc ust i piór, znajdą w tern naszem pozostaniu na Eusi, pozorne swoje usprawiedliwienie. Gdzie złe doszło do takich rozmiarów jak nasze, tam nadzwyczajne przeciwstawić należy środki, upadek nasz okupmy heroicznym czynem“. Postanowiono więc przed rozpoczęciem wszelkich majątkowych pertraktacyi, prosić carowę o pozwolenie zastosowania się do kasacyjnego breve.

za-

Jakoż przybywszy z końcem listopada do Petersburga, tegoż jeszcze dnia stawili się u jenerał-gubernatora Czerniszewa. Przyjął ich najuprzejmiej, ubolewał nad ciężką dolą zakonu, upewniał zarazem, że co do siebie mogą być bezpieczni, bo on im wszelką swą pomoc ofiaruje, niech tylko memoryał podadzą do carowej i proszą czego pragną. Wtenczas wiceprowincyał dziękując za tyle dowodów łaskawości oświadczył, że korzystać z niej nie może, bo postanowił w imieniu wszystkich białoruskich Jezuitów prosić carowę o pozwolenie rozejścia się. Nie spodziedziewał się tego Czerniszew, na argumenta jednak wiceprowincyała nie wiedząc co odpowiedzieć, radził Ojcom, aby się nad tym krokiem dobrze zastanowili, i jeżeli już koniecznie trwać chcą przy swoim, to niech podadzą memoryał, który on, świadcząc tę smutną usługę, wręczy i poprze u carowej. Zabrał się wiceprowincyał do napisania merao-ryału, wyłuszczył w nim wszystkie powody, które do tak niezwyczajnej prośby go zmuszają, kładł mianowicie nacisk na winne Stolicy św. posłuszeństwo, prosił aby przez tę życzliwość dla konu, jaką od początku okazywała carowa, dozwoliła dzielić im los współbraci. To nie umniejszy w niczem, owszem spotęguje ich wdzięczność, nie przeszkodzi nawet, aby równie użytecznymi byli państwu. Mogą bowiem pozostać przy szkół uczeniu, mogą nawet

,172 powiększyć swe naukowe siły, skoro cesarzowa granice Rosyi innym ex-Jezuitom otworzy. Będzie to dopełnieniem miary łaskawości i względów carowej.

Bawił podtenczas w Petersburgu, jak wspomnielimy, biskup Siestrzencewicz, który według jednych relacyj miał przed swoją nominacyą dać pisemne carowej upewnienie, że do kasaty Jezuitów nie przyłoży ręki, według innych zaś, miał stosownie do instrukcyi nuncyusza, domagać się u dworu jak najprędszego wykonania kasacyjnego breve, ale twardą od carowej otrzymał odprawę z rozkazem , aby o tern więcej wspominać nie ważył się. Czerniszew, nim oddał wygotowany przez wiceprowincyała memoryał carowej, poniósł go do biskupa, który nie mógł ukryć swego zadziwienia i projekt bardzo pochwalał. Cztery prawie tygodnie, które Ojcom wiekiem się całym wydały, zwlekano z odpowiedzią. Obok tej niepewności wyczekiwania trapiącej nad wszystko złe, powiększały cierpienie wiceprowincyała nadchodzące z Białej Rusi wieści o formalnej rewolucyi młodszych mianowicie zakonników, o ciężkich zarzutach miotanych na zakon przez poważniejszych nawet obywateli, przez niektórych zakonników nawet, piętnujących z ambony pozostałą garstkę Jezuitów mianem buntowników, i od Kościoła wyklętych. Potrzeba było wydalić z zakonu dwudziestu sześciu, ludzi po największej części w sile wieku i uzdolnionych. Wreszcie w pierwszych dniach stycznia 1774 przywołał do siebie Ojców Czerniszew i oznajmił im, że najwyższą wolą cesarską jest, aby zostali tak jak są przy swej regule i instytucie, i już żadnej czynić wzmianki o dawnym swym projekcie nic ważyli się. Nieomieszkał też podać i komentarz do tej najwyższej woli. „Cesarzowa, powiadał, szanuje Papieża, ale nie chce w tein być gorliwszą od najbardziej katolickich, najbardziej chrześcijańskich królów, którzy papiezkie wyroki nie tyczące się dogmatu i nauki moralności, nie pozwalają ogłaszać bez swego placetum regium. Uległość wasza dla Papieża podoba się imperatorowej, i nie wolno wam będzie zastosować się do papiezkiego breve, skoro ono wam zostanie ogłoszone; ale które prawa, które rozporządzenia mają być w cesarstwie ogłoszone, o tern sąd i sprawa nie do was należy¹'. W końcu uderzając 0. Czerniewicza po ramieniu dodał: „wierzcie mi, że sam Klemens XIV rad będzie, w duszy z waszego ocalenia, a teraz myślcie o waszem utrwaleniu się‘\ Wtenczas napomknął wicepro-wincyał o konfiskacie dóbr kolegium połockiego leżących w Polsce. Czerniszew kazał mu wygotować w tej sprawie memoryał i na

swoje ręce podać do tronu. Siła było podczas tej konwersacji magnatów moskiewskich na pokojach Czerniszewa. W Petersburgu wiedziano o memoryale i zdumiewano się nad niepojętą dla siebie taktyką tycb Ojców, którzy mogąc się ocalić, przez poczucie obowiązku dla św. Stolicy prosili o śmierć moralną. Tern też głośniejsze były gratulacye, gdy się dowiedziano jaki obrót ta sprawa wzięła. Wiceprowincyał z swej strony udał się do Siestrzencewicza, opowiedział rezultat swego memoryału, dodając, że ponieważ wzbroniono mu więcej o tern traktować lub mówić, to może on (biskup) zechce z swej strony rzecz tę dalej popierać. Odpowiedział biskup, że i jemu tej sprawy dotykać Die wolno. Pozostawało jeszcze uwiadomić o tern co zaszło nuncjusza ; wystosował więc do niego list z Petersburga, którego ten jest początek: „To samo poczucie obowiązku, które nakazało mi uwiadomić Excelencyę Waszą listem datowanym z Rygi, o przyczynie naszej do Petersburga podróży, nakazuje mi także donieść W. E. o woli carowej, objawionej nam przez jenerał-gubernatora Czerniszewa, poddać się oraz zdaniu W. E. i sądowi. Jeżeli się nie łudzimy, to uczyniliśmy wszystko, aby przekonać monarchinię, że po zagwarantowaniu wolności religijnej katolikom, my którzy za najświętązą rzecz sobie mamy posłuszeństwo św. Stolicy, już przez samą obawę kar kościelnych nie możemy korzystać z jej potężnej opieki, którąbyśmy w innych czasach za największe uważali dobrodziejstwo. Memoryał ten przedłożyliśmy biskupowi nominatowi Białej Rusi Siestrzencewiczowi i jego powagą zasłonić się chcieliśmy, poczem na ręce Czerniszewa wręczyliśmy carowej“. Przytoczył potem odpowiedź daną przez Czerniszewa i na wszystko święte prosił i zaklinał, aby nuncyusz pouczył go co ma czynić i jak postąpić. Garampi pognał do Stachelberga pytając, ile w tern prawdy? Stachelberg okazał mu kopię onego memoryału przesłaną sobie z Petersburga. Nie odpisał jednak nuncyusz Jezuicie na żaden z jego dwu listów. Położenie jego i Stolicy św. wobec petersburgskiego dworu było nader ambarasującem, nie można było pochwalić robót tego dworu ; ganić i protestować przeciw nim na nic się nie przydało, owszem narażało na coś gorszego jeszcze ; najdogodniejszą więc i zarazem najpewniejszą rzeczą było milczeć.

Wiceprowincyał tymczasem wygotował drugi memoryał co do sprawy dóbr połockich, zabranych na rzecz edukacyi w Polsce. Carowa odpowiedziała ukazem tej treści: „Jest naszą najwyższą wolą, aby w naszych państwach zostający Jezuici, dawny swój sposób życia zachowali, i w swoich kolegiach szkół uczyli; ażeby zaś brak czegokolwiek nie strącił ich z dawnego znaczenia i nie pozbawił potrzebnych wygód, uwalniamy, ta nasza jest łaskawość, wszystkich poddanych męzkich w ich dobrach mieszkających od pogłównego i od akcyzy“. Dodany był i drugi ukaz, zabraniający ponownie pod najsurowszemi karami, aby kasacyjnego breve nie ważył się nikt przynieść do Białej Rusi, przyjmować je lub ogłosić. Doniósł o wszystkiem swej białoruskiej braci wiceprowincyał listownie, nim w ostatnich dniach lutego 1774 sam puścił się w drogę z powrotem ¹).

Najsurowsza krytyka cóż może temu postępowaniu zarzucić? Prawda, opowiedzieliśmy te wypadki, głównie na jezuickich źródłach oparci, ale znajdujemy niewątpliwe o nich wskazówki także w dyplomatycznych depeszach, były zresztą ogłoszone w Warszawskiej Gazecie i znane współczesnym ²). Niewątpliwą dla nikogo wtenczas i potem rzeczą było, że nie Jezuici sami wybrali się z żebraniną dc. carowej, ale że ich urzędownie do proszenia o łaskę, jakiej chcą wezwano. Również podanie memoryału dopraszającego się o pozwolenie zastosowania się do breve, nie podlega najmniejszej wątpliwości. Czytał go i podał z niego ustępy najnieprzyjaź-niejszy Jezuitom pop Moroszkin, autor pamtietu: Jezuici i ich stosunki do Rosy i. „Stanisław Czernie wicz rektor kolegium połoc-kiego, są jego słowa, w imieniu wszystkich Jezuitów wniósł do Katarzyny d. 23 listopada 1773 piśmienną prośbę, w której zapewniając o swoim bezwarunkowem posłuszeństwie Stolicy rzymskiej i bijąc czołem u podnóżka tronu, zaklinał Katarzynę na wszystko co jest w świecie najświętszego, aby pozwoliła Jezuitom być posłusznymi woli Papieża, t. j. umrzeć zgromadzeniu śmiercią prawną“³). Rzecz naturalna, że moskiewski autor i jemu podobni źle ku

*) Ms. Hist. Albo-Bussae Soc. lib. 2, e. 5—18.

²) „Jezuici zakordonowi, czytam n. p. w prywatnym liście ze Lwowa, datowanym 20 kwietnia 1774 r. jeszcze w swojej regule zachowani zostają; promulgować bullę dwór petersburgski nie dozwolił., Wokowany do Petersburga Jks. rektor połocki imieniem Czerniewicz z innymi Jezuitami bardzo był łaskawie od imperatorowej przyjęty, zupełne im bezpieczeństwo pozwolone i używanie dóbr, które od wszelkich płacenia podatków na zawsze są uwolnione; a że nie mogą być bez zwierzchności duchownej, Jks. rektor sufraganem białoruskim (wiceprowincyałem) jest prezentowany i orderem ozdobiony (?), do którego wszyscy Jezuici w tamtym kraju należeć mają“. (Ms. Bibi. Ossol. L. 590, str. 45).

⁸) Str. 203.

Jezuitom uprzedzeni pisarze, którzy przypisują sobie własność Bożą, badania i przejrzenia serc i intencyj ludzkich, w tym metnoryale nic innego wyczytać nie umieli, tylko wyrafinowaną przewrotność jezuicką. Naturalnie, że i na to nie podali innych dowodów, jak nową najdowolniejszą potwarz, że Jezuici trzymali się tej samej taktyki w Chinach, apelując od bul papiezkich, gdy im te były niedogodne do chińskiego cesarza, a potem składając się przed Papieżem, że dla cesarskiego zakazu, któremu się bez wielkiego dla sprawy chrześcijaństwa uszczerbku sprzeciwić nie podobna, zastosować się do papiezkich rozporządzeń nie mogą. Powiedzieliśmy (T. I, rozdz. I) ile prawdy mają w sobie podobne zarzuty. Tu tylko nadmieniamy, że nietylko moskiewscy pisarze, rzecz to dla nas bardzo łatwa do zrozumienia, ale wielka część polskich literatów lubuje sobie i rozkoszuje w tem podsuwaniu przewrotnych celów i intencyj tym postępkom Jezuitów, którym objektywnej prawdy i zasługi odmówić nie można. Taki sposób sądzenia i pisania o rzeczach i ludziach nazywa się nikczemnością, i świadczy chyba tylko o przewrotności tych, którzy tak sądzą i piszą x).

Arcyciekawą jest rzeczą jak moskiewscy pisarze wytłumaczyć usiłują ten czyn „mądrej Katarzyny“, biorącej w opiekę Jezuitów. Dilemma to dla, nich nie lada. Albo Jezuici są prawi i uczciwi, pożyteczni moskiewskiemu państwu i godni cesarskiej opieki, albo wasza „mądra“ Katarzyna jest głupią, otaczając potężną swą opieką ludzi, których wy za najzgubniejszych matuszce Moskwie uważacie. Ażeby wyjść jakotako z honorem uciekają się do sofistyki. System mądrej Katarzyny według nich miał być ten: aby „nietykając dogmatów stanowiących istotę religii, wprowadzić w Rosyi administracyę Kościoła katolickiego, nie jako właściwość polityki zewnętrznej, ale jako właściwość politycznego zarządu. W tym celu potrzeba było : 1) nadać Kościołowi katolickiemu w granicach cesarstwa o ile można, doskonałą organizacyę; 2) zerwać sieć łączącą hierarchię miejscową z rządem rzymskim ; 8) znieść samorząd i przywileje hierarchiczne łacińskich zakonów i wraz z duchowieństwem świeckiem oddać ich pod władzę miejscowej dyecezalnej zwierzchności; czyli innemi słowy, Katarzyna wprowadziła u siebie na zasadach prawa ten stan rzeczy, którego Francy a mimo usilnych starań dosięgnąć nie mogła, był to swojego rodzaju galikanizm, lecz więcej postępowy i rozumie się na silniejszych podstawach oparty. Potąd słowa Moroszkina. To u moskiewskich publicystów nazywa się „mądrością“ Katarzyny, wobec jednak historyi, wobec V artykułu traktatu podziałowego, którym zabezpieczony jest katolikom status quo, a więc wszelka autonomia zakonów z Stolicą św. — nazywa się to przewrotnością i złą wiarą. Lecz mniejsza o to, taki był system „mądrej“ Katarzyny. Cóż dalej? Posłuchajmy znów Moroszkina: „Katarzyna szukając w łonie łacinizmu punktu oparcia przeciw Papieżowi nieckcące, t. j. jak autor tłumaczy: dlatego podała ręce jego najwierniejszym sługom... Stanowczo odmówiwszy dworowi rzymskiemu,

Pozostaje jeszcze opowiedzieć trwogi i zabiegi dyplomacyi, która gnana marą j^zuityzmu, z gorączkową skrupulatnością śledziła każde tętno życia Jezuitów. Ministrowie dworów przy św. Stolicy rozpuścili sieć politycznych ajentów po wszystkich stolicach Europy, mieli ich w Petersburgu, a nawet poważny nuncyusz Garampi zniżył się do środków, którymi nie wiem czy posługiwali się kiedy jego poprzednicy.

przyjęcia na siebie roli wykonawczyni śmiertelnego wyroku, jakby piorunem spadłego na najwierniejszych sług papiezmu, Katarzyna wyzwała Papieża na dysputę wobec całej Europy i przymusiła go do przyjęcia tego wyzwania na nader niekorzystnych warunkach; ona bowiem wystąpiła jako obronicielka łaci-nizmu, a on jako wróg jego. W tej walce liczyć mogła na współczucie wszystkich stronników zakonu Jezuitów, szczególniej licznych i gorliwych w prowin-eyach mało oświeconych, jakiemi były Rosya zachodnia (Biała Ruś) i Polska. Taki był początek sehyzmy, pierwszy przygotowawczy krok do rozdzielenia łacinizmu z papiezmem, którego głównie chciała Katarzyna mądra. Jezuici tylko mogli zniweczyć tak głęboko obmyślane plany Katarzyny, a to nieprzyjęciem i odepchnięciem jej opieki“. — Otóż w tern właśnie leży sofistyka aktora, ale i ta nie uratuje go od wyminięcia szkopułu. Jezuitów bierze on za toż samo co łacinizm t. j. katolicyzm i na tern buduje swe naciągane wywody. Tymczasem łacinizm istniał półtora tysiąca lat bez Jezuitów, a więc nie mogą być Jezuici identyfikacyą łacinizmu. My chętnie przyznajemy, że carowa dla dogodzenia swej próżności i dumie, aby okazać się przed światem oryginalną i wcale o Papieża nie troszczącą się, postanowiła bądźcobądź zachować Jezuitów, ale jeżeli Jezuitami chciała, by klinem rozsadzić i rozbić tę spójnię, jaka zachodzi między katolikami i Papieżem, jakto wmówić w nas Moroszkin usiłuje, to była arcy-niemądrą. Przyznać to musi sam Moroszkin. Skoro bowiem Jezuici przyjęciem jej orędownictwa nie zniweczyli jej głęboko obmyślanych planów, to te plany urzeczywistnić się były powinny. Stałoź się tak? Sam autor przyznać musiał, że nie i powtórzywszy raz jeszcze, że Katarzyna „miała nadzieję zhołdować sobie Jezuitôvy jako oręż swym celom najbardziej odpowiedni, i że była przekonaną, że oręż ten w jej rękach stanie się jej woli pożytecznym i posłusznym“ — dodaje: „ostrożniej byłoby może nie gardzić cudzem doświadczeniem i nie wdawać się z przymierzeńcami, mniej niebezpiecznymi dla nieprzyjaciół, jak dla tych, którzy z nimi zawierają przymierze“. (Czytaj: Jezuici i stosunki ich do Bosyi przez Moroszkina str. 19fc“—200). Nie mógł moskiewski autor dać wymowniejszego świadectwa nietylko rozumowi Jezuitów, że się nie dali wywieść w pole „mądrej“ t. j. najprzcbieglejszej w świecie kobiecie, nie dozwalając się, jak tego chciała, „odciągnąć od Papieża i pod schyzmatycką chorągwią stanąć do walki z Watykanem“ ale i cnocie Jezuitów, gdy miasto spodziewanej sehyzmy między latynizmem (sic) a Papieżem spójnia ta przez Jezuitów tak została ścieśnioną i wzmocnioną, że wnuk „mądrej“ Katarzyny widział się zmuszonym wydalić ich jako niebezpiecznych prawosławiu carstwa. Któż tedy był mądrym ? Kto kogo wyprowadził w pole? Kto komu służył zä narzędzie? Katarzyna czy Jezuici? Niechże odpowie apolegeta „mądrej*¹ Katarzyny.

Już 10 października 1773 r. pisał pierwszy minister francuzki d’Aiguillon do francuzkiego posła w Petersburgu Durand’a, aby mu ten doniósł o intrygach ex-Jezuity Benvenuti na petersburgskim dworze. Benvenuti ten został jeszcze 1771 r. wygnanym z Rzymu

My wcale nie odmawiamy Katarzynie tego, co autor nazywa je} mądrością t. j. wysokiego politycznego zmysłu i przebiegliwości, i właśnie dlatego nie możemy zgodzić się z autorem na owe jego „głęboko obmyślane plany“ carowej, obrachowane na to, aby Jezuitów użyć za środek do nowej schyzmy w łonie samego katolickiego Kościoła. Bierzmy rzeczy jak są; obok próżności i antypapiezkiego antagonizmu miała carowa ważne polityczne względy, osłonięcia Jezuitów swoją opieką. Jak długo wychowanie w ich zastosowało ręku, mogła być pewną, że nowe jej prowincye nie zerwą się do buntu. Wychowanie to nie było wynaradawiające, antypolskie, przeciwnie polskość zachowała się najdłużej w białoruskich prowincyach ; wypowiedział to publicznie Mickiewicz na jednej z prelekcyj w kolegium francuzkiem; ale chroniło od rewolucyjnych doktryn. Należało też, zwłaszcza w początkach, zostawić katolikom ich kościoły i najgorliwszych księży, należało ochraniać, nie drażnić ich do czasu i uporać się pierwej z ruskimi unitami, których polityka carstwa skazała na schyzmę, nim na łacińskich katolików kolej przyjdzie. Wcześniej lub później ta kolej przyjść musiała, jeniusz carstwa nie cierpi żadnej obok prawosławia religii, tak jak jeniusz starej Bomy istnieć nie mógł obok chrześcijaństwa. Schyzma to religia państwowa; zasimilować, zneutralizować i ubezwładnić musi wszystkie inne, inaczej olbrzymi ten kolos runąłby niepowrotnie. Wiedział o tern car Piotr, wiedziała „mądra“ Katarzyna, wiedzą dzisiejsi spadkobiercy ich polityki, ale przed 100 laty polityka tego jeniuszu Moskwy nakazywała zostawić wolność rzymskim katolikom, i tą wolnością osłonić roboty rządu nad wytępieniem unii wśród ruskich katolików. To też skoro zniszczono unię, rząd zrzucił maskę i sroźy się nad łacinnikami. Wygnał najprzód Jezuitów, ograniczył biskupią władze i podciągnął pod kontrolę państwa w kongresowem Królestwie Polskiem, następnie rozpędził zakony, uwięził biskupów, zniósł seminarya i wszelkiego rodzaju katolickie stowarzyszenia, co gorliwszych osadził w stepach lub wygnał za granicę — to wszystko jest możebne dzisiaj po zupełnem prawie zniszczeniu unii, ale nie było możebnem przed 100 laty, i byłoby największym politycznym błędem rozpoczynać kampanię odrazu z unitami i łacinnikami.

Jezuici z swej strony lubo protegowani przez schyzmatycki rząd, nie wyrzekli się ani na chwilę swego charakteru katolickiego. Ugruntowali w Białej Rusi katolicką wiarę w późne pokolenia, podtrzymywali w wierze katolików rozrzuconych na ogromnych przestrzeniach od Odessy do Irkutska, dotarli nawet do samego jądra Moskwy, do carskiej familii. Przeląkł się schyzmatycki jenjusz Moskwy i kazał trzem moskiewskim bojarom udusić cara Pawła, sprzyjającego katolicyzmowi, będącego w przekonaniach swoich katolikiem, i przez lat blisko 15 pracował intrygą i podstępem, aby za propagandę papiezmu wydalić tych Jezuitów, których jak chce autor, „mądra“ Katarzyna użyć chciała za klin do rozbicia katolicyzmu. Zatrzymaliśmy się nieco nad sofistyką Moroszkina, bo autor ten, dzisiaj już nieboszczyk, uchodzi u swoich za uczonego i jest po« pularny.

„Papież, pisał d’Aiguillon, żąda abyś WP. sprawdził to, co tutaj opowiadają, że sekularyzowany Jezuita Benvenuti intryguje na petersburgskim dworze, mniemają nawet, że ten zręczny i przebiegły intrygant, udał się po kasacie zakonu do Rosyi. JKM. poleca panu, abyś się dowiedział prawdy, a co odkryjesz, o tem zechcesz mi pan donieść, abym mógł zdać z tego sprawę królowi“. Odpowiedział mu Durand pod dn. 9 listopada 1773: „Nie ma tu w Petersburgu 0. Benvenuti, ale być może, że ksiądz (pop) Cigale jest ajentem jego intryg, który w przeszły piątek wyjechał był wraz z sekretarzem carowej do Hamburga. W chwili swego odjazdu otrzymał od jeneralnego prokuratora bardzo wielki pakiet, którego pieczęci nie mogłem zbliska oglądać. Ale wiedząc zkąd-inąd (a więc nie jezuickie tylko źródła donoszą), źe Jezuici nietylko zostaną zachowani przy swoich majątkach, ale i ci, którzy tu przybędą, przyjęci zostaną do kraju, wiedząc że kasacyjna bulla nie będzie ogłoszoną w prowincyach katolickich, że przełożeni zostali wezwani i muszą się stawić tutaj (ont été mandés et doivent se rendre ici dans peuJ, że noszą się tu z zamiarem zamianowania biskupa, któregoby władza rozciągała się na wszystkich katolików w Rosyi, że wezwano wileńskiego sufragana (Siestrzeneewicza), któremu ofiarują to biskupstwo, że tu już nie chcą i słyszeć o dekretach propagandy, gdyż podlegli temu biskupowi księża, mają się trzymać galikańskich zasad; widząc to, podejrzy wam, że pakiet ten zawierać może coś innego, jak owe pieniądze (2 miliony dukatów) , o których wspomniałem, a jeżeli te pieniądze są złożone przez Jezuitów, to układa się z nimi jakiś kontrakt, którym umówiono się obustronnie, w jakich warunkach pozostaną Jezuici. Ude-rzającem jest, że negocyacye Cigale’a przyszły do skutku wtenczas, gdyśmy się dowiedzieli o kasacyjnej bulli, że ten ksiądz mieszkał u spowiednika carowej, że prosił o błogosławieństwo władyków ruskich i całował im rękę, jakto czynią Rosyanie swoim biskupom'*.

za swoją broszurę zbijającą pamflet: refleksye burbońskich dworów nad jezuityzmem, i schronił się do Florencyi. Ale i tam niedosyć bezpieczny, szukał na dworze króla Stanisława przytułku i znalazł go. Bawił potem długi czas u Czartoryskich jako ozdoba polskich Aten, Puław. Dyplomacya miała go zawsze na oku i pocieszne podsuwała mu plany i intrygi, jak to z niniejszych depesz przekonamy się:

Któżto ten l’abbé Cigale, któremu dyplomacya kazała grać taką rolę w intrydze jezuickiej? Według innej depeszy (z d. 6 list. 1773)

Durand’a, miał to być grek-unita z Archipelagu, jeden z tych obieżyświatów, labusiów, którzy duchowną suknią wycierali przedpokoje gabinetów, włóczyli się po Niemczech, Włoszech, Anglii i Francyi, zawsze z jakąś misyą dyplomatyczną, teraz wyprawił go komendant hanzeatyckiego miasta Lubeki, major de Chazot, do Petersburga z 2 milionami dukatów handlowej pożyczki. Dyplomacya podejrzy wała, że te dwa miliony „są wzięte z ruin fortuny jezuickiej“ i dane rosyjskiemu dworowi w tym celu, aby wziął w opiekę Jezuitów, „którzy zbierają się tłumami (une infinité des membres) na granicach Bosyi, prosząc o pozwolenie osiedlenia się tam, i aby mogli żyć pod swoją regułą“ ¹). Potrzeba doprawdy być w malignie, aby podobne baśnie dyplomatyczną drogą sobie posyłać. Dwa miliony dukatów z resztek pojezuickiej fortuny, tej fortuny, którą zagrabieżyły burbońskie dwory, którą przelał na rzecz fiskusa rząd niemiecki, zabrała na rzecz edukacyi Polska! To i Krezusowe bogactwa przy takim gospodarstwie przebraćby się musiały. Nieskończona, prawi nasz dyplomata, liczba Jezuitów stoi na granicy rosyjskiej; to armia zapewno albo legion przynajmniej. Tymczasem białoruskich wraz z Dynebergiem Jezuitów było 201, z tych kilkudziesięciu opuściło zakon, a na ich miejsce przybyło w przeciągu lat 10 nie więcej jak trzydziestu, gdyż już po 10 latach, po otwarciu nowicyatu w lat 5, znajduję w katalogu z 1784 r. tylko 175 Jezuitów; z zagranicznych zaś ex-Jezuitów przyjęto pierwszych czterech dopiero 1776 r. Wszystkie więc owe wieści o tłumach ex-Jezuitów nad granicą rosyjską były prostą dyplomatyczną kaczką. Koniec końcem ani o Ojcu Benvenuti, ani o innych intrygach jezuickich nic pewnego nie umiała powiedzieć dyplomacya, mimoto, że nie przebierano i w środkach, aby dopiąć swego.

Wspomnieliśmy wyżej, że 0. Czerniewicz zmuszony był z Petersburga przysłać dymisyę dla 26 członków zakonu, którzy zakłócali spokój i zgodę domową. Otóż jeden z tych wypustków osiedliwszy się na dworze unickiego arcybiskupa połockiego, przyjął na siebie rolę szpiega. Pod pozorem koleżeństwa i dawnej znajomości, odwiedzał kolegium połockie i wyłowiwszy co tam mówiono i co czynić zamyślano, donosił o wszystkiem unickiemu arcybiskupowi, ten zaś przesyłał nuncyuszowi do Warszawy. Pod dniem 6 kwietnia 1774 pisze Garampi do sekretarza kongregacyi de rebus ex-tinctae Societatis prałata Macedonio: „Otrzymałem przez pewną

0 Wszystkie te trzy noty z Arek. Watyk. nr. 250.

osobę, która tu z Białej Rusi przybyła, list arcybiskupa połockiego, datowany 22 lutego, w którym mnie uwiadamia, że biskup z Mało Siestrzencewicz, udał się z Połocka do Mohylewa, i donosi mi o jego rozmowach z ex-Jezuitami połockiego kolegium. Jemu zaś doniósł to pewien kleryk pisemnie, arkusz ten dołączam. Kleryk ten zostaje w tajemnej korespondencyi z arcybiskupem i starał się, aby był (napowrót) przyjęty do nieposłusznych (t. j. do Jezuitów), lecz nie uzyskał przyjęcia. Dwunastu jego kolegów już przedtem tego użyli środka i złożyli suknię, podczas gdy rektor był w Petersburgu, lecz po rozgłoszeniu protekcyi otrzymanej od carowej już nikomu wystąpić nie wolno. Ks. arcybiskup prosił rektora, aby tenże potajemnie go zatrzymał przy sobie i do swych używał usług ; rektor odpowiedział, że nie chce tego zabronić, ale też i nie odważa się na to wyraźnie pozwolić... ja jednak, dodaje nuncyusz, namówiłem arcybiskupa, aby tymczasem zatrzymał owego młodzieńca (kleryka) w kolegium, aby się przez niego dowiedzieć o tern, co się tam dzieje“ x). Czy się dowiedziano wiele, czy się mianowicie dowiedziano czego, coby było wodą na młyn dyplomatów? tego nigdzie doczytać ani doszukać się nie mogłem. Postępki Jezuitów były jawne, nie kryli się z nimi, sami rełacye o nich posyłali do Gazety Warszawskiej ; mam zresztą pod ręką ich kore-spondencye, domowe exhorty i historye pojedynczych domów, i napróźno w nich śledziłem choćby śladu jakowejś intrygi, spisku lub zamachu.

Jakże jednak poglądała na to Stolica Apost., jak sądził to postępowanie białoruskich Jezuitów Klemens XIV? Dałże swoje na to przyzwolenie, lub też napiętnował je jako nielegalne i buntownicze? Przyrzekła była carowa przez usta Czerniszewa, że już to jej będzie rzeczą, usunąć trudności z Rzymem. Czy dotrzymała słowa? To pewna, że kongregacya de rebus extmctae Societatis piorunujące przesyłała noty do warszawskiego nuncyusza, że uważała Jezuitów a z nią całą dyplomacyę za refratarii, t. j. upornie wyłamujących się z pod winnego św. Stolicy posłuszeństwa. Prefekt tej kongregacyi kardynał Corsini w depeszy z d. 19 marca 1774 nie waha się podejrzywać Jezuitów, „że to za ich współdziałaniem“ nie chce zezwolić na ogłoszenie breve ; rząd petersburgski oskarża, co zresztą było słusznie, Siestrzencewicza o zbytnią uległość temu rządowi, nuncyusza zaś wzywa, aby ten wszelkiemi siłami nastawał

J) Archiw. Watyk.

na wykonanie breve i nakłaniał Jezuitów, aby się nie upierali dłużej, a to „z własną, i innych dusz ludzkich zgubą i ruiną, gdyż będąc wszelkiej władzy pozbawieni od Papieża, nie mogą godziwie i ważnie (licete et valide) udzielać świętych Sakramentów innym“. Przypominać im należy, że miasto spodziewanej u ludzi chwały i sławy, uchodzić będą za nieposłusznych i buntowników, „że ni eu nie winni ich żaden najwyższy ukaz świeckiej władzy, albowiem zagwarantowane status quo utrwalić raczej powinno jak osłabić stosunki posłuszeństwa, winnego św. Stolicy, „a ważność udzielania świętych Sakramentów i rządzenia katolikami, nie może zależeć od świeckiej władzy i jej ukazów“ x).

Ks. Theiner rozstrzelonemi zgłoskami przytoczył słowa powyższe, posłużyć mu one miały za dowód jego twierdzenia, że Stolica św. potępiła białoruskich Jezuitów. Tak jednak nie jest. Należy zaglądnąć do tekstu kasacyjnego breve. Papież odjął Jezuitom wszelką jurysdykcyę (punkt 25 breve), ale nie samym aktem podpisania tegoż breve, lecz dopiero aktem ogłoszenia one g o ż. To też w Polsce do 3 listopada t. j. dopokąd breve nie zostało im ogłoszone, lubo o niem od dwóch prawie miesięcy z pewnością wiedzieli, lubo od trzech tygodni takowe wykonanem zostało w sąsiedniej Galicyi — Jezuici pozostali przy swoich jurysdykcyach. Ustały one dopiero z aktem ogłoszenia, a kasacyjne breve poleca (punkt 30) locorum ordinariis miejscowym biskupom, a nie nun-cyuszowi lub kongregacyi, ażeby tym już ex-Jezuitom (t. j. po ogłoszeniu breve), których uznają za zdolnych do kazań i sprawowania obowiązków kapłańskich, udzielili potrzebnej jurysdykcyi. Tak samo było z Jezuitami w Galicyi i Cesarstwie Niemieckiem, słowem wszędzie sprawowali swoją duchowną jurysdykcyę aż do chwili ogłoszenia breve. Z ogłoszeniem breve ustawała ich jurys-dykcya jako zakonników i prosić musieli o takową swoich miejscowych biskupów, albo ci nieproszeni, dobrowolnie takowej im każdemu z osobna udzielali. To jest fakt, któremu ani ks. Theiner, ani kardynałowie kongregacyi, ani nuncyusz zaprzeczyć nie mogli. Jezuitom białoruskim nie było ogłoszone breve per loci ordinarios przez miejscowych biskupów, a więc nie była im odjęta władza administrowania Sakramentów, zostali w nietkniętem jej posiadaniu, a więc udzielali takowych licete et valide godnie i ważnie. Nie

*) Theiner Pontificat II, 500.

była im temsamem władza daną na nowo od petersburgskiego rządu, bo ją mieli oddawna jako Jezuici, a odebraną im nie była, skoro nie ogłoszono im breve. Dziwić się tylko wypada, jak ksiądz Theiner mógł przeoczyć tak bijącą prawdę. To też nuncjusz odpowiadając na tę notę prefekta kongregacyi, słowem jednem nie dotyka ważności lub nieważności udzielania św. Sakramentów przez Jezuitów, donosi tylko, że wysłał naglące instrukcye do Siestrzen-cewicza, aby ten w razie dłuższego ich oporu (słowa są ks. Theinera) wzbronił im (a więc jeszcze nie była odjętą) wszelką działalność (Aclmitat) w szkole i w sprawowaniu kościelnych czynności“ ⁵). W najpokorniejszym liście składał się Siestrzencewicz, że tego uczynić nie może, bo ma surowe zakazy carowej, „którą Jezuici sami do tego wzywali, bo obawia się, ażeby tym krokiem podrażniona Katarzyna nie zadała głębokich ran katolicyzmowi ; prosi więc nuncyusza, aby go uniewinnił przed Papieżem, albowiem „tak zwani Jezuici przykładają mu nóż do gardła“. Nuncyusz przyjął te wyznania układnego dworaka za dobrą monetę. W depeszy z d. 11 maja uniewinniał Siestrzencewicza, zwalał całą winę ua „tak zwanych Jezuitów rozzuchwalonych opieką dworu“, powtarzał że Siestrzencewicz kogo może. to namawia do złożenia sukni i postanowił mocno, nie święcić im kleryków ani dozwolić na otwarcie nowieyatu, aby tym sposobem powetować swoją zbytnią dla dworu uległość “).

Nic naturalniejszego jak to, że Siestrzencewicz, który na rozkaz carowej nie wahał się bez przyzwolenia Rzymu przyjąć godność biskupa Białej Rusi, do czego przecie „nie wzywali Jezuici Katarzyny. ani kładli nóż do gardła biskupowi“, zwalał główną winę na Jezuitów. Słowom tego biskupa wierzyć nie można, bo w ważniejszych nierównie rzeczach nie rachował się szkrupulatnie z swem sumieniem, Jezuitów przedstawiał jako nastających na jego władzę, intrygujących u carowej, bo mu tak pisać było dogodniej. Zobaczymy, że i owych uroczystych przyrzeczeń nie dotrzymał ; skoro kazała carowa, wyświęcił kleryków i otworzył nowicyat. Nie z dyplomatycznych więc depesz wnosić należy o tern, jak zapatrywała się na białoruskich Jezuitów Stolica św. Klemens XIV jak go poznaliśmy (w rozdz. V części I) był dziwnie uległy i ustępujący pod naciskiem dworów, nie pojmuję więc dlaczego miałby być takim tylko względem Burbonów? Nie wiem też co było ważniejsza rzeczą, co większem ustępstwem, czy osobnym dokumentem udzielić jurysdykcyi zamianowanemu przez schyzma-tycki rząd biskupowi w nowo utworzonej bez wiedzy i wbrew woli Papieża dyecezyi, czy przyzwolić milcząco, aby garstka Jezuitów ocalała w kraju, w którym chętnie była widzianą i dla sprawy katolickiej wiele działała? Zdaje mi się, że pierwsze. Otóż Klemens XIV ustąpił naleganiom rosyjskiego rządu w sprawie białoruskiego biskupa, udzielając rnu osobnem brevem potrzebną jurys-dykcyę, jakto wyżej wspomnieliśmy, dlaczegożby nie miał podobnego ustępstwa uczynić w mniejszej rzeczy, która (jakto widzieliśmy w rozdz. V) wbrew jego woli, a przynajmniej kosztem jego niezawisłości i swobody w innych państwach dokonaną została? To też jeżeli nie ma niezbitych dowodów, czego utrzymywać nie śmiem, to są niezawodne wskazówki, które jako rzecz bardzo prawdopodobną przyjąć każą, że Klemens XIV przyzwolił na pozostanie białoruskim Jezuitom.

za

Jakież są te wskazówki, które dlatego tylko nie przyjmuję niezbite dowody, że dotyczących dokumentów ani w oryginale, ani w wiernej kopii dostać nie mogłem?

Oto 1) Laguot w swoich rocznikach t. 7, str. 260, przytacza notę Katarzyny II do hiszpańskiego króla, wysłaną z tej okazyi, że dwór hiszpański cierpkie czynił wyrzuty Piusowi VI, jakoby ten Papież protegował Jezuitów w Rosyi. W nocie tej wypowiada carowa bez ogródki: „Panującego teraz Papieża (Piusa VI) o nic nie prosiłam i niczego od niego nie otrzymałam, posługiwałam się tylko władzą udzieloną mi od Papieża Ganganellego“ x). Jak powiadam, ani oryginału, ani wiernej kopii tej noty nie mam pod ręką, ale umieszczenie tej noty w rocznikach autora, który nie miał żadnego interesu pisać apologię białoruskich Jezuitów, ma przynajmniej taką wagę historyczną, jak wszelkie inne roczniki, które przecie służą za źródło krytycznych opracowań historycznych.

2) Na dworze arcyksięcia Ferdynanda austryackiego, poruszano często kwestyę legalności pozostania białoruskich Jezuitów. Markiz Ondogno di Rosales utrzymywał, że pobyt ich tam jest zupełnie legalny. Wśród jednej takiej dyskusyi nadszedł brat arcyksięcia cesarz Józef II. Zagadnięto go, co o tern sądzi. Odpowiedział Józef, że legalność ta nie ulega najmniejszej wątpliwości, gdyż

l) Kritische Beleuchtung str. 335.

pomijając to, że breve nie było w Eosyi ogłoszone, on własnemi oczami czytał list Klemensa XIY do carowej, dozwalający jej zachować Jezuitów tak, jak są w jej państwach ¹). Rzecz jasna, że o tym liście nie wiedziała i nie mogła wiedzieć dyploinacya, ale Klemens XIV, który tak skory był do własnoręcznie pisanych listów, zobowiązujących go do kasaty zakonu i tylko o zwłokę i czas potrzebny żebrał: czy nie mógł podobnego listu wystosować do Katarzyny II?

3)    Jezuita Lustig, który piastował urzędy asystenta i rektora i był po śmierci 0. Lenkiewicza kandydatem na wicejeneralstwo, powtarzał to po kilkakroć, że będąc w Połocku, słyszał 1797 r. z ust Siestrzencewicza, że biskup ten miał w swoich rękach i czytał list Klemensa XIV do Katarzyny, przyzwalający na pozostanie Jezuitom w jej państwie. Jestto znowu relacya naocznego a wiarygodnego świadka, Siestrzencewicz zaś nie miał żadnego powodu, zwłaszcza po śmierci Katarzyny, kłamać przed Jezuitami²).

4)    Tenże sam Siestrzencewicz otworzył, jak to niżej powiemy, nowicyat Jezuitów dekretem z d. 29 czerwca 1779. Akt to już urzędowy, wierną kopię mam pod ręką, rozpoczyna się zaś tak: „Gdy taka jest sławnej pamięci Klemensa XIY względem Najjaśniejszej naszej Monarchini Rosyi łaskawa uczynność, że na jej prośbę kazał opuścić ogłoszenie bulli Pan i Zbawiciel nasz w jej państwach, ut majestatis suae causa bullam, quae incipit „Dominus a Re-demptoru in imperii sui ditionibus executioni mandare omi-serit itd.“ Dokument ten byłby już przekonywującym dowodem, gdyby nie pochodził od Siestrzencewicza i nie był ogłoszony w Rosyi, gdzie nierzadko się wydarza, że polityka rządu przed kłamstwem, choćby ono z ust biskupa wyjść miało, nie cofnie się. Ze jednak podobne oszustwo w niniejszym wypadku nie miało miejsca, dowodzi następująca okoliczność: Jeszcze r. 1774, a więc za życia Klemensa XIY, ogłosiła Gazeta Warszawska, że Klemens XIV dał pisemne pozwolenie pozostania Jezuitom w Rosyi. Cała Warszawa wiedziała i mówiła o tern. Rzecz ta była głośną, nuncyusz

9 Tamże str. 336.

²) Zgadza się to zupełnie z tern, co bezimienny autor „uwag przesłanych swemu przyjacielowi w Niemczech nad raportem księcia Goliczyna“ do cesarza Aleksandra I, względem wypędzenia Jezuitów powiada, że w Petersburgu było wonczas powszechne przekonanie o istnieniu Klemensowego listu do Katarzyny. Uwagi te „petersburgskiego senatora“ ogłoszone były w niemieckim języku r. 1821.

nie mógł o niej nie wiedzieć, a jednak, chociaż tego wymagał interes kuryi rzymskiej, nie. śmiał tej wiadomości zaprzeczyć, ani żądał jej odwołania. To już jest więcej jak wskazówką, to już nader prawdopodobnym dowodem. Dyplomacya zupełnie ignorowała to doniesienie Warszawskiej Gazety : czyby jej nie była zaprzeczyła, gdyby była pewną, że ta wiadomość jest zmyśloną? Wszakże protestował nuncyusz przeciw temu, co pisał w tejże gazecie Łuskina o gospodarstwie kongregacji de rebus extinctae Soc. w Rzymie. Ozy wiadomość, że Klemens XIY dał list do carowej, zezwalający na pobyt Jezuitów, jest mniejszej wagi, jak gospodarstwo prałatów Alfaniego i Macedonio w Rzymie? Albo też może wieść ta o Kle-mensowym liście była kłamstwem tak bezczelnem, że nie warto było odzywać się przeciw niemu? Ależ wtenczas przed stu laty nie umiały jeszcze pisma publiczne tej sztuki okłamywania, jaką z nader małemi wyjątkami popisują się dzisiaj.

Nie są to, przyznaję, argumenta przekonywujące, dowody niezbite, są to wszelako daty i wypadki, które bardzo prawdopodobnem czynią twierdzenie, że Klemens XIYty odręcznein pismem zezwolił na pozostanie białoruskich Jezuitów. Przeciwna strona z księdzem Theinerem na czele, nie może litować się nad „dobrodusznością“ jezuickich pisarzy, tern mniej zarzucać im poprostu minięcie się z prawdą, dopokąd punkt po punkcie nie wykaże, że cztery owe dowody, któreśmy wskazówkami historycznemi nazwali, nie mają żadnej podstawy prawdopodobieństwa. Jedyny kontrargument, że dyplomacya nic o tym liście nie wie, nie dowodzi niczego ; sam bowiem ks. Theiner przytacza depesze, z których się pokazuje, że Klemens XIY znosił się po za plecami dyplomacyi ze spowiednikiem hiszpańskiego króla; że bez wiedzy dyplomatów, bez wiedzy nawet sekretarza stanu wysłał ów list okolny do biskupów, nakażujący im objąć w posiadanie pojezuickie dobra, list, który tyle narobił hałasu, tyle wywołał kwasów u burbońskich monarchów ’). Czynili to samo prawie wszyscy ówcześni monarchowie, mianowicie Ludwik XY. Bądźcobądź my nie upieramy się przy istnieniu Kle-mensowego listu do carowej, nam dosyć na tern. że ani Klemens XIY, ani nuncyusz Garampi nie zaprotestowali żadnym aktem publicznym przeciw istnieniu Jezuitów w Rossyi, nie wręczyli tego protestu ani dworowi petersburgskiemu, ani Jezuitom, owszem nuncyusz zostawiając bez odpowiedzi dwa listy białoruskiego wiceprowincyała, zda-

*) Theiner Pontificat. T. II, str. 342, wał się tem samem pochwalać jego postępowanie, bo jeżeli kiedy to wtenczas miał najlepszą sposobność objawić im przeciwną wolę Papieża i kazać im zastosować się do niej. I to wystarcza, aby z całą ścisłością loiczną módz powiedzieć, że Klemens XIV przyzwolił milcząco na pobyt Jezuitów w Bossyi.

Powie kto: ależ kongregacya de rebus extinctae Societaiis, działająca w imieniu Papieża, pisała energiczne przeciw tym Ojcom noty do nuncyusza, nuncyusz zaś do Siestrzencewicza, który znów z swej strony protestował, że zmuszony tylko nie przystępuje do kasacyjnego breve. I przeciw temu dałoby się niejedno powiedzieć. Jak wiadomo Klemens XIV już od wielkiej nocy 1774 był bardzo cierpiący, niedomagał z dniem każdym; działy się pod jego okiem w Rzymie rzeczy, o których on nie wiedział, robiła też i kongregacya niejedno, wydawała listy, o których treści chory Papież nie zawsze był dostatecznie poinformowany. Ale koniec końcem wszystkie odezwy kongregacyi wychodziły w imieniu Papieża. Cóż ztąd? Czy Jezuici wiedzieli oficyalnie i urzędownie o tych protestach ? Kto im je komunikował, kto odczytał? Przeciwnie, okazuje się, że zostawali w zupełnej nieświadomości co do zamysłów i woli Papieża ; byli jednak spokojni, bo carowa przyjęła na siebie usunięcie tego szkopułu. Wyrokując o Jezuitach, należy zastosować i do nich zasady moralnego i kanonicznego prawa, a na podstawie tych zasad nikt nie dowiedzie, że Klemens XIY zaprotestował przeciw istnieniu białoruskich Jezuitów, owszem tem samem że milczał, że się powstrzymał od wszelkiego publicznego aktu protestu lub kondemnaty, co niemało gniewało burbońskie dwory, tem samem przyzwolił na ich egzystencyę.

I na tem kończymy sporną kwestyę o legalności postępowania pruskich i białoruskich Jezuitów. Pozostaje nam teraz opowiedzieć czyny i prace Jezuitów na Białej Rusi, mianowicie zaś śledzić ich stosunek do Stolicy św., na której zasiadł Pius VI.

¹

Archiw. watyk. Depesza z 15 lutego 1780.

*) Z archiwum watyk. List biskupa Hohenzollerna do nuncyusza pod dniem 6 marca 1780 r. Jakby przez wdzięczność, źe król przecie zezwolił na kasatę Jezuitów, proponuje biskup Hohenzollern nuncyuszowi, czyby nie było dobrze wyjednać u Piusa VI przyznanie królewskiego tytułu Frydrykowi, nie wydając osobnego na to breve, ale dziękując królowi za ten akt względności dla świętej Stolicy, aby na dziękczynnem breve stał tytuł Majestatis. Tym

²

)    Na nabożeństwie mianem z tej smutnej okazyi, powiedział krótką, bo ledwo dwu stronnic in 4° mowę, Jezuita Katembring, na tekst Pawła świętego. „Wszelka władza od Boga“, dowodząc, że według nauki św. Pawła i pogańskim władzcom ulegać należy. Wzywał do modlitwy za carowe, „bo i żydzi w niewoli babilońskiej zostając, modlili się za swego ciemiężcę Nabuchodonozora“. Porównanie Katarzyny do pogańskich książąt i babilońskiego króla, nie było zapewne bardzo dla niej pochlebne.

³

)    Dosłowny tekst w Monum. Theinera T. IV, 437.

⁴

) Ms. Hist. Albo-Eussae Soc. lib. 2, cap. 4.

⁵

) Tamże. ł) Tamże 501.

ROZDZIAŁ III.

0. Czerniewicz urządza prowincyę. — Carowa poleca Siestrzeneewiczowi Jezuitów. — Białoruscy Jezuici i Pius VI. — Siestrzencewicz wbrew swej woli ocala zakon. — Otwarcie nowicyatu i alarm dyplomacyi. — Katarzyna w Po-łocku i Mohylewie. — Następstwa tej wizyty dla Siestrzencewicza i Jezuitów. — Siestrzencewicz arcybiskupem. — Potemkin i Jezuici. — Wybór 0. Czernie-wicza na wikaryusza jeneralnego zakonu. — Poselstwo ex-Jezuity Benisław-skiego do Rzymu. — Pius VI zatwierdza zakon. — Zarzuty ks. Theinera i odpowiedź na nie. — Reforma szkół. — Śmierć 0. Czerniewicza. — Druga kongre-gacya Połocka. — Rządy wieejenerała Lenkiewicza. — Wzrost zakonu na Białej Rusi. — Wielu ex-Jezuitów przyjętych do grona białoruskich Ojców. — Śmierć Potemkina. — Niełaska jenerał-gubernatora Paska. — Śmierć carowej.

Za powrotem z Petersburga pierwsza naglącą było potrzeba, pracować nad uspokojeniem umysłów samychże białoruskich Ojców. Powiedzieliśmy już, że pod niebytność 0. Czerniewicza rozruchy i waśnie domowe doszły do tego, że potrzeba było wydalić z zakonu 26 co najzdolniejszych członków. Ale i ten energiczny środek nie doprowadził do zgody. W marcu więc 1774 r. wybrał się 0. Czerniewicz na wizytę domów. Towarzyszyli mu i teraz 00. Lenkiewicz i Katembring. Przypatrzywszy się rzeczom z bliska, przekonał się, że dwie przedewszystkiem drażliwe kwestye niepokoiły umysły: dlaczego wśród takiego zamętu nie ma być zostawione do woli każdego wyjść lub pozostać w zakonie? dlaczego 0. Czerniewicz dzierży tak upornie swą, władzę, i nie złoży jej w ręce białoruskiej braci, aby ta przystąpić mogła do wyboru nowego przełożonego? Na pierwsze odpowiedział 0. Czerniewicz stanowczo: ponieważ do skuteczności kasacyjnego breve potrzebne jest ogłoszenie onegoż, rząd zaś carowej na to ogłoszenie nie zezwoli nigdy, przeto Jezuici w Białej Rusi nie mogą się uważać za rozwiązanych, i świętość przysięgi ich ślubów zostaje w całej swej sile i obowiązującej mocy tak, jak była przed wyjściem na świat kasacyjnego breve. Do^iiego, jako do wiceprowincyała dzierżącego tę władzę z wyraźnej woli ostatniego legalnego prowincyała mazowieckiego, należy przestrzegać, aby równie jak reguły tak i śluby zakonne zachowane były przez wszystkich, i dlatego nie może zezwolić, aby zostawionem było woli każdego opuścić zakon lub w nim pozostać. Co do drugiego punktu złożenia swej władzy w ręce zakonnej braci, to zaraz po swoim do Połocka powrocie, zebrawszy starszych wiekiem i doświadczeniem Ojców, oświadczył się z gotowością uczynienia tego. zwierzył się nawet z tym zamiarem Sie-strzencewiczowi, ale i Ojcowie i biskup byli tego zdania, że w tak niepewnym stanie rzeczy jak obecny, nie wypada żadnej w zarządzie nietylko prowincyi, ale i domów czynić zmiany. Pozostał więc 0. Czerniewicz na swym prowincyalskim urzędzie, wszystkim zaś innym Ojcom prowincyi przedłużył na rok jeden ich zajęcia i urzędy. Dawał się jednak czuć ogromny brak księży, prowincya nie liczyła ich więcej jak 40 na 145. Udał się więc 0. Czerniewicz do Siestrzencewicza z prośbą, aby wyświęcił kleryków. Sprzeciwił się temu stanowczo biskup, że nie może w żaden sposób święcić kleryków titulo paupertatis, chyba tylko titulo patrimonii¹). Nie zgodził się na ten warunek naruszający w istotnej części ślub zakonnego ubóstwa wiceprowincyał, i postanowił pogodniejszej wyczekiwać chwili.

Zaledwo te domowe przycichły niepokoje, aliści nieprzyjaciele zakonu, albo też może zbyt gorliwi zwolennicy kasacyjnego breve próbowali w inny sposób rozbić dopiero co urządzonych u siebie białoruskich Jezuitów. Oto postanowiono rzucić między nich jak bombę kasacyjne breve. Kto był tego sprężyną, nuncyusz, czy zawiedziony w swoich rachubach Massalski? niewiadomo, dosyć, że sufragan wileński, znany nam już Towiański, przysłał sekretną drogą dwa egzemplarze breve, jeden do proboszcza w Orszy, drugi do proboszcza witebskiego, z tą jednak przestrogą, aby bez porozumienia się z rządem niczego płocho nie przedsięwzięli.

Ezecz ta była dla Jezuitów białoruskich dosyć groźną. Sie-strzencewicz lubo już od roku mianowany biskupem Białej Eusi, lubo już w maju 1774 r. zapowiedział, że obejmuje rząd dyecezyi; nie sprawował jednak tego urzędu ex Dei et Scdis apostolicae gratta. Sufragan więc Towiański wobec Ezymu zdawał się jeszcze posiadać swoją jurysdykcyę nad Białą Eusią. Przesyłając listy kasacyjnego breve dwom proboszczom z poleceniem, aby b.kowe ogłosili Jezuitom, czynił ich temsamem niejako swymi delegatami do publicznego ogłoszenia tegoż breve. Gdyby się więc ten manewer był udał, Jezuici białoruscy znaleźliby się w nader kło-potliwem położeniu. Ale obydwaj proboszczowie nie usłuchali dodanej przestrogi, owszem wbrew istniejącym ukazom przechwalali się dosyć lekkomyślnie między obywatelstwem, że mają Jezuitów w swej ręce. Orszański pleban zasięgnął zdania Siestrzencewicza, co ma z tym dokumentem począć, biskup poradził, aby przesłał go do mohilewskiego gubernatora Kochowskiego ; uczynił to samo witebski proboszcz, przesyłając to breve na ręce połockiego ko-mendatora x) Kreczetnikowi. Gubernator wezwawszy komendatora, zgromił go ostro i kazał natychmiast zniszczyć to breve, aby i wieść o tern nie doszła do jezuickiego kolegium. Z dwoma zaś proboszczami orszańskim i witebskim postąpiono sobie po moskiewsku. Zajechał przed ich plebanie feldjegier z dzwonkiem i wywiózł ich w głąb Moskwy jako winnych przestępstwa ukazu, wzbraniającego wszelkiej komunikacyi z zagraniczną duchowną władzą, bez poprzedniego zezwolenia rządu.

Nie wiem, czy nie ta okoliczność, o której nie omieszkano donieść do Petersburga, sprawiła, że carowa przysyłając Siestrzen-cewiczowi dyplom na białoruskie biskupstwo, dyplom w srebrnej zamknięty puszce, odczytany i wręczony przez gubernatora biskupowi podczas uroczystego nabożeństwa w mohylewskim kościele 00. Karmelitów, wyraźne w nim dała biskupowi polecenie co do Jezuitów. „Stosownie, słowa są dyplomu, do ogłoszonego w imieniu mojem przez jenerał-gubernatora Białej Eusi 7 września 1772 r. ukazu, którym każdemu wolność religijną zostawiamy i wszystko w całości każdemu zachować obiecujemy — czyni się niniejszem jasno i wiadomo wszystkim katolikom i kapłanom, którzy dotąd byli naszymi poddanymi albo potem w Białej Eusi podlegać nam

¹) Jezuici połoccy zarządzali parafią przez świeckiego księdza, który w dyecezalnym schematyzmie nosi nazwę commendatarius.

będą, że wszystkie ich domy, świątynie, szkoły i wszystka własność pozostanie nietkniętą. I będzie to pierwszym obowiązkiem biskupa Białej Rusi, ktokolwiek on będzie, czuwać nad tem, aby to nasze uroczyście poręczone przyrzeczenie zachowania wolności katolickiego Kościoła tak względem innych księży, jak względem przebywających w naszem państwie Jezuitów, jak długo wierni będą wykonanej przysiędze, całem i nietkniętem pozostało“. Doniosłość tych słów widocznie obrachowana na Jezuitów, którym carowa granice swych państw otworzyła, szkoły powierzyła, i przed wszelką możliwą ze strony duchownej władzy szykaną, ochronić chciała. Odtąd Siestrzencewicz począł sprawować rządy dyecezyi jako biskup Białej Rusi, chociaż Rzym nigdy tego tytułu oficyalnie nie uznał, nazywając go zawsze biskupem maleńskim.

Pierwszą jego funkcyą było odprawienie w grudniu 1774 r. żałobnego nabożeństwa za duszę Klemensa XIV. Jezuici solenne, w Mohylewie mianowicie, odprawili za nieboszczyka egzekwie, albowiem „woleli być pomni, jak wyraża się białoruski historyo-graf, na owo łaskawe milczenie tego Papieża, jakie zachował względem szczątek zniesionego zakonu, jak na ruinę, jakiej cały zakon uległ“ *).

Conclave po śmierci Klemensa XIV trwało od 5 paźd. 1774 do 15 lutego 1775, a więc z górą cztery miesiące. Łatwo sobie wyobrazić niepewność wyczekiwania białoruskich Ojców. We wszystkich swych kościołach odprawiali co niedzieli i święta uroczyste suplikacye, aby ten wybór wypadł pomyślnie dla Kościoła i zakonu. Jak w poprzedniem, tak i w obecnem conclave posłowie dworów, mianowie francuzki Bernis i hiszpański Monino, swoją intrygą przewlekali wybór. Nie podlega najmniejszej wątpliwości, że chcieli się zawczasu ubezpieczyć, aby przyszły Papież, ktokolwiek on będzie, nie przywrócił zakonu. Zdecydowano się w końcu na kardynała Braschi, który należąc do kardynałów moderantów, nie zdawał się niebezpiecznym ani zelantom, ani dworskiej frakcyi. Lud rzymski patrząc na okazałą, pełną godności i wdzięku postać nowego Papieża cieszył się, że ten Papież przywróci dawną świetność obrzędów i uroczystości, zapomnianą za rządów skromnego Klemensa. Kró-

ł) „Nostri eidem parentarunt ita, ut non tam exitii illius, ąuod Societas universa subiit, quam benigni silentii, quo ille Pontifex erga ejusdem Societatis reliquias usus fuerat, memores fuisse viderentur“. Hist. Älbo-Bussae Soc. lib. 2, cap. 28.

Iowie i gabinety wiedzie chcieli w Piusie VT męża światłego, postępowych dążności, a więc skorego do kompromisów i ustępstw, ściśle zaś katolickie stronnictwo spodziewało się, że nowy Papież podźwignie nachyloną dla zbytniej uległości Klemensa powagę świętej Stolicy, do czego pierwszym krokiem będzie przywrócenie zakonu Jezuitów. Był to według słów St. Priesfa arsenał, w którym każdy dogodną broń dla siebie znaleść spodziewał się. Niedaleka przyszłość pokazała, że z wyjątkiem rzymskiego ludu, który słusznie w Piusie VI spodziewał się ujrzeć wskrzesiciela świetności i blasku Ezymu, i monarchowie i ściśle katolickie stronnictwo przeracho-wali się w swych nadziejach. Pius VI w początkach swego pontyfikatu zdawał się stąpać drogą swego poprzednika, oglądał się, zbyt może wiele, na najbardziej katolickich i arcychrześcijańskich monarszych synów, i w tern zawiódł gorących katolików. Przekonał się niestety zbyt prędko, że z monarchami i rządami kompromis niepodobny, i wtenczas uzurpacyjnym dążnościom monarchów i rządów przeciwstawił niezłomną heroiczną odwagę; — chwilową swoją uległość okupił męczeńskiem poświęceniem samego siebie ; i w tern zawiódł nadzieje dyplomatów.

Co do Jezuitów białoruskich, to ci oddawali się różowym nadziejom prędkiego przywrócenia zakonu przez Piusa VI. Utrzymywał ich w tern usposobieniu sam 0. Czerniewicz, który bawiąc czas dłuższy w Rzymie, znał osobiście Piusa VI jeszcze gdy prałatem będąc, piastował urząd podskarbiego Klemensa XIII, a znał go z najlepszej strony jako przyjaciela Jezuitów. Dochodziły też dosyć pewne wieści, i niemałą czyniły otuchę, że nowy Papież osobnym do Frydryka II listem zezwolił na pozostanie Jezuitów w Prusiech. Dojrzewała więc w głowie 0. Czerniewicza myśl, aby korną suplikę podać do tronu Ojca Św., a następująca okoliczność przyspieszyła jej wykonanie.

Kilku znakomitych polskich ex-Jezuitów, jak Franciszek Lu-bowicki, mistrz niegdyś nowieyuszów w Łomży, Antoni Abrams-berg, profesor niegdyś teologii w Wiedniu, Stanisław Rostowski, profesor niegdyś O. Czerniewicza, prosili o przyjęcie w poczet białoruskich towarzyszy. Ale czy godziło się przyjąć ich? lin jużPi ogłoszono breve, już dwa niemal lata byli księżmi świeckimi. Aksioraa moralne, że ogłoszenie lub nieogłoszenie prawa, rozciąga się do kraju lub prowincyi, nie zaś do każdego z osobna indywiduum zastosowanem bywało nieraz co do postów lub zachowania świąt, ale nigdy do podobnego jak kasata przypadku. In dubüs liber tas, zawahał się jednak wiceprowincyał i postanowił zasięgnąć zdania Ojca Św. tak dla uspokojenia sumień niektórych białoruskich, zwłaszcza młodszych Jezuitów, jak co do rozstrzygnięcia wątpliwości względem przyjmowania polskich i niepolskich ex-Jezuitów. Pomyślnego skutku swej supliki mógł się spodziewać tembardziej, że prefektem dataryi był bratanek Klemensa XIII, szczery i głośny przyjaciel zakonu, kardynał Rezonico. W onej suplice wprost do Ojca Św. adresowanej, wspomina 0. Czer-niewicz najprzód o tem, co carowa dla rzymsko-katolików uczyniła. „Podczas gdy w Polsce rozległe dają z krzywdą katolickiej wiary prawa różnowiercom, gdy biskup, prezydujący komisyi, nadaje publicznemu wy chowaniu kierunek wolteryański, zabrania w drukowanej instrukcyi katechetom prawić z katedry o karach piekielnych i publicznie wychwala Voltaire’a i czytanie dzieł jego i podobnych mu autorów obojej płci młodzieży poleca; gdy wychowanie szlacheckich panien i znowu w myśl tegoż biskupa, oddane jest fran-cuzkim guwernantkom, lekkim, płochym obieżyświatom; gdy uniwersytetu zreformowano w ten sposób, że utraciły swoją dawną cechę katolicką : — to carowa poleciła, aby zostano przy dawnym katolickim systemie wychowania, ani nowych mistrzów wprowadzać nie chce, a kapłanom zostawia wszelką wolność opowiadania słowa Bożego. Podczas gdy w Polsce kościoły (pojezuickie) odarto z ozdób i sprzętów z wielkiem zgorszeniem wiernych i niewiernych, gdy srebra kościelne rozkradziono, aparata św. jak się to w pewnem miejscu stało, żydom (Hebraeis) sprzedano, gdy na duchowieństwo nowy tytułem Subsidii charitativi podatek nałożono : — to w Bosyi kościoły katolickie zostają w swej dawnej ozdobie i świetności. Owszem zostawując dawną swobodę religijną katolikom, uposażyła carowa nową fundacyą niektóre kościoły, jak petersburgski, inne zaś uwolniła od podatków, jak białoruskie kolegia“*). Potem zwracając się do Papieża, prosił słowami Pisma św.: Domine nonne ad te pertinet, quia périmas?“ Panie, ratuj nas, bo giniemy. — Nie jest zapewne tajno Ojcu Św., że drobnej garstce Jezuitów w Białej Rusi, nie w skutek ich intryg albo zabiegów, ale jedynie w skutek woli carowej przy pobłażliwości duchownej władzy ex

l) Antitezę tę, jakkolwiek prawdziwą i nadającą wiele siły argumentowaniu, wolelibyśmy jednak widzieć tu opuszczoną; tchnie bowiem donosem ną nic nie przydatnym, gdyż nuncyusz warszawski donosił o wszystkiem, co się działo w Polsoe Papieżowi.

parte quidem nostra mnocentissime, ex parte vero Aug. Impe-ratricis clementissime, ex parte dentque Ecclesiasticae potestatis permissive nie został ogłoszonym wyrok Klemensa XIY, przez których zkądinąd ogłoszony być powinien. Pozostali więc w tej prowincyi przy swoim instytucie, nietylko bowiem uważali za rzecz godziwą zadosyć uczynienia ślubom, któremi się związali, ale uważali za rzecz wcale niedozwoloną inaczej postąpić i swoją własną powagą uwolnić się od tych świętych węzłów. Grozi im jednak niemałe niebezpieczeństwo, albowiem nie mając nowicyatu, łatwo stać się może, nietylko w skutek śmiertelności, ale i dlatego także, że wielu mianowicie z młodych przez skrupuły jakoby kasacyjnem brevem objęci byli, zakon opuści ; stać się więc może, że ta garstka zejdzie do tak drobnej liczby, że ani obowiązkom swego powołania, ani oczekiwaniom monarchini odpowiedzieć nie będzie w stanie, co znów nie obejdzie się bez wielkiej szkody dla katolickiej sprawy, o ile że na tych rozległych przestrzeniach nader szczupła jest liczba uprawiaczy (kapłanów). Zmienić się też może życzliwe dla katolików usposobienie carowej. Niech się więc dozwoli uprosić, kończył, Świątobliwość Wasza, Sinat itaque Sanctitas Sua pro sua eximia dementia exorari, od tych, którzy prosząc o łaskę, nie co innego mają na celu, jak chwałę Bożą, dobro Kościoła i zbudowanie bliźnich, ażeby na usunięcie skrupułów młodzieży, która jest z nami, mieliśmy znak jaki, ut haberi a nobis possit indidum aliquod, z któregobyśmy wnieśli, że przynajmniej nie nie podoba się Ś. W., abyśmy w tych stronach, gdzie nie została ogłoszoną bulla, dawny swój stan zachowali. Również i to, aby wolno było, ponieważ nie mamy nowicyatu, używać pomocy tych, którzy po za granicami tego kraju, w skutek urzędowego ogłoszenia bulli suknię towarzystwa złożyć byli zmuszeni, i abyśmy ich do naszych zakonników policzyć mogli“ x).

Pisał i do kardynała Rezonico osobne listy, przypominając mu wypróbowaną stryja jego Klemensa XIII dla zakonu życzliwość, i prosząc, aby przez tę wdzięczną pamięć, poparł wszelkiemi siłami ową suplikę do Ojca św., którą na jego ręce przysyła ²). Ażeby listy te pewnie doszły do swego celu, przesłał je 0. Czerniewicz do bawiącego w Puławach Ojca Benvenuti, ten zaś pewną drogą wyprawił je do Rzymu. Odpowiedź na nie otrzymano dopiero

!) Libellus supięci Pio VI oblatus. Ms. Areliiw. Jez. poi. ²) Ms. Hist. Albo-Russae Soc. lib. c. 31,

z początkiem 1776 r. Odpisał 0. Cerniewiczowi kardynał Eezonico znów na ręce 0. Benvenuti grzecznym biletem : „Nader miłym mi był list Twój, z którego przekonałem się o życzliwości Twojej dla mnie i dla sławnej pamięci Klemensa XIII. Dziękuję Oi zań najserdeczniej i również uprzejmym umysłem odpowiadam. Suplikę Twoją z obowiązku mego Ojcu św. przedłożyłem i odczytałem. Rezultat Twej prośby jak przewidywałem i Ty sobie życzyłeś, pomyślny. Precum tuarum exitus ut auguro el exoptas, felix. Tymczasem bądź pewnym mego szacunkn dla Twoich zasług“ r). Obok tego listu, znajdował się list dworzanina kardynalskiego, niejakiego Felicyusza, mogący służyć za komentarz zbyt treściwego biletu kardynała. W liście tym powiada dworzanin, że dla łatwo zrozumiałych względów politycznych, Papież żadnej wyraźniejszej odpowiedzi dać nie może, i kardynał też bardzo musi być ostrożnym, on jednak upewnić może o tern, co z ust samego kardynała słyszał, że Papież nader łaskawie przyjął ową suplikę, i do obydwu punktów prośby białoruskiego wiceprowincyała nakłonił się.

Działo się to w największej tajemnicy, kurya bowiem rzymska zostawała jeszcze pod obuchem burbońskich posłów Monina i Ber-nisa, ztąd wcale się nie dziwię, że ci, dla których „przewrotność i niesumienność jezuicka“ stała się dogmatem historycznym, odrzucają to świadectwo jako wyłącznie z jezuickiego pochodzące źródła; co zadziwia to to, że ks. Theiner jak inne tak i to świadectwo, nazywa fałszywą relacyą (falsche NachrichtenJ, nie wykazawszy w czem ten fałsz polega ²).

Na podstawie listu kardynała Rezonico, mógł już 0. Czernie-wicz przyjąć dobrem sumieniem trzech wyż wspomnionych ex-Jezuitów, do których przyłączył się rzymski ex-Jezuita Franciszek Łupią, niegdyś penitencyaryusz u św. Piotra w Rzymie, potem profesor kanonicznego prawa w Wilnie.

W ciągu jednak tych sekretnych rokowań z Rzymem, potrzeba było stoczyć małą kampanię z Siestrzencewiczem. Widocznie ukazem z 14 grudnia 1772 r., wszystkie zakony oddane zostały pod jurys-dykeyę biskupa Białej Rusi, uczynił to samo w r. 1781 cesarz Józef w swem państwie. Na mocy tego ukazu oddał Siestrzence-wicz wakujące w Mścisławiu probostwo pod zarząd jezuickiego

ł) Eesponsoriae Em. Car à. Joannis Bapt. Rezonico ad epist. sub Nro 49. Arehiw. Jez. poi. List datowany 13 stycz. 1776. ïom II str. 505.

superyora Berenta, a dwu tejże rezydencyi Ojców zamianował wikaryuszami. Wiceprowincyał nie mógł przyzwolić na to, jako na rzecz niezgodną z instytutem. Polecił więc mscisławskim Jezuitom, aby od zarządu parafii odstąpili. Odmówili wszyscy trzej, składając się wyraźnym rozkazem biskupa. Na grzeczne ale energiczne przedstawienie wiceprowincyała, że Jezuici wyraźnie są od jego jurys-dykcyi wyjęci, skoro im carowa trwać przy swym instytucie pozwoliła, powołał się biskup na ów grudniowy ukaz. Niepozostawało więc jak uwiadomić o wszystkiem jenerał-guberatora Ozerniszewa, który niebawem przysłał biskupowi w imieniu carowej surowe upomnienie, aby na potem staranniej przestrzegał przywilejów jezuickich , co się zaś tyczy sprawy mścisławskiej, to ta się bardzo nie podobała carowej. Kopię owej reprymendy przesłał Czerniszew wiceprowincyałowi, który nie chcąc bardziej drażnić rozżalonego biskupa, skarżącego się głośno, że mu Jezuici psują fawor carowej, zostawił mścisławskich Ojców do roku przy zarządzie parafii, Berenta tylko złożył z urzędu, dając mu równie honorowy urząd prokuratora prowincyi. Jakie pobudki wpłynęły na Siestrzencewieza w mścisławskiej sprawie, trudno z pewnością powiedzieć. Być może, że chciał się przekonać, czy i jaką ma władzę nad Jezuitami; czy w dalszej kampanii, którą z nimi stoczyć zamyślał — bo i sam szczerze ich nienawidził, i wzywany był do tego ustawicznie przez nuncyusza — rachować może na wygraną? Być też może, że korzystał z usposobienia mścisławskiego superyora, niecierpliwego władzy wiceprowincyała i dosyć pobłażliwego dla malkontentów, którymi wrzało mścisławskie kolegium. W rok bowiem potem ten sam Berent żądał i otrzymał dymisyę z zakonu, a z nim i kilku innych młodych. Nuncjusz w depeszy swojej z 11 marca 1774 donosi, e Siestrzencewicz „pracuje nad tem, aby tego lub owego nakłonić do złożenia sukni !)“, może więc i tą rażą korzystał z usposobienia Berenta i towarzyszy, i pragnął rozbić już i tak źle spojoną harmonią z wiceprowincyałem, przywłaszczając sobie władzę nad mścisławskimi Jezuitami. Bądźcobądź, sprawa ta tak niefortunnie dla niego zakończona, przekonała go, że z Jezuitami na przebój iść nie można ; a trwożliwy jak był o fawor carowej, unikał długi czas jak najtroskliwiej wszelkiej z zakonem kolizyi, nie dając się od tego postanowienia odwieść nawet najbardziej na-glącemi depeszami nuncyusza. Przekonamy się o tem niebawem.

ł) Theiner Tom II 501.

Żywotną kwestyą dla białoruskich Jezuitów, było otwarcie nowicyatu. Garstka ich malała z dniem każdym, jużto w skutek śmiertelności, jużto, że co roku powtarzały się dymisye z zakonu. Ale trudności były nie małe. Prosta roztropność nakazywała zabezpieczyć się od wszechpotężnego rządu carowej, że ten żadnej nie stawi trudności, dopiero uporawszy się z rządem, można było czynić zachody u duchownej władzy. Zjechał był właśnie w lecie 1776 r. z Petersburga jenerał-gubernator Czerniszew w celu zwiedzenia białoruskich gubernij i był obecnym przy rozdawaniu nagród w po-łockiem kolegium. Witał go prefekt szkół oracyą w polskim języku ¹). Czerniszew był rzeczywiście uradowany i z rezultatu nauk, i z przyjęcia, jakie mu przygotowano, nie szczędził Ojcom pochwał i dziękczynień. Korzystał z tej okoliczności wiceprowincyał i upewniając, że ten a nie inny był system jezuicki nauczania w reszcie katolickiego świata, system wymagający niezrównanego poświęcenia ze strony profesorów i mistrzów, dodał: „ale my tutaj dwoić się musimy w pracy i ostatkami gonimy, a niedaleka przyszłość okaże, że mimo najlepszych chęci nie podołamy zadość uczynić pokładanym w nas nadziejom imperatorowej“. Zadziwiła ta mowa jenrał-gubernatora. Wtenczas wiceprowincyał wskazał na szczupłe szeregi Ojców, które przerzedzone rokrocznie śmiercią, starością i chorobami uniemoźebnią w krótkim czasie wszelkie szkół nauczanie. Zaradzić temu nie da się inaczej, jeno przygotowując nowy zastęp posiłkujący i wyręczający tych, którzy z pola zchodzą, t. j. otwierając nowicyat, ale do tego potrzebne zezwolenie monar-chini. Zagadnięty tak Czerniszew, polecił wiceprowineyałowi podać w tej sprawie obszerny memoryał do Petersburga, dołączając

*) „Troskliwa o dobro ojczyzny rządców przezorność, nie zastanawia się jedynie nad tem co jest przed oczyma, ale rozciąga myśl swoją ku czasom następującym, jak baczny ogrodnik nie przestaje na zbieraniu dojrzałych owoców z drzew do rodzenia zgodnych i dorosłych, lecz się oglądając na dalsze lata, zaszczepia młode drzewka, któreby w porze swych dawniejszych miejsce zastąpiły. Nawiedzasz łaskawie JO. Panie tę młodych latorośli naszemu dozorowi powierzoną szkołę, mając w perspektywie przyszłe z nich krajowe usługi, nie skąpisz namiestniczej powagi Twojej dla wrażenia w uczących się umysły prawdziwego szacunku nauk, i tym obyczajem rzeczywiście wskazujesz, jak daleko zachodzi Twoja JO. Panie o uszczęśliwienie tego kraju pieczołowitość, której, iż godnych pochwał oddać nie możem, uczcimy je milczeniem, co późna potomność przed światem głosić i wystawiać nie zamieszka“. Ms. Archiw. Jez. polsk.

zarazem dokładny system i program zakonnych nauk, jego to zaś rzeczą będzie dać memoryałowi poparcie u carowej.

Stało się tak, ale w Petersburgu skoro wieść o otwarciu no-wicyatu gruchnęła, poczęto podejrzywać Jezuitów i nawet głośno o tem mówić, że dlatego tylko otwarcia nowicyatu żądają, aby większych dochodów potem mogli się domagać x). Czerniszew chcąc się domacać prawdy, pisał z Petersburga do wiceprowincyała, ażali mają dostateczne dochody i środki utrzymania, i czy pragną powiększenia dochodów, gdyż carowa, chociaż pod tym warunkiem uwolniła jezuickie dobra od podatków, że na tem co mają poprzestaną, to jednak gotową jest opatrzyć im, gdyby te były niedostateczne, inne środki utrzymania. W tym celu żądał przedłożenia sobie rejestru dóbr, oraz dokładnego rozkładu szkół i udzielanych w nich nauk. Ale i Jezuici nie byli w ciemię bici, zrozumieli o co chodzi, odpisał więc wiceprowincyał, co zresztą było prawdą, że dzięki hojności carowej, mają aż nadto dostateczne utrzymanie, i otworzywszy nowicyat, wcale o powiększeniu dochodów myśleć nie będą. Podobała się ta wstrzemięźliwość, i z polecenia carowej odpisał Czerniszew, że na otwarcie nowicyatu zezwala, chce wiedzieć tylko, czy potrzebne jeszcze jest zezwolenie duchownej władzy; bo w takim razie ona poleci swemu posłowi w Warszawie (Sta-chelbergowi), aby potrzebne zezwolenie uzyskał u nuncyusza. Odpowiedział wiceprowincyał, że bez wiedzy i pozwolenia duchownej władzy, żadnemu zakonnemu zgromadzeniu nowicyatu otwierać nie wolno. Nie czekając jednak rezultatu dyplomatycznych rokowań, wystosował list do nuncyusza natenczas Archetti’ego, który jednak pozostał bez odpowiedzi, a w kolegium połockiem począł czynić przygotowania do otwarcia nowicyatu ²). Sprawa ta jednak przewlokła się jeszcze całe trzy lata, wywołała nader żywą korespodencyę

x) W tymże czasie wielu z Polaków, przyjaciół nawet zakonu, korzystając z niepewności i chwiejności stosunków jezuickich, poczęli najeżdżać i rozdrapywać dobra połoekiego kolegium. Grabież tę, mającą swe źródło w prostej chciwości, koloryzowano różnemi tytułami. Byli nawet, którzy mniemali, że świadczą dobrodziejstwo Jezuitom, bo te dobra przejdą i tak w ręce rządu. Ale wziął w obronę Jezuitów prezydent fiskusowy w Połocku Piotr Gra-mackoj, niegdyś na Czerwonej Rusi uczeń jezuicki.

a) Chodziło głównie o odpowiedni lokal. Dla nowicyatu potrzebne są przynajmniej cztery sale w spokojnej, odosobnionej części budynku, t. j. asce-terium czyli sala do wspólnych ćwiczeń duchownych, jedna lub dwie sale na sypialnie, sala dla chorych, sala dla robót ręcznych, nadto pokój dla mistrza nowicyuszów i drugi pokój dla wicemistrza.

dyplomatyczną, stała się przyczyną ciężkich na zakon zarzutów, w końcu jednak doprowadzona do celu, uratowała białoruskich Jezuitów. Nim to opowiemy, wspomnieć nam wypada o drugiej z kolei kampanii z biskupem Siestrzencewiczem.

Ogłosił był Pius VI w roku 1776 dwudziestopięcioletni jubileusz. Siestrzencewicz na odprawienie onegoż w Białej Rusi naznaczył, miesiące wrzesień, październik i listopad, wydał równocześnie okólnik do wszystkiego duchowieństwa, w którym oznajmia, że żadnemu z księży nie wolno będzie słuchać podczas jubileuszu spowiedzi, który nie otrzyma od niego pisemnej jurysdykcyi i takowej na swym konfesyonale nie przybije. Rozporządzenie to tak anormalne w jubileuszowym czasie, gdzie najpełniejsza jurysdykcyjna władza udzielaną bywa spowiednikom, wymierzonem było widocznie „ na Jezuitów. Biskup, czy to dogadzając swojej dumie i mszcząc się za przegraną sprawę mścisławską, czy też pobudzony do tego przez nuncyusza, aby raz wykonawszy biskupią władzę nad Jezuitami, miał w tym wypadku premisę do dalszej władzy nad nimi, uderzył właśnie o kwestyę aprobaty, której wyminąć nie mogli Jezuici; spowiednicy bowiem zakonni otrzymują jurysdykcyę słuchania spowiedzi od swoich przełoźnych, ale aprobatę mieć muszą od miejscowego biskupa *). Przywileje papiezkie pozwalają wprawdzie Jezuitom słuchać spowiedzi bez biskupiej aprobaty, ale to tylko na misyach i w krajach heretyckich i to wtenczas tylko, gdy żadne ztąd zgorszenie lub nieporozumienie wyniknąć nie może. Tymczasem Biała Ruś była krajem katolickim, nie można też było bez wywołania wielkiego zgorszenia nie prosić o aprobatę Sie-strzencewicza.

Prosił więc o takową dla wszystkich księży zakonu wice-prowincyał, ale biskup milczał upornie : wyczekiwał sam odpowiedzi, jak to zobaczymy, od nuncyusza. Zaniepokojony tem wiceprowin-

Oprócz tego jeżeli nowicyat wygodnie ma być urządzony, sala na bibliotekę nowicyaeką i kaplica nowicyat«, nic już nie mówiąc o stołach, pulpitach, łóżkach, szafach itd. Na to wszystko potrzeba nietylko pieniędzy, ale i czasu.

b Biskup jest gospodarzem swej dyeeezyi, wiedzieć więc powinien, co się w niej dzieje, mianowicie w tak ważnej sprawie, jak w słuchaniu spowiedzi. Dlatego więc, równie jak dla tej okoliczności, aby niegodny jaki ksiądz albo w końcu szarlatan jaki nie zasiadł do konfesyonału, nakazują kanony kościelne, aby nietylko księża świeccy, ale i zakonnicy brali do słuchania spowiedzi aprobatę, czyli zatwierdzenie od miejscowego biskupa.

cyał, wyprawił list do nuncyusza Archetti, tymczasem wyjechał na roczną wizytę prowineyi, zawitał i do rezydencyi biskupiej do Mohylewa. Był mohylewskim rektorem 0. Hieronim Wiehert, ten upewniał wiceprowincyała, że z biskupem, którego charakter wybornie wystudyował, nie tak trudna sprawa, jak się ona na pozór wydaje, prosił żeby tę rzecz jemu zostawił. Jakoż na prowineyalski, jak zwyczaj wizyty niesie, objad zaprosił biskupa, po stole tak rzecz urządził, że biskup znalazł się sam na sam w pokoju z wiceprowineyałem. Czy to zwyciężony argumentami i wymową wiceprowincyała, czy też ujęty wspaniałem przyjęciem biskup, w upływie jednej godziny nietylko że potrzebną aprobatę wszystkim księżom zakonu przysłać obiecał, ale okazał się gotowym do wyświęcenia 22 kleryków, o co napróżno przed dwoma laty prosił wiceprowincyał, jednak nie titulo paupertatis, lecz titulo impera-toriae provisionis. Tytuł ten „utrzymania cesarskiego“ wymyślony przez Siestrzencewicza, był niewinny, nie naruszał wcale istoty ślubu ubóstwa, przyjął go więc O. Czerniewicz, biskupowi zaś posłużył za wybieg, że nie święcił onych kleryków jako członków jezuickiego zakonu, ale jako świeckich księży.

Mogli więc Jezuici rozwinąć całą swoją apostolską żarliwość podczas jubileuszu. Obok uroczystych suplikacyi i nabożeństw pracowali niezmordowanie na ambonie, głosząc one prawdy wiecznie, które tak przedziwną wywołują poprawę obyczajów, i trawiąc całe niemahdnie w konfosyonale ¹). Nie zaniedbał 0. Czerniewicz w nader grzecznym liście podziękować za tyle łaskawości biskupowi, który wręcz przeciwne swym czynom żywił względem Jezuitów chęci i inteneye.

Już przed rozpoczęciem jubileuszu, żądając nibyto rady od nuncyusza, instygował przeciw nim zacięcie. „Kłopot, pisał pod dniem 9 sierpnia 1776 r. w jaki mnie wprowadzają resztki Towarzystwa, powiększyć się musi podczas jubileuszu, który otwieram

*) Nie od rzeczy wspomnąć, że jak to opowiada naoczny świadek Szantyr, wielka część biskupów, mianowicie Massalski, dali temu jubileuszowi filozoficzno-masoński kierunek. Wysadzeni kaznodzieje jubileuszowi miasto nawoływać lud do pokuty, przedstawiając brzydkość grzechu, surowość sądów Bożych, prawili na kazaniu o poprawie dróg, o ulepszeniu chałup, o wskrzeszeniu rękodzieł i przemysłu itp. przedmiotach, które byłyby chwalebne na sejmiku gospodarskim, ale nie na ambonie. Ztąd też owoc tego jubileuszu, mianowicie na Litwie, był prawie żaden. Za to w Warszawie ex-Jezuita Zacharyasiewicz jeremiaszowym prawie głosem nawoływał stolicę do pokuty.

w przyszły miesiąc, a ponieważ nie wiem ile prawdy jest w wiadomościach, jakie dopiero co czytałem w Warszawskiej Gazecie 57 (że Pius VI pozwolił Jezuitom zostać tak jak są) zmuszony jestem prosić W. E., aby mnie poinformował co do dalszego mego postępowania względem tegoż Towarzystwa. Rządzi niem tutaj rektor głównego kolegium z władzą jenerała, którą sobie przywłaszczył, jako korporacyą zupełnie udzielną i bez żadnej odemnie, nawet w rzeczach tyczących się słuchania spowiedzi, zawisłości, co widocznie gorszy wiernych i wątpić im każe o dogmacie jedności Kościoła. Mimo tej odrębności, nie przestaje dręczyć mnie ten mniemany jenerał, ażebym wyświęcił jego kleryków i to tytułem zakonnego ubóstwa. Głuchy na moje wymówki i upomnienia zaniósł swe skargi przed tron i gdyby nie mądrość tej monarchini i ta opieka, jaką otacza nasz Kościół katolicki i mnie, to ciosy wymierzone (przez szefa Jezuitów) zraniłyby mnie głęboko; sprawa ciągnie się jeszcze w tej chwili, cierpię wiele i opieram się, a już to do W. E. należy nazwać to moje postępowanie stałością albo uporem; czy mam trwać w niem dalej czy też zmienić je, to zależy od odpowiedzi W. E., której wyglądam“ *).

nr.

Widocznie, że biskup maskował się przed nuncyuszem, nie czekając bowiem na jego odpowiedź, i aprobaty Jezuitom udzielił i kleryków ich wyświęcił. Odpowiedź nuncyusza wręczoną została biskupowi dopiero posi factum, bo w listopadzie, datowaną zaś była 28 sierpnia 1776, a brzmiała najgorzej dla Jezuitów. Powiedziawszy na wstępie grzeczny komplement gorliwości i roztropności biskupa, pisze dalej Archetti: „Nie mogę się dosyć nachwalić tej stałości animuszu, z jaką Wielebność Twoja odmawiasz święceń titulo paufertatis klerykom zniesionego zakonu, gdyż ani tym, ani żadnym innym kanonicznym tytułem święceń brać nie mogą, dopokąd nie poddadzą się kasacyjnemu breve Klemensa XIV. Niemniej jasną jest rzeczą, że nie istnieje już więcej żaden między nimi węzeł, żadnego nie mogą mieć przełożonego, ten zaś żadnej nie może sobie przywłaszczać nad nimi władzy, dopokąd więc od tej swojej bezczelności (ab hac protervia) nie odstąpią, niezdolnymi są do sprawowania żadnej duchownej władzy, ani udzielania Sakramentów“ ²).

x) Arekiw. watyk. Polonia fasc. 253. a) Tamże.

List ten jak wspomnieliśmy nadszedł już post factum. Tłumaczył się Siestrzencewicz pismem datowanym 19 listopada 1776 r. „Już to trzeci rok dobiega, jak w wieloraki sposób dręczony, opierałem się święceniu zniesionych Jezuitów tytułem ubóstwa. Powtór-nemi dopiero rozkazami carowej znaglony, ustępując silnym pogróżkom, z drugiej zaś strony nie umiejąc sobie zlać sprawy z długiego milczenia W. E., wyświęciłem onegdaj dwudziestu ich kleryków tytułem opatrzenia cesarskiego. I oto nazajutrz oddano mi list W. E. z dnia 28 sierpnia. Wydarzyło się to wprawdzie, że listy późno mnie dochodziły, ale nie pamiętam, aby mnie doszedł list jaki tak późno, jak ten. Koperta zbrukana i zmięta, nadłamane pieczęcie, list z ekskuzą (epistoła excusatoria, — od kogo?) wszystko to dowodzi, że list W. E. naumyślnie był przytrzymany. Albowiem wiedzą (kto? Jezuici czy rząd?) jak przywiązany i z jaką czcią jestem dla św. Stolicy, i przewidywali, że list W. Ë. dalszą zwłokę w święceniu sprowadzi, jak też rzeczywiście, zrozumiawszy teraz wolę W. E., resztę kleryków święcić odmówiłem. Co do sprawowania śś. Sakramentów, którego mam im w myśl listu W. E. wzbronić, sam nie wiem co począć. Bo już pomijając gniew rządu, na który tą moją odmową sprawę Kościoła katolickiego narażam, — widzę wielkie niebezpieczeństwo dusz ludzkich. Kościoły ich wszystkie ‘) są parafiami i to bardzo licznemi, mamże je zamknąć, czy też innymi księżmi obsadzić? Pierwszego nie mogę uczynić jako syn Kościoła, na drugie nie śmiem się odważyć jako obywatel-¹. Opowiada dalej w nader układnej formie swoje kłopotliwe położenie, „iż zawsze być musi w kolizyi z tą albo ową władzą. W Polsce umiałby pełnić swój urząd biskupi, ale w Rosyi wchodzić musi w kompromis z rządem itd.“ ²).

Ileż w tym liście było prawdy? Nam się zdaje, że list ten od początku do końca wymierzony na obałamucenie nuncyusza.

Najprzód w historyi białoruskich Jezuitów nie czytam, aby w sprawie święceń 0. Czerniewicz udawał się do rządu. Gdyby tak było, historyograf nie robiłby najmniejszej tajemnicy, i wypisałby szczegółowo, jak tylekroć razy w innych sprawach to czyni,

9 Tekst niezrozumiały: praeter hos, omnes eorum ecdesiae parochiales sunt numer osissimis gregibus praepositae. Co znaczyć ma praeter hos, kiedy poprzednio nie ma nic, nacoby się to hos ściągało? Czytać więc może naieźy praeterea.

²) Archiw. watyk. Nunziatum di Polonia vol.

kiedy rzecz jaka poroszoną była u rz du; Jezuici bowiem nie robili sobie skrupułu prosić o interwencyę monarchini w tem, co dla dobra swego zakonu lub Kościoła za stosowne uznali, i nawet z niejaką próżnością przechwalali sie z tego faworu. Powtóre, znając charakter Siestrzencewicza na chwilę wątpić nie można, że sparzywszy się raz w sprawie obsadzenia mścisławskiego probostwa, nie miał ochoty i odwagi czekać na iterata imperatoria jussa (powtórne cesarskie rozkazy) w sprawie święceń, i potargowawszy się nieco, wolał rzecz tę ukończyć na dobre z Czerniewiezem. List nuncyusza został przytrzymany, o tem nie można wątpić, ale na czyją insy-nuacyę? Rząd carski przestrzegał swej władzy i nie dozwalał się mięszać do niej innym, otóż sprawa korespondencyi z nuncyaturą to rzecz tocząca się między rządem a biskupem wyłącznie, i z pewnością twierdzić można, że rząd, na którego ręce sierpniowy list nuncyusza przechodził, nie zdawał z niego relacyi Jezuitom, tylko albo sam złożył go tymczasowo ad acta, albo też Siestrzencewicz przewidując treść listu, która go w nowy kłopot wprowadzała, myśl tę podsunął rządowi. Manewrem też tylko było odmówienie święceń reszcie kleryków po otrzymaniu listu, bo skoro prezentowanych było 22, biskup zaś wyświęcił 20, to tylko dwóch zostało, którzy zasłonić mieli przewrotność biskupa. I co do parafii była wielka przesada. Na 149 parafialnych i filialnych kościołów mieli Jezuici 8 rezydencyj cum cura animarum w Białej Rusi i kilka w Inflantach. Były to po większej części ekspozytury po wioskach, należących do tego lub owego kolegium.

Widoczna więc, że list napisany był w złej wierze. Przyjął go jednak nuncyusz za dobrą monetę, przesłał nawet w wiernej kopii do Rzymu, i starał się uniewinnić biskupa. Tymczasem nadeszły i od kardynała-sekretarza Palavicini listy pochwalające w imieniu Papieża sierpniową odpowiedź nuncyusza, daną Siestrzencewiczowi co do nieprzypuszczenia Jezuitów do święceń i sprawowania świętych Sakramentów. Zadał nadto Papież mieć dokładną liczbę „nieposłusznych', i czy dalej swoje uroszczenia popierają ¹). Nuncyusz zawezwał Siestrzencewicza, aby zadosyć uczynił papiezkiemu żądaniu. Biskup odpisał dnia 17 lutego 1777, ochraniając Jezuitów: „Nie przyjmują nowicyuszów, nie otwierają nowicyatn, którego tu w tych stronach nigdy przedtem nie było, i nie odnawiają o ile wiem ślubów“. Zostawiając sobie jednak furtkę do wyjścia z sprawy nowicjatu, która już była poruszaną,, dodaje zaraz; „NieJaną mi jednak jest wiedza rzeczy przyszłych, mają oni swego przełożonego na świeczniku postawionego i nie odnoszą się do mnie z niczem, tylko z aprobatą, którą zdolnym indywiduom każdemu z osobna udzielam. Karcić i przeciw nim działać przestałem, skoro mi niedwuznacznie dano do zrozumienia, że nic nie wskóram, a Kościołowi zaszkodzę, co też i ja WE. 19 listopada r. p. pisałem; Najjaśn. monarchini chce aby byli ocaleni, namiestnik carowej hr. Czerniszew broni ich. Cóż ja na to?“ ¹). — Z dołączonych do listu katalogów czyli szematyzmu pokazuje się, że Jezuici w r. 1776 mieli 12 kolegiów, rezydencyj i misyj, osób zaś 145²). Przesyłając ten szema-tyzm kardynałowi-sekretarzowi stanu , donosi już 22 maja 1777 r. nuncyusz o krążących wieściach co do otwarcia nowicyatu.

Wieść ta wyszła w Polsce od ex-Jezuity Benvenuti, bawiącego to na dworze królewskim, to w Puławach; opowiadano sobie, że białoruscy Jezuici pytali się swych polskich braci, ażali im się to bez wiedzy Papieża uczynić godzi? Gdy ci przeczącą dali odpowiedź, postanowił jenerał-gubernator udać się do nuncjusza. Nadreński gazeciarz Aretino wydrukował te wieści w swym dzienniku. Nuncyusz dodaje, że „skoro Staclmlberg nic ze mną o tem nie mówił, zdaje się, że nic nie wie i żadnych nie otrzymał instrukcyj“. Tymczasem zapytał sekretnie Siestrzencewieża, ile w tem wszystkiem prawdy i prosił o wielką przezorność i tajemnicę w działaniu ³). Nie mam pod ręką dosłownej odpowiedzi biskupa, historyograf białoruski podaje jej treść: że Katarzyna istotnie chce, aby Jezuici mieli prawo otwarcia nowicyatu i przyrzekła, że o potrzebne z Rzymu postara się pozwolenie, tymczasem zaś O. Czerniewicz myśli o odpowiednim lokalu i urządzeniu ⁴).

*) Archi w. watyk. Nunz. di Fol. v. 254.

ł) Z zakonów najliczniejsi byli Dominikanie, bo w 16 klasztorach mieszkało ich 176. Karmelitów 73, Bernardynów 61, Franciszkanów 15, Misyonarzy 16, Kanoników regularnych 11, Befonnatów 13, Kapucynów 10, Piarów 7.

W calem cesarstwie katolickich parafij i kapelanij 149, z których tylko 60 zostawało w rękach księży świeckich. O nich powiada raport, że potrzebują pomocy innych księży, że oprócz 10 lepszych, mając liche benefieya nie mogą trzymać wikaryuszów. Jednak w administrowaniu św. Sakramentów są gorliwi, zastępując brak wikaryuszów wytężoną pracą, improbo labore compensant. Ca-thalogus ecclesiarum latino-romano catholicarum sitarum in Imp. Rossiae itd. Ms. Archiw. watyk.

³)    Archiw. Watyk. Nunz. di Pol. v. 254.

⁴)    Ms. Hist. Albo-Russae Soc., lib. 2, c. 45.

Rzeczywiście czyniono zabiegi w Rzymie, ale po moskiewski! t. j. zdradnie. Jezuici zdali się o tem zgoła nic nie wiedzieć, albowiem na kilka tygodni przed ostatecznem tej sprawy załatwieniem pisał 0. Czernie wieź do generał-gubernatora naglące listy, aby nie zasypiano sprawy nowicyatu, bo oprócz kilku teologów nic już nie ma zakonnej młodzieży. List ten pozostał bez odpowiedzi. Na czemże tedy zasadzało się podejście dyplomacyi moskiewskiej?

Ukaz z 14 grudnia 1772 oddawał wszystkie zakony pod moc białoruskiego biskupa, który jednak tej władzy sprawować w żaden sposób nie mógł bez wyraźnego Stolicy św. upoważnienia. Zakonne bowiem zgromadzenia podlegają swym jeneralnym ministrom w Rzymie, ci zaś bezpośrednio Papieżowi. Potrzebną więc była delegowana władza od św. Stolicy. Zdaje się, że rząd carowej, popierając w tem usiłowania Siestrzencewicza, zamierzał tą pełnością władzy, jaka ternu biskupowi miała być daną nad zakonami, utrzymać bez długiego zachodu i dalszych z Stolicą św. targów zgromadzenie białoruskich Jezuitów. Czy jednak te same były zamiary Siestrzencewicza? Zdaje się że nie. Owszem wiedząc dobrze, iż bez współudziału i pomocy burbońskich ministrów niepodobna mu będzie uzyskać tej władzy, upewniał ich, że domaga się takowej jedynie w tym celu, aby, omijając ogłoszenie breve, nacoby rząd carowej nigdy nie zezwolił, miał sposób i środki zgniecenia tych szczątek niesfornego zakonu. — O ile ministrowie podali mu w tem swoją pomoc, nie umiem powiedzieć, to pewna, że bez niej nie dopiąłby biskup swego r). — Jako łitulus coloratus tej prośby, czyli jako powody, dla których tej władzy domagał się, podawał biskup rozprzężenie karności zakonnej, o którem miał się przekonać podczas pasterskiej wizyty 1777 roku. — Plan reformy zakonów, z jakim się ten biskup nosił, odpowiadał ówczesnemu duchowi wieku i charakterowi biskupa-tilozofa. Chciał on ni mniej ni więcej tylko z owych dziewięciu różnorodnych duchem, insty-tucyami i celem zakonów w Białej Rusi urobić jeden zakon o jednej formie, nader liberalnej, śmiesznej nawet, różniący się tylko habitem. Wszystkie zakony miały się zajmować wyłącznie nauką i nauczaniem w szkołach, w tym celu zniesiony miał być chór i wszystkie

¹) Ks. Sieczkowski twierdzi w swych Wiadomościach na pewne, źe ministrowie właśnie i jedynie w tym celu postarali się o wyrobienie mu jak najobszerniejszej władzy. Wiadomości niektóre co do dziejów Kościoła katolickiego w polsko-rosyjskich prowincyach str. 17.

nabożeństwa z wyjątkiem świąt i niedzieli, ranny czas miał być obrócony na naukę, z wyjątkiem jednej godziny przeznaczonej na odprawienie lub wysłuchanie mszy św. Władza prowincyałów ustać miała zupełnie, biskup przyjmuje do zakonu, biskup mianuje i składa przełożonych, profesorów, administratorów itd. Zakres nauk encyklopedyczny, duchowne nauki postawione na drugim planie ¹). Kto ma choć trochę pojęcia o życiu zakonnem i zakonach, ten zrozumie, jak podobny projekt podkopywał z fundamentu całą instytuoyę zakonów, przestrajając je na źle spojoną kupę niedouczonych profesorów, bo i zkąd ich było wziąć tylu na razie, i na źle uczących się uczniów, bo rozprószonych na nabywanie tylu umiejętności naraz. Wchodził jednak wybornie ten projekt w rachubę wywrócenia ze szczętem Jezuitów. Nie potrzebując ogłaszać im breve, stosując tylko plan swej reformy do nich, zmieniał ich biskup odrazu na księży świeckich. Jezuici byli tego przekonania, że ten a nie inny był zamiar Siestrzencewieża, który nigdy im szczerze nie sprzyjał, a odebrawszy za nich dwa razy burę z Petersburga, nienawidził szczerze. Przekonanie to przetrwało u nich do ostatnich czasów, słyszałem je z ust młodszej generacyi białoruskich Ojców, którzy do Galicyi zawitali i tu swoje kości złożyli. Nie mając jednak pod ręką depesz, które z tej okazyi wymieniono, nie wiedząc nawet jakiemi drogami, przez jakie nasadzone osoby rząd moskiewski potrafił uzyskać papiezką plenipotencyę dla swego biskupa, nie śmiem tu nic decydować; dosyć, że dnia 15 sierpnia 1778 wyszedł z kon-gregacyi propagandy dekret, mianujący Siestrzencewieza apostolskim wizytatorem wszystkich zakonów na Białej Rusi na lat trzy

*) Szantyr. Dzieje Kościoła katolickiego w Rosyi, str. 29—36.

nemu

kiego przywileju może tenże biskup albo

⁸) Oto wierny tekst dekretu: „Ojciec Św. Pius VI, na wniosek niżej podpisanego sekretarza propagandy, w celu zachowania karności zakonnej w krajach podległych moskiewskiemu państwu (Moschicae ditioni) udzielił Wieleb-Stanisławowi Siestrzencewiczowi, biskupowi meleńskiemu w Białej Rusi władzę trzechletnią zwyczajnej jurysdykcyi nad wszystkiemi zakonami w tych częściach dyecezyi, które jego pieczy poruczone, tak że na mocy tego papiez-

sam

się spodoba według św. kanonów

mu

razy

przez siebie, albo przez innych zdolnych i prawych mężów, wszystkich męzkich i żeńskich zakonów klasztory, przeorstwa, gwardyaństwa wszystkich zakonów, nawet żebrzących, również jak wszystkie szpitale, chociażby wyjęte z pod biskupiej władzy i samemu Papieżowi podległe i jakiemkolwiek innem przywilejem nadane, ich kapituły, konwenty, wszechnice, kolegia i osoby ilekroć razy i dekretów trydenckiego soboru, apostolską powagą nawiedzać, ich stan i forme» reguły i piawa, iząd i zwyczaje, życie, obyczaje, ceremonie i karność wszystkich i każdego z osobna, starszych zarówno jak podwładnych roztrząsać i ile

Jaki był właściwie cel tego dekretu? jaka intencya Piusa YI? Trudno odpowiedzieć stanowczo i dowodnie. Dyplomacja z nuncyu-szem uważała białoruskich Jezuitów jako rozwiązanych od ślubów, a więc jako nie zakonników, którzy tylko upornie wmawiali w siebie, że są zakonnikami i za takich koniecznie uchodzić chcieli przed światem, dlatego więc, jak to opowiemy niżej, zadzwoniła na alarm, wołała o nadużycie papiezkiego przywileju przez biskupa. Jezuici zaś uważali się i słusznie za nieobjętych kasatą, bo im Klemensowe breve nie było ogłoszone, a przeciw ich egzystencji nie protestował ani Klemens XIV, ani Pius YI, ani miejscowy biskup, przeciwnie zaś mieli pewne wskazówki, że Klemens XIV i Pius VI przyzwalają na to. Nie była im za to tajną dwulicowość Siestrzencewicza, równie jak to, że i w Petersburgu i w Warszawie i w Rzymie mają licznych nieprzyjaciół ; na pierwszą więc wiadomość we wrześniu 1778 o sierpniowym dekrecie rzymskim przejęci zostali nieudaną trwogą i przestrachem. — Ujrzeli się odrazu w rękach biskupa, który nie potrzebował koniecznie ogłaszać im breve, dosyć, żeby zmienił formę rządu i instytut, a już ta nieliczna garstka przestawała być zakonem jezuickim, który tylko takim mógł być a nie innym.

Zaniepokojony nad wszelki wyraz wiceprowincyał. rozpisał modlitwy po całej prowincyi, mianowicie nowennę do św. Franciszka

on sam (biskup) opierając sie na apostolskiej nauce i dekretach św. kanonów i powszechnych soborów i św. Ojców tradyeyi i nauce w miarę jak tego czas i okolic ności wymagają, uważać będzie za stosowne; ma władzę odmienić, po-poprawić, odwołać albo także na nowo postanowić, aby mógł zreformować, odmienić, poprawić i na nowo stworzyć, to co już ustanowiono a z św. kanonami i dekretami soboru Trydenckiego nie sprzeczne, potwierdzić, ogłosić i wykonać, wszystkie nadużycia usunąć, reguły konstytucyjne, przestrzeganie katolickich nauk, gdziebykolwiek to ustało, odpowiedniemi środkami przywrócić i odnowić samych zakonników, nawet wyjętych i uprzywilejowanych, źle albo wolno żyjących albo od swego instytutu zbaczających, sądownie badać, upominać, karcić i ukarać, i do odpowiedniego sposobu życia przywołać, jak tego sprawiedliwość i prosta roztropność wymagać będzie, i cokolwiek postanowi i rozporządzi, niechaj dopilnuje aby zostało wykonanem tak, jakby od Apostolskiej pochodziło władzy, mimo jakichkolwiek przeciwnych temu ustaw lub zwyczajów. Ex au-dientia Sanctissimi habita die 9 Augusti 1778. Ms. Archiw. Watyk. Nunz. di Polonia. Ogłoszono równocześnie w dzienniku Marra t. IX, str. 115.

Niemiłosierny styl tego dokumentu jest jednak ściśle dyplomatyczny. — Papież nie uznaje Siestrzencewicza białoruskim biskupem, ale tylko administratorem trzech cząstek trzech dyecezyj, a władzę nad zakonami apostolskiego wizytora zlewa na trzy tylko lata. Dokument ten narobił wiele hałasu, a odbił się na Jezuitach nowym szeregiem obwinien i niechęci lubo ostatecznie oni tylko z niego korzystali.

Ksawerego. — Równocześnie nadszedł list od jenerał-gubernatora, z poleceniem, aby 0. Czerniewicz podał inny krótszy plan otwarcia nowicyatu, i aby udał się do Mohylewa w celu porozumienia się z biskupem co do sposobu nauczania w szkołach. To powiększyło obawy i trwogę. Odpisał 0. Czerniewicz, że do biskupa pojedzie, ale innego planu otwarcia nowicyatu podać nie umie, chyba żeby biskup z swoją kapitulną radą inny obmyślił. Przy tej sposobności przedstawił jenerał-gubernatorowi niebezpieczeństwo, jakiem grozi tej garstce Jezuitów dekret rzymski, że jeżeli ma być do nich zastosowany, to i nowicyatu nie ma poco otwierać, gdyż i ci, którzy są, rozbiegną się, bo to już nie będzie zakon Jezuitów; skoro zarząd i całe wewnętrzne gospodarstwo zakonu złożone zostanie w ręce zewnętrznej władzy ¹).

Na domiar złego doszła wiadomość, że biskup już zapowiedział orszańskim klasztorom swoją wizytę, a w marcu 1779 dekret rzymski ogłoszony został jak w całej prowincyi, tak i w domach jezuickich. Pisał więc powtórny list do jenerał-gubernatora O. Czerni² wicz wołając o pomoc, gdyż periculum in mora, bo już dekret ogłoszony. Uspokoił obawy Czerniszew, że ogłoszono im dekret jak wszystkim innym, biskup zaś wie aż nadto dobrze, jaka względem Jezuitów wola carowej i nie zechce się jej sprzeciwiać, że zresztą wysłał już do niego listy w tej sprawie. To pokrzepiło na duchu zwątpiałych — zaczęto czytać i odczytywać owe formidabile de-creium (straszny dekret) jak go nazywa historyograf białoruski i przekonano się, że z tekstu tego dekretu, byle dobra wola była biskupa, zbawienie dla zakonu miasto obawianej ruiny wyniknąć może. Opuszczone bowiem były w dekrecie słowa, które w podobnych rozporządzeniach św. Stolicy zawsze się kładą : juxta constitutio-nes aposiolicas, według ustaw apostolskich. Stolica św. podobnych opuszczeń nie czyni bezmyślnie, widoczna więc, że tern opuszczeniem usunąć chciano wszelki wzgląd na Klemensowe brève. Dalej ten dekret dawał biskupowi władzę odnowienia i przywrócenia i utworzenia t^go, co uzna za potrzebne, ut si quid renovatione atque ełiam in integrum editione indigere agnoverit, reformare

ac de novo condere valeat; cóż zaś potrzebniejszego dla istnienia naszego zakonu, mówiono sobie, jak otwarcie nowicjatu? Gdy jeszcze polski ex-Jezuita Włodek, bawiący w Rzymie, doniósł, że w podobny sposób oceniają znaczenie tego dekretu w świętem mieście, nie wahał się wiceprowincyał wystosować w tym sensie dwa listy, jeden do biskupa, drugi do jenerał-gubernatora, prosząc o poparcie tej sprawy u biskupa. Poparcie musiało być dosyć energiczne, bo gdy niebawem zjechał wiceprowincyał do Mohylewa, aby o rzeczy tej ustnie z biskupem się rozmówić, nie napotkał na wielkie trudności. Biskup oświadczył, że sprawę tę wziąć musi ad deliberan-dum % swoją kapitulną radą, a już 29 czerwca 1779 wydał reskrypt zezwalający na otwarcie nowicyatu tej osnowy:

na

„Gdy ta była Klemensa XIVgo chęć i powolność dla życzeń najłaskawszej naszej monarchini, że odstąpił od ogłoszenia w jej państwie brève, które się zaczyna Dominus ac Redcmptor, i niemniej jawną jest szczęśliwie teraz panującego Piusa VI chęć przysłużenia się (graiificandi voluntas) tejże monarchini, iż wcale nie wzbrania pozostałym w cesarstwie rossyjskiem resztom zakonu Jezusowego trwać przy swoim instytucie: My, którzy tejże najłaskawszej pani tyle dobrodziejstw i katolikom w jej państwie i nam samym świadczonych zawdzięczamy, gdy poleciła nam często i usilnie, ażebyśmy wspomnione szczątki Towarzystwa wszelkiemi obsypywali łaskami, i nietylko o ich ocaleniu ale i o utrzymaniu przyszłość mieli staranie, nie możemy nie uczynić zadosyć temu i dać dowód wdzięcznej uczynności naszej. Gdy zaś dowiedzieliśmy się, że wspomnione Towarzystwo Jezusowe nie mając w tych stronach nowicyatu wkrótce ustać i upaść musi, postanowiliśmy na otworzenie onego pozwolić. Dlatego w dzień śś. Piotra i Pawła, po odprawieniu na tę intencyą mszy św. i wezwaniu pomocy tychże świętych, zasiągnąwszy raz jeszcze zdania kapitulnej rady i kilkakrotnie jeszcze ów dekret papiezki z dnia 15 sierpnia 1778 r. uważnie odczytawszy, postanowiliśmy wykonać nasz zamiar. Na mocy więc tej najrozleglejszej władzy, jaką nam ten dekret jak nad innymi zakonami tak i nad zakonem Towarz. Jezusowego nadaje, powodowani nader ważnemi przyczynami, pozwalamy wspomnionemu Towarzystwu na otwarcie nowicyatu, przyjmowanie nowicyuszów, udzielając im oraz pasterską powagą naszą błogosławieństwo“ ’).

x) Archiw. watyk. Nunz. di Pol. v. 358. Ogłoszony drukiem r. 1780 w Jour-ficd zur Kunstgeschichte und Literatur protestanta Murra, T. IX, str, 314.

Dekret ten został z rozkazu biskupa odczytany z ambony po wszystkich kościołach i na kościelnych drzwiach przybity.

Na mocy tego pozwolenia Jezuici otworzyli nowicyat w Po-łocku d. 2 lutego 1780. Dziesięciu nowicyuszów przyjęło suknię zakonną, rozpoczynając nowy swój zawód pod duchownem kierownictwem 0. Lubowickiego x). Wobec sądu historycznej krytyki, ważność tego Siestrzencewiczowskiego aktu czy może być w wątpliwość podaną? Jeżeli Ojciec. Św. nie miał rzeczywiście intencyi, jak to potem głosiła dyplomacya, udzielić swej władzy biskupowi co do Jezuitów, jako już nieobjętych tem słowem reguläres, czy erekcya nowicyatu była aktem ważnym? Bezwątpienia że nie, ale eokol-wiekbądź głosiła dyplomacya, tej hipotezy przyjąć rozumnie nie można. Pius VI mimo tylokrotnej w pismach i listach powtarzanej wieści, że zezwolił na utrzymanie Jezuitów w Prusiech i Moskwie, że nawet listy pisał do Frydryka, nie zaprzeczył sam ani przez nuneyusza nigdzie jej prawdziwości; mimo nalegań burbońskich posłów nie wydał ani sam, ani przez nuneyusza żadnego publicznego protestu, któryby albo biskupowi, albo Jezuitom, albo rządowi był wręczony; wszystkie filipiki na refratarii Gesuiti odbywały się w cichości i sekrecie ofieyalnej korespondencyi w imieniu wprawdzie Papieża, ale przez organa sekretaryatu stanu i nuneya-tury i niewychodziły po za ciasne kółko dyplomatów. Nie istniała też żadna sekretna instrukeya, aby Siestrzencewicz wryjątek uczynił z Jezuitami, instrukeya ta była tem potrzebniejszą, że wiedziano dobrze w Rzymie, że białoruscy Jezuici uważają się za zakonników i za takich uważani są przez rząd, łatwo więc stać się może, że w skutek nalegań rządu biskup jakieś kroki względem nich przedsięwziąść będzie musiał. Ale takiej instrukcyi co do Jezuitów nie było żadnej. Nie ma więc najmniejszego pozytywnego dowodu, że Papież w intencyi swojej wykluczył z pod jurysdykcyi Siestrzen-cewicza jako wizytatora zakonów białoruskich Jezuitów. Z drugiej

*) Na tę uroczystość pierwszych obłuczyn przysłał do kaplicy nowicyuszów ex-Jezuita Poczobut z Wilna statuetkę N. P. z dzieciątkiem Jezus, stopę wysoką w tej formie jak obraz N. P. Loretańskiej, do której szczególne miał nabożeństwo czcigodny sługa Boży 0. Łęczycki. Po jego śmierci dostała się ona (koło r. 1650) do kaplicy wileńskiego nowicyatu, zkąd przesłał ją 0. Poczobut do Połocka. — Wygnani z tamtąd 1820 r., Jezuici uwieźli z sobą to palladium nowicyatu i umieścili je w kaplicy domowej w Starejwsi. Przed tą statuą N. P składają od r. 1823 pierwsze śluby zakonne wszyscy Jezuici prowincja polskiej (galicyjskiej).

zaś strony Pius VI wiedział dobrze, bo któż tego w Rzymie nie wiedział, że Klemens XIV tylko poniewolnie, po czteroletniem wąchaniu się i pasowaniu z dyplomacyą wydał kasacyjne breve; przedstawiali mu nieważność kasaty dowodnie w osobnych memo-ryałach naoczni świadkowie wypadków kardynałowie : Antonelli i Calini, jak to w swem miejscu opowiemy, on sam należał do tej frakcyi kardynałów, która nie pochwalała dzieła kasaty; więźniów zamku anioła, zrehabilitowawszy ich pamięć, puścił wolno; Ojcu Ricci, jeszcze przed ostatecznem załatwieniem sadowej sprawy zmarłemu w więzieniu, wyprawić kazał pogrzeb jeneralski — słowem wewnętrzne usposobienie Piusa VI, domniemywać się pozwala co i Frydryk i generał-gubernator Czerniszew powtarzał, że w gruncie rzeczy rad był ocaleniu tej resztki i samem milczeniem przyzwalał na to, co się dzieje.

Swoją drogą party przez burbońskich ministrów, ale tylko wtenczas, pozwalał swojej dyplomacyi pracować nad przyprowadzeniem do skutku kasaty, sam jednak zachował się zawsze biernie i w całej sprawie, ani pro ani contra nigdy sam głosu nie podniósł *). Nie mógł też jako Ojciec chrześcijaństwa wyjąć białoruskich Jezuitów z pod ogólnej reguły i uważać ich za objętych kasatą i rozwiązanych pierwej, nim im Klemensowe breve przez miejscowego biskupa localiter et personaliter nie zostało ogłoszone. Dyplomacya odrzucała systematycznie ten aksiomat publicznego i kanonicznego prawa, nuncyusz nawet w jednej swojej depeszy nazwał odwołanie się Jezuitów na tę zasadę un vain subterfuge, czczym wybiegiem, ale Ojciec Św. w sumieniu swojem uczynić tego nie mógł. Skoro więc nadał Siestrzencewiczowi wizytatorską wła-

x) Ciekawy w tej mierze szczegół znajduje sie w dzienniku Murra t VIII str. 75. Czytam tam. „List koloński z dnia 21 maja 1779 r. te nowiny z Wiednia przynosi: Teraz jasna rzecz, dla czego ministrowie hiszpańscy tych trzech rzeczy od Papieża domagali się: zatwierdzenia Klemensowego breve, zwinięcia domów profesów w Rzymie i klątwy na pruskich i białoruskich Jezuitów. — Papież na odwrócenie tej burzy polecił za pośrednictwem sardyńskiej królowej, królowej-wdowie po Józefie portugalskim, która podówczas w Madrycie bawiła, ażeby nakłoniła króla Karola III, iżby już dłużej w sprawie jezuickiej nie nalegał. — Zdziwił się król, który o całej tej sprawie nic nie wiedział i zapytał jednego z ministrów, dla czego przeciw Papieżowi, bez jego wiedzy agitują? Ten okazał trzy listy trzech kardynałów, w których stało, aby ministrowie o te trzy rzeczy nalegali. — Mówią, że król kazał powstrzymać wszystkie dalsze kroki“. Już to wyznać trzeba, że głęboka tajemnica okrywała tę intrygę i anti-jezuicki fanatyzm panów dyplomatów.

dzę nad wszystkiemi zakonami w moskiewskiem państwie, skoro co do Jezuitów żadnej jawnej lub sekretnej nie uczynił klauzuli lub zastrzeżenia, skoro ciż Jezuici w moskiewskiem państwie nie przestali być zakonnikami : to nie ulega najmniejszej wątpliwości, że delegacyjna władza wizytatora zakonów Siestrzencewicza rozciągła się i na białoruskich Jezuitów. Rzeczy te jaśniejszemi się okażą potem, co w rozdziale Y, mówiąc o przygotowaniach do wskrzeszenia zakonu, opowiemy.

W każdym razie są oni tutaj niewinnymi. Przed absolutnem sic volo sic jubeo Katarzyny, ustąpić musiała w sprawie dowolnej erekcyi białoruskiego biskupstwa Stolica św., któż się gorszyć będzie, że ustąpili Jezuici? — Skoro im raz kategorycznie powiedziano w styczniu 1774 r., że carowa nie chce, aby więcej o swej seku-laryzacyi mówili, skoro przyrzekła, że usunięcie trudności z Rzymem bierze na siebie, cóż im pozostawało, jak wyczekiwać wypadków? Żądali otwarcia nowicyatu, bez tego bowiem istnieć nie mogli skazani na wymarcie, oświadczyli jednak, że do tego potrzebne przyzwolenie papiezkie. Uzyskanie tego zezwolenia przyjęła znów na siebie Katarzyna. Jakie drogi do tego obierze, to już nie do nich należało, o tem jednak mogli być przekonani i w sumieniu bezpieczni, że Pius VI z mniejszym oporem zgodzi się na ich ocalenie i istnienie, jak Klemens XIY na ich kasatę przyzwolił. Nadanie władzy biskupowi malenskiemu nad zakonami stało się bez nich ; historya przynajmniej nie ma najmniejszych nie już dowodów ale wskazówek, że ich to zabiegiem lub intrygą wyszedł ów rzymski dekret sierpniowy. Nie znajduję też w ich archiwach najmniejszego śladu, aby przed wyjściem owego formidabile decretum romanum czynili jakiekolwiek kroki u rządu. — Dopiero gdy ów sierpniowy dekret wyszedł a wydał się im prawdziwie formidabilis, strasznym, wtenczas na odwrócenie ciosu udali się o pomoc do jenerała-guber-natora i carowej. — Co w tem zdrożnego lub przewrotnego, niech każdy beztronny sądzi.

Wiadomość o otwarciu nowicyatu obiegła Europę od bieguna do bieguna; dyplomacya zadzwoniła na alarm, bo nie tego po Sie-strzencewiczu się spodziewała. Kardynał Palavicini widział się zmuszonym oświadczyć w jednobrzmiącej nocie do francuzkiego posła Bernis i do hiszpańskiego Grimaldi, „że wszystko, cokolwiek się stało w sprawie jezuickiej ze strony maleńskiego biskupa, jest obcem i wręcz przeciwnem tej władzy, jaka mu została nadaną“. Do nuncyusza zaś w Warszawie pisał : „Skandaliczny i nagany godny jest postępek maleńskiego biskupa, nietylko dlatego, że się jawnie sprzeciwia Klemensowemu breve i objaśnieniom, jakie dał Ojciec Św. przez W. E. — ale także dla tłumaczenia tego breve i dekretu propagandy pełnego naciągań i nadużycia. Papież więc, lubo jest pełen heroicznej łagodności, nie może powstrzymać się, aby nie zganił surowo tego biskupa przez usta W. E. — Nieznośna to doprawdy rzecz, aby ten biskup nie zastosował się do rozporządzeń rzymskich, które przyjął ze czcią świat cały katolicki, lecz nie mniejszym jest występkiem podsuwać Papieżom uczucia i intencye sprzeczne z ich listami i reskryptami. Ponieważ tych dwóch wykroczeń dopuścił się biskup maleński, wydając ów dekret względem otwarcia nowi-cyatu, to chciej mu W. E. oznajmić, z jak wielką przykrością dowiedział się Ojciec Św. o tym kroku, tak nieroztropnym i fałszywym, zdolnym tylko do wzburzenia umysłów wiernych i kompromitującym Stolicę św.“ Kardynał utrzymuje, że Jezuici białoruscy objęci są kasacyjnem brevem i domaga się, aby nuncyusz nakłonił biskupa do cofnięcia tego dekretu ¹).

Siestrzencewicz, który jak zawsze dwulicowo postępował, bo w poprzednich listach do nuncyusza wyraźnie uważał Jezuitów za rozwiązanych od ślubów, nazywał ich nieposłusznymi ex-Jezuitami, w reskrypcie zaś swoim z dnia 29 czerwca nazywa ich i to po kilkakroć Societas Jesu — tak teraz uprzedzając burzę pisał, co tchu do nuncyusza, zwalając całą winę na Jezuitów, jakoby ci intrygując u rządu dokazali tego, że w skutek cesarskiego rozkazu zezwolić musiał na otwarcie nowicyatu tą samą władzą, która dana mu była na rozpędzenie tej niesfornej kupy. — Nuncyusz z swej strony, jak o tern donosi kardynałowi sekretarzowi stanu w depeszy 29 września 1779 roku czynił żywe demonstracye Stachelbergowi, przedstawiał mu „fałszywość obydwu przypuszczeń na wstępie dekretu biskupa Maiło napisanych tj. względem postępowania śp. Klemensa XIY i względem władzy nadanej temu biskupowi od teraźniejszego Papieża, która w żaden sposób rozciągać się nie może na to, co ten biskup uczynił, owszem jest wręcz temu przeciwną. Lecz ponieważ ten biskupi dekret mógłby oszukać nie tylko zaślepione umysły tych nieposłus nych ex-Jezuitów i wszystkich katolików, nad którymi mocą swego apostolskiego urzędu Papież winien czuwać i opiekować się nimi, lecz także zamydlić oczy samej carowej Rosyi, dworu i całego państwa i jakoby w innym świetle przed-

ł) Kopia obydwu depesz w archiw. Jez. poi.

Do Siestrzencewicza zaś wystosował nuncyusz list „z rozkazu Papieża, jak mu to polecił kardynał sekretarz stanu, list poufny ale pełen twardej reprymendy, domagający się rzeczy wcale nie-możebnej, bo odwołania czerwcowego dekretu ²).

stawić zamiary Ojca Św.“, dlatego żądał nuncjusz, aby poseł przedstawił to wszystko swej monarehini¹). Zręczny Stachelberg odpowiedział, że nic o tern nie wie, nic więc pisać o tem do swego dworu nie może, ale niech nuncyusz wygotuje memoryał, to on go carowej prześle.

Po twardej reprymendzie, w której dosyć przesady, bo i wola Piusa VI co do Jezuitów nie była wszystkiemu światu znaną, owszem posądzano go nie bez podstawy, że chętnie widzi ocalenie ich w Prusiech i w Rosyi, i owe niepokoje w świecie chrześcijańskim nie w jezuickiej sprawie miały śródło, ale w rewolucyjnych agitacyach, które wnet potem tak krwawo zaznaczyły się w dziejach — podsuwa nuncyusz łagodzące motywa, jakoto : odległość miejsc, nieprzewidzenie następstw tego kroku itd., dla których

x) W końcu wspomina w tejże depeszy o liście Siestrzencewicza, którego się nie spodziewał, a w którym biskup usiłuje wmieszać w tę sprawę rząd świecki i przekonać, że gdyby był opierał się żądaniu carowej, toby był spadł piorun i wyrządził nieprzewidziane szkody. „Niech kto chce i jak chce wierzy tłumaczeniu się biskupa, kończy nuncyusz, koniec końcem on przyznaje, że nie mógł inaczej działać na mocy onego reskryptu. Archiwum watykańskie Nunz. di Pol. vol. 258.

²) „Gdy całemu światu wiadomo, że szczęśliwie panujący Papież Pius VI zawsze żywił w głębi serca zamiar, aby zupełnie i powszechnie zniesionym został zakon Jezuitów jak było za czasów jego poprzednika, i gdy tyle razy taż wola Ojca Św. była W. E. przezemnie oznajmioną t. j. aby W. E. uważał te indywidua, jakeś uważać był powinien, za uwolnione od wszelkiego ślubu i swego instytutu, ponieważ ten jest zniesiony, nie istniejący i nigdy nie mający pozostać — czyż być może, aby W.E. ważył się przedstawić zdania i tłóma-czenia Głowy Kościoła jako niezgodne i sprzeczne z sobą? Jakżeż być może, gdy Papież mówi w rzymskim dekrecie tylko o regularnych zakonach ad eon-servandam tuendamque regularium observantiam i gdy Ojciec Św. nie uważa tych ex-Jezuitów za reguläres i nie chce aby ich miano za takich, jakże powiadam być może, aby W. E. śmiał twierdzić, że dekret ten zastosowany być może do Jezuitów, którzy już nie są reguleres? Skompromitowałeś W. E. stanowcze postanowienie i rozumienie Ojca Św. wywróconą i zamieszaną została zgoda i pokój całego świata katolickiego ; sam Ojciec Św. niedawno z ciężkiej powstawszy choroby, zmartwiony tym wypadkiem, narażony jest powtórnie na niebezpieczeństwo drogiego życia; wszystko to skutki postępku W. E.“ Opowiada dalej nuncyusz, że właśnie starał się o order białego orła dla biskupa, kiedy tak został zawiedzionym.

niechce potępić biskupa, ale ponieważ złe zostało zrządzone, więc domaga się jego naprawy. „Na miłość Chrystusa Pana proszę, abyś nie odwlekał, lecz wykonał wszystko, co Papież przepisuje, i o tern go uwiadomił, oświadczając najpokorniejszym listem swoją gotowość do posłuszeństwa... Chodzi o to, aby odwołać to, z czem W. E. publicznie się oświadczyłeś, że czynisz to na mocy przywilejów od Ojca Św., których on nie miał zamiaru W. E. udzielić. Odmówić takiego zadosyćuczynienia, byłoby obelgą nawet dla prywatnego człowieka; powtarzam, że nigdy innego zdania nie będę¹).

List ten jak w ogóle żądanie, aby Siestrzencewicz odwołał i to publicznie swój sierpniowy dekret, wydaje mi się być dyplomatycznym manewrem. Chciano zamknąć usta ministrom burbońskim przy św. Stolicy i dlatego poruszono niebo i ziemię, aby ten dekret, wiedząc z góry, że to się udać nie może, ubezwładnić, — ale jeżeli nuncyusz i kardynał-sekretarz stanu wierzyli na seryo, że dopną swego, to doprawdy dziwić się potrzeba ich nieznajomości stosunków Kościoła w Eosyi. Nieraz jeden przecie pisał Siestrzencewicz, że jest niewolnikiem rządu, przekonano się i w Rzymie w sprawie białoruskiego biskupstwa, gdzie przecie nie pracowała intryga jezuicka, że wobec żelaznej woli rządu Katarzyny i najsłuszniejszy opór św. Stolicy jest bezsilny ; nie mógł też nie poznać nuncyusz dworaezego charakteru biskupa, choćby już tylko z listów, które od niego odbierał — słowem wszystko przemawia za tern, że mężowie stanu rzymskiej kuryi wywołali i podtrzymali sztuczną kampanię, z góry wiedząc, że ją przegrać muszą.

Wręczył był nuncyusz, jak przyobiecał, żądany memoryał Stachelbergowi z końcem września 1789 r. Kładł główny nacisk na to, że biskup „przez dowolne tłumaczenie sprzeczne z tem o co prosił, sprzeczne z intencyą Ojca św. nadużył swej władzy, uzurpując sobie prawo otworzenia nowicyatu w tej zapewne intencyi, aby odnowić zakon przyjęciem nowicyuszów“ ²).

Stachelberg przesłał ową notę nuncyusza do Petersburga, ale już pierwej żądał poinformowania od swego dworu, jak ma się w całej tej sprawie zachować. Odpowiedziano mu, że niech ze wszystkiem odsyła nuncyusza do Petersburga, ztamtąd znowu odpowiadano nuncyuszowi, że potrzebne instrukcye udzielono Stachel-bergowi, tak, że w końcu nuncyusz przekonał się, że każą mu

*) Archiw. watyk.

*) Archiw. watyk. Nunz. di Pol. vol. 258.

grać ciuciubabkę. Pisze bowiem w depeszy z 19 kwietnia 1780 r. do kardynała-sekretarza : po wielu negocyacyach w Warszawie i Petersburgu „powiedział mi Stachelberg, źe nie może tej rzeczy więcej traktować, tym sposobem albo mogłoby paść podejrzenie o prawdziwości moich doniesień, albo powstać mniemanie, że się dam zwieść lub w pole wyprowadzić chytrości greckiej“ ³). Była też prawdziwie chytrość grecka, z jaką postępował dwór peters-burgski z nuncyuszem.

Zapewne na wezwanie kardynała-sekretarza stanu Palavicini, posłowie francuzki Dumont i sekretarz poselstwa hiszpańskiego w Petersburgu Fernandez, domagali się, aby rząd skłonił biskupa do wykonania breve. Dano im snąć bardzo przychylną odpowiedź, Fernandez bowiem doniósł natychmiast hiszpańskiemu posłowi w Rzymie, księciu Grimaldi, że dwór petersburgski okazał się bardzo gotowym do ukończenia ex-jezuickiej sprawy, a to zadosyć czyniąc św. Stolicy i hiszpańskiemu królowi, a więc zezwalając na ogłoszenie breve. Zachęcony tern nuncyusz, wezwał Fernandeza do wspólnej akcyi, podsuwając mu plan, aby postąpiono z białoruskiemi Jezuitami w ten sposób, jak dopiero co uczyniono w Chełmnie, i w tym celu przysłał ambasadorowi list chełmińskiego biskupa i kopię urzędowego aktu ogłoszenia kasaty w jego dyecezyi, który powyżej przytoczyliśmy. — Doniósł także, że myśl tę zakomunikował Stachelbergowi, który ją bardzo pochwalił, gdyż tym sposobem z jednej strony „główny i jedyny cel carowej, wychowanie młodzieży, pozostanie nietknięty, z drugiej zaś strony będzie to czyn godny jej wielkiej duszy, bo zabezpieczający pokój całego Kościoła“. Pouczał dalej hiszpańskiego pełnomocnika, jakiemi posługiwać się ma argumentami, aby tego celu dopiąć, że Jezuitom nie chodzi o szkoły, ale głównie o to, aby przed światem uchodzili za zgromadzenie duchowne zakonne ; że głównie bić należy na usunięcie tego błahego wybiegu (de ce vain subterfuge), jakoby byli zakonnikami, dlatego że breve nie zostało im ogłoszone ; tym bowiem swoim uporem gorszą cały Kościół i są przyczyną, że katolicy rosyjscy patrzeć muszą codziennie na sługi i kaznodzieje rzymsko-katolickiej religii, którzy przywłaszczają sobie samowolnie egzystencyę zakonną, pełnią zakonne obowiązki, zachowują swoje przywileje i duchowne prerogatywy wbrewT wszelkim przepisom karności zakonnej. Zgorszenie jest tem większe, że biskup katolicki przyszedł w pomoc tej iluzyi, działając wręcz przeciwnie jak wszyscy inni biskupi katolickiego świata, i tłumacząc dowolnie in-tencye Papieża, przywłaszczył sobie władzę, której mu Ojciec Św. nigdy nie dał itd. *)

W innej znowu depeszy do kardynała Palavicini donosi nun-cyusz, że Stachelberg przesłał plan sekularyzacyi białoruskich Jezuitów do Petersburga, że król Stanisław okazał się skłonnym do popierania tego planu, że przed dwoma tygodniami wysłany z Petersburga do Madrytu kuryer, przejechał przez Gdańsk, a przez Warszawę drugi kuryer z Mądry du pognał do Petersburga, zapewnie z depeszami w ex-Jezuiekiej sprawie. Dodaje jednak nuncyusz, że protonotaryusz Monsignior Ohigotti powiedział mu bez ogródki, „aby się nie łudził nadzieją ogłoszenia breve w Białej Rusi ; cesarzowa, jeżeli rzecz dobrze pójdzie, pozwoli co najwięcej na zmianę sukni“. Nuncyusz na to: „habit nie czyni mnicha, daleko mniej Jezuitę“ ²).

Wszystko to nie prowadziło do celu. Już 6 kwietnia 1780 r. przekonał się nuncyusz, że dwór petersburgski uwodzi jego i innych posłów. Na nowe zabiegi Fernandeza odpowiedziano : że cała sprawa odesłana została do ambasadora hr. Stachelberga, ale jakże się zadziwił, gdy mu ten powiedział: „że już od czterech tygodni ma nakaz niemówienia więcej o tej sprawie ani z nim t. j. z nun-cyuszem ani z kimkolwiek innym, i że mu o tem i słówka pisnąć nie wolno“ ³). Obrażony nuncyusz taką bezwstydną sprzecznością instrukcyj, okazał ambasadorowi list Fernandeza, ale ten „co do zakazu znoszenia się w tej sprawie pozostał niewzruszonym“. Nie pozostawało nic jak wygotować promemoryał energiczny a zwięzły, „aby go cesarzowa własnemi oczami czytała, inaczej nie czytałaby chjba niezgrabny wyciąg zrobiony na złość przez jakiego pisarka sekretarza“ ⁴).

*) Archiw. watyk. depesza nuncyusza do sekretarza poselstwa hiszpańsk. w Petersburgu Fernandeza w marcu 1780 r.

²) Archiw. watyk. Depesza 8 marca 1780 r.

⁸) Archiw. watyk. Depesza z dnia 19 kwietnia 1780 roku do kardynała

Palavicini.

Nie umiem powiedzieć, czy ten promemoryał wręczony został lub nie carowej, dość źe nuncyusz chciał, aby go czytała pierwej nim wyjedzie do Białej Busi, dokąd w maju roku 1780 udać się miała. Nieomieszkał też nacierać w depeszy 26 kwietnia i na Fer-nandeza, aby przed wyjazdem carowej ubił tę przykrą sprawę. Odpisał Hiszpan, że jakkolwiek zmartwiony jest tą dwulicowością petersburgskiego dworu, to jednak czas jest zbyt krótki, aby się w sprawie jezuickiej co zrobić dało. Badził patrzeć przez szparę na tę sprzeczność rosyjskich instrukcyj, i nic na razie o tern, jak w ogóle o całej tej sprawie, nie mówić, nawet nie należy naglić, ani bardzo powtarzać Siestrzencewiczowi, aby swój błąd odwołał. Bada była bardzo trafną, albowiem już 2 lipca otrzymał nuncyusz od Stnchelberga z letniej jego u Badziwiłłów rezydencyi w Nieborowie pakiet listów, a między nimi francuzki list biskupa Sie-strzencewicza datowany 19 czerwca 1780 r. tej treści: „Dzisiaj rano oddał mi JE. hr. Czerniszew, marszałek armii i generał-gubernator Białej Busi list W. E. z d. 7 paźdz. roku przeszłego (był to ów list kontidencyonalny z reprymendą). Niechaj droga, jaką przeszedł list tamten, i jaką przebyć musi ten mój list i de-klaracya mojej monarchini, służą mi za odpowiedź i wytłumaczenie się przed W. E. Proszę uznać i uwierzyć moim uczuciom religijnym, które mną powodują, a które są znane W. E. i zagwarantowane wysokiem świadectwem, dauern przez taż monarehinię mej gorliwości i względom dla św. Stolicy, proszę wierzyć memu przywiązaniu do sprawy Kościoła i staraniom zasłużenia sobie na łaskawość Ojca Św. Do tego ogniska jedności, kieruję wszystkie me kroki, i trwając w tern usposobieniu, pozostaję W. E. najpokorniejszym i najposłuszniejszym sługą“ x).

„Deklaracya monarchini“, na którą powołuje się w swym liście biskup, to była nota Stachelberga, ogłoszona niemal równo-dodawał nuncyusz, jest obrazą nawet między prywatnymi... Już przemilczam, że biskup ten skompromitował Ojca Św., który wyraźnie oświadczył wszystkim katolickim monarchom, że w tej sprawie (Jezuitów) przestrzegać będzie to, co ustanowionem było przez jego poprzednika. Kończył nadzieją, że szlachetne i wspaniałomyślne (sic) serce Katarzyny II nie ścierpi, aby członkowie zniesionego zakonu, trwali dłużej w swem występnem nieposłuszeństwie“. Archiw. watyk. Pro memoria da presentarsi all' ambasciator di Russie, ale już w depeszy do kard. Palavicini z dnia 6 kwietnia 1780 r., nazwał carowe, do której wspaniałomyślności apelował niedawno, altiera e despotica principessa, dumną i despotyczną monarchinią. j) Z Archiw. watyk.

cześnie w dzienniku Murra ¹). I Stachelberg powtarzał stare rzeczy, że carowa chce dotrzymać traktatu zabezpieczającego wolność sumienia; że „byt Jezuitów w jej państwie, nie jest przywiązany do innych warunków, jak do wierności i dokładnego spełnienia obowiązku dobrych poddanych. Jak długo więc Jezuitom nie będzie nic w tym punkcie do zarzucenia, tak długo mogą bezpiecznie polegać na świętem słowie monarchini i jej uroczystych obietnicach“. Dotąd Jezuici okazali się dobrymi poddanymi, położyli wielkie dla katolików zasługi przez wykształcenie młodzieży. „Czy byłoby więc słuszną rzeczą, pozbawiać Białą Buś tej instytucyi? A po-trzebaby to uczynić, jeźli ci zakonnicy mają być skazani na nie-możebność dalszego nauczania, czyli co jest to samo, jeźli się im nie opatrzy zawczasu możności dalszej egzystencyi (przez otwarcie nowicyatu). Przykład państw innych pokazuje jasno, że nie potrafiono ich nikim zastąpić... Dla tej to przyczyny, wychodząc z zasady niezawisłości swego rządu, iż nie jest odpowiedzialną przed nikim z tego, co uważa zbawienne w wewnętrznym swego państwa zarządzie, cesarzowa nie może się zgodzić na sposób zapatrywania się szkodliwy swemu państwu. Pochwaliwszy raz działanie biskupa Białej Eusi w sprawie szkół (sic), cesarzowa tylko życzyć sobie może, ażeby Stolica św. miasto uważać czyn tego biskupa jako ubliżający swym interesom, chciała go raczej mieć za to, c-zein jest, za proste rozporządzenie carowej, gdyż tylko z tego punktu widzenia zapatruje się ona na ten biskupi dekret“ itd.

Nota więc wypowiada bez ogródki, że sprawa jezuickiego nowicyatu , to sprawa wewnętrznej administracyi, do której mięszać się nikt nie ma prawa; carowa ją zadecydowała, a swego postanowienia nie zmieni ; biskup był tylko wykonawcą i dlatego pod koniec tejże noty, czytamy szumne dla niego pochwały. Zapewne że to był fałszywy punkt widzenia, gdyż w podobny sposób każdą inną zakonną lub kościelną sprawę rozstrzygać może carowa, uważając ją za wewnętrzną, ale o tę sofistykę nie troszczył się wiele Stachelberg, wszakże na niej dyplomacya głównie polega. Te same sofizmata powtórzył ambasador w innej nocie z d. 23 listopada 1779 r., twierdząc, że carowa sprawę dekretu Siestrzen-cewicza uważa jako czysto domową comme un arrangement dans ses états purement domestique. Dowodził, że w braku naukowych korporacyj w Rosyi „nie pozostaje carowej nic innego, jak korzy-

D Tom IX. str. 309-312.

stając z wypędzenia Jezuitów na południu chrześcijaństwa, postarać się na północy o szczęśliwy napływ tych łudzi z powołania swego oddanych nauce i umiejętnościom, i w tej myśli otwarła im nową ojczyznę, która ma im zastąpić ich własną, z której zostali wyrzuceni“ ¹).

Teraz dopiero zrozumiał nuncyusz o co chodzi, że tu już wszelkie negocyacye nadaremne. Utwierdził go w tern król Stanisław, przed którym nuncyusz skarżył się, dodając, „że każde słowo listu było dyktowane biskupowi, i tenże pisał tylko co drudzy chcieli, aby pisał ²). „Służalcza postać“ jak się wyraża nuncyusz, biskupa z Mało, odebrała mu wszelką ochotę do upierania się przy swojem. Jak było można przewidzieć, Siestrzencewicz niczego nie odwołał, a Jezuici otwarli nowicyat ³).

I natychmiast wielu polskich. ex-Jezuitów poczęło się zgłaszać, prosząc o przyjęcie. Wiceprowincyał i starsi Ojcowie zebrali się na radę, czy i pod jakiemi warunkami przyjąć te prośby i żądania dawnych swych braci? Nie wątpiono na chwilę, że skoro wolno im przyjmować nowicjuszów, to wolno im przyjąć i dawnych towarzyszy; co do warunków zaś przyjęcia postanowiono, aby profesi (professi quatuor votorum) wcieleni zostali natychmiast in corpus zakonu, gdyż jak powszechne jest zdanie teologów, śluby profesów, nawet za dyspensą papiezką, nie mogą być rozwiązane, jeno zamienione na inne, non solvuntur sed permutantur. Ażeby jednak otrzęśli się z naleciałości światowych, od których lat 7 pozostając wśród świata, ustrzedz się prawie niepodobna,

*) Murra Journal T. XI, str. 313—316.

²)    Archiw. watyk. Depesza do kard. Palavicini z d. 5 lipca 1780.

³)    Jakby nie mając dosyć kłopotu z dworem petersburgskim, zajmowała się nuncjatura szpiegowaniem polskich ex-Jezuitów w Rzymie. Mianowicie 0. Koryckiego uważała za nader niebezpiecznego przez swoje korespondeneye z „nieposłusznymi“. Radziła jednak, aby ostro przeciw niemu nie poczynać, gdyż on tu w Polsce w Mińskiem ma liczną i potężną parentelę. To znów ex-Jezuita Monton miał napisać odpowiedź na pisemko p. t. Wątpliwości przedstawione teologom i prawnikom rzymskim co do pozwoleń i koncesyj apostolskich udzielonych biskupowi i wizytatorowi Białej Rusi. To znów, że ex-Jezuici włoscy gotują dziękczynny memoryał do carowej. Drobiazgowe te donosy i śledztwa nie przynoszą honoru polskiej nuncyaturze, chyba, że miały na celu zatkać usta burbońskim ministrom, którym bądźcobądź dowieść trzeba było, że kurya rzymska krząta się jak może, aby kasatę Jezuitów na Białej Rusi doprowadzić do skutku. (Archiw. watyk.: Depesza do kardynała Palavicini z d. 21 czerwca 1780.) polecono im ośmiodniowe odprawić rekolekcye, czyli ćwiczenia duchowne św. Ignacego. Co do innych zaś nieprofesów, to tym za warunek przyjęcia polecono odprawić rok nowicyatu i cało-miesięczne rekolekcye. Warunki te chętnie zostały przyjęte i nie-tylko z sąsiedniej Polski, ale i z Niemiec i Włoch i z samego Ezymu ex-Jezuici, niekiedy nawet za wyraźnem zezwoleniem Ojca Św., jak np. 0. Józef Pignatelli, wstępowali do grona białoruskich Jezuitów ¹).

Wspomnieć nam teraz wypada nie bez pewnego wstrętu, który i czytelnik uczuje, o festynach i urzędowych uroczystościach, jakie wyprawiali białoruscy Jezuici Katarzynie i jej faworytom ministrom. Nam Polakom wstrętne są nad wszelki wyraz urzędowe przyjęcia i festyny, jakie carom i rządowym figurom wyprawiać musimy. Ezecz to bardzo naturalna. Manifestacye to bowiem kłamane, gwałtem nakazane, sprzeczne są z narodowem uczuciem, sprzeczne z pojęciem prostej sprawiedliwości. Za niedotrzymane i złamane traktaty, za całowiekową niewolę i kajdany, za systematyczne gnębienie, twarde nieludzkie obchodzenie się, za gwałty wiek cały wyrządzane nie już majątkom i własności, ale najdroższym uczuciom wiary i narodowości, za miliony uwięzionych, zabitych lub w stepy wysłanych braci — każą wyprawiać illumi-nacye, każą oddawać się weselu i radości, kiedy serce zakrwawione i rozdarte. Jest to gorzka ironia i znęcanie się nad ofiarą, manifestacye te po ukazie, mają coś barbarzyńskiego w sobie ; nic więc dziwnego, że są wstrętne nad wszelki wyraz i oburzające. Ale przed stu laty nie było tak. Carat jeszcze nie naznaczył się tak krwawo w dziejach naszych, nie wpiął tak głęboko w ciało narodu swych szponów — owszem uśmiechał się do swej zdobyczy, świeżo zabranym prowincyom zostawił wiarę i język polski, zwyczaje i obyczaje, wielką część swobód aż do sejmików deputackich, aż do zajazdów, tego zabytku polskiej anarchii. Tak było w Białej Eusi, tak było na Litwie aż do mikołajowskieh prawie czasów, patrzano dlatego obojętnie na prześladowanie unitów. Nie było więc w narodzie tej powszechnej nienawiści i zawiści do Moskwy,

*) Przybyli w tym czasie między innymi z Polski: 00. Żaba rektor akad. wileńsk., Gołaszewski kaznodzieja, Kuczewski peniteneyaryusz rzymski, Rakety krasomówca, Zaleski, Gazowiez, Alenkiewicz. Z Włoch: czterej bracia Angiolini, Maruti, Massarati, Rusnati. Z Niemiec i Francyi: Pfeifer, Schedler, du Jardin, Thin itd. (Szantyr: Hist. Kość. kat. w Bossyi T. I.) jaka dzisiaj jest koniecznym wynikiem jej krwawej, barbarzyńskiej względem nas polityki. Nietylko więc białoruscy Jezuici, dla których Katarzyna bądźcobądź była prawdziwą dobrodziejką, nietylko białoruska szlachta, dla której trzeźwe z początku i łagodne rządy wydały się w porównaniu z polską anarchią prawie nową łaską, ale nawet w dawnej jeszcze Rzeczypospolitej, w Polsce miała Katarzyna silną sympatyę u króla i całej stanisławowskiej partyi, tak dalece, że wycieczki sejmu wielkiego na jej osobistość uważane były za niewczesne, za błąd polityczny. Sympatya ta stała się widoczną na kaniowskim zjeździe, gdzie za królem powlókł się długi ogon pierwszej arystokracyi. Nie świadczy to zapewnie o patryotyzmie, ani o zmyśle politycznym tych czasów i ludzi, niemniej jednak jasny to dowód, że nienawiści do carowej i jej rządu nie podzielano wtenczas na całym obszarze ziem polskich. Nie zapominać też należy, że nikt rozsądny nie przywiązuje wielkiej wagi do wszelkich oficyalnych manifestacyj i uroczystości. Zawsze przyjęcie monarchów, nader rzadkie wyjąwszy wypadki, ma w’ sobie aliquid adulationis nieco pochlebstwa, tembardziej w tak despotycznem państwie jak Moskwa. Z tego punktu ocenić należy znalezienie się białoruskich Ojców wobec carowej i jej faworytów ; nie jest ono wolne od przesady, afektacyi i pewnego wyrachowania, ale gorszyć nie powinno, tern mniej nazwane być może nikczemnem płaszczeniem się przed nową wschodzącą gwiazdą.

Pomijając oficyalne przyjęcia generał-gubernatora Czerniszewa, które się niemal corocznie powtarzały, przyjęcia świetne i w sali jadalnej i szkolnym amfiteatrze, a nakazane okolicznościami, gdyż i najsurowszy polski „Cato“ nie mógłby się od nich usunąć-; pomijając równie świetne przyjęcia, wizytujących swe prowincye gubernatorów : Kochowskiego, Kreczetnikowa, Naryszkina, Rebindera, Paska itd.

przyjmowali białoruscy Ojcowie powracającego r. 1777 z wojny tureckiej Romiancowa, zaszczyconego przydomkiem Zadu-najski, który znów grzeczność grzecznością odpłacając, palił Jezuitom tysiące komplementów, unosił się nad okazałością ich świątyń i nabożeństw, nad świetnością naukowych popisów i eksperymentów. Niebawem zawitać miał większy gość, Semiramis północna.

Już dawno postanowiła była Katarzyna odwiedzić „odzyskane“ prowincye państwa, Białą Ruś. Dumna ta i próżna kobieta nie rumieniła się przed swoją przewrotnością i bezsumiennością, z jaką do posiadania ziem tych przyszła. Wyruszywszy 20 maja 1780 z Petersburga, stanęła 30 t. m. w Połoeku, towarzyszyli jej, obok nieodstępnego Potemkina, jenerał-gubernator Czerniszew, Cobentzel poseł niemiecki, koniuszy Naryszkin, marszałek kniaź Borjatyński, podkomorzy kniaź Dołhoruki. Wśród tłumu urzędników i szlachty, wśród licznego grona duchowieństwa i zakonów, witali monarchinią i Jezuici iluminacyą wież kościelnych i kolegium. Nazajutrz przyjmowali ją u siebie z niemałą wystawnością, carowej bowiem zachciało się być obecną na katolickiem nabożeństwie. Zwiedziła i wnętrze kolegium i konwiktu ¹). Na pożegnanie równie jak przy powitaniu wręczył jej 0. Czerniewicz przez jenerał-gubernatora carmen epi-cum, wiersz opiewający wielkość północnej Semiramidy.

Z Połocka pognała (4 czerwca) carowa do Mohylewa, robiąc po 22 mil na dobę, tak że wśród tej drogi 10 koni padło przy powozie. Czekał tam od dni kilku na nią hrabia Falkenstein (cesarz Józef II) z dworem swoim z 30 osób złożonym, aby poznawszy się z nią bliżej, przygotować przymierze mające na celu odosobnienie Prus i zabezpieczenie obopólnych przyszłych zaborów, Rosyi na Wschodzie, cesarstwa na Południu ²).

Ruchliwy i ciekawy jak zawsze, dwa razy zjawił się w kolegium mohylewskiem, witany krótką mową raz przez rektora Wi-cherta, drugi raz przez 0. Czerniewicza. Pytał o stosunki Jezuitów w Białej Rusi, zagadnął Siestrzencewicza, na jakiej podstawie Jezuici zniesieni na całej kuli ziemskiej, w jego dyecezyi prosperują? „Populo indigente, Impératrice jubente, Roma tacente“ była lakoniczna odpowiedź biskupa: lud ich potrzebuje, cesarzowa tak każe, a Rzym na to milczy. — A W. T. uczynić inaczej nie mogłeś, dodał cesarz.

Wyprzedził carowę gotując godne przyjęcie jej faworyt i nieodstępny towarzysz książę Potemkin ; powlókł się znów za nią długi ogon panów i dam polskich ; po 300 powozów z służbą w wykwintnych liberyach, stawało przed mieszkaniem imperatorowej w Mohylewie )³. Przyjęcie było tern okazalsze, że skoncentrowano tu do 10.000 wojska, że sprowadzono i urządzono teatr i igrzyska. — Przy spotkaniu się z cesarzem, ten pocałował imperatorowę w rękę, ona zaś jego w twarz, zresztą nie przestrzegano wcale ceremoniału monarszego. — Cesarz bywał na obiadach u carowej, nie przyjął

*) Diarium adventus Serenissimae Imperatricis Rossiae Polociam et triduae ibidem residentiae. Archiv, vatic.

²) Patrz Ostatnie lata panowania Stanis. Augusta przez 0. Kalinkę, str. 254 i następne.

⁸) Arckiw. watyk. dalszy ciąg Diarii.

jednak straży honorowej ani wspanialszego mieszkania i nie pokazywał się nigdy dworno. Zjechali też orszańscy i mścisławscy Jezuici, aby powitać carowę, przedstawił ich nowy po Kochowskim gubernator Piotr Pasek.

Dnia 12 czerwca w towarzystwie cesarza opuściła Mohylew i na Orszę podążyła do Smoleńska. Tu rozdzieliła się ta ciekawa monarsza para; carowa wprost do Petersburga, cesarz zaś zboczył do Moskwy, ztamtąd do stolicy Eosyi, zkąd miał powrócić na Rygę i Warszawę, co się jednak nie stało.

Z onej wizyty carowej wszyscy byli uradowani, czego dowodem owe tłumy panów i szlachty. Każdy był uszczęśliwiony widokiem „Semiramidy północnej“, każdy olśniony jej uprzejmością, oraz przepychem jej otoczenia, płynęły też łaski carskie bogatym strumieniem. Siestrzencewicz doznawał szczególnych względów carowej, która czuła się niejako obowiązaną dla biskupa. Z przyczyny bowiem otwarcia jezuickiego nowicyatu, Siestrzencewicz ucierpiał wiele nietylko od nuncyusza ale i za granicą. — Czerwcowy dekret ogłosiły zagraniczne dzienniki z nader cierpkim komentarzem. To też w wielkim poście zjechał Siestrzencewicz do Połocka i osiadł tam jakby na rekolekcyach, był smutny i niepocieszony, często widziano go płaczącego. Jezuici uwierzyli w jego nawrócenie, zwłaszcza że przy swym boku miał dwu kanoników ex-Jezuitów Berenta i Beni-sławskiego. Ten chwilowy smutek został teraz sowicie nagrodzony grzecznością i łaskawością carowej. Jakby jednak na przestrogę, że mimo tych oznak łaskawości, nie wolno w państwie caratu, jak nie wolno było niegdyś w Egipcie ani ręką ruszyć ani nogą bez pozwolenia Józefa, tak tu cara, skazano na wygnanie unickiego arcybiskupa Jasona Smogorzewskiego za to, że za pośrednictwem polskiego króla, starał się bez wiedzy rządu o unicką metropolię w Kijowie , która rzeczywiście była tylko in partibus.

Względy i fawory, jakich od Katarzyny w tej jej podróży doznali Jezuici, były dla nich wielkiej doniosłości, nietylko dlatego, że jak to w Moskwie bywa, cały świat urzędniczy bił przed nimi czołem, ale że wobec zabiegów nuncyusza i dyplomacyi objawy te rzadkiej łaskawości były gwarancją, że carową nie da się żadną dyplomatyczną interwencją zwrócić z raz obranej w sprawie zakonu drogi. Rozumiał to i nuncyusz Archetti, dlatego tak naglił na hiszpańskiego w Petersburgu posła, aby przed wyjazdem carowej na Białą Ruś ubić sprawę onego Siestrzencewiczowskiego dekretu, dlatego skarży się sekretarzowi Palavicini „że hr. Stachelberg w pierwszych swoich listach nawet wzmianki nie uczynił“ o wizycie carowej u połoekich Jezuitów, „niektóre zaś listy późniejsze (Stachelberga) i prywatne wspominają o tem, że J. C. M. wizytując inne gmachy i urzędy, odwiedziła także i ich kościół, żadnej nie czyniąc wzmianki o jej łaskawych względach dla nich, ani o wystawnych przygotowaniach przyjęcia i mowach tychże ex-Jezuitóvv“ ¹).

Nieprędko jednak złożył nuncyusz wszelką nadzieję uzyskania owego cofnięcia biskupiego. List Siestrzencewicza, który przytoczyliśmy wyżej przesłał Ojcu św. w oryginale. — Kardynał sekretarz stanu wygotował na ten list biskupa odpowiedź w imieniu Ojca Św. polecił jednak nuncyuszowi, aby co do przesłania tego listu Sie-strzencewiczowi, jak to w ogóle w całej jezuickiej sprawie czynić był winien nuncyusz, porozumiał się pierw z polskim królem. Ale król odpowiedział zrazu wymijająco, a potem wręcz odradził przesłania listu : „Nie masz pod żadnym względem — mówił król — ważniejszej sprawy, jak korzystać z tej wyszczególniającej czci i szacunku carowej dla osoby Ojca Św. Jeżeli cel listu jest uzyskać zadośćuczynienie odpowiednie winie biskupa, to obawiać się należy, że biskup ten nie będzie miał dość męztwa i odwagi, zdecydować się na to, aby więcej powiedział jak mu nakazano, z drugiej zaś strony nie zechcą mu pozwolić, przynajmniej nie tak prędko, aby więcej powiedział nad to, co już wyrzekł. — Jeżeli zaś list ten ma dowieść światu, że Ojciec Św. ani pośrednio, ani bezpośrednio, ani wyraźnie, ani milcząco nie dał najmniejszego powodu do dekretu biskupa Maleńskiego, to dzisiaj już każdy o tem przekonany i przeświadczony i każdy musi wyznać, że Ojciec Św. uczynił wszystko, co się uczynić dało, aby zapobiedz zgorszeniu“. Dlatego wnosił król, że nowe a tak prędko powtórzone nalegania o odwołanie owego dekretu, nietylko okażą się bezskuteczne, ale rozdrażnić mogą jeszcze carowę. — Na replikę nuneyusza, że głównie o to chodzi, aby Ojciec Św. nie zdawał się milczeniem potakiwać robotom biskupa, odparł król: „Mamy przed sobą inną sprawę, od której zawisło uratowanie Kościoła unickiego w Połocku. Niema potrzeby wspominać, jakiej ta sprawa doniosłości dla religii katolickiej. Nie wypada prowadzić w tym samym czasie dwa a tak trudne układy. Ponieważ zaś sprawa arcybiskupstwa połockiego potrzebuje wielkiego pospiechu i rozwinięcia wielkiej czynności, gdyż tu periculum in mora; z drugiej zaś strony, ponieważ to nie będzie ze szkodą,

*) Ms. arehiw. watyk. depesza z d. 21 czerwca 1780.

owszem pożyteczna jest dla sprawy jezuickiej, zostawić czas jakiś w spokoju ów fanatyzm, jaki w niej widoczny, i zaczekać aż zapał ostygnie nieco ; przeto należy pierw ukończyć sprawę połocką a potem chwycić się drugiej sprawy“ (jezuickiej) x). Nosiła się jeszcze

Ms. Archiw. watyk. Depesza do kardynała Palayicini z d. 6 września 1780 r. Sprawa areybiskupstwa połoekiego o której tu mowa, tak się miała: Po śmierci metropolity kijowskiego Szeptyckiego 1778 postanowił król godność tę dać czcigodnemu mężowi arcybiskupowi połockiemu Smogorzewskiemu, na jego zaś miejsce miał być posłany równie gorliwy o unię biskup chełmski Ma-xymilian Ryłło. Użyto w tern pośrednictwa Stachelberga. Nie czekając rezultatu układów, zjechał na wezwanie nuncyusza Smogorzewski do Warszawy i prezy-dował tamże synodowi biskupów unickich, którzy go też swym metropolitą zgodnie obrali. — Tymczasem biskup Ryłło dowiedziawszy się, że Marya Teresa ofiaruje mu przemyskie władyctwo, czyto że pragnął być między swymi, czyto że lękał się iż nie podoła swemu powołaniu wobec schyzmatyekiego a despotycznego rządu, opuścił Połock i przemyskie przyjął biskupstwo. Zaniepokojony tern nuncyusz, przeznaczył w porozumieniu z królem i unickimi biskupami na arcy-biskupstwo połockie jenerała Bazylianów. Wagińskiego. Smogorzewskiemu polecono, aby czemprędzej wrócił do Połocka i za pośrednictwem jenerał-guberna-tora 'Czerniszewa nominacyę Wagińskiego przyprowadził do skutku. Ale carowa oświadczyła przez Stachelberga nuncyuszowi i królowi, że z poza granic swego kraju żadnego już biskupa nie przyjmie. Smogorzewski jednak nie tracił nadziei, zwłaszcza że w maju 1780 r. carowa miała być w Połocku. Jakoż zjechała, ale Smogorzewski obłożnie natenczas był chory, udało mu się tylko wręczyć carowej przez Czerniszewa memoryał, polecający Wagińskiego na połockie arcybiskup-stwo. Katarzyna odpowiedziała powtórnie, że żadnego w swem państwie biskupa z zagranicy nie ścierpi. Byłby już Smogorzewski zrezygnował i z metropolii, byle połoekiego archiwładyctwa nie zostawić w sieroctwie, ale odpowiedź carowej była stanowczą, przynosiła mu wygnanie; „zmartwiony i smutny udał się do Warszawy“, zamianowawszy pierw trzech administratorów, między tymi bazylianina Lisowskiego, którego napróżno przedtem chciał zrobić swoim sufraganem. Czerniszew polecił owym administratorom, aby jak długo biskupstwo wakuje probostw nie obsadzali. Zmierzało to do tego, aby lud unicki ogołocony z księży, mimowolnie cisnął się do sehymatyckich sąsiadów popów i władyków w Mohylewie i Pskowie rezydujących. Jakoż już w trzech osieroconych unickich parafiach zasiedli schyzmatyccy księża. W skutek tedy przedstawień nuncyusza pisał Pius VI własnoręczny list do carowej, datowany 15 września 1780. — Prosił w nim, aby carowa równą opieką otoczyła unitów jak łaeinników, i zamianowała spiesznie unickiego arcybiskupa, aby nie był zakłócony religijnemi waśniami spokój państwa. Odwoływał się w wyborze nominata do jej „mądrości i wspaniałomyślności“; przypominał dobre stosunki Innocentego XI z carem Pio-. trem i kończył nadzieją, że Katarzyna, która przewyższa Piotra W. potęgą, sławą, łaskawością i wspaniałomyślnością, nie da się od Piotra przezwyciężyć w życzliwości do św. Stolicy. Ale carowa czuła się obrażoną, że Rzym zwlekał z prekonizacyą biskupa Białej Rusi, że w sprawie jezuickiej okazywał się ofi-cyalnie tak twardym i stanowczym, że pisma publiczne w całej Europie, nie-carowa z myślą erekcyi arcybiskupstwa dla całej Rusi, nominacyę arcybiskupa połockiego, o której nadmienił król, trzymała w odwodzie , aby Ojca Św. uczynić miększym w negocyacyach o mohy-lewskie arcybiskupstwo, które niebawem rozpocząć się miały. Na list papiezki odpowiedziała własnoręcznym listem z dnia 31 grudnia 1780. Chwali się w nim przed Papieżem z swej wspaniałomyślności dla katolików ; osierocenie połoekiej archidyecezyi nie jej stało się winą, gdyż Smogorzewski dobrowolnie swą kadedrę opuścił, zamianował jednak pierw rządców dyecezyi księży katolickich, gorliwych o katolicką wiarę, nie widzi więc potrzeby pospiechu w obsadzeniu archidyecezyi. Ponieważ jednak Papież zaszczycił ją swem zaufaniem, to i ona zwierzy mu się w pewnej sprawie. Tu żąda Katarzyna, aby Pius Y1 zamianował Siestrzencewicza arcybiskupem Rusi, i dał mu dla Białej Rusi biskupa-sufragana w osobie Benisławskiego ; gdy Papież zgodzi się na to, i ona na arcybiskupstwo połockie godnego przedstawi kandydata ¹).

Carowa domagała się właściwie dwojga rzeczy, raz, ażeby Papież zezwolił na kanoniczną erekcyę arcybiskupstwa w carstwie, powtóre aby tym arcybiskupem nie był kto inny, jeno Siestrzen-cewicz. Przyczyna pierwszego żądania jest jasną. Carowa samo-dzierżczyni nie mogła ścierpieć, aby katolicy jej państwa podlegali rzeczywiście i we wszystkiem kolegium św. propagandy w Rzymie lub biskupom in partibus, chciała mieć u siebie Papieża pod skromniejszym tytułem arcybiskupa, który naturalnie o tyle tylko zawisły będzie od Rzymu, o ile się to jej podoba. Już i tak Siestrzencewicz mając delegacyjną władzę od polskich biskupów i od nuncyusza, rządził katolikami w całej Rosyi, oddalił np. od misyi w Petersburgu i Moskwie księży propagandy (r. 1781), a zastąpił ich zakonnikami, dopieroż gdy zostanie arcybiskupem, pozostawi Papieżowi tylko cień supremacyi kościelnej, która rzeczywiście spoczywać wyjmując świętego miasta, piętnowały Siestrzencewicza jako uzurpatora władzy, której mu Papież nie dał i w tych okolicznościach dać nie mógł. Ona, która tylko za tę cenę zachować chciała dobre stosunki z Ojcem Św., aby ten pochwalał wszystkie jej samowolne rozporządzenia, zmieniła od razu jak bazyliszek swą ułożoną postać, ilekroć razy Ojciec Św. chciał wbrew woli jej, pa-piezką swą nad rosyjskimi katolikami wykonać władzę. Oddając tedy wet za wet, po pójściu na wygnanie arcybiskupa Jazona, okazała się twardą w zamianowaniu po nim następcy. Czytaj pamiętniki nuncyusza Arehetti, ogłoszone przez 0. Gagaryna p. t. Un nonce du Pape à la cour de Catherine IL Paris 1832, str. 130—140.

l) Pamiętniki nuncyusza Archetti str. 141.

będzie w rękach cara. Niemniej jasną rzeczą, dlaczego carowa upierała się, aby ta arcybiskupia godność powierzoną była nie komu innemu, jeno Siestrzeneewiczowi Był to dorobkiewicz, człowiek karyery, który powołania swego nie brał na seryo, z takim biskupem każdy rząd wygrywa sprawę ; z drugiej strony człowiek to wykształcony, przebiegły i roztropny, nie skompromituje swej monarchini. Silniejszą może nad te względy była chęć carowej odwdzięczenia się Siestrzeneewiczowi za to, że niedawno z przyczyny onego czerwcowego dekretu z jej woli wydanego, biskup w kraju i po za granicą wiele wycierpiał. Katarzyna umiała nagradzać swe wierne sługi, uważała za obowiązek swego honoru, wynieść upokorzonego w ofieyalnej korespondencyi i publicznych pismach biskupa na najwyższą w swem państwie kościelną godność. Inną jeszcze przyczynę tego uporu w sprawie Siestrzencewieza i Jezuitów podaje w swym pamiętniku nuneyusz Archetti. Oto Hiszpanio zabrali kilka okrętów moskiewskich, kursujących na zatoce Kadyxu pod pozorem, że dowożą żywność Anglikom, z któ-remi Hiszpania wojowała. Obrażona tern do żywego carowa, chcąc po kobiecemu dokuczyć hiszpańskiemu królowi, o którym wiedziała, że jest głównym instygatorem antijezuickich zabiegów, uparła się przy tern, aby i Siestrzencewicz został arcybiskupem i Jezuici w jej państwie najzupełniejszą mieli swobodę. Kiedy Fernandez przedstawiał jej, że napływ tylu obcokrajowych Jezuitów może stać się niebezpieczny jej państwu , odpowiedziała : Już ja potrafię trzymać w ryzach moich poddanych, tern mniej obawiać się mogę tej garstki przybyszów“ *). Pius VI przeciwnie, jak skwapliwie przyjął myśl utworzenia arcybiskupstwa, jak gotowym się okazał prekonizować jak najwięcej biskupów dla obydwu obrządków w Rosyi — bo liczna hierarchia kościelna dawała mu gwarancyę o szczerości intencyi rządu, w razie zaś prześladowania, byłoby komu wstawić się za wiernych, bronić owczarni Chrystusowej — tak znów żadną miarą przystać nie chciał, aby tym arcybiskupem był Siestrzencewicz. Dopiero więc 28 październ. 1781 odpowiedział carowej listem, którego treść podaje w swym pamiętniku nuneyusz Archetti. Prosił ponownie o jak najprędsze obsadzenie połockiego arcybiskupstwa, oświadczył się z gotowością erygowania łacińskiego arcybiskupstwa, któremuby podlegali nie jeden ale kilku biskupów, powierzyć jednak tej godności Siestrzeneewiczowi nie może, gdyż

¹

Kanony kościelne stanowią, ażeby każdy ksiądz miał odpowiedne stanowi swemu utrzymanie. To się nazywa titulus. Jest zaś ten tytuł trojaki: Titulus beneficii dla księży, którzy do dyecezyi przyjęci, w niej jako wikaryusze i proboszczowie pracować mają, i w tym celu opatrzoną mają pensyę, albo kościelne bcneficiurn. Titulus paupertatis dla zakonników wyłącznie, których utrzymanie bierze na siebie zakon. Titulus patrimonii dla tych, którzy nie będąc zakonnikami, a nie mając żadnych praw na beneficya kościelne, wykazać się muszą przed swoim wyświeceniem dostatecznym własnym funduszem utrzymania. Rzecz jasna, że 0. Czerniewicz święcąc swych kleryków titulo patrimonii, wyparłby się temsamem zakonnej cechy swego zgromadzenia.

²

Rzecz biorąc ściśle, tyczyło się to nietylko zakonu Jezuitów, który istniał tylko sprężystością swej władzy i ona sławną jezuicką obedyencyą, ale i innych zakonów. Natura zakonnych zgromadzeń została tym dekretem zmienioną. To też Stolica św. wydała go tylko na trzy lata. Uczynił to sarno z zakonami cesarz Józef i to stało się przyczyną ich ruiny, zwłaszcza gdy na biskupstwa forytowano ludzi rządowych, a często bardzo światowo usposobionych, którzy nie umieli zrozumieć ducha powierzonych swej pieczy i rządowi zakonów.

³

) Archiw. watyk.

⁴

) Powtarzał w nim nuncyusz stare rzeczy, że Jezuici przywłaszczyli sobie istnienie zakonne w skutek formalnego nieposłuszeństwa, że biskup Sie-strzencewiez czuł tak dalece brak potrzebnej władzy, że ubarwił swój akt w oczach wiernych (wymieniając uczynność Klemensa XIV i Piusa VI dla carowej), powiększając przez to swoją winę, gdyż nietylko dekretem swoim ubliżył kościelnej karności, ale nadto uchybił samej osobie Papieża. „Podobne postępowanie,

') Une nonce du lJape à la cour de Catherine II. §. 22.

ten zdradził zaufanie jego, nadużywając wizytatorskiej nad zakonami władzy. Chyba, dodawał Papież, że biskup błąd swój uzna, Ojca Św. przeprosi, czerwcowy dekret odwoła, to Papież zapomniawszy na krzywdę swej osobie i pontyfikatowi swemu wyrządzoną zadość uczyni i temu żądaniu carowej.

Otrzymawszy list Katarzyna, postąpiła ze zwykłą sobie graeca fide. Jak gdyby żadnej w papiezkim liście co do osoby przyszłego arcybiskupa odmowy nie było, ukazem z d. 16 stycznia 1782 mianuje Siestrzencewicza arcybiskupem Wszech-Rusi z rezydencyą w Mohylewie, do boku zaś Jego dodaje w charakterze biskupa-sufragana kanonika Benisławskiego ¹). Dopiero listem z d. 8 lutego odpowiada na list papiezki, krótko co do sprawy połockiej, że z no-minacyą unickiego arcybiskupa nie ma się co spieszyć, gdyż trzej gorliwi księża zarządzają dyecezyą; szeroko zaś co do metropolity mohylewskiego. Siestrzencewicz godny jest zaufania, skoro Pius VI powierzył mu najobszerniejszeą władzę nad zakonami ; biskup to czynny i gorliwy — Papież ku niemu niesłusznie zniechęcony, „gdyż biskup to tylko uczynił, co ona mu kazała, i należało, aby jej usłuchał'“. Odwoływał się w swym czerwcowym dekrecie na Piusa VI, przez cześć i szacunek dla niego, o co się przecie Papież gniewać nie może, lecz owszem, jestto gorącą prośbą carowej, aby mu to odpłacił łaską i względami. Postanowiła carowa, aby sufraganem był Benisławski, „bo to mąż nadzwyczajnej cnoty“. Stachelberg już otrzymał rozkazy, aby co do b nsekraeyi sufragana i kanonicznej erekcyi arcybiskupstwa porozumiał się z nuncyuszem w Warszawie. Kończy carowa nadzieją, że za tyle swych starań koło rzymskiego Kościoła, Papież spełni to wszystko, o co jest od niej proszony ²). Ile w tym liście przewrotności, każdy widzi. Nie troszcząc się o wolę Papieża carowa donosi mu, że to a to w swem państwie w sprawie Kościoła postanowiła, żąda pochwalenia tego, nie dwuznacznie dając do zrozumienia, że w razie odmowy lub oporu, znajdzie sposób dokazania swego; nominacyą też połockiego arcybiskupstwa trzymała w szachu św. Stolicę.

Znajdował się podtenczas Pius VI na owej swojej prawdziwie apostolskiej pielgrzymce do cesarza Józefa II w Wiedniu. Przyjęty zimno i sztywnie, mimo próśb i zaklinań, mimo słownych obietnic

J) Brevis Narratio de mandatis imperatoriis et dirigentis Senatus

²) Pamiętniki nuncyusza Arehetti str. 144.

tiQ

fc©**

cesarskich nic nie wskórał. Z rozkazu cesarza 624 klasztorów zostało w cesarstwie zniesionych, dobra ich zabrane na rzecz skarbu, zaprowadzona formalna schyzma niemieckiego Kościoła. Nie lepiej stały sprawy kościelne we Francyi. Złe, które kasatą Jezuitów Klemens XIV odwrócić od Kościoła spodziewał się, olbrzymiało z dniem każdym, dojrzewało szybko. Gwałcąc prawa Stolicy św. i przywileje Kościoła, dawali monarchowie wyborną lekcyę ludom i narodom, jak należy nie szanować i zabierać się do obalenia świeckiej, królewskiej władzy. Zakłopotany tylu naraz sprawami Pius VI, nie miał czasu odpowiedzieć na lutowy list Katarzyny. Nuncyusz tłumaczył, uniewinniał Papieża przed Stachelbergiem. We wrześniu nareszcie 1782, nadeszła nuncyuszowi odpowiedź Papieża ¹). Pospieszył z nią do Stachelberga, nacierał w imieniu Papieża, aby po trzechletnim wakansie obsadzono już raz przecie połockie arcy-biskupstwo, powoływał się na tylekroć razy zapewnianą i głoszoną wspaniałomyślność carowej dla katolików obydwu obrządków. Przedstawiał i prosił, aby w Petersburgu odstąpiono od nominacyi Sie-strzencewicza, gdyż Papież tego uczynić nie może i nie uczyni nigdy; że carowa sama jest tej zwłoki przyczyną, nie chcąc czy nie dozwalając, aby biskup odwołał czerwcowy dekret. Chytry Stachelberg zdawał się potakiwać nuncyuszowi, równocześnie pisał do Petersburga o instrukcye dla siebie i odpowiedź na list Papieża. Przysłano mu je. Ecce fulmen! spadł piorun, pisze w swym pamiętniku nuncyusz, a piorun, który przewidzieć można było, gdyby nuncyusz miał tyle dyplomatycznej przezorności, ile w sprawie Jezuitów i Siestrzencewicza rozwinął gorliwości. Katarzyna odpowiedziała z zuchwałością, jakiej tylko obrażona duma kobiety jest zdolną. „Jej to ma zawdzięczać Papież, że władzę swą dzierży jeszcze nad katolikami Eosyi; wnet z niej ogołocony zostanie, a katolikom nie będzie wolno swej wiary publicznie wyznawać, jeżeli życzenia jej co do Siestrzencewicza i Benisławskiego nie zostaną natychmiast spełnione. Dłużej uwodzić się nie da, nie ścierpi tego jej godność ; swoją i katolickiego Kościoła szkodą, nauczy się

x) Utrzymują nie bez pewnej podstawy, że nuncyuszowi przysłano kartę białą z podpisem Papieża, na której on miał w imieniu Papieża rozstrzygnąć sprawę Siestrzencewicza. Dowody na to są te, że 1) poznano charakter ten sam, którym pisane były inne listy nuncyusza; 2) sposób przedstawienia rzeczy zgadzał się co do treści i co do wyrazów zupełnie z tem, co nuncyusz zwykł był w tej sprawie przeâstawiaé Stachelbergowi. (De conservata in Älbo-Russia Soc. J es. comentarius pag. 159).

Papież, że nie może opierać się sprawiedliwym żądaniom Kata rzyny II. Niech jej już Papież o nic nie prosi, za nikim niech się nie wstawia, bo nic nie uprosi, niczego nie uzyska“. Była także znacząca wzmianka o unitach. „Papież nie może nie wiedzieć, że wielka część białoruskich katolików należała do naszej prawosławnej religii, że ich przodkowie przyjęli rzymską wiarę w skutek prześladowań doznanych od Polaków i w skutek podejść i podstępów (par les artifices) rzymskich księży. Ci więc oczekują tylko skinienia (le moindre signal), aby powrócili do naszej prawosławnej wiary, którą porzucili wbrew swej woli, której ślady wyryte głęboko w ich sercu, której dogmata są o tyle droższe dla ludzkości, że nigdy nie zostają w sprzeczności z zasadami rządu i władzą cywilną, z dobrem i policyą państwa“ a). A więc pod grozą zerwania dobrych stosunków z Rzymem, pod grozą prześladowania łacinników, a przepędzenia na schyzme unitów domagała się carowa, aby jej woli sh'ło się zadosyć.

Dopiero teraz zrozumiał nuncyusz, doświadczywszy sam na sobie to, czego w Siestrzencewiczu i Jezuitach zrozumieć nie chciał, samowolę carowej. „Fuisset slultuni sine vi contra vim pugnare“, „nie mądrą byłoby rzeczą, pisze w swym pamiętniku, opierać się przemocy, nie mając sił potemu, i wszystkiego obawiać się należy od tej, która przywykła, aby w jej państwie wiatry i burze ją słuchały, która nikogo równym sobie nie uzna, a wpada w gniew szalony i swej furyi wodze popuszcza, gdy coś nie stanie się na skinienie jej woli¹' ²). To też Pius VI w liście z 11 stycznia 1783, lubo żali się, że carowa takim zawrzała gniewem, gdyż żądania jego tak do nominacyi arcybiskupa połockiego, jak i co do odwołania siestrzencewiczowskiego dekretu są słuszne i sprawiedliwe, to jednak zezwala na wszystko i zapowiada, że wyprawi w tym celu swego do Petersburga nuncyusza ³). Zmieniła ton carowa. Wyprawiła do Ojca Św. list w najgrzeczniejszych sformułowany wyrazach, poleciła swemu posłowi w Warszawie, aby najuprzejmiej podziękował nuncyuszowi za tak szczęśliwe pośrednictwo ; słowem grała wobec Piusa VI tę samą rolę, jaką tylekroć a zawsze z korzyścią swoją wobec króla Stanisława i Rzpltj polskiej odgrywała.

*) Ms. Archiw. watyk. Copia tirata clal dispaccio originale dell Impératrice di Russia al suo ambasciatore in Varsavia. ł) Pamiętnik nuncyusza Arehetti str. 150.

s) Ms. Archiw. watyk. Copia délia lettra scrittâ da sua Santita alV Impératrice di Russia.

Nim jednak dalszy przebieg tej peterburgskiej legacyi opowiemy, wrócić nam wypada do białoruskich Ojców.

Po odjeździe carowej odbyły się festyny kościelne świetne a wystawne w Połocku. Konśekracya najprzód oficyała Posławskiego na biskupa in partibus sufragana dla Inflant. Zjechał na ten akt biskup Siestrzencewicz i dwaj wileńscy sufragani Łopatyński i To-wiański¹). Siestrzencewicz swoje imieniny w tymże kologium obchodził. Już pierwej w nagrodę za otwarcie nowicyatu, zrozumiawszy, że to przyjemną będzie biskupowi rzeczą, podniósł wiceprowincyał rezydencye w Mohylewie i Mścisławiu do znaczenia kolegiów, teraz na solennem nabożeństwie 8 maja dziękował biskupowi publicznie 0. Rakety, sekretarz wiceprowincyała, za otwarcie nowicyatu, Jezuita zaś Michał Korycki opiewał jego pochwały w długim poemacie, ogłoszonym najprzód w Wilnie, a potem w dzienniku Murra ²). Było już oprócz 10 pierwszych 17 innych nowicyuszów, między temi Rafał Lipski, wielkich zdolności młodzieniec, ale ten zgasł na suchoty jeszcze przed ukończeniem nowicyatu; był zaś synem owego kasztelana Lipskiego, który za przywróceniem zakonu na wielkim sejmie publicznie przemawiał. Zawitał też w progi połockiego kolegium carewicz Paweł z swoją małżonką Maryą. Świeżo po ślubie młody ten książę, w którym jak mówiono, nie płynęła krew Romanowów, a który czuł w sobie jakiś niewymowny pociąg do katolickiej wiary, wybierał się na wojaż na zachód Europy. Odwiedziny jego w Połocku, miały cechę więcej poufną, familijną jak oficyalną. Z wielkiem skupieniem ducha był obecny katolickiemu nabożeństwu, wraz z małżonką zstąpił z tronu, zbliżył się do ołtarza, prosił jednego z otaczających go księży, 0. Lenkiewicza, aby mu znaczenie każdej ceremonii tłumaczył. Więcej jak godzinę czasu poświęcił zwidzeniu świątyni, wszedł następnie we wnętrze kolegium, nawet do sali nowicyatu, żartował z starszego już wiekiem brata nowicyusza, że tak późno poświęciwszy się Bogu,

J) Ten Towiański, uczeń niegdyś Klemensa XIV w Rzymie, sam także Franciszkanin, szczerze pracował nad wykonaniem kasacyjnego breve i nawet do fortelów się ociekał. Później jednak, obojętność czy niechęć jego dla Jezuitów stopniała. Roku 1782 celebrował w połockim kościele i prowadził pro-cesyą Bożego Ciała; w kilka dni potem gdy zaniemógł, kazał się zawieść do kolegium i tam w otoczeniu i wśród modlitw Jezuitów, umarł (20 czerwca). Jezuici wyprawili mu solenne egzekwie. Odtąd inne zakony zaczęły łaskawiej poglądać na Jezuitów.

zdobyć chce podstępem niebo, od Ojców żądał wyjaśnienia instytutu, reguł, systemu nauczania itd. Podczas stołu miał do otaczających go panów polskich powiedzieć, aby nie oddawali swych synów do Petersburga, bo tam narażeni są na zepsucie, jak to zwykle w stolicach bywa; słowem we wszystkiem okazał się jako człowiek poważny, myślący, badający rzeczy trzeźwo, a katolicyzmowi szczerze życzliwy. Do granic carstwa odprowadzał go marszałek szlachty Snarski, przy pożegnaniu przesłał Paweł ukłony Ojcom; — już wtedy wróżono sobie pomyślny dla katolicyzmu obrót rzeczy pod rządami tego książęcia x).

Wschodziła też Jezuitom nowa gwiazda. Wszechwładny do niedawna Czerniszew, ustąpić musiał miejsca Potemkinowi. Aby trzymać go w dali od stolicy, ofiarowano mu urząd gubernatora Moskwy. Zaniepokoiło to Jezuitów, tracili w Ozerniszewie szczerego a potężnego orędownika. Było to już w lutym 1782, kiedy właśnie agitowała się sprawa nominncyi arcybiskupa i jego sufragana. Powracał po świeżych tryumfach nad Puhaczewem generał Michelson, bawił dni kilka w Połocku, odświeżył dawną swą przyjaźń z obecnym tam Benisławskim, któremu też dopomógł do biskupstwa, przedstawił go bowiem Potemkinowi, jako najgodniejszego biskupiej mitry dla swej nauki i cnoty. Potemkin poznawszy bliżej owego kanonika ex-Jezuitę, rozmiłował się w nim, brał go z sobą często do powozu, a Benisławski do zakonu zawsze przywiązany, umiał najlepiej dla Jezuitów usposobić nowego carowej faworyta, tak że Ojcowie znaleźli w nim równie łaskawego jak Czerniszew, ale nierównie potężniejszego protektora.

Tymczasem wyszedł ów ukaz carowej mianujący Siestrzence-wicza arcybiskupem mohylewskim. Ukaz oddawał ponownie wszystkie zakony pod jurysdykcyę i władzę arcybiskupa. Zaniepokoiło to białoruskich Ojców. Wiceprowincyał wystosował dwa listy, jeden do gubernatora mohylewskiego Paska, drugi do Siestrzencewicza W obydwóch listach przypominał łaskawość i wyraźną wolę impe-ratorowej, która po kilkakroć najuroczyściej upewniała, że Jezuitom według swego instytutu żyć pozwoli ; instytut zaś ten nie dopuszcza żadnej zewnętrznej władzy w zarządzie zakonu. Gubernatora prosił, aby rzecz tę tak przedstawił w Petersburgu, aby ztamtąd niewątpliwą dano biskupowi wskazówkę, że do Jezuitów swej władzy nad

J) Murr: Journal zur Kunstgeschichte und Litteratur Tom XI, zakonami rozciągać nie powinien. Biskupowi zaś zagroził, źe skoro instytut zostanie w swej istotnej części naruszony, to się ojcowie rozbiegną, gdyż Klemensowe brève nie było właśnie czem innem, tylko poddaniem zakonu pod władzę biskupów, a wtenczas on odpowie przed imperatorową.

Potrzebne były owe listy. Siestrzencewicz bowiem ledwo zamianowany arcybiskupem, powołał dwu mścisławskich Jezuitów Gieryka i Łomińskiego, bez porozumienia się z wieeprowincyałem na proboszczów do Petersburga i Moskwy. Uśmiechały się Jezuitom te misyonarskie stacye, ale nie w ten sposób przyjść na nie chcieli. To też mścisławscy Jezuici nie ruszyli się z miejsca, biskup zaś czy to w skutek wiceprowincyalskiego listu, czy to, co prawdopodobniejsza, źe otrzymał przestrogę z Petersburga, nie nalegał wcale o wykonanie swego rozporządzenia. Potrzeba jednak było obmyśleć środek, aby się raz na zawsze uwolnić od mieszania się biskupa w zarząd zakonu. Najskuteczniejszy środek wydawał się przeznaczyć zakonowi jenerała. Ale jak tego dopiąć?

Objął był po Czerniszewie, jak powiedzieliśmy, najwyższą w państwie władzę Potemkin. Wyprawiając się na Krym, zjechał w czerwcu 1782 r. do Połocka, a z nim Benisławski. Korzystano z tej okoliczności, i Benisławski dokazał tyle u wszechwładnego ministra, że ten przyrzekł w niedługim czasie przysłać z Petersburga dekret carowej, pozwalający na wybór jenerała. Potęga, jaką wywierał ten faworyt na umysł carowej, pozwalała mu czynić tak stanowcze obietnice i dopełnić takowych. Przyczynić się też mogła ta okoliczność, że zwlekanie z odpowiedzią z Rzymu w sprawie arcyciskupa, drażniło carowę, na przekor więc Rzymowi, pozwoliła tem chętniej na wybór jenerała, wiedząc, że ta rzecz nowe ze strony burbońskich dworów wywoła protesty, i nowych dla kuryi rzymskiej kłopotów stanie się przyczyną. Jakoż w kilkanaście dni zaledwie, bo 4 lipca, wyszedł ukaz carowej tej treści: „Pozwalamy najłaskawiej Jezuitom w naszern państwie zostającym, aby z pośród siebie wikaryusza jeneralnego obrali, który według zdania swego wyznaczy prowincyałów i przełożonych. O wspomnionym wyborze mają uwiadomić przez r. k. metropolitę moliylewskiego nasz senat rządzący, senat zaś uwiadomi nas. Ten sam senat postanawia, źe lubo tea zakon winien podlegać swemu własnemu pasterzowi arcybiskupowi mohylewskieinu, to jednak tenże arcybiskup ma pilnie przestrzegać, aby instytut zakonu w całości bez najmniejszego naruszenia, o ile to się zga i za z naszurn prawami państwa był zachowany. O tem najwyższem nąjjaśn. monarchini zezwoleniu, kazał senat uwiadomić gubernatorów mohylewskb go i połockiego, niemniej jak jenerał-gubernatora i arcybiskupa mohy-lewskiego, aby ten najwyższy rozkaz oznajmili zakonowi Jezuitów, i każdy z nich swój obowiązek wypełnił“ ¹).

Wiadomość o tym ukazie zaniepokoiła mocno nuncyusza. Dowiedział on się od jakiegoś ex-Jezuity Polaka, bawiącego w Warszawie, ale nie umiał sobie wytłumaczyć genezę tego „dziwacznego“ ukazu. Miał w podejrzeniu „nieposłusznych“, którzy tym sposobem „chcieli przeciąć drogę“ biskupowi, aby się do ich zakonu nie mięszał. To znowu domyślał się, że to dwór petersburgski nakazał ten wybór, aby wszelką odpowiedzialność usunąć od Siestrzencewieza i umożebnić mu żądane odwołanie czerwcowego dekretu. Podej-rzywał nawet Siestrzencewieza, że on tę myśl podał, aby zerwawszy z Jezuitami, wobec Stolicy św. mógł stanąć niewinnym i otrzymać paliusz *). Domysły te nie prowadziły do niczego.

Siestrzencewicz z swej strony czuł się do żywego upokorzonym tym carskim dokretem, zwłaszcza, że się to wszystko działo po za jego plecami, bez jego wiedzy i z widocznym uszczerbkiem jego wielkorządów nad zakonami. Czy to nie wiedząc, że dekret ten był owocem wdania się Potemkina, czy to korzystając z jego nieobecności w stolicy, dosyć, że przesłał na ręce kniazia Wiaziem-skiego, prezesa rządzącego senatu energiczny memoryał, którym domaga się, aby Jezuici posłuszni mu byli nietylko jako pasterzowi i biskupowi, ale jako jenerałowi zakonu, gdyż lipcowy dekret pozwala im tylko na wybór wicejenerała. Na wniosek kniazia Wia-zemskiego wydał rządzący senat reskrypt z d. 12 września 1782 r., poddający Jezuitów pod władzę arcybiskupa, jako rzeczywistego jenerała wszystkich zakonów ³).

x) Z Archiwum watyk. Równocześnie ogłoszony w dzienniku Murra T. XI, str. 323.

²)    Ms. Archiw. watyk. Depesza do sekret, stanu bez daty.

³)    „Uwiadamia się was, są słowa ukazu, przewielebny arcybiskupie mohy-lewski, że w świeżym ukazie najjaśn. monarchini z dnia 25 czerwca (4 lipca) wyraźnie polecono Jezuitom, że ten zakon tj. jezuicki, obowiązany jest do posłuszeństwa swemu prawdziwemu pasterzowi, arcybiskupowi mohylewskiego kościoła; senat więc trwa w tej nadziei, że Jezuici dowiedziawszy się o tej najwyższej woli najjaśn. monarchini, zupełnie i bez oporu przestaną odwoływać się na statuta swego zakonu, i odmawiać Wam arcybiskupowi mohylewskiemu winnego jako jenerałowi zakonu posłuszeństwa, i nie odważą się na potem, otrzymawszy tak jasne rozkazy, pójść za przykładem jezuickiego prowineyała,

Była to tylko iluzoryczną ta jeneralska władza Siestrzence-wicza nad Jezuitami. Na cóż się przydały najsurowsze rozkazy senatu, aby Jezuici słuchali arcybiskupa jako jenerała, kiedy ukaz carowej wzbraniał temu arcybiskupowi nadwerężyć choćby w najdrobniejszej rzeczy ich istytutu? Instytut ten nie dopuszczał żadnej zewnętrznej władzy w zarządzie zakonnym ; taką zewnątrzną władzą był arcybiskup, i nic tu nie pomogło, że tego arcybiskupa nazwano jenerałem zakonu, gdyż instytut nie dozwala jenerała, któryby nie był z łona zakonu i profesem zakonu. Dekret senatu mógł pochlebiać dumie Siestrzencewicza, mógł nieco osłodzić gorzką pigułkę przysłaną z Petersburga za mścisławskich Ojców samowolnie na rnisye wyznaczonych, zamyślał on z niego zrobić Jezuitom arcy-niemiłą niespodziankę — ale rzetelnej władzy nad zakonem ukaz ten nie dawał mu żadnej, tembardziej, że wezwany był tu do walki nie tyle zakon jezuicki, jak potężny faworyt, główny sprawca lipcowego dekretu, Potemkin.

Dlatego dziwnemi wydawać się muszą rozumowania nuneyusza i różowe nadzieje na tle powyższego reskryptu senatu osnute. Sie-strzencewicz, który aż do tego czasu, mimo częstej z nuncyuszem korespondencyi, ścisłe co do blizkiego wyboru jenerała zachował milezenie, otrzymawszy wrześniowy reskrypt senatu, przesłał mu go sekretną drogą, załączając i lipcowy dekret carowej, z następującym wstępem: „Do rąk samego (soli) nuneyusza w Warszawie. Dowiedział się biskup, że 0. Czerniewicz wszystko tak urządził, iż otrzymawszy od najjaśn. monarchini pozwolenie na wybór jenerała, pewny być może sufragiów, czyli głosów na korzyść swej osoby. Chcąc temu zapobiedz, (huic rei obviando) biskup prosił i otrzymał to, co w dołączonym tu dekrecie z dnia 12 września czytać można. Oprócz tego zawdzięcza on pewnemu szczególnemu swemu protektorowi (singulari suo cuidani f'autori, czy Wia-ziemskiemu?), że cesarzowa nie zezwoliła na wybór jenerała, ale tylko na wybór wikaryusza jeneralnego. Wybór ten pod przewodnictwem 0. Czerniewicza dokonał się dnia 10 paźdz. i dni następnych, a wypadł, jak było można przewidzieć, pomyślnie dla niego“¹). ¹

Pomijając oczywiste kłamstwo, że zabiegami Siestrzencewicza stało się, iż tylko na wrybór wicejenerała zezwoliła carowa, — gdyż Jezuici ani prosili, ani chcieli prosić o wybór jenerała z tym tytułem, — widoczna, że biskup wobec agitującej się w Ezymie sprawy o swoją prekonizacyę chciał dać dowody swej lojalności dla św. Stolicy. Nie tak jednak zrozumiał te słowa nuncyusz : „Drugie pismo (wrześniowy reskrypt senatu) uważam, pisze nuncyusz, za skutek oburzonego charakteru biskupa z Mało. Prawdopodobna, że nieporozumienie między biskupem a nieposłusznymi, poczęło wydawać swój owoc ; biskupowi otwierają się oczy, poznaje teraz, że wpadł w połapkę onym swoim listem pasterskim (pozwalającym na otwarcie nowicyatu), który dozwolił nieposłusznym rozwinąć żagle nadzbyt zuchwale, jak to zwykli są czynić przy nąjlekszym pomyślnym wietrzyku. Gdyby prawdą było (a więc nuncyusz nie bardzo wierzył biskupowi), że ks. biskup „starał się za-pobiedz wyborowi pseudo-jenerała, chociaż mu się to nie udało, to jednak coś zrobił, co należało do jego obowiązku... Pewną jest rzeczą... że biskup niechętnie widział nierozsądne przedsięwzięcie nieposłusznych. Nie śmiem powiedzieć, czy to jego nieukontento-wanie powstało z ambieyi, aby on sam rządził całem duchowieństwem w tych tam ziemiach... czy też, że poznał aż nadto, że zamiar ten (wybór jenerała) jest nieważny i irregularis i dlatego chce położyć w jaki sposób tamę ich nieposłuseństwu. Cokolwiek-bądź... skutki tego drugiego ukazu carowej nie sprzyjają nieposłusznym. W moc tego reskryptu zaniechać mają zupełnie i natychmiast, stosownie do rozkazu carowej, onych wiecznych o d w o ł y w a ii się na swoje statuta — więc zakon jezuicki nawet już przez sen przypuścić nie może, że istnieje w Białej Rusi ; statuta jego zniesione zostały przez Watykan, a cesarzowa nakłania się do tego, aby w jej państwie nie istniał więcej. Nieposłuszni przestaną Wam, słowa są dekretu, odmawiać winnego posłuszeństwa, jako swemu jenerałowi; biskup Siestrzencewicz więc jest ich jenerałem, a wybór Czerniszewa był czystą psotą i komedyą. Sama cesarzowa uważa ter z ex-Jezuitów za księży świeckich, ponieważ nie mają praw własnych i szczególnych... ani też nie mają innego przełożonego tylko biskupa“¹). Jakąkolwiek wartość mają te rozumowania wobec

D Ms. Archiw. watyk. Depesza do sekretarza stanu kardyn. Palavicini z d. 6 listop. 1782.

ścisłej loiki, to jednak świadczą one o nieszczególnym politycznym zmyśle nuncyusza, kiedy mniemał w dobrej wierze, że na te następstwa wrześniowego reskryptu senatu zgodzi się carowa.

W dziesięć dni potem pisząc do sekretarza stanu, zmienia nuncyusz nieco swe zdanie co do Siestrzence wieża, że nietylko za współudziałem, ale wbrew niemu, i mimo jego usilnych powtarza;!, wybór pseudo-jenerała dokonał się ; biskup nie zaniedbał obowiązku swego. Z tejże depeszy do kard. Palavieini pokazuje się, że nuncyusz przesłał dokładną instrukcyę Siestrzeneewiczowi, chwaląc go za opór w wyborze pseudo-jenerała, a pouczając jak ma sobie postąpić na przyszłość. Doradzone przez nuncyusza środki świadczą, jak mało znał stosunki katolickiego Kościoła w Rosyi, zmierzały one jednak do tego. aby możliwą uczynić Papieżowi prekonizacyę Siestrzencewicza na arcybiskupa. Polecał np. biskupowi, aby wybór ten uważał zawsze za nieważny, i o ile może, niech jawnie go nagania, nieposłusznych niech uważa za księży świeckich i nie jako jenerał, ale jako pasterz i biskup niech nad nimi sprawuje władzę. Zachęcał dalej, aby biskup tej swojej jurysdykeyi w żaden sposób wokonywać nie zaniedbał, aby nad każdem kolegium i domem postawił swego duchownego delegata, któryby był razem rządcą domu. Uczyniwszy to, niech uwiadomi o tern Ojca Św., niech się oświadczy z gotowością winnego Stolicy św. posłuszeństwa, niech się przyzna do winy, którą w ten przynajmniej sposób naprawić pragnie. Uczynić to potrzeba jak najprędzej, aby sprawa unickiego arcybiskupa tak nagląca, oraz sprawa prekonizacyi Siestrzencewicza na chwilę zawieszona, raz do skutku przyprowadzoną została ¹). Surdo cecinit. Siestrzencewicz ani chciał ani mógł przyznawać się do winy, tein mniej naznaczać z ramienia swego świeckich delegatów czy inspektorów, którzy by czuwali nad „nieposłusznymi“, zarządzali ich osobami lub mieniem.

W ciągu tych żmudnych a bezowocnych korespondeneyj, zwołał wiceprowincyał jeneralną kongregacyę XXtą z porządku, a Iszą połocką na dzień 10 paźdz. 1782 , poświęcony Franciszkowi Borgii, trzeciemu jenerałowi zakonu. Mam pod ręką akta tej kon-gregacyi a). Zasiadło w niej 30 profesów. Na posiedzeniu Iszem ² 3 (11 paźdz.) obrano prezesem elekcyi (nie kongregacyi) jednozgodnie wiceprowincyała Czerniewicza, zadecydowano, że tym profesom, którzy po kilku latach spędzonych w skutek Klemensowego breve extra societatem do zakonu powrócili, przysługuje prawo wyboru i wybierania. Następnie zdał 0. Czerniewicz relaeyę z tego, co się od chwili ogłoszenia kasacyjnego breve w innych krajach wydarzyło, równie jak z wypadków tyczących się zakonu na Białej Rusi. Zaczem przystąpiono do wyboru sekretarza elekcyi, wybór padł na 0. Lenkiewicza; wybrano następnie klucznika, który w sam dzień elekcyi zamknąć ma wyborców ; w podobny bowiem sposób jak kardynałowie w conclave, zamykają się i Jezuici w elekcyjnej sali, dopokąd swego jenerała nie obiorą. Tą rażą 0. Stanisław Gumkowski miał zamknąć wyborców. Aliści już na drugiem tegoż dnia posiedzeniu wcale niemiła niespodzianka. Prefekt kongregacyi przyniósł i odczytał list Siestrzencewieża i ów wrześniowy edykt rządzącego senatu, ustanawiający arcybiskupa jenerałem zakonu, i nakazujący bezzwłoczny posłuch bez żadnego odwoływania się na instytut. B;yło nieco zamięszania między Ojcami, ale wnet odzyskano krew zimną i sprawę tę odłożono na następne posiedzenie 12 paźdz. W dniu tym odczytano dekret carowej z 25 czerwca, pozwalający na wolny wybór jeneralnego wikaryusza; po krótkiej więc dyskusyi odpowiedziano Siestrzencewiczowi lakonicznie : „że używać będą praw przysługujących sobie do wolnej elekcyi jeneralnego wikaryusza“. Dopełniono jeszcze na tern i na 4tem posiedzeniu innych formalności kongregacyi, zmieniono rotę przysięgi o tyle, że do formuły: „Biorę na świadka Boga, który jest przedwieczną mądrością, iż tego obieram i mianuję jenerałem zakonu, którego uważam za najzdolniejszego do dźwigania tego ciężaru, włożono słowa: obieram i mianuję dożywotnym wikaryuszem jene-ralnym z zupełną władzą jenerała zakonu tego, którego uważam itd. Perpetuitas ta czyli dożywotność wdadzy wikaryusza tak miała być w myśl kongregacyi rozumianą, „że władza ta trwać będzie, dopokąd po przywróceniu całego zakonu (czego sobie życzymy i czego się spodziewamy) nie będzie można przystąpić do wyboru jenerała“. Dzień 17 paźdz. jako oktawę św. Franciszka Borgii, przeznaczono na samą elekcyę. Po wysłuchaniu mszy św., którą odprawił 0. Czerniewicz, weszli parami Ojcowie do swego conclave, 11 octobńs (Arckiw. Jezuitów polskich) Vide: Institutum Soc. Jesu wydanie rzymskie r. 1869 T. I, str. 418—420.

tymczasem nie należący do elekcyi Ojcowie i bracia śpiewali hymn Veni Creaior. Zamknięci już elektorowie, odmówili raz jeszcze Veni Creator i po odprawieniu całogodzinnej modlitwy, przystąpili do wotowania. Po piatem wotowaniu większość głosów padła na wice-prowincyała 0. Ozerniewicza. 1 natychmiast sekretarz elekcyi sformułował i podpisał następujący dekret: „Gdy na pełnej i prawowitej kongregacyi, policzywszy wszystkie głosy, większość wszystkich głosów mianowała i obrała W. O. Stanisława Ozerniewicza, ja Gabryel Lenkiewicz powagą Stolicy św. i całego zakonu obierani wspomnionego 0. Stanisława Ozerniewicza dożywotnym wikaryuszem jeneralnym z zupełną władzą jenerała zakonu, w imię Ojca i Syna i Ducha św. Amen“. — Następnie przystąpiono do ucałowania ręki nowego wikaryusza (ten jest jedyny wyszczególniający zaszczyt, jaki oddają Jezuici najwyższemu swemu przełożonemu), odmówiono Te Denni i znów parami powrócono do kościoła, podczas gdy inni Ojcowie i bracia śpiewali hymn zacharyaszowy Benedictus Dominus Deus Israel itd. Już tylko jedno odbyło się posiedzenie, na którem zawotowano, że tym; którzy powrócili do zakonu, liczą się lata spędzone na świecie od chwili kasaty, gdyż wbrew swej woli stan swój odmienili, a z heroiczną cnotą doń powrócili. Przybył albowiem do Połocka powracający z Krymu Potemkin, i zawezwał wikarego generalnego, aby na wyraźny rozkaz carowej natychmiast udał się do Petersburga.

Przybycie Potemkina było połockim Ojcom bardzo na rękę. Pokazali mu bowiem ów wrześniowy reskrypt senatu, przysłany sobie przez Siestrzencewicza, a niweczący na pozór ów przywilej czy konsens carowej, uzyskany na instancye ministra faworyta. — Ten przeczytawszy pismo „wiem, powiedział, czyja to sprawa, ale bądźcie dobrej myśli“. Wróciwszy do Petersburga, strofował kniazia Wiaziemskiego, kniaź tłumaczył się tem, że dał się podejść arcybiskupowi. Położono tedy ten wrześniowy dekret ad acta.

Do Siestrzencewicza wyprawiono w myśl edyktu carowej z dnia 25 czerwca dwóch Ojców, którzyby mu o dokonanym wyborze donieśli, on zaś miał donieść o tem rządzącemu senatowi. Świadomi jednak niechęci i niełaski biskupa, wysłali przed sobą kanonika Benisławskiego, który bez najmniejszej ogródki rzecz całą biskupowi opowiedział. Zmiękł biskup, obawiał się bowiem gniewu potężnego faworyta, delegatów kongregacyi przyjął łaskawie i gościnnie i z nader grzecznym listem do wicejenerała odprawił ; wicejenerał zaś zamianowawszy prowincyałem 0. Franciszka Kareu i nowych rektorów dla pojedynczych kolegiów i domów, wyruszył dnia 25 paźdz. w towarzystwie 0. Lenkiewicza do Petersburga, gdzie jak pierwej Czerniszew, tak teraz Potemkin przedstawił ich carowej. „Jak was dotąd broniłam, bronić nie przestanę“, upewniała Katarzyna, przywołała zaś Ojców w tym głównie celu, aby poinformować się co do systemu nauczania.

Jakoż znajduję w archiwum polskich Jezuitów wygotowany plan nauk podany rządowi 1785 r. Trudno jednak uwierzyć, aby na tem się ograniczały konferencye z Jezuitami, zwłaszcza, że ci aż do lutego 1788 r. w Petersburgu pozostali, zdaje się więc, że układano w tym czasie wspólnie z Potemkinem plan nie nauk, ale negocyacyi z Rzymem. Carowa niecierpliwiła się zwłoką w sprawie arcybiskupstwa mohylewskiego, gotowTą była posunąć się do jawnego prześladowania katolików, chociaż chcąc uchodzić za wspaniałomyślną i tolerantkę, nie na rękę jej były wszelkie represalia, mianowicie na łaeinników wywierane. Jezuici czuli aż nadto, że lubo to, co dotąd w sprawie swego zakonu uczynili, z sumieniem i przekonaniem ich nie było sprzeczne — wychodząc bowiem z tej słusznej i sprawiedliwej zasady, że nie będąc zniesieni w Państwie Rosyjskiem rządzić się mogą swym instytutem we wszyst-kiem, a więc i w wyborze naczelnego przełożonego — zawsze jednak wybór ten dokonany bez poprzedniego uwiadomienia św. Stolicy, daleko od Rzymu, pod osłoną sehyzmatyckiego rządu, wymagał wyraźniejszego Stolicy św. zatwierdzenia. Akta gongregacyi zawierały niejedno wyrażenie zbyt śmiałe n. p. to: breve démentis XIV, quo Societatem Jesti extra imperium Rossia-cum degentern extinxerat, chociaż bowiem breve to nie zostało ogłoszone w Rosyi, a więc i swego skutku mieć nie mogło, to jednak ani Klemens XIV, ani sam tekst breve nie wyklucza od ogólnej kasaty cesarstwo Rosyi. Albo słowa sekretarza elekcyi: auctoritate Sedis apostolicae eligo et nomino itd. Ta auctoritas była co do sekretarzy innych jeneralnych elekcyi ważną i niewątpliwą, gdyż elekcye te odbywały się w myśl instytutu zatwierdzonego przez Papieży i pod okiem Papieża i obrany jenerał po zatwierdzenie swoje udawał się do Papieża; ale na onej połockiej elekcyi, którą reprezentant Ojca Św. nuncyusz Archetti uważał za czyn nielegalny i nieważny, nie mógł sekretarz występować z taką pewnością i pełnością papiezkiej władzy. Były przecie między samymi ex-Jezuitami podzielone jeszcze zdania co do legalności istnienia zakonu; zachodziły też niejakie wątpliwości co do osobistych usposobień Piusa VI, który żadnym autentycznym dokumentem nie był wypowiedział, że przyzwala na to, co się na Białej Rusi z Jezuitami działo. Odważywszy się na krok tak stanowczy, jakim był wybór przełożonego z jeneralską władzą, potrzeba było dla uspokojenia własnego sumienia, otrzymać zatwierdzenie papiezkie i nie wątpię na chwilę, że w przewidzeniu tego zatwierdzenia Stolicy św. do czego znów pomoc swoją ofiarował Potemkim, przystąpili po-łoccy profesowie do aktu elekcyi. Utwierdza mię w tern przekonaniu ta jeszcze okoliczność, że równocześnie z pobytem Jezuitów w Petersburgu przypada legacya rzymska ex-Jezuity kanonika Be-nisławskiego w tymże czasie do Petersburga przywołanego.

Katarzyna bowiem uprzedzając Piusa VI postanowiła wyprawić posła do św. Stolicy. Poseł ten występował w imieniu carowej, a miał bardzo ścisłe i stanowcze instrukcye. Nie zatrzymując się w Warszawie, porozumieć się tylko miał z wiedeńskim nun-cyuszem Garampi i rosyjskim posłem w Wiedniu Galicynem i dążyć najkrótszą drogą do Rzymu. Tam z pominięciem wszelkich wizyt i negocyacyi z kardynałami i kuryą, zażądać miał natychmiastowego posłuchania u Ojca św. Na audyencyi prosić miał o trzy rzeczy — o prekonizacyę arcybiskupa Siestrzencewieża, o prekoni-zacyę sufragana Benisławskiego, o zatwierdzenie Jezuitów na Białej Rusi, mianowicie zaś aktów połockiej kongregacyi. Żądania te miał poseł przedstawić w ten sposób, że odmówienie jednego z nich, pociągnie za sobą zupełne zerwanie układów.

Dnia 21 lutego 1783 r. przybył Benisławski do Rzymu i za pośrednictwem Monsign. Santyni otrzymał jeszcze w tym dniu posłuchanie u Papieża. Wyprzedziła go wiele wcześniej fama, wieść o jego poselstwie. Pius VI tedy wyprawił spiesznie list do carowej datowany 11 stycznia, o którym wspomnieliśmy wyżej, oświadczając się z gotowością zadośćuczynienia woli carowej i wysłania w tym celu swego legata do Petersburga, i poświęcenia sufragana w Rzymie, jeżeli się to podoba carowej. Dyplomacya więc nie wątpiła na chwilę, że to będzie sprawa prekonizacyi, co do trzeciego punktu poselstwa zdawała się być uspokojoną notami, o których powiemy niżej. Na pierwszem bowiem posłuchaniu Papież przyjął posła carowej najuprzejmiej. Mówił wiele pochwał o carowej, pytał następnie jaki jest cel tego poselstwa? Po wyjaśnieniu Benisławskiego odrzekł Papież: „nic nie mam przeciw tobie, będziesz biskupem, ale Siestrzencewicz wyrządził mi krzywdę, otwierając bez mojej wiedzy nowieyat Jezuitom“. Na to Benisławski: „stało się to na wyraźny rozkaz imperatorowej“. — „Jeżeli tak, odparł Papież, chcę zapomnieć mej krzywdy, ale co do paliusza, to czekać muszę na odpowiedź carowej względem grecko-unickiego arcybi-skupstwa w Połocku“. Dopytywał się pilnie o Jezuitów, o ich jenerała i jego elekcyę czy ja nakazała wyraźnie carowa? Gdy Benisławski odpowiedział, że tak — „nie sprzeciwiam się temu“, odrzekł Papież. „Rozmawialiśmy razem prawie dwie godziny“, donosi Benisławski księciu Potemkinowi. Aliści na drugiej już audyencyi Pius VI okazał się twardym i nieużytym ; pracowała nad nim widocznie intryga burbońskich posłów. „Teraz odpowiada mi Papież nieco obojętnie. Wiem, że w skutek mego przybycia kardynał Bernis i Msgr. Grimaldi poseł hiszpański, wyprawili ku-ryerów do swoich dworów, ale nie znaną mi jest treść ich depesz“¹). Poseł tedy carowej wierny swej instrukcyi, nie bawiwszy długo, przypadł do stóp Ojca Św. i prosił o błogosławieństwo. — Zdziwiony Papież pyta, co to znaczy? Na to poseł: „takie mam instrukcye, abym w razie odmowy jednego punktu mego poselstwa, natychmiast Rzym opuścił“. Podobny dyplomatyczny manewr udać się musi zawsze, gdzie potężniejszy dyplomatyzuje ze słabszym, udawał się carowej zawsze w Polsce wobec słabego króla Stanisława i bezsilnego oporu sejmów, zastosowała go więc i wobec św. Stolicy, nie bez pomyślnego skutku dla siebie.

Na ona stanowczą a nieprzewidzianą odpowiedź, zmienił ton rozmowy Papież, począł dodawać otuchy posłowi i czynić nadzieję, że w końcu te rzeczy ułożyć się jakoś dadzą, i w tym celu chciał mieć od petersburgskiego dworu pisemne upewnienie, że Siestrzen-cewicz nie uchybi w niczem kuryi rzymskiej, od posła zaś żądał, aby punkta swej legacyi wręczył pisemnie ²).

Niemały to był kłopot dla Benisławskiego. Memoryał wymagał wielkiej przezorności w każdem wyrażeniu i słowie, mógł się bowiem łatwo dostać w ręce dyplomacyi, mógł jednym nieostrożnym wyrazem podać jej nową broń. Z drugiej strony należało spieszyć, aby jak najmniej czasu zostawić zabiegom posłów, mianowicie hiszpańskiego i portugalskiego, całą więc noc strawił Benisławski na spisaniu onego memoryału, który ujął w ścisłą loiczną argumentacyę. — Trzech rzeczy żąda carowa. — Przeciw pierwszej

J) Kopia dwu francuskich listów Benisławskiego do Potemkina w Arch. Jezuitów polskich.

ł) Mist. Albo-Eussae Soc. p. 1, lib. IV, cap. 4, 5.

t. j. przeciw prekonizacyi Siestrzencewicza, zarzuca Papież: 1) że nie czekawszy odpowiedzi z Rzymu, przyjął ten prałat tytuł i władzę arcybiskupią; 2) że samowolnie otworzył jezuicki nowicyat. Na pierwsze odpowiada poseł carowej przecząco. Jako nominat przyjmował Siestrzencewicz gratulacyę, ale z tytułem lub władzą arcybiskupa w żadnym publicznym akcie lub dokumencie nie wystąpił. Co do otwarcia nowicyatu, to uczynił biskup na wyraźny rozkaz carowej, któremu sprzeciwić się nie mógł bez wywołania wielkiej burzy przeciw sobie i katolikom. Carowa bowiem niczem się tak nie obrażała, jak gdy jej kto śmiał choćby napomknąć, że Jezuici zniesieni są w jej państwie, nie mógł więc biskup zasłaniać się tym, że władza, jaką ma nad zakonami, nie rozciąga się do Jezuitów, którzy zakonem już nie są. Nie mógł zasłaniać się tekstem owego dekretu propagandy, dającego mu moc nad zakonami o tyle, o ile się to nie sprzeciwia św. kanonom i uchwałom Soboru, żadnym bowiem kanonem, ani żadną Soboru uchwałą nie został zniesiony zakon Jezuitów. Zniosła go konstytucya apostolska, breve Klemensa XIV, ale właśnie ten wyraz co nslilietiones ap o s to lic a e był w onym tekście wbrew zwyczajowi opuszczony. Cóż więc pozostawało uczynić biskupowi, jeżeli nie zastosować się do rozkazu carowej? Na drugi punkt legacyi zezwalał chętnie Papież. Przeciw trzeciemu punktowi trzy główne argumenta podają ci, którym zależy na tern, aby jezuicki zakon zginął ze szczętem : oto że zatwierdzenie białoruskich Jezuitów będzie krzywdą dla burbońskich monarchów, że skompromituje samego Piusa VI, a niesławą okryje pamięć Klemensa XIV. Cóż to za obraza dla królów? Nie obraziła się Katarzyna, gdy na żądanie tych monarchów, żądanie nie poparte nawet dowodami, zniesiony został zakon, dlaczegóż obrażać się mają ciż monarchowie, gdy na życzenie Katarzyny drobna cząstka tego zakonu ocaleje w jej państwie, i prosi o przyzwolenie na to papiezkie? Nie ubliży swemu imieniowi Pius VI, używając tego pozwolenia, carowa bowiem nie kryje się z swą prośbą i z przyczyną swej prośby, powtarza i głosi, że chce zachować Jezuitów, aby katolicką młodzież nie pozbawiała dobrych nauczycieli, a katolicką swych państw ludność gorliwych kapłanów i kaznodziei. Tak umotywowanej prośbie zadosyć czyniąc, żaden Papież nie może ubliżyć sobie. Nie ucierpi też na tem dobra pamięć Klemensa XIV, bo jeżeli ten Papież nie sądził, że ubliży pamięci kilkunastu swych poprzedników, pamięci mianowicie Klemensa XIII, zatwierdzającego tak uroczyście a tak niedawno zakon, i wydal kasacyjne breve; jeżeli nikt ani z dyplomatów, ani z monarchów nie pomawiał i nie pomawia go dlatego o niecześć i nieszacunek dla swych przodków Papieży — to dlaezegożby dobra pamięć Klemensa XIV cierpieć miała na tern, że inny Papież ta samą pełnością władzy, dozwoli resztkom zniesionego zakonu istnieć a istnieć z widocznym pożytkiem chrześcijańskiej sprawy? Rzecz ściśle biorąc, Pius VI nie deroguje w niczem Klemensowemu breve, gdyż breve to ani było ogłoszone, ani jest znane w rosyjskiem państwie, ani nawet spodziewać się można, aby kiedy było uznane i ogłoszone. Carowa bowiem przyrzekła uroczyście katolikom, że nie dozwoli niczego, coby było ze szkodą ich religii. W rozumieniu zaś jej nie mogła być większa szkoda wyrządzana katolikom, jak aby przy takim braku duchowieństwa, kościoły swych kapłanów, szkoły swych nauczycieli zostały pozbawione. Jezuici z swej strony, wiadomo to było całemu światu, prosili i żądali, aby im wolno było zastosować się do Klemensowego breve, dano im w odpowiedzi, że o więcej proszą jak prosić do nich należy, ocalenie więc swoje nie zawdzięczają żadnej intrydze, żadnej świadomie popełnionej swej winie. — Ta jest dokładna treść meinoryału, którego wierną kopię w łacińskim języku mam pod ręką *).

Nazajutrz odczytał Papież ów memoryał,*a uśmiechając się, rzekł do posła carowej: „Dysputą chcesz całą rzecz ze mną ułożyć“. Rzeczywiście przeciw sile tych argumentów nie było co powiedzieć. Bardzo w porę nadeszła odpowiedź z Petersburga na list papiezki. Carowa nader grzecznie i uprzejmie oświadczała się z gotowością przyjęcia papiezkiego legata i załatwienia połockiej sprawy, co do wyświęcenia zaś sufragana, to żądała, aby ten akt odbył się w Petersburgu. Czytano ten list przed Papieżem w obecności kilku kardynałów w kuryi św. oticyum, poczem wprowadzono Benisławskiego. Oznajmił mu Papież przychylną odpowiedź co do dwu punktów, przychodząc z kolei na punkt trzeci, podniesionym głosem zawołał: Approbo So cielatem Jesu in Alba Rossia d eg entern approbo, approbo. Zatwierdzam białoruskich Jezuitów, zatwierdzam, zatwierdzam. Ustne odpowiedzi Papieża tyczące się publicznych spraw Kościoła, mają moc i znaczenie takie, jakby pisemnie

ł) Prośby podawane przez Jks. Benisławskiego ex-Jezuitę, norainata na sufraganią arcybiskupstwa mohylewskiego w czasie swego poselstwa od najjaśn. monarchini rosyjskiej Ojcu Św. Piusowi VI r. 1783 w sprawie Jezuitów białoruskich z rozkazu monarszego. Ms. in fol. str. 6. Archiw. Je z. polsk.

były dane, i nazywają, się w języku teologów i kanonistów: „ Vivae vccis oraculum'¹. Na tem ustnem orzeczeniu Papieża Benisławski poprzestał, nie mógł nawet, zważając na burbońskich dworów zabiegi i intrygę, żądać więcej.

Przeciw wiarogodności tej relacyi, uznanej nietylko przez jezuickich autorów, ale przez ogromną większość historyków, jakiego-kolwiekby oni - bozu byli, występuje w swem dziele: Pontyfikat Klemensa XIV ks. Theiner, nazywając ją fałszem i bajką x). „Utrzymywał to (hat vorgegeben) wprawdzie Bonisławski, a jego bracia, opierając się tylko na słowie jego (bios auf sein Wort), starali się wieść tę wobec całego świata wiarogodną uczynić. W naszych rocznikach pontyfikatu Piusa VI podamy autentyczne doku-menta, tyczące się tej ważnej sprawy, teraz ograniczyć się musimy na tem, wspominając z głęboką naszą boleścią, że Pius VI w skutek opowiadali tego Jezuity (Benisławskiego ex-Jezuity), które bracia jego mieli tę nieroztropność, że jeszcze podczas pobytu Benisławskiego w Rzymie w florenckiej gazecie ogłosili, widział się zmuszonym przesłać królom Francyi, Hiszpanii i Neapolu i portugalskiej królowej protestacyą w trzech uroczystych breve z 29 stycznia, 20 lutego i 11 kwietnia 1783 r. W tych breve upewnia, że nigdy nie myślał i nigdy myśleć nie będzie ograniczyć w czemkolwiek-bądź kasacyjnego breve, swego sławnej pamięci poprzednika Klemensa XIV z dnia 21 lipca 1773 r., że mocno nad tem boleje, iż podobną wieść rozpuszczono między publiczność, i że wcale dalekim jest od tego, aby w najdrobniejszej części pochwalił to, co biskup maleński uczynił względem Jezuitów w Białej Rusi i co gdzieindziej wbrew Klemensowemu breve dokonanem zostało. Ten uroczysty krok przedsięwziął Pius VI wtenczas, gdy Benisławski jeszcze w Rzymie był, dlatego też dał mu do zrozumienia, ażeby jak najspieszniej święte miasto opuścił, co też 15 kwietnia uczynił“ ²).

Według ks. Theinera Benisławski, którego nie wiem dlaczego wszędzie Jezuitą nazywa, był kłamcą i intrygantem, skoro fałsze i bajki (falsche Nachrichten und Fabeln) z wielkiem zakłopotaniem Ojca Św. rozsiewał. Jezuici zaś byli zbyt łatwowiernymi i na gołe jego słowa wieść tę po świecie całym roztrąbili. Czy to

*) Wir übergehen die anderen falschen Nachrichten, a do tych policzą i wymienia powyższe zatwierdzenie zakonu Piusa VI Approbo itd. W dopisku zaś dodaje: ..Auch H. Cretineau-Joly erzählt diese l abel dem Vater Bosaven treu nach.

²) Theiner Pontificat T. II, str. 504—505.

prawda? Osobistość Benisławskiego ma wszystkie charaktery wiaro-godności naocznego świadka. Był najprzód przy wszystkich zdrowych zmysłach, słyszał więc i rozumiał o czem Pius VI z nim rozmawiał. Powtóre był mężem cnotliwym i pobożnym, ks. Theiner nawet nie odmawia cnoty i pobożności temu kapłanowi, Pius VI, który zrazu o Siestrzencewiczu i mówić sobie nie dał, zgodził się odrazu i chętnie na wyświęcenie Benisławskiego na biskupa-sufra-gana, snąć więc ufał jego cnocie; potrzeba też było nie lada przewrotności i wytartego czoła, aby pod okiem Papieża kłamać tak zuchwale i swe kłamstwo w florenckich drukować gazetach. Po trzecie nie miał Benisławski żadnego interesu, a przynajmniej dostatecznej przyczyny, aby tak bezczelne kłamstwo popełnić. Nomi-nacya jego na sufragana była pewną,, Pius nie odmawiał prekoni-zacyi. Zerwanie negocyacyi z Rzymem, które mu było polecone w instrukeyi, skoroby jeden z trzech punktów jego poselstwa nie był zaspokojony, nie groziło mu ani utratą swej kanonii, ani utratą honoru lub łaski cesarskiej, tembardziej, że o biskupią godność wcale się nie ubiegał, złożył ją przecie w lat kilkanaście potem i jako ubogi zakonnik umarł w Połocku. Słowem, nie można odszukać żadnej rozumnej a dostatecznej przyczyny, któraby kapłana nieposzlakowanych obyczajów, nakłoniła do tak bezczelnego kłamstwa. Osobistość więc świadka Benisławskiego jest rękojmią wiaro-godnośei jego świadectwa, że ono nie było ei?te falsche Nachricht, eine Fabel, kłamstwem lub bajką.

Jezuici też nie na samo gołe słowo uwierzyli dawnemu swemu towarzyszowi. Roku 1785 na drugiej kongregacyi połockiej, złożył pod przysięgą i pisemnie Benisławski następujące zeznanie : „Z audyen-cyi mianej u Ojca Św. Piusa VI dnia 12 marca 1783. Gdy od najjaśn. monarchini Wszech-Rosyi wyprawiony zostałem do Rzymu do Ojca Św. Piusa VI, w celu ułożenia sprawy arcybiskupa rnohy-lewskiego, i koadjutoryi tegoż arcybiskupstwa i w sprawie zatwierdzenia Jezuitów (ob approbationem Jesuitarum) — przedstawiłem Jego Świątobliwości stan Jezuitów, żyjących według swego instytutu, i że do zachowania się w tym stanie w skutek rozkazu tejże najjaśn. monarchini, wybrali sobie jenerała: co usłyszawszy Jego Świątobliwość stan ich i wybór jenerała łaskawie zatwierdził, powtórzywszy trzykrotnie: pochwalam: approbo, approbo, approbo. O tern ustnem zatwierdzeniu nąjuroczyściej poświadczając, podpis mój i pieczęć kładę. Dano w Połocku 1785 r. 25 lipca ¹). A więc nie na gołe słowa, ale na pisemne słowem biskupiem poręczone świadectwo Benisławskiego, natenczas jnż biskupa Gadareńskiego, rozgłosili Jezuici tę wiadomość po świecie. Może byłoby roztropniej nie dawać jej tyle rozgłosu, nie umieszczać jej w gazetach, ale pytanie czy to Jezuici a nie kto inny byli tak pilni w rozgłoszeniu tej wieści, czyli nie dyplomaci sami, przed którymi rzecz ta nie mogła być ukrytą, podali ją do florenckiej gazety, aby na podstawie tego artykułu przypuścić szturm do Piusa VI ? Lecz właśnie umieszczenie tej wieści w florenckiej gazecie, mniejsza o to czy roztropnie lub nie, czy od Jezuitów lub dyplomatów pochodziło, jest dowodem, że wieść ta nie była „fałszywą wieścią lub bajką“. Czyliż bowiem Pius VI nie byłby temu wręcz zaprzeczył, czyż tern jednem publicznem zadaniem kłamu nie byłby się wydobył z tego „niemiłego położenia“, w jakie go wprawił Benisławski oną swą bajką czy kłamstwem? Ale nie, Pius VI milczał. Ks. Theiner wskazuje nam na trzy jednobrzmiące breve, w których Pius VI protestuje najuroczyściej przeciw wszystkiemu, co się stało z białoruskimi Jezuitami. To ma być „uroczysty krok“ przeciw bezczelności Benisławskiego. Zapomniał snąć ks. Theiner o datach. Benisławskiego audyencya miała miejsce dnia 12 marca, owe zaś trzy jednobrzmiące breve datowane 29 stycznia, 20 lutego i 11 kwietnia, a więc dwa breve do franeuzkiego króla i do hiszpańskiego dworu, nie mogą być uważane za protest wywołany kłamstwem czy bajką Benisławskiego, który dopiero 21 lutego przybył do Bzymu, kwietniowe zaś breve do neapolitańskiego dworu jednobrzmiące co do treści, lubo w miesiąc później od owej audyencyi wydane, nie nic wspólnego z powyższą wieścią. Widoczną jest rzeczą, że pierwszą wiadomość o przyjeździe posła carowej, nominata na sufra-gana i ex-Jezuity, posłowie dworów przewidując, że poseł w in-strukcyi swej i załatwienie sprawy jezuickiej przywiezie; uprzedzając wszelkie układy, domagali się ponownego ze strony Ojca Św. zapewnienia, że nieograniczy w niczem kasacyjnego breve Klemensa XIV. Domagać się mogli tern słuszniej, że prekonizująe apcybiskupa mohylewskiego, zdawał się Papież uprawniać temsamem jego kroki w sprawie Jezuitów. Stosownie do tych obaw dyplo-macyi, brzmi treść tego potrójnego breve — przytaczamy je z ks. Theinera: „Skoro nam doniesiono, co na Białej Busi uczynił

ma

na

D Archiw. Jez. poi. Acta covgr. Polocensis II

biskup raaleński na podstawie (jak to sam w dekrecie swoim i 29go czerwca 1779 wyznaje) udzielonej sobie od św. Stolicy władzy, którą on jednak dowolnie sobie tłumaczył (perper am ab illodnter-pretatis) i po za właściwe granice zwyczajnej formuły rozciągnął, postaraliśmy się natychmiast, co było naszem obowiązkiem, aby skarcić i ukrócić tę jego swawolę, przedkładając mu naszą wolę, i oznaczając granicę jego władzy. O czem wszystkiem chcąc uwiadomić W. K. M. i dwór hiszpański, poinformowaliśmy czcigodnego brata naszego, a Twego (króla Francyi) pełnomocnika, kardynała Bernis i ukochanego syna księcia Grymaldi posła hiszpańskiego, i jasno otworzyliśmy im usposobienie nasze (perspicueque ipsis aperuimus sensus nostros), wręcz odmawiając i nie pochwalając owe biskupa maleńskiego czyny, które się sprzeciwiają apostolskim listom poprzednika naszego szczęśliwej pamięci Klemensa XIV. Gdyśmy potem przekonali się, że upomnienia nasze u tego biskupa nic nie skutkują, wymawiał się bowiem, że nie może uczynić odwołania, jakiego się od niego domagaliśmy, gdyż tego wzbrania mu jego monarchini, samodzierżczyni Wszech-Rosyi, biorąc na siebie to, co się przeciwnego onemu naszemu reskryptowi stało — wtenczas zwróciliśmy się do niej samej, i tak w poprzednim jak w ostatnim z dnia 11 t. m. (stycznia) liście, staraliśmy się wykazać jej, że biskup maleński nie mógł żadną miarą przypisywać nam intencyj, które nie były naszemi. Ale wnet doniesiono nam o srogich jej groźbach, że pozbawi opieki monarszej wszystkich katolików Rosyi, jeżeli biskupa maleńskiego nie ozdobimy tytułem arcybiskupa i paliuszem bez tego warunku, jaki kładliśmy, t. j. że pierwej zadość nam uczyni. Byliśmy więc zmuszeni dla dobra samejże religii i dla odwrócenia ruiny dusz ludzkich, które łatwo popaść mogły w apostazyą, odstąpić zupełnie od żądania satysfakcyi, jakiej od maleńskiego biskupa domagaliśmy się, a której mu uczynić wzbroniono. Mniemaliśmy przytem, że to ustępstwo dosyć nam jest wynagrodzone sumieniem i dobrą wiarą, jaką w utrzymywaniu godności tejże św. Stolicy i powagi jej dekretów przed całym światem okazać możemy, co też w liście do tejże monarchini jawnie wypowiedzieliśmy. Nie możemy więc wątpić, że W. K. M. przekonany jesteś jak wbrew naszej woli, jak przynagleni tylko koniecznością, przystąpiliśmy do nadania wspomnio-jjych godności aręybiskupstwa i paliusza maleńskiemu biskupowi. Mimo to, ażeby nasze dawne uczucia mocniej jeszcze stwierdzić wobec W. K. M., która bardzo pragniesz, aby w ten sposób wszelkie podejrzenie, jakie powstać może w nieświadomym rzeczy tłumie tak oddalonera zostało, iżby żadnego nie mogło dać powodu do błędnych mniemań i zamięszania twych ludów, dajemy chętnie list niniejszy do W. K. M. wyraźnie w nim wyznając, że uważamy jako nadużycie, nielegalne, i za żadne wszystko to co w Białej Rusi albo gdziekolwiekindziej stać się miało przeciwnego Elemen-sowemu breve. O czem podobnież i J. M. króla hiszpańskiego takiemże samem pismem uwiadamiamy“ Ł).

Zachciało się zapewne i portugalskiemu dworowi podobnego breve, nalegać musiał o to Almada, który nie chciał w tak popularnej sprawie jak jezuicka, pozostać w tyle za swymi kolegami, dał mu je Papież, ale każdy widzi, że dwory nalegały o nie przed audyeneyą 12 marca, że wydał je Pius VI dla miłego spokoju, dla usunięcia owej „sinislra su spici o “, która trapiła biednych monarchów i dyplomatów, — i że tyczy się głównie i wyłącznie preko-nizacyi Siestrzencewicza. Byłto akt oficyalny, urzędowy, nie mający najmniejszej styczności z owym zatwierdzeniem papiezkiem, no-szącem na sobie wyraźną cechę poufnego zwierzenia i tajemnicy, Pius VI oficjalnie wypierał się wszelkiej solidarności z Siestrzen-cewiezem, i mógł to dobrem uczynić sumieniem, bo oficyalnie w niczem nie przyczynił się do zachowania białoruskich Jezuitów, ale koniec końcem przystać musiał na wszystko, co ten biskup uczynił. Co więcej, nuncyusz papiezki pojedzie do Petersburga, przebywać będzie Białą Ruś, zatrzyma się w Połocku, i nie wyjdzie z ust jego ani jedno oficyalne słowo naganiające bądź biskupa, bądź Jezuitów. I nie mij. ł się z prawdą Papież, pisząc owe breve do burbońskich monarchów, uczynił wszystko, wszystkich użył środków i sprężyn dyplomacji, aby Jezuici przestali istnieć w Rosyi, ale ani on sam, chociaż zapewne nie brakowało mu na środkach do tego, ani nuncyusz, chociaż 0. Czerniewicz podawał mu po dwakroć sposobność do tego, pisząc doń dwa listy, ani biskup, który tak często u nich przebywał, nie dali znać choćby poufnym listem białoruskim Ojcom, że postępowanie ich jest przeciwne woli Papieża, Wszystkie pioruny warszawskiego nuncyusza na „nieposłusznych“, jak w ogóle cała oficyalna kampania z Siestrzencewiczem, której przecie ultima ratio była sprawa jezuicka, odbywała się po za ich plecami, nikt ich o niej nie już oficyalnie, ale nawet poufnie nie uwiadomił. W sprawie jezuickiej Pius VI żadnego

*) Theiner Pontyfikat III słr. 379—38<3, osobistego nie przedsięwziął aktu przed dniem 12 marca 1783 r., pozwalał swoim dyplomatom odpierać pociski, posłał warszawskiemu nuncyuszowi kartę białą z swoim podpisem, aby nuncyusz napisał na niej co uważa za stosowne, ale sam nie występował nigdy ani pro ani contra. Dopiero poseł carowej zmusił go wyjść z tej bierności, wydobył na nim poufne, prywatnej cechy wyznanie, że zatwierdza to, co stało się z zakonem w Rosyi, a nie miał Papież żadnego obowiązku tłumaczyć się z tego czynu przed oficyalną dy-plomacyą, która go też co do tego punktu wyraźnie nie interpelowała.

To wystarczy, ażeby ubezwładnie zarzut i rozumowanie ks. Theinera, dodamy tylko, co najniechętniejszy i Jezuitom i Papieżom St. Priest powiada: „Pius VI żywił ku Jezuitom ukryte współczucie, które tylko czekało na sposobność, .aby w jawną zamienić się opiekę“ r). Na innem miejscu przyjmuje ten autor jako pewnik, że Benisławski otrzymał zaspokojenie co do wszystkich punktów swej instrukcyi i dodaje: „Pius VI podtrzymywał kasatę zakonu, którego krzewienie się w Rosyi popierał w sekrecie. Szczególna to sytuacya widzieć zakon w buncie z Papieżem, chociaż zostający w zgodzie z jego inteneyami, podtrzymywany przez akatolickie poteneye przeciw katolickim monarchom, a jeszcze szczególniejszą walka Papieża przeciw samemu sobie“ ²). To samo protestant Sehoel: „Następca Klemensa XIV, dał r. 1783 nawet przyzwolenie, ażeby w Białej Rusi obrali sobie wicejenerała, któryby zastąpił jenerała zakonu aż do czasu, kiedy Rzym uważać będzie za stosowne dać im innego. Prawda, że potrzeba było użyć pogróżek, ażeby uzyskać to pozwolenie Piusa VI, ale można za pewne przyjąć, że ten w rzekomy gwałt nie miał innego celu, jak usprawiedliwić Papieża w oczach dworów burbońskich, które jeszcze nie ochłonęły z swej zaciekłości przeciw Jezuitom. Odtąd ci (Jezuici) poczęli używać legalnej egzystencyi w Rosyi“ ³).

Dopokąd więc ks. Theiner nie wystąpi z silniejszymi kontrargumentami, zmuszeni jesteśmy przyjąć za prawdę, że Pius VI vivae vocis oraculo zatwierdził zakon w Rosyi ⁴).

*) „Vie VI avait pour eux une pitié secréte qui n'attendait qu’une occasion pour se changer en protection déclarée“. Chute des Jésuites str. 193.

²) Tamże str. 288, 289.

⁸) Cours d'hist. dès états européens T. 44, str. 85.

⁴) Wiele innych okoliczności przemawia za tera, że Pius VI ofieyalnie tylko wypierał się solidarności z Siestrzencewiczem, w gruncie zaś duszy rad

Benisławski opuścił Rzym 15 kwietnia 1783, otrzymawszy najpomyślniejszy rezultat swej legacyi i udarowany od Papieża koronką z drogich kamieni, a więc nie wypędzony, jak to podsuwa nam ks. Theiner. Do carowej wiózł poseł listy papiezkie, przyzwalające na jej żądania i zapowiadające przyjazd papiezkiego legata do Petersburga. Jezuitom przynosił wesołą wiadomość, którą potem spisał autentycznie przed Ojcami drugiej połockiej kongregacyi, źe Ojciec Św. zatwierdza zakon w Rosyi. I natychmiast wicejenerał otwiera trzecią probaeyę w Dyneburgu, dozwala tym, którym już czas upłynął, solenną czynić profesyą, obiera, zasiągnąwszy pierw zdania wszystkich profesów, i pozwolenie na to od nich otrzymawszy, do boku swego asystentów : Gabryela Lenkiewicza, Franciszka Lubowickiego i Franciszka Lupia i sekretarza Stanisława Klonowskiego i Macieja Raketego. Zakon już oddychał pełną piersią. Coraz to liczniejsze nadchodziły od zagranicznych ex-Jezuitów listy już z powinszowaniem tak szczęśliwego dla nich obrotu rzeczy, z którego niestety korzystać jak pragną

za ad monitora zaś

byt, że ta garstka Jezuitów ocalała: 1) Właśnie podtenczas cesarz Józef zniósł w swem państwie blisko 700 klasztorów, a inne odciął jak różczkę od pnia od Rzymu, nie dozwalając im żadnej z jenerałem swym albo z Stolicą św. komu-nikacyi, zmienił też zupełnie naturę i istotę wielu zakonów, nakazując im albo w szkołach uczyć, albo zarządzać parafiami. Wśród takiej katastrofy każdy gorliwy o dobro Kościoła Papież, nie mógł nie cieszyć się z ocalenia zastępu ludzi zakonnych, oddanych całkiem katolickiej sprawie, tembardziej Pius VI, który nigdy nie należał do prałatów antijezuickiej czyli dworskiej partyi. 2) Wielu ex-Jezuitów włoskich udawało się do Białej Rusi. Pius VI wiedział o tern, bo wiedział Rzym cały, świat cały, gazety to donosiły, mógł był więc zapobiedz temu, miał na usługi uczynność dyplomatów, mógł przestrzedz poufnie. Tymczasem od Piusa VI dowiaduje się Benisławski, źe w pierwszych dniach stycznia 1783 umarł w Połocku włoski Jezuita Józef Marotti. W kilka lat potem Józef Pignatelli (o którym patrz Tom I rozdz. IV) niebawem w poczet venerabilium servorum Bei policzony, udał się wprost do Piusa VI pytając, ażali może dobrem sumieniem pospieszyć na Białą Ruś do swych dawnych współbraci? odparł Pius VI: „Tak, istnieje tam zakon, istnieje i dlaczegóż nie odemnie zależy, abym go na świat cały rozszerzył! To jedyne moje życzenie. Udaj się do Rosyi, upoważniam cię bez obawy przywdziać suknię Towarzystwa. Uważam Jezuitów w Rosyi za prawdziwych Jezuitów, a zakon tam istniejący, jako istniejący legalnie" (La nie du VS. de Dieu le Père Joseph Pignatelli par Bouffier str. 196). Opowiada to amo biograf Pignatellego 0. Mançon w jego życiu wydanem r. 1833 w Rzymie i dodaje: „świadczę się Bogiem, że z ust samego Pignatelli mam ten szczegół, którego miał mi udzielić potem pisemnie i pod przysięgą“. Takich szczegółów mógłbym przytoczyć więcej, stwierdzają one wymownie to, co Benisławski o swej audyencyi 12 marca wypowiedział.

nie mogą, już to z prośbą o przyjęcie, to znów donosząc o swoim i swoich towarzyszy stanie ¹).

Tymczasem wybierał się w legacyi do Petersburga nuneyusz Arehetti. Benisławski dał Ojcu Św. do zrozumienia, że każda inna osobistość byłaby milej widzianą w Petersburgu, jak warszawski nuneyusz, ale czy to dlatego, że nikt zdawał się nie znać tak dobrze

') I tak Jan Howart, rektor angielskiego seminaryum w Leodyum (Lüttich w Holandyi) donosi, że jeszcze Klemens XIV pozwolił angielskim Jezuitom w Holandyi pozostać w swych kolegiach pod nazwą Ksaweryanów (Towarzystwo św. Franciszka Ksawiera, jednego z pierwszych towarzyszy założyciela zakonu) pod zwierzchnością biskupów i pod regułą przez nich przepisaną. Biskupi zostawili mu dawną św. Ignacego regułę — rzecz więc pozostała ta sama, tylko forma i nazwa inna. Prosił tedy ów rektor, aby wicejenerał podał sposób, w jaki dwie te gałązki wielkiego niegdyś drzewa spoić, złączyć się razem i rozwijać mogą. Odpowiedział Czerniewicz, że to się stać nie może, wielka bowiem zachodzi różnica miedzy białoruskimi a angielskimi Ojcami. W Hor landyi ogłoszono breve, nie mając wiec swoich zakonnych przełożonych, ani swego rządu, nie są zakonem — podczas gdy białoruscy stanowią zakonne zgromadzenie w całem tego słowa znaczeniu. Ażeby jednak przynieść jaką ochłodę strapionym tą odmową angielskim braciom, zachęcał Czerniewicz do zaprowadzenia i rozszerzenia w Anglii nabożeństwa do Serca Jezusowego które Jezuici na Białej Rusi zaraz od chwili kasaty w reszcie chrześcijańskiego świata z wielką dusz własnych i bliźnich korzyścią i z widocznem błogosławieństwem Bożem roższerzali. Dla lepszego zrozumienia rzeczy dodać należy, że od czasu Elżbiety angielskiej Jezuici nie mieli w Anglii jak tylko stacye misyjne albo rezydencye. Dla przygotowania zaś zdolnych misyonarzy dla Anglii było jedno kolegium w Rzymie a kilka w Holandyi, i dlatego tu jest mowa o angielskich Jezuitach w Holandyi.

W dwa niespełna lata po liście od angielskich ex-Jezuitów, wręczono 0. Czerniewiczowi już nie list, ale sporą broszurę w formie listu od ex-Jezuitów Chin i Indyi. Autorem listu dawny w tamtych stronach wizytator zakonu Burgois. Opowiada szeroko, jaki los spotkał misye jezuickie i misyonarzy na całym ogromnym obszarze Azyi — los twardy i nad wszelki wyraz bolesny. Nieroztropna gorliwość czy też zbytnia żądza swobody młodszych zwłaszcza Jezuitów przyspieszyła wykonanie Klemensowego breve; część wielka misyonarzy powróciła do kraju, cześć znaczna wymarła, ci co pozostali, rozstrzelo-nemi siłami, nie wspomagani przez nikogo, sami bez tego moralnego poparcia, jakie nadaje pojedyńczej osobie zbiorowa siła zakonu, nie zdołali długo podtrzymać dzieła rnisyi; dwuwiekową niemal mozołą zakonu dźwignięte, krwią i znojem misyonarzy użyźnione, runąć musi niepowrotnie, zmarnieje.

Z listem chińskim nadszedł list od 0. Wawrzyńca Kaulen. Stary ten misyonarz w Maranon opuścił świeżo wraz z 53 swymi braćmi więzienie lizbońskie Pombala, w którym lat 18 przesiedział, złamany nietyle wiekiem, jak wilgocią i chorobami więzienia, nie mógł się już dowlec jak tego pragnął do Połocka, aby się połączyć z swą bracią. „Już i do swej ojczystej, pisze do stosunków w Rosyi jak Archetti. ezy to że się obawiano, aby tym pominięciem Archettego nie zdawał się Papież ganić niejako dotychczasowe postępowanie nuneyusza, wybór padł na niego. Zrazu legat zdawał się wierzyć, że dotarłszy do samego źródła do Petersburga, potrafi zgnieść owych refratarn nieposłusznych Ojców, chociaż co do tego punktu nie miał w swej instrukcyi żadnego zlecenia. Wspominały o tern warszawskie gazety. To też przejeżdżając przez Orszę i Witebsk, gdy ujrzał Jezuitów wraz z inneini zakonami wychodzących naprzeciw siebie, nie mógł się powstrzymać od cierpkich wyrzutów. Powtarzał głośno to, co w swych depeszach prawił dyplomatom o nieposłuszeństwie i o nieważności nowicyatu i ślubówy nazwał ich w prywatnej rozmowie wyklętymi i schyzma-tykami. Czynił to, powtarzamy, sam od siebie, bez najmniejszego ze strony Piusa VI zlecenia. Doszło to do uszu Jezuitów i stało się przyczyną, że wielu mianowicie młodsz}⁷ch opuściło zakon, a między nimi i ten, który to opisuje ks. Szantyr. Dopiero Beni-sławski nąjuroczystszym upewnieniem o aprobacie zakonu (vivae vocis oraculo) zatamował dezereyą. Na miejsce onych skrupulatnych młodzików, przybyło wielu dawnych Jezuitów z Włoch i Francyi, między nimi Panizzoni, Scordialo, Hoehbüchler i Gruber. Lecz ten antijezuicki animusz legata znacznie opadł, gdy legat z końcem wieejenerała, Kolonii dla wycieńczenia sił dostać się nic mogę; nie znajduję więc większej pociechy u schyłku tak spracowanego i skołatanego mego życia, jak gdy mi wolno będzie na śmiertelnej przynajmniej pościeli, odnowić moją profesyą zakonną. Użycz starcowi tej łaski na mocy władzy, jaką dzierżysz, a jeżeli dla obawy przyjęcia listu nie możesz wypisać tego, to wystarczą te słowa: concedimus quod petiisti (przyzwalam na to, o co prosisz). Na obydwa te listy odpisał wicejenerał jako ojciec i jako brat zakonny, współbolojąe, ciesząc i donosząc o pomyślnym stanie zakonu w Rosyi. Więźniowi lizbońskiemu użyczył chętnie o co prosił, jego męczeńskiej modlitwie siebie i swoich polecając. Jakaż to silna spójnia i niepożyta żywotność była w tym zakonie, kiedy lądami i morzami przedzieleni, po lat dziesiątku wśród tylu katastrof i przemian brevem Klemensowem rozprószeni Jezuici, czuli się być ezemś jednem, znali się do koleżeństwa i solidarności z sobą, pocieszali się w swem nieszczęściu ocaleniem zakonu na Białej Rusi, wierząc niezachwianie, że jak feniks Z popiołów, tak z tej drobnej garstki powstanie i rozrośnie się zakon. Któż wie, czy nie na te gorące westchnienia, na te jęki zbolałej duszy, na te łzy i modlitwy ex-Jezuitow tułaczów i wygnańców wejrzał Bóg. i znaglony nimi — bo modlitwa niewinnego a uciśnionego, gwałt czyni niebu — nie wskrzesił zakonu? Dzisiaj gdy to piszę (styczeń 1874) zakon liczy 9.101 członków, z których 2,164 pracuje na zamorskich misyach, a znów 3.626 zostaje w rozsypce i tułactwie.

lipca 1788 r. przybył do Petersburga. W pierwszych zaraz dniach dał się z tem słyszeć, że traktować będzie o wykonanie Klemen-sowego breve, a nowy arcybiskup że mu w tem będzie pomocny. Ale carowa przed udzieleniem jeszcze posłuchania, kazała ministe-ryalnie zapytać legata, czy ma jakie instrukcye kuryi Rzymskiej w tym względzie, gdyż dwór petersburgski układać się nie będzie w żadnej materyi nie objętej ofieyalną instrukcyą ; czyli innemi słowy : zadano od legata, aby jeszcze przed posłuchaniem okazał swoje litieras credentiales. Siestrzencewicza zaś wezwano do tłumaczenia się i pogrożono niełaską, jeżeli jeszcze raz odważy się konferować z legatem w sprawach nieobjętych jego instrukcyą. Poseł też neapolitański Serra-Caprioli, najpoważniejszy z grona ministrów, przestrzegł sekretnie legata, aby sprawy jezuickiej nie tykał wcale, w innych zaś sprawach, aby się okazywał zupełnie powolny petersburgskiernu dworowi, inaczej odprawiony zostanie z niesławą. Zmienił ton legat, zerwał poufne konferencye z Sie-strzencewiczem, burbońskim posłom oświadczył, że sprawę Jezuitów dać musi za przegraną, i odtąd nastąpiło najlepsze porozumienie się z gabinetem carowej ⁴).

Nie wiedzieli o tem wszystkiem Jezuici, legacya Archettego nie była dla nich całkiem bez obawy. Już samo imię Archettego nie wlewało otuchy, niechętni zakonowi wnosząc z zachowania się legata w Orszy i Witebsku, zapowiadali niechybną z tej legacyi ruinę zakonu, głosili, że ta a nie inna była inteneya Rzymu, aby czyniąc takie honory petersburgskiernu dworowi, wymódz na nim przyzwolenie kasaty. Historyograf białoruski, nie podając wszelako szczegółów, opowiada: „Pewną jest rzeczą, że Archetti w onej legacyi wiele przeciw nam agitował, chociaż nie czynił tego jawnie i nie w publicznym charakterze legata. Wiadomo także, że jednego z. magnatów rosyjskich pytał o radę, w jakiby sposób o naszej sprawie z imperatorową można się rozmówić, jaka najpewniejsza do ubicia tej sprawy droga. Zbawienniejszej rady dać tu nie można, odparł moskiewski magnat, jak aby tej sprawy wcale nie poruszać, gdyż wszelka tu praca nadaremną“ ²). Zjechał też w sam czas Benisławski z Dyneburga, gdzie był proboszczem, aby zapobiedz wszelkim, jeźli jakie miały miejsce, zabiegom nuncyusza, które mogły jeżeli nie szkodzić, to przynajmniej zaniepokoić Ojców. Całe bowiem dwa miesiące nie miał Archetti żadnego zatrudnienia, czekając na przybycie Siestrzencewicza, który wraz z Potemkinem wezwany kuryerein od granic Krymu podążał do stolicy. Przewlokła się też legacya o całe pół roku, z przyczyny sporu o zmianę roty przysięgi biskupiej. Carowa bowiem na żaden sposób przystać nie chciała, żeby katolicki biskup w jej państwie przysięgał, że wszel-kiemi siłami pracować będzie nad wytępieniem scbyzmy w swej dyecezyi, nuncyusz zaś nie odważał się zmienić samowolnie roty przysięgi. Oparła się więc ta sprawa aż o Rzym *), dopokąd nareszcie Pius VI na wyrzucenie tych słów z formuły przysięgi nie zezwolił. Sama więc bezczynność, przerywana tylko od czasu nabożeństwem w katolickim kościele, oficyalnemi wizytami i konwersacyą z katolickimi księżmi, doradzała sprawę jezuicką wnieść na stół. Przestrzeżony zawczasu przez Benisławskiego jenerał Michelson, skoro tylko zjechał Potemkin, uwiadomił tego ostatniego o wszystkiemu Wszechwładny faworyt upewnił, że Benisławski i Jezuici mogą być spokojni, nuncyusz bowiem o niczem nie może traktować z carową, jak tylko przez niego i za jego pośrednictwem ⁵ 6). Dopiero 18 stycznia w dzień Katedry św. Piotra 1784 r. mógł legat przystąpić do kanonicznej instalacyi Siestrzencewicza na arcybiskupa mohylewskiego, a dni kilka później do poświęcenia Benisławskiego na sufragana, jednak bez prawa następstwa (sine jure successioms) z tytułem biskupa Gadary.

Byli temu konsekracyjnemu aktowi obecni posłowie katolickich mocarstw, podawali, jak niósł dawny zwyczaj, chleb, wino i świecę, towarzyszyli zaś nuncyuszowi arcybiskup i sufragan inflancki Po-

słowski ⁷).

Wyznać należy, że ten sam Archetti, który w Warszawie

okazywał się tak twardym i nieużytym w negocyacyach z Moskwą, i żelazną stanowczość w opieraniu się innowacyom petersburgskiego

dworu Siestrzencewieżowi polecał, skoro spotkał się oko w oko z Ostermanem, Potemkinera i całą przyboczną radą carowej, zmiękł jak wosk i żądaniom dworu, nawet sprawy jezuickiej nie wyłączając, okazał się najpowolniejszy. Zyskał za to wielkie uznanie carowej, na pożegnalnej audyencyi oświadczyła mu, że jest mianowany kardynałem, a kardynalski biret włoży mu na głowę król polski w Warszawie. Tak się też i stało. Dopiero w maju 1784 opuścił nuneyusz Petersburg, a przyznać trzeba, że carowa i jej dwór więcej okazał taktu i godności w przyjęciu papiezkiego legata, jak dwoma laty pierwej katolicki cesarz Józef w podejmowaniu samego Papieża. Archettego przyjęcie było wspaniałe i okazałe, całoroczny niemal pobyt papiezkiego wysłannika nie był zaprawiony ani jednem upokorzeniem lub tylko ubliżającym postępkiem. Jeszcze legat nie opuścił granic Rossyi, a już od rządzącego senatu wyszedł ukaz mianujący Bazylianina Lisowskiego arcybiskupem unickim w Po-łocku ¹). Tak więc i ta burza przeminęła szczęśliwie dla zakonu, gotowała się druga, której jednak dość wcześnie zapobieżono.

Próbowano i w Rosyi osławić Jezuitów paszkwilami. W mieście Moskwie wydawano 1784 roku zeszytami historyę zakonu, odświeżającą już po tysiąc kroć razy zbijane baśnie i zarzuty. Benisławski przesłał kilka zeszytów tej ramoty Michelsonowi, ten zaś wręczył je Potemkinowi i wnet ukazał się reskrypt carowej, zabraniający najsurowiej dalszego wydawnictwa owej historyi, a nakazujący zniszczenie zeszytów, które się dotąd ukazały ⁸).

Wracając do carowej, względy jej dla zakonu były tem potrzebniejsze, że przywoływała po dwakroć do Petersburga Jezuitów w celu ułożenia naukowego planu. Widzieliśmy już, że przed dwoma laty wezwany był w tym celu do Petersburga 0. Ozerniewicz, lecz według wszelkiego prawdopodobieństwa, nie był to właściwy cel jego wezwania. To też mimo trzechmiesięcznego pobytu w stolicy wicejenerała i jego towarzysza Lenkiewicza, nie znajduję nigdzie, aby te naukowe debaty przyniosły jaki rezultat. Tym razem naprawdę już chciano się porozumieć co do systemu nauk. Katarzyna lubo nie tęga literatka, chciała jednak uchodzić za postępową, światłą monarchinię. Józef II opowiadał jej w czasie swej wspólnej z nią podróży do Smoleńska i podczas wizyty petersburgskiej cudowne rzeczy o nowym systemie nauk. jaki u siebie zaprowadził. Uporawszy się tedy z kościelnemi sprawami, zabrała się „mądra“ Katarzyna do spraw szkolnych. Wyprawiła na naukowy rekonesans biskupa Benisławskiego — dokąd? do Lwowa! Tam miał się biskup naocznie przekonać o tych cudach józefińskiego systemu. Nie wiem jakie ztamtąd wywiózł biskup wrażenie, dosyć że na wzór lwowskich zreformowano petersburgskie szkoły, z Połocka zaś przywołano Jezuitów już teraz na seryo w naukowym celu t. j. aby się przypatrzyli z blizka owym zreformowanym szkołom stolicy i według tego egzemplarza zreformowali swoje. Zjechał tedy w lipcu 1784 roku prowincyał jezuicki Kareu w towarzystwie Kajetana Gieryka i młodego Ludwika Rzewuskiego, mówiącego językiem rosyjskim. Cała ta reforma szkół wygląda nieco komicznie. W Niemczech zasadzała się głównie na tem, że ster edukacyi publicznej wyjęty z rąk duchowieństwa oddany był w ręce nadwornej komisyi nauk, że w programie szkolnym przeznaczano więcej godzin umiejętnościom przyro-zbawienia dusznego grzesznikom cudzołóstwo i zabójstwo Dawidowe, zaprzenio Chrystusa Piotrowe i Marcelowe (Papieża Marcelego, który wyparł' się przestraszony mękami wiary, ale wnet błąd swój uznawszy poszedł na męczeństwo), łotrostwo Dysmasowe i różne różnych ludzi teraz świętych błędy“... „Koniec końca, pisze w domówieniu swej dwuarkuszowej krytyki, że Jezuitów na świecie niemasz, zniósł ich Ganganelli, więc ci którzy się pokazują Jezuitami, nie są w samej rzeczy Jezuici, ale fantazmata jezuickie. Są jako żołnierze zniesionego regimentu, którzy nie biorą płacy ani ich zna monarcha za swoich żołnierzy, choć jeszcze dodzierają starych mundurów“ itd. (List zbijający dowodnie raeye pewnego autora Jezuitów białoruskich i innych, przeciw najwyższej Kościoła świętego władzy i innym religii prawdom rokoszujących zuchwale i bezprawnie broniące. Ms. in 4to, str. 15. Datowany w Koszutach 25 marca 1785 r., u spodu podpis ks. Jędrzej Kitowicz m. p.) dzonym, fizyce i matematyce, że rugując język łaciński wprowadzano na jego miejsce niemiecki; dla Eosyi reforma nie mogła mieć innej doniosłości, jak przyjęcie przyrodniczych nauk w zakres szkolnych przedmiotów. To też niedługo bawili połoccy Ojcowie na tern studyowaniu reformy; z początkiem sierpnia już byli z powrotem w Połocku. Ale ten zwrot nauk posłużył im wybornie do zaimponowania Moskalom i ustalenia swego kredytu u carowej. W lutym t. r. przyłączył się jak wspomnieliśmy do połockich Ojców Maciej Gruber, nadworny fizyk cesarza Józefa, biegły w matematycznych i fizycznych naukach, przedewszystkiem zaś w mechanice i hidrau-lice. Nic nie mogło przypaść bardziej w porę, jak nabytek tego męża. Polecił mu więc natychmiast prowincyał, aby nim stosowne zmiany zaprowadzone zostaną w szkołach, przygotował tymczasem kilku do przyrodniczych nauk sposobnych magistrów. Wśród zakonnej młodzieży nie trudny był wybór — i wnet urządzone zostało semi-naryum fizyczne. Niedosyć tego. Gdy w marcu 1785 r. zawezwano powtórnie przez jenerał-gubernatora Paska Jezuitów do stolicy, mając im powierzyć jakieś ważne zlecenia, to na czele tej ekspedycyi wyprawiono 0. Grubera. Z wyboru osób wnieść można, że to była jakaś ważna misya religijna, bodaj czy nie w Petersburgu samym, wyprawiono bowiem Włocha 0. Jana Magnani, Niemca Koluinbana Pfeifer i mówiącego po rosyjsku równie dobrze jak po polsku Rzewuskiego. Osobistość Grubera miała utorować drogę Ojcom do wejścia w naukowy świat petersburgski ; matematyką i eksperymentami, jak niegdyś Schall w Pekinie, miał Gruber zaakredytować katolicką wiarę i zakon w Petersburgu. Stało się to, ale znacznie później. Tym razem, nie wiem już dla jakich przyczyn, zwlekano z ową ważną misya; Potemkin prosił o cierpliwość, cztery miesiące upłynęło Ojcom bezczynnie, zawiązali jednak w tym czasie szerokie stosunki nietylko z katolikami stolicy, których cyfrę nuncyusz w swym pamiętniku na 10,000 podaje, ale nadto z pierwszymi domami moskiewskiej szlachty, która podziwiała naukowe wykształcenie obok wielkiej prostoty ułożenia tych katolickich „czerńców“. Wyczekiwaliby Bóg wie jak długo, gdyby nie goniec z listem od 0. Lenkiewicza, donoszący o śmierci wicejenerała i wzywający Ojców do powrotu, jeżeli to uczynić mogą, gdyż potrzeba myśleć o wyborze nowego wicejenerała. Pozwolono na powrót z przyrzeczeniem, że wezwani zostaną, skoro tego będzie potrzeba.

Śmierć Ojca Czerniewicza przejęła głębokim smutkiem białoruskich Ojców, tembardziej że nieprzewidziana. „Od onego dnia, pisze historyograf białoruski, w którym Klemensowe breve okryło żałobą, cały zakon, nie wiem czy w przeciągu tych lat 12 był jaki dzień boleśniejszy i niepokojący nad wszelki wyraz, jak dzień 20 czerwca 1785, ostatni dzień życia 0. Czerniewicza“. Litewski ten Jezuita, wyniosłej, ujmującej postawy, o Wysokiem otwartem czole i przeciągłych nieco ale pięknych rysach twarzy, wielkiego serca i niepospolitej odwagi, której towarzyszyła przedziwna roztropność, uważany być może za restauratora, za drugiego założyciela zakonu. Urodzony w Kowieńskim powiecie 1728 r., syn zamożnego szlachcica, w 16 roku życia wstąpił do zakonu w Wilnie, a po ukończeniu tamże humanitarnych i filozoficznych nauk, uczył retoryki czyli wymowy w warszawskim konwikcie. Następnie powołany do Rzymu, pełnił urząd sekretarza ostatniego jenerała Ricci, i był przydany do boku asystenta prowincyj polskich 0. Koryckiego. Tam zawiązał znajomość z niektórymi prałatami, mianowicie z kardynałem Rezonico, która potem tak mu się przydała. Niebawem jenerał Ricci odesłał go do kraju, przeznaczając na rektora kolegium połoc-kiego. Dalsze koleje życia splotły się z dziejami zakonu, które dopiero co opowiedzieliśmy. Twarda naukowa praca i obowiązki wymagające ciągłego natężenia umysłu, pozbawiły go wcześnie zdrowia, posiwiał już w 40 roku życia, fistuła w nodze i ruptura w boku pomnażały jego cierpienia. Dla wytchnienia wyjechał na wilę Stajki, należącą do połockiego kolegium, towarzyszył mu tylko jego spowiednik i jeden brat zakonny. — Wsiadając na bryczkę w celu poobiedniej przejażdżki upadł, w skutek czego cierpienia rupturowe wzmogły się i wnet przemieniły w gangrenę. Ratunek był niepodobny ; ledwo przybiegł goniec donosząc o chorobie, już drugi przyniósł wiadomość o śmierci. Tylko przez spowiednika, który ostatnią jego przyjął spowiedź, pożegnał się z swoją bracią. Tłum okolicznej szlachty zjechał na obrzęd pogrzebowy. Ponieważ prawo moskiewskie zabrania grzebać umarłych w mieście, złożono zwłoki w wili Spaś, w dawnym, bo jeszcze roku 1200 wymurowanym kościółku Spasa t. j. Zawiciela x).

0 Ms. Hist. Albo-Russae Soc. p. 1, lib. 4, c. 21. Nader ciekawy nekrolog napisali temu Ojcu Jezuici w Gazecie Warszawskiej (rok 1785, artykuł z Połocka 26 lipca), który i w francuzkich czasopismach przetłumaczony został. Ciekawy z tej miary, że między cnotami tego męża podniesiono nad inne jego posłuszeństwo dla św. Stolicy, co podawało wyborną sposobność rehabilitowania zakonu na Białej Rusi.

Ochłonąwszy z przerażenia i żalu, pomyśleć trzeba było o nowej elekcyi. 0. Czerniewicz zamianował przed śmierci«ą wikaryuszem 0. Lenkiewicza. Ten donosząc 0. Gruberowi i jego towarzyszom w Petersburgu o śmierci wjeejenerała, polecił im zarazem, aby donieśli o tem rządzącemu senatowi i uzyskali pozwolenie na nowy wybór. Za pośrednictwem Potemkina już w cztery dni wyszedł ukaz carowej tej treści: „Na miejsce zmarłego jeneralnego wikarysza Jezuitów⁷ Czerniewicza, pozwalamy ich Towarzystwu, aby nowego według praw swoich obrali ; kogo zaś obiorą, o tein niech doniosą rządzącemu senatowi wr celu otrzymania naszego zatwierdzenia“ ]). Pospieszył tedy 3 sierpnia 0. Lenkiewicz do Mohylewa, już to aby podziękować jenerał-gubernatorowi za udzielone pozwolenie, już to aby prosić o błogosławieństwo arcybiskupa, który nie zmieniwszy swoich ku Jezuitom usposobień, poprzestał jednak na teraz myśleć o ich rozwiązaniu.

Dzień 1 października przeznaczony na otwarcie kongregacji. Czterdziestu profesów liczył zakon, z tych tylko 30 zjechać mogło na kongregacją ; wiek, choroby lub zajęcia nie pozwalały tamtym podróżować do Połocka. Na Illciem posiedzeniu odczytanojlist jenerał-gubernatora Paska, wzywający w imieniu carów⁷ej do zaprowadzenia reformy szkolnej na wzór szkół rządowych petersburgskich. Kongregacya poleciła załatwienie tego zlecenia prowincyałowi Kareu, 0. Borowskiemu, prefektowi połockiej szkoły i 0. Gruberowi, pozwalając im przybrać do boku swego ludzi fachowych z łona zakonu ⁸).

Dnia 5 paźdz. przystąpiono do elekcyi, wybór padł na 0. Lenkiewicza, i wnet wygotował sekretarz elekcyi dekret wybierający i mianujący go wicejenerałem tej treści, jak na pierwszej kongregacyi.

ł) Ms. Areli. Jez. poi.

²) Jakoż niebawem ustanowioną została naukowa komisja, w której skład wchodzili trzej powyżsi Ojcowie i 0. Wiehert, dalej do ułożenia podręczników szkolnych i do wprowadzenia reformy w życie: 00. Łomiński, prefekt szkół witebskich; Krzycki, prefekt szkół mohylewskich; Geryk, prof. języka niem; Kluczyński, prof. matematyki; Zaręba, regens połoc. konwiktu; Abramsberg, prof. wymowy; Tadeusz Brzozowski, prof. języka francuzkiego; Ignacy Brzozowski, regens witebskiego konwiktu; Estko, profesor szkół mścisławskich; Magnani, prof. etyki; Pfeifer, prof. kanonicznego prawa; Lustyg, prof. języka niemieckiego; Grodzki, prof. retoryki; Obrępalski, prof. matematyki; Korycki, prof. retoryki w Połocku ; Rzewuski, prof. matematyki. Owocem prac tej komisji był plan nauk podany jeszcze tego roku rządowi. — Archiw. Jez. pols. Depu-tati a Congregatione gener. Soc. Jesu ad Studia conformanda methodo scho-larum imperatoriarum Vetropoliarum.

Przed rozwiązaniem kongregacyi sekretarz 0. Wiehert wystosował list francuz ki do księcia Potemkina, donosząc w imieniu kongregacyi o dokonanym wyborze. „Racz, kończył, Jego Wysokość okazywać nadal swą łaskę i nader uprzejmą opiekę całemu naszemu zakonowi i jego nowemu zwierzchnikowi, którzy nieskończenie Tobie i z wielu tytułów obowiązani, posługują się mem piórem, ażeby oświadczyć swe najgłębsze uszanowanie“. Podobnej treści był list do jenerał-gubernatora Paska ¹j.

Trzynastolecie rządów 0. Lenkiewicza uważane być może za epokę rozwoju i kwitnięcia zakonu w Białej Rusi. Już i Europa przyzwyczaiła się mimo krzyków dyplornacyi, uważać ich egzystencyą za legalną, a to tern bardziej, że nuneyusz Arehetti, który niedawno temu prywatnie i publicznie przeciw nim występował, bawiąc w Petersburgu i Rosyi rok cały, żadnego na obalenie ich egzystencyi oficyalnego nie uczynił kroku.

To też wielu najznakomitszych ex-Jezuitów, jak dawni asystenci : Rombegg i Karol Korycki z Rzymu, Łuskina, Pilchowski i Poczobut z Litwy, astronom wiedeńskiego obserwatoryum Heli, pospieszyli z gratulacyjnemi listami, co więcej, domagali się przyjęcia in album białoruskich Jezuitów. Żeby już na ten przedmiot nie powracać więcej, powiemy tu nawiasowo, że nietylko z Włoch, Anglii, Niemiec, i krajów Europy i wysp Archypelagu, ale i z obojej Ameryki, z Chin, z obojej Indyi i innych zaatlantyckieh krajów wpraszali się napowrót do zakonu. — Co tygodnia niemal odbierał wicejenerał w Połocku pakiet podobnych listów. — Trudno było zadosyć uczynić ich gorącym życzeniom, z drugiej zaś strony, jakże nie zaspokoić choć w części tych pragnień świadczących o dziwnej solidarności i zgodzie zniesionego wrzekomo dla swej dege-neracyi zakonu. Obrano więc pośrednią drogę. Ci, którym zdrowie i inne okoliczności przybyć na Białą Ruś nie dozwalały, wpisani zostali do album białoruskich Ojców, dozwolono im odnowić profesyą zakonną i przypuszczono do wszystkich przywilejów i łask duchownych zakonu. Tyczyło się to przedewszystkiem ex-Jezuitów na biskupie wyniesionych godności i ex-Jezuitów hiszpańskich, tamtym piastowana godność, tym rządowa polieya wzbraniała połączyć się z białoruską swą bracią. W ten sposób biskup Karpeński (Carpo we Włoszech) Benincasa. biskup Werony Avogardo, biskup Nankinu Lembekowen i wielu innych przyjętych zostało do zakonu. Łuskina,

*) Copia litterarum a congregatione II, datarum Ms. Archiv Soc. Pol którego wicejenerał dlatego przyjąć wzbraniał się, że pożyteczniejszy był Kościołowi i zakonowi w Warszawie jak w Połockn, Poczobut astronom wileński, dopokąd na stare lata nie przeniósł się do Dyneburga, Karol Korycki i bawiący na dworze drezdeńskim Maciej Briskorn, wspomniany w tomie I rozdz. IV. Książę Grenady Indiaguez, koznodzieja Ludwika XV, Bertier, ostatni asystenci za jenerała Bicci i inni w ten sposób połączyli się z swą białoruską bracią. Nie była to afiliacya lub tercyarstwo, gdyż ci Ojcowie byli profesami zakonu, uważano ich tedy za prawdziwych Jezuitów, zostających jakby w rozproszeniu, a po ich śmierci odprawiano suffragia. Medyolański ex-Jezuita Dal-Venne przyjęty w album So-cietalis, gdy sam dla starości przybyć na Ruś nie mógł, przysyłał rok rocznie pewną sumę na utrzymanie w zastępstwie za siebie jednego profesora w kolegium mohylewskiem. W katalogu zmarłych extra provinciam, za których zwyczajem zakonnym ofiarują się suffragia tj. msze św., komunie św. i koronki, naliczyłem od 1773 do 1814 r. 268 imion; przy wielu znajduje się przypisek „ianquam uno ex Nosins“ jako jeden z naszych, albo Janquam aggregato Nostris“ jako przyłączony do zakonu. Nie można tego katalogu nieboszczyków czytać bez głębokiego rozrzewnienia. Całą geografię świata i wszystkie narodowości spotkasz tam obok siebie. Rozdzieleni lądami i morzem, nawei po śmierci łączyli się z sobą wspólnością modlitwy *). Inni nie mogąc swoją osobą służyć zakonowi, przesyłali mu swoje księgozbiory, jak ów drezdeński Briskorn ²). Czynił to samo późniejszy Prymas gniezneński, ex-Jezuita Raczyński, który sprzedawane drogą licytacyi pojezuickie i innych skasowanych zakonów książki kupował, i takowe, przeszło 8,000 tomów na Białą Ruś przesłał. Rosły w ten sposób kolegialne biblioteki mianowicie połocka, która r. 1815 liczyła 35,000 dzieł, a otworzona przy temże kolegium w 1787 drukarnia dostarczała nietylko szkolnych książek, których brak nadzwyczaj czuć się dawał, ale zajętą była także drukiem wielu dzieł już wyszłych z obiegu.

Korzystając z chwili spokoju, działalność zakonu rozwinęła się w podwójnym kierunku: naukowym i religijnym. Chciwym, jak wszystkie na pół barbarzyńskie ludy, nauki Moskalom potrzeba było zaimponować nauką i wiedzą. Zajmowały ich przedewszystkiem

x) Elenchus nostrorum defunctorum ab a. 1773 extra Albam Bussiam

Btr. 1-23.

⁸) Hist. Älbo-Bussae Soc. par. 11, §. 2, 34, 35.

i wprawiały w podziw, podobnie jak w Chinach, astronomiczne i fizyczne nauki. Jezuita Gruber przygotował w krótkim czasie spory zastęp biegłych profesorów, z braciszków zaś zakonnych, którzy mianowicie z Niemiec licznie przybywali, utworzył istna szkołę architektów, malarzy i wszelkiego rodzaju rękodzielników ¹). Urządzono więc przedewszystkiem z wielką wygodą i komfortem sale biblioteczne, przedpokój biblioteki połockiej przedstawiał jaskinię Manrezy, w której zakonodawca św. Ignacy rok cały na pokucie i rozmyślaniu przepędził; szafy biblioteki rzeźbione i oszklone ustawiono symetrycznie. Równocześnie 1788 dobudowano do kolegium okazały gmach, przeznaczony na muzeum fizyczne i mechaniczne, na laboratoryum chemiczne, na galeryę obrazów i teatr z bogatemi dekoracyami. Ktokolwiek bądźto z szlachty polskiej, bądź z moskiewskich magnatów zawitał do Połocka, zwiedzał owe muzea jako rzadkość w tych tam stronach i podziwiał nie tyle już rzecz samą, jak to, że wszystko co się w onych muzeach znajdowało, nie z zagranicy sprowadzane, ale ręką braciszków zakonnych pod kierunkiem Ojca Grubera wykończonem zostało, a tak dokładnie i poprawnie, że niewiele różniło się od paryzkich i londyńskich wyrobów. Podobną bibliotekę i muzea, tylko na mniejsze rozmiary, miało każde kolegium ; zobaczymy, że te studya i astronomiczno-fizyczne muzea otworzyły zakonowi wstęp do Petersburga. Niebawem stanęły inne gmachy fabryczne, jakoto : piwowarnia, mio-downia i fabryka sukien; kolegium połockie z szkołami, fabrykami i warstatami tworzyło jakby miasto w mieście.

Nie zapomniano też i o chwale domu Bożego. — Pierwszem zadaniem nowego wicejenerała było zamianować nowych przełożonych i ująć w karby dyscyplinę i karność zakonną. W onem dwunasto-leciu nąjniepewniejszych stosunków i zmian wielorakich, wkradły się naturalnym biegiem rzeczy niektóre nadużycia co do ubóstwa zakonnego i innych reguł. Nie były to dzięki Bogu nadużycia krzyczące, któreby wyszły po za mur zakonny, ale Ojciec Lenkiewicz wierzył, co wszyscy zakonni przełożeni wierzyć powinni, że zakon tylko wtenczas spodziewać się może błogosławieństwa Bożego, kiedy reguła zakonna przez wszystkich i każdego z osobna ściśle jest przestrzeganą. Drugiem staraniem wicejenerała było odnowienie i ozdoba domów Bożych. Podczas kiedy w Polsce pojezuickie kościoły niszczały, albo stały odarte z ozdób i sreber, to w Białej Rusi

b Hist. Colleg. Polocensis, odnowili Jezuici między 1788—1789 r. wszystkie swoje kościoły, częścią z oszczędzonych funduszów, a częścią ze składek ludu, który się tą troskliwością o chwałę domu Bożego dziwnie budował.

Ważniejsze nad wszystko były dla białoruskich Jezuitów apostolskie prace nad bliźnich zbawieniem. Z wielkim zapałem roz-krzewiano nabożeństwo do Serca Jezusowego; ś. p. Ojciec Czernie-wicz przekazał je jakby testamentem swej braci, twierdząc, że do niego przywiązany jest byt zakonu. Zaprowadzono je też nietylko w każdym kościele, gdzie kolegium jezuickie, ale i po za granicami Białej Rusi. Tajny radca wiedeńskiego dworu baron Penkler, przysłał do Połocka długą listę przedniej szych imion i domów w Niemczech, pragnących się wpisać do bractwa, sam zaś z swoją rodziną uczynił to pierwszy^ R-ędobnież katolicy Jamburga (nad fińską zatoką) utworzyli w swym kos^ołk.n filię bractwa r).

Obok zwyczajnych ^niedzielnych i świątecznych kazań, dawano nietylko szkolnej młodzieży, ale i wszystkim klasom ludzi corocznie kilkudniowe ćwiczenia duchowne, z każdego zaś kolegium rozchodzili się księża po sąsiednich wioskach i miasteczkach na udzielanie katechizmu. W majątkach swoich utworzyli stałe stacye misyjne, jak w Puszy, Chałczu, Czeczersku, Łazowie, Raśniowie, z których korzystali także poddani sąsiednich włości. Najpiękniej-szem jednak ich dziełem były misye na Łotwie. Posłuchać o tem historyografa zakonu. „0. Michał Roth, Kurlandczyk, który po ukończeniu studyów i złożeniu profesyi czterech ślubów ofiarował się swym starszym na najtrudniejsze misye, rozwinął swoją działalność w okolicy Dagdy, nader rozległej a barbarzyńskiej. Wiele tysięcy Łotyszów tylko z imienia było chrześcijanami, zostawali zaś w najwyższej nieznajomości rzeczy Boskich i ohydnem zepsuciu obycząjowem, bałwochwalstwu tak oddani, że stare dęby i inne śmiecie jako bóstwo czcili. 0. Roth tedy napisał wiele katechetycznych i naukowych książek w łotewskim języku, którym dotąd nikt

x) Miały te bractwa na cela, obok szczególnej czci Boskiego Serca, wynagrodzenie i zadośćuczynienie za zniewagi i obrazy, które to Serce Zbawiciela od grzesznych i występnych ludzi, mianowicie w Sakramencie Ołtarza ponosi. W sto lat niespełna potem, urobił sobie z tego czysto religijnego stowarzyszenia rząd pruski jakiś ogólny spisek „czarnego internacyonału“, obejmujący wszystkie części świata, mianowicie Francyę i Anglię, a kierowany przez Jezuitów z główną siedzibą we Lwowie i sekretnemi posiedzeniami w refektarzu lwowskich Ojców Dominikanów (sic), jak o tem świadczy urzędowy reskrypt królewskiego prezydenta Horn, datowany 1 listopada 1873 r. do landratów i niższych władz policyjnych, a umieszczony w dzienniku Germania.

nie pisał, gdyż tylko lud wiejski nim mówił, i podjął się żmudnej pracy nauczenia łotewskich dzieci czytać i pisać. Sprzeciwiali się zrazu temu rodzice, w przekonaniu, że dzieci ich skoro się czytać nauczą spotka nieszczęście, „gdyż to rzecz tylko duchownym i szlachcie przynależna“ ¹). — 0. Roth jednak, obok czytania wyuczył wszystkie dzieci śpiewać tajemnice wiary, przysłuchiwali się onym dziecięcym śpiewom rodzice i od swych dzieci katechizmu się uczyli. Był to sposób pożyczony od św. Franciszka Ksawerego i misyonarzy zaatlantyckich, a dziwnie skuteczny i rozrzewniający zarazem. Pomagali tej roboty Ojcu Roth księża: Wałksmowicz, Rembiszewski, Wizgint, Waschki, Linkenheier i t. d. ²). Biegając od wsi do wsi, gromadzili lud koło siebie, a onym maluczkim katechetom każąc śpiewać katechizm, tłumaczyli dopiero co słysz^p^hritw^^dorosłym. Tak więc i białoruscy Jezuici mieli swoją JJ^^uay^Było t^ż świętym tych Ojców zwyczajem odwiedzać s&pkale, wj^i^ia /i'^skazanym na śmierć towarzyszyć na ruszto    ^ ^    ^ ą

Takim był duchem owiany żako ęajy w^wai swę^rkasaty, a jednak zniesiony został, jako nie przynoszący u4^więce£spodziewanych owoców Kościołowi. To też patrząc^na tę (^bl\'fłi>ość białoruskich Ojców, niknęły z dniem każdym üprzêàsfa»^ w skutek Klemensowego breve przeciw nim powstałe. — Już przestano ich podejrzywać jako ludzi wątpliwej wiary i Stolicy św. nieposłusznych. Słowem zakon stał już pewną nogą. Roku 1785 wydrukowano pierwszy katalog osób i obowiązków. Zakon liczył 172 członków, z tych 95 księży, 28 scholastyków, 6 nowicyuszów i 48 braci. W dziesięć lat potem wzrosła liczba do 202 osób, z tych 95 księży, 48 braci, 48 scholastyków i 16 nowicyuszów. W drugie lat dziesięć t. j. 1805, zakon liczył już 284 członków; r. 1815 osób 337, zaś w chwili wypędzenia z Rossyi (1820) osób 358 ³).

Łatwo sobie wyobrazić, jakiem okiem patrzał na ten rozrost zakonu arcybiskup, którego niepasterskie, najemnicze rządy i dyece-zalne gospodarstwo, złożone w rękach jego bratowej, zwanej powszechnie panią szambelanową, dosadnem piórem skreślił Szantyr w swej historyi Kościoła katolickiego w Rosyi. Nie zaniechał on swej ambitnej myśli zapanowania jak nad innymi zakonami,

*) Ms. Hist. Albo-Bussae Soc. Jesu, p.*2, §. 7. Hist. Colleg. Polocensis a) Całhalogi personarum et officiorum Societat. Jesu in Alba Bussia

1785—1787.

⁸) Cathalogi personarum et officiorum Soc. Jesu in Imperia Bosiaćo

1785-1820.

tak nad Jezuitami. Żądnego władzy prałata martwiło nad wszelki wyraz samo wspomnienie, że jest ktoś w jego archidyecezyi, kto nie zawisł od jego widzimisię i tej dowolności, jaką w szafowaniu kościelnemi beneficyami i zarządzie zakonnym postępował. Próbował tedy sensim sine sensłi dostać się do władania nad Jezuitami. I tak wnet po synodzie w Mohylewie zażądał od wicejene-rała, aby ten wysłał po dwu Ojców do Krymu i Astracbanu. Lit-terae obedientiales miały być ułożone w ten sposób: „z cnoty św. posłuszeństwa ksiądz N. N. udać się ma na miejsce N. N.“ Było to jawne wdzieranie się w zakonną władzę. To też Ojciec Lenkiewicz w liście do Benisławskiego przedstawił niewłaściwość żądań arcybiskupa, gdyż nawet Papież wysyłając misyonarzy, zostawia wybór osób i wydanie tak zwanej obedyencyi jenerałowi. Wdał się w tę sprawę Benisławski i arcybiskup dalej nie nalegał. Uderzył jednak w inną stronę. Oto polecił, ażeby w dnie świąteczne i niedzielne w każdem mieście jedno tylko było kazanie w największym kościele i przez Jezuitów. Nie mógł zgodzić się na to wicejenerał, raz że to posłużyć mogło arcybiskupowi za pozór do przeznaczania według swej woli osób zakonnych ; powtóre dlatego, że podobny przywilej nie mógł nie być wstrętnym dla innych zakonów i duchowieństwa. Inną znów rażą w nader grzecznych oświadczył arcybiskup wyrazach, że byłoby mu bardzo przyjemną rzeczą, gdyby prowineyał przed ogłoszeniem dał mu do przeczytania katalog osób i obowiązków, że on w prowńncyalskiej dyspozycyi niczego nie zmieni. Ale i tę propozyeyę zostawiono bez odpowiedzi.

Najkomiczniej jednak skończyła się inna majątkowa sprawa. Żądał Siestrzeneewicz, aby wieś Faszczówkę oderwano od kolegium orszańskiego, a przyłączono do mohylewskiego jako fundusz na profesorów w seininaryum biskupiem kleru. Odpowiedziano mu, że taka alineacya dóbr, jako przeciwna woli testatorów, nie jest w mocy wicejenerała. Wtenczas arcybiskup udał się do wszechwładnego Poterakina. Minister ten, przez wzgląd jaki miał dla zakonu, nie rozumiejąc tej rzeczy a nie chcąc o niej rozstrzygać, dopokąd nie będzie dobrze poinformowany, przesłał list arcybiskupi do 0. Lenkiewicza z zapytaniem, jaką ma dać odpowiedź arcybiskupowi? Właśnie podtenczas bawił ten arcypasterz w Połocku. Goniec, który przywiózł z Petersburga listy także do niego, wręczył mu przez nieuwagę i ów list potemkinowski do 0. Lenkiewicza. Widząc pieczęcie ministra, czy to przez zbytnią ciekawość, -czy przez roztargnienie, otworzył arcybiskup pismo, lecz jakże się zdziwił, gdy w tejże kopercie i swój list o faszczowskiej sprawie zobaczył. Zawstydzony kazał gońcowi oddać list do kogo był adresowany t. j. 0. Lenkiewiczowi i gotował się do wyjazdu. Zatrzymał go grzeczny Jezuita, i jak gdyby nic nie było zaszło, podejmował jeszcze dni kilka najuprzejmiej. Po tylu i tak cierpkich zawodach, powinien był Siestrzencewicz sprawę jezuicką dać za przegraną, zobaczymy jednak, że się jeszcze nie raz jeden, acz zawsze na próżno, pokusi o władzę nad nimi.

Rozwiązanie w ten sposób sprawy faszczowskiej, było podobno ostatnią przysługą Potemkina dla zakonu. Obozowe trudy podczas wojny tureckiej zniszczyły do reszty silny niegdyś, ale już bardzo nadwątlony rozpustą organizm księcia feldmarszałka. — Umarł 16 październ. 1791 r. o wiorst 40 od Jass ¹). Żałość białoruskich Ojców z jego śmierci była tern większą, im bardziej czuli potrzebę silnej wobec uzurpatorskich zachceń z protestancka myślącego arcybiskupa przy dworze opieki. Ale niezmienny fawor Katarzyny przekonał ich niebawem, że nie mają się co tak bardzo rozbijać za nowym protektorem.

Jakoż rzeczywiście następnego już roku 1792, zażądała carowa przez jenerał-gubernatora Paska, aby dwaj Jezuici, biegli w matematyce i fizyce przybyli kosztem rządu do Petersburga. Wyprawiono znanego już w stolicy 0. Grubera i 0. Skokowskiego. Wieźli oni z sobą jakiś wiersz bohaterski dedykowany carowej, a opiewający jej świeże tryumfy nad Szwecyą i Turcyą. Jeżeli my dzisiaj czytamy owe epos nie bez pewnego wstrętu, to podobało się ono nad miarę carowej, która każdego z Ojców udaro-wała złotym, drogo kamieniami sadzonym zegarkiem. Następnie kazano im się stawić w Carskiemsiole, gdzie kanclerz Bezborodko szczególnego rodzaju stawił im propozyeyę. Oto aby się podjęli misyi do Pekinu, któraby kosztem rosyjskiego rządu utrzymywana, pod opieką carowej zostawała. Widoczna, że spotęgowana świeżemi zwycięztwy ambicya kobiety, kazała jej spróbować, ażali nie uda się jej na wschodzie odegrać roli Ludwika XIV. Być też może, że ta chińska, misy a ułatwić miała drogę do innych więcej praktycznych planów, mianowicie do zawarcia stosunków handlowych z Chinami, wiadomo bowiem, że za pośrednictwem pekińskich Jezuitów Gerbillon i Pereyra, zawarł car Piotr I korzystny dla Moskwy traktat handlowy z Chinami. Odpowiedział 0. Gruber, że

O Pamiętniki z XVIII wieku ks. Kalinki T. I, str. 131.

§68 spełnić woli carowej nie może, dopokąd na tę misyę nie zezwoli Papież, gdyż w Chinach zakon legalnie zniesiony. Dodał i to, że porozumieć się pierw wypada z pekińskimi ex-Jezuitami, aby niespodziewany przyjazd obcych przybyszów nie podał rzecz cała w podejrzenie u chińskiego cesarza. Uznał Bezborodko słuszność tych uwag, oświadczył jednak w imieniu carowej, że co do uzyskania, papiezkiego pozwolenia, to już to ona bierze na siebie, Ojcom zaś zostawia zawiązanie dobrych stosunków z pekińskim dworem. — Pozostawali tam jeszcze na dawnych swoich stanowiskach ex-Jezuici; breve było im wprawdzie ogłoszone, ale w niczem nie zmieniony dawny tryb życia, nietknięte majątki, władzę tylko zakonną przelano na biskupa z Nankinu, cesarz z swej strony uważał ich za Jezuitów. Przeszło 200.000 chrześcijan zostawało w jego państwie, nabożeństwo do serca Jezusowego rozwijało się na misyach, słowem ex-Jezuici, lubo już przedziesiątkowani śmiertelnością, podtrzymywali swojem znaczeniem u dworu i pracami sprawę chrześcijaństwa w Chinach, a w dodatku zasilali europejskie akademie i czasopisma swemi odkryciami i naukowemi nad literaturą chińską badaniami¹). Wygotował więc O. Gruber list francuzki do swoich dawnych towarzyszy w Pekinie. Odczytano go carowej ; nie z Petersburga jednak, lecz z Połocka, gdzie na pełnej radzie jenerała i asystentów raz jeszcze był odczytany, do Chin odprawiono. Wszelako ten projekt pekińskiej misyi rozwiał się na niczem. Niewiadomo nawet, czy list doszedł pekińskich ex-Jezuitów, to pewna, że białoruskich Ojców nie wzywano już więcej, jak to był przyrzekł uczynić Bezborodko. w tej sprawie.

Tymczasem dokonywał się zdradą Targowicy drugi rozbiór Polski, w ślad za nim liczne aresztowania, konfiskata majątków, więzienia w lochach smoleńskich, wygnania na Sybir i nawracanie „bagnetem i nahajką“ unitów ²). Czy białoruscy Jezuici nie wiedzieli o tych gwałtach na Kościele katolickim i bezprawiach swej „wspaniałomyślnej" dobrodziejki? Czy uczucie wdzięczności i przywiązanie do swego zakonu było tak silne, że im zamknąć kazało oczy na rozbój dokonany na Polsce i katolickim Kościele? Na to odpowiedzi napróżno szukam w ich archiwach. Nie znajduję ani jednego słowa potępienia albo lekkiej przynajmniej skargi. Instynkt

*) Murr: Journal zur Kunst-Geschichte und zur allgem. Litteratur T. Yll str. 240-267, T. IX str. 81-95.

a) Morawski: Dzieje narodu polskiego T. YI, str. 2—5.

¹

przywodzić na obronę swego uporu wspomniany swego zakonu instytut, wiedząc dobrze, że nie mają innych statutów jak prawa J. C. M. (?) i obawiając się w razie przekroczenia rozkazu surowej według praw kary. Co jeżeliby się temu śmieli sprzeciwić i Wam winnego posłuszeństwa odmówili, do Was należy uwiadomić o tern senat“. Ms. Archiw. watyk.

0 Arch. watyk. Polonia an. 1782.

²

)    Ms. Archiw. watyk. Depesza do kard. Palavieini z d. 16 listop. 1782.

³

)    Acta congregationis generalis extraordinariae ad eligendum Vica-rium generalem post breve démentis XIV, quo societatem extra imperium Bossiacum degentem extinxerat, Bolociae primo habitue anno 1782 die

⁴

) Szantyr Wiadomości do dziejów Kośbioła w Rosy i str. 62—64. a) Ms. Hist. Albo-Russae Soc. p. 1 lib. 4 cap. 11.

⁵

)    Arch. watyk. Eussia, vol. 1, p. 319.

⁶

)    Hist. Albo-Bussae Societ. p. 1. lib. 4, cap. 12.

⁷

)    Usiłowania czyli raczej próby nuneynsza, aby arcybiskupa nowogrodzkiego nakłonić do unii, nie przyniosły jak łatwo było przewidzieć, żadnego rezultatu. Za to ubito sporną kwestyę kalendarza. Wiadomo, że w XVItym wieku Moskwa i Ruś polska natenczas schyzmatycka, nie przyjęła poprawy kalendarza dlatego snąć, że to Papież tej poprawy dopilnował; ludność rz. k. Białej Rusi i dawnych polskich prowincyj narażoną więc była co chwila na wiele niedogodności, mianowicie w terminach sądowych; otóż ułożono z Archettim, że odtąd i katolicy obrządku łacińskiego trzymać się będą dawnego kalendarza Juliańskiego.

⁸

) Czytaj kto chcesz wodnisty nieco pamiętnik Archettego: Un nonce du Pape à la cour de Catherine II, wydany przez O. Gagarina; egzemplarz rękopiśmienny znajduje się w bibl. Ossolińskich. Ms. pod 1. 386.

l) Nie zaniedbali i Jeztiici obrony swej. Nie wiem czy nie w odpowiedzi na publikacyę moskiewską wydali w tłumaczenia odpowiedź włoską ,.pewnemu rzymskiemu adwokatowi“, na jego list otwarty z uwagami o Serwitach i Bonifratrach dla objaśnienia historyi białoruskich Jezuitów. Odpowiedź ta dowodziła zbyt może dosadnie, że pan adwokat nie rozumie sprawy, o której pisze, wykazywała nieważność kasacyjnego breve co do białoruskich Jezuitów, którzy biorąc sobie przykład z Serwitów i Bonifratrów, dobrem sumieniem mogli pozostać jako zakon w Rosyi. (List do JPana adwokata N. N., autora uwag nad historyą pierwszego wieku księży Serwitów i Bonifratrów, dla objaśnienia historyi ocalonych Jezuitów' na Białej Rusi 1784 roku). — W archiwmm polskich Jezuitów znalazłem także w formie listu do pewnego szlachcica bardzo ostrą krytykę tej spolsczonej odpowiedzi. Krytykiem ks. Jędrzej Kitowicz, i przyznać należy, że nie oszczędzał białoruskich Jezuitów, powoływał się na „nieomylność papiezką“. Posługiwał się takiemi sofizmatami jak ten, że przykład św. Józefa Kalasantego i innych „tyle pomaga do usprawiedliwienia onychźe Jezuitów, ile pomaga do

zachowawczy i prosta roztropność, nakazywała im nietykać tych wielkich ran, zadanych każdemu niezepsutemu sercu ; podlegali i oni jak inni obywatele nadzorowi trzeciego petersburgskiego departamentu, i lada chwili mógł się pojawić sprawnik z kozakami i zabrać pisma, korespondencje i wszelkiego rodzaju papiery ; jedno nieostrożne słowo, jeden zbyt śmiały wyraz, mógł ich zgubić na zawsze, nie przynosząc najmniejszej korzyści sprawie Kościoła i Polski. Ale też nie znajduję w ich archiwach ani jednego słowa, któreby pochwalało” albo gratulacyjnego wiersza z okazyi „odzyskania“ zachodnich prowincyj. — Historyograf białoruski pomija wszystkie te serce rozdzierające bezprawia milczeniem, a rozbiór Polski opowiada kronikarskim sposobem, sucho, objektywnie: „Jeszcze się nie skończył ów sejm, który jak wiadomo, z gruntu miał przeobrazić dawną Bzpltę i tron elekcyjny zamienić w dziedziczny, a już powstała nowa frakcya, mająca przynieść Polsce ruinę. Niektórzy bowiem magnaci, niezadowoleni z nowej konstytucyi, zebrawszy się w Targowicy, protestowali przeciw wszystkiemu, a opierając się na opiece, wojsk obcych, wielu współobywateli na swoją przeciągli stronę. Za nimi musiał pójść król i cały senat itd.“ ¹) Zapewne, że boleli srodze nad upadkiem ojczyzny, choćby już dlatego tylko, że religią katolicką i dzieło swych ojców, unią, widzieli zagrożoną. Niejeden z nich może, jak młody More-lowski, składał nocą, przy świetle księżyca, aby ujść oka policyi, treny nad upadkiem Polski -), ale żyjąc tylko wyżebraną egzy-stencyą pod despotycznym rządem, kryć się potrzeba było z boleścią i cierpieniem swej duszy.

I)o tego publicznego smutku przybyła ciężka żałość z przyczyny częstej śmiertelności zakonnej braci. W przeciągu lat czterech (od 1790—94) złożono do grobu 22 towarzyszy, między nimi zasłużonych zakonowi Ojców, jak Lupia i Łomiński, innych zaś w kwiecie wieku i wysoce uzdolnionych, jak Magnani i Alojzy Angiolini. Na domiar złego jenerał - gubernator Pasek świeżo na miejsce zmarłego Potemkina do boku carowej powołany, rozzuchwalony snąć tem niespodziewanem wyniesieniem, począł wyszukiwać coraz to nowe powody dokuczania Ojcom. To nie podobały mu się szkoły jezuickie, które tylekroć razy przedtem $70 wychwalał, to znów przebąkiwał coś o niezmiernych bogactwach jezuickich. Na udobruchanie dumnego dygnitarza pospieszył wice-jenerał do Witebska, dokąd otoczony niesłychanym przepychem zdążał gubernator. Tymczasem między Orszą a Witebskiem zjawia się feldjeger z Petersburga, wręcza jenerał-gubernatorowi rozkaz, aby się udał natychmiast do Mohylewa, i tam pod straż oddany, dalszych wyczekiwał rozkazów, albowiem Katarzyna II umarła, a syn jej Paweł objął rządy.

Z wstąpieniem Pawła na tron, sprawa białoruskich Jezuitów wchodzi w nową fazę, której my też osobny rozdział poświęcimy.

ROZDZIAŁ IV.

Zwrot umysłów w Europie korzystny dla zakonu. — Portugalia i burbońskie dwory z wyjątkiem Hiszpanii, okazują sie przychylnemi dla ex-Jezuitów. — Zabiegi kardynałów u Stolicy św. w celu przywrócenia zakonu. — Rewolucya francuzka i ogólny przewrót w Europie przyspiesza restytucyę zakonu. — List księcia Parmy do Katarzyny II i do wicejenerała domagający się powrotu Jezuitów. — Car Paweł i Jezuici. — Jezuici w Petersburgu. — Śmierć 0. Lenkiewicza. — 0. Kareu jenerałem zakonu. — Pius VII przywraca zakon dla Rosy i 1801 r. — Śmierć Pawła. — Obawy Jezuitów. — Car Aleksander okazuje się im przychylnym. — Odwiedza chorego jenerała zakonu w Połocku. — Śmierć 0. Kareu. — Kongregacya IV Połocka. — O. Gruber wybrany jenerałem.

Przypatrzyć nam się teraz wypada, juk wyglądała zachodnia Europa po zniesieniu zakonu. Breve kasacyjne, powtarzając zbyt dobrodusznie za ministrami dworów, zapowiadało światu wielką zgodę i harmonią między monarchami a św. Stolicą, wielki spokój i uszczęśliwienie chrześcijańskich ludów, jakie zapanować miało po kasacie zakonu. Jaśniej na rzeczy patrzący protestanci, nie dawali wiary tym szumnym zapowiedziom, owszem ze swej strony przepowiadali królom, że teraz kolej na nich, że uorganizowany na całym zachodzie spisek przeciw tronom, nie mógł się zabrać do ich obalenia, dopokąd te trony opierały się, by na granicie, na Piotrowej Stolicy, na Kościele. Potrzeba więc było rozdzielić trony od św. Stolicy, monarchów od Papieża, państwo od Kościoła, aby ujarzmiwszy za pomocą monarchów i państwa Papieża i Kościół, osłabić, odosobnić trony, z którymi walka już krótszą i łatwiejszą będzie. Wykazał tę prawdę dowodnie między innymi Superintendent protestanckich kościołów Stark w dziele Tryumf filozofii, które zakończa słowami Pisma św. vet mmc reges inlel-ligiteu, a teraz królowie nauczcie się rozumu.

Po ogłoszeniu Klemensowego breve, jakby na dane hasło wzięli się za ręce monarchowie, książęta, urzęda, literaci do wspólnej pracy nad wywrotem społeczeństwa. Rozpoczęto to dzieło zniszczenia od wrzekomej reformy Kościoła. Jak w XVł wieku herezyarchowie, nibyto zgorszeni nadużyciami, które się wkradły w zarząd Kościoła, tak teraz monarchowie i rządy zabrali się samowolnie do reformy. Emancypacya państwa z pod tyranii Kościoła stała się hasłem tej epoki; osłabiono, zerwano prawie węzły kościelnej hierarchii, zostawiając Papieżowi cień tylko supremacyjnej władzy nad biskupami, z których każdy był nibyto Papieżem w swej dyecezyi, w rzeczy zaś samej ulegał ministrowi wyznań we wszystkiem. Francya pod rozwiązłemi rządami Filipa orleańskiego i rejencyi, rozszerzyła swoje wolności galikańskie ; w Niemczech Józef II tworzył osobny państwowy Kościół; za ich przykładem poszły Neapel, państewka jak Toskana i księstwa niemieckiej Ezeszy, a nawet w upadającej Polsce noszono się z planem podobnych innowacyj. Przykroiwszy tak Kościół katolicki, t. j. powszechny na narodowy czy państwowy, zamieniwszy biskupów w urzędników państwa, zabrano się już za ich pomocą do reformy klasztorów i wychowania kleru. I znów ta reforma klasztorów dziwnie była podobną do tej, z jakiej chełpił się w swoim czasie Luter. Jedne zakony zniesiono zupełnie jako niebędące na czasie, bo bogomyślności tylko i pokucie oddane ; innym, nie zważając na cel i ducha ich reguły, kazano zająć się wychowaniem młodzieży w duchu filozofów, albo obowiązkami parafialnemi — we wszystkich zaś zniesiono to, co stanowiło ich podstawę, co było koniecznym warunkiem ich bytu, t. j. zawisłość od swoich zakonnych jenerałów, oddając ich natomiast pod władzę biskupa czyli mówiąc właściwiej, pod władzę ministra, który nieraz sceptyk lub filozof w pojęciach, rozpustnik w prywatnem życiu, dzierżył papiezką władzę i papiezką nieomylność. Zwalczając wrze-komo mnichowski obskurantyzm i fanatyzm, nauczono młodych zwłaszcza zakonników wyżej cenić studya i encyklopedyczną eru-dycyą, jak zakonną regułę, praktyki cnoty i nabożeństwa. Zeświec-czono zakony i widziałeś synów św. Franciszka modnie wytre-fionyeh i we fraku, synów św. Dominika noszących jako jedyne znamię swego powołania białą kamizelkę o złotych guzikach; w chórze siedzieli staruszkowie dawnej daty, lekceważeni, nieraz uciskani przez młodszą swą bracią, która dnie spędzała na bezczynności lub wrzekomo naukowych zajęciach, wieczorem zaś rozbiegała się na wszystkie strony, późno w noc wracając do swych komnat, urządzonych z komfortem, ozdobionych światowemi obrazami i biblioteką encyklopedzistów. O klauzurę, o ubóstwo, o wspólne życie i karność zakonną nie pytaj ; w wieku filozofów któżby się troszczył o te zabytki fanatyzmu ? Patrzyli przez palce na to gospodarstwo nie lepsi od swych podwładnych przełożeni, wybierani na kapitularzu lub mianowani od biskupa, często na rekomendacją płochych kobiet. Nie lepszy był stan świeckiego kleru. We Francyi przy ogólnem zepsuciu i niemoralności regencyjnego rządu, mnożył się z dniem każdym zastęp lekkich i płochych salonowych 1’abusiów, faworyzowanych to przez tę, to przez ową dworską damę ; była to najkrótsza droga do posaźnych synekur, nawet do mitry biskupiej. W Niemczech edukacyę kleru przyjął rząd na siebie; po wojskowemu by w koszarach, wychowywano przyszłych duszpasterzy, a książka Febroniusza, który już po niewczasie swe błędy odwołał, była alfą i omegą edukacyi kierowanej przez ministra wyznań, gubernatorów i kreishauptmanów. W Frintaneum Józefa II, zkąd jak z arki Noego rozchodzili się upatentowani profesorowie „do semi-naryów na prowincyach“, uczono przyszłych adeptów teologicznej katedry, że codzienne odmawianie brewiarza, nie jest obowiązkiem dla księdza, dosyć odmówić kompletę, „gdyż to piękna i budująca modlitwa“ ; bywało, że starzy profesorowie prowadzili swych uczniów duchownych na bale, publiczne reduty, a nawet jeszcze na wąt-pliwszej moralności miejsca. We Francyi, Belgii i Szwajcaryi rewo-lucya zabierając duchowieństwu majątki, przyspieszyła jego odrodzenie, ale w Niemczech, w austryackich mianowicie krajach, duch józefinizmu, mimo konkordatu 1855, pokutował aż do r. 1874, w którym to roku dzięki prawom kościelnym, bodaj czy nie spo-tężnieje na nowo.

na

Tak więc wiednie czy bezwiednie sami książęta i monarchowie „pasterze ludów“, odrzucili lub kruszyli podporę swych tronów, kościelną władzę. Instygowani przez swych ministrów-filozofów, nalegali na zniesienie zakonu Jezuitów, zgromadzenia jawnego, konserwatywnego, wylanego na usługi Kościoła, o który opierać się winna wszelka władza, jeżeli nie chce runąć niesławnie. Jakby na ukaranie tej niesprawiedliwości i krzywdy, dopuścił Bóg nich dziwne zaślepienie, że pod ich okiem i opieką i za ich współudziałem, wzrosła na ruinach zakonu nowa sekta, zmierzająca wprost i bez wszelkiej ogródki do obalenia tronów i wywrócenia społecznego porządku, sekta illuminizmu bawarskiego, która poczęta 1776 r. przez Weishaupta, pochłonąwszy następnie wszelkie inne sekciarskie loże i komitety w Niemczech, zlała się 1784 roku w jedną szeroko rozgałęzioną sektę pod nazwą masoneryi illumino-

wanej ¹). Dostarczyła tez niemałego kontyngensu sekcie szkoła teologów protsetanckich z profesorem hallskim Semlerem na czele. Przecząc wprost bóstwu Chrystusa Pana i wszelkiej objawionej religii, stawała się ta szkoła naturalną sojusznicą sekty. Profesorowie i uczniowie tej szkoły, garnęli się tłumami do lóż illu-minizmu.

Tak rozwielmożniona sekta rozpoczęła teraz kampanię przeciw Kościołowi, tronom i społeczeństwu na dobre. Przedewszystkiem postanowiono owładnąć całym ruchem literackim w Niemczech. Niejaki Nikolai, księgarz w Berlinie, wciągniony do sekty przez Leuchsenringa pedagoga książąt Hessen-Darmstadt, powziął szaloną myśl utworzenia ligi księgarzy i nakładców, aby żadnej książki nie przyjąć do handlu, ani nie podjąć się jej nakładu, któraby nie miała aprobaty od sekty. Wydawał on już przedtem, zapomocą kilkunastu sofistów, cotygodniowe pismo pod tytułem: Powszechna biblioteka niemiecka. Z pod pióra żyda Mendelsohna wychodziły w bibliotece jadowite artykuły przeciw chrystyanizmowi, konsyliarz Gedike i królewski bibliotekarz Biester, pisali szumne apologie wszystkim koryfeuszom sekt frank-masońskich i antichrześcijańskich doktryn, od Lutra i Kalwina poczynając. Przyłączył się do tej szajki illuminatów berlińskich Dr. Bahrdt i zawiązał nową lożę

*) Bliższe szczegóły genezy tej sekty i jej wewnętrznej organizacyi, znajdziesz w dziele Baruela: Historya jakobinizmu T. III. Użyto przytem arcyciekawego fortelu. Oto w pismach publicznych i broszurach poczęto głosić, że masonerya jest tylko ślepem narzędziem Jezuitów, że to właściwie Jezuici trzymają w ręce nić wszystkich lóż świata całego; i dlatego przezwano dawną lożę niemiecką, jezuicką mas on ery ą. Nic lepiej nie skutkowało, jak ten złośliwie dodany przymiotnik. Imię Jezuity było, mianowicie w protestanckich Niemczech, prawdziwie straszliwem, wstydzono się zarazem i gniewano, że tak mądrzy, tak oświeceni masoni, są tylko maryonetkami znienawidzonych Jezuitów, którzy zniesieni jako zakon, intrygują każdy z osobna, ale zgodnie z wszystkimi, na wielką skalę. Któżby uwiei’zył, a jednak tak było, bajka jezuickiej ma-soneryi została przyjętą za prawdę. Tego właśnie chcieli illuminaci. Masoni obrzydzili sobie swe loże, których menerami mniemali być Jezuitów, gotowi więc byli opuścić je każdej chwili, byle było je czem zastąpić. Wtenczas okazała się dwutomowa ramota pod tytułem: Jezuici wygnani z masoneryi i ich puginał przez masonów skruszony. Stwierdzano w pierwszej części na podstawie śmiesznych kalamburów i wrzekomem podobieństwie instytutu zakonu z kodeksem sekty, że istnieje rzeczywiście jezuicka masonerya, w drugiej zaś części pouczano, że nie ma innego ratunku dla prawdziwych masonów, jeżeli nie chcą być wodzeni za nos przez Jezuitów, jak aby weszli do lóż illumino-wanych. Ten fortel skutkował. Nastąpiła unia i zupełne zlanie się masoneryi Z illuminizraem w Niemczech pod nazwą illuminowanej masoneryi.

„unii niemieckiej“. Unia dzieliła się na dwie gałęzie, literatów i księgarzy. Pierwsi wydawać mieli pisma i broszury, wyszydzające nietylko księży i mnichów, ale każdego kto wierzył w Bóstwo Chrystusowe i jakąkolwiek objawioną religią, kto w ogóle przyjmował jaką zasadę wyższą moralną. Wszystkich tych piętnowano nazwą Jezuity; sławny Superintendent hanuowerski Starek bronić się musiał w osobnem piśmie, że nie jest, ani nigdy nie był Jezuitą, tem mniej ich profesem o czterech ślubach. Pojawiły się teraz czasopisma redagowane przez sektę : dziennik berliński, gazeta powszechna literatury, gazeta wajmarska, erfurtska itd. Każde państewko, każde niemal miasto, miało swój dziennik, tygodnik lub przynajmniej miesięcznik w duchu sekty redagowany. Aby obudzić ducha literackiego, podtrzymać wydawnictwa i księgarnie sekty, zawiązano w każdem mieście i miasteczku czytelnie czyli kluby literackie (Leseverein). Każdy taki klub, był zarazem klubem niemieckiej unii i miał swego ministra, asystentów itd. Najsurowszy ostracyzm rzucono na wszystkie konserwatywne książki i publikacye, żaden z księgarzy nie śmiał przyjąć je do handlu, albo przyjąwszy ukrywał je gdzieś tam w kącie, i po roku odsyłał autorowi, wynikające zaś ztąd szkody likwidował i przesyłał do kasy unii, zasilanej często kościelnemi nawet pieniądzmi. Ubito sobie więc szeroki gościniec do zatruwania serc i obałamucenia umysłów w Niemczech. Nawet katolicki Wiedeń i inne austryackie miasta miały swoje kluby literackie, których prowineyałem był niejaki Sonenfeld, rezydujący w Wiedniu.

Teraz dopiero rzucono wzrok na Francyę. Weishaupt, który dzień 14 lipca 1789 r. naznaczał na dzień powszechnej insurekcyi ludów przeciw królom, obawiał się żywego temperamentu Francuzów, aby w swej egzaltacyi nie zerwali się pierw, nim wszystko zostanie przygotowane. Dlatego dopiero po uorganizowaniu sekty w Niemczech, wysłał r. 1787 swych apostołów do Francyi. Znalazł i tam grunt dziwnie przygotowany dla siebie. Jeżeli w którem państwie, to we Francyi zniesienie Jezuitów stało się główną, jeżeli nie jedyną przyczyną rewolucyi. Blisko 60.000 młodzieży kształciło się w ich szkołach, młodzież ta przeszła teraz w ręce filozofów i frankmasonów i już wcześnie, bo w ławce szkolnej zaprawiała się do klubów i spiskowania, bawiąc się w loże i ryty. Wyszedłszy ze szkół bez żadnych podstaw religijnych, rzucała się w wir zabaw i rozpusty, której szerokie pole dostarczały adopcyjne loże masońskie, t. j. te, do których i kobiety przyjmowano. Tam wśród orgij i rozpusty rozpoznawali menerzy sekty i wybierali co lepsze talenta, wprowadzając je do stopni wyższych kawalerów kadosza, kawalerów słońca, róży itd., gdzie już zaprzysięgano nienawiść królom i księżom. I to był główny cel lóż adopcyjnych. Przeciw powodzi pism ateuszowskich i antispołecznych, konserwa-tywno-katolickie stronnictwo nie mogło postawić równie silnie uorganizowanej publicstyki. Zakon Jezuitów, gdyby był istniał, mógłby położyć tamę złemu, jakto już był rozpoczął czynić wydawaniem czasopisma Journal des Trévoux, na które niezmiernie gniewali się sofiści. Teraz po kasacie zakonu poprzestać musiano na podjazdowych, bez żadnego systemu i planu publi-kacyach.

W chwili, w której delegaci illuminatów Weishaupta, Bodę i baron de Busche przybyli do Francyi, najprzedniejszą lożą był le Grand-Orient wielki wschód. Był to właściwie parlament masoński , w którym zasiadali deputaci regularnych lóż królestwa. Wielki mistrz Orientu, Filip książę orleański, dzierżył ten tytuł nietylko nominalnie dla honoru, ale rzeczą samą i z przekonania. Bozpustnik wyuzdany i bezbożny cynik, gotowym był poświęcić i królewskość i arystokracyę na łup demonicznej nienawiści sekty. W samym Paryżu liczono 81 lóż po największej części adopcyjnych, w Lyonie 16, w Bordeaux 7, w Marsylii 6, w Tuluzie 10, w całej Francyi lóż regularnych 282. Ale do paryzkiego Orientu należały loże w Piemoncie, w Szwajcaryi, w Belgii, w Kolonii, w Leodium, w Spaa, dalej loże we Lwowie, w Warszawie, w Petersburgu, Moskwie, w krajach Wirginii i loże w koloniach francuzkich, wszystkie zaś odbierały rozkazy od sekretnego wydziału „24 zjednoczonych przyjaciół“. Podczas gdy w dolnej sali Orientu bawiono się i rozpustowano w najlepsze, w górnej odbywali „zjednoczeni przyjaciele“ swoje sekretne posiedzenia. U schodów i u drzwi stał zbrojny brat (frère terribleJ, broniąc wejścia każdemu. Tylko mistrzowie wszystkich stopni filozoficznych t. j. ci, którzy poprzysięgli nienawiść wszelkiej czci Boskiej i królewskiej, religii i tronom, ci mogli należeć do wydziału. Owładnąć wielki Orient, co to za bogata zdobycz dla bawarskiego illuminizmu ! Ale nie tu koniec. Miała i Francya swój illuminizm Swedenborga i St. Martinistów. Obrzydła ta sekta, połączająca najgrubszą zmysłowość Adamitów z egzaltacją gnostyków, posuniętą aż do wizyt i obcowania z duchami, przybrała nazwę kawalerów dobroczynnych, filatetów itd., główną zaś swoją lożę adopcyjną miała w zamku

Hermenonville, gdzie St. Germain był wielkim mistrzem. W żadnej adopcyjnej loży prostytucya nie występowała tak bezwstydnie, mimo to wyższe stopnie jak n. p. stopień foenixa, zaprzysięgały nienawiść „związkom obywatelstwa, poddaństwa, familii, ojca, matki, przyjaciół, dzieci.“ I ten swedenborski illuminizm łowił jak mógł w masoneryi¹). Istniały jeszcze w Paryżu trzy inne loże. W pierwszych dwóch „dziewięciu sióstr“ i „szczerości“, mieścił się kwiat solistów i zdeboszowanej arystokracyi. Condorcet, Bailly, Kamil de Moullino, Cerutti (niegdyś Jezuita, autor apologii instytutu), Danton, Laland, Chenier, książę Rochefoucould, markiz Montesquieu, La-fayette, Sycys; księża: Noël, Pingré, Mulot, Pethion itd. W ostatniej zwanej lożą „kontraktu socyalnego“, znaleźli się zbyt dobroduszni uwiedzeni bracia, zwolennicy konstytucyonalnej monarchini, później Girondzistami nazwani.

Nie trudno było emisaryuszom Weishaupta wciągnąć Wielki wschód, a niebawem inne pomniejsze loże do swej sekty: zachowano jednak obrzędy i nazwę lóż masońskich. Była to więc fede-racya dwu sekt, masonerya illuminowana, ną której czele stanęli książę orleański, Mirabeau, Sycys, Savalette, Condorcet. Rzecz jasna, że illuminizm jako sekta radykalniejsza, pochłonąć musiał francuzką masoneryę, która z razu zmierzała tylko do obalenia monarchii absolutnej, poprzestając na konstytucyjnej. Będąc złożoną przeważnie z arystokracyi i ludzi znaczniejszych, nachylała się mimo wpajanych anarchicznych teoryj, a stosownie do jeniuszu francuzkiego ku królewskości. Cóż tedy robi Weisbaupt, ażeby rozbić te konserwatywne żywioły? Oto wprowadza do illumino-wanych lóż rzemieślników, przemysłowców, robotników, słowem proletaryat, żywioł z natury anarchiczny, a gotowy na wszystko; Filip zaś orleański rozkazuje legionistom gwardyi zapisać się do loży. Na wzór unii niemieckiej, utworzono w stolicy i na pro-wincyach unię francuzką z „klubami regulatorów“ i „wydziałami polityków“. Uchwały klubowych i wydziałowych posiedzeń przesyłano wiernie do sekretnego wydziału „przyjaciół zjednoczonych

a) W ogóle mówiąc, w tej epoce sekciarstwa, nie rzadko było napotkać braci, którzy należeli do wielu różnorodnych lóż naraz jak n. p. Condorcet, Mirabeau, Savalette de la Lange podskarbi królewski, który zasiadał w wydziale zjednoczonych przyjaciół Orientu, był mistrzem loży swedenborskich illuminatów w Paryżu i wstąpił jeden z pierwszych do illuminizmu bawarskiego. Były przecież wszystkie te sekty w swych ostatecznych celach i dążnościach tak spokrewnione, tak bliskie siebie.

wielkiego Orientu“, zkąd znowu wydawano ordynanse, aby na wszystkich punktach praca loży była zgodną, co do ducha i kierunku. Tak więc powstało państwo w państwie ¹).

Monarchowie Zachodu, którym wydał się niebezpieczny instytut katolickiego zakonu, milczeli teraz, owszem potakiwali silnej orga-nizacyi i udzielnej władzy loży, która nieposłusznych swych lub niedyskretnych członków, karała puginałem i trucizną. — Dzień 14 lipca 1789 roku oznaczony na dzień powszechnej insurekcyi. Rzeczywiście w tym dniu nietylko w stolicy, ale i na całym obszarze Francyi, wzniosły się krzyki wolności i równości. .,Bracia“ z lóż przenieśli się do sal parlamentu, do subseliów i ratuszów. Krwawo zaznaczyła się w dziejach rewolucya francuzka, rozpoczęta 5 maja mszą o Duchu św. i kazaniem biskupa z Nancy, który w imieniu stanu średniego żebrał o łaskę monarchy, a ukończona królobój-stwem i dekretem, że nie ma Boga.

Potrzeba było dotknąć tych skrytych sprężyn rewolucyi wielkiej, raz dlatego, ażeby pokazać jak fatalnym, nietylko dla Kościoła ale i dla społeczeństwa był wyrok znoszący zakon Jezuitów; po-wtóre dlatego, że rewolucya otwierając przepaść pod Europą, otworzyła też oczy wszystkim ludziom konserwatywnym, iż zapragnęli przywrócenia zakonu, którego mianem piętnowano już wszystkich wierzących w jakąkolwiek objawioną prawdę. I nie jest to tylko moje osobiste przekonanie. Kardynał Pacca i protestant Banke, Chateaubriand i Frydryk II zgadzają się co do tego punktu w uderzający sposób. Będąc nuncyuszem w Kolonii (r. 1786) Pacca opisuje to, na co własnemi patrzał oczyma: „Poczciwi Niemcy tracą z dniem każdym cześć i szacunek dla księży, dla św. Stolicy i dla przepisów kościelnych. Jak długo istniał zakon Jezuitów, który zajmował wiele katedr na uniwersytetach, a szkoły publiczne po wielu miastach, to te błędne doktryny napotykały na silny opór, a złe nie krzewiło się tak bardzo. Lecz zniesienie tego zakonu tak dobrze dla religii zasłużonego, równie jak rozrost sekretnych towarzystw (illuminizm Weishaupta), przyprawiło religię katolicką o nie-obliczone szkody. Wtenczas wszystkie tamy zostały zerwane, a wezbrany potok pism przewrotnych i bezreligijnych, zalał całe Niemcy“ ²). Co o Niemczech powiada Pacca, to powtarza Banke o całym katolickim świecie: „Zniszczenie tego zakonu za

*) Czytaj Baruela: Hist. Jakobinizmu T. IV.

²) Mein. hist, du Card. Pacca, traduits par Sionnet str. 13.

jednym zamachem, bez długiego zachodu, zniesienie zgromadzenia, które za główny cel położyło sobie wychowanie młodzieży, wytrzasnąć musiało całym światem katolickim aż do jego fundamentów, aż do dziedziny, gdzie się kształcą młode pokolenia“ ¹). Kiedy Francya pierwsza, bo już 1762 r. odjęła Jezuitom wychowanie, to praktyczny król-filozof Frydryk II przepowiadał upadek szkół w tern państwie : „Wy tam we Francyi, pisał do d’Alemberta, uczujecie dobrze wypędzenie Jezuitów, a edukacya szkolna ucierpi na tern zaraz w pierwszych latach“²). Ze ta przepowiednia nietylko na Francyi się ziściła, stwierdza Chateaubriand: „Uczona Europa poniosła niepowetowaną szkodę w Jezuitach. Od ich upadku wychowanie publiczne nie podniosło się nigdy na dobre... Jezuici stali silnie i doskonalili się aż do ostatniej chwili. Zniesienie tego zakonu wyrządziło nieobliczone szkody edukacyi i naukom. Na to zgadzają się dzisiaj (na początku XIX w.) wszyscy“ ³).

Rzeczywiście zakon po kasacie, to jak armia w rozprószeniu ; żołnierze tej rozbitej armii, ex-Jezuici, potykali się bądź pojedynczo, bądź gromadząc się w drobne oddziały; odstrzeliwali się nieprzyjacielowi, to znów nacierali na niego. Naturalna, że pokonać go nie mogli, bo nieprzyjaciel działał masami, w wojennym szyku i pod komendą, ale świat katolicki patrząc na te wysilenia i częściowe tryumfy pojedynczych ex-Jezuitów, słusznie zapytywał sam siebie: czegoźby nie dokazał cały zakon z takich ludzi złożony?⁴)

J) Hist. de la Papauté IV, 500.

*) Ooevres de d'Alembert T. XVIII.

³)    Génie du Christianisme T. IV, str. 300. Mélanges.

⁴)    Ezeez doprawdy uderzająca ! Zniesiono zakon jako niepożyteczny, jako zagrażający spokojowi Kościoła i monarchów i szczęściu ludów. Tymczasem sam Klemens XIV zatrzymuje ex-Jezuitę Lazari na posadzie Konsultora indeksu i korektora ksiąg wschodnich. Inny ex-Jezuita Angeri zostaje teologiem papiezkim, Marotti sekretarzem listów łacińskich ; Aąuasciati konsultorem rytów. Pierwszy po Klemensie XIV Papież Pius VI, oddaje zarząd świeżo założonej dyplomatycznej szkoły, z której nuncyusze papiezcy wychodzą, ex-Jezuicie Za-charia, a po nim ex-Jezuicie Sozzi. Biskupiemi seminaryami w Państwie ko-ścielnem jak w Tiwoli, Segni, Agnani, Gubio, Vezula, Centi, Velletri, Seti, Sinigaglia, Cita del Castello i Ferentino, zarządzali ex-Jezuici Ziox, Zarzoza, Galan itd. Pius VI idąc za przykładem biskupów, oddał zarząd świeżo przez siebie otworzonego seminaryum w Subjaco ex-Jezuicie Cerasola. Czynili to samo biskupi innych katolickich krajów, mianowicie w Westfalii. Nietylko urząd biskupiego teologa i zarząd duchownych seminaryów, ale nawet dyrekcyą duchowną nad obojej płci zakonami, nawet dyrekcyą własnego sumienia powierzali ex-Jezuitom. Większego dowodu zaufania, wymowniejszego świadectwa

Obndzało się więc, rosło z dniem każdym poczucie potrzeby jego wskrzeszenia, poczęto zadać i szukać tych Jezuitów, których tak niedawno jako niepożytecznych skazano na śmierć moralna. Nigdy niekonsekwentność i sprzeczność nie wystąpiła tak rażąco jak teraz, nigdy synowie nie dali godniejszego świadectwa o cnocie i zasłudze zgasłej przedwcześnie swej matki, nigdy nie zasłużyli się jej lepiej.

o cnocie i nauce zniesionego zakonu złożyć nie było można. Gdy r. 1775 obchodzono jeszcze przez Klemensa XIV ogłoszony jubileusz, to w samym Paryżu na 20 jubileuszowych kaznodziejów, liczono 16 ex-Jezuitów. Podobny stosunek zachowany był w innych miastach katolickich. Kościoły katedralne, kolegiaty, nie miały zwykle innych kaznodziei, tylko ex- Jezuito w. Wielu z nich założyło miłosierne bractwa, szpitale, ochrony. Parlament z Languedoc, który wotował także za wypędzeniem zakonu, wyprawić kazał r. 1784 kosztem publicznym wspaniały pogrzeb ex-Jezuieie Jan-Serane, zwanym „Ojcem ubogich“ ; reprezentowane na pogrzebie były wszystkie władze i korporacye. Gmina Solury postawi (r. 1799) ex-Jezuieie Orollolanza grobowy pomnik i położy na nim napis: „Ojca ubogich, matkę chorych, brata wszystkich, męża uczonego a pokornego w życiu, przy śmierci i na katafalku podobnego sobie, kochała, podziwiała i opłakiwała Solura“. Inne miasta mianowicie włoskie, nadawały obywatelstwo ex Jezuitom hiszpańskim, wybierano ich na różne urzęda, nawet w zgromadzeniu narodowem 1789 r. znalazło się dwu deputowanych ex-Jezuitów: Delfeau i San-Estevan. Crétineau- Joly naliczył 21 ex-Jezuitów, którzy od r. 1775—1800 na biskupich zasiedli katedrach, ex-Jezuita Hohenwart został arcybiskupem Wiednia, Avogardo biskupem Werony, Sailer biskupem Ratysbony itd., a zapewne nie wyliczył ich wszystkich, owszem dodaje, że „wielu nie przyjęło tej godności w nadziei, że się połączą z zakonem“. Dopieroż któż wyliczy ex-Jezuitów w kanonickich stalach lub na dziekaniach, dyecezyach wikaryalnych i probostwach ? „Jeżeli napotkasz, pisał Chateaubriand, kapłana poważnego wiekiem, pełnego rozumu, dowcipu i wdzięku', posiadającego ton dobrego towarzystwa i ruchy człowieka dobrze wychowanego, to możesz być przekonany, że ten poważny kapłan był Jezuitą“. — Nawet spowiednikami książąt byli po dawnemu ex-Jezuici, jak Belasi i Viel u książąt bawarskich, Parhammer u cesarza Fran

ciszka Igo.

Akademickie i szkolne profesury, obsadzone były licznie ex-Jezuitami. W pośród tłumu braci zakonnej mniej może uczonej, ale równie pracowitej, niknęli ci mężowie; — teraz więcej samodzielni i odosobnieni, zadziwiali swą erudycyą i wiedzą. 1 tak Nekrepp przewodniczy cesarskiej akademii języków wschodnich w Wiedniu, Jan Tuberville akademii brukselskiej, Jan Molnar w Peszcie, ex-Jezuici Mąko, Schoenwisner, Luino i Lecci są profesorami numizmatyki, starożytności i architektury w Wiedniu. Ex-Jezuitom powierza szkoły w swym elektoracie, biskup elektor moguncki, Ximeneza wprowadza Leopold Toskański na katedrę fizyki i geometryi, matematyka Panizzoniego na katedrę matematyki do Prato. Ex-Jezuita Eckel urządza muzeum numizmatyczne we Floreneyi. Astronoma Boskowicza wydzierają sobie akademie, Ludwik XVI ofiaruje mu posadę dyrektora optyki w marynarce z roczną pensyą 8.000 franków

Tkwił w ex-Jezuitach pewien rodzaj ambieyi zakonnej. Wolni i swobodni, często w dostatkach i wśród zepsutego otoczenia, baczne mieli oko na siebie, aby nic nie uczynić, coby sponiewierało godność „Jezuity“. Okazać się zawsze digni filii Societatis (godnymi synami Towarzystwa) to był ich punkt honoru ; to było zarazem zadatkiem, najpewniejszą rękojmią, że ta ich mater Societas zmartwychwstanie. Miłość zakonnego powołania potęgowała się upadkiem zakonu, czuć ją niemal w każdym wierszu poufnej korespondencyi. Rozrzuceni na krańcach ziemi, zachęcali się wzajemnie: „tak astronoma Helia zaprasza do Wardhus Chrystyan VIII duński. Liesganing zostaje na wyraźne życzenie Józefa II profesorem matematyki we Lwowie, gdzie wygotował pierwszą dokładną mapę Galicyi i Bukowiny. Ale nietylko umiejętności ścisłe znalazły w członkach zniesionego zakonu godnych uprawiaczy, nietylko katedry szkolne wprawnych profesorów, a kościelna ambona gorliwych a wymownych kaznodziei — ale tez błędy i przewrotne doktryny wieku spotkać się musiały oko w oko z niedobitkami tej wielkiej armii w rozprószeniu. Przeciw febronianizmowi walczył wytrwale Franciszek Feiler, pomagała mu tej roboty drużyna dawnych towarzyszy: Doyaz i Navez, Guesquiez, Saive i Smet, a nade-wszystko wspomniany wyżej Zacharia dziełem: Anti-Febronius vindicatus zbija zwyciężko błędy febronianizmu, zmusza moralnie autora ich biskupa Hontheim do odwołania i kornej deprekacyi Stolicy św. Ex-Jezuita Grossier obejmuje po Fréron redakeyę rocznika literackiego, Geoffroi redaguje Journal des débats. Kilku ex-Jezuitów z 0. Berthier na czele, prowadzą dalej redakeyę Journal de Trévoux, który potykał się dzielnie z doktrynami sofistów i wykrywał sztuczki wszelakiego rodzaju sekciarzy. Równocześnie ten sam Berthier kontynuuje historyę Kościoła galikańskiego, napisaną przez Jezuitę Longueval. Hiszpańscy ex-Jezuici zostający na wygnaniu we Włoszech, wysiadują całe godziny w publicznych bibliotekach i swemi pracami zasilają naukowe i beletrystyczne czasopisma. Literacko - beletrystyczny dziennik protestanta Murra ogłasza światu historyę prześladowania zakonu w Portugalii i Kalifornii, umieszcza areyciekawe filologiczne badania o języku chińskim, przysłane oi ex-jezuiekich misyonarzy itd.

Słowem jak niegdyś w epoce potęgi i kwitnienia, tak teraz po jego zniesieniu członkowie zakonu pracowali we wszystkich kierunkach wśród wszystkich warstw społeczeństwa. Powtarzamy, że działalność ta rozstrzelona bez ogólnego planu i komendy, nie mogła zadać takiego ciosu nieprzyjaciołom Kościoła i państwa, jak kiedy prace i wysilenia pojedyńczych jednoczyły się w zbiorową pracę i walkę zakonu, kierowanego energiczną ręką jenerała w Rzymie i podwładnych mu prowineyałów i rektorów — ale to pewną jest rzeczą, że religijne i naukowe prace ex-Jezuitów obok z dniem każdym olbrzymiejących destrukcyjnych prac sekciarzy i masonów, usposobiły opinią publiczną konserwatywnych ludzi najrozmaitszych wyznań i odcieni, do przyjęcia otwartemi rękoma restytucyi czyli przywrócenia zakonu, i w tych dwu okolicznościach upatrywać należy główną przyczynę wskrzeszenia Jezuitów. (Patrz: Cretineau-Joly T. V, rozdz. Yj).

postępujmy, aby każdy patrząc na czyny nasze, zatęsknił i zapragnął za matką naszą Societatemu. Wymowny to dowód, że zakon w chwili kasaty nie wyrodził się, nie odstąpił od ducha swej reguły i karności.

I znowu ta cicha powolna, wewnętrzna i ukryta reakcya na korzyść dopiero co zniesionego zakonu, rozpoczyna się w Rzymie u tronu Piusa YI. Nie mogło być inaczej. Papieże mieli baczne oko na nurtujące roboty sekty, ostrzegali przed niemi monarchów i ludy, odstraszyć chcieli rzuceniem klątwy i innych cenzur, jak Klemens XII r. 1738, Benedykt XIV r. 1751. Uczynili to samo już po wielkiej rewolucyi Pius VII r. 1821, Leon XII r. 1826, przypomniał te przestrogi i kary Pius IX na tajnym konsystorzu dnia 25 września 1865 r. i w swej encyklice do biskupów z dnia 21 listopada 1873 r. Nie słuchano głosu Ojców chrześcijaństwa, nie wierzono im — i dzisiaj cała Europa stoi na wulkanie rewolucyi.

Klemens XIV dla miłego spokoju Kościoła poświęcił zakon Jezusowy, kardynał Braschi nie przyczynił się w niczem ani pochwalał tego kroku, okazywał się przychylnym i sprzyjającym dla Jezuitów. Wiedzieli o tern jego usposobieniu kardynałowie Zelanci, jego koledzy. Skoro więc został Papieżem, jedna z pierwszych spraw, którą wnieśli na stół była „causa Jesuitica“, sprawa zniesionego zakonu. Omawiano ją wiele i gorąco, gdyż uwięzienie i proces jenerała, asystentów i innych Jezuitów, podtrzymujący w ciągłem rozdrażnieniu stolicę chrześcijaństwa, wymagał spiesznego ukończenia tej sprawy. Pius VI zażądał od niektórych kardynałów, aby swe zdanie pisemnie podali. Uczynił to między innymi kardynał Antonelli. Votum jego ogłoszone zostało w dzienniku protestanta Murra, współczesny polski przekład przechowuje się w archiwum Jezuitów polskich *). W onem swem Votum motywuje kardynał następujące zdanie : „Chociaż w skutek Klemensowego breve zakon Jezuitów został sniesiony, to jednak sprawa jezuicka powinna być od następnego Papieża roztrząśnięta urzędownie i na nowo pod strychulec zdrowego rozsądku podciągnięta“. I podaje aż sześć przyczyn do tego, w końcu zaś żąda zatwierdzenia Jezuitów w Rosyi i publicznej rehabilitacyi tego zakonu przez nowe breve papiezkie ²).

ł) Votum seu suffragium ab Eminentissimo Cardinali A. datum in causa Jesuitarum 1775. — Zdanie kardynała Antonellego na rozkaz Ojca Św. Piusa YI w sprawie jezuickiej na piśmie podane. Ms. in 4to, str. 14.

²) Rewizyi sprawy jezuickiej wymaga: 1) Sama tej sprawy ważność. „Prawda, że wyrok jest wydany głośny i stanowczy, ale i to prawda, że ani

W kilkanaście miesięcy potem, gdy na żądanie madryckiego dworu podjęto już po trzeci raz sprawę beatyfikacyi Pallafoxa biskupa z Ósmy, a hiszpański poseł d’Azara bardzo się koło niej krzątał : wtenczas kardynał Calini na kongregacyi generalnej rytów dnia 28 stycznia 1777 r., której prezydował sam Pius VI, a która orzec miała o heroicznych cnotach Jana Pallafoxa, w te odezwał się słowa: „Czas krótki, Ojcze Święty, nie pozwala mi tłumaczyć się z mojem zdaniem, dotknę jednak przedniejszych dowodów tak

Rzym, ani Kościół, ani świat nie wie dotychczas gdzie ? w jaki sposób ? w jakim trybunale tak wielkiej wagi sprawę roztrząsano“.

2)    Wymaga tego krzywda, jaka przez Klemensowe breve wyrządzona została zakonowi. „Towarzystwo to ani na sąd pozwane nie było, ani wysłuchane, ani jako druga strona procesu do obrony przypuszczone, jakże je tedy za obwinione — a Bóg wie jeszcze od kogo — uważać mamy ? Zakonowi temu przysługuje nieodbite prawo odwoływania się do tego, co wszelkie prawo przedwieczne, przyrodzone, ewangeliczne i obywatelskie zawsze i każdemu, by też najzłośliwszemu człowiekowi najpodlejszej kondycyi pozwala“.

3)    Wymaga tego krzywda wyrządzona każdemu z osobna członkowi zniesionego zakonu. „Nie będą może ex-Jezuici uteskiwać na odjęte im prawa do kolegiów dóbr, dochodów, ruchomości, które po większej części nieprawni posiadacze niszczą, ale odwoływać się zawsze będą i muszą do praw swoich przeciw gwałtowności, w skutek której nie są już poczytani za osoby szczególnie Bogu poświęcone, za potwierdzonych od Stolicy św. zakonników“.

4)    Wymaga tego sam instytut i konstytucye tego Towarzystwa. „Obwiniano Jezuitów o ciężkie zbrodnie, ale podziśdzień rzecz jest wątpliwa, czy te zarzuty tyczą się osób samych, czyli też do ustaw i konstytueyj się ściągają? To pewna, że ustawy z siebie święte są i od Kościoła całego i od namiestników Chrystusowych zawsze pochwalane, a jednak i te od oskarżycieli jezuickich kilkakroć i w kilku państwach spotwarzone zostały, gdy je za śmiechu godne, buntownicze, bezbożne, anti-ewangeliezne udawano“.

5)    Wymaga tego dobra pamięć i honor poprzedników Klemensa XIV i apostolskiej Stolicy. „Wielu się znajduje dostojnych i godnych katolików, którzy zaprzysiegają, że od siedmnastu z górą wieków, od głowy Kościoła katolickiego nie wyszło nigdy Stolicę św. tak hańbiące rozporządzenie, któreby sam wydający je najwyższy trybunał taką sromotą okryło, jak ów dziwny wyrok, który Klemens XIV sam swoim pomysłem bez dołożenia się kolegium kardynalskiego w onem kasaeyjnem breve sobie ułożył. Owo zgoła ten święty trybunał i apostolską Stolicę od tak szkaradnej zmazy oczyścić należy, odkrywając na jaw co i Świątobliwości Waszej nie tajno, i wielu innym dobrze wiadomo, one matactwa gwałtami zawsze popierane, których używano, aby z rąk poprzednika W. Ś. za pomocą niegodnego swej dostojności a przedajnego ministra (kardynał Bernis) to dzieło wycisnąć“.

6)    Wymaga tego obrona i chwała Kościoła katolickiego. „Nie z innego powodu Jezuitów tak oskarżono, prześladowano i uciemiężano, jak tylko z tego, że w sercu, w wierze, w nauce, postępkach, profesyi, instytucie i charakterze strony przychylnej jak przeciwnej sprawie Wieleb. Jana Pallafoxa“. Po przytoczeniu dowodów pro, które wykazuje, że są niedostateczne i bardzo wątpliwej wiarygodności, wylicza dowody contra sumarycznie i pobieżnie, a potem tak mówi : „Jeden tylko zarzut przywiodę, który od początku jak tylko sprawa Pallafoxa do sądu tutejszego przywołana była, zawsze był na przeszkodzie, zawsze był zbijany, a zawsze nienaruszony został. Zarzut ten jest: List do Innocentego Xgo pisany, gdzie między innemi potwarzami na różnych zakonników, złość swoją osobliwą na zakon jezuicki wywiera. Tam powiada, że to zgromadzenie tak jest skażone i tak Kościołowi szodliwe, że go albo odmienić, albo wcale znieść przynależy.

„Minęło sto lat, jak to pisał; żadna odmiana ani poprawa ich ustaw i obyczajów urzędownie nie nastąpiła ; więc jeżeli prawda, co on pisał, że za czasów jego tak było zepsute zgromadzenie swoim rzymsko-katolickimi zawsze byli i okazywali się... Cały to świat poznaje i widzi, przeczy temu tylko trocha księży, i niemało mnichów udających powierzchownie, jakoby tego nie uznawali... Wytknął tę prawdę wyraźnie prześwietnej pamięci Klemens XIII w liście onym do francuzkiego duchowieństwa, a nadto po wielu miejscach tę prawdę niezbitą potwierdzili sami owi kacerze, którzy się za jawnych nieprzyjaciół tegoż zakonu oraz Stolicy św. i Kościoła rzymskiego udawali. Zniesienie Jezuitów jedynie na uszczerbek Kościoła św., na duchowieństwa katolickiego wzgardę, na bezbożności tryumf, na rozkrzewienie ateuszostwa i zwierzęcego materyalizmu i na wkorzenienie powszechnego liberty-nostwa przedsięwzięto“.

„Wszystko com dotąd powiedział, powiedziałem w supozycyi, że Klemen-sowe breve zakonu tego nie zniosło prawdziwie“.

Tu podaje kardynał aż 14 dowodów nieważności kasacyjnego breve, a potem tak dalej rzecz swą prowadzi:

„A ponieważ to Towarzystwo jeszcze trwa (w Kosyi a nawet i we Francyi, gdzie nie ogłoszono kasacyjnego breve), może je tylko Stolica ap. znowu wynurzyć światu przez to samo, że tak zechce i z tern się oświadczy. Pewien też tego jestem, że Ś. W. raczy to do skutku przywieść... Sądzę, że od tego dwojga W. Ś. rozpocząć należy“. Tu żąda kardynał:

1) Aby uznawszy Jezuitów w Eosyi za istniejących prawnie i legalnie, dozwolił Papież połączyć się z nimi tym ex-Jezuitom, którzy zechcą. Przynaglać bowiem wszystkich nie można, „gdyż Klemensowe breve dało im pozorne prawo do tego, żeby się w tern do zewnętrznego jego sądu (do breve) odwoływali.

2) Ażeby Stolica św. dla oczyszczenia od wszelkich zarzutów przywróconego zakonu „wydała od siebie urzędowe pismo oczyszczenia i obrony... Tej nie widząc opieki, nie przestaliby jezuiccy nieprzyjaciele na nich naszczekiwać i niby zasłużone zniesienie w oczy im miotać“.

Jezuitów, z czasem występki i skaza całego zakonu coraz rosła i pomnażała się, aż do naszych czasów, gdyż złe w zgromadzeniu jakiem, gdy mu się nie zabiega, nie poprawi samo przez się, ale się gorszem zawsze staje.

„Teraz pytam, jakiśmy jezuicki zakon na naszych czasów aż do zniesienia jego widzieli? Nie wzywam ja tu za świadków ludzi złośliwych lub rzeczy niewiadomych, w których głowie różne się jezuickie zbrodnie snują, ale wzywam za świadków ludzi i sumienia dobrego i rozeznania doskonałego, którym cnota cnotą się ukazuje, a grzech grzechem ; którzy wedle Boga i wiary sądzą, którzy fałsz od prawdy rozeznają, którzy w sądzeniu, nie za gminem i bajkami, ale za dowodami idą ; którzy ani zdradliwym książkom, ani chytrym namowom, ani wieściom pospolitym zwieść się i oszukać nie dopuszczają. Takich mówię wzywam, takich się pytam? powiedzcie chrześcijańskie i rozsądne głowy, widzieliżeście co w zakonie jezuickim, nie mówię w szczególnej jakiej osobie, ale w całem zgromadzeniu, jakie wady? jakie występki? jakie zgorszenia, czyliż nie uważaliście raczej ten zakon jaśniejszy od drugich w nauce, w cnocie, gorliwości, albo jeżeli mi tego nie pozwolicie, przynajmniej przyznacie, że zakon jezuicki najuczeńszym, najświętszym zakonem w umiejętności i przykładnem życiu dostatecznie wyrównał ?

„Z tein wszystkiem jednak przytłumiony jest, i zniesienie jego wprzód wyszło, nim sprawa była roztrząsana. Procesa na nich po wydanym surowym wyroku wywodzono, które go raczej poprzedzić miały. Już winowajca w katuszy siedział, kiedy winy na niego szukano : nie był więziony, że był winowajcą, ale był więziony, aby go świat głupi za winowajcę koniecznie osądził. Skończone nareszcie długie a zbyt przykre procesa są w ręku Twoich, Najwyższy Pasterzu; Ty sam sądzić możesz, jeżeli w tych procesach, nie mówię wina całego zakonu, ale cień i pozór winy znajduje się. Tyle głów na to się suszyło, aby przynajmniej po zniesieniu : zakon ten winnym pokazać, tyle się dowcipu, tyle pilności, tyle obrotów, tyle środków, tyle sztuk i wykrętów zażywało, aby co wymacać, wyszperać, w co wplątać, i jakiejkolwiek winy ślad znaleść, aby światu, na zniesienie zakonu tak zdumiałemu oczy omamić ; a przecież, jako mnie a Tobie lepiej Św. Ojcze wiadomo, że nic a nic nie naleziono. To tedy zepsucie, które całemu zakonowi zarzuca biskup Osmeński, teraz się oczywiście w tych procesach pokazuje i dowodzi, że było potwarzą, kłamstwem i szczególną zelżywością; klęska ta, która na zakon jezuicki padła, oczyściła go od wszelkiej zakały, którąkolwiek mu zły świat zarzucał: bo teraz wszystkie zarzuty z gruntu przetrząśnione i za próżne osadzone.

„Więc Ojcze Św., patrz raczej na prawne sprawy jezuickiej sprawiedliwe rozsadzenie, a nie na złośliwe Pallafoxa skargi“ x).

Tenże sam kardynał Oalini, gdy dobiegając już 84tego roku życia, usunąć się chciał od spraw publicznych do ojczystej Brescyi, miał pożegnalną audyencyę dnia 1 kwietnia 1780 r. u Ojca Św. W tej audyencyi, mówi współczesne źródło, uprosiwszy niektóre łaski, ściągające się do osoby i duszy swojej, postąpił (kardynał Calini) dalej i mówił: „Ojcze Święty, dziś rano modliłem się z osobliwą gorącością do P. Boga przy św. ofierze, którą choć niegodny miałem, a P. Bóg podał mi do serca, żebym prosił W. Ś. o rzecz, którą przełożyć Jemu, jako kardynał a stary kardynał mniemam, że mam obowiązek. Nie chcę pokazać się na Boskim sądzie winnym, żem to opuścił; a staremu ośmdziesiątczteroletniemu to pokazanie się jest bardzo bliskie“.

„Ojcze Sw., rzekł, polecam W. Ś. zakon jezuicki niesprawiedliwie zniesiony od spisku czterech czyli pięciu ministrów, którzy nie mając religii, zmierzali do zgnębienia tych, którzy ją wszelkim usiłowaniem popierali, i nienawidząc Stolicy Apostolskiej, sprzysięgli się przeciw tym, którzy zawsze wychodzili na plac, iżby swemi dziełami, ba i własną krwią jej bronili od ich szturmów. Nie ja jestem O. Ś., który tak mówię, ale mówi we mnie ten, który Cię wyniósł, Klemens XIII. Ten Ś. Papież kilka razy mnie mówił, że biło na ten zakon czterech czy pięciu ministrów, którzy okłamywali nic o tym spisku niewiedzących swych monarchów, i ciż ministrowie, stawszy się rządcami gabinetów, uczynili między sobą spisek, i w ścisłym związku utrzymali przeciw Jezuitom i Apostolskiej Stolicy.

„Mam długie 0. Ś. na świecie' doświadczenie Byłem biskupem nieodstępnym od mojej katedry lat 20, miałem dość czasu do poznania dobrze Jezuitów. Mogę W. Ś. zapewnić, że w powszechności upatrywałem w nich zdrową naukę, przykładne obyczaje, niezwyciężoną pracowitość w słuchaniu spowiedzi, w kazaniach, w odprawowaniu misyj, w utrzymywaniu szkół, w wspomaganiu umierających i we wszystkim gatunku apostolskiego urzędu, im od św. Ich założyciela i od instytutu przepisanego. Tych powszechnych pożytków

¹) Mowa ciekawa kaidynała przed Ojcem Św. Piusem VI w zgromadzeniu św obrządków, miana 28 stycznia 1777 r. Druk współczesny. Areh. Jez. poi.

z zakonu byłem ja sam świadkiem, i prawie się ręką ich dotykałem, A przeciwnie: o powszechnym zepsuciu obyczajów w ich zgromadzeniu, o wolności zbytecznej w moralnej nauce, o zgorszeniu w ich postępkach, o zdaniach szkodliwych wierze, krajom, narodom, monarchom, słyszałem mówiących, czytywałem też w książkach ; lecz byłbym bardzo nierozumnym 0. Ś., gdybym chciał wierzyć nie mnie samemu, lecz tym, którzy źle piszą albo mówią o Jezuitach, przeciw moim własnym przekonaniom. Owszem u tych wszystkich, których zdarzało się słyszeć źle o nich mówiących, dowiadywałem się, czy byli oczywistymi świadkami owego pospolitego Jezuitów zepsucia? z którego powodu tak gadali? A zawsze odbierałem takową odpowiedź: że to czytali albo słyszeli. Popierałem moje pytania nalegając: czy przynajmniej oni sami nie widzieli, albo czy nie słyszeli o pożytkach ehrześcijaństwa, które Jezuici pospolicie czynią? Odpowiadali: że mogliby świadkami być, wielkich czynionych pożytków i prac od Jezuitów. Ja zaś ztąd wnosiłem, że mam zwyczaj wierzyć oczom moim bardziej, a nie cudzym słowom, kiedy mnie mówią na wspak przeciw temu, com ja sam widział...

„Wasza Świątobliwość może być świadkiem, czy teraz odnosimy po zniesieniu Jezuitów owe pożytki, które obiecywał Klemens XIY? Do wybrania tegoż ja sam kreską moją pomagałem, ale nigdy nie mogłem tego Jego postępku chwalić, dla zgorszenia tak wielkiego Kościołowi danego.

„To wszystko przełożywszy, proszę W. Ś., żebyś to sprawił, iżby ten zakon był przywrócony. Chciej mnie wierzyć, iż tym postępkiem wsławiłbyś swoje panowanie, i Kościół cały byłby Jemu obowiązany.

„Wiem, że to monarchowie utrudniają, lecz takich mało jest i to nie czynią dlatego, żeby oni mieli tak sądzić, ale że uprzedzeni od ministrów mniemają, iż znajdują się w takich okolicznościach, dla których powinni tak myśleć. Jedna sama osoba W. Ś. ma moc do zdarcia tej zasłony, żeby nie błędnie prawda do monarchów przychodziła.

„Teraz słyszę, że niektórzy z dyplomatycznego ciała w Rzymie się znajdującego, nalegają na W. Ś., iżbyś przez bullę potwierdził zniesienie Jezuitów, i odszczepieńcami ogłosił Jezuitów białoruskich dlatego, że nie mając sobie prawnie obwieszczonego zniesienia, trwają w stanie swym dawniejszym. Ojcze Św. tegoż czasu, którego Ci obłudnicy jak najżwawiej się sprzeciwiają bullom dogmatycznym i bulli in Coena DomiiH, którą uroczyście ogłaszano w Rzymie,

popisują się z swoja gorliwością za tem breve, którego powagę mają za nieomylną, i które mają u siebie jak za piątą Ewangelię ; lecz W. Ś. jesteś tak oświecony, że nie dasz się omamić. We wszystkich innych dworach katolickich brévia, ściągające się tylko do kościelnej karności, nie bywają obwieszczone bez królewskiego pozwolenia. To weszło w zwyczaj po wszystkich państwach ; ani Stolica św. nigdy nie ganiła tego postępku monarchów katolickich. Prócz tego toż samo breve, jedynie do karności ściągające się, które jednemu królestwu będzie pożytecznem, może być dla okoliczności, w których poddani się znajdują, drugiemu szkodliwem, które okoliczności panującemu w swym państwie, są wiadome. Z tego powodu sami katoliccy przedniejsi autorowie przypuszczają jus precum, albo jus repraesentandi Papieżowi ów nierząd, któryby z jakiego breve wynikał, gdybÿ było przyjęte. Na mocy takiego przełożenia, skutek breve, o którym się przekłada, zostaje zawieszonym, gdyż przez to samo przełożenie Stolicy Apostolskiej, jeszcze dzieło końca nie bierze.

„I jest to tak, że Papież mając powinność roztropnie rządzić Kościołem, daje się nakłonić tą prośbą, czyli przedłożeniem monar-szem, i sam zastanawia egzekucją, któraby wynikła z takiego breve, albo kościelnego przykazania. Jestto nauka gruntowna i prawdziwa. Prawda, że ją ministrowie rozszerzają na złe, bezmiernie jej używając.

„Co do nas, gdy breve to Klemensa nie było w Białej Eusi obwieszczone (a to dlatego, że biskup, który przykazem tegoż breve powinien był je ogłosić Jezuitom, dla okoliczności jemu wiadomych, nie mógł im go obwieścić) — Jezuici białoruscy zostają przy spo-kojnem prawie swojein, które mają od 240 lat przez tyle buli i breve 19tu Papieżów, i są prawdziwymi Jezuitami. Gdzież więc ich kacerstwo, albo nieposłuszeństwo? Biskup im go nie ogłasza dlatego, że dwór petersburki grozi wygnaniem ogłaszającemu. Przykazania kościelne pewnie że nie obowiązują pod tak ciężką kon-dycyą. Prócz tego sami katoliccy książęta, mogli bez żadnej przy-gany nie pozwalać ogłoszenia tego breve: albowiem krom tego, co się rzekło, sam Papież zakon znoszący, do książąt nie używał innych słów, jedno nakłaniających: Hortamur Principes. Jest ta więc wola samego Papieża Klemensa, żeby książęta nie byli do tego rozkazem przynagleni. Mająź być rozkazem od niego przynagleni książęta, nie będący w jedności z Rzymem“.

Tu wskazuje kardynał na przykłady z dziejów Kościoła, na Bonifratelów i Pijarów, na Józefa Kalasantego i Jana Pecador, a potem

„Wasza Świątobliwość wiesz dobrze o niewinności zakonu tego, jego głowy i rady jego. Miałeś przed oczyma procesa za czasów srogich poprzednika swego czynione. Generał Ricci był mężem świątobliwym, dobrze znanym W. Ś. Te wszystkie uwagi mają być Waszej Świątobiwości bodźcem, żebyś wszystkich użył sposobów, aby zetrzeć tę plamę i niesławę Stolicy Apostolskiej, przywracając niewinności sławę jej wydartą, a Kościołowi świętemu i edukacyi młodzi zakon tak potrzebny“.

tak rzecz kończy: „To mówię W. Ś., żebym pokazał Jemu, jak niektórzy zbaczają, od prawdy, kiedy idzie o Jezuitów ; wszystkie depcą się prawa, aby tylko ich zniszczyć. To pewna, że ten zakon był zniesiony bez pozwu, bez obrony, i że co się działo w Bononii od kardynała Malvezzi i innych kardynałów tu w Rzymie i w Fras-kacie przed zniesieniem, co się działo przy zniesieniu, co się działo po zniesieniu, to wszystko jest nieczcią Stolicy św. i wzgardą samej ludzkości.

„To w istocie było, opowiada współczesne źródło, co kardynał mówił Papieżowi, nie jednym ciągiem, ale z przerwami jako w rozmowach bywa... Papież w swej rozmowie pokazał serce przychylne prawdzie i sprawiedliwości. Mówił, że zniesienie Jezuitów było dziełem bezbożności, iż znał ranę przez zniesienie Jezuitów Kościołowi zadaną, że ze swej strony był gotowym do ich wskrzeszenia, że nie byłaby to rzecz niepodobna, wszystko jednak zawisło od życia jednej osoby. Należy nam teraz postępować względnie i ostrożnie. Ministrowie dworów, dodał, udają nas za jezuickiego tercyarza. trzeba nam przez szpary patrzeć na to co się dzieje, choć nie z dobrem dla Jezuitów, żeby podejrzliwą gwałtownością nie spadły na nich razy jakie cięższe. Prośmy Pana Boga, żeby raczył otworzyć drogę do tego, czego żądamy; wskrzeszenie nie jest niepodobne, bo zniesienie było niesprawiedliwe i nieprawne“¹).

Calini nie robił z tej audyencyi żadnej tajemnicy. Spadł mu kamień z serca, nie mógł wiedzieć, czy Pius VI wskrzesi zakon, ale mógł być spokojny, że uczynił, co mu sumienie kazało, t. j. że wypowiedział Papieżowi wszystką prawdę. Przypominamy, że była to epoka wielkiego rozgorączkowania dyplomatów i całej antijezuie-kiej partyi, z przyczyny owego siestrzencewiczowskiego dekretu, pozwalającego na otwarcie nowicyatu. Mówiono głośno, że biskup

J) Ms. in 4to str. 8, w Arch. Jezuitów polskich.

ten nadużył władzy, że Papież klątwę rzuci na „nieposłusznych“, domagano się nawet nowego zatwierdzenia kasacyjnego breve. W takich okolicznościach zależało wiele ex-Jezuitom włoskim, aby kursujące wieści o pożegnalnej audyencyi kardynała Calini sprawdzić i spisać wierzytelnie. Udali się więc do kardynała, który powyższą relacyę o pożegnalnej audyencyi podyktował i jako akt wiarogodny własnoręcznym opatrzył podpisem. Obiegała więc ta relacya z rąk do rąk w Rzymie, Papież nie przeczył ani protestował, świadczy to wymownie o jego dobrem usposobieniu względem zniesionego zakonu; 84-letni Calini stojąc już jedni nogą w grobie, nie miał potrzeby mówić nieprawdę, rozsiewać wieści, które zaalarmować mogły dyplomacyą.

Pius VI nie wskrzesił zakonu jak tego pragnął. „Zycie jednej osoby“ Karola III hiszpańskiego, stało temu na przeszkodzie aż do r. 1789, w którym ten monarcha żyć przestał. Od r. 1789 rozpoczęta zgromadzeniem narodowem rewolucya francuzka, która Piusa VI o utratę Państwa kościelnego i Rzymu, a następnie osobistej jego wolności przyprawiła, odwlekła sprawę przywrócenia zakonu aż do następnego wieku.

Wszelako i wśród tej polityczno-społecznej zawieruchy, Pius VI nie przestawał okazywać swojej ku zniesionemu zakonowi życzliwości i gotowości wskreszenia go, skoro pierwsza spokojniejsza nadarzy się chwila. Mamy na to dowody w tak zwanej kongregacyi „Braci Serca Jezusowego“ i „księży Wiary“, które niebawem zlały się w jedno „towarzystwo księży Wiary“.

Mam przed sobą pamiętnik, spisany ręką jednego z pierwszych członków kongregacyi Serca Jezusowego, której celem było: „przysposobić młodych ludzi, aby skoro zakon Jezuitów wskrzeszony zostanie, znalazł już gotowych młodych pracowników“ ¹). Pierwsza myśl zawiązania podobnej kongregacyi wyszła w przededniu rewo-lucyi od alumnów wzorowo urządzonego przez ks. Emery semina-ryum św. Sulpicyusza w Paryżu. Urzeczywistnili ją dwaj kapłani: Karol książę, de Broglie i de Tournóly. — Osiadłszy u proboszcza w Ostert w Luksemburgskiem, a następnie w Lowanium, gdzie przebywał światły i świątobliwy kanonik paryzki ks. Pey, oddali się pod jego duchowną dyrekcyę. Zrazu chcieli się przezwać poprostu Jezuitami, ale przez wzgląd dla Stolicy św. dali przyszłemu zgro-

‘) Mem. sur la Société du Sacré Coeur et sur celle de la foi. Ms. in 4to, str. 70, Arch. Jez. pol.

madzeniu nazwę Towarzystwa Serca Jezusowego. Dnia 8 maja 1794 dwaj powyżsi księża i dwóch młodych ludzi Franciszek Tournély i Jan le Blanc osiedlili się w cichem ustroniu niedaleko Lowanium, poświęcając się po odprawieniu ćwiczeń św. Ignacego nauce i praktykom zakonnego życia. Niebawem najście Francuzów pod jenerałem Jourdan na Belgię, zmusiło ich szukać przytułku w Augsburgu, który ofiarowali im wikaryusz biskupi ks. Beck i bankierzy Obvexer i Bacciochi. Dowiedziawszy się o nich hr. Fugger de Babenhausen, ofiarował im nowicyat w swym majątku Lautershoffen. Przemieszkali tutaj kilka miesięcy, liczba ich wzrosła do dziewięciu, starali się zastosować ile możności do litery reguły i instytutu Jezuitów, ale nie mogąc zrozumieć ducha instytutu pragnęli ściągnąć do siebie którego z profesów ex-jezuickich. Starzy jednak ex-Jezuici poglądali z niedowierzaniem na to młode zgromadzenie, zapytani udzielali chętnie rad i przestróg, ale żaden nie chciał się do niego przyłączyć. Może to było z ich strony błędem, ale taka była wiara tych Ojców w bardzo bliskie wskrzeszenie zakonu, że uważali wszystkie podobne stowarzyszenia za niewczesne, zwłaszcza że młodzi owi kandydaci do zakonu przesadzali w gorliwości, a nie dali się powodować słusznemi uwagami starych ex-Jezuitów. Tymczasem nasi „bracia Serca Jezusowego“ uczynili dnia 15 października 1794 r. pojedyncze śluby do nieograniczonego czasu w kościele św. Ulrycha (w którym Pius VI powracając 1782 r. z Wiednia mszę św. odprawił), dodając jako ślub czwarty pielgrzymkę do Rzymu w przeciągu lat dwu. Snąć jednak nie bardzo wierzyli w swoją przyszłość, skoro przez O. Rauschera, który jechał do Połoeka, aby połączyć się ze swą dawną bracią, prosili wicejenerała białoruskich Jezuitów, aby ich tak jak są tj. jako zgromadzenie wcielił do jezuickiego zakonu. Odpisał wieejenerał, źe dla takiej liczby cudzoziemców (było ich już 17) nie znajdzie odpowiedniego zatrudnienia, radził im więc, aby trwali w swem przedsięwzięciu i pogodniejszej czekali chwili do uskutecznienia swego zamiaru na ziemi niemieckiej. — Ale już w połowie sierpnia 1795 uchodząc przed armią francuzką, potrzeba było „braciom Serca Jezusowego“ opuścić schronienie w Lauters-hoffen. Nie udała się też pielgrzymka do Rzymu. Dwaj ich deputaci ks. de Broglie i ks. Tournély, który był głównym przełożonym zgromadzenia, zatrzymać się musieli na szwajcarskiej granicy. Nie pozostawało jak zwinąć manatki i szukać schronienia „Tanais ad undas“ na krańcu świata. Postanowili osiąść w Krymie (sic) obiecując sobie, że ta sama Moskwa, która otoczyła opieką Jezuitów na

Białej Rusi, nie odmówi im takowej w świeżo zdobytej prowineyi. Na instancye jednak ks. Emery, który cudownym prawie sposobem wydobył się z więzienia z Consiergerie, biskupa elektora Trewiru i biskupa z Nancy, pozwolił gubernator Wiednia hr. Saurau osiedlić się „braciom⁻“ w stolicy Austryi. Kardynał arcybiskup Wiednia Migazzi uprosił dla nich 17 pokoi w klasztorze kanoników świętego Augustyna i opiekował się szczerze nimi. Dziwnym zbiegiem okoliczności zamieszkała w tern mieście córka księcia Condé Ludwika de Bourbon. Księżniczka ta zakosztowawszy przez dwa lata zakonnego życia u Karmelitanek turyiiskich, powzięła myśl ufundowania nowej żeńskiej kongregacyi. Rekrutowała ja z zakonnych panien, które równie jak ona uchodząc przed rewolucyjną armią francuzką, na obcej ziemi szukały schronienia. Arcyksiężna austryacka Marya popierała ten plan. Chciano zawiązać podobną kongregacyę, jaka w lat kilka później pod nazwą „dam Serca Jezusowego“ powstała. Projekt ten jednak odrzucony został przez ks. Tournély, przełożonego „braci Serca Jezusowego“. Arcyksiężna ze swoją nową kongregaeyą dostała się w trzy lata później w obroty niefortunnego założyciela „zgromadzenia księży Wiary“ O. Paccanari. Tymczasem jak zły duch w ślad za „braćmi Serca Jezusowego“ postępowała francuzka armia pod Napoleonem, zagrażała Wiedniowi, bracia schronili się w kwietniu 1797 do Hagenau, wsi należącej do opactwa kanoników św. Augustyna z Klosterneuburg. Mimo tułactwa rośli w liczbę, dwoili się w gorliwości duchownego życia i nabywaniu nauk teologicznych. Po przedwczesnem zejściu ks. Tournély, obrano głównym przełożonym ks. de Yarin. Ten otworzył pod opieką arcyksiężnej Maryi drugi dom w Pradze, uregulował studya, dokończył wewnętrznej budowy zgromadzenia, które już wzrosło do 40 osób. Oprócz arcyksiężniczki znaleźli „bracia“ protektorów w osobie prefekta po-licyi hrabiego Pergen, cesarskiego radcy barona Penkler i innych dygnitarzy wiedeńskiego dworu. Zwrócili przedewszystkiem na siebie oczy francuzkich biskupów, tułających się równie jak oni, po Szwaj-caryi i Niemczech. Kardynał Migazzi wygotował adres tych biskupów i sam stanął na ich czele do Piusa VI, zostającego w więzieniu w klasztorze Kartuzów w Florencyi, zkąd jednak mógł się znosić z nuncyuszami i katolickim światem, prosząc o zatwierdzenie tej nowej kongregacyi. Z końcem marca 1799 r. odebrano odpowiedź Piusa: Papież pochwala ducha, regułę, naukę, obyczaje i zwyczaje nowej kongregacyi, oddaje ją pod opiekę kardynała Migazzi, życzy sobie jednak, aby ta kongregacya zlała się w jedno z inną, podobną w duchu i dążnościach „kongregacyą księży Wiary Jezusowej“ (Société de la Foi de Jesus), założonej r. 1798 w Rzymie przez niejakiego Paccanari.

Jakaż geneza tego nowego towarzystwa?

Istniało w Rzymie dawne oratoryum Jezuity Caravita. Wielu robotników i mniejszych kupców należało do tego oratoryum, a widząc wielkie pożytki tej instytucyi, przez wdzięczność dla Jezuitów, którym ona winna swój początek, postanowili zawiązać kon-gregacyę katechistów, którzyby po wsiach i miasteczkach wykładali naukę katechizmu dorosłym i dzieciom. Nie było to przedsięwzięcie całkiem bez niebezpieczeństwa. Nie mając dosyć nauki ani roztropności, ludzie ci mogli łatwo popaść w błędy lub przesadzić gorliwością. Czuli to sami i dlatego pragnęli pozyskać dla swej kon-gregacyi kilku księży, którzyby nimi kierowali i na ich misyach święte administrowali Sakramenta. Odznaczył się między innymi Mikołaj Paccanari, człowiek bez żadnej nauki, ale z rzadką potęgą słowa i darem przekonywania. Był to poprostu szarlatan, który uwiódł wielu. Wędrujący kupczyk, potem wędrujący komedyant, straciwszy niewielką swoją fortunę zaczął bawić się w dewota, zmyślał widzenia i ekstazy, przebiegły jednak jak był, rachował się z opinią, która podtenczas stanowczo na stronę Jezuitów się przychylała. Głosił więc, że chce zawiązać kongregacyę, któraby przygotowała zdolnych ludzi zakonowi jezuickiemu, skoro ten przywrócony zostanie. Ex-Jezuiei niedowierzali mu, widząc jednak, że wielu duchownych dygnitarzy i świeckich księży popiera gorliwie jego sprawę, że Paccanari zyskał adeptów dla siebie w Wenecyi, Ankonie i innych włoskich miastach, nie chcieli przeszkadzać jego robotom, aby nie pomówiono ich o mnichowską zazdrość lub nienawiść. — Dosyć że z końcem 1798 roku zawiązał Paccanari, sam nie będąc jeszcze księdzem, wraz z 12 innymi „kongregacyę księży Jezusowej Wiary“, ale w tejże chwili powziął myśl zawiązania podobnej kon-gregacyi żeńskiej. „Tyś jest przeznaczony na zakonodawcę“, powtarzał sobie i innym z wielką emfazą. Pojechał więc do Pragi i tak potrafił podejść bawiącą tam od r. 1797 dobroduszną arcyksiężnę Maryę, że ta z całem swojem zgromadzeniem Bogu oddanych panien jego powierzyła się dyrekcyi. Rzadko który szarlatan potrafił tak zręcznie wyzyskać fawor potężnej protektorki. Tymczasem rozwijała się kongregacya księży Wiary. Bito w głośny bęben jezui-tyzmu i tern torowano sobie drogę. Paccanaryści nosili jezuicką suknię, wszędzie udawali się za prawdziwych Jezuitów, chwalili się z tera wiele i głośno, że jezuicką mają regułę. Ponieważ wszyscy co gorliwsi księża szczerze pragnęli powrotu Jezuitów, przeto wielu dobrych księży wstąpiło do kongregacyi, tak że z początkiem XIX w. prawie wszyscy, nie jako korporacya, ale pojedynczo wstąpili do nowicyatu wskrzeszonego już zakonu Jezuitów, i myliłby się ktoby sądził, że szarlatanerya Paccanari’ego była cechą tego młodego zgromadzenia. Wyrządził on jej wiele złego, zwichnął pierwszy kierunek, popsuł reputacyę, ale mimoto „księża Wiary“ szukali szczerze dobra Kościoła, pragnęli przyspieszyć i korzystniejszem uczynić przywrócenie jezuickiego zakonu.

Mieli oni już dom w Spoletto, Paccanari udał się teraz do Piusa VI. Towarzyszył mu ks. de la Vedora. Przedstawił ich Papieżowi sekretarz listów apostolskich (breve) ex-Jezuita Marotti. Nawet na tej papiezkiej audyencyi pojawili się w jezuickich sukniach. Pius nie zganił im tego braku taktu, przyjął łaskawie, udzielił na lat 7 przywilejów, zatwierdził ich kongregacyą i polecił, aby alumnów rozpędzonego przez Francuzów kolegium propagandy wzięli pod swoją opiekę. Widoczna, co w tem ogólnem zamieszaniu i odosobnieniu więzienia rzecz łatwa do zrozumienia, że Pius VI nie był dokładnie poinformowany ani o charakterze Paccanari’ego, ani o okolicznościach towarzyszących założeniu tej kongregacyi. Paccanari zabawiwszy dni kilka w Spoletto, pognał do Bzymu po onych alumnów propagandy. Przychwyciła go tam policya francuzka i osadziła w zamku Anioła. Sprowadzono i jego towarzyszy ze Spoletto i wytoczono proces. Wnet jednak przekonano się, że na dnie tej nowej kongregacyi nie leży żaden polityczny spisek, puszczono tedy z początkiem 1799 r. wszystkich na wolność, wygnano ich tylko z terytoryum „republiki rzymskiej“. Wtenczas Paccanari udał się ze swymi pod opiekę księcia Parmy, ex-Jezuici parmeńscy, nie poinformowani od swych rzymskich braci, przyjęli przyszłych swych towarzyszy otwartemi rękami. Na drugiej audyencyi u Piusa Vigo otrzymał Paccanari nowe przywileje dla swego zgromadzenia, zawezwał go zarazem Papież, aby udał się do Wiednia i przyprowadził do skutku połączenie swojej kongregacyi z kongregacyą braci Serca Jezusowego, którzy przewyższali tamtych nauką, liczbą i dawnościa.

Ale i tym razem sprawdziło się, że „głupi mądrego przegadał“. Na konterencyi w Hagenbrun z przełożonym „braci“ księdzem Varin d. 18 kwiet. 1799 stanęło na tem, że nazwa braci Serca Jezusowego znosi się; „bracia“ przechodzą do zgromadzenia „księży Wiary“ zatrzymują jego nazwę, a głównym przełożonym wszystkich będzie Paccanari. Odtąd począł on się nazywać jenerałem zakonu, który mimo onej unii nie liczył więcej jak 70 członków. Z powrotem wstąpił do Pragi, ukonstytuował projektowaną przed półtora rokiem kongregacyę żeńską dei diletti di Gesu tj. „ukochanych Jezusa“. W jeneralskich jego rządach trudno dopatrzeć jakiejś przewodniej myśli. Rozwolnił karność braci Serca Jezusowego, która zdała mu się być zbyt mnichowską, jął się uregulowania studyów, o których nie miał wyobrażenia, przerzucał ludźmi zgromadzenia jak piłką ; nie mając jeszcze uformowanych misyonarzy, przyjął od Piusa VI misye na wschodniem wybrzeżu Afryki aż po Madagaskar i Suez, otworzył raisyą w Holandyi i Anglii, dom w Dylindze, i kilka domów we Prancyi, stacye w Medyolanie, Pawii, Padwie, Wincencyi i Kre-mowie, gdzie „księża Wiary“ zajmowali się posługą w szpitalach publicznych i wojskowych. Ale szczęśliwa gwiazda Paccanarego poczęła blednąc. Cesarz Franciszek, który niechętnem okiem patrzał na to obałamucenie arcyksiężny Maryi przez „nowych Jezuitów“ Paccanarzystów, rozwiązał po wyniesieniu się tejże księżny z Pragi do Rzymu, domy księży Wiary w Pradze i Hagenau, nuncyusz wiedeński odmówił Paceaneremu udzielania święceń kapłańskich, a świeżo obrany w Weneeyi Pius VII, wcale nie okazał się przyjaznym zgromadzeniu i jego założycielowi. Zasługiwał Pacca iari na to swoją niezakonną konduitą i nieznośną aroganeyą. Z kupczyka i komendyanta, bez nowicyatu i bez studyów, wysworowawszy się na jenerała zakonu, zarozumiały i próżny, strzelał co krok nowe bąki, zerwał stosunki z ex-Jezuitami, którzy mu się już teraz wydali niepotrzebnemu a rachując na protekcyą arcyksiężnej Maryi, posunął do tego stopnia swą niedykresyą. że będących u niej z wizytą dwu kardynałów, zaprosił do swego gabinetu i przyjmował leżąc w łóżku. Pius VII, odwiedzając w r. 1800 arcyksiężną Maryę w Padwie, udzielił na jej prośby Paccanari’emu audyencyi. Zjawił on się z swą bracią znowu w jezuickiej sukni. Papież udał, że nie dostrzegł tego, zatwierdzenia jednak kongregacyi odmówił stanowczo. Spostrzeżono już pierwej, że Paccanari dostał się w obroty madryckiego dworu, hiszpański poseł w Wiedniu obsypywał faworami tego niefortunnego zakonodawcę, podczas gdy dwór wiedeński oszczędzał go jeszcze tylko przez wzgląd na arcyksiężnę. — Biskup Kremony udzielił mu wreszcie święceń kapłańskich, w Rzymie pod protekcyą i z funduszów arcyksięźnej, stanął dom macierzysty zgromadzenia. „Księża Wiary“ w sukni jezuickiej pełnili wszystkie funkcye, a to pod okiem Papieża, i zawsze w tej myśli połączenia się z Jezuitami; zobaczymy że do tego połączenia nie przyszło.

Na teraz konstatujemy tylko fakta, że równie jak episkopat i kler świecki, tak niższe warstwy rzemieślników i przemysłowców czuły potrzebę przywrócenia zakonu ; że jak przed 20 laty w atmosferze wieku była walka przeciw Jezuitom, tak teraz powszechnie i ogólnie wyglądano ich przywrócenia. Przypominamy i to, cośmy w rozdziale poprzednim o usposobieniu Piusa VI powiedzieli. Wy-mownem zdań i poglądów naszych tam umieszczonych zatwierdzeniem jest znalezienie się tego Papieża nadzwyczaj przychylne i życzliwe wobec dwu zgromadzeń, które jawnie i głośno wypowiadały, że są tylko przygotowaniem do restauracyi jezuickiego zakonu, że jego nietylko regułę ale i suknię przyjęły, i że skoro wskrzeszony zostanie, z nim się połączą. Gdyby ten Papież uważał był białoruskich Ojców, jak to głosiła dyplomacya za „nieposłusznych“ i buntowników, niepodobna, aby łaskawem okiem poglądał i prze-wilejami nadawał korporacye, które się jawnie przyznawały do solidarności i duchowego powinowactwa z „nieposłusznymi¹', które nawet połączyć się z nimi pragnęły.

Z mocarstw katolickich, pierwsza która przed laty 30 anti-jezuicką stworzyła kampanią, Portugalia, stanęła pierwsza w obronie zniesionego zakonu. Upadek Pombala 1778 i rehabilitacya Jezuitów, to dwa nieodłączne fakta. W dzienniku protestanta Murra ogłaszano kondemnaty, które kolejno na Pombala zapadały ¹).

Równocześnie ogłoszona w temże peryodycznem piśmie, nader szczegółowa „historya prześladowania Jezuitów w Portugalii“, czytana przez protestancki zarówno jak katolicki świat uczony, jednała umysły, wpływała na opinię korzystnie dla zakonu. — Z rozkazu królowej osobny trybunał pod prezydencyą Gonsalva de Sylveira zajął się rewindykacyą dóbr pojezuickich. Otwarto więzienia poraba-lowe ex-Jezuitom. „Ci co wyszli z więzień Jezuici, pisze wspomniane źródło, słuchają spowiedzi, prawią kazania z wielkim aplauzem ludu, który mówi, że zmiana sukni zakonnej na świecką nie uczyniła odmiany w ich obyczajach lub nauce. Z Rzymu powrócił za pozwoleniem królowej 0. Pires z familii Balna.. Zakonnicy Tow. Jezus, przyświecają innym dobrym przykładem. 0. Berges szczególny ma dar asystowania konającym, rozrywają go na wszystkie

*) Patrz Journal zur Kunst-Geschichte und Litteratur. T. VIII, str. 59, 63, 76, 79. T. X, str. 149.

strony, nawet do domów magnackich“ ]). Skoro przybył do Rzymu 5 stycznia 1779 r. nowy poseł portugalski, Markiz Menezes, wnet stawił się przed nim w delegacyi od portugalskich Jezuitów Ojciec Manzo, prosił o podwyższenie pensyi. Markiz przyrzekł, że każdej chwili gotów ex-Jezuitom użyczyć posłuchania; co do pensyi. polecił aby podali suplikę. — Sześciu ex-Jezuitom pozwolono mieszkać w opactwie N. P. Betleemskiej pod Lizbona. Królowa przyjęła ich najuprzejmiej. Mąż jej i współregent Don Pedro, okazywał równą dla nich życzliwość; ranną swoją suknię nazywał żartobliwie „rou-petta“ jezuicką suknią. Gdy go zagadnął ktoś z szambelanów: to WKM. pamięta jeszcze o Jezuitach? „Czemuż nie, odparł Don Pedro, ojcu memu Janowi Y dobrze było z tymi zakonnikami, świadczyli mu walne usługi, i ja nie zapomniałem zdrowych nauk od nich otrzymanych“. Innym razem (r. 1782), gdy wprowadzono córkę Markiza Panalva, jako damę dworską na pokoje królewskie, a wszyscy podziwiali jej erudycyę i biegłość w łacińskim nawet języku, zapytał Don Pedro: kto był tej mądrej pani mistrzem? Odpowiedziano, że Jezuita Duarte. Wtenczas regent: „oto ludzie stworzeni do edukacyi. Daje nam się dobrze czuć brak Jezuitów. Oby mi Bóg pozwolił przywrócić ich do mego państwa przed moją śmiercią“. Na co królowa: prawda jest, że w nich straciliśmy wiele²).

Widząc taką odmianę umysłów spowiednik niegdyś królowej, ex-Jezuita Oliveira, podał (r. 1780) dwa memoryały do Piotra III i jego małżonki królowej Maryi, w imieniu portugalskich ex-Jezui-tów. W memoryale do królowej domaga się „prawnego ogłoszenia niewinności Jezuitów w Portugalii“ i w tym celu podaje 13 punktów, tyleż zarzutów, z których usprawiedliwić się winien Pombal ³). Królowa przyzwoliła na śledztwo przeciw Pombalowi, rzecz jednak wlokła się żółwim krokiem dlatego, że pierw uporać się trzeba było z rehabilitacyą szlachty i ofiar skłamanego przez Pombala spisku r. 1578. Ex-Jezuici podali pod dniem 17 paźdz. 1780 drugi memoryał do Piotra III, prosząc o wstawienie się jego do królowej, aby sprawa przyspieszoną została. Piotr wstawił się rzeczywiście, przytaczając aż 17 przyczyn podanych od ex-Jezuitów, dla których konieczną jest rewizya pombalowych przeciw nim dekretów. Nareszcie reskrypt królowej z d. 23 sierp. 1781, ogłasza Pombala

J) Tamże T. VIII, str. 64, 66.

9 Tamże T. X, str. 144, T, XI, str. 223, T. XII, str. 279.

9 Oryginalny tekst w dzienniku Murra, T. X, str- 148—162.

winnjm kary śmierci, zamienionej łaską monarszą na wygnanie go do swego majątku, i wynagrodzenie krzywd i szkód wyrządzonych szlachcie i prywatnym osobom *). W skutek tego już z początkiem 1782 r. pewna część portugalskich ex-Jezuitów powróciła z Włoch 'a lubo dekret banicyjny został cofnięty ostatecznie dopiero r. 1818, to jednak umysły w Portugalii przygotowane były jeszcze przed wybuchem francuzkiej rewolucyi, do przyjęcia restytucyi zakonu.

W Hiszpanii mimo zawziętości Karola III, opinia publiczna przeważała się na stronę zniesionego zakonu. Był to ten „jedyny człowiek“, którego życie przeszkadzało wskrzeszeniu zakonu. Pius VI zbyt może skrupulatnie rachował się z antijezuickim fanatyzmem hiszpańskiego dworu. Murr donosi w swym dzienniku, że „król

« hiszpański już inaczej sądzi o owym liście znalezionym w pokoju

*    madryckiego rektora“ ²), mimo to w sprawie wskrzeszenia zakonu

*    opierał się przy swojem veto. Nic w tern dziwnego; trudno żądać od monarchy tak dbającego o swoją monarszą władzę i nieomylność jak Karol III, aby pozwalając na wskrzeszenie zakonu, przyznał się publicznie do błędu. Trwał więc w swym uporze, ale znacznie spuścił z swej ku ex-Jezuitom surowości. Otworzył granice państwa wygnańcom, niektórych jak ks. Pignatelli, starał się przez dyplo-macyę sprowadzić nazad do kraju. I tu, jak gdzieindziej, owi tak jeszcze niedawno niebezpieczni, niemoralni Jezuici, objęli zarząd parafij, uczyli w szkołach, zostającym zaś na wygnaniu podwyższono pensye. W kraju tym na wskroś katolickim furor antijeziii-ticus ograniczał się na samym królewskim dworze i jego najbliższym otoczeniu; masy ludności nie miały nawet czasu przejąć się ona nienawiścią, gdyż wygnanie Jezuitów nastąpiło tak nagle, tak nieprzewidzianie, a wykonane było z barbarzyństwem i przemocą, która nakazać może masom milczenie, ale niezdolną jest wszczepić w nie nienawiść do ofiar gwałtu. Francuzka rewolucya i ogólne na zachodzie zamieszanie stało się przyczyną, że dopiero wnuk Karola III przywrócił zakon, im jednak późniejszą tern świetniejszą była rehabilitacya jego w tern państwie.

O usposobieniu względem zniesionego zakonu kotolicko - konserwacyjnego stronnictwa we Francyi i Niemczech, po tern co powiedziałem wyżej, nie mam co wspominać. Piętnowano przecie nazwą

!) Tamże T. X, str. 167—184. ł) Tamże T. X, str. 144.

Jezuity każdego, kto nie był sekeiarzem, kto wierzył w Boga bowego i przyjmował jakakolwiek objawiona wiarę. Co rzecz więcej uderzająca, to to, że mimo kasaty zakonu trwała dalej polemika pro i contra. Nad grobem zakonu unosił się duch jego, nie było Jezuitów, a mara jezuityzmu trapiła ich i Kościoła nieprzyjaciół. Trudno policzyć dzieł, pism i broszurek za lub przeciw Jezuitom napisanych. — Widoczną była gorączkowa obawa tych, którym na kasacie zakonu zależało, aby ten zakon nie powstał. Niemieccy protestanci odnowili swoje dawne przeciw zakonowi odia i nienawiści. Augsburski profesor, Piotr Filip Wolf, ogłosił czterotomową p wszechną his tory ę Jezuitów, gromadząc w niej, co tylko kiedy przeciw zakonowi pisano lub mówiono. Znalazł się jakiś bezimienny apologeta zakonu i w czterech tomikach spisał Ogólne uwagi nad powszechną historyą Jezuitów, którą p. P. F. Wolf w czterech wydał tomach. Na wstępie przypomniał mu słowa Bayle’go: „Jeżeli to prawda, że Jezuici zakupują sobie swoich oskarżycieli, to doprawdy kapitały swoje na bardzo dobrym ulokowali procencie“. Wolf kłamał tak bezwstydnie, że oburzyło to jego współwiercę Murra, który zabrał się do napisania niedługiej, ale ciętej apologii Jezuitów.

oso-

o-

coraz

Tymczasem burza rewolucyi francuzkiej zapowiadała się głośniej. Monarchowie, którzy spiknęli się na to aby dręczyć Stolicę św., widząc co się we Francyi dzieje, poczęli lękać się o własne trony, zmiękli w swych uzurpacyjnych zachceniach. Neapol pogodził się ze Stolicą św., Ferdynand IVty przyzwał nawet ex-Jezuitę Pignatelfego do siebie, aby zasiągnąć jego zdania w celu przywrócenia Jezuitów, kładł jednak warunki, które zmieniały naturę zakonu, czyniąc go raczej jakąś edukacyjną instytucyą, zawisłą od rządu ²). Leopold zniósł wiele antikościelnych urządzeń w Toskanii i w Niemczech. W Belgium, które dla józefińskich reform zerwało się do buntu, zapanował na polu kościelnem pokój. Bewolucya, jak ta burza oczyszczająca powietrze, wyleczyła wiele głów chorych i przewróconych umysłów; ci którzy ją przewidywali i przed jej jeszcze wybuchem stali przy Kościele i wierze, utwierdzili się w swoich zasadach i przekonaniach. — Monarchowie mianowicie, dopiero po szkodzie mądrzy, w miarę jak powracali na swe trony, prowadzili z sobą Jezuitów.

W pośród ogólnej burzy najbardziej kołatana bywa drobna łódź; to też wstrząśnienia rewolucyi odbiły się najpierwej i najdotkliwiej na książętach włoskich. Spełniły się przepowiedziane przez Katarzynę II chwile: przyjdzie czas, gdzie monarchowie Zachodu prosić mnie będą o przysłanie im Jezuitów. Stało się tak. Dnia 1 grudnia 1793 r. przynosi goniec z Petersburga pakiet listów do wicejenerała Lenkiewicza. Zaniepokojeni nieco tą nową przesyłką Ojcowie, rozpieczętowawszy pakiet znajdują list infanta hiszpańskiego, księcia Parmy i Placencyi do wicejenerała, w którym ten książę oświadcza, że już wszystko przygotował do przywrócenia zakonu w swych księstwach i prosi, aby mu na początek trzech Ojców z delegowaną pełną władzą przysłano ¹). — Dołączony był drugi list, nakreślony ręką ex-Jezuity Borgo, używającego wielkiej wziętości i sławy we Włoszech. Rozwodził się obszerniej nad zamiarami księcia, donosił, że wielu ex-Jezuitów już zmieszkało w trzech

O „Zadziwi się W. T., gdy odczyta list napisany ręką człowieka, którego zna zaledwie z imienia. Prześle Ci go Twoja Najjaśn. monarchini, którą usilnie prosiłem, aby mi zrobiła podarunek, który ze wszechmiar jej tylko samej za-wdzięczyć należy. Już to od dawnego czasu wzbudził we mnie Bóg chęć i żądzę przywrócenia Towarzystwa Jezusowego w mych państwach, Towarzystwa, po którego utracie każdy wie, jakie klęski spadły na świętą wiarę katolicką i wszystkie państwa. Namyśliwszy się więc dobrze i po usunięciu przeszkód a przygotowaniu wszystkiego, co do tego potrzeba, rozpocząłem od tego, że sprowadziłem ilu tylko mogłem rozprószonych ex-Jezuitów i umieściłem w różnych domach mego państwa. Przy pomocy Bożej spełniają oni już teraz moje nadzieje i zamiary. Jednakże, Przewielebny mój Ojcze, cała moja robota na nicby się nie przydała, jeźli temu dziełu, które mi tak leży na sercu, nie dałbym trwałości; bez tej bowiem wszystka moja gorliwość o dobro mych ludów okazałaby się. bezskuteczną. Ja już zrobiłem to co do mnie należało, a Bóg widocznie mi błogosławił — do Ciebie zaś Wielebny Ojcze należy przyłożyć ostatnią rękę do dzieła. Oto otwieram wam granice mego państwa, aby się stało przez sławny wasz zakon nową kolebką, z której powstać i wzróść może Towarzystwo wasze do tej świetności i chwały, dla jakiej niegdyś założone i ufundowane zostało. Już wielu waszych dawnych braci osiedliło się w mem państwie w swTych dawnych siedzibach. Potrzeba więc Wielebny Ojcze, abyś ich uznał za prawych Twych synów i wcielił ich do żywych szczątek Towarzystwa Jezusowego, które Opatrzność Boża, cudownym prawdziwie sposobem, dzięki opiece Najjaśniejszej monarchini Twojej, w tych tam stronach przechowała. Potrzeba też, aby Wie-lebność Twoja przysłał kogoś z swych zakonników, któryby świadom dobrze instytutu, najwyższą przez ciebie nadany władzą, nową założył tu prowincyę, przedewszystkiem zaś otworzył nowicyat w innych państwach. Pożądaną byłoby rzeczą, aby dwu innych Ojców dodanych było do jego boku, z których jeden mógłby pełnić obowiązki mistrza nowicyuszów, drugi zaś jaki inny odpowiedni urząd, a bodajby choć jeden z nich był Włochem. Dołączam tu list inny, który Cię o wszystkiem dokładniej pouczy; pisał go zaś jeden z waszych, który mi radą i staraniem najbardziej jest pomocny do uskutecznienia tego dzieła“. —

dawnych kolegiach księstwa Parmy, dokąd ich z prawdziwie królewskim przepychem i jakby w tryumfie wprowadzono, że im przywrócono dawne majątki, że ani gmach szkolny pomieścić nie może młodzieży, ani obszerna świątynia objąć nie zdoła ludu cisnącego się na nabożeństwa. Dodawał, że za przykładem księcia Parmy pójdą niewątpliwie książęta Modeny i Etruryi, i dlatego należy jak najprędzej wyprawić białoruskich Ojców r).

Odczytawszy listy, „sustulerunl Nostri manus in coelum“, wznieśli nasi ręce ku niebu, wielbiąc Opatrzność Bożą, która do przywrócenia zakonu posługiwała się tym sarnim domem burbońskim, który do ruiny zakonu tak walnie się przyczynił“. Bzeczy-wiście trudno nie uderzyć czołem przed niezbadanemi wyrokami nieba. Wnuk tego Karola Ulgo hiszpańskiego, który nieubłaganą nienawiścią ścigał przez całe swe życie Jezusowy zakon po wszystkich krajach i krańcach świata, pierwszy przyzywa Jezuitów do tej Parmy, która była ogniskiem i punktem wyjścia połączonych robót burbońskiego domu nad wywróceniem zakonu ; z której lat temu 20 odstawiono Jezuitów nocą, pod strażą, jak ostatnich zbiegów, bez żadnego opatrzenia za granice księstwa. Trafnie i wzniośle w odpowiedzi do księcia pisał wicejenerał: „Uczcić i z synowskim afektem ucałować należy tę rękę Ojca niebieskiego, która czy to sypiąc dobrodziejstwa, czy to raniąc i boleśnie dotykając, zawsze się okazuje ręką ojcowską“.

Nie było czasu do stracenia. Nadeszły też z Petersburga listy żelazne dla Ojców. — Naznaczono Ojca Messarati, znakomitego rodem Medyolanczyka, z pełną władzą do urządzenia prowincyi; dodano mu 00. Panizzoni, mistrza trzeciej probacyi w Diineburgu i Scordialo, profesora teologii. — Instrukcya dana Ojcom zawierała sześć punktów, a świadczy o wielkim rozumie wicejenerała i jego

W końcu upewnia książę, że przysłani Ojcowie wszystko znajdą spokojne, bezpieczne i przygotowane dla siebie i prosi o jak największy pospiech. — Hist. Albo-Bussae Soc. Pars 3, cap. XLI. — Co spowodowało księcia do wystosowania tak gorącego listu? Obawa rewolucyi lubo nie dalekiej od Włoch, nie była zdaje się główną pobudką, ale nędzny opłakany stan szkół. Liczono zaledwie kilku uczniów w klasie (Vie du P. Pignatelli, str. 216). Książę zabezpieczył się ze strony madryckiego dworu, z którego r. 1792 wypędzony został wszechwładny niedawno Florida-Bianca (Monino). Już nie mara jezuityzmu, ale upiór rewolucyi straszył państwo Karola IV, wobec jednak kuryi rzymskiej dwór ten nie zapomniał swego antijezuickiego fanatyzmu.

J) Tamże c. 42.

rady ¹). Przesłano ją w kopii petersbnrgskiemu dworowi. — Już z końcem grudnia 1793 r. wyprawili się trzej Ojcowie do Włoch, wioząc z sobą listy wicejenerała do księcia, w których tenże dziękuje niu za tak wielką łaskę i oświadcza, że ex-Jezuitów w Par-meńskiem Państwie przyjmuje i wciela do zakonu Jezuitów na Białej Rusi; w pierwszych dniach lutego 1794 już byli w Parmie. Przyjęła ich książęca familia, dwór i ludność miasta otwartemi rękami, ale pokazało się niebawem, że książę nie wszystko przygotował, co było potrzebnem do uskutecznienia dzieła. Rachował snąć zbyt wiele na sympatye Piusa VI dla siebie i zakonu. Dopiero po przybyciu Ojców przedłożył temu Papieżowi w kornej suplice prośbę o wskrzeszenie zakonu Jezuitów w swem państwie z wszystkiemi dawnemi przywilejami i możnością otwarcia nowicyatu. Do opóźnienia tego najważniejszego w całej tej sprawie kroku nakłonił go najprawdopodobniej 0. Borgo, rozumiejąc, że skoro książę tak wiele w tej sprawie podejmie trudu u petersburgskiego dworu i w sprowadzeniu Ojców, to Pius VI nie zechce go skompromitować odmową. Rachuba zawiodła. Papież odpowiedział, że pochwala gorliwość księcia o dobro swych poddanych, że on sam bez niczyjej prośby zabrałby się do przywrócenia zakonu, ale oglądać się musi na dwór hiszpański, zawsze jeszcze nieprzychylny Jezuitom, aby nie dać przez to pozorów do najścia na Państwo Kościelne i trudniejszych jeszcze zawikłań. Nie myślimy potępiać tej ostrożności w Piusie VI, okazała się ona jednak na nic nieprzydatną. Trzy lata nie upłynęło, a Karol IV mimo rekuzy Papieża, danej w sprawie jezuickiej, wszedł w konszachty z republiką francuzką i Napoleonem o rozbiór Państwa Kościelnego. Ze tylko ta obawa przed hiszpańskim dworem nie zaś niechęć Piusa VI była przyczyną odmowy, tego najlepszym dowodem, że tenże Papież poufnein pismem pozwolił na osiedlenie się Jezuitów w Parmie, byle tylko nie używali swej nazwy ani

x) Dwa pierwsze punkta polecają zupełną uległość i wszelkie względy dla księcia i arcybiskupa Parmy. Punkt 3 i 4 poleca jak najprędsze otwarcie nowicyatu za pozwoleniem duchownej władzy. Należy być bardzo ostrożnym w wyborze nowieyuszów, mianowicie starszych wiekiem, którzyby się żadną miarą nie mieszali w polityczne kwestye. Nawet dawnych ex-Jezuitów nie należy przyjmować jak tylko ostrożnie i po odbytej próbie. Dwa ostatnie punkta tyczą się szkół, w których wychowywać się ma młodzież: „wierna i posłuszna swym królom, użyteczna ojczyźnie, dla obywateli uprzejma i uczynna“. Chronić ją przedewszystkiem należy od czytania bez wyboru książek i pism rewolucyjnych i sekeiarskich. Hist. Albo-Russac Soc. P. 2, c. 44.

pieczęci, chodzili w sukni świeckich księży, i bez wielkiego rozgłosu obowiązki swego powołania pełnili.

W gruncie więc rzeczy Jezuici zostali przywróceni w państwie infanta Ferdynanda. Mieli 3 kolegia w Parmie, Piacencyi i St. I)o-mnino, w których pod regułą zakonu żyjąc, w szkołach uczyli. Gdy naznaczony z ramienia wicejenerała prowineyał Massarati wkrótce po przybyciu do Parmy umarł, mianowany został na jego miejsce Ojciec Panizzoni. Ten przyjmował wpraszających się do zakonu ex-Jezuitów j pozwalał im odnowić profesyę publicznie w kościele, jak to n. p. uczynił Wielebny 0. Pignatelli w parmeńskim kościele św. Bocha 6 czerwca 1797 r. Konfesyonał, ambona, dawanie misyj, szkoły, słowem wszystkie rodzaje prac i zatrudnień w myśl instytutu odbywali parmeńscy Ojcowie. Po pięciu latach otwarto nowicya w Colorno. Przyczyna zwłoki była ta, że Pius Ylty nie pozwoliły nowicyuszom składać ślubów pojedynczych, ale kazał ich odsyłać do Białej Busi, aby tam czynili vota simplicia i studya tamże kończyli; warunek, jak każdy widzi, nader uciążliwy, a jednak konieczny skoro chciano ujść wszelkiego rozgłosu. Pierwszym mistrzem nowi-cyuszów był 0. Pignatelli, którego poznaliśmy już w t. I, rozdz. IV, mąż wielkiej cnoty i świątobliwości. — Pod jego to duchownem mistrzostwem dnia 16 grudnia 1799 r. sześciu młodzieńców rozpoczęło swój zakonny nowicyat w domu św. Szczepana w Colorno, a powietrze morowe, które niebawem nawiedziło to miasto, podało im wyborną sposobność praktykowania cnót pokory i miłosierdzia w szpitalach.

Nie chcąc w opowiadaniu naszem wyprzedzać wypadków, wróćmy się do białoruskich Jezuitów, zakłopotanych niemało śmiercią Katarzyny II w listopadzie 1796 roku ¹).

*) Szczegóły śmierci tej monarchini i pierwsze chwile wstąpienia na tron carski Pawła, znajdziesz w nader zajmujący sposób opisane w książce lir. Ségur’a p. t : Vie du Comte Rostopczyn str. 27—45. — Katarzyna w chwili gdy jej oświadczył hrabia Markow, że król szwedzki zrywa ślubne zaręczyny z wielką księżną Aleksandrą, dostała ataku apoplektycznego. Wnet jednak przyszła do siebie. Dopiero w 6 tygodni potem 18 listop. gdy po kawie wyszła do sekretnego gabinetu, w którym stał tron króla Stanisława przerobiony na najlichszy sprzęt, dostała udaru mózgowego. Po półgodzinie przybiegła zaniepokojona służba i znalazła carową na ziemi bez przytomności, twarz tylko niezmiernie czerwona, usta spienione, pierś wydawała nieprzyjemne charczenie. Złożono ją w sypialnym pokoju, przytomności nie odzyskała już więcej. Piana i spiekła krew toczyła się z ust, charczenie było nieznośne. Agonia trwała 36 godzin. Dnia 20 listop. kwadrans na lOtą wieczór „wielka Katarzyna“ żyć przestała, niosąc przed sąd

Nowy car Paweł wstąpiwszy na tron, uważał za pierwszy swój obowiązek usunąć faworytów i wpływowych za rządów swej matki dygnitarzy, wprowadzając na ich miejsce tych, których podczas swej samotności w Gatczynie poznał bliżej i pokochał, mianowicie zaś hr. Rostopczyna. Jakie będzie jego usposobienie ku Jezuitom, któż to mógł odgadnąć? Byli i oni faworyzowani od jego matki, ale w rządy i politykę i dworskie intrygi nie mieszali się wcale, i to ich uratowało. Wprawdzie wnosząc z onej przed piętnastu laty odbytej w Połocku wizyty, różowe na jej tle można było snuć nadzieje, ale lat tylu przeciąg czy nie zmienił usposobień i przekonań kapryśnego z natury Pawła? Ozternastomiesięczna podróż po Zachodzie, wśród której nasłuchać i naczytać się mógł wiele, bardzo wiele przeciw Jezuitom, czy nie uprzedziła go przeciw temu zakonowi? Paweł bawił kilka tygodni w Rzymie, podejmowany najgościnniej przez Piusa VI, długie godziny spędzał z nim na przyjacielskiej rozmowie, pokochał go szczerze, był świadkiem entuzyazmu rzymskiego ludu, gdy Pius wybierał się w podróż do Wiednia, —jakże więc łatwo stać się mogło, że widząc nalegania burbońskich dworów na Papieża i kłopoty w jakie go wprawiała ta garstka białoruskich Jezuitów, powziął myśl stanowczą, usunąć skoro dojdzie do władzy, ten kamień zgorszenia, źródło tylu przykrości dla Papieża?

Te obawy i ta niepewność wyczekiwania trapiła nad wszelki wyraz białoruskich Ojców. „Przy tej nowej zmianie rządu, pisze historyograf zakonu, zostawaliśmy w zupełnej niewiadomości, czego się lękać a czego spodziewać. Wszystka nasza nadzieja w Opatrzności Boga, która nas i w najtrudniejszych razach nigdy nie zawiodła“ ¹). Korzystał z tej niepewności Siestrzencewicz i jął namawiać Ojców, aby uprzedzając nader prawdopodobną swą kasatę, zażądali sami sekularyzacyi. „Zostańcie, mówił, w swych kolegiach, przy szkołach, obowiązkach i majątkach, ale jako księża świeccy, moją to już będzie rzeczą uzyskać na to carskie przyzwolenie“. Nie słuchano tych podszeptów; przeciwnie przesłano do nowego cara spore album gratulacyjnych wierszy, napisanych w różnych językach, równocześnie proszono, aby wicejenerał mógł stawić się osobiście w Petersburgu lub Moskwie dla złożenia hołdu nowemu

Boga duszę obarczoną całym katalogiem zbrodni i występków. Carewicz Paweł okazał się w tych smutnych godzinach czułym i dobrym synem, płakał i był niepocieszony, tak że Rostopczyn upomnieć go musiał, iż taka prostracya ducha ubliża godności panującego.

*) Hist. Albo-Bussae Soc. p. II, §. 105.

monarsze. Ale właśnie ta okoliczność stała się powodem nowej trwogi. Albowiem nie dano najmniejszej wskazówki z Petersburga, czyli te gratulacye odebrano lub nie, chociaż bardzo pewną drogą były przesłane ; minister zaś odpisał, źe „niech się Jezuici nie fatygują ze swym przyjazdem, a z swoich miejsc niech się nie ruszają“. I dla nowej carowej obmyślano podarunek. 0. Gruber wiedząc, iż jest wielką znawczynią i miłośniczką sztuki malarskiej, posłał jej w darze misternie malowany obraz, ale i za to nie dano podzięki. Na domiar złego rozeszła się wieść, że nowy papiezki legat, hrabia Litta ma przybyć do Petersburga. Przypomniano sobie Archetti’ego skryte zabiegi, aby znieść Jezuitów, ale wtenczas był wszechwładny Potemkin, który osłaniał Ojców ; tym razem nie miano żadnego przyjaciela, „nie znano nikogo i z twarzy na carskim dworze lub w ministerstwie x). Potrzeba się więc było uzbroić w hartowną ufność i wiarę w Opatrzność Boga.

Car Paweł nienawidzony od swej matki Katarzyny i dlatego troskliwie odsuwany od dworu, pędząc życie w ukryciu i niemal w pustelniczej samotności, przerwanej tylko 14miesięczną podróżą na Zachód, zachował całą energię ducha i serce nieskażone, w gruncie prawe i szlachetne, czujące niewypowiedziany wstręt do wszelkiej zbrodni, których tak mnogo popełniało się jawnie i skrycie na dworze jego matki. Od pierwszych lat życia doznawszy wiele przykrości, upokorzony z najdelikatniejszej strony, gdyż Piotr Illci wypierał się jego ojcowstwa, przebywał długą szkołę cierpienia. — W 20 roku życia ożeniony z córką landgrafa hesko-darmsztadzkiego, patrzeć musiał na przedwczesną i gwałtowną śmierć swej małżonki, Natalia miała to nieszczęście, że niepodobała się carowej, usłużny a okrutny Orłów postarał się, aby księżniczka przy pierwszym połogu żyć przestała. Ta okrutność matki obok niemoralności, z jaką niemal co roku swych gachów zmieniała, napełniła duszę Pawła goryczą i nieufnością do ludzi. Powtórny związek z księżniczką wiirtembergską był dla Pawła o tyle szczęśliwszy, że ta druga małżonka umiała swą potulnością ujść podejrzeń i nienawiści carowej. Podróż po Europie, stojącej na wulkanie rewolucyi, przekonała go, że jedyny ratunek w absolutnych rządach, niesplamionych jednak żadnem nadużyciem tej władzy. Samotność i cierpienie kazało mu szukać pociechy i ulgi w czytaniu ; carewicz rozczytywał się w fran-cuzkich legi tymi stach, mianowicie w dziele de Maistre’a: Considć-

J) Tamże.

rations sur la Révolution en Françe. Równocześnie ofiarował gościnne schronienie nieszczęśliwym Burbonom francuzkim ; książę Prowancyi (późniejszy Ludwik XVIII) mieszkał w Mita wie, książę d’Artois (Karol X) w Petersburgu, książę Condé i cała rzesza emigracyjnej arystokracyi mieszkała na Wołyniu. Księżna Bourbon z całem męzkiem i żeńskiem zgromadzeniem Trapistów osiadła w dwóch klasztorach w Orszy. Wobec takiego igrzyska losu odświeżały się w duszy Pawła religijne wrażenia wywiezione z Rzymu, gdzie z wielką uwagą i skupieniem umysłu bywał na festynach kościelnych i nabożeństwach i nie mógł dość podziwiać wzniosłości katolickich obrzędów. Teroryzm i potworność rewolucyi francuzkiej, śmierć Ludwika XVIgo na rusztowaniu, przypominająca gwałtowną śmierć własnego ojca w więzieniu, straszny przewrót moralnego i społecznego porządku na Zachodzie — wszystko to wstrząsło całem jestestwem Pawła. Podczas kiedy jego matka i monarchowie myśleli tylko „w mętnej wodzie ryby łowiąc“ o powiększeniu i zaokrągleniu swych państw, to Paweł postanowił, skoro dojdzie do władzy, wdać się w sprawy Zachodu dlatego jedynie, aby przywrócić religię i tradycyę o władzy, i w tym celu wyprawił największego, jakiego wtenczas miała Moskwa jenerała Suwarowa, aby Piusa VII wprowadził do Rzymu. Ale w tych swoich szczerych i jak mniemał szlachetnych intencyach napotkał na nieszczerość i dwulicowość monarchów i ministrów. To zraziło go do reszty od ludzi, napełniło goryczą duszę.

Dzięki zbiegowi tylu okoliczności naraz, wyrobiła się w Pawle dziwna mięszanina charakteru. Wygórowane pojęcie o monarszej władzy, wpajane przez szkołę legitymistów, spotęgowane anarchią na Zachodzie, popychało go do gwałtownych kroków przeciw tym, którzy tej monarszej władzy sprzeciwiać się zdawali. Wydawał więc ukaz po ukazie o czci zewnętrznej carów, czci przesadnej i nierozumnej, reformował i odmieniał wszystko na wzór pruski, nie uwzględniając ani uczuć narodowych, ani potrzeb kraju ; gwałtowny z natury, niedowierzający ludziom i w ciągłej obawie o swoje życie, zapomniał swej filozofii, stawał się okrutnikiem chwilowym, strasznym dla wszystkich, ale najstraszniejszym dla tych, którzy go otaczali. Na dnie jednak tej kaprysności bez granic ukrywało się poczucie sprawiedliwości, głęboka religijność i szacunek dla duchowieństwa, mianowicie dla katolickiego. Zwolennicy konspiracyi i tych, aż nadto za dni naszych użytych i nadużytych teoryj o wolności ludów, liberalizmie i postępie, mogą nienawidzić Pawła ; mogli go nienawidzić i przyprawić o życie Moskale, żaden bowiem car nie był tak obcy duchowi i polityce moskiewskiego carstwa, jak Paweł — ale historya piętnując wady charakteru, brzydkie w monarsze : gwałtowność, przesadę i nieroztropność, oddać musi pochwałę szlachetnym usiłowaniom tego cara, który szczerze pragnął naprawić błędy swej matki wskrzeszeniem Polski i pracował szczerze nad położeniem tamy rewolucyi, podkopującej państwa i społeczeństwa.

Takim był Paweł, gdy ze swej samotności w Gatczynie wstąpił na tron ; Kościół katolicki i Jezuici znaleźli w nim protektora i dobroczyńcę.

Na koronacyę, która się w kwietniu 1797 w Moskwie odbyła, zjechali się wszyscy dygnitarze państwa i reprezentanci zagranicznych dworów. Wyprawił i Pius VI swego legata, ostatniego przy dworze polskim nuncyusza hr. Litta. Była to persona grata nowemu carowi, brat bowiem jego piastował godność admirała floty rosyjskiej z wielkiem zadowoleniem dworu ; jakiego jednak usposobienia względem zakonu był ten nowy legat, o tern nie wiedzieli Oj cowie. Ale już w Orszy, przekonano się nad wszelkie spodziewanie, że legat nie podziela uprzedzeń swego poprzednika. Z postępowania jego wnosić wypada, że nie miał najmniejszego pojęcia, nie tylko o tern, co w sprawie jezuickiej dyplomacya z nuncyuszem Archetti na czele była przedsięwzięła, ale i o usposobieniu Siestrzencewicza względem Jezuitów i w ogóle o stosunkach Kościoła w Rosyi. — Orszańskim Ojcom dał tyle dowodów życzliwości, że potem zmuszony był cofnąć się z tej drogi, aby nie skompromitować Papieża. Albowiem gdy Jezuici nawet nie mieli odwagi wyjść na jego spotkanie, to on wprost do orszańskiego kolegium zajechał (15 marca 1797) i tam się rozłożył gospodą. Powitany krótką przemową przez rektora kolegium i prowincyała zarazem 0. Wicherta, rozmawiał uprzejmie z Ojcami, poczem prosił o nocleg. — Nazajutrz, była to niedziela 4 postu, już rychło świt zszedł do domowej kaplicy i nim mszę św. odprawił, spowiadał się u jednego z Ojców, na co z nie-małem zadziwieniem patrzali licznie zebrani tam księża innych zakonów. Podczas mszy św. komunikował scholastyków i braciszków zakonnych, a na obiad sąm się zaprosił, ale do wspólnej jadalnej sali wraz z wszystkimi. Podczas stołu i na poobiednej konwersacyi rozmawiał wiele o grasującem zepsuciu obyczajów, mianowicie między młodzieżą, dodając, że toby nigdy nie było się stało, gdyby jezuicki zakon nie był zniesiony. Upewniał, że Ojciec św. jest najlepszych dla zakonu intencyj, że chociaż nie ma sobie danych ża-

¹

Hist. Albo-Bussae Soc. pars II.

²) Wyszły drukiem w Poznaniu 1854 r. p. t. Poezye księdza Józefa Morelowskiego. Trenów jest 14.

²

) Vie du Père Joseph Pignatelli par Bouffier, str. 215.

soâ dnych zleceń działać za lub przeciw zakonowi, to jednak pierwszej użyje sposobności, aby za ich sprawą przemówić u cara Pawła. — Odjeżdżając prosił o dwie rzeczy: aby prowincyał często pisywał do niego, powtóre, aby przysłał mu do Moskwy dokładną informacyę o stanie jezuickich kolegiów, szkół i o apostolskich pracach zakonu.

Takie usposobienie legata przechodziło wszelkie nadzieje i oczekiwania. Już chyba najprzewrotniejszy mógł teraz twierdzić, że kurya rzymska uważa Jezuitów za refrattarii, nieposłusznych. Ale przybywszy do Moskwy legat nie miał sposobności mówić prywatnie z carem, na publicznej zaś audyencyi, którą miał pierwszy z wszystkich dyplomatów, niepodobna było o tern wspominać. Za to dostał się w obroty chytrego Siestrzencewicza. I ten prałat nie rozmawiał z carem, planu więc swojego o sekularyzacji Jezuitów nie mogąc podsunąć carowi, natarł za to tern żywiej na legata. — Wyrzucał mu niewłaściwość jego postępowania z Jezuitami w Orszy, kompromitującego kurya rzymską, która dotąd uważała Jezuitów za księży świeckich; przedstawiał, jakie ztąd wyniknąć mogą dla Stolicy św. zawikłania, gdyby dyplomaci tego kroku uchwycić się chcieli, radził nie oszczędzać tych Ojców, którzy dotąd za księży świeckich uchodzili, dopiero widząc łaskawego na siebie nuncy-usza, imię Jezuitów przyjęli. Dał się uwikłać intrygą dobroduszny legat. Gdy więc stosownie do jego życzeń, prowincyał korespondencją z nim zawiązał, prosił legat przez jednego z swych domowników, aby Jezuici wszelkiego znoszenia się z nim zaniechali. Na list zaś włoski wicejenerała, w którym mu tenże dziękował za tyle życzliwości okazanej zakonowi w Orszy i prosił o protekcyę nie tyle u dworu, jak raczej u św. Stolicy, odpowiedział legat arcyciekawym listem, adresowanym nie do wicejenerała, ale do prowincyała ¹).

b „Bóg, badacz serc i zamiarów człowieka, on tajemnice myśli odsłoni. Nie chcę nikogo potępić, dopokąd jego sprawy nie zbadałem dokładnie. Jakie są moje przekonania co do onego orszańskiego zgromadzenia, wśród którego chętnie gościłem, to juz, jak sądzę, dostatecznie oznajmiłem. Nigdy nie chciałem przezto uznać tego zgromadzenia jako istniejący zakon, który Klemensowem breve już dawno zniesiony. I nie w mojej też jest mocy zmienić w czemkolwiek to, co św. Stolica postanowiła. Wolno mi jednak zawsze spodziewać się czegoś lepszego po Tobie i Twoich podwładnych; radzi mi to uczynić nietylko miłość bliźniego, ale i ta, w jakiej od początku wychowani byliście względem Stolicy św. uległość, którą bodajby danem wam było stwierdzić także czynami. Nie chcę waszej przypisywać winie, co w skutek niewaszych, jak powiadacie, stało się zabiegów. — Co gdy tak jest, nie wypada, aby W. T. wznawiał dawne spory (o legalność istnienia zakonu na Białej Rusi), które dla mnie są przykre, dla

sekularyzaeyi zakonu. Z prawdziwą więc trwogą oczekiwali przybycia cara do Orszy, przez które to miasto zdążać miał Paweł wnet po koronacyi na zwiedzenie litewskich prowincyj. Gubernator zapowiedział, aby nikt z mieszkańców nie ważył się wyjechać na spotkanie monarchy, ale wicejenerał pod pozorem wizyty kolegium, zabrawszy z sobą 0. Grubera, rozstawionemi końmi podążył do Orszy. — Zjechał tam (7 mają 1797), car Paweł z żoną i synami Aleksandrem i Konstantym, i stanął w mieszkaniu prezydenta' trybunału. Liczna świta dworska roztasowała się po prywatnych domach i klasztorach. W kolegium orszańskiem zamieszkało trzech senatorów ze świty, bawił tam już od dni kilku i dwulicowy Sie-strzencewicz. Od owych senatorów nie można się było dowiedzieć niczego, udano się za to tem goręcej do Boga. Wicejenerał zapowiedział na dzień 8 maja wspólne modlitwy, aby Bóg oddalił od zakonu wszelkie grożące niebezpieczeństwo. — Modlono się znać z wielką wiarą, gdyż car wstawszy o 6tej rano, zażądał od gospodarza domu, aby go zaprowadził wprost do Jezuitów. Bano znać Ojcom. Nie było czasu do przygotowania, w kilka bowiem minut zjawił się w progu kolegium Paweł z żoną i synami. Witało go u bramy całe zgromadzenie. Ujrzawszy wicejenerała Lenkiewicza, którego znał jeszcze z pierwszej swojej wizyty w Połocku, podszedł ku niemu car i mile powitał w francuzkim języku, przypominając dawną znajomość, a gdy poważny Jezuita zbliżył się do ucałowania ręki monarszej, Paweł złożył pocałunek na jego czole. Przez korytarze udali się wszyscy do kościoła przepełnionego już tłumem zakonników i wszelkiego stanu i wieku ludem. Zwiedzając kościół

Exhoruere nostri, przestraszyli się Ojcowie, list ten odczytawszy. Zanadto snąć dali się porwać różowym nadziejom, widząc legata tak uprzejmego dla siebie. To co pochodziło z nieznajomości stosunków, przypisywali jego przekonaniom i życzliwemu sercu, i może zanadto głośno, a w każdym razie przedwcześnie, tryumfowali z wygranej. Za to też w tem większy popadli smutek, skoro spostrzegli, że legat uwikłany siecią arcybiskupiej intrygi ; obawiali się, że namawiany przez niego, wraz z nim domagać się będzie u nowego cara

nic nieprzydatne. To niechaj będzie największą pociechą waszą, co było waszych ojców, t. j., że możecie pracować

was na

na chwałę bożą i zbawienie bliźnich, wychowując mianowicie młodzież w naukach i dobrych obyczajach. Wraz z listem i katalogiem otrzymałem także list włoski, na który niniejszem pismem odpowiadam ; a ten, który go pisał, niech przyjmie odemnie podziękę za jego miłość i szacunek dla mnie“. (Hist. Albo-Bussae Soc. pars II, §. 112).

i kolegium, rozmawiał car z wicejenerałem i 0. Gruberem, tymczasem synowie jego zabawiali się z innymi Ojcami, dopytując się ciekawie o wszystko i pochwalając porządek, schludność i urządzenie domowe. I znowu ofiarowali Ojcowie carowi i carewiczom carmen, wiersz ten sam, który wysłano r. z. do Petersburga. — Car począł czytać ów wiersz z zajęciem, snąć nie oddano mu go w stolicy. Pytał potem 0. Grubera, ażali otrzymał list carski i złoty emaliowany zegarek, jako podziękę za przysłany carowej obrazek? Nie, odparł 0. Gruber. Zdziwiło to cara i natychmiast swemu adju-tantowi polecił, aby tego dochodzono. Pokazało się potem, że właśnie podczas wyjazdu 0. Grubera do Orszy, list i cesarski podarunek przywiózł petersburgski goniec do Połocka. Całą prawie godzinę bawił car w orszańskiem kolegium, przy pożegnaniu rzekł podniesionym nieco głosem po francuzku: „bądźcie dobrej myśli“, a już odchodząc, to po francuzku, to po rosyjsku i po niemiecku powtarzał: „zawsze wasz zakon ceniłem i cenię wysoko“. Tegoż dnia wyjechał z Orszy, a towarzyszącemu sobie konno prefektowi miasta polecił, aby w imieniu jego podziękował Ojcom za dobre przyjęcie, jakiego doznał w ich kolegium.

Był obecnym tej carskiej wizycie Siestrzencewicz, i sam dostąpił tego zaszczytu, o który napróżno starał się w Moskwie t. j., że rozmawiał z carem, od którego też dla porozumienia się w sprawach kościelnych, uprzejmie zawezwany został do Petersburga. — Chytry jak wąż, wylał się teraz arcybiskup na gratulacye Ojcom i oznaki swej życzliwości a płacąc za gościnność w Orszy, zaprosił do swej mohylewskiej rezydencyi wicejenerała. — Przyjął zaprosiny Jezuita¹). Zagrażały jednak białoruskim Jezuitom nowe machinacye ze strony Siestrzencewicza, wyszły zaś na jaw ze śmiercią wice-jenera Lenkiewicza (dnia 10 lipca 1798 r.), gdy do nowej elekcyi przystąpić wypadło.

Siedmdziesiąty ósmy rok życia rozpoczął 0. Lenkiewicz, gdy z Mohylewa do Połocka powrócił. „Dwa młotki“, (77) powtarzał

x) Siedział w Mohylewie pod honorową strażą jenerał-gubernator Pasek, osamotniony i opuszczony od wszystkich. Odwiedził zgnębionego starca vice-je-neiał. Niespodziewana ta wizyta wycisnęła łzy dysgracyonowanemu dygnitarzowi» teraz dopiero poznaję, zawołał, kto moim był przyjacielem a nie piastowanej przezemnie godności. Przepraszał za niedawne uchybienia; przyrzekał, że skoro powróci na dawne stanowisko, to zakonowi ten dowód ludzkości odpłaci sowicie. Wnet potem Pasek „poszedł w senatory“, życzliwość jego ograniczyć się musiała na słownych bona officia, postępek jednak vice-jenerała charakteryzował wybornie ducha zakonu.

starzec, uledz trzeba pod ich ciężarem, jakoż opadał z dniem każdym na siłach, a nieroztropność jednego z podwładnych zakonników przyspieszyła jego koniec ¹). Umarł na wycieńczenie sił. Sekretnym biletem wyznaczył wikaryuszem jeneralnym rektora połockiego, 0. Kareu.

Stosownie do ukazu Katarzyny (z 4 czerwca 1782), nie godziło się Ojcom przystąpić do nowego wyboru bez poprzedniego zezwolenia rządu, a prośba ta miała być podaną na ręce arcybiskupa.— Wystosował więc 0. Kareu list do Siestrzencewicza, donosząc o śmierci O. Lenkiewicza i prosząc, aby użył swego wpływu u cara w celu uzyskania potrzebnego zezwolenia. Nie dowierzając jednak zawsze dwulicowemu arcybiskupowi, napisał 0. Gruber nader pokorny list do samego cara, prosząc o to samo. Ta ostrożność okazała się nader zbawienną. W odpowiedzi bowiem na list 0. Kareu, przysłał Siestrzencewicz świeżo przez siebie ukuty „regulamin dla kościołów i klasztorów rzymsko-katolickiego wyznania w rosyjskiem imperium“.

Nowa ta ustawa była nowym zamachem na autonomią zakonów, wywracała z gruntu ich naturę, objętą zaś była w dwudziestu-ośmiu puntkach ²).

*) Był w mohylewskiem kolegium ksiądz melancholicznego nieco usposobienia, przykry dla siebie i dla drugich, mianowicie dla przełożonych. Niebawem powziął szaloną myśl wyprawić list do cara Pawła. Dowiedział się o tern rektor domu 0. Lustyg od pocztmistrza. Napróźno pytano autora listu o treść pisma, na wszystkie pytania i prośby milczał upornie. Znając popędliwy charakter Pawła, można się było obawiać niemałej ztąd burzy dla zakonu. Bawił podtenczas w Petersburgu Siestrzencewicz, przywołany, jak wspomnieliśmy, do uregulowania spraw katolickiego Kościoła. Do niego więc udał się vice-jenerał z prośbą, aby odwrócił grożący cios od zakonu i uprzedził Pawła o umysłowej chorobie autora tego niefortunnego listu. Stało się tak. Paweł zapytał arcybiskupa, czy zna tego a tego Jezuitę? Znam, to chora głowa. „Chora głowa“ — powtórzył car, i treśćj listu tego dowodzi; poczem list on odesłać kazał do vice-jenerała. Otworzono list i z niemałem zadziwieniem wyczytano gorźkie skargi . na kogo? na pocztę rosyjską, która listów jego Bóg wie do kogo pisanych nie odsyła, ani adresowanych do niego oddaje. Miano litość z onym melancholikiem, ale gdy ten naprzykrzał się starszym i żądał dymisyi, udzielono mu takowej.

W lat kilka potem umarł w niedostatku, ale cała ta drażliwa nader sprawa podkopała już i tak wątłe zdrowie vice-jenerała.

*) Ms. Archiv. Jez. poi. Coź to za regulament, jaka jego geneza? Paweł chciał naprawić krzywdy swej matki, i dla tego okazywał się nader łaskawym dla katolików. Przyjmował z wielką czcią biskupów podczas swej wizyty na Litwie i ozdobił ich orderami. A ponieważ dokonane przez carowę po rozbiorach Polski rozkawałkowanie dyecezyj było nader dla Kościoła krzywdzące i nie miało

Ustawa podpisaną była przez cara Pawła, Siestrzencewicz kazał ją ogłosić w całem imperium, niepodobna więc było odłożyć ją ad acta; z drugiej zaś strony obawiano się, aby ogłoszenie jej nie wywołało jakiego, zwłaszcza między młodszymi zamięszania. Obrano więc pośrednią drogę. Na poobiednej rekreacyi odczytał ów regulamen sekretarz zakonu, nie jako dokument urzędowy, ale jako nowinę dziennikarską. Z nader nielicznemi wyjątkami wszyscy byli zasmuceni tą wiadomością ; smutek i upadek na duchu tak był zatwierdzenia kanonicznego, przeto udał się Paweł do Ojca Św., aby w tym celu przysłał nuneyusza. Pins VI polecił rezydującemu jeszcze w Warszawie nuncyuszowi Litta, aby, jako nadzwyczajny legat papiezki udał się na dwór petersburgski. Sprawa ta ukończoną została dopiero 1798 r. Dawne prowincye polskie Litwa, Podole, Wołyń i Białaruś podzielone zostały na arckidyecezyę moliylewską i sześć dyecezyj: wileńską, źmudzką, mińską, łucką, kamieniecką i inflancką. Dodano biskupom sufraganów cum jure succesionis, opatrzono acz nader skąpe dla nich i kapituł utrzymanie, otworzono seminarya, dla wszystkich zaś katolików w Eossyi utworzono najwyższy trybunał: justyc-kolegium katolickie, które złożył Siestrzencewicz po protestaneku, bo z wyjątkiem jego jako prezydenta i dwu mianowanych od rządu duchownych asesorów, czterej inni byli ludzie świeccy, wszyscy zaś podlegali ministrowi wyznań, moskalowi. Nadużywając swego wzięcia u cara, powziął Siestrzencewicz myśl zapanowania nad zakonami, i w tym celu wygotował regulamin, o którym tu mowa.

Punkt 3 i 21 regulaminu oddaje męzkie i żeńskie zakony pod władzę miejscowych biskupów, bez których pozwolenia nie wolno nawet wyjechać do drugiej dyecezyi.

Punkt 7 pozwala każdemu zakonowi mieć jednego prowincyała, konsul-tora i sekretarza, ale ci, równie jak przełożeni pojedyńezycli domów, mianowani będą przez miejscowego biskupa, którzy też w myśl 16 i 17 punktu ustawy doglądają dochodów klasztornych i każdej chwili wizytować mogą prowincye i domy. Każdemu zakonnikowi przysługuje prawo (punkt 13) odnieść się do biskupa lub konsystorza ze skargą na swego przełożonego zakonnego.

Punkt 23 i 24 ustawy rozporządza majątkiem zakonnym: „Jezuici, Bazylianie i Pijarowie obowiązani są w szkołach uczyć pod protekcyą miejscowego biskupa, który w rozporządzeniu nauk pożytecznych krajowi ma się znosić z cywilnym . gubernatorem. Kameduli, Cystersi i wszystkie zakony kontemplacyjne dawać mają pewną część swoich dochodów na utrzymanie szkół i szpitali. Zakony zaś żebrzące zajmować się mają poprawą przysłanych na rekolekcye księży. Słowem każdy zakon obowiązany jest całym sobą służyć imperium i współpracować dla uszczęśliwienia jego. Jakby niedosyć było na tych aż nadto radykalnych reformach, dozwala punkt 28 ustawy miejscowym biskupom, aby wydawali ustawy i przepisy we wszystkiem, co tylko do powszechnego i kościelnego pożytku lub do oświecenia służy, a co nie przechodzi granicę ich biskupiej władzy, w rzeczach zaś przechodzących zakres ich władzy, aby podawali projekta ustaw do justic-kolegium, którego powinnością będzie one przeglądnąć i przedstawić rządzącemu senatowi do zatwierdzenia. Szantyr. T. I.

powszechny, że wikaryusz jenerałny widział się zmuszonym pocieszać zakonną bracią listem okólnym datowanym 18 list. 1798 r.¹).

Siestrzencewicz z swej strony tak już był pewnym wygranej, że pisał do biskupa kamienieckiego Sierakowskiego, iż Jezuitów ma w swoich rękach. Zaniepokojony tern Sierakowski, udał się do naczelnego wodza na Podolu, jenerała Michelson o pomoc. Ten własnoręcznym listem do 0. Grubera, z którym zostawał w przyjaźni, prosił o poinformowanie siebie w tej sprawie, obiecując pomoc u dworu. Nie była ona jednak potrzebną. List 0. Grubera do cara, pokrzyżował plany Siestrzencewicza. — Już w pierwszych dniach grudnia, odpowiadając na list wikarego generalnego, arcybiskup pisał: „chciałem stosownie do mego ku wam afektu i do życzeń W. T., jak najlepiej zaradzić sprawie waszej, ale pismo 0. Grubera do cara, skrępowało mi ręce. Nic już teraz nie mogę zrobić jak to, co mi rząd rozkaże. Jaki zaś plan miałem, dołączona tu karta pouczy“. Na karcie tej stało: że ponieważ na mocy ustawy o klasztorach podpisanej przez cara, nie wolno mieć zakonnikom wyższych przełożonych jak prowincyałów, przeto uprasza się J. C. M., aby pozwolił prowincyałowi Jezuitów dzierżyć władzę wikarego generalnego. Odpisał 0. Kareu, że zupełnie inne są atrybucye władzy jenerała a inne prowincyała, że obie te władze w jednej osobie ostać się nie mogą. Tymczasem ktoś z życzliwych, doniósł Ojcom w wielkim sekrecie, że Siestrzencewicz w liście do jednego z swych licznych krewnych w Białej Rusi, żalił się niezmiernie na Jezuitów. „Nie przeczę, pisał, że jestem bardzo zmartwiony. Któżby uwierzył! Wyrzutki z całego świata wszystkie moje plany udaremnili. Powiem krótko : Jezuici otrzymali carskie pozwolenie, na wybór nowego wicejenerała“. Jakoż w dni kilka potem, nadszedł list ex-Jezuity biskupa Odyńca, zasiadającego w justic-kolegium do Ojca Kareu, w którym donosi, że już wyszedł ukaz carski, pozwalający na wybór wicejenerała według ustaw zakonu i już podany został do zatwierdzenia rządzącemu senatowi, arcybiskup zaś uwiadomiony o tern został odręcznem pismem cara z dnia 7 grudnia. I zaraz tę wesołą nowinę udzielił 0. Kareu w okólnym liście swej niezupełnie jeszcze pocieszonej braci, obawiając się, aby sprawa na dłuższą zwłokę w senacie nie napotkała.

Z końcem grudnia nadszedł wreszcie tyle upragniony dekret carski, ale przewrotność Siestrzencewicza umiała dołożyć klauzulęr

*) Hist. Albo-Bussae Soc. p. II. §. 144. 145,

4(ł

która, gdyby Jezuici byli mniej roztropni, ubezwładnić mogła całą moc dekretu. Dodano bowiem ze strony justic-kolegium, że nomi-nacya prowincyałów i rektorów nie do wicejenerała, ale do arcybiskupa należy. Dziwne drogi Opatrzności Bożej ! To co Siestrzeu-cewicz obrachował na ruinę zakonu, obróciło się na własny jego upadek, z którego dopiero po kilku latach podzwignął się, jak to wnet opowiemy.

Otrzymawszy ów tak zmodyfikowany dekret, postanowili Ojcowie na razie nic nie przedsiębrać na usunięcie tej klauzuli. — O. Kareu rozpisał kongregacyą na d. 27 stycz. 1799 r. Kongregacya trwała do 5 lutego i odbyła siedm posiedzeń. Dnia 1 lutego na 4 posiedzeniu obrany został wicejenerałem prawie jednomyślnością głosów 0. Franciszek Kareu ¹).

Rządy wicejenerała Kareu, trwające ledwie półczwarta roku, bogate są w ważne dla zakonu i Kościoła wypadki. Początek 1799 był kulminacyjnym punktem rewolucyjnej epoki. Pius VI zostawał w więzieniu w florenckim klasztorze Kartuzów, zkąd gnana przez rossyjsko-austryacką armię rewolucya, powlokła z sobą sparaliżowanego starca do Briançon a potem do Walencyi. Półwysep włoski ogarnięty cały pożarem rewolucyi, książęta Parmy, Neapolu, Etru-ryi, przychylni Jezuitom, strąceni z swych tronów. W takich okolicznościach należało myśleć nie już o wskrzeszeniu zakonu, ale o zachowaniu go w stanie w jakim był dotąd. Przedewszystkiem uwolnić się należało od nieproszonej opieki justic-kolegium i metropolity. Postanowiono na ostatniej kongregacyi wyprawić w tym celu do Petersburga 00. Grubera i Józefa Kamieńskiego. Siestrzen-cewicz pragnąc uniemożebnić tę podróż, której jakby instynktowo obawiał się, zażądał od gubernatorów, aby nie wydawali paszportu żadnemu zakonnikowi bez jego upoważnienia. Szczęściem nie było w domu mohylewskiego gubernatora, list adresowany do niego czekał jego powrotu, a tymczasem wicegubernator wydał paszporty Ojcom. Dnia 9 lutego ruszyli w drogę, towarzyszyła im gorąca modlitwa braci, ważyły się tu bowiem losy zakonu. Przybywszy do stolicy, pierwszą wizytę złożyli arcybiskupowi. Zmięszał się na widok niespodziewanych gości, ale chytry jak był jął się tłumaczyć, że tylko zmuszony przystąpił do wyroku rządzącego senatu, że nie myśli nic zmieniać w instytucie zakonu, z którego jest bardzo za-

*) Acta Congregat. gener. XXII. Folocensis III. Ms. in fol. Patrz: Instit. Soc. Jesu llomae 1869 t. I. 424.

dowolony, że nieomieszkał z swej strony upewnić cara, iż nie masz w calem państwie użyteczniejszych dla dobra kraju ludzi, jak Jezuici itp. Ale 0. Gruber nie dał się ułowić na lep grzecznych słówek i oglądał się za innymi sprzymierzeńcami. Oddał wizytę kolejno wszystkim przedniejszym dygnitarzom, mianowicie marszałkowi nadwornemu Naryszkinowi, przekonał się jednak wkrótce, że ci z metropolitą pod jedną siedzą strzechą. Bawił jeszcze w stolicy nuncyusz Litta, przed tym jednym mógł 0. Gruber otworzyć swą duszę. Ale i nuncyusza położenie było już nader zagadkowe. Dzięki intrygom justic-kolegii, których nić trzymał metropolita, znaczenie nuncyusza i wpływ jego u cara został z gruntu podkopany. Podej-rzywano go, że jest niechętny samej osobie Pawła, skoro zbyt leniwym okazał się w sprawie przyznania tytułu W. Mistrza kawalerów maltańskich, który to tytuł kawalerowie Malty, po zajęciu tej wyspy przez Anglików, Pawłowi ofiarowali pod jego protekcyę się oddając. To znów pomawiano go o zbytnią gorliwość w rozszerzaniu zagranicznej władzy Papieża w Bossyi. Przyczepiano do korespondencyi z Rzymu jakoby przejęte kartki z tajnemi instrukcyami dla nuncyusza, na szkodę oczywiście Bossyi — słowem dokazano tyle, że car korzystając z uwięzienia Piusa we Francyi, nibyto ze względów politycznych, kazał nuncyuszowi Litta w przeciągu 24 godzin opuścić stolicę. Zanim to jednak nastąpiło (z końcem marca 1799), miewał O. Gruber częste z nuncyuszem konferencye i dowiedział się wiele wcale nowych a pocieszających rzeczy. Nuncyusz pokazał mu kores-pondencyę, jaką prowadził z Piusem VI w celu przywrócenia zakonu, bawiący zaś na dworze nuncyusza prałat Badosse, popierał tę samą sprawę u sekretarza papiezkiego ex-Jezuity Marotti. Obydwaj pisali w tym sensie, że „jeżeli wiara katolicka nie kwitnie w Rossyi jak kwitnąć powinna, to winę tego przypisać należy nie monarsze, który najlepiej jest dla katolicyzmu usposobiony, ale niedostatkowi dzielnego duchowieństwa. Przez długi czas przypatrując się rzeczom z bliska przyszli do przekonania, że jedyni prawie Jezuici podtrzymują katolickiego ducha w tycli tu stronach, wychowując religijnie młodzież i pracując niezmordowanie nad ludem. Lecz tych jest bardzo niewielu, byt ich jest raczej wyżebrany, jak stale upewniony, byłoby więc bardzo na czasie, aby Ojciec Święty osobnem brevem przywrócił zakon w Rossyi — wtenczas wielka liczba ex-Jezuitów, rozrzucona po krajach Polski i gdzieindziej, tłumnie powróci do wskrzeszonej swej matki. Nie braknie też i na zdolnych kandydatach do zakonu, choćby tylko między tą młodzieżą, którą wy-

sie chowują. — Car Paweł zasługuje sobie na tę łaskę Stolicy świętej, dla której postanowił odzyskać Państwo Kościelne i jej powagę przywrócić“ ’).

Niebyło w tych pochwałach żadnej przesady. Przy tera luter-skiem usposobieniu metropolity, który po wydaleniu nuncyusza zamyślał o formalnej schyzmie i w tym duchu rozpisał nawet listy do biskupów, nazwać można prawdziwem szczęściem dla katolickiego Kościoła w Bossyi, że kler niższy miał przykład gorliwości w Jezuitach, że na wielu biskupich stolicach i sufraganiach zasiedli biskupi ex-Jezuici, jak: Dederko w Mińsku, administrator wileński biskup Pilchowski, koadjutor mohylewski Benisławski, sufragan mohylewski Odyniec ²).

Listy nuncyusza Litty i prałata Badossi zastały Piusa Ylgo obłożnie chorego. Teraz bardziej niż kiedykolwiek poznawał Papież, że początkiem ciężkiej doli Kościoła jest zniesienie zakonu. Jużby go był dawno nieproszony o to przywrócił, jak to wyznał w poufnem piśmie do księcia Parmy, gdyby nie wzgląd na króla hiszpańskiego, który wśród powszechnego zamętu rewolucyi dzierżył jeszcze, acz na czas niedługi, królewską władzę. Skoro do pierwszych sił powrócił ośmdziesięcioletni Papież, przedstawił mu sekretarz Marotti prośbę petersburgskiego nuncyusza. Mam pod ręką cztery listy tego prałata w> wiernej kopii, pisane do nuncyusza Litta, datowane z Plorencyi 2 lutego, 23 lutego i dwa inne 2 marca r. 1799, będące odpowiedzią na listy nuncyusza. Dowiadujemy się z nich, że Pius VIty jedynie dla zbiegu nieprzyjaznych okoliczności ociągał się z przywróceniem zakonu, i dla ułatwienia tej sprawy życzył sobie, aby car Paweł i episkopat polski oficyalnie dopraszali się o legalne uznanie Jezuitów w białoruskich ziemiach ³).

*) Ms. Hist. Albo-Russae Soc. pars III. c. I.

²)    Na zdradliwe zapytanie Siestrzencewicza, azali mu się godzi podczas uwiezienia Papieża papieską sprawować władzę w Rossyi, odpowiedzieli ci biskupi zgodnie, że nie pierwszy raz zostaje „Piotr w okowach“, że kanony kościelne i uchwały Soborów, mianowicie Trydenckiego, w przewidzeniu podobnego wypadku określiły jasno biskupią i metropolitalną władzę, niechże się więc zastosuje do nich mohylewski metropolita i nie powiększa nieszczęść Kościoła rozdwojeniem i formalną schyzmą. Pierwej już 1797 odpowiedział mu Odyniec, gdy metropolita, nie czekając prekonizaeyi papieskiej, postanowił go wyświęcić na swego sufragana: nolo esse spurius episcopus: „nie chcę być cudzołożnym biskupem.“ Szanty r. T. I.

³)    W pierwszym liście czytam: „Pomimo pociechy, jakiej z listu W. E. doznaję, i chęci służenia Mu, muszę wyznać, że w obecnych okolicznościach

Tak stała sprawa Jezuitów wobec uwięzionego Papieża, gdy nuncyusz, który miał się postarać o carskie listy proszące o przywrócenie zakonu, wydalony został w skutek intryg, jak to wyżej wspomnieliśmy, metropolity z stolicy i państwa. 0. Gruber miał ta sprawa jest nader trudna i delikatna, ponieważ przekonany jestem o silnem postanowieniu J. S. Ojca Św., aby nie nie czynić, eoby się przeciwiało woli tego, kto był przyczyną tak wielkiej szkody dla Kościoła (dwór madrycki), aby snąć nie nastąpiło jeszcze większe złe.... Do tego przyczynia się ciężkość jego choroby, która jest niebezpieczną z powodu zaatakowania piersi, w skutek róży, która się schowała... Według mego zdania, ten byłby najlepszy środek, aby dwór petersburgski sam przez się usunął te przeszkody, którym Ojciec Święty z trudnością będzie mógł podołać, t. j., aby nakłonić Hiszpanię do zaniechania swego uporu, o którym, jak to zkądinąd wiem, wątpić nie można; a wtenczas Ojciec Św. mógłby wolnie działać. Ojciec Święty jest pierwszy, który opłakuje szkody, spowodowane zniesieniem tego Towarzystwa; oświadczał się z tern często przedemną a bardzo często przed innymi, tak, że ze strony Ojca Św. sprawa byłaby załatwioną, skoroby*nie potrzebował obawiać się, że może to zasmucić tego, który tak uporczywie się temu sprzeciwia.... Bądź W. E. pewnym, że to Towarzystwo znowu ożyje, a jeżeli to przez sprawiedliwe sądy Boże nie przyjdzie do skutku teraz, kiedy widzimy, że powszechnie niszczą najświętsze rzeczy, to jednak po krótkim czasie zobaczymy uskuteczniony ten zamiar, gdyż i najzaciętsi tego zakonu nieprzyjaciele przekonali się aż nazbyt o potrzebie wskrzeszenia tego Towarzystwa“.

Papież po dwu tygodniach przyszedł do zdrowia, Marotti miał sposobność mówienia z nim. Oto, co pisze o rezultacie swej konferencyi:

„Mam tę pociechę, że mogę W. E. wesołą przysłać nowinę. Ojciec Św. raczył mi wytłómaczyć swoją myśl i papieską wolę w sprawie poleconej mi przez W. E. Wszystko się udało według żądania i przedstawienia E. W. i spodziewam się, że sprawi zupełną pociechę i uspokoi onych Ojców (Jezuitów). Tymczasem z góry przestrzegam W. E., a to z polecenia Ojca Św., że wypada o tern jak najmniej robić hałasu. Tylko Msgr. Spina może wiedzieć o tym szczęśliwym sekrecie. O! jak ważną epokę w historyi stanowić będzie list W. E. ! Ja teraz poznaję, że eudownem zrządzeniem Opatrzności Bożej tutaj jestem postawiony.“

ma

W ośm dni potem pisał Marotti: „Ojciec Św. zważywszy na nowo tę sprawę, widzi się spowodowanym mówić krótko a węzłowato, jak to W. E-poznać możesz z urzędowego listu, który tu załączam, jednak ten sposób wyrażania się zupełnie odpowiada życzeniom W. E. W krótkich słowach Ojca Św. udziela sią bardzo wiele, owszem wszystko, czego W. E. żądałeś! Przeczytałem Ojcu Św. list W. E. jednak widziałem, że Ojciec Św. już sam jest przekonany o autentyczności sprawy, popartej silnemi dowodami W. E. Jest to już rzeczą Opatrzności Boskiej, aby mógł działać wolnie.“... W urzędowym liście o którym wyżej mowa, odpowiada Marotti na zapytanie nuncyusza, jakie ten zająć stanowisko wobec białoruskich Jezuitów? „Ojciec Św. mi polecił, abym W. E. dokładnie odpowiedział: że możesz przesłać prośbę (petersburgskiego) dworu i biskupów (w Rossyi); prócz tego możesz uczynić wszystko, co osądzis²

teraz podwójne zadanie: usunąć od zakonu ów siestrzencewiczowski regulamin i uzyskać odręczne pismo cara do Papieża. Zadanie niełatwe, zwłaszcza wobec formalnego spisku, uknutego przez metropolitę, aby nie dopuścić 0. Grubera do audyencyi u Pawła. Zwodzony zbyt długo grzecznemi obietnicami Naryszkina, udał się do gubernatora stolicy hrabiego Pahlena, którego już znał dawniej i przedłożył mu szczerze swoje kłopoty. Wymawiał się Pahlen, że to nie w jego mocy wprowadzić kogo na carskie pokoje. Wtenczas 0. Gruber wspomniał o nowej maszynie do podstrzygania sukna, wynalazku jezuickiego braciszka Schoepfera, którą przywiózł z sobą, i prosił, aby Pahlen widząc się z carem, wspomniał o niej. Stało się tak. Paweł rozkazał, aby zrobiono próbę tej maszyny w carskiej fabryce sukna, a potem aby jemu ją pokazano. Ale z spełnieniem tej drugiej części rozkazu zwlekano naumyślnie. Napróżno udawał się 0. Gruber do prezesa senatu Łopuchina i prefekta carskiej kamery Szeremetowa; obydwaj powiedzieli mu bez ogródki, iż bez zezwolenia metropolity posłuchania u cara nie otrzyma. Cóż było robić? Fundusze się wyczerpały, a wstyd było wracać do Potocka, nie dokonawszy niczego. Wtenczas 0. Gruber napisał list do cara, przedkładając mu kornie swą prośbę. Po kilku jednak dniach dowiedział się od carskiego sekretarza z niemałym swoim smutkiem, że list ten nie może być oddanym carowi, gdyż dla złożenia podziękowań car nie zwykł dawać audyencyi, jeżeli zaś są jakie sprawy duchowne, to należy przedstawić je carowi przez metropolitę. — Kłopoty 0. Grubera powiększała ta okoliczność, że przekonał się, iż listy jego do przełożonych i odwrotnie, są przejmowane na poczcie, niepodobna mu było nawet zasięgnąć rady swych braci. Postanowił jednak czekać, aż dwór carski wyjedzie na letnią rezydencyę do Pawłowska. Gdy to nastąpiło, przesłał najprzód nader grzeczny list do carowej wraz z niektóremi instrumentami do rysunków, w których carowa wielce lubowała. Nazajutrz starał się z nią spotkać w ogrodzie. Powitała go uprzejmie; po wymianie kilku nic niezna-czących komplementów ośmielił się 0. Gruber zapytać, czy otrzymała list jego i instrumenta? Zdziwiło to pytanie carowę, bo niczego nie odebrała. — Jeszcze rozmowa trwała w ogrodzie, a już i list i instrumenta przyniesiono. 0. Gruber nadmienił delikatnie, że już

za

stosowne i korzystne dla tychże Jezuitów, tymczasem postąpi z nimi W. k w sposób taki, jaki uzna za najodpowiedniejszy żądaniom dworu i biskupów.“ Lettera dell Ab. Marotti Segr. di SS. al Nunzio Apost. Msgr. de Litta a Pietroburgo. Archiv. Jez. poi.

Cźwarty miesiąc tu siedzi, a napróżno prosi o audyencyę u cara, któremu ma ważne rzeczy do powiedzenia. Na to carowa: „przyjdź dzisiaj wieczorem do ogrodu, a znajdziesz z pewnością innie i mego męża“. Stało się tak. Wieczorem z całą świtą przechadzał się po ogrodzie car Paweł. Ujrzawszy Jezuitę, kilka kroków wyszedł naprzeciw niemu. „Już dawno, rzekł, pragnąłem z tobą mówić i widzieć twoją maszynę“. 0. Gruber dziękował za tyle dowodów łaskawości dla zakonu, prosił jeszcze o jedną łaskę, aby mógł się w sprawach ważnych z nim wolnie rozmówić. „O tern później, teraz chcę twoją maszynę ogiądać“, odparł car. Przywieziono ową maszynę z Petersburga. — 0. Gruber pokazał jej użycie, poczerń jął prosić cara, by zachował zakon przy dawnym instytucie, któren z gruntu zmieniają owe 4 punkta regulaminu o klasztorach. Na to Paweł: „Instytut wasz ma zostać nietknięty; na żadną w nim zmianę nie pozwolę, bo skoro tylko co w nim odmienią, to nie będzie już tak dobry jak przedtem. Wiadomo jak wiele dobrego zrobił zakon wasz na całym świecie, niewiadomo zaś, na coby się przydał, gdyby w nim poczyniono zmiany. Nikt więc nie powinien i nie będzie mieszał się w zarząd waszego zakonu. — Macie jenerała; wolnymi głosami obrany, on sam jeden jest waszym starszym, który zda sprawę za innych“. — Te są własne słowa cara, dodaje białoruski histo-ryograf¹).

Widząc tak dobre usposobienie cara, poruszył 0. Gruber i drugą kwestyę co do onego listu do Piusa YI. Car przyjął dobrze to przedstawienie, „ale teraz, dodał, niewiadomo nawet czy żyje Papież. Chociażby i żył, to jakże układać się z nim, gdy zostaje w niewoli u Francuzów, z którymi ja w wojnie. — Skoro więc Pius Ylty odzyska zdrowie, albo po śmierci tego staruszka, pisać będę do jego następcy w sprawie waszej. Ty zaś skoro do Połocka powrócisz, ułóż z twymi przełożonymi memoryał w tej sprawie i przyślej mi go na ręce mego sekretarza Neplujewa“. Jakby niedosyć tej życzliwości, przysłał nazajutrz Paweł marszałka Naryszkina do 0. Grubera z zapytaniem, czy nie przywiózł z sobą jakiego obrazka swego pędzla? Miał Jezuita z sobą nader piękną miniaturę Nąjśw. Panny, tę przesłał carowi, który w zamian podarował mu drogi pierścień, a drugi mniejszy przysłał w imieniu carowej.

Już zupełnie innym okiem spoglądała na Jezuitę cała plejada dygnitarzy stolicy z metropolitą na czele, ale 0. Gruber znał się na

ł) rars III. cap. 1.

sztuczkach dworackich i płacąc komplementa tysiącem grzeczności, pojechał co tchu do Połocka.

Na radzie u wicejenerała pochwalono wszystkie kroki 0. Grubera, żałowano tylko, że nie prosił cara o udzielenie pisemnie tego, co ustnie względem zakonu car powiedział. Żądany memoryał wysłano do Neplujewa *) ; wicejenerał nie oglądając się już na żadne regulamina, mianował nowego prowincyała 0. Estkę , rektorami zaś: Wicherta w Połocku, Ostrowskiego w Diineburgu, innych na dawnych urzędach pozostawiając; do wszystkiej zaś braci wysłał list okólny, poczynający się od słów Psalmisty : Clamaverunt justi, et Dominus exaudivit eos, et ex omnibus tribulatiombus eorum liberavii eos, w którym wzywał do wdzięczności Bogu, do miłości swego powołania, do zachowania reguł, mianowicie tych, które mniejszej wagi się zdają, jak reguły o skromności zakonnej i milczeniu, a w końcu zachęcał do wspólnej miłości braterskiej, stosownie do słów św. Franciszka Ksawerego, który zakon nazywał Towarzystwem miłości, Societas amoris ²).

Eównocześnie z memoryałem jezuickim nadszedł do Petersburga list księcia Parmy, wzywający Pawła, aby przystąpił do wspólnej akcyi włoskich książąt w celu przywrócenia zakonu, gdyż tylko tym

ł) Memoryał zawierał 5 punktów:

I.    Dowodzi, że zakon w Eossyi istnieje legalnie jużto dlatego, że breve Klemensowe nie zostało przyjęte przez dwór petersburgski, jużto dlatego, że Pius VI vivae vocis oraculo przez biskupa Benisławskiego zatwierdził zakon.

II.    Wszelako to nie wystarcza co do innych prowincyj, z których wiele dawnych Jezuitów wróciłoby do zakonu, gdyby ten przez breve papieskie przywróconym został.

III.    O takie breve upraszała carowa Katarzyna, mianowicie wtenczas, gdy Jezuitów do Chin wysłać zamierzała; dopraszali się o to inni książęta, mianowicie książę Parmy.

IV.    Na początku tego roku 1799 nuneyusz Litta i prałat Badossi pisali, prosząc o to samo do Piusa VI, na co ten przez sekretarza swego odpowiedział, że jeżeli dwór petersburgski domagać się o to będzie, to Papież gotów jest wydać wspomnione breve.

V.    Teraz już nic nie stoi na przeszkodzie, aby Paweł, po wyświadczeniu tylu dobrodziejstw św. Stolicy, prosił o takie breve. W końcu przedstawia memoryał, jaka to wobec katolickiego świata spadnie chwała na cara, że stał się wskrzesicielem zakonu. Hist. Albo-Bussae Soc. pars III. §. 1.

ł) Dosłowny tekst tego pięknego listu w Historyi białoruskich Jezuitów t. III. r. I. Jużto przyznać należy, że okólne listy połockich wicejenerałów mają eos wspaniałego i majestatycznego w sobie, a jędrnością myśli i powagą stylu przypominają mowy Ojców Kościoła. Widoczne, że czuli głęboko to, co pisali.

sposobem położyć można niezbożności tamę. Popierał tę sprawę u cara przysłany (we wrześniu 1799) od kolegium kardynałów, bratanek Klemensa XIII, znany nam już kardynał Eezzonico, aby uprosić dla katolickiego Kościoła, osieroconego śmiercią Piusa VI, pro-tekcyę potężnego władcy Północy. Paweł przyrzekł pomoc, zażądał nowego nuncyusza, tłumacząc się, źe wydalenie Litty miało czysto osobistą cechę, wcale zaś niechciano przez to zrywać dobrych stosunków z Stolicą św.

Już też i Włochy inną przybierały postać. Dzięki zwycięztwom Suwarowa pod Trebią i Nowi, książęta włoscy ubezpieczali się na swych tronach, oby tylko mniej było z ich strony mściwej chęci odwetu x); każdy z nich pragnął wprowadzić z sobą Jezuitów, któ-rzyby wychowywali młodzież w pobożności i posłuszeństwie książętom. Ta okoliczność tłumaczy nam, dlaczego każda rewolucya przeciw istniejącemu porządkowi rzeczy, dlaczego szkoły demokratyczne w najrozmaitszych swych odcieniach i stopniowaniach, poczęły rzucać na zakon potwarze despotyzmu i tyranii, podczas gdy przed laty ledwo 30 skasowano ich jako niebezpiecznych monarchom. Uderzającą tylko było rzeczą, że dom rakuzki, który do dawnych swych posiadłości we Włoszech przyłączył zdradzone przez Napoleona republiki Wenecyę i Genuę, okazywał się trudnym w przyjęciu napowrót Jezuitów. Wstręt ten miał przyczynę w Paccanarim, niefortunnym założycielu księży świętej wiary, którzy uchodzili za nowych Jezuitów. Dodajmy i to, że Józefinizm zagnieździł się na dobre w Austryi. Ex-Jezuita Wagner, kaznodzieja u św. Szczepana, zawczasu przestrzegał białoruskich Jezuitów', aby w żadne z gabinetem wiedeńskim co do powrotu swego nie wchodzili układy, do-pokąd się nie zabezpieczą przed prawami józefińskiemi, albowiem dwie te rzeczy, instytut jezuicki i józefinizm są incompatibilia, ostać się nie mogą.

J) Wiadomo, że po wypędzeniu Francuzów z Neapolu 1799 przez kardynała Ruffo, skazała junta najwyższa od czerwca do grudnia na śmierć więcej jak 700 osób, między tymi wielu książąt, kobiet, dzieci a nawet biskupa z Yico Natali. Nieomieszkano tego wyzyskać na osławienie katolików i Piusa VIL Tymczasem Pius VII własnoręcznym listem zgromił króla za taką srogość, na dwóch zaś biskupów z Kapuy i Torrusium, którzy zasiadali w radzie junty, rzucił exkomunike. Kardynał Ruffo, swoją drogą srogi zwyciężca, nie brał jednak udziału w sądach junty, gdyż król, dlatego, że wyjął Neapolitańczyków z warunków kapitulacyi, złożył go z godności wicekróla. Feiler T. XVI, str. 246. T. VIII, str. 129.

Tymczasem 251etni prawie pontyfikat (lat 24 miesięcy 9), pełen przeciwności i cierpień skończył Pius VI śmiercią w więzieniu w Walencyi 27 sierp. 1799 r. Pod osłoną cesarza Franciszka i cara Pawła zebrali się kardynałowie w Wenecyi. Conclave, z którego wyszedł Papieżem kardynał Cłiiaramonte i przyjął nazwę Piusa VII, trwało półcz warta miesiąca. — Iw tym Conclave omówioną była sprawa przywrócenia Jezuitów. Popierali ją gorliwie prawie wszyscy kardynałowie. Ponieważ Paccanaryści, którzy mieli posłużyć za szczep odrodzenia się zakonu, już popadli w dyskredyt, przeto stary kardynał Albani napisał do prowineyała Panizzoni, bawiącego w Parmie, aby miał w pogotowiu memoryał, dopraszający się u przyszłego Papieża o przywrócenie zakonu. — Memoryał ten przejrzawszy kardynał, miał w swojem i kolegów imieniu przedłożyć Papieżowi¹).

Podczas Conclave uważano w Połocku za rzecz stosowną wyprawić powtórnie 0. Grubera do Petersburga, aby kuć żelazo póki gorące. Miał on przypomnieć carowi daną obietnicę i uzyskać reskrypt, dozwalający Jezuitom trzymać się swego instytutu. Ale Ö. Gruber znalazł nader twardy grunt dla siebie. Sekta iluminizmu, która już i w stolicy carstwa swoje rozbiła loże, przewidując z tego sojuszu caratu z Jezuitami niepowetowaną klęskę dlatego, co nazywała wolnością ludów ; pracowała nad niedopuszczeniem Ojca Grubera do cara. Ezeczy przyszły do tego, że 0. Gruber nie był bezpieczny nawet o swoją osobę, zawsze więc w dzień biały w towarzystwie i najludniejszemi chodził ulicami. Na wszystkie pukania u dygnitarzy i możnych, aby mu wstęp do cara był ułatwiony, odpowiadano lakonicznie: car chory na melancholię, na białoruskich zaś Jezuitów jest wielce rozgniewany ²). Obawiając się więc czegoś gorszego, uważał 0. Gruber za rzecz stosowną, zaniechać na razie wykonania właściwej misyi, nie opuszczać jednak Petersburga.

O Wspomina w swym historycznym dykcyonarzu Feiler o broszurze, która w tym czasie pojawiła sie w Wenecyi. Autor broszury, wykazawszy zgubnośó rewolucyjnych doktryn, prosi Papieża o przywrócenie zakonu Jezuitów, „gdyż zniesienie ich było jedną, z głównych przyczyn rewolucyi francuzkiej, któraby nigdy nie wybuchła, gdyby ten zakon został ocalony“. Feiler XYI, 245.

²) Niecałkiem bez podstawy wydawały się te wieści o niełasce cara. Zaniesiono aż trzy skargi na Jezuitów, z których dwie pierwsze, małej zresztą wagi, okazały się nieuzasadnionemi, ale zato trzecią skargę usiłowano podnieść do karygodności zbrodni stanu. Wydrukowali Jezuici w swej połockiej drukarni kalendarz na rok 1800, a nie wiedząc nic o nadwątlonym sojuszu Anglii z carstwem, umieścili przy końcu kalendarza, z niemieckiego tłumaczony artykuł

Nareszcie nadeszła z Weneoyi tyle upragniona wiadomość o wyborze Piusa VU, a wkrótce potem listy z Połocka donoszące, że 0. Panizzoni, przypuszczony był poufnie i niejako w tajemnicy do Ojca Św., że wręczył memoryał przygotowany w imieniu białoruskich Jezuitów, dopraszających się papiezkiego zatwierdzenia osobnem brevem; że Ojciec Św. oświadczył mu. iż gotów nie tylko w Rossyi, ale w każdym innym kraju przywrócić zakon, byleby tylko książę tego kraju o to prosił, za powrotem zaś do Rzymu, że pomyśli o zupełnem na świat cały przywróceniu, tymczasem jednak należy zachować sekret; białoruskim Ojcom przesyła Papież apostolskie błogosławieństwo, a wicejenerałowi relikwie drzewa krzyża św. w srebro oprawne. List ten donosił jeszcze o nader uroczystem z okazyi wyboru Papieża nabożeństwie w Połocku, na którem celebrował biskup Odyniec, o mszach śś. i modlitwach, które z woli Avicejenerała księża i bracia na podziękowanie Bogu ofiarowali. Pokrzepiła ta wiadomość stroskanego 0. Grubera; z nową energią zabrał się do dzieła, tembardziej, że dochodziły go wieści jakoby iluminaci, wziąwszy się za rękę z metropolitą, pracowali nad odebraniem dóbr zakonowi, aby go zubożywszy uczynić bezwładnym. Udał się więc jeszcze raz do Naryszkina i przedłożył mu szczerze swoje kłopoty. Uspokoił go Naryszkin, że car odmienił teraz swój sposób myślenia, że zakonowi jest przychylny po dawnemu; słowo carskie nie stwierdza się na piśmie, ma swoją moc samo z siebie, instytut zakonu pozostanie nietknięty; co się zaś nowego Papieża tyczy, to tego car nie uznaje, jak nie uznaje żadnego innego monarchy, gdyż on sam jest monarchą mającym swoją władzę od Boga. Byłoż to prawdą, co ten dygnitarz powiedział, albo tylko fortelem, aby się pozbyć nieproszonego gościa z stolicy? Paweł mógł być nieco urażony na Piusa VII dlatego, że ten o swoim wyborze doniósł pierwej wygnanemu księciu Prowancyi, bawiącemu w Mitawie na łasce u cara, a później dopiero Pawłowi i to jeszcze z opuszczeniem tytułu Wielkiego Mistrza kawalerów maltańskich.

o potędze Anglii. Nieświadomość politycznych stosunków poczytano za nieżyczliwość dla cara; posłano więc z Petersburga do połockiego gubernatora rozkazy, aby skonfiskował wszystkie druki jezuickie znajdujące się na składzie i przesłał je do cenzury do Wilna, drukarnię zaś samą aby opieczętował. Pomijając koszta tak dalekiej przesyłki, które ponieść mieli Jezuici, wstyd dla nich był tern większy, że to pierwszy raz przeciw nim rząd tak bezwzględnie postąpił, że cenzorami byli wileńscy akademicy, ludzie już filozoficznej szkoły, a niechętni zakonowi.

Mógł też w paroksyzmie swej monarszej dumy nie znać innych monarchów, zdaje się jednak, że dygnitarz moskiewski dodał tu coś ze swego, aby uśpić czujność i zapobiegliwość Ojca Jezuity. Pokazało się bowiem, że Paweł nie przyjął źle papiezkiego listu i ekskuzy, dlaczego mu żądanego tytułu W. Mistrza dać nie może, składając się oporem katolickich dworów, mianowicie hiszpańskiego i austryac-kiego. — Bądźcobądź 0. Gruber poprzestając na razie na tej odpowiedzi, postanowił powrócić na dni kilka do Połocka, częścią aby swą kaletę zasilić, częścią aby zasiągnąć rady Ojców, i w tym celu postarał się sekretnie o paszport tam i nazad, obawiając się argu sowego oka metropolity i nastawionych przez niego gubernatorów.

Równocześnie niemal z przyjazdem 0. Grubera w maju 1800 roku nadszedł list metropolity do Połocka, w którym ten chytry arcypasterz prosi wicejenerała, aby do wizyty klasztorów naznaczył dwu Jezuitów, którzyby w myśl regulaminu, jako wizytatorowie metropolitalni, poprawili upadającą karność w klasztorach i przeprowadzili reformę, projektowaną w regulaminie. Znaczyło to podać w nienawiść Jezuitów, narazić ich nadto w przyszłości na podobną wizytę, dokonaną przez innych zakonników. Z drugiej zaś strony niepodobna było wręcz odmówić tak grzecznej a stanowczej prośbie. Odpisał tedy wicejenerał, że wyznaczył wprawdzie żądanych dwu Ojców, ale nie wyśle ich na wizytę klasztorów, dopokąd metropolita nie przyśle instrumentu wizyty. Nim to się stać mogło, zaszły ważne dla Kościoła, Jezuitów i metropolity zmiany.

Nie wiem czyją to było zasługą, 0. Grubera, czy też kogo z francuzkiej emigracyi, dosyć że wnet po odjeździe 0. Grubera dostała się Pawłowi w ręce książka o sekcie iluminizmu, wykazująca jasno jak na dłoni antimonarchiczne i antispołeczne dążności sekty. Jako antidotum tych przewrotnych sekt i doktryn wskazano tam na Jezuitów, nie szczędząc zasłużonych pochwał ich działalności, mianowicie na polu edukacyi publicznej. Paweł połykał zdania i prawdy tej książki. Ku Jezuitom powziął szacunek i cześć niemal religijną, a jak był nieumiarkowany w zapędach swego gniewu i życzliwości, pragnął w jednem okamgnieniu całą swoją Eossyę widzieć zasianą szkołami i kolegiami jezuickiemi. Mitygował go 0. Gruber, który już w lipcu 1800 r. wracając z Połocka do Petersburga, zawitał do letniej rezydencyi w Pawłowsku. Car powitał go wymówkami, jak się stać mogło, że bawiąc cztery miesiące w Petersburgu nie odwiedził go ani razu? Trudno było powiedzieć prawdę ; 0. Gruber tłumaczył się tern, że niechciał być natrętnym carowi, obarczonemu takim nawałem zatrudnień. „Ja zawsze mam czas, odparł żywo Paweł, rozmawiać z mymi przyjaciółmi, a jeźli kiedy to teraz mam z tobą wiele do mówienia“. Odtąd 0. Gruber miał wolny wstęp do gabinetu cara. Zwierzył mu się Paweł, że zamyśla wychowanie młodzieży na Litwie, Podolu i Wołyniu oddać Jezuitom, bo tylko tym sposobem ochroni te prowincje od rewolucyjnych spisków. „Dlatego niechże się postarają twoi przełożeni o jak największą liczbę zdolnych nauczycieli, niech ich sprowadzą z których chcą stron świata. Przedewszystkiem żądam, abyście natychmiast objęli akademię wileńską i obsadzili ją albo ludźmi waszego zakonu, albo od was tylko zawisłymi mistrzami. W tym celu zwrócone wam będą dobra wasze wileńskie, a podatek nałożony będzie na tych, którzy dzierżawią inne pojezuickie dobra na Litwie“. — Osłupiał 0. Gruber na taką propozycyę. Podziękował carowi za tyle dowodów zaufania i w imieniu swych braci oświadczył gotowość do spełnienia woli carskiej, dodał wszelako, że to dopiero wtenczas nastąpić może, gdy zakon papiezkiem brevem uroczyście przywróconym zostanie, i tu przypomniał obietnicę cara daną w roku zeszłym. Paweł okazał się skorym do spełnienia obietnicy i chciał list przesłać na ręce neapolitańskiego posła. — 0. Gruber przeciwnie radził, aby użyto w tern pośrednictwa prałata Badossi, nie wdedząc snąć, że'ten prałat dostał się już w obroty hiszpańskiego dworu i wcale odmienne względem Jezuitów żywił zamiary. W dni kilka potem był już gotowym list cara Pawła do Piusa YII tej osnowy:

„Mój Najświętszy Ojcze! Gdy 0. Kareu, przełożony Towarzystwa Jezusowego w mem państwie, przedłożył mi, że członkowie tego zakonu pragną być uznani jako tacy przez W. Św., uważałem za rzecz słuszną przyczynić się do tego i prosić W. Ś. o formalne przywrócenie tego zakonu, do którego szczególniejszym sposobem jestem przywiązany, i mam nadzieję, że to wstawienie się moje nie będzie krokiem bezużytecznym. Z wszelką czcią dla S. W. pozostaję najprzywiązańszym przyjacielem. Paweł“ ¹).

List datowany 11 sierpnia 1800 roku, wręczony został wraz z paszportem prałatowi Badossi. Dano mu i od białoruskich Ojców sufiplicem libellum t. j. prośbę o to samo, czego żądał Paweł²).

0 Hist. Albo-Bussae Soc. Pars III. c. II.

²) „Święty Ojcze! Niżej podpisani przysięgą zatwierdzamy, jako zakon Jezuitów — zachowany na Białej Rusi pod panowaniem Najj. cesarza Pawła I, (gdyż przez brève Klemensa XIV nie mógł być rozwiązanym, skoro najprzód

Ale Badossi począł składać się brakiem funduszu na drogę. 0. Gruber zaciągnąwszy dług na rzecz kolegium połockiego u jednego z bankierów petersburgskich, dostarczył mu pieniędzy. — Z końcem sierpnia ruszył Badossi w drogę, wstąpił do Moskwy, zkąd od księcia Prowancyi i innych książąt francuzkich otrzymać miał podobne listy jak carski do Papieża, ale w dalszym ciągu drogi zatrzymywał się niepotrzebnie w każdem mieście, w Wiedniu bawił dwa całe miesiące, zwlekał widocznie swój przyjazd do Rzymu, aby zostawić dosyć czasu dworowi madryckiemu do energicz ej protestaeyi, a co najgorsza, wbrew zleceniom o zachowaniu jak największej tajemnicy, roztrębywał na wszystkie strony cel swojej misy i, tak, że na wiele tygodni przed jego przyjazdem Papież i kardynałowie czytali kopię pawiowego listu. Łatwo pojąć, jak taka niedyskrecya czy przewrotność fatalną była i dla Papieża i dla Jezuitów, gdyż nieprzyjazne obojej stronie sekty podawszy rękę gabinetowi madryckiemu, niebo i ziemię poruszyły, aby przeszkodzić temu, o co car Paweł a z nim tylu książąt Europy starali się. Dopiero w styczniu 1801 roku „wypłynął“ Badossi, bo i wieść o nim zaginęła, i zjawił się w Rzymie.

Nim nadeszła odpowiedź z Rzymu, polecił Paweł O. Gruberowi, aby pospieszył do Wilna i tam w największej tajemnicy po

pracy.

temu zakonowi przyniesie korzyść niemałą, ale i wszystkim w tych stronach katolikom. Prawdziwość tych rzeczy i gorące nasze prośby stwierdzamy własnoręcznym podpisem“. Copia testimonii et suppliais libelli ad summum Ponti-ficem Pium VII 1800. Ms. Archiw. Jez. poi. Podpisani byli prawdopodobnie wicejenerał, asystenci, prowincyał i rektorowie domów.

rta mocy praw państwa, a potem na mocy aprobaty ustnej J. S. Piusa VI zostać musiał w dawnym swym składzie) — nietylko cały i nietknięty aż po dziśdzień tam przetrwał, trzymając się ściśle pierwotnego swego instytutu i zachowując reguły przez św. Ignacego napisane a od tylu Papieży zatwierdzone; ale że zawsze przestrzegał czci, winnej Stolicy św. i katolickiej wierze. Dlatego, uwzględniając ten roztropny i zakonny sposób życia, upadamy do nóg S. W. i nietylko to uroczyste a przynależne prawdziwie składamy świadectwo, ale nadto, dla wielkiego braku świeckiego i zakonnego kleru, któryby w tych rozległych prowincyach słowo Boże opowiadał, wychowaniem młodzieży, od czego wzrost religii i szczęście ludów zależy, zajmował się; najpokorniej S. W. prosimy, aby papieskiem swem brevem zatwierdzić raczył kanoniczną exystencye tego zakonu, który nie dla czego innego istnieje jeszcze na Białej Rusi, jak dla tego, że prawa cesarskie na to nie pozwalały i nie pozwalają, do czego potem przystąpiło ustne zatwierdzenie papieskie. Zakonnicy ci nie śmieją rozwinąć swej działalności poza granicami tych. miejsc, w których ich domy istnieją, a tymczasem wszystkie katolickie ludy i biskupi w Rossyi i Polsce pragną korzystać z ich Dlatego wszyscy upewniamy W. Ś., że breve, o które prosimy, nietylko

rozumiał się z jenerał-gubernatorem Kutuzowem i kilku, ale bardzo niewielu urzędnikami, co do stanu funduszów wileńskiej akademii : jakie pojezuickie dobra dane są w wieczystą dzierżawę, jakie jeszcze pozostały itd. W przeciągu dni kilkunastu był już 0. Gruber z powrotem w Gatczynie, dokąd przeniósł swą letnią rezydencyę Paweł, a musiał się wywiązać dobrze ze swego zadania, skoro car udaro-wał go złotym, drogo sadzonym zegarkiem. Niedosyć na tern. Gdy Jezuita wybierał się z powrotem do Połocka, zatrzymał go Paweł w Petersburgu, wyznaczając pomieszkanie wikt i obsługę z swego skarbu i prosząc, aby się zajął uporządkowaniem carskiego gabinetu mineralogii i botaniki. W dni kilka potem przywołany został 0. Gruber powtórnie do Pawła i usłyszał, że z woli jego Jezuici mają objąć zarząd i fundusze katolickiego kościoła św. Katarzyny w Petersburgu. Zmięszał się nieco Jezuita i zwlekał z odpowiedzią. Na to Paweł: „Nie teraz pora do namysłu i zwłoki, bo już potrzebne rozkazy wydane“. Przekonał się o tern 0. Gruber, zastał w Petersburgu ukaz do metropolity, datowany 10 październ. 1800, w którym polecono, aby metropolita oddał kościół i dom przyległy w posiadanie Jezuitom, dotychczasowych zaś księży aby opatrzył beneficyami w swojej i innych dyecezyach. Polecono powtóre, aby metropolita z swemi asesorami wyniósł się z domu, który dotąd zamieszkiwał, oddając takowy na gimnazyum jezuickie, sobie zaś aby opatrzył inne pomieszkanie. Posłano też stosowne ukazy nietylko do Wilna, ale i do innych gubernij i do wszystkich duchownych konsystorzy, nakazując :

1)    Aby wszystkie katedry na akademii wileńskiej i szkoły niższe zajęli Jezuici, wydział tylko medycyny ma być obsadzony przez świeckich mistrzów, ale i ci, równie jak i uczniowie medycyny, mają pozostać pod władzą rektora akademii, Jezuity.

2)    Utrzymanie tych nowych profesorów ma być opatrzone z dawnych pojezuickich funduszów i dochodów tych dóbr i majątków, które są dane w dzierżawę lub zastaw.

3)    W miarę jak się powiększać będzie liczba Jezuitów, — osobny bowiem ukaz pozwalał na rozszerzenie nowicyatu w Po-łocku — przechodzić będą pod ich zarząd wszystkie dawne szkoły i kolegia na Litwie, Podolu i Wołyniu, wrócone im oraz będą dawne dobra i fundusze.

4) Dla prędkiego wykonania tej monarszej woli, dosyć jest, aby Jezuici, skoro mieć będą odpowiednią liczbę osób, uwiadomili gubernium i konsystorz, że w tem a w tem miejscu pragną powró-

cié do swego kolegium, a obydwie te władze obowiązane są oddać im takowe w najkrótszym czasie.

Łatwo sobie wyobrazić, jakie przyjęcie znalazły pododne ukazy, już nietylko między zwolennikami wolności ludów i najbardziej w tej sprawie interesowanymi mistrzami akademii i szkół, ale i między szlachtą, która w spokojnem pojezuickich dóbr posiadaniu od lat tylu pozostawała. Miały te ukazy rzeczywiście coś despotycznego, moskiewskiego w sobie. Jezuici nawet hamować musieli zapędy pawłowej życzliwości prosząc, aby sprawę wileńskiej akademii odłożył do maja 1801 r.. zato w tym jeszcze roku otworzą szkoły w Petersburgu. Podniosły się krzyki na Jezuitów a ciche szemranie na cara, ale Paweł, który dlatego tylko postanowił oddać wychowanie młodzieży w ręce Jezuitów, aby położyć tamę szerzeniu się zasad rewolucyjnych w swem państwie, mianowicie w świeżo na Polsce zagrabionych, prowincyach; który publicznie się z tern odzywał: „przekonywuję się z dniem każdym lepiej, że po kasacie Jezuitów bezreligijność, niemoralność, fałszywa wolność i nienawiść do rządów, podminowała wszystkie państwa i wywróciły wszystko“, nie cierpiał, aby kto śmiał sprzeciwiać się albo krytykować czyny jego cesarskiej woli, i w nieludzki sposób karał tych, którzy choćby nieostrożnem słówkiem obrazić go mieli nieszczęście. 1 tak n. p. rektor wileński, poważny i uczony ks. Poczobut, przesiedział miesiąc cały o chlebie i wodzie w więzieniu, inni usunięci zostali z swych posad, złożeni z piastowanych wysokich nieraz urzędów. Najulu-bieńsza kara Pawła, były plagi wymierzane w osobnym domku, gdzie i maszynerya do tej operacyi przygotowaną była, tak że bijący nie wiedział, jakiemu to dygnitarzowi odlicza plagi.

Boleli nad tą gwałtownością cara Jezuici, nietylko przez współczucie i ludzkość, ale że to ich sprawie wielce szkodziło, pomawiano ich bowiem, że surowość Pawła na ich dzieje się donosy i podżegania.

Przyjaźń i zażyłość 0. (irubera z carem Pawłem nie samym tylko Jezuitom była z korzyścią, wyszła ona na niemały pożytek katolickiemu Kościołowi, wianowicie zakonom. Znany nam już jest luterski charakter Siestrzencewicza. Metropolita ten o gutaperkowem sumieniu, jak przedtem patrzał obojętnie na gorszące obyczaje tak zwanych kuratorów przy kościele św. Katarzyny, którymi byli zwykle zbiegli z Polski mnisi „we fraku“, tak teraz widząc takież fawory cara dla 0. Grubera i Jezuitów, oddał im z afektowaną grzecznością i usłużnością rzeczony kościół wraz z domem przyległym, a nawet

W opróżnieniu swej rezydencyi nie okazał najmniejszej niechęci, owszem dawał do zrozumienia, że to się za jego stało inicyatywą. Już 1 listop. przybyło z Połocka czterech kaznodziei Jezuitów, dla Włochów 0. Kajetan Angiolini, dla Francuzów 0. Richardot, dla Niemców 0. Rottensteiner, dla Polaków 0. Hattowski, którego wnet potem zastąpił 0. Lupsiewicz. Przywieźli z sobą list wicejenerała pełen nieudanej wdzięczności i gotowości zastosowania się we wszystkiem do woli monarszej, chociażby to z niejaką trudnością połączone było ¹).

Mieli Ojcowie z sobą i rekomendacyjne listy do metropolity, aie ten już popadł w niełaskę z wielkiem katolickiego Kościoła dobrem a niemałą zasługą 0. Grubera.

Rzecz się tak miała. Od czasu do czasu odzywały się skargi na gospodarstwo justic-kolegii, któremu nominalnie prezydował metropolita, w rzeczy zaś samej przewodził przechrzta z Brodów, niejaki Sierpiński i zbiegły z Polski ex-mnich Stankiewicz. — Ale sprawa białoruskiego archidyakona Wańkowicza, któremu ofiarowane przez swego koadjutora i brevem papiezkiem zatwierdzone beneficjum wydrzeć usiłował Stankiewicz, wywołała powszechne oburzenie i sarkania. Bawił pod ten czas w Petersburgu wielki faworyt cara, wiadomo dlaczego, senator Iliński. — Metropolita wyzyskując jego u dworu wziętość, użył go za narzędzie do wyjednania carskiego zatwierdzenia na ów swój regulamin kościołów i klasztorów z 1798 r. Senator w dobrej wierze dał się użyć do wymierzenia ciosu na Kościół, ale zaprzyjaźniwszy się z 0. Gruberem, gdy pouczony od niego błąd swój poznał, dał słowo Jezuicie, że pierwszej użyje sposobności, aby złe wyrządzone Kościołowi odrobić. Słysząc więc tak głośne utyskiwania na metropolitę i justic-kolegium, w którym rej

*) Uradowany tym listem Paweł odpisał pod d. 12 listop.: ,,Mój czcigodny Ojcze! oddano mi list twój, datowany z 8 listop 1800, z którego z prawdziwą pociechą wyczytałem uczucia dobrej woli i szczerej gorliwości, zjakiemi w imieniu swojem i całego zakonu się oświadczasz. Przekonany o czystości waszych oświadczeń i świętości waszych zaTsad, cieszę się, że przywoławszy was do mego państwa i opatrzywszy wam stałą i bezpieczną siedzibę, stałem się pożyteczny zakonowi tak szanownemu, jak wasz, którego główną regułą i celem było zawsze zeszczepianie tych zbawiennych zasad, które, służąc do poprawy i uregulowania obyczajów, przynoszą owoc tak dli pojedynczych osób, jak dla społeczeństwa. Ty zaś czcigodny Ojcze możesz być pewny, że jestem i zawsze będę gotowym do dawania dowodów bezmiernej życzliwości mojej dht Ciebie i Twego Towarzystwa. Tobie oddany Paweł“. Eist. Albo-Russae Soc pars III. c. 2.

wodzili schyzmatyccy asesorowie i najgorszej reputaeyi ludzie, przedstawił Pawłowi, jak ta instytucya wbrew woli cara miasto pożytku, szkodliwą jest katolicyzmowi i wielkie wywołuje zgorszenie. Paweł przywoławszy 0. Grubera, zapytał go, ażali to, co mu doniesiono o metropolicie i justic-kolegium jest prawdą? Nie mógł zaprzeczyć Jezuita, prosił jednak, aby car jurydycznie dochodził tej sprawy. Nie trwało długo a metropolicie wzbroniono bywać u dworu, odjęto tytuł jałmużnika maltańskiego, w końcu kazano zażądać swej dymisyi i internowano do dóbr dziedzicznych do Milatycz, oddając go zarazem pod nadzór policyjny. — Niebawem zostali wywiezieni biskup Odyniec, najniewinniejszy może i tylko chyba swem milczeniem występny, do Wołogdy, Stankiewicz do Parmy, a wychrzta Sierpiński do Kałmohoru. Na miejsce metropolity przyzwano sztafetą koadjutora jego, Benisławskiego, który w celi zakonnej w Po-łocku, zakonny prawie wiódł żywot. Na pierwszej zaraz audyencyi polecił mu car, aby napisał do metropolity o udzielenie sobie potrzebnej jurysdykcyi i objął prezesowstwo w kolegium, wiceprezesem mianowano infułata Byszewskiego, a miejsce asesorów zająć mieli wybrani z każdej kapituły delegaci. Tak zmodyfikowane kolegium wypracować miało dodatek do regulaminu z 1798, poprawiając to, co w nim było niozgodne z kościelnym duchem i kanonicznem prawem ¹). Następnie zabrał się Benisławski do oczyszczenia mohy-lewskiej kapituły z niegodnych albo niesposobnych członków i do uporządkowania dyecezyi. — „Co do drugich dyecezyj, powiada Szantyr, w nich każdy biskup niezawiśle rządził, bez żadnego nacisku ze strony Benisławskiego... Wszędzie zatem szło wszystko torem praw kanoniczych i biskupi paśli swą trzodę daną od Boga i poruczoną do zarządu sobie, jako pasterzom Kościoła przystało“ ²).

Uradowany z tego stanu spraw kościelnych Paweł, który z przekonania i serca sprzyjał Kościołowi, powitał myśl godną chrześcijańskiego monarchy, aby misye na Wschodzie, o których mówiliśmy pod koniec tomu I, a któremi zrewoltowana Francya już opiekować się się zaprzestała, wskrzesić za nowo. W tym celu

ł) Rozesłał z tej okazyi Benisławski okólny list do duchowieństwa, w którym, zdaniem ks. Szantyra, przesolił nieco w naganach dawanych jednym, a pochwałach danych Jezuitom, tak, że ten list niedobrze przez duchowieństwo postał przyjęty i uważany był za elaborat jezuicki.

Wiadomości do dziejów Kość. kat. w Jtosayi. T. I, 175.

dano instrukcje moskiewskiemu u Porty pełnomocnikowi Tamara ¹), Obok życzliwości dla katolicyzmu i Jezuitów, grały tu role polityczne także względy. Car Paweł pragnął osiągnąć na Wschodzie te moralne wpływy, jakich lekkomyślnie pozbawiła się niemoralna republika francuzka,

Więcej może bezinteresownein było wdanie się cara Pawła u szwedzkiego króla Gustawa Adolfa IV, który późną jesienią przybył w gościny do Petersburga. — Wmówił w niego car, że jeźli państwo swoje ochronić chce od rewolucyi i sparaliżować propagandę Jakobinów, to niech Jezuitów wprowadzi do Szwecyi. Stały temu na przeszkodzie szwedzkie banicyjne prawa na Jezuitów jeszcze z końcem XVI wieku napisane, niemniej jak tradycye i przesądy przeciw zakonowi od 200 niemal lat zakorzenione ; perswazye więc cara Pawła musiały być energiczne, skoro Gustaw zdecydował się oddać Jezuitom kościół i dom w Sztokholmie i w tym celu kilkakrotnie miewał konferencye z 0. Gruberem. Wyznaczono już na sztokholmską misyę jakiegoś Jezuitę Szweda, bawiącego we Włoszech, ale list 0. Grubera do tego Jezuity nieroztropnie ogłoszony w gazetach, narobił wielkiego hałasu i zraził szwedzkiego króla. Niebawem gwałtowna śmierć cara rozproszyła wszystkie nadzieje.

Widząc tak otwartą życzliwość cara, biskupi i wielu panów polskich, ofiarowali się na wyścigi z gotowością przyjęcia Jezuitów. Między innymi biskup kamieniecki, Roman Sierakowski, zapraszał ich do dawnych kolegiów w Kamieńcu i Winnicy, biskup miński Dederko, już urządził dla nich kolegium w Jurewiczu, gdy tymczasem jenerał-gubernator wileński Kutuzów przygotował wszystko, aby z d. i maja 1801 r. Jezuici objąć mogli wileńską akademię. Nawet archirej kijowski, jako kanclerz schyzmatyckiej akademii w Kijowie, upraszał prałata Steckiego, jadącego nie wiem już z jakiej okazyi przez Połock, o przysłanie dwu Jezuitów na katedrę matematyki i astronomii, przyrzekając roczną pensyę jaką chcą. Odpisano mu, że za pieniądze dawać profesorów nie pozwala instytut zakonu, użyczonoby mu ich bez żadnej remuneracyi, gdyby miano dostateczną liczbę osób,

x) „Ponieważ pragnę (słowa są instrukcyi carskiej), ażeby i Turcya uczestniczyła w korzyściach, jakie się ciągnąć dadzą z jezuickiego zakonu, dlatego polecam Panu dopomódz jej w tem względzie. Zażądasz Pan od ministra tureckiego, aby zwrócone zostały temu zakonowi przywileje i te majątki, które posiadał podczas monarchicznych rządów we Prancyi, i w tym celu posyłam Panu dokładną relacyę, która Pana pojaśni o wszystkiem“. Hist. Albo-Russae Soc. pars III. c. II.

ale obsadzenie akademii wileńskiej pochłania sił wiele. Zgłaszał się i patryarcha konstantynopolitański, zaklinając na wszystko święte, o przysłanie misyonarzy do wysp Archipelagu. Poparł go gorącym listem stary ex-Jezuita, ostatni na tych wyspach misyonarz Mortinari.

Wśród tych powszechnych głosów, przyzywających zakon na swe dawne siedziby, jeden tylko odzywał się głos dyskarmonijny. Ezecz ciekawa, rektor wileńskiej akademii, znany nam ex-Jezuita Poczobut, astronom królewski a zakonowi tak oddany, że w późnej już starości wrócił do niego i umarł jako Jezuita w Diineburgu 1808 r., odradzał dawnym swym braciom objęcia wileńskiej uczelni. Teraźniejsi profesorowie wileńscy, mówił, są nader biegli w fizyce eksperymentalnej, w historyi naturalnej, w matematyce, a nade-wszystko w astronomii, obawiać się więc należy, że jezuiccy profesorowie nie dorównają w nauce tamtym i ztąd spaść może łatwo niesława na zakon. Przeciwnie zaś ex-Jezuita biskup Pilchowski, który przed Poczobutem był rektorem akademii a długie lata profesorem Teologii, upewniał wicejenerała, że jakichbykolwiek przysłał profesorów, to ci zawsze więcej będą umieli jak dotychczasowi wileńscy, którzy brak gruntownej nauki zastępują blichtrem erudycyi. Niewiele zważano w Połocku na te sądy i zdania, były one zresztą wydane z odmiennego punktu widzenia. Teologia i filozofia w Wilnie leżała odłogiem i co do tych umiejętności miał słuszność biskup Pilchowski, w naukach zaś matematycznych i przyrodniczych wyżej stać mogli wileńscy akademikowie i z tego względu obawy księdza rektora Poczobuta nie były bez podstawy. Bądźcobądź wicejenerał, mimo dotkliwych cierpień astmy, miewał częste konferencye z asystentami i prowincyałem, wybierano z różnych kolegiów co najzdolniejsze indywidua, aby na dzień 1 maja mieć już ową naukową armię w pogotowiu. Nie zapomniano przeznaczyć i wymownych kaznodziei, bo dzięki obojętności Massalskiego, dyecezya, mianowicie jej stolica Wilno, porosła bujnym chwastem niemoralności i niewiary.

Tymczasem rozpoczęli Jezuici swoją pracę apostolską w Petersburgu. Porządek i uroczystość nabożeństw, schludność w kościelnych aparatach i dobry smak w ozdobach, kazania przedobiedne w czterech językach i katechizmy wieczorne, a nadewszystko bezinteresowność w pełnieniu obowiązków, dziwna ochotność do posług duchownych i prawdziwie zakonna surowość obyczajów: wszystko to zjednało nowoprzybyłym Ojcom w krótkim czasie umysły dzie-sięciotysięcznej ludności katolickiej. — Nietylko wyższych stanów katolicy, ale i dygnitarze moskiewscy i wielu ruskich mieszczan uczęszczało na nabożeństwa, mianowicie na katechizmy poobiednie. Wyczekiwano niecierpliwie rychło ci Ojcowie szkoły otworzą. To też gdy trzy niższe klasy w styczniu 1801 otworzyli, taki był napływ katolickich i schyzrnatyckich uczniów, że sale przeznaczone na wyższe klasy potrzeba było, wybiwszy ścianę, obrócić na rozszerzenie klas niższych. Nie upłynęło kilka tygodni, a już stanęli deputowani od arystokracyi moskiewskiej przed O. Gruberem z prośbą, aby konwikt dla szlacheckiej młodzi otworzono. — Składał się 0. Gruber brakiem instrukcyi od swych starszych, przyrzekł jednak, że o potrzebne postara się pozwolenie i z najlepszą nadzieją odprawił deputatów. Jakoż następnego roku otwarto konwikt, którego najpierw-szym regensem był O. Czyż x).

Już też i w Rzymie sprawa zakonu dojrzewała, chociaż dzięki nieszczerości prałata Badossi, nie taki jak się spodziewano wzięła skutek. Spodziewano się zaś restytucyi zakonu na świecie całym, bo i książęta włoscy o to prosili i wiele książąt Rzeszy, a nawet cesarz Franciszek zdawał się skłaniać ku temu. Przynajmniej dał się z tem słyszeć cesarz przed ex-Jezuitami, którzy w Terezyanum uczyli, a czterym włoskim Ojcom, wybierającym się na Białą Ruś, wzbronił wyjazdu. Co więcej, wyprawiając do Petersburga w politycznej misyi hr. Saurau, polecił mu, aby się dokładnie poinformował o rzetelnym stanie Jezuitów w Rossyi. Od tego ministra dowiedział się 0. Gruber, że cesarz rzeczywiście zamyśla przywrócić zakon w swych państwach dla braku kleru *). Z tych tedy miar spodziewano się zupełnej restytucyi, zwłaszcza, że znane było usposobienie dla zakonu Piusa YII i jego sekretarza stanu kardynała Consalvi;

0 Z początkiem 1801 r. znajduję taki skład kolegium petersburgskiego: 0. Gruber, rektorem; 0. Kajet. Angiolini, kaznodzieją włoskim; 0. Richardot, kaznodzieją francuzkim ; 0. Rottenstein, kaznodzieją niemieckim; O. Hattowski kaznodzieją polskim. Ci sami Ojcowie udzielali nauki języków w szkole; profesorami szkół byli: 0. Daniel Krukowski; magister Pleszczyński i magister Sań -kowski; do posług zaś domowych bracia Magg i Benner. Zrazu mieli się Ojcowie bardzo na ostrożności. Nie wolno było nikomu pokazać się w mieście, chyba dla posługi duchownej, nikogo też nie wpuszczano do celi bez wyraźnego pozwolenia rektora, któremu należało natychmiast donieść, kto i w jakim celu był z wizytą. Ostrożność ta była potrzebną, bo zakon miał wielu nieprzyjaciół w stolicy, łatwo więc stać się mogło, że ajent jaki, nasłany od sekty, wyłudziłby nieostrożne słowo i doniósł natychmiast do cara Pawła, który i najbliższym przyjaciołom podobnych uchybień nie przebaczał. „Bodajby tej ostrożności tak potrzebnej i w następnych latach przestrzegano“, dodaje białoruski historyograf-

*) f-ist 0. Grubera do jenerała zakonu 0. Kareu z d. 12 grudnia 1801. Arch. Jez. Pol.

dawny sekretarz Piusa VI ex-Jezuita Marotti bawił także na papieskim dworze. Tymczasem, nim jeszcze Badossi przybył do Rzymu, zaprotestował poseł hiszpański w imieniu swego króla przeciw wydaniu żądanego breve. Papież cierpkie czynił wyrzuty temu prałatowi, który widocznie zdradził zaufanie Pawła i Jezuitów i wszedł w konszachty z dworem madryckim, a niebawem oddalił go ze swego pałacu, kardynał zaś Consalvi osobnym listem przestrzegł O. Grubera, aby żadnych interesów nie powierzał mu więcej, gdyż Badossi wybierał się znów do Petersburga szukać karyery '). Coż było robić? Pius VII zwołał radę kardynałów, pytał o zdanie purpuratów znanych z swych sympatyj hiszpańskich, postanowiono nie odmawiać prośbie cesarza północy, który takie koto Stolicy św. łożył zasługi, z drugiej zaś strony postanowiono ograniczyć breve papiezkie, jak można najbardziej. A więc 1) nie miało się rozciągać tylko na samą Rossyę ; 2) powinno się wstrzymać od wszelkich pochwał i usprawiedliwienia zakonu, dlaczego na Białej Rusi pozostał i jak się tam zachował; 3) sprowadzone być miało do tej formy, w jakiej Paweł IV potwierdził pierwotnie zakon (1542 i\), ażeby tym sposobem wykluczyć wszystkie przywileje, nadane przez późniejszych Papieży, a więc przywrócić Jezuitów, nie jako zakon o czterech uroczystych ślubach, ale jako kongregacyę o trzech pojedynczych ślubach.

Gdy tak nad okrojeniem restytucyjnego breve partya hiszpańska pracowała, Pius VII odczytawszy list Pawła i dowiedziawszy się od prałata Badossi, jakiej wziętości 0. Gruber u cara używa, polecił sekretarzowi stanu Consalvi, wystosować list do tego Jezuity, prosząc go w imieniu papiezkim, aby był pośrednikiem między Papieżem a carem, ugruntował ścisłą przyjaźń między nimi i zabezpieczył Kościołowi pomoc północnego samowładcy, upewniając zarazem o szczerych chęciach Papieża zadośćuczynienia Pawłowi w sprawie Jezuitów ¹).

⁴) Tamże list z 25 maja.

x) Mam pod ręką ten list w oryginale, datowany 14 stycznia 1801, czytam między innemi: „Ojciec Św. z swej strony żywi te same uczucia, które miał jego najdostniejszy poprzednik względem tak zacnego monarchy, a ja (kardynał Consalvi), który zawsze jestem przy boku Ojca Św. od chwili, kiedy został wybranym, mogę zapewnić W. T. o stałych usposobieniach i chęciach J. S.> że chce, o ile mu to jest moźliwem, dać najdobitniejsze dowody, jak pragnie przysłużyć się i okazać swoje uszanowanie, swoje szczególne przywiązanie i gotowość względem J. C. M. we wszystkich okolicznościach, które się nastręczyć

Ferje Bożego Narodzenia a następnie targ z partyą hiszpańską, stały się przyczyną, że breve catholicae fidei podpisanem zostało dopiero 7 marca 1801 r. w formie takiej, jak dopiero co wspomnieliśmy. Breve adresowane do 0. Kareu, „przełożonego kongre-gacyi Towarzystwa Jezusowego w cesarstwie rosyjskiem“, podnosi życzliwość Pawła dla katolików, wylicza jego dobrodziejstwa dla Jezuitów, następnie zatwierdza 0. Kareu jako jenerała kongregacyi, zależnego jedynie od Ojca Św., dając mu władzę w myśl konsty-tucyj zakonu potwierdzonych od Pawła 111 zarządzać zgromadzeniem, które oddać się może swoim dawnym zajęciom i pracom. — W końcu dodaje Papież, że to breve ma swoją moc mimo Kle-mensowego breve Dominus ac Redcmtor, ale tylko w granicach Rossyi, pro Dommio Imperii Rossiaci tantum. — Dołączony był i list do Pawła I, w którym oświadcza się Papież z wdzięcznością i życzliwością dla niego, pochwala czystość i szlachetność jego zamiarów, przypomina jego dobre stosunki z Piusem VI i koń-mogą, i niczego tak nie pragnie, jak zbliżyć się i złączyć się najściślejszemi węzłami z J. C. M. Spodziewając się ztąd wielkich korzyści dla religii świętej i dla tej Stolicy św., jest życzeniem Ojca Św., aby W. E. użył do tego celu wszystkich środków, których mu może dostarczyć jego położenie. Ojciec Św. zlecił mi, abym W. T. powiedział wyraźnie w jego imieniu, że się spodziewa po W. T. tej usłużności; jest zarazem przekonany, że zasady, które wyznaje, t. j. szczególne przywiązanie do rzymskiego Papieża i Twoja szczególna pobożność i cnota nie potrzebują pobudek, aby się podjąć tej sprawy. Z pewnością J. Ś. wdzięczny będzie za takie dobrodziejstwo. Niech W. T. podtrzymuje, według możności, dobre usposobienia J. C. M. i niech się postara wszelkiemi siłami, aby otrzymać od niego szczególną protekcyę dla tej św. Stolicy. Mam szczególne zlecenie od J. Ś., aby upewnić W. T., że przedmiot supliki, wręczony mu przez Msgr. Badossi, a na który wielką kładzie J. C. M. wagę, bardzo interesuje Ojca Św. i do niego przykłada wszelkie możliwe starania i troskliwości. Do krótkości czasu, odkąd Msgr. Badossi tu bawi, przyczyniły się dwie inne okoliczności. Z tych jedna jest uroczystość Bożego Narodzenia, w którym to czasie, jak to W. T. wiadomo, Papież tyle ma funkcyj, a wszystkie biura są zamknięte i bezczynne; druga jest ta, że wojna jest w pobliżu Państwa Kościelnego, i że panują postrachy i zamieszania, wywołane wytępieniem spisków włoskich. W. T. widzi, jak wiele trosk i kłopotów w takich okolicznościach ponosić wypada panującym. To było przyczyną, dla której Ojciec Święty nie mógł się w tych dniach zająć supliką z takim pospiechem, jak tego pragnie W. T. Ja jednak mam zlecenie uwiadomić W. T., że w bardzo krótkim czasie będę mógł donieść Mu z dokładnością zdanie Ojca Św., o którego troskliwości już teraz mogę upewnić.“ Copia di risposta di sua Santita alla littera de Sua Maesta L'Imperatore Paolo I, bist dat. 9 marca. Archiw. Jez, poi.

czy nadzieją, źe Kościół nie będzie i nadal pozbawiony tak potężnej opieki ¹).

na

Wyczekiwano tego papiezkiego dokumentu z niemałą niecierpliwością w Połocku i Petersburgu, gdy w tein gruchnęła wieść, że Paweł w nocy z d. 24 na 25 marca umarł. Wiadomo, że był uduszony "). — Było aż nadto wiele przyczyn do tego morderstwa. Nam się jednak zdaje, że nie tyle jego samowola i gwałtowność, gdyż nierównie sroższym był Iwan Groźny i Piotr I, a przecie żaden z synów św. Moskwy nie śmiał się targnąć na życie carskie; nie tyle nawet jeszcze sympatye Pawła dla katolików, jak jawnie zapowiedziana i konsekwentnie na wszystkich punktach prowadzona wojna przeciw illuminizmowi, który niebawem wystąpić miał pod nazwą karbonaryzmu do akcyi, stała się główną przyczyną zamachu na życie Pawła. Moskale z sekciarzami podali sobie ręce i na chwilę wątpić nie można, że główny sprawca mordu lir. Pahlen, gubernator Petersburga, należał do sekty a wyrok śmierci zadekretowany został na posiedzeniu wielkiej loży w Paryżu. Zapewne że dowodów to niedostarczy historya, bo sekret loży nie wyjawi dokumentów, ale ta zimna krew hr. Pahlena i całe wzięcie się jego do spisku na życie Pawła, nosi na sobie wybitną cechę sekciarstwa :J).

Jeżeli kto, to Jezuici zaalarmowani byli tym nieprzewidzianym wypadkiem, mianowicie 0. Gruber, natura cicha, łagodna, który lubo nierzadko szykanami a nawet paszkwilami nagabany, nigdy jednem słowem nie poskarżył się u Pawła, a miarkował nieraz jeden zapędy jego gwałtowności — ten stał się teraz przedmiotem dotkli-

J) Sanctissimi in Christo Patris et Domini nostri PU Dci prorid. Papae VII litterae apostolicae, quibus Societas Jesu in Imperio Iiossiae approbatur et conßrmatur. Druk współczesny, str. 4 in folio Archiw. Jez. pol.

²) Szczegóły śmierci cara Pawła znajdziesz w książce: Vie du Comte Poztopczyn par le Comte A. de Ségur str. 77. 86.

⁸) Należy rozczytać się pilnie w historyi tego spisku. Paweł był gwałtowny, miewał napady szaleństwa, stał się srogim dla wszystkich, dla żony nawet i synów niebezpiecznym. Pahlen postanawiał go zgładzić, ale do spisku wciąga wielkiego księcia Aleksandra. Przedstawia mu, że dla bezpieczeństwa swej własnej osoby, dla dobra i honoru Kossyi, należy Pawła pozbawić nie życia, ale tronu. Nieostrożny książę dał się wciągnąć w intrygę, przyzwolił na detronizacyę ojca, bo tylko o tern a nie o śmierci była mowa, spiskowcem zapewnił bezkarność. Uporawszy się z Aleksandrem, wciągnął Pahlen do spisku Beningsena i obydwóch Zubowów, ale i tym mówił tylko o detronizacyi. Nawet gdy już opadnięto Pawła w sypialni, wołano o detronizacyę nie o śmierć, w tern nagle gaśnie lampa i w ciemności dokonywa się mord.

wych oszczerstw i uszczypliwych satyr. Nie umiano mu przebaczyć tego, że wolny wstęp miał do cara, że w swej zakonnej celi odbierał wizyty od króla szwedzkiego i księcia Glocester, nie wspominając już nic o magnatach, którzy z atencyą swoją do Jezuity przychodzili. Jeszcze nie złożono zwłok Pawła do grobu, a już utworzył się formalny spisek, aby obalić to, co Paweł zdziałał dla zakonu. Przedewszystkiem zamierzono odebrać Jezuitom kościół św. Katarzyny i w tym celu wygotowano adres do cara Aleksandra, opatrzony blisko 1600 podpisami, w którym domagano się nadto wypędzenia Jezuitów z Petersburga. Krzątał się koło tego najczyn-niej ów ex-mnich Stankiewicz, ale też i przychylna Jezuitom partya, złożona przeważnie z wyższego towarzystwa, na której czele stali hr. D’Everlange Yitry (później Jezuita, misyonarz w Odessie) i bogaty kupiec Pierling, wygotowała energiczny adres do cara, domagając się zachowania Jezuitów przy klasztorach i szkołach, a nie zbywało jej na gruntownych argumentach. Nie zaniedbali też i akademicy wileńscy pracować skrycie nad wyrwaniem swego instytutu z rąk zakonu. Podczas gdy ex-mnich Stankiewicz zbierał podpisy po szynkach i kawiarniach wśród proletaryatu, to akademicy pukali do drzwi moskiewskich magnatów i nowych faworytów nowego cara. Wiadomo jakich usposobień był ten car. Wychowany przez filozofa Fryderyka Laharpe’a (którego dobrze rozróżnić należy od chrześcijańskiego filozofa Franciszka La Harp), zwolennik później przewidzeń pani Kriinderer x) i sekty Martynistów, mających swoją

ł) Pani Kriinderer Walerya, córka gubernatora Rygi hr. Yittinghoff, przedziwnej urody i wielkiego dowcipu panna, wyszła w 15tym roku życia za dyplomatę barona Kriinderer. Była to światowa osoba w calem znaczeniu tego słowa, ale nierozpustna. Egzaltacya i kobieca próżność posunięta do najwyższego stopnia, oto cechy jej charakteru. W 37 roku życia owdowiawszy, puściła się na wojaż po Europie. W Paryżu ogłosiła swe życie w romansie pod tytułem: Walerya. Car Aleksander poznał ją w Heilbron 1813, jadąc po bitwie pod Lipskiem na kongres wiedeński. Podążyła za nim i Kriinderer i wywierała niemały wpływ na mocarzu Północy. Ale już 1815 r. pozbył się Aleksander tej „natchnionej“, która r. 1816 udała się na wędrówkę apostolską po Niemczech, Szwajcaryi, Francyi, gromadząc koło siebie zastępy ubogiego i ciekawego ludu, co zaniepokoiło wszystkie rządy. To też wypędzono ją kolejno z Badonu i kan* tonów szwajcarskich a ostatecznie z Kolmaru. Wróciła więc do Rossyi, ale i tu skazano ją na wygnanie do Krymu, gdzie też 25 grudnia 1824 życie skończyła. Przewidzenia p. Kriinderer nie dadzą się ująć w żaden system, w żadną teoryę, dawała hojne jałmużny i uczyła modlić się do Boga, a rzucała przekleństwa na tych, którzy ją prześladują. (Patrz: Feiler. T. XII, str. 205 i 125).

na pół chrześcijańską, na pół masońską lożę w Petersburgu, Aleksander przyniósł z sobą na tron słowiańską łagodność charakteru i cały zapas liberalno-konstytucyjnych pojęć i programów. Nie mieli się więc czego obawiać od niego Jezuici. Wszelka gwałtowność była daleką od jego charakteru i szlachetnych intencyj uszczęśliwienia narodu. Ale też nie myślał Aleksander w sprawie jezuickiej pójść tak daleko jak jego ojciec, już dlatego samego, że był liberalny. To też d. 14 maja wyszedł ukaz oddający Jezuitom kościół świętej Katarzyny, a gmina katolicka corocznie odbierać miała przez swych syndyków rachunki zarządu. Tymże ukazem zabezpieczono Jezuitom posiadanie domów i kolegiów, które dotąd mają, nowych jednak otwierać wzbroniono bez każdorazowego pozwolenia rządu. — Ta klauzula była widocznie owocem zabiegów wileńskiej akademii ł). Utworzona roku 1804 przez Aleksandra i Czartoryskiego kuratorya wileńska, była niemałą przeszkodą osiedleniu się Jezuitów na Litwie, zgodzić się bowiem nie chcieli na kontrolę kuratora nad swemi szkołami.

Równocześnie dowiedziano się, że restytucyjne breve wręczone już zostało carowi. — Kardynał Consalvi w liście do O. Grubera z dnia 20 marca 1801 wymawiał niejako Ojca Św., dlaczego tak okrojone wydał breve, upewniał o najlepszych intencjach Papieża przywrócenia zakonu, ale trudności ze strony hiszpańskiego dworu są na razie niepodobne do pokonania. Karol IV hiszpański, gdy mu oznajmił nuncyusz o wydaniu pomienionego breve, odwrócił się z niechęcią, dodając: „nic nie jest w stanie odmienić decyzyi mego ojca, powziętej w tej sprawie“, a niebawem skazał na wygnanie tych dwustu kilkudziesięciu ex-Jezuitów, którzy powrócili do kraju, gdyż „chce zastosować się do woli ojca“. Nowi ci wygnańcy osiedlili się we Włoszech ²). — Z tych samych przyczyn Pius Yllmy odmówił królom Sardynii i Neapolu żądanego breve w celu przywrócenia zakonu w ich państwie, zezwolił jednak ustnie, podobnie jak Pius Ylty księciu Parmy, na osiedlenie się zakonu bez rozgłosu, t. j. bez nazwy, bez sukni i pieczęci zakonu, a sekretarzowi stanu kardynałowi Consalvi kazał wygotować do O. Grubera list (który mam pod ręką w oryginale), datowany 8 maja 1801 r., upewniając tego Jezuitę o szczerych i gorących chęciach zupełnego przywró-

*) Szantyr. Tom I, str. 183.

ł) ßozaven Hist, de la Compagnie de Jésus conservée dans la Russie

Btr. 122.

cenią zakonu i wzywając go ponownie, aby użył swego wpływu u nowego cesarza i jego światłych ministrów i uzyskał poparcie w sprawie Ojca Św., t. j. w odzyskaniu trzech legacyj oderwanych od Państwa Kościelnego, a przyłączonych do Bzpltj włoskiej ¹).

Jeszcze burza rewolucyi nie przeszumiała, huczała nad Europą, nim lunęła deszczem i grzmotami napoleońskich wojen; czuł to dobrze Papież i sprawę zupełnego przywrócenia zakonu odłożył do spokojniejszych czasów, a tak pewnym był że ta chwila nadejdzie, że gdy dla poratowania papiezkiego skarbu przymuszony był sprzedać niektóre dobra kameralne, a między temi znajdowały się i po-jezuickie majątki, to nie zezwolił na sprzedaż tych ostatnich, dodając, że kiedyś powrócą do swych dawnych właścicieli.

Nie tak cierpliwymi byli weneccy ex-Jezuici. Dowiedziawszy się od swoich braci w Wiedniu, że cesarz Franciszek dał się słyszeć z tern, iż próbę przywrócenia zakonu zrobi w swych posiadłościach włoskich, wręczyli temu monarsze memoryał, który jak łatwo było przewidzieć pozostał bez skutku.

Tak więc r. 1801 na całym zachodzie Europy wśród ogólnej fermentacyi politycznej i społecznej, nadzieje ex-Jezuitów dźwigały się i upadały jak fale wezbranego morza, a nawet w Bossyi wystawiony był zakon na przeciwności i wstrząśnienia, które tylko z naj-większem wysileniem zdołał powstrzymać i ubezwładnić 0. Gruber, postawiony jakby na pikiecie w stolicy cesarstwa²). Nowem źródłem niepokoju i kłopotów stało się przywrócenie Siestrzencewicza do dawnych godności. Car Aleksander jak uwolnił z więzień wiele

ofiar gwałtowności i kaprysów swego ojca, tak wypuścić kazał biskupa Odyńca z petersburgskiej fortecy, dokąd go po powrocie z Wołogdy, już nie wiem za jaką winę, Paweł zamknąć kazał. — Odyniec wręczył carowi prośbę o przywrócenie metropolity. I wnet otrzymał mobylewski gubernator rozkaz użyczyć internowanemu w Milatyczach metropolicie zupełnej swobody, w Petersburgu zaś urządzono osobny komitet, w którym zasiadali Potocki i Wielhorski w celu rozpoznania sprawy metropolity. Zjawił się też i sam metropolita w stolicy, miewał konfereneye z Benisławskim i 0. Gruberem i tak sobie ujął pierwszego, że ten postanowił wstawić się za nim u cara. Napróżno biskup Gedroic przedstawiał, że jak należy przywrócić metropolitę do zarządu dyecezyi, tak nie wypada uczynić go prezesem duchownego kolegium. — Skoro więc powrócił Beni-sławski z wizyty dyecezalnej, przywołał go do siebie car i zapytał zakonu, nie pomijając żadnej sposobności rozszerzenia i podniesienia onegoż. Równocześnie zajmował się odnowieniem kościoła, w którym na zimę postawił piece, rotundę opatrzył szklanncm sklepieniem, aby ciepło nie uchodziło w górę, miał potem tę pociechę, że „bardzo kontenci są tutaj, iż im ciepło w kościele“. Szkoły rozwijały się raźno, nauczyciele nie mogli podołać pracy, 0. Gruber wołał o przysłanie nowych. Nie zapomniano o Polakach. 0. Józef Kamieński przebywał dni kilka w Kronsztadzie dla wysłuchania spowiedzi Polaków, służących w rosyjskiej marynarce. O swych zakonnych towarzyszach pisze O. Gruber do jenerała: „mogę to powiedzieć, że przeciw żadnemu nie mam najmniejszej skargi, wielka między wszystkimi miłość, wszystkie obowiązki kościelne spełniają najstaranniej i z powszechnem zadowoleniem, co jest jedyną pociechą, bo innej zniskąd mieć nie możemy“. Powtarza to i w innym liście (z 12 grud.)» chwaląc gorliwość swych braci, „która jest ku zbudowaniu nietylko katolików, ale i schyzmatyków, nie mogących się dosyć nachwalić naszego sposobu sprawowania rzeczy świętych“. Ale za to przeciwności było podostatkiem. Bojąc się przejmowania listów, ostrożny 0. Gruber nie zapuszcza się w szczegóły, które zostawia do ustnego opowiedzenia, nadmienia tylko w każdym liście ogólnikowo: „panowie nam niechętni (w justic-kolegium), chcą dodać różne klauzule i wyjątki do ukazu (tyczącego się kościoła św. Katarzyny). Prawdziwie Bóg przechodzić nam każe przez ogień i wodę, dopokąd się nie dostaniemy do miejsca ochłody i wypoczynku. Wiem to z pewnością, że znana sekta (iluminaci) uporczywie przeciwko nam agituje.... My naszą nadzieję w Bogu tylko pokładamy, który wśród tylu przeciwności ocalił nasz zakon. Prowadzę tu życie bardzo niespokojne i jeżeliby mnie Bóg łaską swoją nie wspierał, nie podołałbym tylu przeciwnościom naraz; potrzebujemy waszych modlitw w tym piecu babilońskim. Trudno uwierzyć, jakie potwarze przeciw nam rozsiewają, im bardziej zadowol-nieni są z nas ludzie dobrzy, tembardziej ściskają nas frankmasoni i iluminaci i doprawdy cudu potrzeba, abyśmy rozpoczęte dzieło ukończyli. (List 23 czerw.) To też w każdym niemal liście prosi o modlitwy, „aby Bóg dał się wzruszyć do litości, a odwrócił złe, które nam grozi.“

czyli jako sufragan mohylewski obstaje przy swojem prawie do metropolii i prezydeneyi w kolegium ? Na to biskup : „chcę N. Panie spokoju, powracając do mej samotności, w której J. C. M. służyć potrafię, u stóp zatem W. C. M. wszystkie prawa składam“ ¹). — Byłże to akt pokory czy słabości? Trudno powiedzieć, dosyć że episkopat i wszystko co gorliwszego było w duchowieństwie, a mianowicie Jezuici, z trwogą poglądali na powtórne wielkorządy metropolity²). Trwogi te nie były próżne. Niebawem ów zły duch metropolity, Sierpiński i niecny ex-mnich Stańkiewicz wkradli się w względy metropolity, który też za lat niewiele potem powrócił do swych lutersko-schyzmatyckich usposobień, jak to niżej powiemy.

Wśród tylu naraz niepewności i przykrości nie brakło i na pomyślniejszych chwilach. W połowie 1802 r. wyprawił się Aleksander zwyczajem carów na zwiedzenie swych prowincyi. Dnia 11 czerwca stanął w Połocku. Było to pod wieczór, deszcz padał ulewny, przyjmowano mimo to monarchę z zwyczajnym ceremoniałem. Chociaż kościół jezuicki stał na placu głównym, nie mieli Ojcowie nadziei, że go car zechce zwiedzić. Już też i konie wy-przęgniono z powozu i wszyscy się rozchodzili. W tym okrzyk słychać: car idzie do Jezuitów. Ledwo kilku księży przyjęło go u bramy. Aleksander zapytał, czy oprócz kościoła nie ma nic więcej do zwiedzenia? Pokazano mu tedy bibliotekę, gabinety, muzea, fabrykę sukna itd. Aleksander okazał Ojcom swoje zadziwienie, gdyż lubo słyszał wiele o Połocku, to jednak nie wyobrażał sobie, aby prowincyonalne miasto takiemi naukowemi zbiorami poszczycić się

¹) Szantyr. Tom I., str. 183.

s) Ten sam komitet, który roztrząsał sprawę metropolity, wygotował nową ustawę dla katolików. „Położenie czyli postanowienie Najj. Imperatora Aleksandra I dla rzymsko-katoliskich Kościołów obojga wyznania“. Ustawa nosi datę 13 Listop. 1801, zawiera 5 paragrafów:

§. 1. Władza duchowna oddana konsystorzom i głównemu konsystorzowi w Petersburgu czyli rzymsko-katolickiemu kolegium.

§. 2. W kolegium prezyduje metropolita, zasiadają: jeden biskup i jeden prałat, nominowani przez rząd, i sześciu delegatów, wybieranych co trzy lata przez kapituły sześciu dyecezyj.

§. 3. Sprawować mają swą władzę według praw katolickiego Kościoła, stosując się wszelako do praw państwa.

§. 4. Pozwala zakonom żyć i rządzić się według swej reguły, nie wolno im jednak znosić się z swymi jenerałami lub przełożonymi poza granicą państwa. Biskupom mają tylko donosić o tern, co się w wnętrznem ich zarządzie stało.

§. 5. Przywraca rozdawnictwo beneficyów biskupom i kolatorom. Ms. Ar-chiw. Jez. poi.

mogło. Prowincjał Lustig składał homagium w imieniu jenerała 0. Kareu, cierpiącego na astmę. Wtedy Aleksander kazał się zaprowadzić do pokoju jenerała. Był to dowód monarszej łaski ale też i wrodzonej Aleksandrowi ludzkości. Rozmawiał uprzejmie z chorym, wypytując się o rodzaj cierpienia i tego jeszcze wieczora przysłał mu przybocznego swego lekarza, co jeszcze dwa razy potem uczynił¹). Taka łaskawość cara przytłumiła na chwilę rankory i zapędy przeciwników zakonu, Ojcom wlała dobrą otuchę, dziękowali Bogu za tę niespodziewaną pomoc, której wkrótce tak bardzo potrzebowali.

Przyboczny bowiem lekarz carski nie usunął choroby jenerała, która już była nie do wyleczenia. Dnia 80 lipca 1802 r. w wilię św. Ignacego umarł 0. Kareu, pierwszy po O. Ricci jenerał zakonu, zamianowawszy wikaryuszem generalnym 0. Wicherta. Ten napisał w myśl dawnych ukazów Katarzyny, listy do duchownego kolegium i rządzącego senatu, prosząc o pozwolenie na nowy wybór jenerała, ale czy to przypadkiem, czy w skutek zabiegów partyi przeciwnej, listy te podróżowały bardzo długo do Petersburga. Po takich jednak dowodach życzliwości Aleksandra dla zmarłego jenerała i dla zakonu, odważył się 0. Gruber jako asystent zakonu na napisanie drugiego listu do samego cara i wręczył go przez ministra hr. Koczubey’a, z którym żył prawie w przyjaźni. Za jednym zachodem prosił tegoż ministra o uzyskanie pozwolenia na ogłoszenie restytucyjnego breve. Znana łaskawość cara przychyliła się do obojej prośby a już 7 wrześ. 1802 wydane zostały z kancelaryi ministra potrzebne reskrypta. — Nie mogło się już dłużej opierać duchowne kolegium, zawahało się, jednak czy użyć należy w dokumencie słowa : jenerał zakonu, skoro restytucyjne breve nie było jeszcze ogłoszone, ale spostrzegłszy się, że reskrypt ministra mówi o jenerale zakonu, przestali owi kolegialni panowie wzniecać wątpliwości.

Z temi dokumentami w ręku pospieszył 0. Gruber do Połocka, towarzyszył mu profes 0. Angiolini. Wikaryusz jeneralny zapowiedział kongregacyę na d. 4. Paźdz. 1802 r. W dniu tym odbyły się dwa posiedzenia. Odczytano papiezkie breve Aposlolicae fidei i list ministra Koczubey do 0. Grubera, w którym w imieniu cesarza poleca się Ojcom i nakazuje zaprowadzenie nauki języka rossyj-skiego w szkołach. Wybrano sekretarzem elekcyi 0. Tadeusza Brzo-

a) Rozaven Hist, de la ( ’ompagnie de Jésus conservée en Russie. — Ms. in fol. str. 128.

zowskiego, oratorem 0. Józefa Koryckiego i innych do elekcyi potrzebnych dygnitarzy. Sam akt elekcyi odbył się d. 10 paździer., znaczna większość głosów otrzymał 0. Gruber; sekretarz Brzozowski wygotował natychmiast potrzebny akt elekcyjny, Ojcowie przystąpili do ucałowania ręki nowego jenerała ¹).

Na dwu ostatnich (6 i 7) posiedzeniach polecono 0. jenerałowi obmyśleć plan nauki rosyjskiego języka i zawotowano ogólną reformę szkolnych nauk, odczytano w końcu list nowego jenarała do Ojca Św., donoszący o intymacyi breve przez rząd i o nowym wyborze i dziękujący Ojcu Św. za tak wielkie dobrodziejstwo, jak re-stytucyjne breve. Dnia 14 paźdz. rozwiązała się kongregacya ²).

na

J) Z 24 punktów (detrimenta), przedłożonych kongregacyj, zasługuje uwagę 8my, aby asystenci i prowincyałowie nie piastowali urzędu rektora domu, gdyż przez to utrudnia się podwładnym wolny bieg apelacyi od rektora do wyższych starszych; nowy to dowód, jak bezzasadny jest zarzut o despotycznych rządach zakonu. Punkta 16, 17 i 18 polecają pilniejsze studyum klasyków, zastosowanie fizycznych nauk do wymagań wieku i opatrywanie bibliotek w świeże publikacye i naukowe dzieła; nowy dowód, że zakon nie sprzyjał obskurantyzmowi.

*) Acta Congregationis generalis XXIII Polocensis IV Ms.‘ in folio, str. 11. Archiw. Jez. poi.

Institutum Soc. Jesu. Pomne 1869. T. I. str. 427.

¹

Archiw. Jez. poi.

a) Mam przed sobą dwanaście własnoręcznych listów tego Jezuity do jenerała zakonu od 19 maja do 23 grudnia 1801 r. Z ubiciem sprawy Kościoła katolickiego św. Katarzyny nie ustała antijezuicka agitacya złych księży i złych katolików. „Wielu Lutrów i Kalwinów jest naszymi protektorami przeciw złym katolikom“, pisze 0. Gruber pod d. 21 czerwca. W innym liście z d. 9 grudnia pisze: „Mamy jeszcze wielu nieprzyjaciół, których podburzają przeciw nam sami księża, rozsiewając tysiączne na nas oszczerstwa, co doprawdy nie jest złym znakiem.“ Pozostawała jeszcze do załatwienia daleko drażliwsza sprawa wileńskiej akademii. Zrobiono Ojcu Gruberowi nadzieję, że sprawa ta pomyślny obrót weźmie; nie śmiał jednak popierać jej energiczniej, gdyż „wyczekiwać należy, dopokąd ten straszny ferment nie uspokoi się nieco“, wzywał tylko jenerała, aby jak najwięcej sposobił zdolnych profesorów. W tym celu pośredniczył między ex-Jezuitami i księżmi Wiary Jezusowej, którzy chcieli być przyjętymi do zakonu, a jenerałem, rozciągał tę swoją protekcyę i na braciszków, zdolnych rzemieślników, „gdyż potrzebni nam będą do Chin, dokąd wnet nam zostanie otwartą droga“. (List z 19 maja). Słowem ogarniał wielkim umysłem przyszłość

ROZDZIAŁ Y.

Jeneralskie rządy 0. Grubera. — Stosunek jego do cara Aleksandra i magnatów rossyjskich. — Otwarcie konwiktu w Petersburgu. — Misye nad Wołgą, w Odessie, na Kaukazie i Rydze. — Przywrócenia Zakonu w Neapolu. — Śmierć O. Grubera. — Elekeya O Brzozowskiego. — Sprawa Zakonu we Włoszech. — Białoruscy Jezuici wobec Rosyi podczas napoleońskich wojen. — Walka Zakonu z akademią wileńską. — Otwarcie akademii połockiej. — Reforma szkół. — Prace apostolskie Zakonu w Rydze. — Dalszy rozwój misyj w Odessie i na linii Kaukazu. — Misye w Syberyi, — Kolegium i konwikt w Romanowie. — Nowe osady. — Upadek Napoleona I. i tryumf Piusa VII.

Po rozwiązaniu kongregacyi pospieszył 0. Gruber do Petersburga i tam stale zamieszkał, zamianowawszy prorektorem petersburskiego kolegium świeżo przybyłego z Niemiec 0. Hochbiiehlera, męża wielkiej nauki i świętobliwości. Potrzebną była jego obecność w stolicy. Wielkie poważanie, jakie miał u cara Pawła, nie umniejszyło się u pawłowego następcy. Aleksander nie mający w swoim charakterze nic mongolskiego, umiał cenić naukę połączoną z cnotą, obcy religijnemu fanatyzmowi, nie zrażał się katolickim charakterem O. Grubera i jego towarzyszy. Każdej chwili wolny miał przystęp jenerał do niego, a łaskawość cesarska posunęła się tak daleko, że gdy na imieniny rektora młódź konwiktowa grała teatr francuzki, to służba i muzyka daną była z cesarskiego dworu, a obecnym był przedstawieniu Aleksander z rodziną i dworem. Régis ad exem-plum poszli magnaci i dygnitarze państwa, salony ich stały otworem petersburgskim Ojcom, a to co mieli najdroższego, synów swoich, powierzyli im na wychowanie. Z początkiem 1803 r. otwarto konwikt szlachecki, — to było powszechne od lat dwu życzenie moskiewskich panów. Konwikt mieścił się w południowym i wschodnim skrzydle zbudowanego w kwadrat gmachu, a urządzony był z konfortem na 70 uczniów ¹).

x) Aby uniknąć wszelkich podejrzeń o katolicką propagandę, pozwolili Ojcowie, acz nie bez wielkiego swego umartwienia, aby pop schyzmatycki wykładał dwa razy katechizm w konwikcie. Błachoczynni popi spełniali ten obowiązek machinalnie dla formy tylko, jak o tern wspomniemy niżej.

Niebawem nadarzyła się Aleksandrowi nowa sposobność okazania swej monarszej życzliwości i dla zakonu. Wzdłuż brzegów Wołgi rozsiadło się 101 kolonij niemieckich sprowadzonych przez Katarzynę w celu podniesienia rolnictwa, z tych 31 osad katolickich. Eeligijne potrzeby kolonij opatrywali zrazu przybyli z kolonistami 00. Kapucyni. Po wymarciu ich nasyłał Siestrzencewicz „kuratorów“ zbiegłych ex-mnichów albo świeckie*} księży, którym pilniej było strzydz wełnę t. j. zbierać pieniądze, jak paść owieczki. Zdzierstwa te obok niebafdzo budującego życia kuratorów wywołały głośne skargi w koloniach. Udano się do Aleksandra z prośbą o przysłanie nowych księży. Car odręcznem pismem zawezwał 0. Grubera, aby wysłał w te strony 10 księży i kilku braci znających się dobrze na uprawie roli. Saratów, stolica niegdyś basz-kirskich Tatarów, miał być siedzibą przełożonego misyi 0. Lan-desa. Była to prawdziwa Ameryka pod względem apostolskiego trudu. Sąsiedztwo z pogańskimi Kirgizami, bliskie stosunki i mię-szane małżeństwa z lutrami, kalwinami i schyzmatykami, zaniedbanie ze strony kuratorów, wszystko to wpłynęło najgorzej na onych 10.052 kolonistów katolickich. Na lewym brzegu Wołgi urządzono trzy misye: w Kamionce, w Gresnowacce i Semenówce, pracowali tam 00. Postoi, Zubowicz i Mayr, na prawym brzegu misye w Tonkoszczówce, Rozkatej, w Kasiekówce, Krasnopolu, Panin-kówce i Katarinsztadzie ; pracowali tam 00. Moritz, Zaharewicz, Hattowski, Loefler, Maistre i Richard. Unia 5. Lutego 1805 wyruszyli misyonarze z Połocka, 5 marca stanęli w Saratowie, gdzie ich suto podejmował gubernator Łańskoj. Z równą gościnnością zaprosił do siebie Ojców na obiad prokurator sądowy, postarał się o tymczasowe mieszkanie, dopokąd misyonarze nie udali się każdy na swoją stacyę. Za przykładem dwu tych czynowników poszli naczelnicy osad i saratowski pułkownik konsystującej tamże załogi, złożonej z kilku sotni Kozaków i kilku rot piechoty, w której wielu służyło Polaków. Była to wszelako oticyalna grzeczność, szczerą przyjaźń okazał Jezuitom Polak Zaeharski, który superyora misyi 0. Landesa wraz z bratem zakonnym przyjął do siebie na mieszkanie, dwa salony ofiarował na katolicką kaplicę, aby 0. Jezuita nie był zmuszony w zimie, na lato bowiem był obszerny z kamienia kościół, odprawiać nabożeństwo w wspólnem lutrom, kalwinom i katolikom bethauzie, matka zaś jego z domu Kossakowska ofiarowała 100 rubli na -wybudowanie katolickiej zimowej kaplicy, i okazywała się zawsze życzliwą przyjaciółką zakonu. Z tern wszystkiem

liczba Polaków w saratowskiej gubernii musiała być bardzo nieznaczną, skoro w jedynym Saratowie, gdzie była i polska misya, znajduję w dyaryuszu superyora misyi często te słowa: „dzisiaj dla braku słuchaczy nie było polskiej nauki.“ Polscy żołnierze tylko, którzy od 9 i dalej lat polskiego nie mieli księdza, cisnęli się skwapliwie do wielkanocnej spowiedzi.

Było powszechnem saratowskich mieszkańców bez różnicy wyznań życzeniem, aby Jezuici szkoły otworzyli, ale na to potrzebny był osobny instrument cesarski i nowych sprowadzićby wypadało magistrów. Odkładając więc rzecz tę na lepsze czasy, ograniczono się na uregulowaniu wiejskiej szkółki na każdej stacyi misyjnej. Z dyaryusza misyi pokazuje się, że akatoliccy pastorowie dosyć chętnie widzieli wśród siebie Jezuitów, żyli z nimi na przyjacielskiej stopie i nierzadko swoich spółwierców odsyłali z kłopotami sumienia do Jezuity. 0. Hattowski znał się nieco na medycynie, to zjednało nietylko jemu, ale i towarzyszom jego wielką wziętość, która zamieniła się w uwielbienie dla Ojców, skoro spostrzeżono, że ci zakonnicy ani za chrzty, pogrzeby, śluby, nie dopiero za msze święte lub nawet lekarstwa żadnej pieniężnej nagrody lub zapłaty nie przyjmują. Powzięli wielkie zaufanie do swych nowych księży, słuchano nietylko kazań i nauk, przyjmowano nietylko upomnienia i przestrogi, ale co ważniejsza, na prośbę Ojców zaniechano bacha-naliów kiermaszowych, które od lat wielu stały się zwyczajem niemal krajowym , a wiemy z jaką trudnością podobne zwyczaje wykorzenić się dają. Głownem staraniem misyonarzy była nauka katechizmu. Nietylko w kościołach ale i w domach odbywały się katechizacye i w tym celu rozdano w pierwszym zaraz roku 2000 katechizmów przywiezionych z Połocka. Bok nie minął, a odmieniła się postać saratowskich osad; ustały tańce, pijatyki; „szynkarze i muzykanci bardzo narzekają na nas,“ pisze jeden z misyonarzy 0. Grivel, ustały mianowicie kłótnie i przekleństwa bardzo przedtem rozpowszechnione, zapanował miły spokój i zgoda, trzeźwość i pracowitość, wyprowadzone zostało częste przystępowanie do śś. Sakramentów, nabożeństwa różańcowe, koronki i inne praktyki religijne, któremi się podtrzymuje katolickie życie ¹).

x) Diarium P. Superioris Missionum Saratoviensium S. J., quod in-cipit a d. 5 Martii 1803. Ms. Arcliiw. Jez. poi. Opis dziewięciu misyj Saratowskich (O powrocie Jezuitów. T. II, str. 225).

Missions des Jésuites en Russie. Paris 1869.

W Czerwcu 1805 zdążało przez Saratów wielu kupców Ormian z Astrachanu na jarmark do Makran (w Persyi). Zgłaszali się tłumnie do 0. Landesa, prosząc o spowiedź i pociechy religijne, a słysząc od swoich znajomych o błogich pracach nowych misyo-narzy, powróciwszy do Astrachanu zapragnęli mieć u siebie tychże Ojców. Misya jednak astrachańska odwlokła się o całe dwa lata. Dopiero w marcu 1805 na ponowne prośby Ormian astrachańskich wyprawiono 0. Wojszwiłłę dla Polaków i Eossyan i 0. Malevé, młodego, gorącego Francuza, który w przeciągu kilku tygodni wyuczył się ormiańskiego języka o tyle, że słuchał spowiedzi i kate-chizował po ormiańsku. Była to nie mała trudność do zwalczenia. Astrachańscy bowiem Ormianie pomieszani z Moskalami, Kałmu-karni, Tatarami, Indyanami, Turkami i Persami, skazili i zepsuli do tyła swój język, źe trudno było między nimi znaleść, któryby mówił czysto ormiańskim językiem, a więc na mało się przydały gramatyki i książki w tymże języku pisane. Dodano im do posług brata Rodzewicza. 0. Wojszwiłło wnet zapadł na zdrowiu, zastąpić go musiał jego francuzki towarzysz , który tymczasem i polskiej poduczył się mowy, zanim przysłano tam Litwina 0. Suryna.

nowa

Misya astrachańska złożona z pięciu księży pod przewodnictwem 0. Suryna była punktem środkowym dla misyj w głąb kraju Kałmuków i Tatarów tak, jak roku 1807 otworzona misya w Mozdoku nad rzeką Terek, w kraju kaukazkim, którą objęli 00. Wojszwiłło i Henry, stała się punktem środkowym misyi na linii Kaukazu, jak to wnet opowiemy.

Na dwa prawie lata przed misya astrachańską otworzono 1804 rnisyę w Kleinhebenthal pod Odessą, dla świeżo przybyłych kolonistów niemieckich. Udał się tam 0. Loefłer, niemałych jednak zażył kłopotów, bo i kolonia nie była urządzoną, tak że w zimie służbę Bożą odprawiać było potrzeba w jamie 10 stóp głęboko w śniegu i ziemi wykopanej, i podejmować musiał, sam w naj-większem ubóstwie, trzech Jezuitów przeznaczonych do dóbr ode-skich księcia Richelieu. Książę ten czy to przez kaprys pański, czy to że co do czasu wysłania misyonarzy nie porozumiał się dokładnie z jenerałem, potrzebnych swemu plenipotentowi nie wydał rozkazów, i owi dwaj misyonarze, jeden dla Polaków drugi dla Włochów wraz z braciszkiem znaleźli się wśród późnej jesieni bez dachu i zatrudnienia.

euro-

Misye saratowskie zostały bardzo dobrze przyjęte przez pejską publicystykę; wysławiano ludzkość Aleksandra, chwalono

ełioć nie zawsze szczere poświęcenie Jezuitów, którzy w przewidzeniu, że niebawem znacznie szersze pole działania otworzy się im na Wschodzie, uczyli się na wyścigi nietylko francuzkiego, niemieckiego i angielskiego języka, jak to ich katalogi pokazują, ale zabrali się do studyum ormiańskiej i tatarskiej mowy. Jenerał Gruber umiał wielkim swym duchem natchnąć, ożywić całe Zgromadzenie. Już kolegium petersburgskie liczyło 28 osób, a konwikt i szkoła o 6 klasach przeszło 100 uczniów różnych wyznań. Z szacunkiem i czcią dla katolickich księży, obudził się szacunek i cześć dla katolickiej religii. Przybycie w charakterze posła sardyńskiego lir. de Maistre pod koniec r. 1803 spotęgowało znacznie ten religijny zwrot umysłów stolicy. Najściślejsza przyjaźń łączyła de Mai-stre’a z jenerałem zakonu i Ojcami, mianowicie z 0. Pietroboni i 0. Rozaven. ' Urządziwszy się w Petersburgu, pospieszył 0. Gruber do Połoeka. Skoro tylko wiadomem się stało w Europie przywrócenie zakonu w Bossy i, które uważano jako zapowiedź zupełnej restytucyi zakonu, natychmiast zgłaszać się poczęli kandydaci do zakonu z Francyi, Niemiec, Holandyi i Anglii, nie mówiąc już nic o Polsce. Paccanaryści też przekonani już o nieszczerości swego fundatora, nie mogąc in gremio przejść do jezuickiego zakonu, wstępowali każdy z osobna, ale tłumnie. Taki napływ nowicyu-szów, uważano zawsze w zakonie za najpewniejszą wróżbę, że się niebawem otworzy przed nim szerokie pole apostolskiej działalności ; pilno więc było 0. Gruberowi rozszerzyć nowicyat połocki, przenosząc część onegoż do nowej rezydencyi w Diineburgu. Pierwszym rektorem tego kolegium i mistrzem zarazem nowicyuszów był 0. Rogaliński od dnia 15. Lipca 1803, a 17 młodzieńców rozpoczęło swój nowicyat, między nimi późniejszy jenerał Roothaan i późniejszy asystent prowincyj niemieckich i polskiej Jakób Pierling. Przyczyniła się do wzrostu zakonu inna jeszcze okoliczność.

Zostająca do niedawna pod panowaniem Szwecyi luterska Ryga, tak była zacietrzewioną w swym antikatolickim fanatyzmie, że do r. 1765 (w Szwecyi działo się tak aż do r. 1868) katolicy byli pozbawieni praw cywilnych, wzbronioną im b}Ta publiczna służba Boża i pobyt katolickich kapłanów tak dalece, że nawet gubernator feldmarszałek de Brown, był zmuszony oddalić od siebie swego kapelana Wessingera. Patent Katarzyny ubezpieczający wolność wyznaniom, taki miał skutek dla katolików, że wolno im było za miastem jakąś ruderę przerobić nibyto na kościół. Dopiero gdy roku 1780 cesarz Józef podróżując do Petersburga był obecnym na kato-

lickiem nabożeństwie w Rydze, zgorszony takiem upośledzeniem swego wyznania przyrzekł, że skoro przybędzie do Petersburga, postara się o wolność religijną dla wszystkich katolików. Jakoż ziścił się w słowie. R. 1782 otrzymała gmina katolicka cesarskie pozwolenie nabycia placu na kościół, a gdy nikt tego placu sprzedać nie chciał, zmuszoną była ograniczyć się na kaplicy postawionej tuż obok cytadeli na placu rządowym. Trzech Kapucynów opatrywało ich duchowne potrzeby aż do r. 1801. Po śmierci Gwardyana 0. Gindel, nasłał Siestrzeneewicz jakiegoś księdza wywłokę najgorszych obyczajów kanonika Schonaict, który złem obchodzeniem się przyprawił o śmierć nowego gwardyana 0. Kossina. Wtenczas katolicy zrobili tumult, opadli intruza w kościele, i gdyby gubernator z sotnią Kozaków nie był go uprowadził w miejsce bezpieczne, pewnie byłby ks. kanonik głową rozpustę swą nałożył. Przed^epffaè^n stosowali prośbę do cara o przysłanie poczciw^wn?stęży. woławszy 0. Grubera , ofiarował Ojcom za/ęijhl tę ^is^ę BÜ z dnia 2. Grudnia 1802. Ale Siestrzencewjr£&{ najg^^5podt^n|zas usposobiony, mszcząc swoją niełaskę u Pa|rł§,, złoj^d^hn uięazifadf acta. Rok cały oczekiwali rygscy katofić.p m^p'i^niowjO ukaz, o którego treści poufnie byli uwiadomieni. Ztjudzeni z\^ock|j;' gdy nacierać poczęli w ministerstwie, odpowiedzian^^^że^j^od dwu lat ukaz przesłano do kolegium duchownego. Siestrzeneewicz zaskoczony skargą Ryżan, udawać począł zdziwienie, że Jezuici jeszcze dotąd nie objęli tej misyi i czemprędzej dotyczący instrument przesłał jenerałowi Gruber. Wyprawiono tedy 00. Kamieńskiego i Marcinkiewicza dla Polaków, ProelTa dla Niemców. Wprowadził ich prowineyał Lustig. Było w Rydze i okolicy do 9000 katolików Niemców, Polaków i Łotyszan, ale jak łatwo można pojąć w najgrubszej nieznajomości religijnych rzeczy i zepsuciu obyczajów. Luterski magistrat nakładał na katolików wysokie ceny za ogłoszenie zapowiedzi, za to bardzo łatwo udzielał dyspens i rozwodów tak swoim jak i katolikom, którzy tak zapomnieli o moralności Chrystusowej, że domy publicznego zgorszenia, do których matki swe córki sprzedawały, utrzymywali. Możemy sobie wyobrazić, z jakiem usposobieniem przyjęto Jezuitów. Z wyjątkiem gubernatora, księcia wirtembergskiego i kilku przedniejszych rodzin, które podtrzymywały katolicyzm w tej stronie, poglądano na Ojców z niechęcią, a magistrat rygski nie mogąc stłumić dwuwiekowej tradycyjnej nienawiści ku zakonowi, przyjął ich niegrzecznie. To też pierwsze trzy lata przeszły Ojcom na bezowocnych prawie wysile-

licy wy-

przy-

zem

niach, i potrzeba było poruszyć polityczne i policyjne władze, aby tamę położyć niewierze i publicznemu zgorszeniu *).

Wszelako te wysilenia i trudy apostolstwa w Eossyi, nie zaspokajały gorących życzeń zakonu. Modlono się szczerze, zawiązano ftium foedus, pobożne stowarzyszenie w celu wymodlenia sobie u Boga zupełnego wskrzeszenia zakonu. Modlitwa przebija niebo, rodzi ufność w Bogu ale i ufność w siebiej i we własne starania i zabiegi, których też nie zaniedbali czynić Jezuici. Przekazał był testamentem któryś z biskupów włoskich, niegdyś Jezuita, swój bogaty księgozbiór białoruskim Ojcom. Odbiór tego zapisu niełatwo dał się uskutecznić listownie, korzystano tedy z tej sposobności i 0. Gruber w porozumieniu z dworem rosyjskim, wyprawił 0. Kajetana Angiolini, wrzekomo po odbiór tych książek, w gruncie zaś rzeczy aby popierać u Stolicy św. sprawę wskrzeszenia zakonu, i w tym celu nadał mu władzę jeneralnego prokuratora. 0. Angiolini podróżował w sukni jezuickiej, miał jednak zachować incognito i dlatego nie zatrzymując się nigdzie, wprost dążyć do Rzymu. Wypadało jednak zabawić w Wiedniu tyle przynajmniej, aby złożyć wizytę posłowi rosyjskiemu, hr. Razumow-skiemu. Tymczasem dowiedziawszy się o przyjeździe Jezuity cesarz Franciszek i dwaj Ferdynandowie, brat i stryj cesarski zapragnęli go mieć u siebie. Niepodobna było odmówić. W audyencyonalnym przedpokoju spotkał się 0. Angiolini z wielu znakomitościami dyplomatycznego i arystokratycznego świata, witano go, zapraszano do siebie. Potrzeba było piętnaście dni pozostać w Wiedniu. Ale też i nieprzyjaciele zakonu nie zasypiali. Jeden z prałatów rzymskich partyi hiszpańskiej, przestrzegł 0. Angiolini, aby nie ważył się pojawić w Rzymie, a przynajmniej nie w jezuickiej sukni, gdyż przezto narazi siebie i Ojca Św. na wiele nieprzyjemności. — Nie zważał 0. Angiolini na te przedstawienia. Przybywszy do Rzymu 11 lipca 1808 r., oddał się pod opiekę rossyjskiego posła, który też pomieszkanie w ambasadzie dla niego przygotował. Poseł przedstawił białoruskiego Jezuitę Ojcu Św., który z dziwną uprzejmością przyjął go, i naznaczył każdej niedzieli godzinę 10 na posłuchanie. Korzystał z tej łaskawości Piusa 0. Angiolini, i w przeciągu ośmiomiesięcznego swego pobytu w Rzymie, żadnej nie opuścił audyencyi, aby w sprawie zakonu z Ojcem Św. porozumieć się. Te względy

0 Nottes historiques sur V etablissement des Jésuites à Biga. Missions des Jésuitss en Russie 189—192.

Papieża i opieka potężnego posła, zwrócił}⁷ na Jezuitę oczy całego Rzymu. „Kardynałowie i książęta, pisał Angiolini do jenerała, i patrycyuszowskie familie chcą mnie mieć u siebie a ja nie mogę się uwolnić od formalnego oblężenia. Nim się przebudzę, wiele osób już czeka na mnie w przedpokoju, gdyż mówią, niepodobna mnie zastać we dnie, a skoro wieczorem powracam do siebie, pokój mój jeszcze pełny gości, nie licząc biletów wizytowych. Na ulicach zatrzymują mnie, całują moją suknię, wskazują na mnie palcem, jakobym przyszedł z tamtego świata“ J). Potrzeba było mieć wiele pokory, aby nie dostać zawrotu głowy wśród tylu owacyi. Jak zapowiedzią rewolucyi było zniesienie zakonu i ten anti-jezuicki fanatyzm, który się czepił głów koronowanych a w części i ludu, tak legitymizm zaznaczył swoją reakcyą uwielbieniem Jezuitów; stało się modą mówić o nich, wielbić ich. V\⁷ samem państwie papiez-kiem dwóch kardynałów i dwóch biskupów, oddało za sekretnem pozwoleniem Papieża, zarząd czterech seminaryów księży Jezuitom, których 0. Angiolini instalował. Co więcej, korzystając z sympatyi ludności, powziął ten Jezuita myśl, na miejsce srebrnej masywnej statuy św. Ignacego w kościele al Gesu, uniesionej przez Francuzów, postawić takąż samą-statuę miedzianą, pozłacaną. Mimo złych finansów w Rzymie, składki wpłynęły tak liczne, że w krótkim czasie owa statua piękniejsza od pierwszej, lubo mniej kosztowna, stanęła w al-Gesu. Sprawa jednak zupełnego przywrócenia zakonu postępowała leniwie. Włochy jęczały pod opresyą Napoleona, który mimo zawartego konkordatu, coraz twardszą Stolicy św. gotował dolę. Stosunki polityczne Zachodu, były jeszcze niepewne i chwiejne ; zresztą Pius VII chciał, aby jak monarchowie domagali się kasaty, tak też aby monarchowie sami prosili o wskrzeszenie zakonu. Z śmiercią Ferdynanda, księcia Parmy i Piacencyi 1802, księztwa te wcielone zostały do cesarstwa francuzkiego, nowy jednak rząd zostawił Jezuitów w spokoju. Teraz przychodziła kolej na królestwo Neapolu, gdzie jeszcze 1799 r. układano się z 0. Pignatelli o przywrócenie zakonu. Ferdynand IV, syn Karola III, dobroduszny, łaskawy, ale słaby monarcha, jak przedtem rządy swe złożył w ręce swej żony, Maryi Karoliny i ministra Tanucei, i pod ich wpływem w brutalny sposób wypędził Jezuitów 1770 r., a przez 30 lat prawie wyrządzał wielorakie krzywdy Kościołowi, kasując zakony i wyjmując ich z pod władzy jenerałów, dokuczając biskupom, tamując wolny

9 ßozaven, str. 138.

bieg sądów duchownych, okładając sekwestrem ich majątki —tak teraz, ulegając wpływowi Maryi-Karoliny, która nauczona rewolucyą, zwracać się poczęła do Boga i św. Stolicy i dawne swoje wybryki polityczne expiowaé postanowiła, okazał się skorym do przyjęcia w swe państwa Jezuitów, a w dodatku wrócił zabrane dobra Benedyktynom i równą okazyw¹ał życzliwość innym zakonom. — Nie uszło to uwagi 0. Angiolini. Postanowił (w styczniu 1804 r.) podążyć do Neapolu, aby kuć żelazo póki gorące. Na pożegnalnem posłuchaniu upewnił go Papież, że skoro król neapolitański wniesie do Stolicy św¹, prośbę z zachowaniem form zwyczajnych, to rzecz będzie skończona. — Przybył do Neapolu i parmeński prowincyał, 0. Pignatelli. Rozpoczęto w lutym 1804 r. układy. Ministrowie domagali się w myśl powszechnie przyjętej metody ówczesnych rządów, aby neapolitańscy Jezuici tak jak inne zakony stanowili osobną kor-poracyę, niezależną od żadnego przełożonego po za granicami państwa. — Oparł się 0. Pignatelli stanowczo, twierdząc, że jeźli ten warunek ma być położony, to ani jeden Jezuita w Neapolu nogą nie postanie, a on będzie pierwszy, który precz odjedzie. Odstąpiono więc od w¹arunku i już z początkiem marca (1804) wyprawiono owTą królewską suplikę do Ojca Św. Ale ministrowie dworów, mianowicie hiszpański, poruszyli wszystko, co jeszcze do anti-jezuickiej należało partyi. Zarzucano nieformalność supliki, wynajdowano coraz to nowe trudności, wreszcie poseł hiszpański wystosował dwie noty do Papieża. protestując przeciw przywróceniu Jezuitów w Neapolu. — Wtenczas król Ferdynand i królowa Marya Karolina, udali się listownie wprost do hiszpańskiego króla, zapytując, jakie jest jego co do tego punktu zdanie i życzenie? Odpowiedział Karol IY, że go to wcale nie obchodzi, co robią inni królowie u siebie, i w skutek tego polecił swemu posłowi w Kzymie, cofnąć owe protestujące noty ¹). — Dopiero więc 30 lipca wydał Pius VII breve per alias nostras wystosowane do 0. Grubera „jenerała kongregacyi Towarzystwa Jezusowego w¹ cesarstwie Rossyi“. Przypomniawszy dawniejsze breve (z 7 marca 1801), które przywraca zakon w Rossyi, powiada Pius: „Teraz zaś ukochany nasz syn w Chrystusie Ferdynand, król obojga Sycylii i Jerozolimy, przedstawił nam, że w tych zwłaszcza okolicznościach, uważa za bardzo użyteczną rzecz dla wychowania młodzieży i dobrych obywateli w zdrowych zasadach, ażeby podobnie jak i w cesarstwie Rossyi, tak w jego państwie taż

kongregaeya Towarzystwa Jezuzowego pod reguła św. Ignaeego zatwierdzona przez Pawła III, została ustaloną“. Przychylając się do tej prośby, rozciąga Papież breve dane dla Rossyi i na królestwo Neapolu ¹).

Trudno uwierzyć z jaką radością dwór, ludność stolicy a nade wszystko starzy ex-Jezuici przyjęli ten papiezki dokument. Lat 34 temu, nocą, pod strażą, jak zbiegów wyprowadzono neapolitań-skich Jezuitów i odstawiono do granicy — teraz przyjmowano ich w tryumfie. Gdy senat wachał się wciągnąć do rejestru owo pa-piezkie breve, tłómacząc się dawnem prawem o wypędzeniu Jezuitów, dobroduszny król wołał : „napiszcież prawo o przywróceniu Jezuitów. Nie wyjdę z tej izby dopokąd i breve przyjęte i prawo napisane nie będzie“ a w dodatku uwolnił Jezuitów na lat 20 od prawa, wzbraniającego zakonom nabywać majątki.

Z dniem 15 sierpnia weszli Jezuici w posiadanie trzech z owych siedmiu domów, które przed kasatą posiadali w Neapolu, objęli wielkie kolegium, dom professów i konwikt ²).

Nie tylko Neapol ale i 22 miast i miasteczek, dopraszało się u króla o kilku przynajmniej Jezuitów, mianowicie starożytna stolica Sycylii, Messyna ³). Królowa przedewszystkiem jakby za expiacya, że niegdyś przyczyniła się ostatecznie do przyjęcia kasacyjnego breve, okazywała się teraz prawdziwą matką dla zakonu, zwiedzała cele zakonne, kredens, garderobę, notując co gdzie brakuje i z swoich funduszów sprawiając. Więcej jak 10.000 szkudów włożyła w naprawę i przerobienie domów. — Dnia 5 stycznia 1805 r. otwarto szkoły i wnet ty siąckil kaset uczniów w nich liczono, tak że w klasach niższych urządzone być musiały trzy a nawet cztery paralelne, a jeszcze blisko 150 uczniom dla braku miejsca odmówiono przyjęcia.

Było w samem neapolitańskiem 168 ex-Jezuitów, prawie każdy więcej jak 60 lat licząc wieku. 0. Angiolini zapytał ich, azali po ogłoszeniu restytucyjnego breve, gotowi są wrócić do zakonu? — Tylko trzech dla zbyt podeszłego wieku i chorób odmówiło. Ale zato z całych Włoch zgłaszali się tłumnie ex-Jezuici. Liczba wszystkich dochodziła do 300, między tymi trzech biskupów. Z tej przyczyny markiz Tanucci (syn ministra) dał się słyszeć: „nic dziwnego że wielu wstępuje do zakonu, aby potem zostać biskupami, ale to rzecz wcale niesłyszana, aby biskupi porzucali swe biskupstwa i zostawali Jezuitami“ ¹).

Z onych trzech biskupów, tylko biskup Avogardo ujrzał się u celu swoich życzeń, ale poruszyć trzeba było wszystko, udać się aż do potężnej protekcyi obojga królestwa Neapolu, aby u Papieża i cesarza Franciszka, któremu podlegała Werona, uzyskać pozwolenie. Byłto rzeczywiście budujący, rozrzewniaj [cy przykład, widzieć 601etnich starców, którzy przez lat 30 nawykli do wygody i nieraz wysokie piastowali w Kościele godności, zginających swe karki pod jarzmo zakonnej reguły, poświęcając się pięć lub szesć godzin dziennie żmudnej, mozolnej pracy nauczania pierwszych początków łaciń-

*) Niepodobna mi nie podać tu wyjątku z listów dwu ex-Jezuitów : Avogardo, biskupa Werony i ex-Jezuity Pellegrino, biskupa z Montepeliano, do O. Angiolini, wpraszająeyeh się napowrót do zakonu. Listy te świadczą, jak głęboko zakorzenioną była w ex-Jezuitach miłość zakonnego powołania, co znów najpewniejszym jest dowodem nieskazitelności zakonu w chwili kasaty. Biskup Avogardo pisze: „Z tą samą, owszem z większą gotowością, jak po raz pierwszy wstąpiłem do zakonu, powrócę na łono mojej matki. Miotła i krąg drewniany do obnoszenia potraw, milszy mi będzie jak pastorał. Z całem wylaniem serca mego żebrzę, nie odmawiaj mi W. T. kącika w zakonie... ani tern się uwodzę, żebym był pożyteczniejszy zakonowi na biskupstwie, obrałem raczej być wzgardzony w domu Boga mego.“ Biskup zaś Pellegrino pisze:

„Pragnienie moje, abym został Jezuitą, poczęło się z niemowlęctwem mojem, trwało całych lat 43 mego życia, nie ustało nawet podczas samego aktu konsąkracyjnego na biskupią godność. Powiem więcej, godność ta spotęgowała we mnie to pragnienie, w miarę, jak z dniem każdym przekonuję się, z iloma ona dla mej duszy połączona niebezpieczeństwami. Bądźcobądź, postanowiłem pójść za onem mojem dawnem natchnieniem i dni moje zakończyć in Societate Jesu. Na mało, na bardzo mało się wam przydam, ale w domu św. Ignacego mieszkań wiele i t. d. (Archiw. Jez. poi.)

skiego języka. Roztropność jednak nakazywała opatrzyć im młodych, świeżych pomocników. W tym celu przeniesiono nowicyat z Co-lorno do Neapolu, urządzono studya, a niebawem liczba młodych zakonników doszła do 40, zwłaszcza że wielu świeckich księży i kilku Paccanarystów, prosiło o przyjęcie do zakonu. — Objęto więc niebawem kolegium i szkoły w Palermo ¹). Wysłano po kilku księży na rezydencyą do Messyny i innych miast, stosownie do listy podanej przez króla. — Równocześnie oddano się według dawnego zwyczaju, posługom po szpitalach i więzieniach, a jeszcze było wielu, którzy z uwielbieniem przypominali sobie podobne poświęcenie dawnych Jezuitów. Rozpoczęto misye w Caserto, Averso, Salerno, dawano ćwiczenia duchowne różnym klasom i warstwom ludu, słowem w przeciągu jednego roku rozwinął w neapolitańskiem, dopiero co wskrzeszony zakon dawną wszechstronną działalność. Nie potrzebuję wspominać, że partya wywrotu, zwolennicy wolte-rowskich doktryn i lóż masońskich, uważali Jezuitów¹ jako sojuszników tyranii, jako wrogów wolności, a ponieważ z małemi wyjątkami w tymże rewolucyjnym kierunku i duchu zajmowano się u îas i zagranicą badaniem i pisaniem historyi, niedziwna, że stało się niemal dogmatem ogólnym, uważać zakon za naturalnego sprzymierzeńca despotyzmu i reakcyi. Dzisiaj, kiedy widzimy owe szumne a piękne na pozór teorye, doprowadzone do absurdum, kiedy w imię ich komuna paliła Paryż, Bismark gnębi 13 milionową ludność katolicką, Szwajcarya wypędza biskupów i księży, w Austryi dyktują polityczne prawa na duchowne osoby i majątki—dzisiaj otworzyćby się powinny już oczy, że Jezuici stając w obronie poszanowania władzy, porządku i moralności, nie byli wrogimi ludom i narodowościom, tem bardziej, że nie sami królowie wprowadzali ich do swych dawnych siedzib, nie miasta nawet w ich położone państwie, ale inne miasta rządzące się niemal samowolnie, jak miasta Toskany i Romanii i niektóre kantony wolnej Szwajcaryi, zgłaszały się do jeneralnego prokuratora zakonu z gotowością przyjęcia synów Lojoli w swe mury.

*) Przybywających na królewskiej fregacie 34 Jezuitów przyjmował wicekról, ten sam, który 38 lat temu jako kapitan okrętowy deportował sycylijskich Ojców na brzegi Papieskiego Państwa. W dzień św. Franciszka Ksawerego objęli Ojcowie z podobną pompą jak w Neapolu, swój wielki kościół w posiadanie, przygotowawszy pierw przez ośmiodniowe nauki ludność do tej uroczystości. Bozaven. Ms. in fol. str. 169.

W pierwszych dniach marca, Aleksander polecił 0. Gruberowi, aby jak najprędzej wyprawił kosztem casarskim trzech Jezuitów, Polaka, Niemca i Włocha do Chin. — Przywoływał ich tam jeden z ostatnich ex-Jezuitów pekińskich 0. Aloizy Peyrot, listem pisanym jeszcze w wrześniu 1802. Aleksander nie tyle może dla religijnych pobudek, ile z tych samych politycznych względów z jakich jego babka, popierał apostolskie usiłowania Jezuitów w Chinach i podniósł zaniechaną na chwilę myśl misyi chińskiej. 0. Gruber wyznaczył biegłych w matematyce misyonarzy 00. Korsaka i Grassi i brata Sturmera ; przez Danią zdążali do Portugalii, zabawili czas jakiś w Koimbrze. Tam doszły ich rozkazy, aby udali się do Anglii. 0. Korsak pozostał czas jakiś w Londynie, Grassi popłynął do Północnej Ameryki, brat Sturmer powrócił do Petersburga, a niebawem wystąpił z zakonu. Wyprawienie misyonarzy do Chin było ostatniem dziełem 0. Grubera, cierpiącego już od roku (podobnie jak ś. p. 0. Kareu) na astmę, a następująca okoliczność przyspieszyła jego zejście. Dnia 25 marca ledwo usnął jenerał, gdy dym i swąd nieznośny, tamując już i tak uciążliwy oddech, zbudził go i przestraszył zarazem. 0. Gruber bowiem obojętny na wszystkie burze elementów, i zachowujący zimną krew nawet wśród największego niebezpieczeństwa, lękał się jakby instyktowo pożaru. — Zerwał się więc z łóżka, zarzucił suknię i wybiegł do przedpokoju, w którym nocował jego służący. Młody ten strudzony dzienną pracą człowiek, spał jak zabity, podczas gdy koło niego i pod nim wszystko się tliło, zajęte od niezgaszonej, dopalającej się świecy. Ledwo się dobudził starzec nieostrożnego chłopca, zwołał domowników i trwożliwy jak był na tym punkcie, chciał mimo próśb [Ojców być obecnym aż do zupełnego ugaszenia pożaru, co prawie do pierwszej w noc się przeciągnęło. Powrócił do pokoju, ale już tak osłabiony

Jenerał Gruber uwiadomiony o każdym szczególe tak pomyślnego zwrotu umysłów na Zachodzie, postanowił odwiedzić w lecie 1805 r. świeżo ufundowane domy zakonu, ucieszyć swą obecnością zakonną bracią, wzmocnić i utwierdzić to, co utwierdzenia potrzebowało, podziękować osobiście Ojcu Sw. za tyle dowodów życzliwości, kołatać nareszcie o zupełne przywrócenie zakonu. Już pisano z Białej Busi listy o tej jenerała podróży, już sobie ją we Włoszech jako dobrą nowinę z ust do ust podawano, gdy w tem nagle, nieprzewidzianie gruchnęła wieść, że z dnia 25 na 26 marca 1805 r., jenerał zakonu umarł w Petersburgu. — Niestety wieść ta była prawdziwą.

owem wstrząśnieniem przestrachu i z taką trudnością dobywający oddechu, że sekretarz jego 0. Tadeusz Brzozowski, postrzegłszy na nim bladość śmierci, natychmiast posłał po lekarza. Nim ten nadbiegł, jenerał ledwo słyszalnym głosem rzekł do sekretarza: „dajcie mi ostatnie rozgrzeszenie, ja umieram“, i wnet najprzytomniejszy sobie oddał ducha Bogu. Dzwonek wzywający zakonną bracią do modlitwy, oznajmił zarazem śmierć jenerała. — Trudno opisać żal i konsternacyę petersburgskich Ojców, żal wszystkich w miarę jak się o tym zgonie dowiadywali, gdyż mimo cierpień piersiowych i lat 62 wieku 0. Gruber, podtrzymując energią ducha wątłe siły ciała, obiecywał jeszcze długie życie. „Jeżeli strapieni bracia, mówi naoczny świadek wypadku, mogli mieć jaką ludzką pociechę w swem nieszczęściu, to było nią to, że w tej ich boleści brał udział prawie cały Petersburg, a przynajmniej co tylko w niem było znakomitszego. Wtenczas dopiero dowiedziano się, jak wielu i jakich miał ś. p. jenerał przyjaciół. Jeden z majętnych kupców petersburgskich (Pierling) chciał mu sprawić nader kosztowną trumnę, dogadzając w tern raczej swemu uczuciu jak zakonnej skromności. — Podczas żałobnego nabożeństwa napływ arystokracyi do katolickiego kościoła był tak wielki, że księża z trudnością przecisnąć się mogli do ołtarza ze mszą św. i potrzeba było zamknąć drzwi przed młodzieżą szkolną ¹). Nabalsamowane ciało przewieziono za pozwoleniem cąr-skiem do Połocka. Mianowany przez zgasłego jenerała wikaryuszem jeneralnym 0. Lustyg, ulegając prośbom zakonnej braci i okolicznej szlachty, wyprawił powtórne egzekwie. Przyjmował zwłoki ćwierć mili przed miastem biskup Odyniec z wszystkiem duchowieństwem i nieprzejrzanem tłumem ludu, a nawet żydzi postępowali w tym żałobnym orszaku. Zakon stracił w osobie 0. Grubera nie tylko troskliwego ojca, ale i przezornego wodza. W listach przyjaciela jego od serca, hr. de Maistre’a, spotykam się z zdaniem, że wypędzenie Jezuitów z Petersburga nie nastąpiłoby wcale, gdyby u steru zakonu stał mąż „z głowią takiego Grubera albo Aquaviva“ ⁴ 5).

Potrzeba było zebrać nową kongregacyę. Dla uzyskania rządowego pozwolenia 0. Lustyg udał się do Petersburga. Nasuwała

się jeszcze nowa nie mała trudność. Zakon istniał już po zagranicami Rossyi, w wyborze jenerała udział brać powinni profesi całego zakonu przez swoich delegatów. Ale pomijając już odległość miejsc i przestrzeni i uciążliwość podróży, jak oderwać włoskich Jezuitów od ich prac i zajęć na czas dwumiesięczny, kim ich zastąpić, czy w końcu rządy nie zechcą robić trudności w udzieleniu paszportów ? Po chwili rozwagi zaproponował 0. Lustyg włoskim braciom, aby wydelegowali od siebie trzech z bawiących na Białej Busi Włochów Jezuitów, którzy świadomi zwyczajów i potrzeb włoskiej prowincyi, mogą ich wybornie zastąpić na kongregacyi. Dopiero w maju wzięto ten projekt w Neapolu i Palermo pod rozwagę, naradzano się snąć długo, skoro dopiero w sierpniu dano odpowiedź, przeznaczając za delegata włoskich Jezuitów Józefa An-giolini. Tymczasem 0. Lustyg krzątał się w stolicy carstwa o uzyskanie ukazu na otwarcie kongregacyi. Przywrócenie Jezuitów w Neapolu zmieniało nieco stan zakonu na Białej Rusi, niechętny mu zawsze Siestrzencewicz jął dowodzić, że nawiązanie stosunków przez białoruskich Jezuitów z cudzoziemcami może się stać niebezpieczne dla Bossyi. Duchowne kolegium, którem trząsł napo-wrót niecny wychrzta Sierpiński i ex-mnich Stankiewicz ¹), umiało tyle wyszukać trudności, że 0. Lustyg trzy całe miesiące deptać musiał po kancelaryach i subseliach ministra Łopuchina i ministra obcych wyznań Golicyna, tudzież pukać do pokoi przychylnych zakonowi senatorów, jak hr. Iliński, aby potrzebny uzyskać ukaz. — Aleksander wyznaczył komisyę trzech na zbadanie tej sprawy. Nareszcie dnia 13 czerwca prezes komisyi Łopuehin przedłożył carowi potrójne zdanie owych komisarzów. Car odczytał kilkakrotnie prośbę Jezuitów, czytał potem relacye komisyi i zawahał się na chwilę. Wtenczas Łopuehin, pomny snąć przyjaźni i zażyłości z O. Gru-

*) Pius YI1 wysłał do Petersburga z wiosną 1804 legata Areza, arcybiskupa Seleueyi, w celu zawarcia konkordatu. Nie było to na rękę Siestrzenee-wiczowi, który miał ochotę zostać papieżem w Rossyi; korzystając z trudności, jakie stawiał rząd carski legatowi, oraz wykazując niesłuszność, aby car Rosyi układał się z Papieżem, którego państwo jęczy pod obuchem Francyi, dokazał tyle, że legat po trzech miesiącach opuścił Petersburg, z kancclaryi zaś carskiej wyszedł ukaz, wzbraniający wszelkiej komunikacyi z Rzymem, a podający sprawy Kościoła pod rząd metropolity. Niedosyć tego, minister spraw zagranicznych książę Czartoryski osobnym listem polecił metropolicie, aby używał przywilejów danych sobie od Piusa YI. — W takim składzie rzeczy metropolita był formi-dabilis niebezpiecznym przeciwnikiem zakonu, a kolegium duchowne uległo jego samowoli i tyranii. (Szantyr 1. 232. 239.) berem, wtrącił uwagę, że niewypada odmówić pozwolenia, które już czterykroć dane było, a do którego mają Jezuici prawo na mocy papiezkiego breve, przyjętego przez Aleksandra. Ten argument skutkował. Car wziąwszy trzecią relacyę, zmazał na niej własnoręcznie wyraz „vice-jenerał“ i nakreślił słowa „jenerał zakonu z zupełną władzą jaką mu nadaje ten tytuł“ i po tej poprawce podpisał ukaz ¹).

Uszczęśliwiony wikaryusz jeneralny powrócił do Połocka, a gdy i od Włochów otrzymano odpowiedź, zwołał na dzień 27. Sierpnia 1805 r. kongregacyę jeneralną 5tą połocka, a 24. z porządku.

Po odprawieniu żałobnego nabożeństwa za duszę zmarłego jenerała, odbył się 2. Września sam akt elekcyjny. Po trzeciem dopiero skrutynium wybór padł na 0. Tadeusza Brzozowskiego i wnet 0. Lustyg sporządził instrument elekcyjny, przystąpiono do ucałowania ręki elekta i odśpiewano Te Deum -).

*) Uporawszy się z tą trudnością, ponieważ jeszcze nie nadeszła odpowiedź Włochów, zabrał się 0. Lustyg do urządzenia misyi na wyspach Archipelagu Fine i Sira. Domarzali się na tej pracy starzy ex-Jezuici i wyciągali omdlałe ręce do dawnej swej braci w Rossyi. — Wicejenerał tedy wysłał dwu misyonarzy-Jezuitów: Włocha Yenturi i Flamandezyka Malèvé, którzy już w lipcu 1805 r. stanęli w Konstantynopolu.

²) Miano jeszcze pięć posiedzeń, na których obrano asystentów zakonu: 00. Lustyga, Desperama, Wicherta i Höchbiiehlera, jako zaś sekretarza zakonu przyjął do boku swego jenerał 0. Józefa Koryckiego; odczytano listy do rządzącego senatu, do kolegium duchownego, dalej list nowego jenerała do Piusa VII do króla i królowej obojga Sycylii, którym równie jak Papieżowi, jako wielkim dobrodziejom zakonu ofiarowano sufragia tj. 2000 mszy św. i tyleż komunii i koronek. Dnia 7 września rozwiązano kongregacyę, która wydała pięć kanonów mniejszej wagi. Między temi kanonami 3 i 4 poleca, aby w litanii do Wszystkich Świętych umieszczono trzech japońskich męczenników, również jak imiona SŚ. Joachima i Anny jako patronów prowincyi (a więc tylko dla Polski i Rossyi). W wigiljach zaś świąt N. P. Maryi, aby przed litanią do W W. ŚŚ. odmawiano litanię loretańską.

Ważniejsze dla historyi są tak zwane detrimenta w liczbie 42. Pokazuje się z nich, że dla nawału zajęć i otwartych w tak krótkim czasie tylu misyj, nie zdołano wykonać rzeczy poleconych od przeszłej kongregacyi, a mianowicie nie rozdzielano jeszcze urzędów asystenta od rektorstwa, nie dokonano reformy naukowej, nie zaspokojono słusznych skarg na niedostateczny system w szkołach, i na brak uzdolnionych nauczycieli. Punkt 20 i 21 zaleca rozszerzenie filozoficznego i matematycznego kursu do lat trzech i pilniejsze studyum wymowy. Punkt 5 wzywa przełożonych do obmyślenia środków w celu uformowania dobrych kaznodziei. Słowem kongregacya nie taiła przed sobą braków i niedostatków, zobaczymy, jak je usunął 0. Brzozowski. Ciekawy jest punkt 33. polecający, aby na przyszłość przy pogrzebie jenerała unikano „świeckiej wy-

Nowo obrany jenerał Tadeusz Brzozowski miał wszystkie zalety i wady polskiego charakteru. Szlachetny, przystępny dla każdego, wyrozumiały i pobłażliwy nawet, umiał obok prostoty i łagodności zachować godność i pewną wspaniałość w postępowaniu. Zakonnik szczerze pobożny, pracował niezmordowanie nad ujęciem w karby każdego zwolnienia od zakonnej reguły, bolał nad każdem uchybieniem. W listach jego, które zawsze własną ręką pisał, (mam ich pod ręką blisko 300 w oryginale), o nic tak podwładnych sobie przełożonych nie upomina i nie prosi, jak aby czuwali nad utrzymaniem ducha zakonnego; w każdej ważniejszej sprawie odpowiadał stałą formułą : „tak wszystko należy urządzić, jak tego rozsądek, instytut, dobro zakonu i chwała Boża wymaga.“ Kiedy mu prowincyał Landes doniósł o niesforności kilku młodych kleryków w kolegium orszańskiem, odpisał jenerał „Exanimaius sum litteris R. V. ex die 24. Octobrd odszedłem od przytomności, przeczytawszy list W. T. Drogi mój Ojcze, dla boleści serca, że takie rzeczy dzieją się w domu Bożym, napisać tego listu nie jestem w stanie. Jam wylany na wasze usługi, gotów na wszystko, użyjcie mnie jak chcecie, postawię się murem za dom Izraela (zakonu), bądźmy mniej liczni ale bądźmy lepsi według prawa Bożego i Jezusowego i serca“ *). Nie można tych listów czytać bez rozrzewnienia, bez czci niemal religijnej dla ich autora. Równie wielkie staranie jego było o podniesienie nauk i zastosowanie talentów młodzieży zakonnej do właściwego przedmiotu. Urządzono kurs matematyki wyższej, jenerał dopraszał się u prowincyała i rektorów, aby wskazywali talenta lepsze, sposobne do tych nauk, nalegał aby pilnowali profesorów wymowy i studyów klasycznych, przywrócił dawne dysputy czyli ćwiczenia teologiczne, dowiedziawszy się o pilności którego z profesorów lub z uczniów, dziękował im za to, winszował z pomyślnie odbytego egzaminu. — Spotykam często w jego listach słowa: „N. N. ma talent do wymowy, do fizyki i t. d. zostawcież mu czasu do pracy nad tym przedmiotem.“ Już na dwa lata pierwej przeznaczał uzdolnione osoby na profesorów tego lub owego przedmiotu, uwiadamiał ich o tern i prosił, aby się dobrze przygotowali. W podobny sposób troskliwy był o uformowanie wy-

stawności“ splendor et saecularis ąuaedam pompa. Acta Congregationis Generalis XXIV Polocensis V. Acta Particularia ejusdem cong. Archiw. Jez. pol. Ms. in fol. str. 14. Patrz: Institutum Soc.Jesu. Romaol869. T. I. str. 431 l) List z 5 listopada 1809 r.

inownych kaznodziei i wprawnych misyonarzy. Jest w tych listach jenerała rozlana nie ojcowska, ale macierzyńska raczej troskliwość i miłość. Z takiemi przymiotami jenerał mógł sterować nawą zakonu bezpiecznie, ale wśród spokojniejszego morza, jak były stosunki stolicy carstwa, mianowicie po 1814 r. Niedostawało 0. Brzozowskiemu dwu zalet w tak wysokim stopniu, w jakim je miał jego poprzednik. O. Gruber imponował petersburgskiemu światu rozległością erudycyi i głębokością matematycznych i fizycznych nauk, które wówczas u wszystkich, u Rosyan mianowicie mir wielki znajdowały. Dał on się z tej strony poznać stolicy jeszcze 1798 r. fama uczonego a z nią wpływ i potęga pozostała mu na zawsze ; tego uroku i blasku uczonośei nie dostawało 0. Brzozowskiemu.

I)o tego 0. Gruber połączyć umiał wybornie gołębiczą prostotę z wężową roztropnością. Przenikliwy i przezorny umiał odgadnąć, z której strony grozi niebezpieczeństwo, i obrać doraźne a zawsze niezawodne środki odwrócenia złego ; tego przymiotu odmówił Bóg naturze polskiej hojnie zresztą uposażonej. Jak długo więc uwaga nieprzyjaciół zakonu zwróconą była na walkę, która wstrząsając Europą, nie dawała pola i czasu do intryg i zabiegów nad ruiną zakonu, tak długo rządy 0. Brzozowskiego były pomyślne dla zgromadzenia, któremu przewodniczył, umiał się utrzymać na wysokości stanowiska, na jakiem 0. Gruber postawił jenerałów zakonu w obec carskiego dworu i rosyjskiej arystokracyi. Skoro jednak    ;*

z kongresem wiedeńskim i upadkiem Napoleona przehuczała wojenna burza, a nieprzyjaciele zakonu zaalarmowani bullą Sollicitudo ecclesiarium, przywracającą ten zakon na całym świecie, podali sobie ręce do sekretnej i jawnej przeciw niemu akcyi, wtenczas talent 0. Brzozowskiego okazał się niedostatecznym. To też rok 1814 stanowi epokę w jego jeneralstwie, jest on kulminacyjnym punktem pomyślności zakonu, jakiej od lat 40 Jezuici, a z nimi świat wierzący katolicki sobie życzyli, ale jest też zarazem punktem wyjścia na ruinę zakonu, w Rossyi przynajmniej. Z drugiej zaś strony trudno tu nie dojrzyć opatrznościowego palca Bożego. Któż może upewnić, czy wężowa roztropność 0. Grubera odwróciłaby cios wymierzony na zakon r. 1816 i 1820? Białoruscy Ojcowie po wypędzeniu już z Rossyi powtarzali sobie: ,.Rossya była dla nas arką Noego wśród powszechnego potopu kasaty, skoro wody opadły, a zakon po świecie całym mógł się rozprzestrzenić, Bóg kazał opuścić arkę, zakon wydalony został z Rossyi, zniesionem przezto zostało i to indccorum, ta niestosowność rażąca wielu, że kato*

lickim zakonem opiekowała się schyzmatycka potencya.“ Tym ascetycznym nieco uwagom historya nie może odmówić słuszności, bo uznać musi wyższe władztwo nad światem, jak działa, bagnety i ludzkie rachuby.

Przystąpmy już do dziejów zakonu pod nowym jego jenerałem, są one ściśle złączone z politycznemi wypadkami Europy, przywiązane niejako do osoby Napoleona. Przyjęciem tytułu cesarza Francuzów i koronacyą swoją na włoskiego króla w Medyolanie (w maju 1804) dopełnił Napoleon miary swej ambicyi, stanął u szczytu potęgi groźnej dla reszty państw Europy. Natychmiast zawiązała się nowa przeciw niemu koalicya Anglii, Moskwy i Niemiec pod carem Aleksandrem. W pięć niespełna miesięcy potem stanęła wieczysta przyjaźń cara z królem pruskim, stypulowana na grobie Fryderyka Wielkiego w Poczdamie. Ponieważ mimo przyobiecanej neutralności król Neapolu przystąpił do tej nowej koalicyi, to jego pierwszego dosięgła zemsta francuzkiego cesarza. Złożony z tronu, na którym zasiadł brat cesarski Józef Bonaparte, uciekać musiał z rodziną swoją do Palermo i dopiero po latach 10 odzyskał koronę. Rząd francuzki rozwiązał domy neapolitańskich Jezuitów, a to na wyraźny rozkaz Napoleona, który nie chciał, „aby w państwie jego brata znajdowali się zakonnicy, którzy istnieją tylko w Rossyi i Neapolu, w państwach, z któremi on wojuje.“ Rozkazy były stanowcze, wykonać je należało w 24 godzinach. Prowincyał 0. Pignatelli udał się do ministra Saliceti, pytając o powód tak doraźnej egzekucyi. Zakłopotany minister upewnił Jezuitę, że rozkazy te nadeszły z Paryża, że ani on ani neapolitański rząd żadnej winy nie znaleźli w zakonie, a jako dowód prawdziwości swej mowy, przedłużył termin wyjazdu do czterech dni, 0. Pignatellego zaś prosił, aby pozostał w kraju. Jak tylko wychodzimy ztąd, odparł prowincyał, nienapiętnowani żadną winą lub zbrodnią, to nam wyrok wygnania ani uciążliwy, ani przykry, rozkazy cesarza będą spełnione, a ja pierwszy dam przykład.“ Pius VII przyjął wygnańców do swego państwa, które niebawem wydane być miało na łup Francuzom. Blisko 70 Jezuitów zamieszkało w kolegium rzym-skiem, w świeckiej jednak sukni zachowując największe incognito. Ale ukryć się to nie mogło, ani też nie miał ochoty Papież wypierać się opieki danej wygnańcom. Ministrowie dworów, mianowicie hiszpański, zadzwonili na alarm. Gdy wręczone kardynałowi Consalvi noty nie skutkowały, stawili się ministrowie in corpore przed Papieżem. Pius okazał zdziwienie nad postępowanięm dy-

piernatów, tak przeciwnem poczuciu sprawiedliwości, a tak uwła-czającem jego godności. „Wypędzając, mówił, dano im paszporty do kościelnego państwa, a gdy tam przyszli, domagają się, abyśmy zamknęli przed nimi granice państwa. Ozy to nie jawna sprzeczność i naigrawanie się, krzywdzące nietylko tych zakonników, ale i nas?... Nie żądają oni od nas ani dygnitarstw, ani dochodów, proszą tylko o schronienie, aby przecie żyć mogli ; godziż nam się odmówić chrześcijanom, kapłanom, zakonnikom tego, czegobyśmy nie mogli odmówić cudzoziemcom i barbarzyńcom? Zawsze to tak było, że prześladowane dzieci Kościoła chroniły się pod skrzydła Rzymu ; w osobie rzymskich Papieży znajdywały pomoc i opiekę. Uczynił to Klemens XIII przyjmując wygnanych Jezuitów z Portugalii i Hiszpanii. Za tym przykładem naszych poprzedników i my pójdziemy, nie odziedziczyliśmy bowiem po nich tylko św. Stolicę, ale także ich cnoty“ *).

Niebawem biskup Lambruschini, późniejszy Leon XII, zawezwał Jezuitów do swego Orvietto, oddał im szkoły i seminaryum, za jego przykładem poszli biskupi Romanii. W przeciągu czterech miesięcy neapolitańscy Jezuici urządzili się w osobną prowincyę, otworzyli kolegia i szkoły w Tivoli, Amelia, Sere, Agnani, rezy-dencye w Marino i Palestrina. W samym Rzymie, aby nie drażnić dyplomatów, pozostało ledwo kilku starszych Ojców, i ci także przenieśli się z kolegium rzymskiego do szpitala św. Panfcaleona, położonego na esquüinum, objęli kościółek „N. P. dobrej rady“ i ztamtąd robili wycieczki misyjne po Rzymie i okolicznych miasteczkach. Jenerał Brzozowski oddzielił 1807 r. sycylijskich Jezuitów, zostających pod opieką wygnanego z Neapolu Ferdynanda i utworzył z nich osobną prowincyę. Gdy roku 1809 Napoleon, mszcząc się za to, że św. Stolica nie dała się wciągnąć w rydwan jego polityki, zająć kazał Państwo Kościelne, Jezuici potrafili, dzięki zapobiegliwości 0. Pignatelli, pozostać przy swoich kolegiach, utrzymali się nawet w Rzymie, mimo to że Papież został uwięziony, kardynałowie i zakonnicy rozpędzeni; tylko kilku młodych Hiszpanów i Neapolitańczyków, których zmuszano do zaprzysiężenia wierności Napoleonowi, schroniło się u rodzin prywatnych. Po śmierci O. Pignatelli r. 1811 mianowany został prowincyałem włoskim 0. Panizzoni. W Sycylii, w której już, jak wspomnieliśmy, jenerał Brzozowski osobną utworzył prowincyę, rozszerzyli się Jezuici pod

J) Vie du V. S. de Dieu Père Joseph Pignatelli. Str. 331.

opieką wygnanego z Neapolu króla Ferdynanda, ale wyspa ta zostawała pod wpływem Anglii. Królowa Marya Karolina, która po dawnemu rządzić chciała krajem, poróżniła się z Anglikami. Nie nie pomogło, że stary Ferdynand abdykował na rzecz syna, bo i ten powodował się we wszystkiem radami matki, a gdy i wierny niegdyś minister Aeton przerzucił się na stronę Anglii, królowa zmuszoną była opuścić wraz z synem Sycylię i udała się w podróż na Wschód. Koku 1813 znajduję ją w Odessie, przyjmującą u siebie 00. D’Everlange Yitry i Molinari, którym odjeżdżając 200 dukatów jałmużny zostawiła ¹).

Tak stały rzeczy zakonu we Włoszech. W Rossyi wojny napoleońskie nie przeszkodziły jego rozwojowi. Po bitwie pod Austerlitz 2. grudnia 1805, w której samej Moskwy do 40.000 zginęło i utworzeniu pokojem presburgskim związku rzeszy reńskiej (12. lipca 1806), zwrócił się Napoleon na Prusy i Moskwę ; monarchię pruską wywrócił w 14 dniach, a w Berlinie przyjmował z końcem listopada 1806 r. deputacyę Działyńskiego od Wielkopolan, podczas gdy wódz jego Murat zajmował Warszawę. Cała Wielkopolska stanęła pod bronią. Kuch ten rycersko-patryotyczny udzielić się mógł z łatwością sąsiednim polskim prowincyom pod berłem Rossyi. Gdy w dodatku pobito Moskali pod Pułtuskiem i Gołyminem 26. grudnia

1806    r., a Francuzi zabierali się na zimowanie w Warszawie, car Aleksander mógł być słusznie zatrwożony o spokój i wierność swych poddanych. Wbrew więc swemu liberalizmowi wydał w styczniu

1807    r. najsurowsze rozkazy, aby wszyscy w całem imperyum cudzoziemcy złożyli nietylko przysięgę wierności carowi, że w chwili najścia Francuzów wspierać ich nie będą, ale nadto, że przez czas trwania tej wojny, powstrzymają się od wszelkich korespondencyj z zajętemi przez nieprz}^jaciela krajami. W kolegium połockiem, w którym najwięcej liczono cudzoziemców, wykonano przysięgę 7. stycznia, nawet misyonarze Saratowa, Odessy i Mozdoku dopełnić musieli tej formalności. Tymczasem Napoleon rozpoczął już w Lutym 1807 wojenną akcyę. Po stanowczej bitwie pod Friedland (14 czerwca) i drobniejszych potyczkach, przyczem moskiewski wódz Beningsen utracił 60.000 ludzi i 120 dział, nastąpiło zawieszenie broni, a niebawem traktat w Tylży (7 i 9 lipca), utwarzający księstwo warszawskie, w kilka zaś tygodni potem odbył się zjazd erfurtski,

a) List Superyora odeskiej missyi O. Vitry do prowincyała białoruskiego, datowany 13 grudnia 1813 r. Archiw. Jez. poi.

umacniający przyjaźń dwu tych mocarzy. Nie wiem już z jakiej przyczyny, ale snąć w przewidzeniu, że pokój nie będzie trwały, koncentrowano znaczne siły wojenne w obozie pod Połockiem. Zjechał na rewje car Aleksander 3 października. Wyprzedził go o dni kilka jenerał Gorczaków i w pełnej gali, poobwieszany 10 orderami, odwiedził jezuickie kolegium, zamawiając dla cara obiad na czas jego w obozie pobytu. Car bawił ledwo godzin 30 w Po-łocku, odwiedził po dwakroć kościół i kolegium, obiad dla siebie i jenerałów kazał przynieść do pałacu gubernatora, w którym stanął kwaterą, u rektora przyjął tylko drugie śniadanie ¹). Nastąpiło lat cztery spokojnych dla Europy i Eossyi, wśród których Napoleon ujarzmiwszy zachodnią i środkową Europę, gotował się do zawojowania państwa cara Północy.

Los tej wyprawy decydował o przyszłości Polaków. Dzisiaj już nikomu nie tajno, źe Napoleon nieszczerze postępował z Polakami, że w chwilach najwyższego patryot}⁷zmu rzucał im niepewne obietnice, a nawet słowa pogardy, że Księztwo Warszawskie stworzył dla siebie jako oazę wśród Europy, w której nie miał szcze • rych sprzymierzeńców, jako punkt oparcia w przyszłej wojnie moskiewskiej, że w końcu ta dwulicowość względem Polaków, stała się jedną z przyczyn jego ruiny. Już od r. 1807 do 1810 stękano pod jego samowolą i bezwzględnością, z jaką w imieniu jego występował francuzki komendant Saurer, strzegący narodu od „niebezpiecznych marzeń“, a tylko nadzieja, że za tak drogą cenę okupi się wolność ojczyzny, powstrzymywała od sarkań i głośnych narzekań. Tracono więc ufność w dobrą wiarę Napoleona; kiedy ten z półmilionową armią wyruszał na Moskwę, to sejm nadzwyczajny wyznacza radę generalną w celu „żywienia gorączki“, bo zapału już nie było. W nagrodę ofiar przez lat prawie 15 dla Francyi ponoszonych, ofiar z krwi najdzielniejszych synów Polski i majątku szlachty i ludu, usłyszał naród przez usta Wybickiego, sztywną, obrażającą odpowiedź Napoleona: „zobaczę czy Polacy są godni być narodem; zróbcie powstanie na Litwie i w zabranych krajach a potem zobaczymy“.

Cóż dziwnego, że mimo 80,000 armii polskiej, która podzielona wlokła się za korpusami francuzkich marszałków, nie było ani na Litwie, ani w zabranych krajach żadnej na korzyść Napoleona dywersyi? — W zakonnych archiwach nie znajduję żadnej

*) Rist. Collegii Poloc 1807. Ms. in fol. Arcliiw. Jez. poi.

wzmianki, jakie było usposobienie Jezuitów względem szczęśliwego zdobywcy. — Wystrzegano się w ogóle w kronikach i listach a nawet w potocznej mowie rozpraw nad polityką, o co i jenerał zakonu upominał ’). — Ostrożność potrzebna wszędzie, tern bardziej w despotycznej Rossyi. Mam to jednak z ust białoruskich Ojców, którzy podczas wyprawy Napoleona już lat kilka byli w zakonie, że na Białej Rusi szlachta przychodziła o radę do rektorów jezuickich, ażali nie wypada, nie czekając.przybycia Napoleona, zrobić na rzecz Francyi powstanie? Podzielone jak wiemy były na Litwie zdania szlachty. Litwini z niedowierzaniem poglądali na roboty wrzeko-mego odbudowania Polski, zwłaszcza gdy porównywając stan Litwy z onem Księztwem Warszawskiem, które miało być zawiązkiem przyszłej Polski, spostrzegli, że nie mówiąc już nic o lepszym dobrobycie, nierównie więcej mają swobody i więcej w poszanowaniu zostają polskie statuta i prawa u nich, jak w Księstwie. Raziła ich duma Napoleona i nic nie mówiące obietnice, raziło ich ateuszo-stwo i drapieżność wojsk franeuzkich, gdy te już przekroczyły granice Księztwa Warszawskiego. — Z drugiej zaś strony car Aleksander już od r. 1810 usiłował pozyskać Litwinów. Gdy książę Czartoryski, własnoręcznym cara listem wezwany do tej propagandy, odmówił pomocy, to ks. Michał Ogiński, „który widział zdrady Napoleona, a nie patrzał na zdrady Mokswy“, zajął się z woli cara urządzeniem 8 gubernij polskich, oddzielnie od cesarstwa. W Petersburgu pracowano nad ułożeniem konstytucji dla Wielkiego Księstwa Litewskiego, inna znów komisya urządziła sto tysięczną armię litewską. Naczelnicy rossyjskiego stronnictwa, między nimi i Czacki, odbywali konferencje w Mińsku, a hr. Maistre wezwany został od cara do przygotowania manifestu, głoszącego przywrócenie Polski. W kwietniu 1812 r. zjechał Aleksander, „n aj chytrzej szy z Greków.“ jak go przezwał Napoleon, do Wilna, wyprzedzony wieścią o swych wielkich dla narodu intencyach... — Byli między Polakami, co układali spiski na korzyść Aleksandra, a w rachubę tej taktyki uwodzenia, wchodziła uroczysta inauguraeya akademii jezuickiej w Połocku, która miała być dla Białej Rusi główną szkołą polską i katolicką <2).

¹) Hoc turbato tempore, ut nostri sint cauti in loquendo utpote semper grati et fideles gubernio conservatori et protectori (List do prowincyała z dnia 26 kwietnia 1812 r.)

*) Morawski. Dzieje narodu pois. T. VI, str. 131, 133.

Wśród takich okoliczności nic dziwnego, że zapytani o zdanie Jezuici, miarkowali zapał gorąco kąpanych Białorusinów, podtrzymywali zaś w niedowierzaniu tych, którzy na rzeczy z zimniejszą krwią patrzali. Co do samychże Jezuitów, to uwięzienie Papieża, prześladowanie Kościoła i klątwa rzucona na niego przez Piusa, była dla nich najpewniejszą rękojmią, że wyprawa na Moskwę nie uda się ; mówiono o tem między sobą po kolegiach i domach, jako o rzeczy pewnej, z góry już przesądzonej, wystrzegano się jednak odezwać się z tem zdaniem w obec obywatelstwa, w obec nawet swoich przyjaciół. Nie chciejmy bezwzględnie potępiać tych, którzy wierzyli w szczerość obietnic Aleksandra, gdyż i owa znacznie mniejsza część obywatelstwa Litwy i Białej Rusi, wierząca ślepo w Napoleona, nie była wolną od błędu lub winy. Obydwaj władcy, cesarz Francyi i car Moskwy kokietowali Polskę, car był zręczniejszy, bo mniej dumny, więcej też ułowił na lep swych „wspaniałych obietnic“, ale ani ze strony tych, którzy przy Aleksandrze, ani ze strony tych, którzy przy Napoleonie stanęli, nie było żadnej zdrady lub braku patryotyzmu, każda z tych frakcyi była zwiedzioną, ale właśnie przez swój zapał patryotyczny, który nie dozwalał im przejrzeć tej sieci intryg, jaką naprzędła kokieterya obydwu władców. Dziwi mnie więc, jakim czołem śmieją niektórzy z literatów naszych, piętnować białoruskich Ojców mianem oddanych Moskwie zdrajców, dlatego, że radzili wyczekiwać wypadków a przedwczesnych zaniechać powstań. Rada ta okazała się arcyzba-wienną dla Białej Rusi, nie szkodliwą w niczem dla głównej armii Napoleona, której korpus IV (nie było w nim żadnego pułku polskiego) pod marszałkiem Oudinot, zdążał przez Połock pod Moskwę. Żadne powstanie, chociażby całej przedrozbiorowej Polski, nie mogło uratować Napoleona. Szedł on na pewną zgubę, w skutek swej dumy, zwlekając aż do 22 czerwca z formalnem wypowiedzeniem wojny w Wołkowyskach, zawsze w tej nadziei, że się car upokorzy i prosić będzie o pokój, przez co wielka część sposobnej do prowadzenia wojny pory, straconą została. Szedł na pewną zgubę w skutek swej taktyki, która obliczoną była na dwie lub trzy walne bitwy, podczas gdy car postanowił troskliwie ich unikać, i dlatego kazał swym wojskom cofać się w głąb Rossyi, a dopiero we wrześniu pierwszą wydać walną bitwę nad rzeką Moskwą pod Borodino. Swoją drogą Jezuici i obywatelstwo Białej Rusi, równie jak Litwy i zabranych krajów, nie uważali Francuzów za nieprzyjaciół. Odprawiali wprawdzie nabożeństwo ośmiodniowe, nakazane przez metropolitę Siestrzen-cewicza d. 23 czerwca źego dla oręża Najjaśniej, monarchy Rossyi“ x), śpiewali dnia 10 listopada, nakazane przez metropolitę dziękczynne Te Deum, ale w kolegium swojem połockiem, przyjmowali z równą uprzejmością marszałka Oudinot, neapolitańskiego króla Murata, jenerała później marszałka Sancyr i oficerów francuzkich; służyli im swemi pokojami, kuchnią, spiżarnią i piwnicą, i to przez dwa prawie miesięce, bo od 14 sierpnia do 8 października, jak przyjmowali ustępujących przed Francuzami (w lipcu) wodzów moskiewskich, Beninksena, księcia wittemberskiego, a później zwyciężkiego jenerała Wittgen-steina i jadącego w grudniu do Wilna cara Aleksandra ²).

„w celu uproszenia błogosławieństwa Bo-

Działo się to samo w innych kolegiach, jak w Dyneburgu i Witebsku, którędy przechodził korpus marszałka Nej, i w Rydze na którą postępował pod Petersburg z lewem skrzydłem armii Magdonald. Nie potrzebuję wspominać, że zakonnicy ci, robiąc miejsce Francuzom, ustąpić musieli z kolegium i chronić się po folwarkach, że folwarki te, mianowicie położone nad Dzwiną u Połocka, świeże pobudowane i dobrze zagospodarowane, popalone i zniszczone zostały, że kościół Spasa zamieniony na stajnie, a złożone tam zwłoki jenerałów, mianowicie 0. Grubera, znaleziono walające się po sklepach i uszkodzone; nie przepuszczono nawet muzeum fizycznemu i zoologicznemu, tak, że dopiero za wdaniem się kilku zacniejszych oficerów francuzkich pozabierane muszle, konhy i instrumenta przez rabującego wszystko żołnierza, zwrócone choć w części zostały; że w skutek częstych pod samym Połockiem utarczek, okna i dachy kościoła i zabudowań kolegialnych od kul działowych powybijane i podziurawione; słowem że cała fortuna jezuicka zrujnowaną została, a byłoby gorzej jeszcze, gdyby pułkownik Defrej, komendant miasta, nie był postawił silnej straży przy kolegium, broniąc od rabunku ³). — Byłto zapewne los wszystkich mieszkających na trakcie i w miastach, któremi wojska przechodziły, ale Jezuici nie usuwali się od tej ofiary, a w kronikach nie napotykam jednego słowa skargi na Francuzów, ani śladu jakowej

ń Liber suffrcigioram sub a. 1812. Ms. Archiw. Jez. poi.

²)    Llist. Colleg. Poloc. sub a. 1812. Ms. in fol. Archiw. Jez. poi.

³)    Tamże. Jezuici kolegium połoekiego rozjechali się wszyscy do wsi dóbr kolegium. Pozostał tylko rektor Lustyg, 00. Ptichordot i Czarnyszewicz. W kościele przez cały prawie tydzień nocowały kobiety, chroniąc się przed rozpustą Francuzów, dlatego Najśw. Sakrament wyniesiono do zakrystyi. W pokojach jenerała stał Oudinot.

radości z ich niefortunnej doli. Ciekawy jestem, jakby sobie w podobnym razie postąpili owi literaci, surowi cenzorowie patryotyzmu białoruskich Ojców.

Największą atoli klęską dla zakonu była ta okoliczność, że w skutek niepogrzebanych ciał tylu wywiązała się zaraza. Kolegium zamienionem zostało na szpital, wszystkie prośby i zabiegi jenerała zakonu u ministra wojny Gorczakowa i jenerała Wittgensteina mało skutkowały. Dopiero w grudniu przysłano z ministerstwa wojny delegata, który dopilnować miał palenia trupów. — Kolegium zostało oddane, ale w jakim stanie! Potrzeba było przez tydzień cały palić na korytarzach nawóz koński dla oczyszczenia powietrza. Dzięki tej zarazie oraz utrapieniom i powłóczeniu, jakie ci Ojcowie przebyć, musieli, stało się, że w roku 1812 i 1813 zakon liczył na Białej Rusi 33 zmarłych ; strata niepowetowana, zwłaszcza że między tymi nieboszczykami byli tacy mężowie jak Desperamus, asystent jenerała, Rogaliński, rektor i mistrz nowicyuszów w Puszy, Rzewuski, prokurator prowincyi, Kamieński, superyor w Rydze, młody, dopiero co po ukończonych studyach a pełen zdolności So-ranzo i inni l). Taki ubytek ludzi dał się czuć dotkliwie przy obsadzeniu akademii połockiej.

Wśród tych politycznych i wojennych przewrotów, dokonywała się praca zakonu w podwójnym kierunku, naukowym i misyo-narskim. Postanowiono przedewszystkiem pozbyć się narzuconej kontroli wileńskiego uniwersytetu²). W Petersburgu, dzięki wpływowej pamięci 0. Grubera, dzięki naukowemu wykształceniu takich Jezuitów jak Richardot, Czyż i Pietroboni, dzięki zakonnej cnocie i gorliwości wszystkich w odprawianiu kościelnych i szkolnych obowiązków, dzięki mówię tym okolicznościom, zakon wywierał niewątpliwy wpływ na wszystkie wyższe umysły arystokracyi. Stwierdza to w swym pamiętniku hr. Rostopczyn: „Jezuici, którzy wypędzeni z całej Europy, znaleźli gościnne przyjęcie u Katarzyny, ajawniejsze jeszcze dowody życzliwości u cara Pawła, zadziwiali wtenczas (1806—1816) wyższe towarzystwo rosyjskie swoją erudycyą i swemi cnotami, hrabina Rostopczyn, równie jak i jej siostry nie mogły

*) Patrz Catalogus Soc. et Off. ex anno 1813—181Ł Str. 26.

²) Akademia wileńska przybierała coraz wybitniej materyałny kierunek. Jeszcze podczas obrad nad jej reformą 1805 r. podał sędziwy Poczobut energiczny memoryał do prawodawczego komitetu, w którym między innemi domaga.

S70 ujść tego zbawiennego wpływu“ i t. d. ¹). To też wysokie te panie zostały katoliczkami, co jak później zobaczymy, stało się jedną z przyczyn ruiny zakonu w Eossyi. Wysokie moralne stanowisko, jakie zajęli Jezuici w społeczeństwie rosyjskiem sprawiło, że znaleźli między sehyzmatykami gorliwych protektorów, liczyć też mogli wiele na pomoc hr. de Maistre i senatora Iliń-skiego, którzy byli ich przyjaciółmi od serca. Zawiązała się więc między jenerałem Brzozowskim a ministrem oświecenia Razumow-skim korespondencya arcyeiekawa i pouczająca. Miał ją przed sobą Crétineau-Joly i powiada (tom YI, str. 8), że jest w niej rozwinięty osobny system edukacyjny. Gdy już i car Aleksander trafnością uwag jenerała był pozyskany dla sprawy, wygotował jenerał w fran-cuzkim języku obszerny memoryał do ministra oświecenia, w którym na wstępie wspomina, iż wszyscy monarchowie Europy umieli ocenić i uszanować system nauk jezuicki, i dlatego, równie jak dla utrzymania współzawodnictwa z innemi naukowmrni korporacyami, nie poddawali ich pod nadzór żadnych akademii. Następnie zbija punkt po punkcie, sześć postulatów akademii wileńskiej, wykazując ich niesłuszność²). Przekonywujący swój wywód kończy temi słowy : „Przedkładając w ten sposób obronę mojego zakonu, szkół jego, oraz sposobu nauczania w nich używanego, myśl moja nie jest wyłamywać się z pod nadzoru i inspekcyi rządu, owszem oświadczam sic, „aby dodano jako konieczny warunek, że rektorem akademii nie może być kto inny, tylko katolik. Ta eksklnzya, pisał, nie jest skrzywdzeniem akatolików, ale jest prerogatywą stanu katolickiego w kraju katolickim“. (Ms. Ar-chiw. Jez. poi.)

x) Vie du Comte Bostopchin par le Comte A. de Ségur. Str. 160.

²) Béflexions sur les inconvénients et les torts, qui résulteraient pour l'Ordre des Jésuites si Von assujetissait leurs Ecoles aux reglemens des Universités. Ms. in fol., 4 str.

Akademicy żądali:

1)    aby Jezuici mieli stałych profesorów szkół,

2)    aby profesorowie przechodzili z jednej klasy do drugiej,

3)    aby każdy przedmiot miał osobnego nauczyciela,

4)    aby pomnożyć liczbę szkolnych przedmiotów,

5)    aby do jezuickich szkół należał inspektor świecki, dyrektor, wizytator i rektor uniwersytetu.

6)    aby profesorowie jezuiccy i kaznodzieje albo na uniwersytecie wileńskim nauki pobierali, albo egzamina tamże składali.

Panowie akademicy wileńscy popadli w ten sam błąd, jaki Jezuitom zarzucali, chcieli zagarnąć całą edubaeyę pod siebie; rzecz jasna, że starsi od nich Jezuici nie dozwolili im się wziąść w kuratelę.

się, że za honor i chwałę mieć będziemy JW. Grafowi (Razumow-skiemu), jako ministrowi oświecenia, w czasach od jego woli zawisłych, dosyłać raporta tak o liczbie uczniów, o ich postępku w naukach i dobrych obyczajach, jako też o liczbie nauczycieli i ich w nauczaniu pilności“ J).

Równocześnie pracowano w Połocku nad reforma nauk, którą jeszcze kongregacya 1802 r. przeprowadzić zalecała. Nie znajduję nigdzie, jaki był skład tej komisyi zakonnej, układającej reformę, która zasadzała się głównie na tern, że szkoły przygotowawcze do akademii, podzielono na trzy kategorye ²). Zakres nauk był mniej-więcej ten sam, jaki przyjęto w Wilnie i Krzemieńcu, jaki dzisiaj zachowują w gimnazyach pruskich i austryackich. Nim jednak program ten mógł wejść w życie, potrzeba było obmyśleć podręczniki szkolne, opóźniono się więc z jego wykonaniem aż do otworzenia akademii.

Byłto jedyny sposób pozbycia się kontroli wileńskiej, mieć własną akademię. Już w sierpniu 1810 r., pisał jenerał do prowincjała Landes : „Staram się tu, abyście mogli mieć akademią w Połocku. Upewnia mię 0. Cytowicz, że plan do tego był już zrobiony za ś. p. 0. Grubera. Należy zachować ten projekt w sekrecie, bo nie wiem czy się uda, ale ztąd łatwo poznać, jak potrzeba, aby nasi młodzi do nauk pilnie się przykładali“ ³). — Korespondedcyą swoją z ministrem oświaty, przygotował on grunt do tego. Petersburgski także konwikt stał wysoko w opinii samego ministra oświaty, który z wielu dygnitarzami carstwa i w licznem towarzystwie dam wielkiego świata bywał corocznie obecny egzaminom i popisom konwiktorów. Reszty dokonał hr. de Maistre. Sardyński ten poseł, głęboki raczej myśliciel i filozof, jak dyplomata, wywierał potęgą swego umysłu niemały wpływ na stolicę, a jako gorliwy katolik, chwycił się sprawy połockiego istytutu z zapałem. W pięciu

ł) Ms. Przekład współczesny.

²)    W pierwszych trzech klasach gramatykalnych wykładano języki : łaciński, rosyjski, polski, niemiecki albo francuzki, arytmetyczne działania aż do stosunków, historyę starożytną do epoki greckiej i geografią. W dwu klasach wymowy, t. j. w IV i Y uczono algebry i jeometryi, historyi i geografii greckiej, rzymskiej, rosyjskiej i polskiej, nareszcie w VI i VII klasie filozofii wykładano obok nauki języków, loikę, dyalektykę, metafizykę i fizykę, etykę i chemię, matematykę czystą i stosowaną, ekonomię polityczną i fizykę doświadczającą, jeo-metryę, solidaometryę, trygonometryę płaską i kulistą, zoologię i mineralogię.

³)    Listy jenerała Brzozowskiego. Archiw. Jez. poi.

niewydanych dotąd listach, które spory tomik stanowiłby mogły, do hr. Eazumowskiego, wykazał z całą ścisłością rozumowań i potęgą dykcyi niebezpieczeństwo, jakie grozi Rossyi od sekt iluminowanych , zbił zwycięzko obawy i zarzuty przeciw Jezuitom, a wychowanie ich wskazywał jako jedyną tamę przeciw wylewowi złego¹)-

Pierwszy z tych listów nader obszerny, bo obejmujący IB stronie in folio bitego pisma, zawiera apologie Jezuitów, jako instytutu naukowego, apologie opartą na takich powagach, jak Bakon Werulamski, Grocyusz, Henryk IV francuzki, Richelieu, Frydryk II, Voltaire, Katarzyna II, jenerał de Mourier; dalej na powadze ludzi tak świętych i światłych, jak św. Franciszek Salezy i Fe-nelon. Są to świadectwa dodatnie. „Inną niemniej wyborną apologią zakonu — powiada de Maistre — są ci, którzy zaszczycili Jezuitów swoją nienawiścią, gdyż niemasz ani jednego nieprzyjaciela Kościoła i państwa, ani jednego rewo-lucyonisty, ani jednego iluminata, krótko mówiąc, ani jednego nieprzyjaciela systemu europejskiego, któryby nie nienawidził Jezuitów“. Tu przytacza autor wyjątek z listu Kalwina do Bezy: „Co do Jezuitów, pisał ten herezyarcha, którzy w szczególniejszy sposób są naszymi przeciwnikami, to potrzeba ich wymordować wszystkich, albo jeśli się to nie da wygodnie uskutecznić, to ich wypędzić należy, a przynajmniej zgnieść ich kłamstwem i oszczerstwem“. Z innej zaś epoki, z epoki rewolueyi francuzkiej jeden z jej koryfeuszów, protestant Babaud de St. Etienne, wystawił Jezuitom takie świadectwo: „Najgwałtowniejszymi i najzręczniejszymi wrogami wolności prasy są Jezuici. Oni już zniknęli, nie masz ich i już nikt nie potrafi rozwinąć takiego despotyzmu i takiej wytrwałości jak oni.“

Tę pierwszą cześć memoryału kończy autor następującą uwagą: „Każdy mąż stanu, zastanawiający się nad temi świadectwami, wyjętemi z tysiąca innych, przekonać się musi, źe nowinkarze, którzy z otwartą przyłbicą pracują nad wywrotem resztek społecznego porządku w Europie, nie mają niebezpieczniejszych dla siebie i rozumniejszych nieprzyjaciół, a którzy tern samem najdroższymi powinni być państwu, jak Jezuitów. Chcąc więc nałożyć wędzidło doktrynom, które wstrząsnęły tronami, nie masz innego skuteczniejszego środka, jak powierzyć wychowanie młodzieży temu zakonowi. Wiedzieli o tern dobrze rewolucyoniści i dlatego, ażeby pozbyć się tak niedogodnych nieprzyjaciół, usiłowali wszelkiemi sposobami, co się im też po największej części udało, wmówić w monarchów, źe są niebezpiecznymi dla nich, gdyż mieszają się do polityki“. Na zarzut ten odpowiada de Maistre: „Jezuici mocą swoich ślubów i powołania, obowiązani są do wychowania młodzieży w pobożności, naukach i do cywilizowania narodów barbarzyńskich, a to pod zgodną opieką obojej władzy świeckiej i duchownej. Zadanie piękne i szlachetne, które spełniając, byli dostatecznie zajęci w świecie. Jeżeli się zaś monarchom spodobało wydobyć ich w pewnych chwilach i danych z ukrycia i zasięgnąć ich rady; to powtarzam raz jeszcze, źe ci monarchowie byli panami u siebie, Jezuici zaś winni byli wywiązać się jak umieli najlepiej z zaufania, jakiem ich zaszczycono; uczynić to powinien każdy dobry poddany w podobnym wypadku.“

Część druga listu czyli memoryału dotyka już bliżej Bossyi. De Maistre wskazuje, jakie niebezpieczeństwo grozi Bossyi od sekty iluminizmu, która niczem

Obok de Maistre’a i senatora Ilińskiego, głównym protektorem zakonu był mianowany świeżo 1810 r. przez cesarza głównorza-dzacym interesami obcych wyznań w Rossyi książę Golicyn, któremu też cesarz polecił szkolną sprawę białoruskich Jezuitów. Między innem nie jest, jak dalszym rozwojem kalwinizmu i protestantyzmu, ale te dwie sekty są arcyniebezpieczne każdemu państwu, jak to własne ieli założycieli słowa, mianowicie Lutra, a następnie takich filozofów jak Kant i Condorcet dowodzą. Żaden mąż stanu nie może nie wiedzieć o tern, albo tego zapomnieć. Sekta ta, która jest jedną i wieloraką zarazem, opasała Rossyę, albo raczej wciska się ze wszystkich stron do jej wnętrza aż do najgłębszych korzeni. Dzisiaj nie potrzeba jej więcej, jak tylko, aby ją słuchały dzieci różnego wieku, a cierpieli monarchowie. Znalazła już, czego chciała, zaatakowała nawet wasz kler i grasuje bardziej, jak się to na pozór zdaje.- W tak groźnem niebezpieczeństwie nie nie jest koizystniejszego dla monarchy, jak towarzystwo ludzi z natury swojej przeciwne sektom, od których Rossya ma się wszystkiego obawiać, mianowicie pod względem wychowania młodzieży. Ja nawet nie sądzę, żeby można na miejsce tego podsunąć inny środek zaradczy; żadne tajne stowarzyszenie nie może być zwalczone, jak tylko przez inne towarzystwo. Zakon ten, to pies-stróź domu, a strzedz się należy wypędzić go. Jeśli mu nie pozwalacie kąsać złodzieja, to już rzecz wasza; ale dozwólcie mu przynajmniej szczekać koło domu, aby was obudził, gdy będzie potrzeba, dopokąd jeszcze złodziej nie wyłamał drzwi, albo nie wszedł oknem“. Ms. Archiw. Jez poi. List datowany z Petersburga 26 czerw. 1810 r.

Drugi list „o wolności w nauczaniu publicznem“ broni Jezuitów przed narzuconą kontrolą wileńskiego uniwersytetu, wskazując na przykład Francyi, która co do wychowania w wieku XYI w podobnem znalazła się położeniu, jak Kossya w wieku XIX, a jednak zostawiła Jezuitom wolność nauczania według ich instytutu, „gdyż wyłączność przywilejów w państwie, niezem innem nie jest, jak pozwoleniem czynienia złego.“ Dla Rossyi jest jeszcze inny powód naśladowania co do tego punktu Francyi. Te same bowiem sekty, które wywołały fran-cuzką rewolucyę, a bez poprzedniego zniesienia Jezuitów, było to, według słów zaciętego rewolucyonisty Rabaud St. Etienne rzeczą niemożebną, usiłują podobną sztukę wypłatać w Rossyi. Że to jednak nie wypada uczynić wprost i otwarcie, przeto podsuwają monarsze, aby zniósł Jezuitów ubocznie, poddając ich pod supremacyę uniwersytetów. De Maistre dowodzi dalej, że „wystawiwszy gmach szkolny i spędziwszy doń kilka sekt młodzieży, jeszcze się nic dobrego nie zrobiło, owszem uczyniono wiele złego“. We Francyi szkoły przynosiły wiele dobrego, wydawały znakomitych mężów, jak długo stały pod kierunkiem ludzi zakonnych. Anglia, lubo protestancka, Napoleon I, lubo wcale nie dewot, naśladował poniekąd zakonne zgromadzenia, kładąc za warunek, aby profesorowie uniwersytetów i szkół żyli w celibacie. W Niemczech odstąpiono od tej reguły i wnet, według słów protestanta Campe (r. 1789), najlepsze nawet uniwersytety stały się przepaścią dla niewinności, dla zdrowia i dla przyszłego szczęścia ogromnej większości młodzieży, powychodziły z nich istoty zrujnowane na duszy i ciele. Poddać więc Jezuitów pod zwierzchność uniwersytetów, to rzecz arcy-niemądra i zgubna. Skoro szczęśliwe okoliczności sprowadziły Jezuitów do Ros-tym księciem a jenerałem Brzozowskim zawiązała się dobra przyjaźń; panowie akademicy mimo zabiegów z swej strony utrzymać się dłużej w supremacyi nad Jezuitami nie mogli, zwłaszcza, że inni także ministrowie jak: Koczubej, Łopuchin, Tamara liczyli się do przyjaciół zakonu. Więcej jednak jak senatorskie orędownictwa, nakłoniły Aleksandra polityczne względy do nader honorowego zadośćuczynienia zakonowi.

Powiedzieliśmy wyżej, że rok 1810, to epoka przymilania się obydwu władców Europy Polakom. Prowincye białoruskie, w których już dziesiąte pokolenie i dalej, wychodziło z edukacyi jezuickiej, z niedowierzaniem poglądały na świeżo zreformowaną uczelnię wileńską ; reforma ta wydała się im zbyt liberalną, a miały w tem słuszność. Dodajmy do tego partykularyzm prowincyonalny, który niechętnie poddaje się pod kontrolę stolicy sąsiednich prowincyj, dodajmy przywiązanie do zakonu, którego niezawisłość i półtrzecia-wiekowe przywileje były tą sprawą naruszone, a łatwo pojmiemy, że nie można było bardziej zjednać sobie białoruskiej szlachty, jak podnosząc jezuickie szkoły w Połocku do godności akademii z temi samemi prawami, jakie posiadała wileńska uczelnia. Zapewniwszy się więc z góry o pomyślnym rezultacie, wygotowała białoruska szlachta suplikę do tronu, prosząc o utworzenie uniwersytetu w swej prowincyi. Poparł energicznie prośbę jenerał-gubernator Białorusi, książę wittembergski, który, mówiąc tu nawiasowo, z całą swoją cywilną i wojskową świtą bywał kilkakrotnie podejmowany w Połocku, i nie mógł dosyć nachwalić się naukowych gabinetów i muzeów w tem kolegium. Już więc w połowie 1811 r. donosił jenerał zakonu prowincyałowi, że magnum negotium, wielka sprawa akademii połockiej pomyślnie postępuje, że na radzie ministrów jednogłośnie została uchwaloną, jeden tylko nieco się sprzeciwiał, ale i ten dał swój głos“ ³). Nareszcie 22 grudnia Aleksander dał swoje przyzwolenie, a dnia 12 stycznia 1812 r. wyszedł odpowiedni ukaz carski do rządzącego senatu ²).

syi, to użyć ich należy jako walną tamę przeciw duchowi rewolucyi, który wciska się przez wszystkie bramy, ale nadewszystko przez wychowanie publiczne“. Ms. Archiw. Jez. pol. in 8vo str. 8, dat. z d. 16 września 1814 r.

Zatrzymujemy się naumyślnie nad temi memoryałami, aby dać poznać, akie było usposobienie w wyższych kołach w Petersburgu co do Jezuitów, i jakiemi argumentami broniono ich i bronili oni siebie.

*) Listy jenerała zakonu Brzozowskiego. Ms. Archiw. Jez. poi.

²) Ze względu na doniesione Nam żądanie obywatelstwa białoruskiego, oraz na pożytek dla nauk, wynikający z emulacyi między kilku szkołami rów-

W kilka tygodni potem dnia 1 marca wyszedł z kancelaryi ministra oświecenia przywilej najmiłościwszego imperatora i samo-władcy wszech Eossyi na jezuicka połocką akademię ¹).

nego stopnia, osądziliśmy za rzecz pożyteczną wynieść połockie jezuickie kolegium na stopień akademii z nadaniem jej przywilejów, któremi zaszczyciliśmy uniwersytety. W takowym celu postanawiamy dla tej akademii następujące zasady:

1)    Połockie jezuickie kolegium odtąd ma się nazywać akademią jezuickiego zakonu.

2)    Zarządzanie akademii bezpośrednie porucza się jezuickiemu jenerałowi.

3)    Wszystkie jezuickie szkoły w Rossyi założone, i w dalszy czas założyć się mające, poddają się pod rząd połockiej jezuickiej akademii.

4)    W tej akademii młódź ćwiczyć się będzie we wszystkich tych naukach, jakie od rządu naznaczone będą, wyłączając naukę lekarską i prawo kryminalne.

5)    Co do części edukacyjnej jezuicka akademia i jej podlegające szkoły głównie zależeć będą od ministerium oświecenia; co do innych zaś związków, stosownie do ustaw tego zakonu, zawisną od duchownej władzy ich religii.

6)    Zakon jezuicki, mając dostateczne na utrzymanie swoich szkół fundusze prócz tych, żadnego więcej od rządu opatrzenia na akademię połocką nie otrzyma.

Na tych głównych zasadach jenerał jezuickiego zakonu poda projekt ustaw połockiej akademii, w szczególności wyłoży prawa i przywileje, stosownie do onych praw i przywilejów, jakiemi akademie tego zakonu szczycąc się, równały się uniwersytetom; wyrazi też, jakie szczególnie nauki w niej będą dawane, i ułożony projekt wniesie do ministeryum oświecenia, które, porównawszy go z niniejszemi o edukaeyi ustawami, prźedstawi na rozpatrzenie Nasze.

Na autentyku podpisano własną ręką Jego Imperatorskiej Mości tak:

Aleksander.

Kontrasygnował Graf Aleksy Bazumowski.

Archiw. Jez. poi. Druk współczesny.

„Żądając uroczyście, mówi dokument, dać dowód szczególnej dobrotliwości Naszej ku połoekiemu jezuickiemu kolegium, tak znaczne przynoszącemu pożytki wychowaniem młodzi w naukach; My postanowiliśmy wynieść one na stopień akademii, poddając pod jej władzę wszystkie inne jezuickie w imperyum szkoły, i porównywając ją co do praw i prerogatyw z uniwersytetami. W tym zaś przywileju za rzecz potrzebną osądziliśmy, wyszczególnić prawa, właściwe uniwersytetom a zakonowi temu przyzwoite, najłaskawiej imperatorskiem Naszem słowem za Nas i za następców Naszych stanowiąc, jak następuje:

1)    Połockie jezuickie kolegium, przyjąwszy odtąd tytuł akademii, będzie zostawać pod bezpośrednią Nasza protekcyą, i zależąc zupełnie co do edukacyjnej części od ministeryum oświecenia, będzie pod zarządem jenerała jezuickiego zakonu.

2)    W tej akademii będą dawane nauki, sztuki wyzwolone, i języki, które wszystkie mają się dzielić na trzy fakultety

3)    Pierwszy fakultet zamyka w sobie języki; drugi: nauki wyzwolone, filozoficzne i inne naturalne i cywilne umiejętności; trzeci: teologię i inne do wiary ściągające się nauki.

Napoleońska wojna sprowadziła półroczną zwłokę w otwarciu nauk akademii, szkoły i kursa akademiczne rozpoczęły się dopiero dnia 8 stycznia 1813 r. ; pierwszą zaś promocyę na stopnie akademickie

4)    Fakultet języków zamyka w sobie języki: 1. rosyjski, 2. francuzki, 3. niemiecki, 4. łaciński, 5. grecki, 6. hebrajski. W późniejszym czasie za zdaniem i uchwaleniem ministra oświecenia, jenerał zakonu może wprowadzić inny jeszeze jaki pożyteczny krajowi język (polski).

5)    W fakultecie wyzwolonych, filozoficznych i innych naturalnych i cywilnych nauk, dawane będą: 1. sztuka rymotwórcza, 2. krasomówstwo, 3. filozofia moralna, 4. logika i metafizyka, 5. fizyka powszechna, partykularna i ex-perymentalna, 6. chemia, 7. matematyka czysta i stosowana, 8. architektura cywilna i wojenna, 8. prawo natury, prawo partykularne i prawo rzymskie cywilne, 10. historya powszechna.

6)    Dla wszystkich tych przedmiotów akademia ma mieć potrzebną liczbę

nauczycieli.

7)    Fakultet teologii i innych do wiary ściągających się nauk, zawiera w sobie: 1. teologię dogmatyczną, 2. teologię moralną, 3. pismo święte, 4. prawo kanoniczne, 5. historyę kościelną.

8)    Każdy fakultet ma swojego dziekana, wybranego do pewnego czasu przez zgromadzenie nauczycieli akademii.

9)    Wybór na wszystkie akademickie miejsca i obowiązki, ma być czyniony większością głosów w pełnem zgromadzeniu akademii, i podawany na potwierdzenie jenerałowi, a przez niego ministrowi oświecenia.

10)    Wszystkie jezuickie szkoły w iinperyuin ustanowioue i mające się na potem ustanowić, będą pod władzą jezuickiej akademii.

11)    Jenerał zakonu, nie mogąc znajdować się zawsze w Połocku dla obowiązków zakonu swojego, rządzi akademią przez prowincyała i rektora tejże akademii, jak zawsze w tym było zakonie.

Następne paragrafy od 12—18 tyczą się urzędów akademickich: rektora, dziekanów, kanclerza, sekretarza, notaryusza i bedelów. Paragrafy od 19—29 opisują władzę rektora, cenzurę, egzamina, wydawanie świadectw, zewnętrznych oznak czyli dystynkeyj, nareszcie wolności od opłat pocztowych i podatków.

Na autentyku własną Jego Iinperatorskiej Mości ręką podpisano tak:

Aleksander.

Kontrasygnował minister powszechnego oświecenia:

Graf Aleksy Razumowski.

(Druk współczesny. Archiw. Jez. poi.)

Żaden katolicki monarcha nie mógł wydać przywileju na akademię z więk-szem uwzględnieniem i poszanowaniem zakonnej i duchownej władzy, jak to uczynił schyzmatycki car w powyższym dokumencie; nic więc dziwnego, że Jezuici znali się do wdzięczności, a szlachta białoruska, widząc swoją prowin-cyę zaszczyconą tak świetnym instytutem, ugruntowała się w swej wierności dla monarchy a przywiązaniu do zakonu.

Uroczysty akt wręczenia przywileju i otwarcia zarazem akademii, odbył się 15 czerwca 1812 r. Zjechali do Połocka na ten festyn: jenerał-gubernator książę wirtembergski, biskup piński Dederko, arcybiskup unicki Krassowski i spotykam dopiero 7 września 1814 r. Ubiegali się o stopnie akademickie duchowni, mianowicie prałaci, postawieni na czele semi-naryów i naukowych zakładów. W myśl bowiem regulaminu szkolnego, zaprowadzonego w całej Eossyi, obowiązani byli dyrektorowie i przełożeni zakładów wykazać się dyplomem którejkolwiek akademii państwowej.

Krótkość istnienia akademii nie dozwoliła jej rozwinąć się należycie. Roku 1815 nie liczono na niej jak tylko 109 uczniów, a z tych 45 Jezuitów, ogół zaś młodzieży, pobierającej wychowanie w* sześciu gimnazyach jezuickich dochodził do cyfry 1490 uczniów. Dla powszechnej więc oświaty akademia połocka nie miała wielkiej doniosłości, mimo to wywołała przeciw sobie antagonizm najbliższych uniwersytetów. Tak być musiało. Dorpacki, na którym protestantyzm i filozofizm tak niebezpieczne szerzył teorye, że gubernator Inflant Pauluzzi widział się zmuszonym zagrozić zamknięciem onegoż 1814 r., wileński, który uważany być może za ognisko paco tylko było cywilnych i wojskowych dygnitarzy, a obok tego marszałkowie szlachty, deputowani od ziem i powiatów i tłum obywatelstwa, tak, że ogromna sala popisów szkolnych objąć nie mogła przybyłych gości. Po odprawieniu mszy św. cała świta zebrała się w pomienionej sali. Biskup Dederko odczytał list metropolity, który, nie mając ochoty inaugurować aktu tak krzyżującego jego dawne i świeże plany zrujnowania zakonu, polecił mińskiemu biskupowi dokonać tego obrzędu. Poczem jenerał Brzozowski uprosił jenerał-gubernatora, aby przywilej na akademię, umieszczony na stole na poduszce z złotogłowia wręczył mińskiemu biskupowi. Stało się tak. I znów wyruszył orszak z owej sali do kościoła. Młodzież szkolna, otwierająca orszak, niosła chorągiewki jedwabne z herbami ziem i prowineyj cesarstwa, a wszedłszy do kościoła, usadowiła się dokoła wspaniałego tronu, na którym jaśniał w kosztownej oprawie portret cara Aleksandra, i stał przygotowany stolik, nakryty złotogłowiem dla złożenia na nim przywileju. Następnie jeden z Ojców odczytał przywilej po polsku. Zagrzmiała muzyka na chórze kościelnym, a na wałach miasta bito salve z 50 dział. Następnie jenerał zakonu przemówił w łacińskim języku o wielkości dobrodziejstwa, jakie wyświadczył car Aleksander Białejrusi ona erekcyą połoc-kiej akademii. Odczytano okolicznościowe wiersze w różnych językach i rozdawano takowe wraz z drukowanemi egzemplarzami przywileju obecnym gościom. Poczem biskup Odyniec wyniósł na stopień doktorów teologii 00. Lustyga, rektora kolegium i akademii, i Angioliniego, jako wice-rektora tegoż instytutu. Po dokonaniu tej ceremonii 'zaśpiewano dziękczynne Te Deum i znów z wałów miasta zahuczało salve 50 dział. Podczas objadu, do którego samych gości przeszło 100 osób zasiadło, grała kapela studencka, a mistrz jej 0. Kiiferlin dawał koncert na skrzypcach. Nader świetna iluminacya, która przy graniu szkolnej i wojskowej muzyki przeciągnęła się w noc późną, położyła koniec tej naukowo-religijnej uroczystości. Hist. colleg. Polocensis Soc. Jem, anno 1812. Ms. iii fol. archiw. Jez. poi.

tryotyzmu polskiego, ale opartego na zasadach rewolucyjnych, musiały z natury rzeczy przeciwne być akademii połockiej, która uważaną być mogła za ognisko katolicyzmu w Rossyi. Uderzano przedewszyst-kiem na „nieuctwo“ Jezuitów, dorpaccy filologowie szydzili z wierszy łacińskich, napisanych z okoliczności otwarcia akademii połockiej , wileński rektor powtarzał z przekąsem przestrogi ś. p. Poczobuta, dawane swym braciom, aby do akademii się nie brali, bo ludzi nie mają; osławiali, gdzie mogli, Jezuitów literaci w Krzemieńcu i Krakowie, Bentkowski w swej historyi literatury poświęcił im cały rozdział, dowodząc, że byli przeszkodą rozwoju narodowego piśmiennictwa. Widoczna była, że świat naukowy wolteryańsko-rewolucyjnych zasad obawiał się „sfinksa, powstającego z popiołów“, i dlatego wysilał się na osławienie jego; jedyny tylko uniwersytet moskiewski hamował się w swych na zakon napaściach, kurator bowiem jego Kutuzow należał do przyjaciół zakonu. Zato tern droższą była i tem większej wagi akademia dla zakonu, który w tym instytucie upatrywał i słusznie gwarancyę swych przywilejów, i cieszył się nim jako zwyciętwem nad uczelnią wileńską. Nie przewidując swego wygnania z Rossyi, pracowano dalej nad zbogaceniem naukowych gabinetów i bibliotek, rok-rocznie znaczne na ten cel obracając sumy. Połocka mianowicie biblioteka, która już w r. 1787 liczyła 5.576 dzieł, a blisko 16.000 tomów, wzrosła w r. 1812 do 35.000 dzieł. Rozwinięto też niemałą troskliwość w obsadzeniu nauczycielskich posad, a to tembardziej, że w tymże prawie czasie zakon w skutek śmiertelności utracił 33 członków. Już na rok przed otworzeniem akademii układał się jenerał z prowincyałem co do profesorów, naznaczając na każdy przedmiot po dwu i więcej kandydatów. Świadczy to o sumienności, z jaką się do tej sprawy zabierano. Gdy umarł Czacki, podał senator lliński myśl oddania krzemienieckiej szkoły Jezuitom. Minister oświecenia, hr. Razumow-ski nakłaniał się do tego projektu, ale jenerał zakonu odpowiedział stanowczo: „ludzi nie mamy, a do Krzemieńca trzebaby z 10 przynajmniej doskonałych mężów,, (list jenerała do prowincyała z dnia 5 sierpnia 1813 r.), a jednak nic nie mogło być pocblebniejszego dla zakonu, jak objęcie tej głośnej szkoły w swój zarząd. Nowy to dowód, że Jezuici nie zabierali się do dzieła, nie obliczywszy pierwej sił swoich. Ten sam brak ludzi był przyczyną, że odmówiono misyjnych rezydencyj Prozorowi, hr. Platerowej, hr. Duninowi i kanonikowi Sulistrowskieinu ; skoro więc zgodzili się na akademię połocką, to wnieść ztąd można loicznie, że mieli ludzi potemu.

Wielka część tych połockich profesorów zjechała do Galicyi i dała się słyszeć z swej nauki i wymowy w tarnopolskiem gimnazyum. Wykłady filozofii ks. Buczyńskiego, matematyczne nauki i fizyczne eksperymentu ks. Cytowicza, tkwią jeszcze w pamięci uczniów tarnopolskich z r. 1823—1834. Uczeni uniwersytetów mieli sławę i rozgłos, raz, że mówili wiele o sobie, powtóre, że szli za prądem wieku, podnieśli nauki przyrodzone ze szkodą ścisłych nauk filozoficznych, które wykładali skąpo i w duchu Kanta, uczeni jezuiccy, oddani cichej pracy, niknęli wśród zgromadzenia, które z reguły swojej zajmowało się nauką.

Nierównie świetniejsze rezultaty prac swoich odnosił zakon na innem polu. Wspomnieliśmy wyżej o missyach nad Wołgą i na linii Kaukazu, i o rozpoczętej dopiero co z niemałą trudnością missyi w Rydze. Ta ostatnia przyniosła najobfitsze owoce. Przedewszyst-kiem potrzeba było zaradzić brakowi wszelkich książek nabożnych i religijnych. W tym celu superyor missyi, 0. Kamieński, zebrał sumę 10.000 rubli między rodową i pieniężną arystokracyą Rygi, której względy wraz z towarzyszem swoim niemieckim O. Coince, umiał sobie pozyskać. Księżna wirtembergska, księżna d’Angouleme, jenerał-porucznik hr. Elmpt i jego matka, wdowra po marszałku tegoż nazwiska, hr. Reichenberg, major de Giberwille, hr. Chrapo-wicka, kilku wyższych wojskowych i kilku majętnych kupców, oto szczupłe grono przyjaciół zakonu w Rydze. Sprowadzono więc z Polski i Niemiec znaczną ilość religijnych książek i rozdawano takowe średnim i niższym warstwom ludności. Równocześnie rozpoczęto nauki katechizmowe po dwakroć w tygodniu. Już 1807 r, bywało po sto polskiej i niemieckiej dziatwy na tych naukach. Stało się więc, że już w trzy lata potem, liczba przystępujących do świętych Sakramentów dochodziła rocznie do cyfry 21.000. Wszelako publiczne zgorszenie i obyczajowa luźność nie ustawały. Po trzech latach wytrwałej pracy stały jeszcze otworem liczne domy zepsucia, wielu żyło w dzikich małżeństwach. Za pośrednictwem więc metropolity uzyskano z Petersburga ukaz, usuwający pod najsurowszemi karami wszelkie publiczne zgorszenie z miasta. OO. Coince i Kuczyński, dzięki miłosiernej uczynności dam wyższego świata, potrafili przeszło 500 onych upadłych istot wyprowadzić z kałuży niecnoty i zapewnić im zgodne z zasadami chrześcijańskiej moralności utrzymanie.

Uporawszy się z tą najprzykrzejszą przeszkodą wzrostu missyi, przystąpiono do zaradzenia równie wdelkiemu złemu. Na całą Rygę nie było ani jednej szkółki katolickiej. Katolicy posyłali swe dzieci z niemałą szkodą ich cnoty i wiary do szkół lnterskich, w których obok jawnych bluźnierstw na katolickie sakramenta i obrzędy, nauczano publicznie, że Chrystus Pan nie był Bogiem, jak to świadczy katechizm szkolny pastora Mylika z Mitawy, str. 222. Nie mogli misyonarzc już dłużej patrzeć na to zabójstwo dusz niewinnych. Uzyskawszy więc pozwolenie cywilnego gubernatora Repiewa, otworzyli prowizorycznie początkową szkołę, dopokąd się im nie udało otrzymać za pośrednictwem wyższych urzędników inflanckich Duhammel’a i Albana zatwierdzenie od uniwersytetu Dorpackiego. Z początkiem więc lutego 1810 r. ogłoszono program męzkiej i żeńskiej szkoły katolickiej w Rydze. Każda szkoła dzieliła się na 4 klasy, w których uczono czytać i pisać w polskim, niemieckim, rosyjskim i litewskim języku, wykładano początki arytmetyki ; główny jednak nacisk położony był na naukę religii. Dziewczęta pobierały lekcye szycia, haftu i t. p. Na wynajęcie lokalu i zakupienie mebli przyczynili się w wielkiej części lutrzy rygscy, nie mogąc się dosyć naskarżyć na zepsucie w swoich szkołach. Nauczaniem chłopców zajęli się przysłani r. 1810 od prowincyała Landesa 00. Krukowski, Laskowski, Ledergew, i klerycy Suszczewski i Krupski, ale niemały był kłopot o nauczycielki dla dziewcząt. Wtenczas 0. Coince potrącił o potężne uczucie niewieściego serca, przemówił do poświęcenia dam wyższego świata, które już niejednokrotnie poparły dzieło missyi. I oto hrabina de Cosse Brisak przyjęła na siebie kierownictwo żeńskiej szkoły, obowiązki zaś nauczycielek języków, fortepianu i robót, przyjęły dwie jej córki Delja i Kamila, panna Bergyrum, baronowa Kolk, panna Kasto w i pani Sanczewicz, a przynosząc ofiarę i z swego grosza, założyły te panie konwikt dla 50 ubogich szlacheckiego rodu dziewcząt. Wspierały je w tern pobożnem dziele damy petersburgskie z carową na czele, której też jenerał zakonu dzięki składał przez damę dworską Tołstoj. Znajduję także w listach jenerała wzmiankę o pannie Razumowskiej, córce ministra, która, wychodząc za mąż, „tym miłosiernym datkiem okupywała sobie błogosławieństwo boże“ ¹). Łatwo pojąć, że przy takim składzie nauczycielek, szkoła żeńska zakwitała a wkrótce otwarto kurs wyższy nauk. Chcąc dotrzymać placu, otworzyli Ojcowie obok kursu wyższego szkołę dla 100 ubogich dzieci, którą zawiadywali dwaj świeccy nauczyciele: Zabłocki i Johanzen.

ł) Listy jenerała z 2 i 7 września 1810 r. Archiw. Jez. poi.

Gdy w r. 1813 superyor Józef Kamieński w skutek wycieńczenia sił i gorączki trawiącej umarł, licząc zaledwie 51 rok życia, zamianował na jego miejsce jenerał zakonu superyorem missyi Ojca Coince. Nowy superyor zabrał się do uporządkowania i odnowienia kaplicy. Zapobiegając ekscesom, popełnianym przez rosyjskich oficerów i lutrów, postawił w kościele szwajcara, któremu na mocy reskryptu gubernatora, przysługiwało prawo wyprosić z Kościoła źle się zachowujących, zawezwać mógł nawet pomocy policyi. Trudniej nierównie poszła sprawa z Łotyszanami, którzy jęczeli w gorszej, jak niegdyś chrześcijanie u Saracenów, niewoli luterskiej. Uboga ta ludność, utrzymując się z zarobku i służby u lutrów, zapominała swego języka i swej wiary, pastorowie chrzcili łotewskie dzieci, udzielali dyspens, błogosławili małżeństwa, dawali rozwody, przymuszali do swej konfirmacyi. 0. Coince poczynił starania u ministra obcych wyznań księcia Golicyna, aby wolno było dla tej dwutysięcznej populacyi miewać kazania i nauki w łotewskim języku, którego wyuczył się wybornie 0. Krukowski. Przez całe sześć miesięcy czekano na odpowiedź; tymczasem urządzono w cichości nauki katechizmowe, otrzymawszy zaś pozwolenie, zapowiedziano publiczne nabożeństwo w łotewskim języku i to, o ile wnieść mogę z niedokładnej relacyi kronikarza, w kościele łotewskim, obsługiwanym przez pastora. Lutrzy w krzyk i z skargami do jenerał-gubernatora markiza Pauluzzi, przychylnego Jezuitom katolika, ale trwożliwego urzędnika. Pauluzzi zakazał miewania katolickich nauk dla Łotyszów, i polecił magistratowi ogłosić to urzędownie. Wtenczas wszedł na pokoje markiza 0. Krukowski i oświadczył stanowczo, że jenerał-gubernatorowi nie przysługuje prawo kasowania ministeryalnych rozporządzeń, a tem mniej wypada, aby, katolikiem będąc, mięszał się wbrew uchwałom trydenckiego soboru do spraw duchownych. „Ale już wydałem rozkazy“ — odparł zakłopotany gubernator. „To je W. E. cofnij“ — dodał Jezuita i opuścił salon. Postępowały więc dawnym torem nauki i katechizmy łotewskie, należało jednak raz na zawsze położyć koniec opresyi luterskiej, która już doszła do tego, że nawet karawanu pogrzebowego nie pozwolono mieć katolikom, tylko zmuszeni byli za drogą opłatą najmować od lutrów. Porozumiawszy się więc z przedniejszymi katolikami, wniósł 0. Coince prośbę do magistratu o równouprawnienie katolików, aby, stanowiąc prawie trzecią część ludności miasta, mieli prawo nabywania własności, prawo zasiadania w radzie miejskiej i piastowania innych urzędów, a nadewszystko, aby zabezpieczoną była zupełna wolność religijna, a magistrat przestał już raz mięszać się do spraw małżeńskich. Gdy na wielokrotne supliki magistrat tylko ustna negatywną dawał odpowiedź, wniesiono tę samą prośbę do jenerał-gubernatora Pauluzzi, wezwawszy do siebie radę miejską, zapytał, azali carowi wolno w Rydze nabyć dom lub realność? Odpowiedziano, że car jest panem w swojem państwie; ażali, pytał dalej, poddani cara, opatrzeni jego ukazami i przywilejami, mogą w Rydze osiedlić się, prowadzić rzemiosło lub handel, ażali mogą piastować urzędy w tym mieście? Odpowiedziano, że nie, gdyż car, obejmując Inflanty, zatwierdził Rydze jej przywileje. „W naszym oświeconym wieku — odparł żywo gubernator — odmawiać komu prawa własności i innych praw obywatelskich, dlatego jedynie, że jest odmiennej wiary, to nie przywilej ale tyrania, której Najj. Aleksander, nadając wolność religijną wszystkim wyznaniom, nie ścierpi. Oznajmiam wam tedy, że Jego monarszą wolą jest, aby wszyscy poddani carscy przypuszczeni byli do używania praw obywatelskich; jeżeli tej woli sprzeciwiać się macie ochotę, to ja potrafię nakazać wam posłuch.“ Odbyła tedy rada miejska nader burzliwą konferencyę ; w ratuszowej sali i u stóp olbrzymiego posągu N. P. Maryi, postawionego jeszcze przed 500 laty przez Kawalerów Mieczowych, uchwalono nadać katolikom wszystkie prawa i swobody, i zaraz siedmiu z nich przyjęto do rady miejskiej. Wskutek tej uchwały O. Coince, nie troszcząc się już o magistrat, dawał na mocy delegowanej od metropolity władzy, dyspensę od ogłoszenia zapowiedzi i wszystkie ślubne i małżeńskie sprawy sam załatwiał. Magistrat wskazywał na dawne szwedzkie prawa i domagał się. aby małżeństwo kościelne poprzedzał akt cywilny, a gdy niejaki Czajtaj i jakiś Włoch przyszli ze skargą na Jezuitę, że ten ogłosił za nieważne małżeństwo pierwszego z luterką rozwódką, a nie chciał drugiemu dać ślubu z jego pasierbicą, wtenczas rada miasta wygotowała obszerny memoryał do jenerał-guberna-tora, domagając się wydalenia Jezuitów z Rygi, jako zakłócających spokój publiczny i formujących państwo w państwie. Inne także władze rządowe i miejskie podzielały to usposobienie rady miasta, sprawa stała jak najgorzej, nawet Pauluzzi oświadczył, że nie ma odwagi jej bronić. Ale 0. Coince skuteczniejszą obmyślił obronę. Mając dokumenta w rękach, dowodzące, jak dalece magistrat luter-ski mięszał się do spraw katolickich małżeństw, przesłał je wszystkie wraz z memoryałem, przedstawiającym rzetelny stan rzeczy do jenerała zakonu Brzozowskiego, który znów wniósł całą tę sprawę do księcia Golicyna. Upłynęło sześć miesięcy, w którym to czasie, widząc cichość i jakby trwogę 0. Coince, rozuchwalił się burmistrz Rygi do tego stopnia, że polecił superintendentowi luterskiemu obłożyć go interdyktem, a w końcu groził gorszemi jeszcze karami, jeśli nie stawi się przed sąd magistracki, aby oczyścić się z zarzutów. Jezuita znosił wszystko cierpliwie, aż otrzymawszy list od jenerała zakonu, donoszący o wygranej sprawie, odpowiedział lakonicznie: że, jeśli magistrat ma jakie przeciw niemu zażalenia, to niech je przedłoży metropolicie i duchownemu kolegium w Petersburgu, gdyż ta tylko jest kompetentna władza w podobnych sprawach. Poczem udał się do jenerał-gubernatora, uprzedzając go, że temi dniami otrzyma reskrypt ministra Golicyna, zakończający zbyt długo wlokącą się sprawę. Jakoż nadszedł ukaz carski, zabraniający nietylko magistratowi, ale i wszelkim świeckim władzom i urzędom mięszać się do spraw kościelnych, udzielać jakichkolwiek dyspens albo rozwodów w małżeństwach katolickich i mieszanych, gdyż sprawy te należą do duchownej władzy, z której ramienia na wyraźny rozkaz monarszy, przybyli Jezuici do Rygi i są jej legalnymi wykonawcami, mają nadto zupełną wolność nauczania katolików, jakiejkolwiek oni są narodowości. Pauluzzi, rad będąc w duszy temu obrotowi rzeczy, zawezwał miejską radę, aby pogodziła się z Jezuitami, Ojca zaś Coince, aby przeprosiła, gdyż w przeciwnym razie czeka ją proces o obrazę honoru. Jezuita przyjął wizytę superin-tendenta, lekkie czyniąc mu wyrzuty, chcąc zaś burmistrzowi i dwu delegatom rady oszczędzić upokorzenia, uwiadomiony o ich wizycie, wyszedł z domu.

Wyrobnicza i pracująca klasa katolików, ta była także przedmiotem starań i zabiegów Jezuity. Jużto przyznać trzeba, że przełożeni zakonu umieli dobierać ludzi do miejsc i okoliczności. — 0. Coince, z którym zrosła się niejako missya rygska, opatrzywszy w dobro duchowne zdrowych, myślał teraz o chorych. Nie brak było w Rydze na szpitalach i domach przytułku, ale dyrektorowie tych zakładów nie przyjmowali chorych katolików, tak że ci wyrzuceni częstokroć z domu luterskiego pana, któremu już służyć nie mogli, umierali na ulicy, a zawsze prawie pozbawieni ostatnich sakramentów. — 0. Coince tedy nakreślił plan szpitalu na 150 osób klasy zarobniczej. Gmach szpitalny miał być własnością 16 dam miłosierdzia. które niezwiązane żadnemi ślubami, zakonny jednak prawie żywot wiodąc, wyuczone lekarskiej i chirurgicznej sztuki, podzieliły między siebie zarząd i obsługę szpitalu. Jenerał-gubernator

Pauluzzi, zastrzegłszy sobie ten tylko punkt, aby owe damy nie należały do żadnego zakonnego zgromadzenia, zatwierdził ten plan w całości. Dnia 16 lipca 1814 r. położono kamień węgielny i w przeciągu roku stanął gmach, mogący pomieścić blisko 200 chorych, oraz szkółkę na 100 ubogich dzieci. Dnia 1 stycznia 1816 przyjęto pierwszych chorych. Wzorowy porządek w szpitalu, zręczność lekarska owych miłosiernych pań, dla których nauki 0. Coince, podczas kiedy gmach budowano, sprowadził kilku biegłych medyków, wszystko to ściągało rok-rocznie do 500 chorych, nietylko z pośród katolików i z miasta, ale z pośród lutrów i żydów nawet o 12 mil i więcej od Rygi, tak że kilkunastu znakomitych lekarzy, słysząc o sławie tego zakładu, zjechało na miejsce, aby własnemi oczami przekonać się o prawdzie. Jakoż przekonali się i oświadczyli zgodnie, że urządzenie szpitala odpowiada wszystkim sanitarnym względom i wymaganiom. Zapewne nie były te wymagania tak wygórowane, jak są dzisiaj, skoro O. Coince za swój wynalazek suchej kąpieli parowej, pochwalony przez kolegium medyczne w Dorpacie, otrzymał r. 1819 na rzecz dam miłosierdzia przywilej carski dwunastoletniego monopolu. Ażeby tej instytucyi nadać trwałość, postarał się O. Coince, że szpital katolicki przeszedł na listę instytutów publicznych, zostających pod opieką państwa, na gmachu zaś szpitalnym, którego postawienie kosztowało przeszło 100,000 rubli z miłosiernych datków, intabulowano na rzecz dam miłosierdzia 50,000 rubli.

Było to ostatnie dzieło Jezuity, któremu Superintendent luterski na obiedzie u jenerał-gubernatora wyznał otwarcie, że cała Ryga drży przed nim a pastorom obawiać się należy, że w niedługim czasie rozpędzeni zostaną wraz z swym superintendentem. — Była w tym złośliwa przesada, ale też było i prawdy wiele. O. Coince wytknąwszy sobie za cel uwolnienie katolickiej gminy z pod jarżma luterskiego magistratu, zmierzał do tego celu drogą najkrótszą, krokiem pewnym, nie oglądając się ani na liczbę, ani na potęgę swych przeciwników, a wygrawszy z magistratem Rygi po dwakroć sprawę, mógł się stać rzeczywiście postrachem dla luterskich predykantów, ale zwolennicy wolności i choćby masońskiego miłosierdzia, uznać muszą i uszanować jego rozum, poświęcenie i zasługę ¹).

¹

Hozaven. Ms. in fol. str. 151.

²

) Sanctissimi in Xsto Patris et Domini nostri PU Pap. VII. Litterae apostolicae, quibus Soc. Jesu in Regno utriusque Siciliae approbatur et con-firmatur. Druk współczesny. Archiw. Jez. pol.

²)    Wszelako dopiero dzień św. Franciszka Ksawerego (3 grudnia 1804) przeznaczony był na uroczystą instalacyę zakonu. Więcej jak 80 Jezuitów już było w stolicy. Przez dni 9 przygotowano lud do tej religijnej uroczystości naukami rano i wieczór. W sam dzień wśród takiego natłoku ludu, że kościół potrzeba było zamknąć, odbyły się msze św. i suma w obecności trzech kardynałów. Na nieszpory zjechał król z całym dworem, poprzedzony wojskiem, sławny kompozytor Roesiello ułożył Te Deum z orkiestrą. Powracającego króla otoczyły tłumy ludu, wołając, aby oddano Jezuitom „Desu nuovo“, największy ich dawny kościół w Neapolu. Lazaroni (robotnicy) zebrali się przed pałacem króla, a wójt ich upraszał go, aby oddał Jezuitom „Gresu nuovo“ i „Oarminiello“, t. j. kościół przeznaczony dla lazaronów. Nie było granic i miary entuzyazmu nea-politańskiej ludności. — (Nowiny najpewniejsze pod d. 20 sierpnia 1804 z Neapolu pisane; patrz: O powrocie Jezuitów, t. II. str. 225, 227).

³

)    Rozaven. Ms. in fol. 156 i 157.

⁴

)    Rozaven. Ms. in fol. str. 164.

⁵

)    ... jenerał zakonu (0. Brzozowski) którego znam dobrze i głęboko poważam, wielkiej świątobliwości mąż, nie dorósł pod względem polityki przeni-nikliwośei i tęgości ducha, tym okolicznościom czasu i ludzi, które wymagały głowy takiego Grubera albo Aquaviva“. List de Maistre’a do arcybis. Kaguzy, datow. z Peterburga w czerwcu 1816 r.

O missyach saratowskich nie mamy wiele do powiedzenia. — Tworzyły one dziewięć osobnych jakby parafij, a rok-rocznie wy-

¹) Notes historiques sur Vetablissement des Jésuites à Ryga et leur expulsion de cette ville par le P. Zaharie Ledergev.

syłanoz Białej Rusi kilku nowych misyonarzy na miejsce dawnych, powoływanych na urzęda lub inne obowiązki w prowincyi, jak to zwykle u Jezuitów bywa. Zato missya odeska czyli krymska rozwinęła się znacznie.

Powiedzieliśmy, że jeszcze 1804 r. książę Richelieu zażądał Jezuitów dla niemieckiej swej kolonii w Kleinliebenthal. Aż do roku 1808 dwóch tylko było tam missyonarzy. Skąpstwo nietyle księcia ^ jak jego plenipotenta, barona Rozemkampfa, stało się przyczyną, że missyę te zwinięto. Od r. 1808 aż do 1811, nie znajduję w katalogach zakonu o niej żadnej wzmianki, z kroniki zaś białoruskiej i z listów jenerała zakonu do prowincyała Landes, pokazuje się, że książę jak zrazu gorliwie wziął się do tej missyi, tak potem zaniedbał ją zupełnie. To nie chciał ponosić kosztów z tem dziełem koniecznie połączonych, to znowu nosił się z myślą sprowadzenia 00. Kapucynów z Tyrolu, ale ich nie mógł otrzymać. Dopiero 1811 r. otworzono odeska miss}rę na większą już skalę. „Opowiadał mi ks. Nikole, wikaryusz arcybiskupi w Sebastopolu. pisze jenerał zakonu do prowincyała, w jak nędznym stanie są kolonie odeskie. Książę już inaczej o rzeczach sądzi, nauczony smutnym brakiem księży... Są tam cztery kolonie: Kleinliebenthal, Josephthal, Marienthal i Alzacethal, razem od 6 do 7,000 osób bez żadnego księdza ; książę przyrzeka dać 1,000 rubli pensyi dla dwu missyonarzy, ks. Nicole upewnia, że dotrzyma słowa. Długo się temu opierałem (dla braku osób, dlatego przyspieszono ostatni egzamin teologów IV roku), w końcu ulitowałem się nad dusznem zbawieniem tylu ludzi“ *). Jakoż już w styczniu 1811 wyprawiono 0. Vitry, który stale przedwodniczył tej missyi, i drugiego księdza z braciszkiem. W maju t. r., wyprawiono drugą taką expedycye, a od r. 1814, znajduję na odeskich missyach 10 księży, z tych czterech mieszkało w Odessie dla Niemców, Francuzów, Włochów (0. Maciej Molinari) Polaków i Ormian, i inni w niemieckich koloniach : Selz, Landau, Rasztad i Josepthal, którym dodano czterech braci do posług domowych. Roku 1814 przybyły dwie jeszcze stacye- misyjne w Manheim i Chersonie, układy o missyę w Sebastopolu rozbiły się. — W tym składzie osób i zatrudnień, pozostała missya aż do r. 1820, szkół zakonu nie było tam żadnych oprócz szkółki ludowej, w której uczyli dwaj świeccy i braciszek. Jak dalece rząd popierał te missyę, dosyć powiedzieć, że w procesyi Bożego Ciała w Chersonie, gdzie

0 Listy jenerała Brzozowskiego. List z 16 sierpnia 1810 r.

ledwo 120 liczono katolików, uczestniczył gubernator St. Priest i kilku magnatów ze świecą w ręku, wojsko wystąpiło pod bronią i utrzymywało porządek, a działa biły salve, ile razy dawano błogosławieństwo Najśw. Sakramentem.

Nie tak pomyślny był rozwój missyi astrachańskiej. Wprawdzie już 1807 r. otworzono tam konwikt pod przewodnictwem 0. Suryna i dwu Francuzów, Furnier i Malevé i Niemca Brückner, w którym, jak to opowiada Moskal Kustodjew, uczono łaciny, francuzkiego i niemieckiego języka. Konwikt był bardzo uczęszczany, a nawet prawosławni klerycy uczęszczali tam na lekcye i nie mogli się dosyć nachwalić tej uprzejmości, z jaką ich Ojcowie podejmowali. Niebawem zjednali sobie astrachańscy Jezuici szacunek i przywiązanie nietylko katolików, ale i Bosyan. Zostając w najlepszych stosunkach z władzą duchowną i świecką, otworzyli missyę dla Kałmuków *). Od r. 1814 jednak znajduję cały ciężar tej missyi, złożony na barki dwu tylko Ojców, Syryna i Furnier, z czego wnieść należy, że konwikt ograniczać się musiał do szczupłej liczby uczniów, a szkoły do początkujących nauk czytania i pisania. Nietylko brak ludzi, to wieczne utyskiwanie w listach jenerała, ale i skąpstwo rządu, który kosztów podróży na siebie brać nie chciał, a misyonarzom tylko po 300 sr. rocznej pensyi wyznaczył, przyczyniło się wiele do mniej pomyślnego rozwoju tej missyi.

Dla nas Polaków więcej zajmujące są misyjne prace zakonu na linii Kaukazu i na Syberyi. Missya na linii Kaukazu, obsługiwaną była stale przez dwóch Ojców, Wojszwiłłę i Henry, a często bardzo niósł im pomoc superyor astrachański 0. Suryn. Mieli swą rezydencyą w Mozdoku, ale cały prawie rok schodził im na misyjnej pielgrzymce na przestrzeni od Kislar do Tyfiis. Celem missyi było opatrywanie duchownych potrzeb katolików rozrzuconych na ogromnej przestrzeni dwustu prawie mil kwadratowych, a należących do rozmaitej narodowości, jak to zwykle bywa na kresach. W samym Mozdoku, które to miasto powstało dopiero koło 1770 r., mieszkali Rossyanie, Georgijczykowie, Ormianie, tatarskie plemiona Kabordów, Tchetehanów itd. Katolicy Mozdoku w liczbie 15 rodzin, zbiegli lat temu blisko 500 przed prześladowaniem tureckiem z Krymu, Turcyi, Georgii, Persyi i Arabii, każdy mówi innym językiem, inne ma zwyczaje i inny charakter. Ztąd niewymowna trudność dla misyonarza ²).

0 Missions des Jésuites en Russie, str. 13, nota.

²) Mimo to mieli Ojcowie zamiar dotrzeć i do innych plemion góralskich W głębi gór Kaukazu osiadłych, które przechowały jeszcze u siebie resztki kato-

To też z początku szło wszystko oporem. Nawet kobiety nie dały się uprosić do bywania w kościele i uczęszczania do śś. Sakramentów, snąć zapewne przez bojaźń mężów, u których mimo chrześcijańskiego małżeństwa, zostawały prawdziwie w tureckiej niewoli. Zuchwałość doszła do tego, że zburzono szkółkę, jedyną nadzieję odrodzenia tego przesądnego a niekarnego pokolenia ¹).

liekiej wiary, przyjętej w XIII wieku, ale ten zamiar udaremniony został nieżyczliwością rządu. O jakie 12 mil od Mozdoku, leżą ruiny miasta Magiar, które ma być gniazdem Magiarów węgierskich, resztki tego szczepu przywoływały nieraz duchowej pomocy 0. Henry. Czynili to samo górale Georgii. Mowa tatarska jest wspólna wszystkim tym szczepom. Roku 1809 wysłał rząd rosyjski uczonego archeologa Klaproth, katolika z imienia, który wziął do swego boku 0. Henry, lecz nie mogąc znieść jego religijnej gorliwości, zostawił go obłożnie chorego na Kaukazie. Podróż tę swoją po Kaukazie i Georgii opisał Klaproth w osobnym pamiętniku 1823 r. Wspomina w nim o Ojcu Henry, Belgij-czyku, „który swe studya odbył w Anglii (był przedtem Pacanarystą), czyni bardzo szybkie postępy w nauczaniu się ormiańskiego języka. Jezuita ten powziął zamiar dokonać zapomocą członków swego zakonu, cywilizaeyi mieszkańców Kaukazu, którzy jeszcze całkiem nie ulegają Rossyi, i przyprowadzić ich do tego stanu, w jakim byli niegdyś dzicy Paraguaju. Rząd powinien był zostawić wszelką swobodę tym zakonnikom, uwolniłby się od wielu kłopotów i od wielkich kosztów. Projekt ten, pochwalony i poparty przez rosyjskie graniczne urzęda, odesłany został do Petersburga, ale zdaje się, że tam nie zasmakowano w nim i że go zapomniano“. Voyage au Mont Caucas et en Géorgie, str. 330 *) Z wielu religijno-obyczajowych zwyczajów tego ludu przytaczamy jeden. W wielką sobotę wprowadzają do kościoła ogromnego wołu, przybranego w kapłańską kapę, stółę i t. p., i po wielu modlitwach zabijają go. Poezem ksiądz rozdaje każdemu z obecnych cząstkę tej dziwacznej hostyi. W połowie XYIII wieku wydarzyło się w Konstantynopolu, że ów, po kapłańsku przybrany wół, wyrwał się z rąk pobożnych i przebiegł ulice i place miasta. Turcy wołali, „bij, zabij, to bóg niewiernych ucieka“. Odtąd poczęto do tej ceremonii, zwanej Magath, używać barana a nie wołu. Spowiedź odbywa się publicznie, t. j. ksiądz wymienia grzechy główniejsze głośno i powoli, a każdy z chcących się spowiadać, uderza się w piersi, ilekroć winnym jest wymienionego grzechu. W wilię wniebowstąpienia Pańskiego wszystkie młode kobiety kąpią się bez bielizny w rzece, nad brzegiem stoją stare matrony, i z różnych znaków i ruchów kąpiących się, wróżą im zamążpójście lub płodność. W Kazlar zgorszyła się wszystka ludność tern, że 0. Henry powiedział w kazaniu, iż Najświętsza Panna jechała do Betleem na osiołku, gdyż w tern mieście tylko niewiasty złego życia na tern zwierzątku za karę przez ulicę bywają oprowadzane. Gdy w r. 1809 zaprowadził 0. Wojszwiłło nabożeństwo do Serca Jezusowego i chciał piękny obraz tegoż boskiego Serca umieścić w ołtarzu, lud żadną miarą nie chciał pozwolić, aby usunięto z ołtarza jakiś stary bohomaz. Dopiero sam gubernator Pozzo, przyszedłszy do Kościoła, potrafił uspokoić ludność. Jak trudnem było dzieło missyi wśród tak przesądnego ludu, łatwo pojąć. (List 0. Henry do jenerała Brzozowskiego).

Gubernator Kaukazu Pozzo i dziekan mozdocki, Tantiszow, przybiegali jak mogli w pomoc missyonarzom, opatrywali ich potrzeby, ratowali mianowicie często zapadającego na zdrowiu 0. Henry, niewiele to jednak pomagało. Dopiero gdy Bóg przemówił nieurodzajem 1809 r., śmiertelnością, mianowicie dziatek i dżumą, wtenczas nastąpił zwrot umysłów do pobożności i praktyk wiary.

Odtąd świeżo wystawiony staraniem jenerała Pozzo kościół Wniebowzięcia N. P., był szczelnie napełniony, 0. Henry po siedm i ośm godzin siedzić musiał w konfesyonale. Nastąpiła poprawa obyczajów najprzód u kobiet, które moralne zresztą i cnotliwe, zapamiętałemu oddawały się lenistwu, złagodniały obyczaje mężczyzn, ucichły niemal każdej niedzieli wznawiane burdy i karczemne bójki, tak że Pozzo powtarzał swym oficerom : „w uspokojeniu Kaukazu więcej zrobi 12 Jezuitów, jak 12,000 sołdatów“.

Kaukaz jak wiadomo, był jednem z miejsc, do których zsyłano politycznych przestępców. Na linii między Mozdokiem, kaspijskiem morzem i morzem czarnem, rozrzucone były stannice wojskowe, złożone przeważnie z Polaków. Już 1809 r. dysponował 0. Henry trzech polskich żołnierzy w szpitalu mozdockim, którzy spowiedź swą odprawili przez tłumacza. 0. Wojszwiłło miał w swej moz-dockiej rezydencyi dwu polskich oficerów. Mimo względów, jakie im okazywał zawsze życzliwy Polakom jenerał Pozzo, jeden z tych panów zelżył go publicznie. Za karę nie pozwolono mu przystąpić do wielkanocnej komunii, i to wystarczyło na naprawienie zgorszenia i przebłaganie jenerała. Niebawem 1813 r. zesłano na Kaukaz 12,000 Polaków¹), pojmanych bądź u przeprawy przez Berezynę, bądź podczas odwrotu wielkiej armii Napoleona, a między nimi pułkownika Artura Potockiego, hr. na Łańcucie, ojca byłego ministra Austryi, Alfreda. Posłuchajmy co o tern pisze 0. Henry, który wraz z 00. Wojszwiło i Surynem, przez lat kilka zajmował się losem skazańców polskich. „Po najściu Francuzów na Rossyę, nie mieliśmy ani jednej chwili wypoczynku. Dwanaście tysięcy jeńców polskich zesłano w te strony. Prawie wszyscy stracili wiarę i obyczaje w skutek zetknięcia się z Francuzami. Wielka ich część przyszedłszy w te niezdrowe strony, popadła w choroby i niemoc. — Przybiegliśmy im z pociechą, pomocą i okazując im miłosierdzie,

9 Z tych po ogłoszeniu amnestyi 1815 r. tylko 8000 powróciło do kraju, 500 osiedliło się na Kaukazie, a do 3.500 umarło w skutek chorób i niewygód wygnania.

przywiedliśmy prawie wszystkich do Boga. Wszyscy Polacy, pisze w liście z dnia 29 czerwca 1814 r., oficerowie i szeregowi przybyli tu w najgorszern pod względem religii usposobieniu, a odjechali błogosławiąc nam, żaden z nich nie zapomni nas, żaden nie skarży się na nas, wielu żegnają nas z żalem. Jeden z nich, który żył ze mną nader ubogo przez 10 miesięcy, rzekł mi z płaczem odjeżdżając, że to był pierwszy rok, w którym czuł się szczęśliwym. Nie masz między nimi ani jednego, któryby nie był dobrze przyodziany, wszyscy karmieni byli naszem staraniem, wszyscy w ogóle zachowali się przykładnie w Mozdoku. Błogosławią naszej świętej wierze nawet i ci, którzy niedawno temu byli jej bardzo przeciwni, wypowiadają głośno, że katolicka wiara jest jedynie prawdziwą. — Byliśmy świadkami ich anielskiej cierpliwości w chorobie i dziwnej rezygnacyi przy śmierci“.

Śmierć ta pukała bardzo często do Polaków. Oto, co pisze ten missyonarz w innym liście z 10 sierpnia: „Jesteśmy przeładowani pracą, gdyż grasuje tu dżuma straszliwa. Nawet komendanta dom zadżumiony, zadżumione są inne domy w mieście, ale przede-wszystkiem dżuma sroży się między Polakami. Od czterech miesięcy nie było deszczu, dokoła Mozdoku nie masz ani jednej trawki, nieprzejrzana mnogość szarańczy wielkości mej ręki, zniszczyła wszystkie łąki, pola i zboża i zaraziła powietrze. Wszyscy Polacy są chorzy, codzień kilka pogrzebów. Szpital nie mógł pomieścić chorych, uprosiłem jenerała Pozzo, aby kilka prywatnych domów na ten cel obrócono. Stało się tak. Na całe to mnóstwo chorych pozostaliśmy dwaj: ja i mój chirurg, pełniąc obowiązki lekarza, kucharza, chirurga i t. d. Trzy moje wozy i moje konie zwoziły do szpitalów chorych z ulic, przedmieść i wiosek; plebania, kuchnia i wszystkie budynki przepełnione były chorymi. Sześciu Polaków,

, danych od jenerała, było mymi pomocnikami. Nareszcie chirurg, ja, czeladź i pomocnicy moi, wszyscyśmy się pochorowali z wyjątkiem jednego. Konie ustały, wozy się połamały, zabrakło pieniędzy i chleba.“ Choroba 0. Henry była niebezpieczną, już pokazały się gruczoły pod pachami, zapowiedź pewna dżumy, a 30 lipca (1813) zostawał 9 godzin bez przytomności. Powrócił jednak do zdrowia dzięki staraniom lekarza Szerimen, który będąc radcą dworu zarazem, otaczał podwójną opieką missyonarzy, za co też do zasług zakonu, jak to się pokazuje z listu jenerała Brzozowskiego do prowincyała Landes, przyjęty został. „Zjawienie się moje w szpitalu — pisze dalej ks. Henry — było tryumfem. Lutrzy, roskol-nicy, mahometanie, Eossyanie, Polacy, Węgrzy, Czesi, wszyscy, wszyscy przyjęli mnie z równa radością. Dwóch Lutrów nawróciło się, jeden z nich stał się teraz apostołem, przewodniczy w różańcu i przygotowuje innych do św. komunii“. Niemałym kłopotem byli dla missyonarza chorzy żołnierze rosyjscy, którzy, umierając, żądali pomocy 0. Henry. Gdy ten przez wzgląd na prawa państwa odmawiał jej, wzięto się na sposób. Przekupiono szpitalnego dozorcę, ten zaręczał przed Jezuitą, że owi chorzy są Polakami. Odkrywszy fortel, zafrasował się missyonarz i odkrył rzecz całą komendantowi. Ten rozśmiał się na to, i odtąd wielu moskiewskich żołnierzy umierało po katolicku. Była jeszcze inna trudność do usunięcia: „Ponieważ wszyscy są chorzy, pisze 0. Henry, więc i chorych pędzono do robót kaziennych. Nie mogłem patrzeć na ich łzy, pognałem do komendanta, nie zastałem go. Tak więc, jak byłem rozogniony i rozżalony, wpadłem na jego żonę: Pani, czy chcesz przyspieszyć śmierć tych chrześcijan? powiedże twemu mężowi, że krew tych nieszczęśliwych woła o zemstę na krew jego, a jeżeli nie położy końca tej srogości, to ja mu zapowiadam, że ani jedno z jego dzieci nie pozostanie przy życiu. Odtąd pozostawiono w spokoju moich chorych, podrzędni jednak oficerowie nie przestawali ich molestować. Przechodzącego przez Mozdok pułkownika Potockiego odarli ze wszystkiego. Ubrałem go. W kilka godzin potem, oficer jeden przyszedł dokuczać któremuś z moich chorych. Straciłem cierpliwość i kazałem go wsadzić do kozy. Komendant dziękował mi za to, i odtąd już nikt nie śmiał tknąć moich chorych“.... „Oo do Polaków — pisze O. Henry — dżuma była dla ich duszy prawdziwym miłosierdziem bożem. Wielu z nich wzgardziło duchowną pomocą 00. Wojszwiłły i Suryna, przychodzili do Mozdoku chorzy. Złożeni w szpitalu znajdowali tam umarłych i umierających, a spotkali w innych chorych już gorliwych apostołów, potem udawali się do mnie. Ludzie ci, będąc prawie wszyscy dość wykształceni, nawróciwszy się, sami stają się apostołami. Wyjednałem u lekarza, aby Polaków zatrzymał dłużej w szpitalu. Potem naznaczają im mój dom na mieszkanie, w skutek moich rozmów i opieki, jaką im dawałem, przywiązują się, zapalają do wiary i niedalej jak w ośmiu dniach przyprowadzają mi innych 20 starych grzeszników. Dobre książki, koronki, krzyżyki (przysyłał mu jenerał zakonu z Petersburga, jak to się pokazuje z listu jenerała do prowincyała 20 marca 1814 r.) wszystko to cudowne wywołuje skutki. Mój Boże! nie jestże to rzeczą podziwienia godną, że ludzie ci, którzy przebiegli całą Europę, a wynieśli z niej kwintesencyę wszystkich błędów, naśladowali wszystkie jej występki, ludzie, którzy bezcześcili i rabowali kościoły, więzili księży, sromocili dziewice, bluźnili Boga rozmową i śpiewem, którzy widzieli tyle sławnych kościołów, spotkali tylu księży gorliwych a umiejących ich język, a mimo to nie nawrócili się, którzy przybywszy do Mozdoku wściekli prawie, nieraz jeden nawet w kościele ludek nasz zgorszyli, nam księżom na ulicy w twarz plwali, apostatami nas i cudzołożnikami nazywając, że ci ludzie padli na kolana przed księdzem, nierozumiejącym ich języka a tak biednym, że cała jego garderoba nie wynosi 20 rubli, i odmienili swe życie. Doprawdy palec Boży jest tu.“

koszulę od drugiego? Tysiąc

Palec ten Boży widoczny był i w tem, że przy największym w powszechnym niedostatku 0. Henry znalazł zawsze środki do ratowania chorych. „Muszę się, pisze do swego prowincyała, wytłumaczyć i przeprosić za wydatki, jakie poczyniłem. Ale jakiejże tu trzymać się reguły, kiedy ten chory umiera z głodu, tamten wyszedł ze szpitala bez koszuli. Oobyś uczynił mój Ojcze, gdybyś spotkał syna magnata Potockiego, bez pończoch, bez spodni, bez butów, bez koszuli, w jednym szynelu? Ozy weźmiesz mi za złe, że wziąłem dlań chustkę od nosa od pierwszej kobiety, którą spotkałem, buty od jednego Kozaka podobnych wypadków wydarza się niemal codziennie. Od Wielkiej-nocy do teraz (do 10. sierpnia) jestem bez pieniędzy, a wydaję miesięcznie do 300 rubli, i dzięki Opatrzności nie mam długów. Niktby nie pozostał żywy, nie byłoby nawet komu zanieść tej nowiny do Polski, gdybym nie wstawił się u jenerała Pazzo, a chociaż niema wojska, któreby ich zastąpiło, to jednak wysłał sztafetą rozkaz, aby wszyscy Polacy wyszli z Mozdoku, nawet chorzy powiezieni będą na wozach“.

Ukaz Aleksandra, nadający ułaskawienie więźniom, koniec położył cierpieniom, powrócili do miłej ojczyzny, ale przedziesiątko-wani chorobą i nędzą.

Eównocześnie pracował 0. Wojszwiłło nad Polakami skazanymi do robót w Dubowskaja, Kargalinska, Kurdzukaja i Kizlar. W Dubowskaja mieszkał z więźniami (było ich 500) spał z nimi, jadł ich więzienną strawę, aby nic czasu nie uronić nad ich du-chownem dobrem.

W szpitalu w Kizlar umierało 6 lub 7 Polaków dziennie, ratowali ich na przemian to 0. Suryn to 0. Wojszwiłło. W Kur-dzińskaja wysłuchał 0. Woyszwiłło tylko 80 spowiedzi w jednym

tygodniu ; „ale to praca dla mnie nie mała. Wielka liczba tych nieszczęśliwych, która była w Hiszpanii, potrzebuje gruntownej instrukcyi po tylu latach nieprzystępowania do śś. Sakramentów“. Ta apostolska praca nad Polakami zasłanymi na linię Kaukazu, nie skończyła się uwolnieniem jeńców 1814, owszem przeciągła się aż do roku 1826, w którym 00. Wojszwiłło i Henry opuścili stacyę. Jeszcze 16. września 1821 r., pisze 0. Henry, „Superyor mój (0. Wojszwiłło) jest prawie zawsze w podróży, odszukuje i pociesza Polaków, którzy są rozrzuceni po różnych stanicach wojskowych i udziela im śś. Sakramentów“.

Był także projekt utworzenia missyi w fortecznem mieście Wladikaukaz, ale rząd skąpił kosztów, a jenerał też mając wielki brak ludzi, nie napierał się o otwarcie tej stacyi.

Ezecz charakterystyczna, że lubo Jezuitom wzbronione było wszelkie nauczanie schyzmatyków, to jednak w przeciągu tych lat kilkunastu samych Kozaków nawróciło się do katolicyzmu blisko 200. Przyczyny tego szukać należy nie w przekroczeniu zakazu, ale w tej okoliczności, że Kozacy jak w ogóle cała ludność schyzma-tycka w tamtych stronach, uwikłana była w magię, czary i wszelakiego rodzaju zabobony. Gdzie się więc pojawił missyonarz, stawało przed nim kilkadziesiąt nieraz osób różnego stanu, zostających pod wpływem magii i czarów, i jak oni rozumieli, opętanych od złego ducha. Ci wszyscy więc ..russcy“ uwolnieni od trapiących przewidzeń, przystępowali do tej katolickiej wiary, u której kapłanów znaleźli ratunek ¹).

Jak missye na linie Kaukazu głównie miały na celu handlujących Ormian i zasłanych w sołdaty lub do kaziennych robót Polaków, tak dla Polaków w guberniach sybirskich urządzono dwie ruchome missye w Irkutsku i Tomsku. Kto podał pierwszą myśl tych apostolskich ekspedycyj, nie udało mi się odszukać ani w kronikach ani w listach jenerała Brzozowskiego. To pewna, że miały

*) „JKs Wojszwiłło — pisze sekretarz zakonu Korycki do prowincyała Landes — po linii captivos (więźniów) objeżdżając, mira operatus est (cudów dokazywał). Od 60, 80, 100 wiorst przywożono doń obsessos (opętanych), a liczba tych znaczna. Kontynuował egzorcyzmy nad niektórymi przez dni kilka lub kilkanaście, aż je ku chwale Bożej i św. katolickiej wiary wolnych od złego ducha do domu odpuścił. Wszyscy takowi byli ruscy prócz jednego żołnierza katolika!“ (Dopisek na liście jenerała z d. 30 łipca 1815 r.) Wydarzało się to samo innym misyonarzom. Arcyciekawe szczegóły w tej mierze napotykam w listach misyo-narzy Kaukazu. Czytaj, kto chcesz, książkę 0. Gagaryn p. t. Missions des Jésuites en Russie. Paris 1869, zkąd i powyższe listy wyjęte.

one utorować drogę do missyi w Chinach, a jenerał-gubernator sybirski Pestel, lubo protestant, popierał je wszelkiemi siłami. Już we wrześniu 1809 r. wygotowano projekt tych missyi w kancelaryi jenerał-gubernatora. Ezecz poszła w od włókę z przyczyny podróży cara na Litwę, jenerał Brzozowski tymczasem znosił się listownie z prowincyałem Landes co do wyboru osób. Do Irkutska jako bliższego Chinom, żądał uczonych matematyków, wszystkich zaś prosił i zaklinał, aby strzegli się „prozelityzmu i nietolerancyi“, gdyż przeciw tym dwom zarzutom, pisał, „walczyć tu muszę ustawicznie“ *). Z końcem 1811 wyprawiono trzech Ojców: Szpaka, Marcelego Kamieńskiego i Okuszkę wraz z bratem Drozdowiczem do Irkutska. 0. Szpak umarł wśród drogi w Moskwie, zastąpił go 0. Laszkiewicz, na miejsce też 0. Okuszki posłano 0. Maszew-skiego. Unicki arcybiskup połoeki Krassowski udzielił im osobnym reskryptem z d. 25. grudnia 1811 r., którego oryginał mam pod ręką, pozwolenie, aby znajdującym się w tych tam stronach unitom udzielali śś. Sakramentów z warunkiem wszakże, że „za powrotem z tamtych stron unitów do swojej pastwy (sic), do obrzędu swojego powrócić będą obowiązani“. Ekskursye misyjne wzdłuż i wszerz gubernii odbywały się w podobny sposób, jak na linii Kaukazu. Nieoględność superyora missyi 0. Laszkiewicza, który (1813 r.) wymówił się od udzielania nauki języka łacińskiego synowi jenerał-gubernatora, sprowadziła chwilową niełaskę tego ostatniego na missyonarzy, ale już roku następnego 1814 otworzono nową stacyę misyjną w Tomsku, (znajdowało się tam roku 1809 tylko 53 katolików), na której pracowali sprowadzony z Irkutska 0. Marceli Kamieński i 0. Waluźyniec, dodano im brata Kozakiewicza. Taki skład syberyjskich missyj pozostał aż do roku 1820 do chwili wydalenia zakonu z Eossyi. Więcej szczegółów nie udało mi się odszukać w archiwum prowincyi zakonu.

Za to z listów jenerała do prowincyała dowiaduję się, że gubernator Moskwy Eoztopczyn, poznawszy bliżej Jezuitów w prze-jeździe do Irkutska, zażądał na początku 1813 roku od jenerała zakonu, aby podobnie jak w Petersburgu, otwarto w Moskwie konwikt szlachecki. Wiadomo, że jeszcze za Piotra W. Jezuici prowincyi czeskiej otworzyli roku 1690 pod opieką cesarskiego posła barona Blumberg konwikt w Moskwie na 50 uczniów, który został zamknięty 1719 r. Ojcowie zaś otrzymali rozkaz opuszczenia Moskwy

J) List jenerała do prowincyała z d. 24 października 1813 r.

i Eossji. Jenerałowi zakonu uśmiechała się ta myśl, ale kłopotał się niemało brakiem profesorów, którzyby francuzkiego języka w szkołach nauczać mogli. Równocześnie dwie gminy katolickie w Moskwie: francuzka i niemiecka wniosły do Siestrzeńcewicza prośbę o przysłanie na kuratorów księży z zakonu jezuickiego. Metropolita, który w tymże czasie już wszelką władzę duchownego kolegium zagarnął pod siebie a słuchał tylko rady niecnego Sierpińskiego, zwlekał z odpowiedzią, u ministra kultu popierał sprawę leniwo. Jenerał zakonu dla braku francuzkich kaznodziei nie nalegał o pośpiech, owszem zasadą jego w tak drażliwych sprawach jak missya moskiewska było, „nie prosić, ale dać się prosić“. Wreszcie zażądano od niego ze strony rządu, aby pięciu missyonarzy wyprawił na koszt zakonu do Moskwy i na własnym koszcie tam ich utrzymywał. Jenerał wykazał niesłuszność pierwszego żądania, co do środków zaś utrzymania dodał znacząco, że obydwie gminy katolickie w Moskwie posiadają aż nadto dostateczny fundusz do wyżywienia katolickich księży. Dzięki tym okolicznościom stało się, że z początkiem sierpnia 1813 r. otrzymał od metropolity patent na kuratora do Moskwy 741etni starzec Malherbe, dano mu do pomocy jednego Dominikanina i dwu świeckich księży. Napróżno katolicy Moskwy zanosili powtórne prośby do ministra i metropolity żądając Jezuitów; odpowiedziano im, że na teraz duchowne ich potrzeby są dostatecznie opatrzone. Tak więc missya moskiewska rozwiała się na niczem.

Zaznaczyć wypada w tern miejscu fundacyę dwu nowych kolegiów w Romanowie i Uszwałdzie. Senator Iliński chciał złożyć czynny dowód swego przywiązania dla zakonu ; „miał według słów jenerała zakonu, wielkie zamiłowanie w dobrych księżach, którymiby się mógł poszczycić przed innymi i był w tej mierze bardzo wybredny“, ale zwyczajem magnatów polskich, mimo ogromnego swego majątku, siedział zawsze po uszy w długach. Res ejus in mało sunt statu, źle stoją jego interesa, powtarza często w listach swych jenerał. Chociaż więc zrazu bardzo szumne było założenie, bo natychmiast w sierpniu 1810 r. zjechać miało do Romanowa czterech Ojców i jeden braciszek, podejmowani kosztem hrabiego, a gdyby budowanie kolegium i konwiktu, które także natychmiast miano rozpocząć, ukończone zostało, przybyć tam miało aż 14 Jezuitów; to jednak od 1811 do 1813 missya romanowska ograniczała się na trzech Ojcach; r. 1714 otwarto konwikt i szkołę niższą, a dopiero 1817 r. rezydencya romanowska przemienioną została w kolegium którego pierwszym i ostatnim rektorem był 0. Raciborski, osób zaś wszystkich liczono dwanaście. Wyposażenie tego kolegium było nader skromne, bo ledwo 200.000 zł. poi., „bardzo to więc czer-kieski fundusz“, pisał sekretarz zakonu Korycki do prowincyała. Krótkie^bo zaledwie pięcioletnie istnienie tego naukowego zakładu nie dozwoliło mu się rozwinąć należycie. Iliński nie zrzekał się pierwotnego planu konwiktu na 100 przynajmniej uczniów, i urządzenia szkół na skalę krzemienieckiego liceum, ale rzeczy te wymagały wielkiego nakładu a przedewszystkiem czasu. W chwili wydalenia Jezuitów 1820 z Romanowa, konwikt liczył 24 uczniów, kolegium 17 osób, w szkołach z wyższym kursem filozofii i matematyki nie więcej nad 200 uczniów, mimo tak szczupłych ram naukowego zakładu, nie wiem czy gdzieindziej znaleźli Ojcowie tak szczere, tak prawdziwie staropolskie przyjęcie jak w Romanowie. Nie zatartą jeszcze była pamięć owych starych Jezuitów, którzy w Łucku, Żytomierzu i indziej kilka pokoleń wychowali. W archiwum znajduję kilka tuzinów listów gratulacyjnych, pełnych nieudanej radości z powrotu zakonu na ziemie polskie, pełnych wdzięczności dla „grafa“ Ilińskiego, za to, że im w swym „Nowym Rzymie“ (Roma-nova) siedzibę otworzył. Są to listy krakowskiego biskupa Woronicza i łuckiego biskupa Kaspra Cieciszowskiego, listy „grafa“ Rzewuskiego na Cudnowie, Sanguszki, Ledóchowskiego i t. d. Ci trzej ostatni, a za nimi hrabia Tyszkiewicz, książę Czetwer-tyński, Olizar kasztelan Czarnecki i inni synów swoich oddali do romanowskiego konwiktu *). Szlachta wioskowa udawała się

x) Woronicz, powziąwszy od rotmistrza Oskierko dokładniejszą wiadomość o kolonii romanowskiej, pisał z Warszawy pod dniem 27 kwietnia 1815 r. do ks. Raciborskiego, superyora rezydencyi: „Jako dawny członek tego instytutu, a później wiekiem i rozwagą nad obecnem wstrząśnieniem moralnego świata o użyteczności tego Zgromadzenia przekonany, nie mogę się dosyć nacieszyć, że ten szczep i na mojej dawnej ojczyźnie zabłysnął. To uczucie dało mi pierwszy powód do tej odezwy, którą WPanu, acz nie z osoby, przez wspólnego naszego przyjaciela (Oskierkę) przesyłam... Abym zaś oddał pierwszy dowód mego szacunku i zaufania dla nowej kolonii romanowskiej“ zamawia biskup miejsce dla dziewięcioletniego swego bratanka. W innym liście, z d. 6 Paźdz. 1818 r., pisze: „Myślimy zapewne jedno i do jednego celu dążymy, i zapewne nikt życzliwiej odemnie zakonowi waszemu nie sprzyja. Miałem sposobność wynurzyć Ojcu św., ile na rozszerzeniu Zgromadzenia tego chrześcijaństwu całemu zależy. O gdybym był szczęśliwy widzieć u siebie kiedy Jks. jenerała, jadącego do Rzymu...

Cieciszowski zaś, na wieść o przybyciu dwóch Ojców do Romanowa, pisał do tegoż ks. Raciborskiego z Łucka pod dniem 10 lutego 1812 r. „O jak szczęśliwy byłbym, gdybym jeszcze za dni życia mojego mógł w dyecezyi tutejszej oglądać stanowcze, światłe i pełne ducha kościelnego Zgromadzenie W W. PP.

po rekoinendacyę do biskupa Cieciszowskiego, który się też chętnie jej podejmował. Inni jak Dyonizy na Bochonnikach Korzeniowski odwoływali się wprost na lata spędzone pod okiem W W. Panów

Dobrodziejów rozszerzone i rozkrzewionę! Duell mój prawdziwie rozradowałby się na ten widok, tak wielce odemnie pożądany.“

W innym liście z 15 stycznia 1814 r. pisze : „Jak przyjemną dla mnie jest rzeczą, widzieć odradzające się w mojej dyecezyi zacne i szanowne Zgromadzenie, które najwyżej poważam i dla którego z najmoeniejszem jestem przywiązaniem. Wiele zyskuje dyecezya moja, kiedy patrzy na prawdziwe wzory cnót i gorliwości wielkiej o chwałę Boga, które Zgromadzenie WW. Panów daje każdemu widzieć. Najpomyślniejszy przeto rok będzie, kiedy Zgromadzenie WW. Panów tak wielce Kościołowi św. użyteczne wskrzeszone zostanie. Życzę tego z serca.“

Według sądu dwu tych biskupów, którzy są ozdobą i chlubą episkopatu polskiego, oceniaćby należało zakon Jezuitów, nie zaś powtarzać ślepo zarzuty zazdrośnych lub źle uprzedzonych liberałów.

„Tutejsze instytuta — pisze Dyonizy Korzeniowski z Bochennik — ucz ą używać majątku, komu go los dał; jabym sobie życzył, aby pod dozorem osób, dobrowolnie edukacyi poświęconych, mój syn nauczył się być zdatnym dorobić się majątku, ktorego mu los odmówił. Na to dwa tylko są narzędzia: cnota i praca.“

W listach rodziców, oddających swe dzieci do romanowskiego konwiktu uderzyła mnie jedna okoliczność. Wszyscy niemal żalą się na zepsucie szkół publicznych.

Antoni Zagórski na Druszkopolu, oddając syna 1815 r., pisze: „byłem dotąd zmuszony dawać synowi memu chociaż zawsze trudne wychowanie domowe, raczej, aniżeli go wystawić na niebezpieczeństwo zepsucia o by c z aj ó w.“

Eozdzierającym serce jest list hr. Tyszkiewicza, na Zakutyńcach, z dnia 22 lut. 1818 r. : „Po stracie dwóch synów, w kilkanaście dni jednego po drugim, dostrzegłem dopiero ofiarę zaufania mego w rządzie i edukacyi szkół lubar-skich, którzy, lat kilka zostając w tern miejscu, nietylko nabyte języki przez guwernerów w domu zapomnieli, ale nawet obyczajności i moralności principia zupełnie zaniedbane mi w nich zostały.... Gdy naddziadowie moi kosztowali z przyjemnością słodkich korzyści tego Szanownego Zgromadzenia edukacyi dla siebie i dzieci swoich, temu więc i ja poświęcam moją jedyną nadzieję (trzech młodszych synów) i odzyskanie pociechy, jakiej mi nierząd szkół lubarskich i niebaczność w dwóch synach, straconych dla reszty (t. j. dla trzech młodszych synów), przyniosły obawę.“

Nielepszy był stan otworzonej r. 1818 akademii warszawskiej: „Zbierają, pisze biskup Skarzewski do ks. Paciborskiego, pod d. 2 marca 1820, nauczycie-lów, myślących liberalnie i ex-zakonników.“

Z tego zepsucia obyczajowego szkół publicznych wynika loicznie, że i nauki tam nisko stać musiały, bo to jest niezbitą, na psychologicznem doświadczeniu opartą prawdą, że umysł chłopca, zajęty próżnością i rozkoszą, niezdolny jest do wytrwałej naukowej pracy, bez której postępu w gruntownej nauce niema.

Dobrodziejów w tym zakonie i oddawali swe syny z zupełnem zaufaniem. „Wziąwszy początki nauk od nauczycielów zakonu WW. PP. Dobrodziejów, a dokończywszy je pod Jezuitami tegoż zakonu, szukam szczęścia, abyście W W. Panowie Dobrodzieje syna mego pod swój dozór, naukę i opiekę przyjęli ...skoro stanie mój syn w progu domu naukowego, już przestaję być mu ojcem; władza szkolna będzie mu ojcem, matką i przyjacielem“.

Za przykładem senatora chcieli pójść książęta Czetwertyńscy, mianowicie Józef Kalasanty — i w okolicy Komajgrodu wystawić kolegium i konwikt zakonu. Małgorzata Czetwertyńska wzywała listownie pod dniem 1. września 1815 regensa konwiktu 0. Gentil do oglądania miejscowości i wygotowania planu budowy. Zamiar ten jednak nie przyszedł do skutku, za to biskup Cieciszowski wyjednał u jenerałała zakonu 1817 r., że rok-rocznie posyłał sześciu kleryków na studya retoryki i filozofii do Romanowa, po których ukończeniu wysyłano ich na kursa teologii do Wilna.

Iliński widząc tak pomyślne a prędkie rezultaty romanow-skiego kolegium, powziął myśl utworzenia kilku takich kolegiów w kongresowem Królestwie Polskiem, i w tym celu znosił się przez ks. Raciborskiego z biskupem lubelskim Skarszewskim. Biskup odpisał, że fundusze znalazłyby się, gdyż dobra pojezuickie są jeszcze znaczne, a zostają w rękach rządu, „nam też biskupom najpierwszą będzie usilnością tę potrzebę (edukacyi) przedłożyć monarsze ; jak znam kolegium nasze składające się teraz z ośmiu biskupów łacińskich, żaden nie byłby obojętny względem tego projektu“, cale największa przeszkoda „ze strony nieprzyjaciół religii, których się tu u nas bardzo namnożyło. Sam jeden cesarz i król nasz mógłby to zrobić, bo ci co trzymają w ręku rządy edukacyi, żadnym sposobem tegoby nie chcieli“ ¹). Ale były to już na nic nieprzydatne debaty, bo w kilka miesięcy po napisaniu tego listu wydalono zakon z granic carstwa.

Co do uszwałdzkiego kolegium w Inflantach tak się rzecz miała: W przewidzeniu blizkiej wojny z Napoleonem polecił r. 1809 minister wojny zamienić Dyneburg w fortecę, zwinąć więc było potrzeba istniejące kolegium jezuickie; szkody wynikające ztąd dla zakonu obliczono na 316.000 rubli, i żądano indemnizacyi. Rząd ofiarował kilka przyległych do kolegium rządowych pałat w Połocku, ale wartość ich nie dochodziła 12.000 rubli. Po długich układach dano włość 1.000 dusz, należącą do starostwa dyneburskiego a gra-

9 Archiw. Jez. poi.

niczącą z dawnym majątkiem jezuickim Uszwałdą, i w tym ostatnim wybudowano kolegium i nowicyat. Podczas fabryki nowicyu-szowie mieścili się w Puszy; r. 1812 było ich 24, r. 1814 tylko 14. Nareszcie 1819 r. przeniesiono nowicyat do Uszwałdy, która już 1817 r. zamienioną została w kolegium, szkoły zaś gimnazyalne o arto tam jeszcze 1815 r. Równocześnie niemal, bo roku 1818 otworzono nową rezydencyę wraz z czteroklasowem gimnazyum w Krasławie. Była to fundacya hrabiego Wacława Platera, który dyneburgskie starostwa miał w wiecznej dzierżawie, a nie chcąc, aby odjęciem 1000 dusz na rzecz dyneburgskich Jezuitów umniejszo-nem zostało, ofiarował się z ufundowaniem jezuickiej rezydencyi w swym dziedzicznym Krasławie. Wszelako już po dwu latach zamknięto krasławskie szkoły i zwinięto rezydencyę, przyczyny tego doszukać się nie mogłem. Tak więc jako wynagrodzenie za dyneburgskie kolegium, otrzymał zakon jedno kolegium i rezydencyę ze szkołami, w funduszach też nie poniósł uszczerbku, ale siła to kłopotu i trudu kosztowało przełożonym zakonu. Emigracya ta z Dyne-burga, nader uciążliwa, połączona z kłopotami fabryki, przyspieszyła śmierć świątobliwego rektora i mistrza nowicyuszów Rogalińskiego, innym zaś Ojcom i braciom podała aż nadto może obszerne pole do ćwiczenia się w cierpliwości i zakonnem ubóstwie ¹).

Zwrócić teraz wypada naszą uwagę w inną stronę, przenieść się myślą od kopali! Irkutska i wojennych linij Kaukazu, do Rzymu, do stolicy chrześcijaństwa. To, co było głębokiem przekonaniem, co było wiarą wszystkich niemal Jezuitów w samej chwili kasacyjnego breve, co było przedmiotem gorących życzeń a gorętszych jeszcze modlitw rozproszonych po świecie ex-Jezuitów i białoruskich resztek zakonu, to w lat 41 po kasacie ziściło się najzupełniej, naj-świetniej. Bullą Solicitudo omnium ecclesiarum przywrócił Pius VII zakon Jezuitów po świecie całym. Jakże się to stało?

Wskazaliśmy na innem miejscu, że rewolucya zapowiedziała swój wywrót moralnego i społecznego porządku kasatą zakonu, do której dał się użyć pobożny, cnotliwy ale niedosyć hartowny Papież; jako inauguracyę odbudowania moralnego i społecznego porządku rzeczy, ogłosił Pius VII bullę, przywracającą zakon. Wychowana już na rewolucyjnych zasadach pierwsza generacya zerwała się do dzieła zniszczenia. Przelana w imię praw człowieka krew czterech milionów, nie okupiła wszystkich następstw tej piekielnej sekty,

*) Czerpane z listów jenerała zakonu i katalogów białoruskiej prowincyi.

która rozsiadła się na ruinach zniesionego zakonu. Duch rewolucyjny wcielił się w Napoleona. Rozpoczął dumą, panował nad Fran-cyą i Europą samowolą i gwałtem, skończył upadkiem i niesławą. Powtórzyć się o nim dadzą słowa Pisma św. o Aleksandrze W.: „Zwiódł wiele bitew i odzierżał wszystkich zamki i pozabijał króle ziemskie, i przyszedł aż do granic ziemi i umilkła ziemia przed oczyma jego; i zebrał się i wojsko bardzo mocne i wywyższyło się i podniosło serce jego i odzierżał krainy narodów i króle, i stali mu się hołdownikami“. A potem co? „a potem upadł na łoże i poznał, że umrzeć miał“ ¹). Duma jego i władza doszła kulminacyjnego punktu w chwili, gdy pomazańca Chrystusowego wlókł jako wojennego jeńca do francuskich zamków. Podpisując rozkaz uwięzienia Papieża, podpisał własnego upadku wyrok. Gwałt, dokonany na Kościele i jego widomej Głowie, był dopełnieniem iniqui-tatis, niegodziwości, odtąd wszystko się sprzysięgło przeciw niemu. „Cały świat zdawał się zapadniętym w ruiny, a jednogłośna modlitwa błagała o upadek wspólnego gnębiciela. Kometa, która się w owym czasie ukazała, zdawała się ludom, choć wolnym od przesądów, nadzwyczajną wróżbą upadku tego nadzwyczajnego człowieka; ale Napoleona większą napełniały obawą wyrazy: ojczyzna, niepodległość, które z dniem każdym silniej o uszy jego obijały się“ ²). Nemezys historyczna dosięgła go w wyprawie na Moskwę. Monarchowie północnej Europy z carem Aleksandrem na czele zawiązali się w święte przymierze, i kłamiąc, nawoływali ludy na wojnę o niepodległość. Na polach pod Lipskiem podciętą została z korzenia potęga Napoleona. Tymczasem Pius VII w swem długiem więzieniu w Fontainebleau rozmyśliwał nad przyczyną tylu nieszczęść naraz spadłych na chrześcijańską społecznoćó a między środkami zaradzenia złemu, przychodziła na myśl restytucya zakonu. Mamy na to świadectwo nieodstępnego towarzysza papiezkiej niewmli i współwięźnia, kardynała Pacca. „Jedna z pierwszych spraw, której dokonać pragnął Pius VII, było tak chlubne dla niego przywrócenie zakonu Towarzystwa Jezusowego. W konferencyach naszych, które miałem z nim każdego dnia podczas naszego wygnania w Fontainebleau, rozmawialiśmy o ciężkiej ranie, zadanej Kościołowi i społeczeństwu przez zniesienie tego zakonu, tak słusznie wsławionego publicznem wychowaniem młodzieży i apostolskiemi pracami na missyach. Mogłem się więc spodziewać, że Papież nie będzie dalekim od wskrzeszenia kiedyś Jezuitów wt Rzymie i w państwach, których monarchowie, za przykładem cara Pawła i neapolitańskiego króla Ferdynanda IY, żądać będą tego dla swoich ludów.“

Upokorzony Napoleon przegraną lipską, zagrożony w stolicy Francyi, kazał otworzyć z początkiem 1814 r. wrzeciądze więzienia w Fontainebleau, ale państwo papiezkie zajmowały wojska neapolitańskiego króla Murata. Pius YII zatrzymał się w Nicei, a dopiero 24 maja 1814 r. przez Modenę i Bononię powrócił tryumfalnie do Rzymu. Słuchajmy, co dalej opowiada Pacca: „Przybywszy do Rzymu, przypomniałem sobie konferencye nasze w Fontainebleau, ale sprawa ta, według rachub moich politycznych, wydała mi się jeszcze niedojrzałą, uważałem jej uskutecznienie za krok może nieroztropny a bardzo trudny. Wszak dopiero co wyszliśmy cało z burzy, jaką przeciw nam podniosła sekta filozofów, która na samo imię Jezuity zapalała się gniewem. Nie wiedzieliśmy też, co powiedzą zagraniczne dwory na myśl wskrzeszenia zakonu, którego kasaty niedawno temu wszyscy katoliccy monarchowie tak uporczywie domagali się. Mimo to, pod koniec czerwca, w miesiąc prawie po naszym powrocie do Rzymu, chciałem spróbować, jakie jest usposobienie Papieża i na audyencyi rzekłem do niego: Ojcze Święty, należałoby nam wznowić nasze konferencye o zakonie Jezuitów. Nie powiedziałem nic więcej, Papież na to: możemy przywrócić ten zakon w najbliższą uroczystość św. Ignacego. Ta dobrowolna a niespodziewana odpowiedź Piusa YII zadziwiła mnie i napełniła radością“ ¹).

Jeszcze z więzienia w Fontainebleau w grudniu 1813 roku, wysłał Pius YII, który, mimo czujności straży, znalazł zawsze sposób znoszenia się z katolickim światem, breve do jenerała zakonu, którym przywraca Jezuitów w Anglii, Irlandyi, Ameryce na wyspach archipelagu ²) O usposobieniu Papieża, równie jak o wypadkach na Zachodzie, był dobrze poinformowany jenerał zakonu. Pod dniem 14 kwietnia 1814 r. pisał do prowincyała Landes: „Pogodniejsze

ł) Z niewydanych pamiętników kardynała Pacca przytacza Cretineau-Joly T. YI. str. 54 w nocie.

²) „Otrzymałem reskrypt świętej Stolicy, którym Nasi przywróceni zostają w Anglii, Irlandyi, Ameryce i na wyspach Archipelagu. Naszym w kolegiach można to powiedzieć, wszyscy nasi niech Bogu podziękują za to dobrodziejstwo, ale w cichości, nie dając się z tern słyszeć przed obcymi, i nie otwierając zamiarów Boga“. List jen. Brzozowskiego do prowincyała z d. 13 stycznia 1814 r.

już nastają chwile. Belgowie ruszają się, żądają mieć naszych; donosi mi o tem 0. Fonteyne, odpowiedziałem mu i dałem potrzebne instrukcye“. W przewidzeniu powrotu Papieża, wygotował jenerał memoryał do Piusa YTI, prosząc o zupełne przywrócenie zakonu, obszerniejszą tejże treści suplikę miał podać prowincyał włoski O. Panizzoni. W Paryżu tymczasem, po wygnaniu Napoleona na Elbę, zostawiono ciało prawodawcze, ogłoszono wolność druku i wyznania, nowemu królowi Francyi kazano przysięgać na konsty-tucyę. „Ista omnia non multum promittunt: niewiele to dobrego zapowiada“, pisał jenerał pod d. 24 kwietnia, „ale Bóg wszystko może obrócić na dobre“. Polecił więc dwom ex-Jezuitom, 00. Clo-rivière i Baruel, aby, w porozumieniu z innymi ex-Jezuitami, „których tam już bardzo mało w Francyi“, wygotowali memoryał do konstytucyjnego króla, prosząc o przywrócenie zakonu w Francyi; radził jednak użyć wielkiej przezorności, „ażeby snąć janseniści i ateuszowie, przeczuwszy, o co idzie, nie stłumili tej sprawy w samym zarodzie“.

Przy boku cara bawił w Paryżu minister spraw zagranicznych, przyjazny Jezuitom hr. Tołstoj, a w naradach paryskiego zjazdu monarchów, przewagę miało słowo tego ministra. Do niego więc udał się jenerał z prośbą, aby projektowi francuzkich ex-Jezuitów udzielił potrzebnego poparcia. Sprawa ta jednak nie była wcale poruszoną na konferencyi monarchów. Cloriviére też i jego towarzysze widząc, że konstytucyjna karta Francyi zostawia zupełną wolność wszelkim stowarzyszeniom, dali sobie spokój z podaniem me-moryału Ludwikowi XVIII, i w październiku 1814 otworzyli kolegium na rue de Post w Paryżu, objęli zarząd blizkich seminaryćw w Bordeaux, w Forcalquier, Amiens, Soisson, Montmorillon, Sainte-Anne-d’Auray. Tymczasem Pius VII, jak był obiecał na audyencyi kardynałowi Pacca, wydał pod d. 7 sierpnia 1814 r. bullę Solici-łudo omnium ecclesiarum, którą przywraca zakon. Mam pod ręką egzemplarz tej bulli, przysłany w październiku 1814 r. od kardynała Pacca jenerałowi zakonu do Petersburga ’).

J) Bulla dzieli się na dwie części:

„Troskliwość o wszystkie kościoły, jaką Bóg poruczył niskości naszej, mimo niedostatecznych zasług i sił naszych, zmusza nas użyć wszystkich środków, które są w naszym ręku, a które Opatrzność Boża litościwie nam podsuwa, aby zaradzić duchownym potrzebom chrześcijańskiego świata, stosownie do różnych i wielorakich okoliczności czasu, miejsc, nie oglądając się na żadną różnicę ludów i narodów.“ Tu opowiada Papież (str. 3-8), jak „chcąc z ad o syć

Prawdziwe opatrznościowe było to ogłoszenie restytncyi zakonu, nietyiko, źe przychodziło w porę skołatanemu katolickiemu światu, nietyiko że upragnione i żądane przez katolickich monarchów, uczynić temu pasterskiemu obowiązkowi,“ przywrócił Jezuitów, jako kongrega-eyę Societatis Jesu w Rossyi 1801 r. ; w trzy lata zaś później także w królestwie Neapolu. Na tem ogranicza się cześć pierwsza bulli.

W części drugiej wylicza Papież motiva, dla których postanowił przywrócić Jezuitów na świat cały, i przywraca ich rzeczywiście, jako zakon z temi przywilejami, jakie nadał Paweł III.

Przytaczamy tę cześć w wiernym przekładzie •

„Za przywróceniem tego zakonu zanoszą do nas prawie całego świata jednogłośne a naglące (urgentes) prośby czcigodni bracia nasi arcybiskupi i biskupi, i wszystkich znakomitych osób stany i korporacye; mianowicie, gdy stało się powszechnie wiadomem, jak bogate owoce przyniosła taż Societas w wyż wspomnionych państwach (Rossyi i Neapolu), a z dniem każdym rosnąc w liczbę swych synów, zapowiada szeroką a świetną uprawę roli Pańskiej.

Samo rozproszenie kamieni przybytku świętego (aluzya na uwięzienie Papieża i kardynałów i tylu biskupów i księży wygnanie) w skutek świeżych klęsk i przewrotów, które opłakiwać raczej, jak przypominać wypada; upadająca (fatiscens) karność zakonów, będących ozdobą i podporą religii i katolickiego Kościoła, do której podniesienia my teraz skuteczne środki obmyślamy, wymaga tego, abyśmy się skłonili do tak słusznych a tak powszechnych żądań i pragnień. Uważalibyśmy się bowiem za winnych przed Bogiem najcięższej zbrodni, gdybyśmy w takiej Kościoła potrzebie, zaniechali użyć zbawiennych posiłków, jakich z szczególnej swej Opatrzności Bóg nam dostarcza, a posadzeni w gnanej ustawicznemi burzami i skołatanej łodzi, odepchnęli od siebie tych, którzy nam się sami ofiarują za majtków, wprawnych i silnych do przełamania grożących nam lada chwila rozbiciem i zgubą zburzonych fal morza.

Dla tych tak ważnych przyczyn postanowiliśmy wreszcie uskutecznić to, co od samego początku papieztwa naszego było gorącem naszem życzeniem. Wezwawszy więc gorącemi modlitwy pomocy bożej, wysłuchawszy rady i zdania wielu czcigodnych naszych braci rzymskiego Kościoła kardynałów, postanowiliśmy z zupełną świadomością (ex certa scientia) i pełnością apostolskiej władzy rozporządzić i ustanowić, co też niniejszą konstytucyą na wieczne czasy rozporządzamy i stanowimy, ażeby wszystkie łaski i przywileje, udzielone przez nas jedynie rosyjskiemu cesarstwu i królestwu obojga Sycylii, teraz rozciągnione zostały i za takie uważane były, gdyż je w rzeczy samej rozciągamy na całe nasze Państwo Kościelne, i na wszystkie inne państwa i kraje. Dlatego nadajemy i udzielamy kochanemu synowi naszemu ks. Brzozowskiemu, teraźniejszemu jenerałowi Towarzystwa Jezusowego, i innym od niego uprawnomocnionym, wszystkie potrzebne i odpowiedne przywileje, jakie nadać nam i Stolicy świętej spodoba się, ażeby we wszysstkich wyż wspomnionych państwach i krajach, przyjmować mogli wszystkich, którzy do regularnego zakonu Towarzystwa Jezusowego przypuszczeni i wcieleni być pragną, przyjęci wolno i ważnie być mogli; ci, zostając w jednem albo w więcej kolegiach, w jednej albo kilku pro-wineyach, pod posłuszeństwem ówczesnego jenerała, i stosownie do okoliczności którzy lat temu 41 kasaty się domagali, było tern samem uroczysty rehabilitacya zakonu — ale także dlatego, że ci, którzy główny w niej udział brali, którzy byli jej sprawcami, według ludzkich rachób, raczej stawiać walny opór byli powinni. „Barnabas Chiara-monti (Pius VII), pisze w swym pamiętniku kard. Pacca, będąc młodym Benedyktynem, miał za mistrzów i profesorów anti-jezuicko usposobionych księży, którzy wykładali mu teologiczne nauki w sposób wręcz przeciwny systemowi nauczania zakonu; wszyscy jednak dobrze wiemy, jak głębokie wrażenie na duszy zostawiają nauki, pobierane w młodości. Co do mnie, to w latach moich młodzieńczych wpajano mi wstręt, nienawiść i rodzaj fanatyzmu przeciw temu szanownemu zgromadzeniu. Dosyć powiedzieć, że dano mi do ręki głośne „listy z prowancyi“ (Paskala), i kazano robić z nich wyciągi najprzód po francuzku, potem dano mi łaciński egzemplarz z notami Wendrocka, ohydiiiejszemi jeszcze jak sam tekst. Czytałem Praktyczną naukę Jezuitów, przez Arnaulda i inne podobne książki, a co czytałem, wierzyłem dobrodusznie. Któż wtenczas mógł przewidzieć, że pierwszym aktem benedyktyna Chiaramonti, skoro zostanie Papieżem i wydobędzie się z straszliwej burzy, wobec tylu sekt wściekłych na zakon Jezusowy, będzie przywrócenie tego Towarzystwa na świat cały, a ja przygotuję drogę do tego nowego tryumfu, i mnie powierzy Papież wdzięczną i honorową egzekutywę rozdzieleni, żyć będą według reguły św. Ignacego Lojoli, pochwalonej przez Pawła III i zatwierdzonej. Pozwalamy także i oznajmiamy to, że wolno im poświęcić się nauczaniu młodzieży i wychowaniu jej w katolickiej wierze i w dobrych obyczajach; mogą więc wolnie i swobodnie objąć w zarząd seminarya i kolegia, i za wiedzą i pozwoleniem miejscowych biskupów, słuchać spowiedzi, opowiadać słowo boże, udzielać śś. Sakramentów; wszystkie zaś kolegia, domy, prowincye i osoby teraz w zakonie będące, i któro potem przyjęte zostaną, już teraz pod bezpośrednią naszą i Stolicy św. opiekę, zwierzchnictwo i posłuszeństwo przyjmujemy, zachowując sobie i następcom Naszym, rzymskim Papieżom, moc i władzę ustanowienia i przepisania tego, co do utrwalenia i obrony tegoż Towarzystwa i usunięcia, jeżeliby się jakie, czego nie daj Boże, wkradły nadużycia, wyda użytecznem.“ W domówieniu wzywa Papież przełożonych i członków zakonu, aby zawsze i wszędzie trzymali się wiernie reguły swego świętego założyciela; wzywa panujących książąt i biskupów, aby ten zakon swoją otoczyli opieką i nie dozwalali mu czynić żadnej krzywdy; w końcu stwierdza raz jeszcze prawomocność niniejszej bulli wbrew jakimkolwiek innym listom i wyrokom papiezkim, a w szczególności, wbrew Klemensowemu breve: Dominus ac Be-demptor.— Sanctissimi inXto Patns Pii div. prov. Papae VII Gonstitutio, qua Societas Jesu in statum pristinum in universo Orbe Catholico restituitur. Romae 1814 in 16, str. 15.

swej najwyższej woli? Będąc świadkiem w Rzymie tych dwu pamiętnych epok: zniesienia i przywrócenia zakonu mogę coś powiedzieć o tern wrażeniu, jakie zrobiły. Dnia 17 sierpnia 1773 r., w którym ogłoszono kasacyjne breve Dominus ac Redemptor, zdziwienie i boleść malowała się na wszystkich twarzach; dnia 7 sierpnia w dzień zmartwychwstania zakonu, Rzym cały grzmiał okrzykiem radości i oklaskami. Ludność rzymska towarzyszyła Piusowi YII od Kwi-rynału do kościołu al Gesu, gdzie odczytano bullę, a powrót Papieża do swego pałacu był tryumfalnym pochodem. — Zapuszczam się w te szczegóły, bo chcę tym sposobem zostawić w mych pismach uroczyste odwołanie tych moich nieroztropnych dyskursów, które może w młodości mojej przeciw temu zakonowi prowadziłem“ ¹).

Był to nietylko uroczysty, ale i nad wszelki wyraz rozrzewniający ten akt odczytania restytucyjnej bulli w jezuickim kościele al Gesu. Grono kardynałów i patrycyuszówT rzymskich i nieprzejrzany tłum ludu towarzyszył temu aktowi, którego pamiątkę obchodzi zakon rok-rocznie, przepisując kapłanom ofiarowanie mszy św., klerykom zaś i braciom komunię św., na podziękowanie Bogu. Ośmdziesięciosiedmioletni prowincyał włoski i wikaryusz generalny 0. Panizzoni odebrał w imieniu jenerała bullę z rąk Papieża, otaczał go spory zastęp ośmdziesięciu sześciu starców ex antiqua So-cietate Jezuitów, którzy ze łzami w oczach witali dzień zmartwychwstania swej miłej matki, a między nimi 126 lat życia liczący. Albert de Montalto. Do tego poważnego grona przystąpił niebawem długi szereg młodych uzdolnionych i patrycyuszowskiego rodu mężów: Altieri, Pallavicini, Patrizzi, d’Areglii, Ricasoli, Pianciani, Si-none, Maneva i Secchi; byli to pierwsi nowicyusze, którzy w domu nowicyatu św. Jędrzeja rozpoczęli zakonny swój żywot ; w styczniu 1815 przyłączył się do nich sześćdziesięciosześcioletni król sardyń-ski, Karol Emanuel, dziad dzisiejszego króla włoskiego.

Pius YII oddał, z wyjątkiem Colegium Romanum, które dopiero Leon XII wrócił zakonowi, dawne domy zakonu w Rzymie i Kościelnem Państwie, Jezuitom; r. 1815 wprowadził ich do swego księstwa Ferdynand III modeński; a Ferdynand YII hiszpański, wnuk Karola III, głównego sprawcy kasaty, przyjął ich dekretem z dnia 19 maja 1815 roku, do swego państwa. Z wyjątkiem

²) Memorie storiche del Card. Facca p. III. c. 8 p. 362 przytacza Cré-tineau-Joly Y 519.

portugalskiego regenta, księcia Brazylii, wszyscy katoliccy monarchowie przystąpili przynajmniej milcząco, clo restytucyjnej bulli, która, jak powiedzieliśmy, była zapowiedzią powszechnego odbudowania wywróconego rewolucyą społeczeństwa Europy.

Za to wszelakiego rodzaju loże i sekty, nowem zawrzały przeciw przywróconemu zakonowi gniewem i postanowiły nową wydać mu walkę, a najbliźszem jej polem była taż sama Bossya, w której, by w arce Noego, zakon znalazł ocalenie.

¹

) 1 Machab. r. I. 2. 6.

a) Cezar Cantu. T. XII. 248—250.

ROZDZIAŁ VI.

Spisek przeciw Jezuitom w Rossyi. — Wypędzenie ich z Petersburga 1816. — Siestrzeneewicz i towarzystwa biblijne. — Śmierć jenerała Brzozowskiego. — Dekret banicyjny i uwagi nad nim. — Jezuici opuszczają Rossyę. — Cesarz Franciszek 1. przyjmuje ich w Galicyi. — Arcybiskup Ankwicz i Jezuici. — Otwarcie szkół w Tarnopolu. — Domy misyjne i rezydencya w Łańcucie. — Kolegium w Tyńcu. — Układy z rządem o całość instytutu i wolność nauczania. — Kolegium i szkoły w Nowym Sączu. — Arcyksiążę Ferdynand Este i Jezuici. — Dom misyjny i konwikt we Lwowie. — Apostolskie prace zakonu od 1826—1848. — Rozproszenie Jezuitów w Galicyi 1848. — Missye na Szląsku, w księztwie Poznańskiem i Prusiech. — Domówienie.

Podczas tych uroczystości w Rzymie, napróżno błagał w Petersburgu jenerał zakonu Brzozowski o pozwolenie udania się do św. miasta, aby pod okiem Papieży w stolicy chrześcijaństwa w myśl instytutu i zwyczajem poprzedników swoich obrać tam siedzibę najwyższej w zakonie władzy. Gdy wszystkie pukania i kołatania u rosyjskich dygnitarzy okazały się bezskutecznemi, czekać bowiem kazano na powrót cara, udał się przez posła neapolitańskiego w Petersburgu Serra Capriola wprost do monarchy i był snąć pewny pomyślnej odpowiedzi, skoro kazał sobie przygotować powóz za 2000 rubli i podróżna brykę, aby w Marcu 1815 r. ruszyć w drogę do Włoch. Gnieźnieński prymas Raczyński i krakowski biskup Woronicz gotowali mu u siebie serdeczne przyjęcie i kilkudniowy wypoczynek; prymas własnemi końmi chciał go odesłać do Rzymu ¹). Ale według słów jenerała: „diabeł po bulli wszędzie mieszał, bojąc się podobno o swoje królestwo ciemności“ ²). Wprawdzie re-stytucyjna bulla za pozwoleniem cara ogłoszoną została drukiem i rozesłaną przez ministra Golicyna do wszystkich biskupów, co się bardzo niepodobało metropolicie, a bardziej jeszcze lożom ilumi-

*) List do prow. Tywankiewieza z d. 27. października 1814 r. *) List z dnia 29 paźdz. w archiwum.

nowanej masoneryi A), ale w Petersburgu dał już wiatr nieprzyjazny zakonowi ; najgorliwsi jego protektorowie stali się jego zawziętymi przeciwnikami. Tak być musiało ; wody potoku już opadły, arka która Bóg zakonowi na Białej Rusi opatrzył, nie była więcej potrzebną; rzeczy te jednak wymagają głębszego zastanowienia się.

Wojny Napoleońskie zbliżyły Anglię do Rossy i jak w ogóle do wszystkich krajów, które wojowały z mocarzem Francyi. Jako za-

x) W loży zjednoczonych Polaków pod Wschodem warszawskim, śpiewano d. 24 marca VII roku praw. su. 5815 elegią p. t. : Alarm oświaty z okoliczności bulli, przywracającej zakon Jezuitów, w której głupstwo w zawody idzie z wściekłą nienawiścią.

„Odmieńcie wasze tony eleuzyjskie muzy,

Niech miejsce słodkich pieśni zastępują treny;

Niechaj na zabobonność padnie los Meduzy,

Niech zburzą jej siedlisko mściciele Heleny!

O najdroższa oświato,

I maszźe ty przyjść na to Co zamyślają profany!

(zwrotka ta powtarza sie po każdej strofie, których jest aż 19).

....Zacni Bracia! nowego budownicy świata, Podrwił głową architekt! Patrzcie co się dzieje, Patrzcie jak opłakana pracy naszej strata - Od Wołgi aż po Tybcr każdy się z nas śmieje — .... Naśladowca Jowisza z watykańskiej góry Co w napadzie swej zemsty wypuszcza pioruny, Uderzył bez litości w naszych świątyń mury 1 powtarza zażarty atak z każdej strony.

....Ziemscy bogowie, prawe Midosa potomki Kują rozum w kajdany na rachubę nieba; Sklejają zbutwiałego ołtarza ułomki;

— I)o ujarzmienia ludu religii trzeba.

....Milczcież teraz Ojcowie, radźcie Orienty!

My wierni powołaniu pójdziemy za wami;

Cierpi gwałt wolność, równość, cierpi zakon święty (loża) Dobądźmy sił! zemśćmy się ponad profanami!

....Podrwił głowę architekt i wyście chybili, Niezakreśliwszy granic jego kaprysowi;

Co raptus zadyktował, toście pozwolili Bez cerkla, węgielnicy klecić bałwanowi.

datek i dowód zarazem szczerej przyjaźni uzyskano r. 1811 między innymi i to, że towarzystwo biblijne londyńskie „ten olbrzymi bazar obejmujący całą Europę i zamieniający dzieło pobożne w spekulację kupiecką“ otworzyć mogło swoją filię w Petersburgu. Cel towarzystwa religijny na pozór i sprawie chrześcijaństwa niby korzystny, bo rozszerzenie w jak największej liczbie egzemplarzy pisma św. we wszystkich niemal językach żyjących. Geneza tego towarzystwa jest bardzo prostą i jasną. Anglikański kościół, nie będąc niczem innem tylko protestantyzmem niemieckim, przystrojonym w hierarchę i ceremonie od katolików żywcem wzięte, owiany był zawsze tym protestanckim duchem krytycyzmu i szperania i za ostateczną i jedyną powagę wierzenia miał biblię. Należało więc tę biblię rozpowszechnić najprzód w Anglii, dano ją w ręce każdej szpitalnej baby, aby każdy mógł według swego rozumienia wykładać ją sobie, tłumaczyć i tworzyć swoje religijne teorye i przekonania J). Prozelityzm anglikański nakazał zrobić tę samą próbę na

....Bijcie, tłuczcie, płoszajcie jezuickie poczwary,

Użyjcie farnejskiego Herkulesa (Voltaire) pałki,

By nie miały odbytu na swoje towary;

Szarpcie ich honor, kredyt podrzyjcie w kawałki.

Czy diabli opętali wściekłego Cerbera?

Potępieńców Klemensa wydał Piusowi;

Już się do nich uśmiecha i królów chimera —

Walczcież więc z całej siły, służcie rozumowi itd.

Niesmaczne treny kończą się inwokacyą do „przedwiecznego architekta, ojca przyrody i budownika słońca“, w którego ręce młotki swe i kielnie składają. (Archiw. Jez. poi.)

*) Protestantyzm zanadto zajęty sobą a przytem nieuznający właściwego kapłaństwa, nie troszczył się o missye. Dopiero zazdrość na widok postępów Kościoła katolickiego w Azyi, ruch pietystów i interesa handlowe angielskie, zrodziły myśl propagandy, opierającej się głównie na rozrzuceniu biblii po całej ziemi we wszystkich językach. Myśl ta rozbudzona najprzód w XVII wieku przez Spenera i Franka, skłoniła barona Hildebranda von Canstein do założenia w Halli instytucyi biblijnej, pierwiastkowo tylko dla samego luteranizmu. Podobna instytueya założoną została dla Anglików w Anglii, ale tutaj wkrótce powzięto jeszcze myśl rozszerzenia zakresu instytucyi do narodów pogańskich. Roku 1804 rozpoczęło swoje prace towarzystwo biblijne brytańskie i zagraniczne połączywszy się z istniejącem od 1795 r. stowarzyszeniem misyjnem i przyjęło za zasadę szerzenie biblii bez żadnego komentarza. Ajenci odbywając podróże na koszt stowarzyszenia, załatwiają przytem i swoje interesa. W tymże samym czasie potworzyły się w Anglii, w Niemczech, w Paryżu, w mAeryce stowarzy-innych narodach, zanieść biblię aż do Pekinu, mniejsza o to, że Chińczycy miasto czytania wyklejali sobie nia parawany albo lepiąc kilkadziesiąt kart razem, używali ją za podeszwy do trzewików. Kupiecki duch Anglików potrafił temu biblijnemu dziełu nadać kierunek przemysłowy, towarzystwo biblijne było religijnem i kupiec-kiem zarazem i zalało powodzią egzemplarzy biblii literalnie świat cały. Ale nie wszędzie robiono z biblii taki użytek jak wT Chinach, przeciwnie rozczytywano się w biblicznych księgach nie zawsze wiei nie przełożonych, a często interpolowanych, brano artykuły wiary katolickiej, dogmat po dogmacie pod liberum examen protestancki, wyradzał się ztąd sceptycyzm religijny, obojętność, a potem niechęć do katolickiego Kościoła. Towarzystwo biblijne stało się niebawem sektą niebezpieczną, a przynajmniej szkodliwą katolicyzmowi, zawróciło głów wiele i dobrze dokuczyło duchowieństwu katolickiemu. Działo się to między innemi i w Polsce, w Księstwie war-szawskiem, gdzie ministrem oświecenia i wyznań był mistrz lóż masońskich Stanisław Potocki. Mamy na to świadectwo prymasa Raczyńskiego. Pod d. 29 października 1814 r. z Warszawy pisze: „Ponieważ znam z doświadczenia, że listy moje są przejmowane

80.000 egzemplarzy biblii, 12.000 „ ' „ 152.250 27.000 25.000 48.000 231.000 58.690 6.430 35.240

27.840

171.000

93.000

szeuia pomocnicze przeróżnych sekt protestanckich, które starają się mieć wszędzie swoje filie, otrzymując corocznie pewną ilość biblii całej, albo tylko nowy Testament. Roczne dochody towarzystwa, dochodzą do 4,000.000 talarów; aby mieć wyobrażenie działalności biblijnego towarzystwa dosyć powiedzieć, że roku 1872 rozeszło się częścią przez kolporterów, częścią w handlu księgarskim: we Francyi w Holandyi w Austryi w Danii w Norwegii w Szwecyi w Rossyi w Hiszpanii w Portugalii we Włoszech w Turcyi w Grecyi w Egipcie w Indyach w Chinach

razem 2,592.336 egzemplarzy.

Z statystyki tej wynika, że najbardziej rozgałęzione to towarzystwo w Rossyi, dokąd 231.000 egz. w 60 przekładach wysłano.

i otwierane, a inne zniszczone, przeto teraźniejszy list w duplikacie piszę.... W takie nas biskupów niedowiarkowie okuli kajdany, że kroku żadnego ku obronie religii uczynić nie można, żeby oni zaraz na zawadzie nie stanęli. Podciągnęli pod siebie dochody publiczne, siłę wojskową trzymają w rękach swoich, gazety, drukarnie, księgarzy. Lecz co mnie największym żalem przeraża, jest nowe towarzytwo bibliczne, złożone z protestantów niedowiarków i duchownych, albo nieoświeconych, albo względem religii obojętnych. To towarzystwo zyskało już protekcyę jednego z największych monarchów, jest to cios największy, jaki chcą zadać religii katolickiej“.

Złe, które się krzewiło w Księstwie warszawskiem, znalazło grunt dziwnie przygotowany w Petersburgu. Sprawy wyznaniowe spoczywały w rękach księcia Golicyna, który cenił w Jezuitach naukę i wysoką moralną cnotę, a prace ich na polu religijnem popierał jedynie z politycznych pobudek. Ale wobec tych zakonników jakże nisko stał pod względem mianowicie naukowego wykształcenia kler prawosławnej, państwowej religii. Minister wyznań nie mógł niedostrzedz tego i nie mógł niepragnąć podnieść tego kleru naukowo, aby przecie religia paiistwoAva światlejszych a temsamem i godniejszych miała przedstawicieli. Towarzystwo biblijne zostawiając każdemu wolność badania i dociekania w rzeczach wiary, wydało się ministrowi wybornem narzędziem do tego. Sam też nie będąc schyzmatykiem z przekonania, a nie mogąc stać się katolikiem dla politycznych względów, nakłaniał się do onych religijnych poszukiwań, które uspokoić miały krzyk jego własnego sumienia. Nie-zapominać też należy, że loże masońskie i iluminowanej masoneryi szerzyły się swobodnie na całym obszarze rosyjskiego państwa. W Wilnie n. p. stał na czele loży prałat Dłuski, wciągnął do sekty koadjutorów biskupich, dwóch ex-Pijarów proboszczów, a w dodatku ogłosił w Kury erze Litewskim pismo : „list rabina lizbońskiego do brzeskiego“, pełne bluźnierstw na katolicką wiarę. Każde niemal wojewódzkie i powiatowe miasto miało swoją lożę, jak Mińsk, Nowogródek, Nieśwież, Słuck, a smutno powiedzieć, nawet duchowni zasiadali w obradach loży ¹). Podobnie rozwielmożniły się loże w właściwej Rossyi, na Syberyi nawet, mianowicie zaś w Petersburgu. Car Aleksander ogłosił się protektorem lóż masońskich, popiersie jego jaśniało nad krzesłem mistrza loży ; dopiero 1822 r.

przekonawszy się o anti-monarchicznych dążnościach sekty, rozkazał zamknąć loże; zamknięto je, ale masonerya nie ustała, przestroiła się tylko w karbonaryzm. Sekciarze ci podali ręce towarzystwu biblijnemu, mieli przecie z niem cel wspólny : obalenie katolickiego Kościoła. Na domiar złego, metropolita Siestrzencewicz, w którym mimo 83 lat wieku tkwiły protestanckie nawyknienia, przyzwyczajony czynić wszystko, czego żądał pan minister, nietylko sam przystąpił do towarzystwa i swoim przykładem pociągnął unickiego metropolitę Bułhaka i kilku księży w stolicy, ale nadto pasterskim listem wzywał duchowieństwo swej obszernej metropolii do brania udziału w temże towarzystwie, do darów i składek, a zachęcając do czytania biblii, nie wahał się zacytować pofałszowany tekst uchwał Soboru trydenckiego. Usłuchano go, biskup żmudzki wydał w tymże języku i bez komentarza biblię, kamieniecki biskup wpisał się na listę członków towarzystwa, inni znów jak miński administrator Poźniak i wileński oficyał Cywiński do składki się przyczynili i na posiedzeniach biblijnego komitetu bywali U- Tak więc jak brzydkie zielsko koło obrzymiego dębu, rozrosło się i rozwinęło biblijne towarzystwo na pniu katolickiego Kościoła w Bossyi— ale w samej stolicy carstwa, w Petersburgu, chcąc mu nadać znaczenie inne, chcąc mianowicie wciągnąć w nie rosyjską arystokracyę, potrzeba było pozyskać Jezuitów, którzy w wyższym świecie peters-burgskim niezaprzeezenie wielki mir posiadali. Golicyn wiec zawezwał jenerała i zakon do współudziału. Bzecz jasna, że propo-zycya p. ministra została odepchniętą. Jenerał Brzozowski, jak wielu księży na Litwie, jak prowincyał 00. Missyonarzy ks. Pohl, odpowiedział, że Sobór trydencki zabrania czytać Pismo św. w przekładzie niezatwierdzonym przez św. Stolicę i nie opatrzonym w komentarz czyli noty wyjaśniające. Na powtórne nalegania ministra uczynił 0. Brzozowski to ustępstwo, że za cenzorów czyli raczej korektorów drukującej się biblii Wujka przeznaczył dwóch 00. Perkowskiego i Azuma. Domagał się tego koniecznie minister, utrzymując, że bez położenia na pierwszej karcie biblii imion dwu Jezuitów, biblia obudziłaby podejrzenie wśród wiernych, nie zostałaby nawet przyjętą. Brzozowski mógł tem chętniej zgodzić się na ten tyle dla zakonu pochlebny warunek, że tym sposobem przeszkodziło się wszelkiemu pofałszowaniu biblii przekładu Wujka. Minister

ł) Szantyr. T. i, 300—302.

jednak nie był zadowolony z tego ustępstwa, odmowa jenerała dotknęła go boleśnie, począł się okazywać chłodnym dla niego, podejrzliwym dla Jezuitów. Usposobienie ministra podzielał metropolita, odmowa jenerała była potępieniem jego niebiskupiego w tej sprawie postępowania. Już B marca 1814 r. pisał jenerał do pro-wincyała; „Książę nasz G. nie jest już takim, jakim był przedtem, a to dla błahych podejrzeń, jakbyśmy religię naszą przed konwik-torami wynosili z krzywdą religii greckiej. Próżne podejrzywania, ale kto je usunie? Któż jako Bóg, w nim samym tylko ufamy“. Niebawem podejrzywania przemieniły się w otwartą niechęć. Jezuici przygotowali do druku nowy katechizm, gdzie podniesioną była nauka katolicka o czytaniu i tłumaczeniu Pisma św., potrzebne jednak było pozwolenie ministra wyznań. Golicyn przejrzawszy ów katechizm, przekonał się, że to mina do wysadzenia biblijnego towarzystwa, podmówiony od metropolity odmówił pozwolenia. Naprężone więc były stosunki, oczekiwano tylko sposobnej chwili, aby otwartą wojnę wydać zakonowi. Niedługo na nią czekano.

Jenerał w liście swoim do rektora połockiego pod d. 15. stycznia 1815 r. pisze: „Wielka tu powstała burza, wywołana od nieprzyjaciela wszelkiego dobra z przyczyny bratanka księcia Golicyna, który bawiąc podczas świąt Bożego Narodzenia u któregoś z swoich krewnych, oświadczył mu kategorycznie, że chce zostać katolikiem. Żaden z naszych Ojców nie brał w tej sprawie najmniejszego udziału i to jest jedyną dla nas pociechą. Książę nie chce mi dać w tern wiary, napisał już do monarchy (bawiącego w Wiedniu na kongresie), piszę i ja, ale nie wolno mi inną drogą, tylko przez księcia. Tymczasem w mieście wiele rumoru; burza to i niemała, wołać nam potrzeba do Pana i prosić, aby rozkazał wiatrom i stała się cisza“. W kilka tygodni potem, 26 lutego pisał sekretarz Korycki do tegoż połockiego rektora: „Niemałej powagi i znaczenia osoby upewniają nas, że w hałaśliwej tej sprawie (in strepitoso negotio) dana już od cara odpowiedź tej mniej więcej treści: nie podoba mu się to, że dla tak błahej rzeczy, dla jednego chłopczyka tak wielkiego narobiono hałasu w stolicy i nie chce już o tej rzeczy więcej słyszeć. Inni dodają, że cesarz dowiedziawszy się o tein miał powiedzieć, że nie wie, jaki jest właściwie stan rzeczy, ale bądźcobądź zna on zanadto dobrze zasługi Jezuitów dla swego państwa i lepiej je ocenia jak inni; nie zasługują oni, aby dla tej jedynej sprawy wypędzać ich albo kasować. Jeżeli tak, to jednem tchnieniem Bożej

Opatrzności burza ta rozwianą, została“¹). Rzeczy jednak nie wyglądały tak różowo; owe dystyngowane osoby, najprawdopodobniej damy dworskie, zaniepokojone tym wypadkiem, były źle poinformowane albo też to, czego pragnęły aby car dał w odpowiedzi, udały za jego autentyczną odpowiedź.

Rzetelna historya tego drobnego na pozór a brzemiennego w skutki wypadku jest ta. Powiedzieliśmy w poprzednim rozdziale, że do konwiktu petersburgskiego oddawali pierwsi rosyjscy magnaci swycb synów. Prawo Katarzyny zabraniało najsurowiej wszelkiego prozelityzmu, sama roztropność nakazywała tego. To też Ojcowie unikali z sohyzmatyckimi konwiktorami wszelkich rozpraw religijnych, zgodzili się nawet na to, że dla dawania religii przychodził pop schyzmatycki -), a na greckie nabożeństwo prowadził niejaki Ignatowicz konwiktorów do cerkwi kazańskiej. Między innemi pa-niętaini oddani byli 1812 do konwiktu dwaj Golicynowie, bratanki ministra, starszy liczył lat 13. Bystrego umysłu chłopczyk, gorącym był wyznawcą swej greckiej wiary, w gronie swych kolegów i na salonach dzielnie stawał w jej obronie, a dostawszy się r. 1814 na kurs filozofii, zapłonął żądzą nawrócenia na grecką wiarę swego profesora 0. Rozavena, który znów bardzo miłował onego chłopczynę dla jego talentu, pilności w naukach i dziwnie czystych obyczajów. Naiwność chłopca bawiła księdza profesora, na jego zarzuty i wątpliwości religijne odpowiadał zrazu lekko, rzecz zbywając żartem, ale gdy młodzieniec zapalał się, gdy chcąc pobić swego profesora brał lekcye ruskiej teologii u jakiegoś doktoratem ozdobionego popa i na dysputę wprowadzał argumenta poważne, 0. Rozaven czuł

Ç Cóllectio litt. A. R. P. Brzozowski. Archiw. Jez. poi.

²) W liście jenerała z 23 maja 1813, znajduję słowa: Cuteehisnuis ros-siacus non bene successif, egzamin z katechizmu nie udał się“. Jako komentarz do tych słów następująca anegdota. Ów pop wychodząc snąć z zasady, że wielkim panom nie potrzeba religii, nie brał swego obowiązku na seryo. Bywało przychodził ną lokcyą pijany, ś. p. Zaleski, który był surwejlanem podczas tych schyzmatyckich lekeyj, miał z tej przyczyny kilka dosyć zabawnych z popem przepraw. Gdy nadszedł egzamin, pop swoim uczniom przeznaczył już naprzód pytania. Roku 1813, podczas samego aktu popisu, któremuś z uczniów zadał przez pomyłkę inne pytanie, jak to które był przeznaczył. Chłopczyk na to naiwnie: ..nie iża, eto nie moje, to toho“, wskazując palcem na sąsiada. Zakłopotany pop, stracił przytomność, pomieszał mu się szereg pytań i tak „egzamin z rosyjskiego katechizmu nie udał sie“. Nie bardzo tern zmartwili się Ojcowie, bo też i magnaci raczej dla formy tylko uczyć kazali swych synów rosyjskiego katechizmu.

się w obowiązku otworzyć młodzieńcowi oczy, wykazać mu prawdziwość katolickiej wiary. Słuchał młodzieniec, rozwijał coraz to nowe wątpliwości, w końcu zmieniły się role, z apostoła schyzmy stał się sam konwertytą i w dzień Bożego Narodzenia roku 1814 uczynił wyznanie wiary. Byłto w przeciągu 121etniego istnienia konwiktu w Petersburgu jedyny przykład nawrócenia się schyzma-tyckiego ucznia na katolicką wiarę i w tym inicyatywa nie wyszła od Jezuitów. Z przegraną swoją nie taił się wcale młody Golicyn, owszem będąc podczas świąt na obiedzie u swego stryja, wyznał otwarcie, że jest katolikiem, na przedstawienia ministra, że tym sposobem naraża na szwank swoją karyerę i smutną gotuje sobie przyszłość, w Rossyi bowiem nie wolno odstępować greckiej wiary, odpowiadał, że on katolickie swe przekonania gotów krwią zapieczętować. Rozżalony i oburzony minister uwiadomił biletem rektora konwiktu 0. Czyża, że młodzi Golicynowie już do zakładu więcej nie powrócą. Odebrano ich więc i oddano do dworu, gdzie pełnić mieli służbę paziów carowej. Otoczono ich z jednej strony rozkoszą i zbytkiem, a z drugiej nasadzono na starszego Aleksandra najświatlejszych popów, którzy uczonemi dysputy przekonać go mieli o prawdziwości greckiej wiary. Usiłowania te nie doprowadziły do celu. Aleksander pozostał wierny katolickiej religii, wyjechał do Francyi, w Paryżu ogłosił się jawnie katolikiem, ale za to na Jezuitów spadły gromy gniewu obrażonego ministra.

Według wszelkiego prawdopodobieństwa przyjąć należy, że w całym tym wypadku grała przeważną rolę intryga schyzmatye-kich popów, których wpływowi, według listu 0. Billi, pisanego dnia 1 marca 1815 r. z Petersburga do francuzkiego prowincyała Clori-viére, minister Golicyn bardzo ulegał. Owi błahoczynni podtrzymywali schyzmatycką żarliwość młodego Aleksandra i kto wie czy nie oni podsunęli mu dziecinną myśl nawrócenia na schyzmę którego z Jezuitów, dobrze wiedząc, że w tej nierównej walce upadnie młody zelant, a chociaż się może nie spodziewali, że zostanie katolikiem, to jednak już same dysputy o religii greckiej z Jezuitą mogły im posłużyć za upozorowanie wiecznie powtarzanego zarzutu o prozelityzmie jezuickim między schyzmatyckimi konwiktorami.

Jenerał Brzozowski, aby przeciąć drogę dalszym manewrom i podejrzeniom, oświadczył ministrowi wyznań, że od nowego szkolnego roku t. j. od 1 stycznia 1815 r. nie będzie przyjmował do konwiktu tylko synów katolickich rodzin, nosił się nawet z myślą przeniesienia „katolickiego konwiktu“ do Połocka na rok 1816, zapytywał i prowincyała, azali miejsca dosyć, bo jeżeli nie, to niech je przygotują wcześnie. Ale wszystkie te ustępstwa i ofiary nie odwróciły nieszczęścia. Minister pobudzany wiecznie przez popów, dzwonił na alarm, że religia grecka a z nią i państwo cara upadnie, jeżeli Jezuici dłużej pozostaną w Rossyi. Nad Jezuitami rozciągnął sieć policyjną, śledził każdy ich krok, tłumaczył podstępnie każde słowo. Podtrzymywał go w tem usposobieniu metropolita, który według słów Brzozowskiego, „ręka w rękę idzie z księciem i wszystko czyni, czego ten zażąda“. „Wczoraj (7 sierpnia 1815 roku), pisze jenerał do połockiego rektora Landes’a, przysłał do mnie metropolita instygowany przez ministra pismo, domagając się, aby kazanie 0. Balandret przysłane zostało ministrowi wyznań, który chce się dowiedzieć, co ten ksiądz powiedział na kazaniu o wolnych mularzach i o Piśmie świętem.“ Nie brakło na innych szykanach; zatrzymywano zwrot kosztów podróży i pensyę missyonarzom odeskim, z wydaniem paszportu dla jednego kandydata z Niemiec zwlekano trzy całe miesiące, dla dwu innych dwa miesiące. Ferrea patientia hic opus est, żelaznej cierpliwości tu potrzeba, skarżył się jenerał. Najfatalniejszą jednak dla zakonu była ta okoliczność, że na salonach petersburgskich nie zajmowano się tyle ani powrotem Bur-bonów na swe trony, ani kongresem wiedeńskim, ani wylądowaniem Napoleona, ani w końcu wielką polityczną rolą, jaką odegrał w Europie car Aleksander, ile Jezuitami i temi kilkoma damami z arystokratycznego świata, które uczyniwszy rozbrat z wystawno-ścią i zbytkiem, usunęły się od zgiełku dworskiego, zostały więc katoliczkami¹). Stolica owładniętą była manią Jezuityzmu. Wśród takiego usposobienia umysłów przybył car Aleksander do Petersburga, rzecz trudna do uwierzenia, zniechęcony, zrażony do ludzi i w jakimś melancholicznym nastroju ducha. Pani Kriidner, która przed monarchami zebranymi na kongres wiedeński miewała swe mistyczne konferencye, szczególniej zaś wpłynąć usiłowała na Aleksandra,

*) Zwrot umysłów ku katolicyzmowi musiał być bardzo silny, skoro w kilkanaście lat potem 0. Rozaven mógł marzyć o nawróceniu Rosyi. „Szlachta (arystokracya) petersburgska jest liczna, a gdyby tu była wolność religijna, która, jak się spodziewam, wnet zawita, każdy nawrócony magnat mógłby mieć niezmierny wpływ na nawrócenie swoich poddanych. Dogmata rosyjskie nie różnią się zresztą tylko w niektórych punktach od nauki katolickiej.. . Co więcej: cała rodzina cesarska, jest nadzieja, że będzie wnet katolicką, a przynajmniej nie będzie przeciwną katolickiej wierze, Paweł I protegował ją i zdawał się do niej bardzo skłonnym. Syn jego, Aleksander, był owiany tymże duelieą nazywając go ..białym aniołem Boga tak samo jak Napoleon jego czarnym był aniołem“, wmówiła w niego, że przeznaczonym jest do połączenia w jedno wszystkich chrześcijańskich wyznań, aby na podstawie wspólnej wszystkim religii zakwitnąć mógł spokój i szczęście ludów Europy. Pod wpływem tego kobiecego mistycyzmu zredagowany był sam akt świętego przymierza w źle naśladowanym stylu biblijnym, pod tymże wpływem z przeświadczeniem o wielkiej swojej daleko sięgającej missyi zjechał Aleksander do swej stolicy ’b Mniejsza o to, że z tą religijną missyą stało w sprzeczności łupieztwo popełnione na narodach i państwach, a uświęcone traktatem wiedeńskim, że stała w sprzeczności owa c/raeca fi,des, z jaką król polski Aleksander dawał obietnice Polakom, których nie miał nigdy dotrzymać.

Usposobienie to religijno-mistyczne cara przypadało wybornie do ułożonego przez Golicyna planu wypędzenia Jezuitów z Rossyi. Nie trudno było przedstawić Aleksandrowi, że towarzystwo biblijne właśnie ma na celu pojednanie chrześcijańskich wyznań na podstawie biblii, że główną i jedyną do tego przeszkodą są sfanatyzowani rzymskiej religii obrońcy Jezuici, że więc dopokąd oni istnieją, owa tyle upragniona zgoda religijna w carstwie zapanować nie może. Na domiar złego car Aleksander uczuł się przez Jezuitów obrażonym z najdelikatniejszej strony. Monarcha ten był dziwnie słaby dla płci pięknej, zręcznie trafiał do kobiet, „których bez różnicy całował ręce“, słabość ta bardziej aniżeli mistycyzm pani Kriidner była, zdaniem naszem, powodem jego duchowej przed czasem starości, zniechęcenia się i melancholii. Od lat kilku zakochał się w Polce, prześlicznej kobiecie, żonie kuratora teatrów, Naryszkina. Stosunek ten, którego owocem było dwoje dziatek, przypominający panią Pompadour i Ludwika XIV, był głośnym w Petersburgu; mówiono nawet o nim w konwikcie petersburgskim, nie raził jednak bardzo, o ile że u magnatów rosyjskich przyjętą było rzeczą mieć do roku przynajmniej 1815, a zona jego, księżna wirttembergska, nim jeszcze wybuchło prześladowanie Jezuitów, pisała do pewnej dworskiej damy, że, gdyby nie była cesarzową, zostałaby katoliczką ; słowa Tertuliana, powiedziane o imperatorach rzymskich. Konstantyn, starszy syn cara i vice-król Polski, ożeniony z katoliczką, księżną Łowicką, umarł katolikiem na rękach swej żony w Witebsku. Mam przed sobą list, który pisała ta księżna, w kilka dni potem, do senatora, lir. llińskiego, a który nie pozostawia żadnej, co do tego punktu, wątpliwości“. — Ms. Archiw. Jez. poi.

*) Cantu 12. str. 322.

żonę dla przyzwoitości, a wraz z miesięczną prowizyą sprowadzać sobie ładne kobiety z dóbr swoich i folwarków. Ale faworyta cara była Polką i katoliczką ; snąć podczas długiej niebytności jego odezwał się robak sumienia, powstała chęć wydobycia się ze stanu, który dla każdej kobiety jest niesławą i upodleniem, przystąpiła więc do wielkanocnej spowiedzi do Jezuity 0. Perkowskiego. Jezuita odmówił rozgrzeszenia, dopóki stosunek zupełnie zerwanym i dane zgorszenie naprawionem nie zostanie. Za powrotem znalazł car swoją faworytę odmienioną i dowiedział się zarazem o przyczynie tej zmiany, ztąd żal nie do Jezuity, ale do zakonu. Wiedział o tem Golicyn, nie udało mi się odszukać, jakiemi ścieżkami prowadził dalej intrygę, aby łagodnego i dosyć prawego Aleksandra nakłonić do gwałtu i niesprawiedliwości. Współczesny wypadkom i niemal naoczny świadek ks. Szantyr utrzymuje, że .,książę wezwawszy metropolitę radził się jego w tej mierze zdania, a ten z tego zdarzenia ucieszony, wygnanie z kraju Jezuitów proponował, i sposób tego wygnania w innych krajach zachowany, z historyi wypisany przysłał“ ²). Bądźcobądź w połowie grudnia 1815 roku wydalenie Jezuitów z granic Rossyi było zadecydowane, a jako przygotowanie do tej ogólnej banicyi miało posłużyć wygnanie Jezuitów z Petersburga.

Jedyny, który stawał w obronie zakonu, był hr. Tliński. Przyznać trzeba temu senatorowi, że z narażeniem się na utratę łaski monarszej, co się też rzeczywiście stało, bronił sprawy katolickiego Kościoła przeciw samemu, smutna to powiedzieć, metropolicie. W przededniu prawie podpisania banieyjnego wyroku biegał po kilkakroć do ministra Golicyna, przedstawiał mu niegodziwość podsuniętego przez metropolitę planu zreformowania t. j. odarcia z wszelkiej władzy duchownego kolegium. Minister na to: „Znam cię, że jesteś protektorem Jezuitów“. — „To zasiągnij W. E. rady i zdania innych członków kolegium“.— „Oni wszyscy są Jezuitami“, odparł żywo Golicyn.— „To przynajmniej chciej W. E. dowiedzieć się, jakie jest o tem zdanie świeckich katolików zasiadających w temże kolegium“. — „I ci także są zwolennikami Jezuitów“, była odpowiedź ²). Tak więc moskiewski minister identyfikował zakon z katolicyzmem, wszystkich broniących Kościół nazywając Jezuitami lub ich sprzy-

r>s

mierzeńcami. Taktyki tej trzymali się później pseudo-liberaliści i wszelakiego rodzaju sekeiarze i potentaci, walcząc z Kościołem. W takim składzie rzeczy wszelki ratunek był niepodobny. Dnia 20 grudnia 1815 roku podpisał car Aleksander ukaz wydalający Jezuitów z Petersburga ¹).

ł) Ukaz Rządzącemu Senatowi.

„Po naszym powrocie, ukończywszy szczęśliwie swoje interesa zewnętrzne, do ukochanej ojczyzny od Boga nam poruczonej, z wielu doszłych do nas wiadomości, skarg i doniesień, przekonaliśmy się dostatecznie o następnych okolicznościach: Zakon Jezuitów, rzymsko-katolickiego wyznania, skasowany był przez bullę Papieża, który, jak sam ich z państw swoich oddalił, tak sprawił, iż i drugie równie mocarstwa, odepchnęły go od siebie. Gdy zatem Zgromadzenie ich nie miało nigdzie przytułku, Bossya z pobudek dobroczynności i toleraneyi wiary zostawiła je u siebie, dała schronienie wygnanym, i prześladowanych swoją silną osłoniła opieką. Nie zabroniła im zostawać w okręgu swojego wyznania; nie odciągała od niego, ani mocą, ani namową-i w nagrodę za to oczekiwała od nich wierności i pożytków. W tej nadziei dopuszczeni byli do wychowania i nauczania młodzież); a ojcowie i matki oddawali im bez bojaźni swe dzieci dla ćwiczenia ich w naukach i dobrych obyczajach. Ale teraz odkryło się niewątpliwie, iż oni nie spełnili obowiązków wdzięczności, nie zachowując tej spukojności ducha, jaką prawo chrześcijańskie nakazuje, i tej skromności, jaką obcy krajowi, który ich przyjął, powinni okazywać. Przedsięwzięli oni wstrząsnąć panującą od dawna w państwie naszem prawowierną grecką religią, na której, jako na twardej opoce, spoczywa spokojność i szczęście niezliczonego pod berłem naszem ludu. Poczęli ufności w nich położonej na złe używać, odciągając poruczonych sobie młodzieńców i niektóre osoby słabej płci żeńskiej, od naszej a nakłaniając do swojej wiary. Usiłować, aby uczynić człowieka odstępcą religii przodków swoich, aby zgasić w nim miłość do współwiereów i ziomków, aby oddzielić ducha jego od ducha ojczyzny, aby zasiać rozdwojenie i nienawiść w rodzinie, oderwać brata od brata, syna od ojca, córkę od matki, aby niezgodę zaszczepić między dziećmi jednego Kościoła — jestże nauką i wolą pokój kochającego Boga i Jednorodzonego Syna Jego Jezusa Chrystusa, który przelał najświętszą krew swoją za nas, abyśmy żyli w spokoju i w zgodzie. — Z tych czynności ich wnosząc, nie dziwujemy się więcej, że towarzystwo tych zakonników ze wszystkich państw wygnane było i w nich niecierpiane. Któż bowiem w swych wnętrznościach może znieść pod-żegaczów nienawiści i kłótni? Przeto, usiłując zawsze starać się o pomyślność wierno-poddanego nam ludu, i poczytując za święty obowiązek, wykorzenić złe w samym początku, aby mu nie dopuścić dojrzeć i przynieść gorźkich owoców, rozkazujemy katolicki kościół (ś. Katarzyny) postawić w tym stanie i porządku, jak było za panowania w Bogu zeszłej babki naszej, cesarzowej Katarzyny II, do 1800 roku; wysłać natychmiast zakonników Zgromadzenia jezuickiego z Petersburga, i zabronić im przebywania w obu naszych stolicach. Dla przedsięwzięcia do wykonania tego rychłych środków, i dla przyjęcia pod dozór będącego pod ich zarządzeniem domu i szkół, dane są od nas rozkazy osobne ministerstwu Policy! i Oświecenia; a metropolicie rzymsko-katolickiemu zalecono,

Wykonanie ukazu odbyło się w nocy tegoż dnia na 21. grudnia dawnego stylu. Ojcowie już się układali do spoczynku, jako w dzień św. Tomasza ap. przystąpić mieli do komunii św. magistrowie i bracia. Koło północy zadzwoniono u furty kolegium. Wybiegł brat odźwiernyBenner. „Kto tam?“—„Otwieraj“—„Klucze u ministra domu“ — „Otwieraj“. Wystraszony brat pobiegł po klucz, drzwi otworzył. Wszedł gubernator Petersburga jenerał Wjaźmitinow, za nim rota żołnierzy. Postawiono podwójna wartę u furty. „Prowadź do pokoju jenerała“. Siedmdziesięcioietni starzec słysząc hałas w przedpokoju, zerwał się z łóżka, zarzucił na ramiona suknię zakonną i chciał wyjść, wyprzedził go gubernator. „Nie Iza“ i postawił dwóch żołnierzy w pokoju jenerała, dwóch w przedpokoju, poczem odczytał jenerałowi banicyjny wyrok. Sędziwy starzec odpowiedział spokojnie: „Wola JCM. zostanie spełnioną“¹). W ten sposób odbyto wędrówkę po wszystkich celach, tylko że tam nie czytano ukazu, w każdej postawiono żołnierza wewnątrz i przed drzwiami, nawet w trzech połączonych pokojach, w których mieszkali profesorowie stał u drzwi przechodowych żołnierz. Chciano tym sposobem przeciąć wszelką komunikacyę między Ojcami. O godzinie

dla nieprzerwanego odprawowania kościelnych posług według swej wiary, użyć tu przebywających kapłanów tego wyznania, nim przybędą później inni katolickiego zakonu kapłani, do tego sprowadzić się mający.

Na autentyku podpisano JMOI. własną ręką: Aleksander. — Petersburg, 20 grudnia 1815 r.“ (Szantyr. Hist. Kość. Tom I, str. 315.)

x) Spokój jenerała Brzozowskiego, nietylko w tej krytycznej chwili, ale wśród burzliwego czterolecia alarmujących wieści, wprawiał w podziw wszystkich, a bracie zakonną napawał otuchą. To też, na imieniny jego 1816 r., ofiarowali mu Połoccy Ojcowie ten piękny epigram:

Tempestas saevit: decumanis fluctibus acta

Vel ruet in scopulos, rei rada coeca ratis.

Desperant omnes, vox omnibus una: périmas!

Tam prope mors miseris, quam prope pontus adest.

Non nisi Navarchus placido maris ore tumultus Despicit, et quid, ait, turba pusilla times?

Nobiscum Deus est, cui parent ventus et unda:

Jussa tumere tument, jus sa silere silent.

Tosamo po polsku :

Straszliwa powstała burza,

Morze piątrzy swe bałwany:

Okręt już się w toniach nurza,

Już w obłoki porywany

Lub na mieliźnie osiędzie,

Lub o skałę strzaskan będzie.

8mej roznosili po celach kamerdynerowie konwiktowi kawę, o 12tej obiad, a o 6tej kolacyę. Tylko w pokoju jenerała opieczętowano papiery, położono pieczęcie i na archiwum zakonu, na bibliotece i gabinetach naukowych. Tymczasem spora garstka pobożnych zebrała się zwyczajem swoim o 6tej rano na mszę św. — drzwi kościoła zamknięte, u furty żołnierze, co to ma znaczyć? Domyślano się nieszczęścia i wnet lotem błyskawicy rozbiegła się wieść o uwięzieniu Jezuitów. Rządy jednak cara Aleksandra nie były tyranią, nie lękano się okazać współczucia uwięzionym Ojcom, tłum ludu zalegał do koła kolegium, rozmawiano przez okna z Ojcami, przerzucano bilety, listy, pieniądze i ultimum vale, smutek i płacz był powszechny. Sami Ojcowie nie wiedzieli dokąd ich powiozą, na Sybir czy do turmy, lękali się przedewszystkiem o los jenerała. Około 8mej wieczorem 21 grudnia sprowadzono wszystkich do sali jadalnej, straż została na kurytarzu. Radość i wesele było nie do opisania, że się wszyscy razem znaleźli, witano się łzami, kupiono się gromadnie koło jenerała. Na środku sali leżał stos futer oficerskich, czapek i butów futrzanych. „To nas snąć chcą przestroić w sołdatów“, żartowano sobie. Wszedł policmajster, pułkownik Aderkass i kilku oficerów, skłonił się jenerałowi i Ojcom, prosił o chwilkę milczenia i odczytał carski ukaz. Potem wskazał na stos i polecił, aby każdy wybrał sobie stosownie do wzrostu futrzane ubranie, bo podróż daleka a zima sroga. Siła była śmiechu i dzie-

Blady postrach, rozpacz, trwoga

W kaźdem sercu, w każdej twarzy: ,.Już, już giniemy! dla Boga!

Wolu ja młodzi i starzy,

Tak od śmierci jak od fali Dzieli nas deska dwóch cali.“

Sam sternik nieustraszony,

Bez ża lnego zmarszczka czoła, Patrząc na wszs morza strony, Spokojnym głosem zawoła:

„Czemu się gromadko boisz,

I oddajesz się zwątpieniu?

Alboź w tern to utrapieniu Pod strażą Boga nie stoisz?

Bóg jest znami w tej wód tuczy, Wiatry, fale go słuchają.

Gdy On chce—wiatr, morze huczy, Gdy chce — wnet się uciszają.

cięcej pustoty przy onej metamorfozie z Jezuitów na rosyjskich oficerów. Pozwolono Ojcom zabrać z sobą co kto chciał: bieliznę, naczynia kuchenne, zapasy nawet spiżarni. Noc tę z dnia 21 na 22gi grudnia przepędzono bezsennie, dopiero nad ranem 22 około 3ej godziny dał się na ulicy słyszeć jakiś szum jakby zrywającej się burzy. Pobiegną do okien, ujrzą cały szereg krytych sanek rosyjskich (kibitek), zaprzężonych pocztowymi końmi i oddział konnicy. Niebawem rozległ się po kurytarzach rozkaz : „wsiadać“, powtórzyły go straże, które już zaprzyjaźniły się z więźniami. Wsadzono do każdych sanek bez różnicy wieku i godności po dwu Ojców, wszystkich zaś było 26. Mimo mroźnej grudniowej nocy, cała ludność katolicka Petersburga czuwała, wielka jej część wyległa na ulice i place ; mimo smutku i łez cisza była tak uroczysta, że dosłyszeć było można każdą komendę policmajstra. Wkrótce wszystko było przygotowane. Nadchodziła stanowcza chwila, serce zabiło w więźniach. Na którą bramę? na Sybir czy do swoich? „Pojeżdżaj drogą na południe“. Chwała Bogu, toć do swoich powracamy. Ruszyli zwoszczyki, na czele i w tyle oficer policyi (nadziratel Tcwartalnoj) konno, na każdej parze sanek żołnierz a). Zmieniano konie na stacyach pocztowych. Pocztmistrzowie otrzymawszy z Petersburga rozkaz mieć w pogotowiu 50 koni, rozumieli że to jaka wielka figura rządowa, albo który z książąt podróżować będzie, przygotowali się więc na przyjęcie jak mogli najlepiej. Jakież ich zadziwienie, gdy ujrzeli 26 ofieerów-zakonników przed sobą. Szczęściem szły za tą karawaną ogromne sanie z wiktuałem, piwnicą i przyborem kuchennym. Katolicy Petersburga opatrzyli Ojców we wszystko aż do zbytku. Na jednej z pocztowych stacyi przepędzić było potrzeba święta Bożego Narodzenia. Urządzono w pokoiku kaplicę. Jenerał i kilku Ojców odprawiło mszę św., inni przystąpili do komunii św. „Lepiej nam tu jak Zbawicielowi w stajence Betleemu“ i wesoło i swobodnie było wygnańcom. Patrzał na to świeżo przybyły pocztą jakiś wyższy oficer moskiewski, któremu armatnia kula w bitwie pod Borodino obiedwie oderwała nogi i począł bluźnić Bogu. „Gdzie sprawiedliwość Boża, wołał, wyście ludzie niewinni a święci, za cóż was wypędzają jak zbrodniarzy"! Umity-gowano oburzenie Moskala, dowodząc że właśnie ta swoboda i ni-czem niezamącona wesołość jest największą nagrodą niewinności,

¹) Pułkownik Aderkass pozostał dni kilka w kolegium, aby od rektora, 0. Czyża, i prokuratora, O. Krukowskiego, odebrać wszystkie rachunki i ruchomości kolegiackie.

zawezwano do wspólnej wieczerzy i w dobrej przyjaźni puszczono w dalszą ku Petersburgowi drogę. Wjechawszy w majątki kolegium połockiego, oświadczył jenerał, że trzy dni drogi, które jeszcze zostawały, folwarcznemi końmi wraz z bracią odprawi ; zgodził się na to nadzeratel kwartalnoj, oszczędzone tym sposobem na pocztach pieniądze skarbowe pójdą w jego kieszeń, skłonił się nisko, zabrał straż z sobą i wrócił do stolicy ¹).

Tam żal za Jezuitami był powszechny. Nakazywali szacunek swą cnotą, poświęceniem i naukowem wykształceniem, nie brakło jednak na takich, którzy mimo współczucia dla wygnańców, zarzucali francuzkim Jezuitom: Bozaven, Balandret i Jourdan nieroztropność w nawracaniu dam petersburgskiego dworu. Nic jednak lepiej nie maluje usposobienia stolicy, jak list hr. de Maistra pisany do Turynu pod wrażeniem wypadku w sam dzień deportacyi ; przytaczamy go tern chętniej, że jest zarazem oceną, jakiej doniosłości dla katolicyzmu w Bossyi było wydalenie Jezuitów z Petersburga.

„Panie hrabio. Kradnę jedną chwilę z zamieszania dnia dzisiejszego, aby ci donieść o wypadku, który znajdzie rozgłos w całej Europie. Dzisiaj rano jenerał Wiaźmitinow gubernator Petersburga aresztował na mocy ukazu carskiego wszystkich Jezuitów; straż rozstawiono na dziedzińcu, w korytarzu ich domu, nawet przy drzwiach każdego zakonnika. .Wieczór mają być wywiezieni (przynajmniej według wszystkiego tak nam się zdaje). Zapewniają, że wypędzony będzie zakon z całej Polski. Zarzucają Ojcom, znajdującym się w stolicy, jakoby nawracali i głosili z ambony, iż jedna tylko katolicka religia jest prawdziwa i zbawiająca. Zdaje się być rzeczą pewną, że kilka osób na pierwszym szczeblu towarzystwa stojących przeszło na łono katolickiego Kościoła, lecz posądzanie Jezuitów o to nawrócenie byłoby tak bezzasadne, jak przypisywanie im n. p. wrschodu słońca. Ojcowie ci są tu już od lat 40, jakimże cudem nie nawróciliby do 1815 r. ani jednego Rosyanina? Podobne nawrócenia opierają się na prawie świata, które się spełnia samo przez się i stoi ponad wszelką potęgę ludzką. Skoro tylko oświata zawita do niekatolickiego kraju, zaraz towarzystwo dzieli

J) Wszystkie te szczegóły mam z ust ś. p. ks. Pawła Ciechanowieckiego, który młodym magistrem będąc, uczył r. 1815 w szkole petersburgskiej w pierwszej klasie, i wraz z innymi wygnany został. Umarł 1866 r. w Szremie, w Księstwie Poznańskiem. Zgadza się z tern co do istotnych części, de Maistre i ks. Nizard, w liście do jednego z swoich zakonnych braci.

się, przeważna jego część rzuca się do deizmu, podczas kiedy pewna tylko garstka do nas katolików się zbliża. We wszystkich protestanckich krajach nie znajdziesz ani jednego światłego protestanta, wszyscy są socynianie, oprócz tego mniejwięcej licznego zgromadzenia ludzi, którzy w tym momencie tak wielkie widowisko przedstawiają światu (iluminaci). Z tego to powodu nie zdaje mi się, żeby Jezuici wywołali obecny zwrot w umysłach i pojęciach, cieszyć się nim jednak i utwierdzać go mogli, lecz nic więcej, pierwsze bowiem natchnienie pochodzi z nieba! Ale wszystkie moje spostrzeżenia są płonne, dekret natychmiast wykonanym zo stanie. Ojcowie żadnych kroków ku swojej obronie czynić nie mogą, nikt z ich przyjaciół dotąd ich nie widział i żadnej ulgi przynieść im nie mógł“.

chociaż za-

„Ja uważam wyznanie wiary katolickiej jakoby zawieszone tutaj, a bodaj czy nie zupełnie zniesione. Powiedzą nam zapewne, że będziemy mieli innych kapłanów. Ale przewiduję już, co nastąpi. Skutki tego są bardzo ważne i wcale inne od tych, jakich się spodziewają. Oddawna już filozofizm nie odniósł tak wielkiego zwycięztwa nad religią. Mocno żałuję tych Ojców, którzy kierowali moją młodością i którym zawdzięczam, żem nigdy nie był mówcą na zgromadzeniu konstytucyjnem (rewolucyonistą): byli oni tutaj ludźmi nader przykładnymi, wiernymi poddanymi cara i nawet pod pewnym względem potężnymi obrońcami i stróżami Kościoła greckiego (sic). Paradoks ten stanie się zwyczajną prawdą, skoro mi czas pozwoli należycie tę myśl rozwinąć i wyjaśnić. Jezuici pójdą gdzieindziej modlić się za cesarza, my zaś powinniśmy życzyć gorąco, by wysłuchanymi zostali. Pamiętne to zdarzenie nagli mnie jeszcze bardziej do wydalenia się z Rosyi wiązałem tutaj tak wiele stosunków. Mając zwłaszcza rodzinę, trudno obejść się bez wolności religijnej, a nasza niestety katolicka wiara faktycznie jest zniesioną. Rozgorączkowanie umysłów i niedorzeczne podejrzenia co do onych nawróceń doszły do tego stopnia, iż nawet mnie pomawiano o nawracanie w wyższych sferach towarzystwa. To jedno służyć może za dowód, jak płonne są zarzuty czynione Jezuitom“ ¹).

J) Lettres inédites du Comte Joseph de Maistre. Paris, 1853 T. I.

W innym liście, z 16 stycznia 1816 r., do tegoż hrabiego rozwodzi się de Maistre nad świeżo zawartą konwencyą Austryi, Prus i Eosyi w Paryżu na której mocarze Europy orzekli: „źe wszystkie narody chrześcijańskie wyznają

Rozwija tę prawdę jaśniej w liście kondolencyjnym do jenerała zakonu, pisanym na początku 1816 r. „Nie mam dosyć słów, aby wyrazić, jaki brałem udział w waszem nieszczęściu, które jest zarazem nieszczęściem przyjaciół waszych i całego Kościoła. W chwili w której dowiedziałem się o woli i rozkazach J. C. M. względem was, nie zaniechałem żadnych kroków potrzebnych do przekonania się, czy nie ma możliwego, to jest dozwolonego sposobu zbliżenia się do Ciebie Wielebny Ojcze i przyniesienia Ci pociechy, jakaby tylko w mej mocy była. Przekonawszy się, że nic uczynić nie jestem wstanie, zachowywałem się spokojnie jak przystoi każdemu rozsądnemu człowiekowi, a szczególniej ministrowi zagranicznemu. Zresztą nie wątpię, mój drogi Ojcze, że mi oddasz sprawiedliwość, iż nie przestałem nigdy zajmować się Tobą i Twem zgromadzeniem i dzielić z wami wspólne cierpienia. Dziś mocno dotknięty możesz się pocieszać tą tylko myślą, że Towarzystwo wasze zawsze się odznaczało silnym charakterem, dzieląc go zaszczytnie z religią, której służycie, pełni poświęcenia i roztropności, „wiecznie atakowane idzie wiecznie naprzód“! Jeszcze pocieszyć się tem możecie, że dekret wzbraniający wam wstępu do dwóch stolic, jest najzaszczytniejszym dla was dowodem; wskazać go możecie nietylko współczesnym ale i potomności. Każdy książę broni swojej religii przeciw obcym napaściom, jest to bardzo naturalną rzeczą. Car Moskwy obawia się waszej gorliwości dla wiary, jednak mimo swego gniewu ku wam, żadnej prócz tej jednej nie wyraża obawy, z czego jasno wynika, że w przeciągu 40 lat jako poddani, kapłani i nauczyciele nie popełniliście ani jednego błędu ; byłby on wam bowiem z pewnością wytknięty przy tej sposobności. Honor waszego zakonu ukazuje się zatem czysty w tej sprawie, bo co się tyczy prozelityzmu, przychylni i nieprzychylni powiedzą zgodnie: „Oto batalion rozpuszczony za zbytnią waleczność“! to zawsze będzie waszą największą pociechą. Zapytywałem kilku dobrze myślących i wykształconych Rosyan, w jaki sposób te samą religię, odmienne zaś nazwy katolików, schyzmatyków i protestantów nie mają żadnego znaczenia“; a potem taką czyni dygressyę: „Muszę tu dodać rzecz arcyciekawą, że dekret, ogłoszony na Jezuitów, jest najlepszem antidotum przeciw niebezpiecznym następstwom paryskiej konwencyi. Rzeczywiście w tym samym tygodniu, w którym przez ogłoszenie konwencyi Austryacy, Prusacy i Moskale uznani są chrześcijanami jednej i tej samej rodziny, Jezuici zostają zniszczeni i zdruzgotani, dlatego jedynie, że ośmielili się namawiać kilku Rosyan do wyznania religii Austryaków“.

mogą sobie wytłumaczyć to, źe w przeciągu 40 lat nie posądzano was o nawrócenie bodajby jednej ruskiej sługi, a jakimże dziś cudem wielka liczba osób odznaczających się. równie rozumem jak i moralnością, poszła za natchnieniem nawrócenia i przyłączenia się do tej wielkiej korporacyi Kościoła katolickiego? Przyznano fenomen, lecz wyjaśnienie jego nie może być dla ogółu zrozumiałem. Wszystkie umysły religijne do jakiegoby towarzystwa nie należały, czują w tym momencie potrzebę jedności, bez której każda religia wnet z dymem ulata. To już krok wielki naprzód, lecz całkiem mylnem byłoby sądzić, iż ta jedność od nas tylko zależy. Jestto prawda jasna, a jednak zgodzić się na nią bez długiego i strasznego oporu nie można, ponieważ razi wszelkiego rodzaju dumę i wszelkie uprzedzenia. W ciągu tej walki kilka osób lub nawet rodzin kilka mogą wyprzedzić drugich, a jeżeli który z Ojców Jezuitów spostrzeże zwolenników prawdy postępujących mimo przeszkód i trudności naprzód, to bez wątpienia zapragnie poczet ich zwiększyć i z nimi społem iść dalej. W tym zdaje mi się cały sekret mój drogi Ojcze, przynajmniej ja tak rzecz rozumiem i znajduję , że opinia publiczna omyliła się, widząc w was źródło i sprężynę owych nawróceń“ ³).

Uwagi te głębokiego myśliciela i filozofa uwalniają nas od dalszego krytycznego rozbioru wygnania Jezuitów z Petersburga. Wypowiadają, że jedyną winą zakonu było, iż wobec ich gorliwości religijnej, popartej rozległą nauką i wiedzą chwiać się poczynała schyzma grecka, zaprzęgniona w rydwan polityki carstwa, że jednak gorliwość ta nie posunęła się aż do nieroztropnej propagandy, gdyż nawrócenie kilku czy kilkunastu osób z wyższego świata rosyjskiego ma swoje źródło w tem, że do ciemnej, barbarzyńskiej, niewolniczej Eossyi zawitała jaka taka wolność religijna i możność nauczenia się czego ; zaelektryzowane nią wyższe umysły, nie mogąc znaleść zaspokojenia w martwej religii państwowej, zwracały się albo do deizmu otoczonego szeregiem sekt, albo do katolickiego Kościoła. Jezuici z natury swojej jak stanąć umieli przeciw deistycznym prądom, tak popierać musieli wszelki zwrot do katolicyzmu.

Jenerał Brzozowski skoro powrócił do Połocka, który teraz stał się jego siedzibą, wystosował pod d. 8. stycznia 1816 r. list okólny do prowincyi. Przypomina w nim, źe założyciel zakonu św. Ignacy za złą poczytywał wróżbę, gdy zakon był wolny od prześladowań, dlatego nigdy ich prawie nie brakowało. Cieszmy się więc w Panu, pisał, że i teraz raczył nas nawiedzić, a tak jak w krótkim czasie tyle dobrodziejstw z ręki jego odebraliśmy, tak też wdzięcznie przyjmijmy z tejże miłosiernej ręki złe, które na nas zsyła, ufając, że Ten który nas upokorzył, będzie z nami wśród utrapienia i uwolni nas od niego, skoro wyda się mu to dobrem“. Równocześnie jednak niektórzy szczerzy przyjaciele zakonu, jak prałat Szantyr, wzywali jenerała, aby naprawił błąd swój, dozwalając francuzkim Ojcom niepotrzebną propagandę rozwijać w stolicy kraju, gdzie katolicki Kościół i ich zakon takiej doznał opieki. Radzili więc, aby sprawców tych niewielu nawróceń wydalił z zakonu i oddał ich vvładzy świeckiej, aby stosownie do praw państwa zostali ukarani. Nie zgadzał się na tę niesprawiedliwą w gruncie propozycję jenerał. Natrętnym odpowiadał, co zresztą było prawdą, że nawrócenie kilku dam petersburskich stało się nie w skutek jezuickiej propagandy, ale raczej w skutek podróży za granicę, czytania książek i tego religijnego zwrotu, jaki widoczny był w stolicy za rządów Pawła, a który podtrzymywał potęgą swego jeniuszu hr. de Maistre. Zona n. p. Roztopczyna nie znała fran-cuzkich Ojców i została katoliczką w Moskwie. Coś jednak uczynić było potrzeba. Pod d. więc 19 stycznia 1816 r. rozesłał do wszystkich domów monitum czyli upomnienie, które odczytane być miało publicznie w sali jadalnej:

„Świeże umniejszenie większej chwały Bożej, które w skutek naszego wygnania z Petersburga w wielu rzeczach już nastąpiło, a w wielu z niemałą katolików żałością i duchowną szkodą jeszcze nastąpi, powinno nam posłużyć za upomnienie i przestrogę ; inaczej nieoględna gorliwość albo raczej nieroztropność jednego, może podać nieprzyjaciołom Kościoła broń i obudzić złośliwą nadzieję, że pod tymże pretekstem jak wydaleni zostaliśmy z stolicy, tak wyrzuceni zostaniemy z całej Rossyi. Pozyskanie jednej duszy nie jest zdolne powetować szkody miliona dusz innych, które pozbawione katolickiego wychowania i nauki, pójśćby musiały na ruinę... Chcąc zadość uczynić memu obowiązkowi dla większego bezpieczeństwa i ostrożności, aby katolicką wiarę i nasz zakon od zguby w tern państwie uchować, wszystkicft i każdego z osobna najsurowiej upominam, aby z rosyjskiego narodu nikogo do katolickiej wiary zachęcać albo przyjmować nie ważył się“. Powołuje się w tym na przykład Papieży i św. Wincentego a Paulo, którzy podobne missyo-mirzom apostolskim i Dominikanom w Turcyi dali rozkazy, przestępcom zaś grozi wydaleniem z zakonu *).

Na nic nieprzydatne wszelako były te środki ostrożności. Los Jezuitów zadecydowany już był 1815, wypędzenie ich z granic Rossyi stało się już tylko kwestyą czasu. Te same czynniki, które pracowały nad wydaleniem zakonu z stolicy carstwa, wprawione były w gorączkowy ruch, aby przyspieszyć ostatnią katastrofę, owszem rozwijały się, potężniały z dniem każdym. Towarzystwo biblijne i sekciarze różnych lóż masońskich, popi i metropolita łaciński, bakałarze uniwersytetów i wrzekomi patryoci ros3rjscy i polscy, wszystko to spiknęło się na zgubę zakonu. Kierowała tym ruchem wprawna ręka ministra Golicyna, a jedyny słaby opór stawiał łagodny z natury car Aleksander. Między tym monarchą a Jezuitami istniał jakiś tajemniczy związek, oparty na sekrecie familijnym, do którego nie ubiegając się wcale o to, przypuszczeni byli niektórzy z Jezuitów. Aleksander był tylko po kądzieli z domu Romanowów, po mieczu pochodził od książąt Holstein Gottorp. Dziad jego, car Piotr III, rodził się z Anny Petrówny, córki Piotra W. i Karola Fryderyka, księcia Holsztyńsko - Gottorpskiego, był protestantem, a właściwe jego nazwisko było Karol - Piotr - Ulryk. Ciotka jego, carowa Elżbieta, ożeniła go z Katarzyną Aleksówną, kazała przejść na grecką wiarę i mianowała swoim następcą. W grudniu 1761 r. został carem pod imieniem Piotra III, lgnął jednak do protestantyzmu, zabrał się zapamiętale do reform religijnych i oburzył przez to kler moskiewski. W pożyciu domowem był równie nieszczęśliwym; sam rozpustnik dostał żonę kokietę i swawolnicę. Waśń domowa przybrała takie rozmiary, iż publicznie wyparł się ojcostwa nowo narodzonego Pawła i postanowił żonę swą Katarzynę za wia-rołomstwo zamknąć do klasztoru. Ale ta przewyższała go rozumem i przewrotnością i nie czekając swego uwięzienia, ogłosiła męża szaleńcem i faworytowi swemu Orłowowi, który miał być rzeczywistym ojcem Pawła, zamordować go kazała w więzieniu. Wątpliwość ta co do prawowitości pochodzenia, pewność o zbrodni popełnionej przez własną matkę na Piotrze III, podejrzenie, że ofiarą tejże zbrod ii padła jego pierwsza żona, zatruwała życie cara Pawła i była źródłem jego melancholii i napadów wściekłości, a z cierpieniami swej duszy nie taił się przed 0. Gruberem, dla którego miał nieograniczone zaufanie. Nie mógł nie wiedzieć carewicz Ale-

x) Ordinutiones Geueralium. Ms. in fol. str. 30—32.

ksander, że depozytorami sekretu byli Jezuici, szanował pamięć ojca swego tembardziej, że głuche były wieści, jakoby car Paweł został katolikiem, a tylko Jezuici mogli tym wieściom nadać pewność i historyczną wiarogodność. Chociaż więc państwowe względy nakazywały wydalić tych, „których obawiano się potęgi nawracania“, on craignait leur vertu convertissante, pisze Feiler, to jednak czynił to poniewolnie, bo wbrew swoim pojęciom o równości i jedności chrześcijańskich wyznań, nie bez walki z samym sobą i osładzał jak mógł twardy los wygnania. Znał to usposobienie monarchy jenerał Brzozowski, nie pozbywał się też ulubionej swej myśli podróżowania do Rzymu, dokąd go interesa zakonu wzywały, a o co przez ministrów prosił kilkakrotnie, lecz zawsze nadaremnie. — Pod dniem więc 31 sierpnia 1816 r. wystosował list do cara, pełny nieudanej życzliwości dla jego osoby i dobrych chęci dla państwa ¹).

*) „W chwili kiedy gorąco poruszoną została sprawa bratanka ministra wyznań, chciałem przesłać do WCM. suplikę, przedstawiając rzetelny stan rzeczy, ale ją ministrowie odrzucili. Wtenczas więc kiedy zanoszono do W. C. M. skargi na mój zakon, mnie odjęto wszelką możność bronienia go. — Nie mogąc więc usprawiedliwić przeszłości, pragnąłem ubezpieczyć się na przyszłość, i ażeby usunąć wszelkie podejrzenia, oznajmiłem, że odtąd do żadnych naszych szkół *uie będziemy przyjmować tylko katolickich uczniów. Deklaracyę tę wręczyłem ministrowi wyznań i ministrowi oświecenia i od stycznia 1815 r. żaden uczeń greckiej wiary nie został przyjęty do konwiktu, mimo żywych nalegań wielu rodziców. Oto Najjaśniejszy Panie najpewniejszy dowód, jak bardzo pragnę usunąć wszystko, eo może być podejrzane rządowi. Proszę W. C. M. wysłuchać mnie jeszcze chwilę. — Gdyby mój zakon był takim, jakim go przedstawiono W. 0. M., znalezionoby jakoś dowody tego w moich papierach. Już od ośmiu miesięcy trwa śledztwo i nietylko nie znaleziono nie obrażającego dla rządu, ale nadto wyznać musiano W. 0. M., że w korespondencji mojej, na,bardziej sekretnej, ilekroć razy wypadało mi mówić o Jego poświęconej osobie, albo o wysokiem Rządzie, to czyniłem to zawsze z uczuciem szacunku i czci, która jest prawdziwie w mem sercu. Nie żądam, aby W. C. M. myślał o tern, co się już stało, wyrokowi jego poddajemy się z całą rezygnacyą bez najmniejszego szemrania. Niech zakon nasz będzie na zawsze wydalony z obydwu stolic carstwa, pobyt tam był dla nas zawsze fatalny. Żądania nasze ograniczają się na tern, że pragniemy być użytecznymi tam, gdzie W. 0. M. użyć nas zechce... W. C. M. wie, że z równą ochotą poświęciliśmy się twardej pracy na missyach katolickich w Syberyi, z jaką przyjmowaliśmy posady nie tak skromne a bardziej przyjemne. Ale potrzeba nam mieć pewną gwarancyą, że usiłowania nasze są przyjemne W. 0. M. i że nie uważa nas za niewdzięczników niegodnych Jego łaski. Śmiem więc prosić o taki zadatek, żebrząc o łaskę, o którą błagałem napróżno Jego ministrów przez więcej jak 18 miesięcy, to jest aby mi wolno było i dwóm Ojcom ze mną odbyć podróż do Rzymu. Wdzięczność dla Ojca Św. ważne

Był to wszelako krok hazardowny i decydujący. Odmowa tak słusznej prośby—jenerał bowiem zakonu, rozpuszczającego swoje zagony po świecie całym, nie mógł gdzieindziej rezydować tylko w stolicy chrześcijaństwa — była zapowiedzią, źe fawor monarszy nie uratuje zakonu od zguby. Wszystko się też na nią spiknęło. Powiedzieliśmy już, jak w epoce od 1815—1822 jawna massonerya, iluminizm i wszelkiego rodzaju sekciarstwa, rozwielmożniły się w Europie. — Bawiący się w liberalizm car Aleksander, popierał owszem te usiłowania sekciarzy, deklamujących szumnie o ludzkości, lgnął resztkami uczucia, jakie jeszcze w przepalonem sercu jego tliło do sprawy oswobodzenia Grecyi. To co się działo we Francyi i w Niemczech w przededniu wielkiej rewolucyi, praktykowało się teraz na mniejszą skalę w Rossyi ¹). W tak korzystnych dla siebie warunkach, powstawały jak grzyby po deszczu coraz to nowe komitety biblijne, a w Petersburgu i w Moskwie szerzył się iluminizm. Materyalizm owładnął instytucye naukowe. Na wszechnicach dowodzono, że Bóg jest cieplikiem w doskonałym stopniu cciloricuni in perfections, dusza zaś ludzka cieplikiem w mniejszym stopniu; nauki przyrodnicze podniesiono niemal do czci religijnej, ścisłe umiejętności leżały odłogiem, każdy profesor tworzył sobie nowy system lub trzymał się niemieckich ideologów Kanta, Wolffa itd.

Wśród takiej atmosfery nic dziwnego, że ostać się nie mogła garstka Jezuitów, tem bardziej, że szybki wzrost ich na Zachodzie Europy zaostrzał nienawiść ich przeciwników w Petersburgu. U boku cara nie było ani jednej osoby, któraby ich sprawy broniła, a mnogo było i to potężnych nieprzyjaciół, pierwszym zaś sam katolicki metropolita. Jeszcze w sierpniu 1815 r., donosił jenerał Brzozowski 0. Landesowi, źe „między kolegium duchownem a metropolitą wre niezgoda, że oskarżają się wzajemnie u ministra Golicyna; kolegium chce przestrzegać kanonów kościelnych, metropolita lgnie do księcia. — Niecny wychrzta Sierpiński za nos wodzi metropolitę, sprawy mego zakonu powołują mnie tam od dawna“. Z archiw. Jez. w Rzymie przytacza Crétineau-Joly. T. VI. 29—81.

mo-

Trudno temu pismu jenerała odmówić godności; tak przemawia do monarchy tylko ten, kto świadom jest swej niewinności i świadom tego, że i narcha ma względem niego pewne zobowiązania.

ff-

*) Szantyr I, 348. Porównaj Mochnackiego jednego z głównych spisko ców i karbonaryuszów w Polsce, dzieło: Poivstanie Narodu polskiego Tom I, str. 179—315, mianowicie zaś co do Rossyi, str. 243—253.

zgrzybiały starzec mniema, że wszystko dobrze robi“. Kanoników gorliwie broniących praw Kościoła, jak Lochmana i Schlieka wyrzucono z kolegium ; metropolita obsadził je swemi kreaturami, kolegium odarł z wszelkiej władzy, zarządzając Kościołem w porozumieniu z samym tylko ministrem. Dawne ku .Jezuitom uprzedzenia i niechęci odnowiło i spotęgowało breve papieskie z dnia 31 września 1816 r.. naganiające metropolitę za popieranie towarzystw biblijnych. „Nic zapewne przykrzejszego wydarzyć się nam nie mogło, skarżył się Papież, jak gdy Ciebie spostrzegliśmy być kamieniem obrażenia lapis offensionis, który położony jesteś, abyś ścieszki sprawiedliwości innym ukazywał“, a streściwszy naukę Ojców śś. i Kościoła o czytaniu pisma św., wyrzucał Pius metropolicie pofałszowanie listów papiezkich i uchwał soboru: „Ty listu tego tę część, w której się to opowiada, urwałeś, a ztąd nie-tylko sprawiedliwe podejrzenie o twym w tej rzeczy sposobie myślenia wzbudziłeś, lecz niezupełnie tak św. Soboru jak i wspomnio-nego poprzednika naszego Piusa VI przywodząc wyrazy w rzeczy tak wielkiej wagi, drugim do błędu dałeś przyczynę. To wszystko byłoby niegodziwym dla każdego katolika, cóż dopiero dla św. Kościoła biskupa, którego pasterska godność uczyniła stróżem skarbu wiary i nauki“. Nie chcąc postąpić z nim „według surowości praw kanonicznych, ale wmdług miłości“, wzywa go Pius do uroczystego odwołania swego błędu i naprawienia danego zgorszenia ⁴). Piorunujące to breve nie zostało wręczone metropolicie drogą oficyalną, ugrzęzło gdzieś w kancelaryi Golicyna, ale ogłoszone było w gazecie homburskiej, obiegało w licznych kopiach wśród du< liowieństwa na Litwie: jeden taki egzemplarz przysłał któryś z wileńskich prałatów samemu metropolicie. Zawrzał gniewem. Któż mógł o wszyst-kiem poinformować Papieża? Juzci Jezuici. Być to mogło, ale i pomiędzy świeckiem duchowieństwem, znajdowało się wielu kapłanów, którzy srodze boleli nad losem katolickiego Kościoła w Rossyi i nad zgorszeniem danem przez metropolitę i pragnęli zaradzić tak wielkiemu złemu, a nie trudno im było znaleść sposób poinformowania o wszystkiem Stolicę świętą. Sam zresztą arcybiskup, prymas gnieźnieński, ex-Jezuita Raczyński, wystosował na początku 1816 r. list do śwx Stolicy, opisując szeroce rozwielmożnienie się biblijnych towarzystw i zapytywał w⁷ swojem i innych polskich biskupów imieniu, jakich się środkow przeciw tej dżumie chwycić należy, jak to się pokazuje z odpowiedzi Piusa VII brevem, datowanem z dnia 29 czerwca 1816 r. ¹). Zapewne że w tej relacyi swojej nie pominął prymas Raczyński i robót mohylewskiego metropolity. Bądźco-bądź metropolita podejrzywał Jezuitów. Mimo 89 lat życia, był dumnym i niezmiernie czułym o swoją sławę, duma ta przestroiła się w dziecinną próżność. Gdy mu winszowano czerstwego zdrowia mimo tak późnej starości, „kiep ten, powtarzał, kto nie dożyje lat stu“, me dożył ich, umarł mając lat 96. Breve papiezkie nie poprawiło metropolity, nietylko niczego nie odwołał, ale nadto, gdy biblia radziwiłłowska dla protestantów nie miała dosyć pokupu, kazał wkleić tytuł bibliii Wujka z cenzurą, opatrzoną podpisem dwu Jezuitów, którą oszukani w ten sposób katolicy rozkupili. Tymczasem nie przestawał instygować u ministra o wypędzenie zakonu. Za jego głównie poduszczeniein, odmówił car żądanego pozwolenia na podróż jenerała do Rzymu. Nie tak jednak pilno było ministrom, wypędzać Jezuitów z kraju; zasłaniali się tern, że nie ma ich kim zastąpić ani w szkołach, ani na missyach. Metropolita nie bardzo, jak wiemy, skrupulatny w obsadzaniu posad księżmi złej konduity, wywłokami z zakonów i wszelkiego rodzaju przybłędami, oświadczył, że w bardzo krótkim czasie znajdzie potrzebną ilość missyo-narzy i kuratorów, co się zaś tyczy szkół, to te mogą być obsadzone profesorami uniwersytetu wileńskiego, pod którego lat temu zaledwie kilka, stały zarządem. Trudno domagać się, aby schyzma-tycki minister wyznań gorliwszym się okazywał o pomyślność missyj i szkół katolickich, jak sam metropolita, mimo to nie spieszył się z banicyą zakonu.

Jenerał Brzozowski złożył wielką cześć jeneralskiego urzędu swego na barki wice-jenerała w Rzymie Panizzoni, ważniejsze sprawy sam załatwiał, a mimo trudności komunikacyi, mimo nie-

x) Ad Principem Paczyński, Archieppum Gneznensem Pius Papa VII. Postremis litteris nostris polliciti sumus tibi r es p o n sum d a tur os quamprimum tuis, in ąuibus ad hanc sanctam Sedem nomine et i am c a et er o r um P ol o nia e Epis c o por urn de societaMbus, quas vocant biblicis retulisti, et quid in hac re agere deberetis, a Nobis studiose expo-stulasti.

Papież odpowiada, że należy się trzymać dekretu kongregacji z dnia 13 czerwca 1757, który nie pozwala używać przekładu biblii niezatwierdzonego przez św. Stolicę albo nieopatrzouego komentarzem Ojców Kościoła. Ponieważ >aś wydano (w Warszawie) biblię polską Wujka ale bez komentarza, dlatego poleca Papież, aby prymas dał swoje o tym przekładzie zdanie i przesłał takowe do ostatecznego rozstrzygnienia św. Stolicy. (Me. Arohiw. Jez. poi.) stosowności, aby jenerał Jezuitów rezydował gdzieś w zakątku Europy, nie znalazł sie w licznem, bo już 1000 głów przenoszącem zgromadzeniu nikt, ktoby szemrał przeciw temu, albo okazał się trudnym w posłuszeństwie, winnem naczelnej władzy zakonu. — Owszem życie tego starca było drogiem i cennem dla wszystkich, bo przeczuwano, że z śmiercią jego wybije ostatnia godzina dla białoruskich Ojców. Całe czterolecie trwała ta wyżebrana egzysten-cya zakonu w Rossyi ; de die in diem vivebatur, pędzono życie z dnia na dzień, każdy nowy rok szkolny zdawał się być ostatnim. Niepewność taka nużąca nad wszelki wyraz, nie krępowała jednak działalności zakonu, szło wszystko zwyczajnym trybem, a każdy przyznać musi, że potrzeba było niepospolitej siły umysłu, aby mimo niepewności i coraz to nowych alarmujących wieści, zachować zimną krew i rozpoczęte w pomyślniejszej dobie prace spokojnie prowadzić.

Siedmdziesiątego roku życia dobiegał 0. Brzozowski. — Już w Petersburgu doznawał bólów reumatycznych w prawej ręce, które mu władzę odejmowały. W marcu 1819 r. dostał silnego ruszenia paraliżem tak, że na czas jakiś i mowę utracił. — Skutki paraliżu objawiły się w utrudnionym chodzie i znacznem osłabieniu sił umysłowych. Pogodny ten, szerokiego objęcia umysł, potrzebował teraz długiego tłómaczenia spraw nawet drobniejszych. Ataki paraliżu, powtarzały się w lecie i jesieni 1819. „Znał on to do siebie, pisze współczesne źródło, i że ku schyłkowi życia się miało, przetoż gotował się przez cały ten ciąg szczerze do śmierci. Pomimo kilku znakomitych lekarzy starań i zabiegów, do tego stopnia postąpiła niemoc, że dnia 14 stycznia 1820, przyszedłszy rano na spowiedź przede mszą św. do swego spowiednika, po onej odprawieniu nie mógł już wstać o swojej sile z klęcznika, ale musiano przywołać brata i służalca świeckiego, aby ci odprowadzili go do własnego cubiculum (do celi). Użyto rady czterech lekarzy, według których zgodnego przepisu, nie zaniedbano żadnych środków ratowania, zatem opatrzony został śś. Sakramentami, po których jeszcze kilka dni przeżył“.

Dnia 20 stycznia według starego kalendarza (4 lutego 1820) około 11 rano udzielił mu Jks. sekretarz spowiednik błogosławieństwo papiezkie, po którem udzieleniu wejrzawszy nań rzekł: Deo gratias i prosił o gromnicę. Tymczasem zebrani w drugim pokoju bracia zakonni, odmawiali modlitwy za konającym. Sekretarz zakonu prosił o błogosławieństwo umierającego dla Societatem ; jakoż podniósł rękę i błogosławił. Tu się wszczął głośny płacz przytomnych. „Ja umieram, wy zaś wypędzeni zostaniecie z Bossyi“ były ostatnie jego słowa. Poczem stracił mowę, lubo od czasu do czasu dawał oznaki przytomności umysłu, dopiero nazajutrz 5 lut. w dzień trzech świętych Japońskich męczenników około 6 zrana „w ręce Boskie ducha swojego oddał“. W nabożeństwie żałobnera 7 lutego, brał udział zakon Bazylianów z arcybiskupem unickim Krassowskim i biskupem Łuckim unickim Matusiewiczem na czele, zakony 00. Bernardynów i Dominikanów i wszystek kler łaciński ; zwłoki złożono w kościółku Spasa obok zwłok asystentów i jenerałów ¹).

Z śmiercią O. Brzozowskiego padł ostatni filar podtrzymujący zakon w Bossyi. Wstyd jakoś było Aleksandrowi i jego ministrom, aby starzec, którego tylekroć razy zaszczycili swojem zaufaniem i przyjaźnią, a który w niczem nie okazał się tych względów niegodnym, przebywał drogę wygnania. Dopiero gdy wstąpił do grobu, postanowiono wykonać powzięty już w 1815 r. zamiar.

Biała Buś stała się już tylko prowincyą zakonną, którą rządził 0. Świętochowski. Mianowany przez ś. p. jenerała, wikaryusz generalny 0. Pétrucci, rezydował w Bzymie, dokąd też zwołał kon-gregacyą jeneralną na dzień 14 wrześ. 1820.

Według instytutu każda prowincyą wysyła po dwóch deputatów wraz z prowineyałem. I białoruski więc prowincyał podał suplikę do cara, prosząc o paszportu dla siebie i dwu towarzyszy. — Tej okoliczności użył metropolita, aby z ministrami dobić targu o wypędzenie Jezuitów. Uderzył w ten sam argument, jakim posługiwał się parlament berliński 1872 r.. że naczelna władza zakonu po za granicami Bossyi jest niebezpieczna państwu. Sofistykę metropolity przyswoił sobie Golicyn, figuruje ona w podaniu, które przedłożył carowi podczas jakiejś uczty do podpisania²). Jestto zręczne wyzy-

J) Ms. arehiw. Jez. poi,

*) Przytaczamy ten ciekawy dokument tak jak był ogłoszony w Nr. 39 Kuryera Litewskiego w Wilnie 31 marca 1820 r.

Do Jego Cesarskiej Mości

od ministra spraw duchownych i narodowego oświecenia. Przełożenie.

Prawami Państwa rosyjskiego z dawnych czasów zagasną Jego Cesarskiej broniono było Jezuitom przebywać w Bossyi. Pomimo to jednak oni znajdowali sposoby przedzierania się w jej granice pod różnemi pozorami. Dlaczego cesarz, Piotr I, w st. Petersburgu dnia któremu wiadome były prawidła, jakiemi się oni rządzili, w r 1719 rozkazał: wszystkich Jezuitów z ich służącymi

Na autentyku napisano

Mości ręką tak :

„Być podług tego

Aleksander,

15 marca 1820 r,

skanie kasacyjnego breve Klemensa XIV, za którem teź powtarza dawne zarzuty, pomnażając je zarzutami o prozelityzm i sofistycz-nemi wywody o niewdzięczności zakonu dla carstwa.

wysłać niezwłocznie ze wszystkich miast i ziem rosyjskich, i deklaracyą w tej rzeczy przybić do drzwi kościoła rzym. kat. w Moskwie.

Z powrotem w r. 1772 kraju białoruskiego do Rossyi, weszli do jej granic i mieszkający w nim Jezuici. Wkrótce potem (w r. 1773) przez bullę Papieża rzymskiego, Klemensa XIV, skasowane zostało Zgromadzenie jezuickie. Głowa Kościoła rzymskiego oświadczył, iż zakon ten został pozbawionym wszystkich właściwych sobie obowiązków, godności i odznaczeń, wszystkich majątków, domów, szkół, kolegiów i innych zakładów; zniósł wszystkie statuta i ustawy dla niego wydane, a członków ich zupełnie poddał, zarówno z duchowieństwem świeckiem, biskupom dyecezyalnym. Lecz Jezuici, znajdujący się w Rossyi, szukali protekcyi u cesarzowej Katarzyny II przeciwko Papieżowi, uważanemu przez nich za widzialną głowę ich kościoła. Katarzyna II w nadziei, iż pozostali od powszechnego zniesienia członkowie tego zakonu, zrzekłszy się wszelkich działań przeciwnych cywilnemu porządkowi, które były przyczyną zniesienia ich zakonu, poświęcą się jedynie wychowaniu na Białej Rusi młodzi rzym. kat., dla której mogliby być użytecznymi przez swoje oświecenie, gdyby to było oparte na miłości chrześcijańskiej, dała im przytułek w guberniach białoruskich. Na Białej Rusi dla zakonu jezuickiego nietylko zostawione były majątki nieruchome, ale jeszcze rozkazano od należących do nich włościan nie pobierać podatków skarbowych. Dawszy zakonowi protekcyą Katarzyna II w roku 1774, wyrzekła uroczyście, iż ta protekcyą trwać będzie dopóty tylko, dopóki Jezuici nie przestąpią granic zakreślonego ich obowiązku; a w r. 1782 najwyżej rozkazać nawet raczyła, iżby prawidła zakonu jezuickiego były przez nich zachowywane o tyle tylko, ile mogą zgadzać się z prawami państwa.

Okazawszy dobroczynną tolerancyę dla zgromadzenia, odrzuconego przez samego Papieża, najwyższego jego naczelnika i przez wszystkie mocarstwa Europy, Rossya mogła się sprawiedliwie spodziewać, iż ono będzie wiernem jej monarsze i praw jej nie naruszy. Skutek pokazał inaczej“.—Tu opowiada minister po krotce historyą zakonu w Rossyi do 1800 roku. „Ale jenerał jezuicki, pomnożywszy bez potrzeby liczbę członków swego Zgromadzenia, utworzył kolegium, do którego zaczęli oni przyjmować młódź nietylko różnych wyznań zagranicznych, ale i Kościoła grecko-rosyjskiego. Nie przestali na tern Jezuici; wbrew kardynalnym prawom państwa, ośmielili się przez swe namowy, uwodzić poruczonych sobie wyehowańeów i innych ludzi, do greko-rosyjskiego Kościoła należących, i nawracać ich do swojego wyznania. Nadto korzystając ze sprawowania posług duchownych parafialnych i z najmowania obszernych domów kościelnych, ciesząc się dochodami, z których nikomu nie zdawali rachunku, przepisanego regulamentem i najwyższym ukazem z d. 14 maja 1802 r., i odbierając znaczną płacę za utrzymanie pensyonarzów, nietylko nie oswobodzili kościoła (św. Katarzyny) od dawniejszych długów, ale nowemi go obciążyli. Wszystko to służąc za przekonywujący dowód naruszenia praw pa.'stwa, stało się pobudką dla Waszej Cesarskiej Mości, ku ochronieniu panującego Kościoła, do wydania w roku 1815 ukazu, którym Jezuici wysłani z Petersburga i zabroniony im

Ponieważ ukaz ten ogłoszony był nietylko w Rossyi, ale wszystkie liberalne i anti-kościelne dzienniki roztrabiły go po całej wstęp do obu stolic. Chcąc zaś Wasza Cesarska Mość przyłożyć się do dobrego bytu tutejszego rzym. kat. kościoła najwyżej rozkazać raczyłeś w r. 1818 zapłacić ze skarbu długi do 200.000 rubli wynoszące.

Jednak oddalenie Jezuitów z Petersburga nie skłoniło ich do odmiany swojego postępowania. — Cywilne i wojskowe władze donosiły, że Jezuici nie przestają czynić przeciw prawom. W kolegium mohylewskiem nawracali oni do swojego wyznania uczącą się u nich młódź greeko-rosyjską, i kiedy dla odjęcia im do tego sposobów najwyżej rozkazano, ażeby w połockiej akademii i w podległych jej szkołach, uczyła się młódź samego tylko wyznania rzym. kat., zaczęli oni w Witebsku nawracać do swojego wyznania wojskowych Kościoła greko-rosyjskiego. I w Syberyi znajdujący się Jezuici, postępkami swojemi nie odpowiadają temu celowi, dla jakiego na te miejsca zostali wysłani. Pod pozorem sprawowania posług duchownych, nawiedzają oni i takie miejsca, w których żadnego rzymskiego katolika nie ma, namawiają lud prosty i łudząc, do swojego wyznania przyjmują. W gubernii saratowskiej podobnemiż rządzą się prawidłami. Zaleceniami papiezkiemi i prawami państwa zabroniono nawracać greko-unitów do obrządku rzym.-kat., lecz jenerał jezuicki przeciwko tym prawom stawił bullę papiezką, pozwalającą greko-unitom w miejscach, gdzie nie ma kapłana greko-unickiego, przyjmować komunią świętą od rzym. kat. Ale Jezuici nawracają greko-unitów nawet i tam, gdzie się znajdują kapłani greko-uniccy. Jeszcze w r. 1815 przypominałem jenerałowi jezuickiemu imienny najwyższy ukaz z d. 4 lipca 1803 r., w którym powiedziano: „Taż sama tolerancya, która skłania rząd do nietykalności sumienia w rzeczach wiary, powinnaby służyć za prawidło dla władz duchownych katolickich w postępowaniu ich względem unitów i wstrzymać ich od wszelkiego nawracania ludzi z unii do obrzędu rzym. kat. Jeżeli wiara panująca nie dozwala sobie żadnych przymuszających środków, tym bardziej wiara cierpiana nie może ich używać“'. 1 w koloniach łudząc wyznawców zgromadzenia ewangielickiego, Jezuici w rodzinach ieh zasiewają zamieszanie i niezgodę. W r. 1801 Jezuici, nawracając do swojej wiary dzieci żydowskie, gwałtów używali. „Postępek, podług słów imiennego najwyższego nkazu z d. 21 sierpnia t. r., niezgodny ani z powszcchnemi prawidłami wiary chrześcijańskiej gwałtu niecierpiącej, ani z prawami krajowemi, wszelkie namawianie i uwodzenie surowie karzącemi“. Potrzebna była siła gubernialnej zwierzchności, ażeby wydobyć z jezuickiego klasztoru wyżej wspomniane dzieci żydowskie; ale i potem Jezuici nie wypełniali najwyższego rozkazu. 1 teraz oni działają podług tychże swoich prawideł. Samo użycie majątków, do nich należących, niezgodne jest z prawidłami chrześcijańskiej miłości bliźniego; gdyż stan chłopów do zakonu jezuickiego na Białej Rusi należących, dowodzi jak mało troskliwi są Jezuici o dobry stan swych chłopów. Sam Wasza Cesarska Mość z boleścią widziałeś niektórych z tych nieszczęśliwych ślepych i skalecza-łych, puszczonych z paszportami plakatnemi i proszących przez żebraninę pomocy. — Nia rozkaz najwyższy pisałem do jenerała jezuickiego, iż puszczać po świecie ubogich i słabych ludzi nie zgadza się z chrześeijańskiemi prawidłami tern bardziej, kiedy zgromadzenie jezuickie ma wszystkie środki do ich opatrzenia.

Europie, wynosząc pod nieba rozum i liberalizm cara i jego ministra; przeto prowincya! Świętochowski, polecił 0. Rozaven napisać

Te są prawdy dotyczące się zakonu jezuickiego. Potężne państwo, w chwili prześladowania i nieszczęścia Jezuitów, przyjmuje ich pod opiekę praw swoich ; niepomni na wdzięczność, łamią te dobroczynne dla nich prawa, upornie przywodzą przeciwko nim własne swe ustawy, i mieniąc się missyonarzami, przeciwko regulamentowi 1769 roku, zabraniającemu przyjmować duchowieństwu katolickiemu to nazwisko, działają wśród państwa rządnego, jakby w kraju nie-oświeconym światłością chrześcijaństwa. I kiedy powszechna nieufność, sprawiedliwy gniew całej Europy ich prześladuje; Rossya okazuje dla nich ufność i poważanie; wkłada na nich święty obowiązek kształcenia młodzieży swojego wyznania, ażeby oświecając rozum ich nauką, razem i serca oświecili religią. Oni na złe używają tej ufności; uwodzą niedoświadczony wiek młody, i sami ciesząc się dobrodziejstwom tolerancyi, zasiewają w sercach przez nich zwiedzonych okrutną nietoleraneyą, usiłują obalić twierdzę państwa i przywiązanie do ojczystej wiary, a tak burzą szczęśliwość familijną, rzucając w pośród nie zgubną różność opinii. Wszystkie czynności Jezuitów skierowane są do ich własnej wygody i rozszerzenia władzy, a sumienie ich w każdym prawu przeciwnym postępku, łatwo znajduje usprawiedliwienie w prawidłach ich zakonu.

Podług świadectwa Papieża Klemansa XIV: „Jezuici od samego początku ich towarzystwa, zajmowali się podłemi zabiegami, mieli ustawicznie niezgody i kłótnie w Europie, Azyi i Ameryce, nietylko pomiędzy sobą, ale i z drugiemi zakonami mniskiemi, z duchowieństwem świeckiem, z towarzystwami uczonemi, a nawet i przeciw rządom działali; użalano się na ich naukę, przeciwną dobrym obyczajom i prawdziwej pobożności; powszechnie obwiniano ich najbardziej o zbyteczne usiłowanie około nabycia dóbr doczesnych. Jakiekolwiek były użyte przez Papieźów dla przecięcia zgorszenia ze zgromadzenia jezuickiego, wszystkie jednak te środki stały się zupełnie nieużytecznemu Im większa wzrastała nienawiść do tego towarzystwa, tern niebezpieczniejsze stawało się narzekanie i burzenie umysłów, tern bardziej zrywał się węzeł chrześcijańskiej miłości, tern bardziej wzmagał się duch buntu. Niektórzy monarchowie katoliccy, nie widząc innego sposobu zachowania Kościoła od grożącego upadku, przymuszeni byli z państw swoich wypędzić Jezuitów“. Tak pisał o nich Papież, który w samych zasadach zakonu jezuickiego widział przyczynę tulu nieszczęść i rozróżnienia przez nich sprawionych, skasował to zgromadzenie, ażeby Kościołowi chrześcijańskiemu powrócić pokój i porządek.

Wtedy jeszcze, kiedy Jezuici oddaleni zostali z St. Petersburga, zamierzono było wysłać wszystkich członków tego zgromadzenia za granicę Rossyi; lecz Wasza Cesarska Mość raczyłeś wstrzymać ten środek, dla tej przyczyny, iż należało pierwej wyszukać kapłanów, cudzoziemskie języki umiejących, ażeby w koloniach i innych miejscach mogli zastąpić Jezuitów.

Teraz kiedy z zebranych przezemnie wiadomości, okazało się, iż w drugich zakonach rzym. kat. wyznania jest potrzebna dla k donij liczba kapłanów, umiejących języki cudzoziemskie, a Jezuici, jak się wyżej pokazało, stali się daleko winniejszymi, przeto ośmielam się przedstawić Waszej Cesarskiej Mości, czyli nie będzie wolą najwyższą rozkazać:

w francuzkirn języku odpowiedź i krytykę zarazem Golicynowego podania, którego właściwymi autorami byli: tajny radca hr. Tur-

1)    Jezuitów, jako tych, którzy zapomnieli na święty obowiązek nietylko wdzięczności ale i przysięgi poddanych, a zatem niegodnych cieszenia się opieką praw rosyjskich, wysłać pod dozorem policja za granicę państwa i na przyszłość pod żadnym pozorem i nazwiskiem nie wpuszczać do Rossyi.

2)    Akademię jezuicką połocką i podległe jej szkoły skasować. Że zaś dla duchowieństwa rzymsko-katol. świeckiego znajdują się seminarya dyecezalne i główne przy wileńskim uniwersytecie, a dla zakonnego dają się nauki w różnych klasztorach innych zakonów, przeto mają się uczyć pierwsi w seminaryach, a drudzy w klasztorach; młódź zaś świecka na miejsce kolegiów jezuickich, będzie się uczyła w szkołach podległych uniwersytetom i w samychźe uniwersytetach. Zwierzchność narodowego oświecenia dołoży starania, iżby w teraźniejszej odmianie, jeśli potrzeba, zaprowadzone były w guberniach białoruskich nowe szkoły dla młodzieży świeckiej.

3)    Do parafii, gdzie sprawowanie posług duchownych powierzone było Jezuitom, i gdzie potrzebna jest umiejętność języka polskiego, przeznaczyć kapłanów świeckich albo zakonników z miejsc pobliższyeh przez władzę dyece-zalną. Do tych zaś parafij, gdzie są mieszkańcy nierozumiejący ani po polsku, ani po rusku, wysłać księży świeckich albo zakonników, znających język parafian. Ale nie pierwej oddalić Jezuitów z parafij, aż po przybyciu na ich miejsce innych kapłanów. — Zwierzchność dyecezalna przez pośrednictwo dziekanów będzie miała pieczę, iżby w nabożeństwie i sprawowaniu posług duchownych, żadnej nie było przerwy.

4)    A jako uznaje się rzeczą potrzebną, wysłać Jezuitów z gubernii witebskiej i mohilewskiej przed innymi, przeto tych z nich, którzy nie mają na swej odpowiedzialności ruchomych i nieruchomych majątków, wysłać za granicę niezwłocznie; tych zaś, w których bezpośredniem zawiadowaniu znajduje się jakakolwiek własność zgromadzenia, wysłać po odebraniu tej własności.

5)    Wszystkie pieniądze gotowe, dokumentu, sprzęty kościelne i dalszy ruchomy i nieruchomy majątek zgromadzenia jezuickiego, mają niezwłocznie przyjąć miejscowi dziekani; albo duchowni wizytatorowie i deputaci z horodni-czymi, ziemskimi sprawnikami i strapczymi, podług inwentarzów podpisanych przez oddalających i przyjmujących.

6)    Dla przyjęcia podług inwentarza bibliotek, instrumentów i dalszych pomocy naukowych w szkołach, utrzymywanych z dochodów jezuickich, przeznaczyć do wyżej pomienionych osób, urzędników od władzy edukacyjnej.

7)    Pieniądze gotowe, jakie odebrane będą od Jezuitów, oddać do Izb powszechnej opieki, dla powiększenia przez procenta; rzeczy zaś, wyjąwszy potrzebne do użycia, zamknąć w miejscach przyzwoitych i zapieczętować pieczęciami oddających i przyjmujących. — Jedne opisy ruchomych i nieruchowych majątków, przesłać do izb skarbowych, a drugie do ministeryum spraw duchownych i narodowego oświecenia.

8)    Majątki nieruchome z włościanami, podług inwentarzów czyli opisania poruczyć zawiadowaniu izb skarbowych, które wyświeciwszy z nich dochody, będą dozierały ich całości, porządnego rządu i dobrego stanu włościan; nie genew i hr. Capo d’Istra. Nieudało mi się odszukać, czyli ta apologia białorkskich Ojców, drukowaną była w jakiem publicznem piśmie ;

łącząc ich jednak do skarbowych, uważać za artykuł oddzielny dla rzym. kat. duchowieństwa i dobroczynnych przedmiotów, donosząc ministeryum spraw duchownych i narodowego oświecenia co kwartał o sprawowaniu tych majątków.

9) Potrzebne na wysłanie Jezuitów, i drugich księży do parafii pieniądze, wydawać z gubernialnych sum extra-ordynaryjnyeh ; ile zaś z nich będzie wydano, gubernatorowie cywilni mają donieść do ministeryum spraw duchownych i narodowego oświecenia, dla ich powrócenia z dochodów z majątków jezuickich.

10)    Na gubernatorów cywilnych włożyć obowiązek, iżby oddanie i przyjęcie majątków jezuickich, tudzież wysłanie Jezuitów, uczynione były bez żadnej zwłoki. Mianowicie kto, kiedy i przez jakie miejsca będzie wysłany i wyjedzie za granicę. Gubernatorowie miejscowych i pogranicznych gubernij obowiązani są donieść o tein do ministeryum spraw duchownych i narodowego oświecenia i spraw wewnętrznych.

11)    Lecz jeśliby członki jezuickiego zgromadzenia z rodaków przyłączonych do rosyjskich gubernii, którzy nie mają jeszcze żadnych stopni kapłańskich i znajdujący się w nowicyacie, żądali wystąpić z tego zakonu, tedy im nie zabraniać pozostać w Rossyi, powrócić do swoich familij i do pierwiastkowego stanu, albo wstąpić do innego zakonu mińskiego. — Również i ci z Jezuitów, którzy spełnili już wszystkie śluby swojego zakonu i otrzymali już wszystkie stopnie święcenia, mogą, jeśli będą żądać, prosić u rzymskiej Stolicy o pozwolenie na wstąpienie do innego zakonu, albo świeckiego duchowieństwa, lecz tacy obowiązani zaraz na piśmie oświadczyć, iż postanowili opuścić zakon jezuicki i przejść do jakiegokolwiek zakonu mińskiego, albo do świeckiego duchowieństwa; te ich oświadczenia mają być niezwłocznie przedstawione rządowi dla żądania takowych pozwoleń od rzymskiego dworu. Ale zostając w granicach Rossyi, nie powinni nazywać się Jezuitami i nie mogą używać żadnych przywilejów tego zakonu.

Jeżeli Wasza Cesarska Mość raczy zatwierdzić to przedłożenie, wtedy może podoba się najwyżej rozkazać zarządzającemu ministeryum spraw wewnętrznych, ministrowi skarbu i mnie, każdemu w swoim wydziale, przystąpić niezwłocznie do wykonania wszystkich tych artykułów.

Tym sposobem ustanie w Rossyi exystencya jezuickiego zakonu, nieposłusznego prawom państwa i władzom, którym on powinien był podlegać podług nauki św. Pawła Apostoła, nietylko z bo jaźni, ale i przez sumienie; oddaleni będą z Rossyi ludzie, niemająey prawdziwego oświecenia, zesłanego z wysokości, ludzie nie pamiętający na naukę św. Jakóba Apostoła, którego słowami Papież Klemens XIV zamknął bullę na zniesienie jezuickiego zakonu: „Który mądry i ćwiczony między wami? Niech pokaże z dobrego obcowania sprawę swą w cichości i mądrości. Lecz jeśli zazdrość gorzką macie i spory by były w sercach waszych; nie chciejcie się chlubić i kłamcami być przeciwko prawdzie. Albowiem nie jest ta mądrość z góry zstępująca ale ziemska, cielesna, diabelska. Bo gdzie zazdrość i spór, tam niestateczność i wszelaka zła sprawa. Lecz która jest z góry mądrość? najprzód jest czysta, potem spokojna, skromna, można ja uważać za pracę zbiorową, każdy bowiem jej punkt przedyskutowany był na konsuicie czyli radzie prowincyalskiej ¹).

łacna ku namówieniu, przyzwalająca dobrym, pełna miłosierdzia i owoców dobrych, nie sądząca, bez obłudy. A owoc sprawiedliwości w pokoju bywa siany pokój czyniącym“.

Autentyk podpisał:

Aleksander, książę Golicyn.

l) Uwagi nad dokładem, podanym od księcia Golicyna, ministra oświecenia i wyznań, JCM. Aleksandrowi I, Imper. Boss. Dnia 13 marca (V.S.) r. 1820.

Gdy w r. 1773 Towarzystwo Jezusowe zostało z wielu państw Europy usuniętem, i nawet gdy było od najwyższej Głowy Kościoła Chrystusowego znie-sionem, znalazło schronienie i opiekę dla siebie pod szczęśliwem panowaniem Katarzyny U w imperyum rosyjskiem. Toż samo Towarzystwo w 1814 roku od Ojca Św. najuroczyściej po całym świeeie potwierdzone, z wielką swą chwałą do tych państw przywołane, z których pierwej było wygnanem, a od wielu innych dziś żądane, jest w r. 1820 wypędzonem z państwa rosyjskiego, a dekret jego wygnania za nieodwołany na zawsze jest uznanym od panującego. Katarzyna II miałaźby przyjąć i opiekować się Towarzystwem szkodliwem i słusznie zniesionem; albo też Jezuici staliżby się tak prędko niegodnymi opieki rządu rosyjskiego, zwłaszcza w tych czasach, gdzie ich niewiność jest znajomą całemu światu, jawnie ogłoszoną przez Głowę Kościoła katolickiego, i przez ten rząd uznaną, który tak się troskliwie o ich zupełne zgładzenie starał¹)? Gdy Karol III zniósł z swoich państw Towarzystwo Jezusowe, przyczyny tego surowego z niem. się obchodzenia, jako sam wyznaje, w sercu swojem królewskiem zachował. Gdyby podobnie i rząd rosyjski w tej mierze się obszedł, w granicach milczenia zatrzymałbym się i nie śmiałbym podnieść głosu przeciw pobudkom ani mnie, ani komukolwiek wiadomym, lecz gdy jeden minister ogłosił publiczności te przyczyny, które, jako on mówi, „spowodowały rząd rosyjski do takiego z Jezuitami się obchodzenia“—ja słusznie mogę bez ubliżenia winnego uszanowania dla panującego, którego cała czci Europa, wykazać nierzetelności tego do-kładu, który Jemu dnia 13 marca był podany, i przeciw płochym i nieprawym oskarżeniom, i przeciw postępkom z dowodów pewnych ogołoconym, położyć niektóre uwagi, znane za najprawdziwsze w całej Rossyi i dobrze znajome całemu Petersburgowi“. — Tu przechodzi autor pokrótce historyę ocalenia Jezuitów w Rossyi, dowodząc, że Katarzyna zachowała ich wbrew ich woli, i uważała za prawdziwych zakonników. Potem przystępuje do zbijania poszczególnych zarzutów.

1) „Jezuici są oskarżeni o nieposłuszeństwo przeciw prawu w 1763 wydanemu, zakładając w Petersburgu konwikt, do którego oni przyjmowali dzieci obrządku greko -ruskiego. Lecz

') Ferdynand VII, król Hiszpanii, przed niewielą laty (1818) wydał oświadczenie, że zniesienie jezuickiego zakonu było owocem wielkich intryg i zawziętości nieprzyjaciół św. wiary katolickiej, i nieprzyjaciół Jezuitów, jako obrońców św. religii ; i dodał obszernemi słowy, zalecajac, głosząc, wy-znawając niewinność tego tak świętego Towarzystwa. To oświadczenie było we wszystkich gazetach, (Nota 0. Rozaven'a),

W miarę jak wiadomość o wydaleniu Jezuitów z Eossyi zasmuciła szlachtę i wielką część duchowieństwa na Białej Busi, tak jenerał Jezuitów (ks. Gabriel Gruber) nie wprzód założył ten konwikt, aż gdy był przymuszonym ustawicznemi naleganiami i prośbami magnatów rosyjskich; został ten konwikt potwierdzony przez Najj. imperatora, Pawła I, który dostateczny koszt dał, aby mogli kupić ziemię potrzebną na wybudowanie tego konwiktu. Jezuici nie w skrytości nie czynili, wydrukowali i ogłosili publiczności za pozwoleniem cenzury, prospectus, w którym jawnie wyrazili, że ten konwikt był założony jedynie dla szlachetnych Kossyan; nikt się temu nie sprzeciwiał: pierwsi panowie i ministrowie dworu rosyjskiego za pozwoleniem imperatora swoje dzieci umieszczali; sam nawet książę Golicyn oddał swego synowca, i przez wszystkie lata, publiczne z nauk popisy, na których się kończył bieg roku szkolnego, swoją bytnością raczył zaszczycać. Jakże więc dzisiaj on to poczytuje za występek, co sam przez lat tyle upoważniał i potwierdzał?

2) Zarzucają Jezuitom, że używali rozmaitych środków zwodzenia uczniów, powierzonych swemu wychowaniu,

także i drugich rozmaitych osób, byle tylko odwieść ich mogli od obiządku i wiary Kościoła g ręko -ruskiego. Ciężki wprawdzie jest ten zarzut, lecz jest razem ogołocony z prawdziwych dowodów, a usprawiedliwiony zachowaniem się Jezuitów, przeciwnem temu oskarżeniu. W ciągu lat trzynastu, jeden tylko uczeń konwiktu jezuickiego chęć swoją okazał do religii katolickiej, a chcąc do skutku ten swój zamiar przywieść, napróżno do wielu się członków tego Towarzystwa udawał, żaden z nich nie chciał i wzbraniał się przypuścić go do śś. Sakramentów. Owo wina cała Jezuitów i występek nieodpuszczony. Gdyby w jednym z tych krajów, które zowią krajami nietolerancji, rodzice katoliccy swoje dziecię umieścili w szkole luterskiej lub kalwińskiej, i gdyby to dziecię chęć swoją do nowej reformy okazało, rząd nigdyby nie myśl ił tej zmiany religii poczytać za występek nauczycieli, a jeśliby w tern chciał kogokolwiek winić, bezwątpienia strofowałby samych rodziców, którzy nieroztropnie zrobili, swoje powierzając dziecię nauczycielom przeciwnego wyznania. Gdyby zaś nawet wielka liczba powierzonych wychowaniu Jezuitów, straciła swe przesądy przeciw wierze katolickiej, żyjąc w domu katolickim, a nic w onym nie widząc, jedno w życiu dokładność i w obyczajach zbudowanie, nicby w tein nie było dziwnego, nic, czegoby wprzódy nie było można przewidzieć i spodziewać się. Co się zaś tyczy innych osób, o których zwodzeniu oskarżenie Jezuici cierpią, niech książę Golicyn wymieni te sposoby, któ-remi oni starali się zwodzić? Codziennie w Prusiech, Niemczech, Francyi, Anglii, Amerykach &c. mnóstwo garnie się do łona Kościoła katolickiego, a rząd nikogo o jakiekolwiek zwodzenie nie podejrzywa. Jest wielu Eossyan katolików, którzy nigdy nie rozmawiali z żadnym Jezuitą. Pełne jest państwo rosyjskie ksiąg takich, w których prawda wiary katolickiej jest jaśnie dowiedzioną i ukazaną; takie księgi ustawicznie są czytane, a na sercach chciwych prawdy i umysłach do przekonania łatwych, całe zwodzenie na mocy prawdy poznanej zależy.

3) Jezuici żadnego rachunku z przychodów kościoła kato 1. nie oddawali, chociaż do tego byli obowiązanymi

dla lóż masońskich stała sie przyczyną nieudanej radości. Gdy już Jezuitów wydalono z Petersburga, śpiewano przy ucztach masońskich :

«Wygnano łotrów z stolicy.

Rozum odzyskał swe prawa ;

Moc Aleksandra prawicy

Ten mu przywilej nadawa.

Runął jenerał z korpusem

Juz swą potęgą\ nie złudzi,

Ze pobratymstwo z Chrystusem

Wyższość im dała nad ludzi itd.

Hymn kończy się kadzidłem dla biblijnych towarzystw:

Ludy zaś państwa wielkiego,

Choć różnej w obrzędach wiary ;

Złączą się dla monarchy swego,

Nieść będą wierności dary.

dekretem imper. 14 maja 1801 roku danem. Lecz, chociaż istniał, taki rozkaz, gdy nikt sie u nich nie domagał tego rachunku, komuź, pytam się, mieli go zdawać? Zawsze Jezuici byli gotowymi do zdania tego rachunku, lecz, kiedy tego od nich się nie domagano, nie można ich o to winować. Był wreszcie ten rachunek przy wypędzeniu z Petersburga Jezuitów zdjęty, i owo jaki wypadek autentyczny z niego wynikł, i który wnet był od syndyków Kościoła katolickiego samemu Golicynowi podany: Jak tylko Jezuici zarząd kościoła katolickiego na się przyjęli, dochód z najęcia domów pochodzący, wynosił do 23.000 rubli, a roczna opłata długów do 14.000; czystego więc grosza kościół kat. (św. Katarzyny) miał 9.000 rubli, a gdy Jezuici rząd zdali kościoła, dochód, tak z domów dawnych, jakoteż z tych, które w imieniu i dla kościoła Jezuici wybudowali, liczył się 56.000 rubli, opłata długów była 24.000, więc czystego rocznego dochodu 23.000 rubli zostawili. Ztąd jawno widać, że Jezuici pomnożyli przychód kościoła we troje więcej, aniżeli przedtem znaleźli. Życzę z całego serca, aby wszyscy, zarządzający czemkolwiek w Eossyi, rachunek mogli zdać tak jasny i tak dla rządu korzystny. Mógłbym wiele takich rzeczy dołożyć, o których minister zmyśla, że nie wie, acz dokładnie te jemu są wiadome. Sprzęty tak ruchome, jako nieruchome, ozdoby kościelne, bielizna itp., za rządem Jezuitów są w dziesięcioro powiększone. Ci zakonnicy przy swojem do Petersburga przybyciu, ledwie jakichkolwiek 500 ksiąg znaleźli, a zostawili bardzo pięknych więcej aniżeli 7.000. Zostawili oni także dość piękny i kosztowny gabinet fizyczny, którego przedtem nie było, a który — na prośbę Golicyna — z krzywdą Jezuitów, imperator dla kościoła katolickiego petersburgskiego darował.

4) J e z u i c i, pomimo wielkich dochodów, które odbierali z domów do kościoła należących, i z konwiktu, c o b y m leli z m n i e j s z a ć d ł u g i. to je po m n o ź y 1 i. Pokazaliśmy niedawno

W myśl rozporządzenia carskiego Jezuici ustąpić byli winni najprzód z Witebska i Mohylewa. W mohylewskiem kolegium już ile wynosiły te wielkie dochody, gdy Jezuici zarząd kościoła przyjęli. Co sie tyczy konwiktu, mówię, że Jezuici mieli w konwikcie 60 osób, a każda z tych po 1.000 rubli płaciła; z tych pieniędzy płacono Kościołowi za domów najęcie 7.000 rubli, nadto, dla pilnowania i dla uczenia dzieci, trzymano dwunastu członków z tego Towarzystwa. Dołączmy do tego uczciwe i przystojne szlachetnych 60 konwiktorów wyżywienie, a każdy, ktokolwiek zna Petersburg, lub jakąkolwiek stolicę, łatwo wniesie o dochodzie, jaki Jezuitom pozostał z opłaty, wziętej za konwikt. Prawda to jest, że Jezuici powiększyli długi kościelne, ale owo przyczyna, która ich bynajmniej nie winuje: Do kościoła św. Katarzyny należał plac dosyć obszerny, na którym przedtem żadnego zabudowania nie było. Niektórzy z katolików przekładali Jezuitom, by na tern miejscu, dla dochodu kościoła katolickiego, jaką wystawili budowę, i procent od sumy, jakąby kosztowała budowa, za domów najęcie, piąty od sta brali, takimby sposobem w niewiele lat z dochodów tychże domów, dług byłby zupełnie spłacony. Myśl ta, tak korzystna dla kościoła katolickiego, nie mogła być odrzuconą od zarządzających tym kościołem. W tym celu jenerał jezuicki podał prośbę Najj. impera-ratorowi, i otrzymał pozwolenie budowania domów na tymże placu. Z tej więc przyezyny znacznie dług kościoła się powiększył, i wynosił do 300.000 rubli, lecz razem też dochody kościoła z tych domów wzrosły, które ciągle obracano już to na opłacenie procentu, już to na zmniejszenie kapitału sum pożyczonych na fabrykę. Przy wyjeździe Jezuitów z Petersburga zmniejszył się kapitał i zostało sumy pożyczonej 241.000. a przychód kościoła wynosił 30.000 rubli. Ztąd się pokazuje, że po niewielu lecieeh długi wszystkie zostałyby opłacone, i kościół katolicki posiadałby piękną budowę, wolną od wszystkich ciężarów. Słusznie minister wyznaje, że skarb imper, zapłacił dług, 200.000 kościoła, lecz tego nie mówi, że w zamian za te 200.000, rząd zabrał własność kościoła, czyniącą rocznego dochodu 30.000 rubli, a nadto, że skarb tę sumę oparł na majątkach kolegiów jezuickich biało-ruskieh, rozkazując, aby z nich suma owa spłaconą została. Jestto jednak taki postępek, o którem cała Rossya wie dobrze.

Wystawia potem książę Golicyn prowadzenie się Jezuitów po ich z Petersburga wygnaniu, i powiada, że w Mohilewie starali się Jezuici greko-rusinów pociągnąć do swego wyznania; że w Witebsku zwodzić usiłowali żołnierzy, i chcieli to na nich wymódz, by opuścili wiarę swych ojców; że w Syberyi i w Saratowie, przymuszali greko-unitów, by przechodzili do wiary katolicko-rzym-skiej. W oczach ks. Golicyna wszelkie oskarżenie jest razem dowodem, a postępek naganny jednego z Jezuitów, staje się ciężkim występkiem całego ich Towarzystwa. Owo jakim sposobem to się działo. W Mohilewie jedno tylko dziecię swą chęć oświadczyło do wiary katolickiej, i jeden Jezuita był oskarżony, że je przyjął. To oskarżenie kazano śledzić, a po wyśledzeniu nic nie przekonywało Jezuitów o winie w tej mierze, lecz, chociażby dostatecznie przekonano Jezuitów, byłby zapewne jeden tylko z nich winnym, nie zaś całe Zgromadzenie. W Witebsku, jeden Jezuita, nawiedzając, wedle zwyczaju swego Towarzystwa, więźniów, był proszony od jednego uwięzionego żołnierza, by go spowiedzi wysłuchał; Jezuita ulegając prośbie biednego żołnierza, wyspowiadał go.

24 marca w sama wielkii środę pojawiła się komisya złożona z policmajstra Hinzla, sowietnika Bohdanowicza i prałata w guście me-

Dowiaduje się potem u niego, że on był prawdziwie greko-unitem, a przez niewiadomośó, raz mu się zdarzyło spowiadać u pewnego popa ruskiego. Pop ruski, dowiedziawszy się wzajemnie, że on się pewnemu Jezuicie spowiadał niedawno, donosi Jezuitę fałszywie, jakoby ten naglił i gwałtem przymuszał żołnierza do spowiedzi katolickiej. Oświadcza się ten biedny żołnierz przed popem i swoimi przełożonymi, że on nie jest schyzmatykiem. lecz katolik; na to nic nie uważając i głuchym się stając, ten pop schyzmatyeki skargę swą na Jezuitów zanosi do generała en chef i księcia Golicyna. Wiadomości jednak od urzędników cywilnych w tej sprawie powzięte, wszystkie są na stronę Jezuitów; lecz książę Golieyn, pomimo to, trwa w swem przekonaniu o wykroczeniu w tej mierze Jezuitów, i znajduje nowy dowód oskarżenia całego zakonu Jezuitów jako w tej sprawie najwinniejszy, i jako mający w tern zamiar zwodzić żołnierzy i bezwątpienia całe Rossyi wojsko. Co się tyczy greko-unitów, Jezuici tak jako i wszyscy, mieli ich zawsze za prawdziwych katolików, a nigdy nie kusili się. ich namawiać, choć prostą rozmową, do zmiany obrządku; wiedzieli bowiem dobrze, że obrządek greko-unitów, równie jako łaciński, jest pochwalony i potwierdzony od Kościoła katolickiego. Lecz, stosownie do Benedykta XIV decyzyi, zarządzali i dawali unitom Sakramentu śś. w tych tylko miejscach, gdzie nie było księży ich obrządku, gdy zaś w Syberyi na missyach i w innych miejscach, prócz Jezuitów, nie było innych księży, śmiało Jezuici mogli udzielać i greko-unitom Sakramentów śś. i tym biednym opuszczonym nieść pomocx). Nie masz żadnego kościelnego prawa, któreby potępiało takie Jezuitów prowadzenie się. Książę Goli-cyn podobno chciałby, aby w niedostatku księży unickich, greko-unici przyjmowali Sakramenta od popów schyzmatyckich; lecz to być nie może, a wszelkie prawo, któreby ich koniecznie obowiązywało, albo któreby ich potępiało, że w takim przypadku wzbraniali się od popów schyzmatyckich Sakramenta przyj-mewać, byłoby prawem wyraźnie przeciwnem wolności sumienia, którąto wolność, jakto w swym dokładzie minister się chełpi, poważają i zawsze przestrzegają prawa imperyum rosyjskiego.

Minister powraca jeszcze do rzeczy dawnych i mówi, że w 1801 r. Jezuici używali nawet gwałtu w nawracaniu żydów, na dowód czego przywodzi jeden w szczególności postępek, który, gdyby w rzeczy samej był prawdziwym, wino-wałby nie całe, lecz jednego tylko z Towarzystwa. Ten dowód jest podobny temu, np. gdyby sprawy jednego żołnierza przypisywano całemu wojsku rosyjskiemu; albo, gdyby senat petersburgski o postępki jednego z senatorów był winionym.

Jezuici są oskarżeni i o to, że nie mieli przyzwoitego starania o chłopów do swych włości należących. Stan chłopów na Białej Rusi nie jest zepewnc szczęśliwym, lecz Jezuici nie mogą temu zapobiedz ; chłopi u rozmaitych tejże pro-wincyi obywateli nie są w lepszym stanie. Daje się teraz czuć i widzieć i przez długi czas jeszcze będą doznawanemi spustoszenie, zrabowania, szkody, jakie w ciągu strasznych wojen, tak rosyjskie jakoteż nieprzyjacielskie wojska, w tamtych krajach poczyniły. Minister jednakowo kładzie wypadek, którego

L) Zwłaszcza, że sam unicki arcybiskup, Krassowski, dał im na to pozwolenie, jak wyżej wspomnieliśmy. Odnośny dokument, w oryginale, znajduje się w Archiw. Jez. poi.

iropolity ks. Majewskiego. Ten Majewski był niegdyś uczniem jezuickim, ale na całym obszarze Eossyi nikt z komisarzów nie do-wma spada na samych tylko Jezuitów. Jego imper. Mośo w okolicach Petersburga spotkał pewnego dnia jakiegoś żebraka, a gdy go się pytał, do kogoby on należał, ten imperatorowi odpowiedział, że należał do dóbr jezuickich i że otrzymał paszport na żebranie. Lecz ten paszport nie był jemu dany od Jezuitów, którzy ani chcieli, ani mieli prawa tego mu dawać; otrzymał on więc od urzędników ziemskiej policyi, i to bez wiadomości Jezuitów. Ci zakonnicy mieli w swoich majątkach szpitale dla tych, którzy czy to dla starości, czy dla kalectwa, nie mieli sposobu do życia; lecz ponieważ znajdują się zawsze tacy, którzy wolą przez całe swe życie włóczyć sio, aniżeli pracować, a policya, która powinnaby temu zapobiegać, pozwala siebie częstokroć oszukać, albo daje się ubłagać małą jakąś sobie od takich ofiarowaną ilością pieniędzy. Nie masz żadnego pana w Rossyi, któryby nie miał takich włóczęgów z chłopów do niego należących.

Ostatni nakoniec Jezuitów jest ten występek, że używali imię n i a o n a r z y, i że między narodem, doskonale chrzęści-i m. tak postępowali, ja ca mi, które ani c o k o 1w i

is

¹

) Szantyr I, 229.

²

   T. I. 315.

²)    List hr. Lińskiego do cara, z dnia 19 maja 1816 r. pisany po fran« cnzku. — Ms. Archiw. Jez. poi.

³

) Taaiie.

⁴

) Szantyr. T. I, 304—311.

s?r cr

cc

<T>

między dzikimi barba-o Bogu znają. Jezuici wTe Włoszech, Hiszpanii, Francyi i t. d., dawali tym z pomiędzy siebie nazwę mis-syonarzy, którzy się w jaką stronę wysyłają dla sprawowania św. apostolskiego ministeryum; i z tej bardzo prostej przyczyny, że każda rzecz swojem powinna się zwać imieniem, zowią takich missyonarzami. To imię zawsze trwało w narodach najbardziej katolickich, a żaden naród nie poczytywał to za krzywdę sobie. Nigdy nie oskarżano Jezuitów, że mieli za dzikich ludzi Włochów, Hiszpanów, Francuzów, dlatego, że w ich kraju missye odprawiali. Lecz prawo rosyjskie zabrania używać tego imienia; chociaż Jezuici nie używali tego imienia publicznie, ani w tych brali okolicznościach, z którychby rząd mógł wziąść jaki poehop przestępstwa, lecz między sobą, w swoim katalogu przez imię misyonarzy tych oznaczali, którzy sprawowali urząd ministerium apostolskiego w dalekich stronach, a którzyby tego urzędu inaczej nie mogli sprawować; ztąd więc nie można brać tego za nieposłuszeństwo. Trwa dotychczas w Rossyi jedna kongregaeya, pod imieniem missyonarzy (S. Vincentii à Paulo), która pod innem imieniem w Rossyi nie jest znajomą. Minister Golicyn nic w tern imieniu nie znajduje, zaeoby ich mógł o nieposłuszeństwo winić. Urządzenie więc i prawa krajowe dla samychźe tylko Jezuitów są postanowione?

Oto, na czem się kończą pobudki wygnania Jezuitów w Rossyi, wyrażone w dokładzie ks. Golieyna. Krótkie moje uwagi zdolne są bezwątpienia objaśnić czytelnika, aby o prawdzie sądził, i z tych łatwo może poznać, że pobudki od księcia Golieyna przywiedzione są tylko pozorne, lecz prawdziwe być muszą ukryte i zachowane w sercu tegoż ministra. Gdyby ktokolwiek o tern jeszcze wątpił, gotów jestem na oko pokazać, że wyliczenie występków i przywodzenie słów z Breve Klemensa XIY, nie mają żadnego innego celu. jedno, by czemkolwiek zatrudnić czytelnika, i wmówić w niego to, czemu sam autor dokładu nie wierzy.

kuczył tak Jezuitom, jak ten czcigodny prałat, mimo to że wyraźny był rozkaz rządu, aby z wygnańcami obejść się najłaskawiej. Zwo-

Gdy Jezuici we Francyi łatwo się oczyszczali z win sobie zadanych, i przez krótkie a jasne odpowiedzi, ukazywali niesprawiedliwość wyroków parlamentu francuzkiego, zamiast odpowiedzi, członek jeden, pierwszy tego parlamentu, wystąpił z tym aksyomatem; żo władza nie odpowiada: zdanie bardzo rozsądne, a przytem dogodne. Nie wątpię, że autor dokładu zdanie to chętnie sobie przywłaszczy, i dlatego nie czekam żadnej od niego odpowiedzi: lecz, chociaż władza nie odpowiada ,]|gdy jednak publicznie przemawia, rozumie to publiczność i może uledz tym jej rozumowaniom, owoż, przeciw wszystkim zawartym w dokładzic księcia Golicjna argumentom, ja tylko jedno rozumowanie śmiem położyć.“

Daje się ono streścić w tych słowach: Katarzyna II, a za nią Paweł I, uważali Jezuitów za użytecznych dla katolików cesarstwa, za dobrych i uległych poddanych. Car Aleksander nie dał ucha podszeptom i namowom przeciwników, ale owszem otworzył im akademię w Połocku. „JeziGci, pisze dalej 0. Kozaven, nie mogą zapomnieć, że winni to dobrodziejstwo usługom i opiece księcia Golicyna i świadectwu im przyjaznemu, które książę Gol]cyn raczył o nich dać imperatorowi. Więc w roku 1812 bunt, nieposłuszeństwo i niewdzięczność Jezuitów była jeszcze nieznaną. Panujący imperator sądził ich za godnych swojej szczególnej przychylności, książę Golicyn był ich przyjacielem, ich dobrodziejem; i bez wątpienia minister tak oświecony nie mógł być nieświadomym o prowa lżeniu się w imperyum rosyjskiem już od lat 40 tego zakonnego zgromadzenia. Pizy końcu r. 1814 pokazała się bulla Piusa VII, który Towarzystwo Jezusowe po całym świecie potwierdza, i przywraca jemu dawne prawa i przywileje, i ta bulla znowu świeży nam dowód dostarcza, ze jeszcze tej epoki Jezuici nie byli winnymi, albo, że minister nie wiedział o ich przestępstwach. I w rzeczy samej między inszemi dowodami, które Ojciec Św. dla potrzeby przywrócenia Towarz. Jezus, przywodzi, mówi o wielkich pożytkach, jakie to Towarzystwo w Eosyi, ustawicznie czyni. Bulla bez najmniejszego oporu i żadnej trudności była przyjętą, a imperator Aleksander idąc za radą księcia Golicyna, pozwolił ją drukiem ogłosić, i rozesłał ją sam wszystkim biskupom katolickim państwa rosyjskiego. Taki był stan rzeczy co do Jezuitów, w końcu r. 1814. W rok potem, książę Golicyn, sądził ich za godnych wypędzenia z Petersburga i z całego państwa rosyjskiego. Ozy Jezuici znagła prowadzenie się swoje odmienili? Lecz nie, minister świadczy, że ich prowadzenie się zawsze było jednostajnem, że oni zawsze, wedle tychże samych prawideł swoich postępowali. Czyż, co dotychczas było godnein pochwały i dobrem, nagle występkiem się stało? Albo może minister miał niespodziane oświecenie, które jemu ukazowało w życiu Jezuitów stałą przeciwność i niezgodność z prawami stanu? Lecz niechże raczy światu całemu wytłumaczyć, jakim sposobem cud ten się stał? Jak tylko został ministrem, ciągle bywał na publicznych z nauk petersburgskiego jezuickiego konwiktu popisach, często publicznie chwalił i uczniom poklaski dawał; sam się starał i zamówił w tymże konwikcie miejsce dla swoich synowców; jakże w r. 1815> poczytać się nie wstydził za nieposłuszeństwo, i za sprzeciwienie się prawu r. 1763 wydanem ? Nigdy nie wyrzucał Jezuitom, gdy byli jeszcze w Peters-lano wszystkich do sali rektora liiehardofa i odczytano banicyjny wyrok. Poczem komisya przedłożyła następujący formularz do podpisania: „Ja niżej podpisany członek Towarzystwa Jezusowego oświadczam się, że chcę pozostać na zawsze w Eossyi i przeto stosując się do ustaw zakonnych chcę opuścić zakon (sic) a wstąpić do innego zakonu duchownego i dobrowolnie wyrzekam się wszelkich obowiązków zakonu jezuickiego, skoro na to otrzymam od wyższej duchownej władzy pozwolenie“. Pokazało się potem, że w innych kolegiach podobnego formularza nie podawano nikomu, byłto więc pomysł głowy prałata. Eektor odpowiedział, że tak ważna sprawa powołania wymaga dłuższego namysłu. Naznaczono termin na godzinę lszą po obiedzie. Gdy się powtórnie zebrano przed komisya, pierwszy rektor dał taką odpowiedź: „Poprzysiągłem do zgonu wiernie służyć Bogu w zakonie Towarzystwa Jezusowego i tej przysięgi chcę i pragnę dotrzymać, a więc nie biorę za pióro, nie służy mi ta formułka, pochwalam wolę i rozkaz Imperatora ustąpić za granicę“. Za przykładem rektora poszli wszyscy bez wyjątku, razem 24 osób. W kilka dni jednak potem znalazł się Judasz, braciszek Antoni Werezumski. Odstępstwo jego zasmuciło towarzyszy, wywołało wzgardę ze strony dziatwy nawet, która wołała za nim : „nie warteś sukienki świętego Ignacego, boś niestały“. Kolegium otoczono strażą, zabrano klucze od biblioteki, gabinetów, spiżarni i składów. Opieczętowano kościół, przywoławszy „żydka“ zważono i oceniono srebro i złoto kościelne ; wzbroniono wyjścia na miasto, mimo jednak straży, liczni obywatele o mil kilkanaście nawet i uczniowie, którzy się na święta rozjechali, przy-burgu, że rachunku nie oddawali z tego, o co się ich nie pytano, jakże w 1815 mógł orzec, że to wielkiej godzien kary był występek? Każdego roku jenerał jezuicki (ks. Tadeusz Brzozowski) ofiarował mu katalog Towarzystwa Jezusowego osób w Rossyi znajdujących się, widział w nim i czytał bez urazy książę Golicyn imię misyonarzy Jezuitów, w Syberyi, Saratowie, Odessie, i zdawał się być zadowolonym z tych tłumaczeń, które jemu o tern jenerał Jezuitów dawał, i to tylko zakazał, żeby tego imienia publicznie Jezuici nie brali; jakże w r. 1815, sądził za najwierniejszych w tern Jezuitów, i twierdzi że używając tego imienia, którego Jezuici we wszystkich krajach używali, w samej tylko Eossyi tak postępowali, jak z dzikimi ludźmi? Lecz napróźno ja się pytam władza nie odpowiada. — Książę Golicyn ścisłe zachowa milczenie, nic nadto roztropniejszego, i ja tego za złe mu nie biorę; lecz się wzajemnie spodziewam, że książę Golicyn nie będzie i mnie za złe poczytywać, że podniosłem głos w obronie uciemiężonej niewinności, który po całym świecie rozchodząc się, wszystkich zastanowi.

byli wśród wiosennej rozcieczy do miasta i wdarli się do kolegium. „Jak smutny był dla nas widok, wpadali do stancyi swoich nauczy-cielów z krewnymi swoimi, a nie mogąc przez żałość wyrzec słowa, łzami się tylko zalewali“. Lud gromadził się przed oknami, klękał na ulicy i prosił o błogosławieństwo. Na widok kościoła opieczętowanego wszczął się płacz i lament głośny. „Sami żołnierze, trzymający straż przy kościele, lubo obcej religii, na takowy widok od łez nie mogli się wstrzymać“. Twardy prałat wzbronił nawet w dzień wielkanocny odprawić księżom mszę św., nie mógł jednak przeszkodzić „święconemu“, które hojnie przysłano z miasta i pro-wincyi, a gości też jak laty dawnymi sporo się znalazło. Największe dowody życzliwości okazywał dom marszałka guberskiego Hołyń-skiego, nieustępowały mu w tern domy Makowieckich i Sianożęckich. Otto Sianożęcki był ostatnim prezesem sodalitatis marianae, uprosił j ako wielką łaskę dla siebie, że obraz Niepokalanego Poczęcia N. P. zabrał z kaplicy sodalitatis, aby w swoim majątku kościółek pod tymże tytułem wystawić. Co dnia przybywali z świąt, zapomniawszy święconego uczniowie, aby pożegnać ukochanych mistrzów, inni miejscowi albo bliżsi miastu od dni kilku zostawali w kolegium, późnym wieczorem trudno ich było wyprawić do swych domów i gospód. Największemu żalowi, rozpaczy prawie oddawali się muzycy kolegialni. Była to uboga młodzież utrzymywana z funduszu kolegium, która wyuczywszy się grać na instrumentach, szukała potem sposobu do życia bądź w kapeli pułkowej, bądź jako organiści przy parafiach. Jedynym obowiązkiem ich było, że każdy skończywszy kurs muzyki przez trzy lata, nauczał innych. Otóż tych muzyków rozpędził prałat Majewski. Tułali się o głodzie i chłodzie po mieście. Przeczuwając bliski odjazd swych dobrodziejów, zebrali się na pożegnanie. „Gdzież zostajecie teraz?“ „Domem i mieszkaniem naszem kąty całego miasta, każdej chwili miłosiernego szukamy przytułku“ — opatrzono ich ostatnią już, sutą jałmużną. Notujemy te drobne wypadki, powtarzały się one w każdem kolegium, były zaś dowodem, jak dalece poważano i miłowano zakon, jak to osławione wychowanie jezuickie nie musiało być demoralizujące, skoro w sercach młodzieży umiało zaszczepić wdzięczność i ofiarność.

wa-

Dnia 1 kwietnia rozdano wygnańcom zimowe ubranie i lizki, obywatele ofiarowali swe powozy, aby Ojcowie nie musieli tłuc się pocztową kibitką, nazajutrz 2 kwietnia dano pożegnalny obiad. W tern wpadł guberski marszałek z kilku adjutantami gło

wnej kwatery, uczniami niegdyś petersburgskiego konwiktu, oznaj-mując, że ko misy a już sprowadziła ekwipaże. „Wszyscy się odrzekli posiłku, a opuściwszy miejsca stołowe, przez żal nie mogąc słowa prawie powiedzieć, wspólnie się żegnali. Po krótkiej tej uczcie albo raczej po krótkiej tej chwili łez i smutku, zawezwano nas do ko-misyi“. Ks. prałat dawał na rękę dukaty, ale nie każdemu jednako, jednym 30, drugim 20, innym tylko 10, innym zaś nic, według tego co każdy na spisie swoich rzeczy był podał, a jednak rząd wyznaczył każdemu po 30 dukatów bez różnicy. Do granic Rossyi opatrywać miał wszystkie potrzeby dodany do boku oficer i dwaj żandarmi. Świadczyli oni dobre usługi Ojcom podczas podróży. Już dobrze pod wieczór wśród kwietniowej śnieżycy wyruszył pierwszy oddział 12 Ojców i braci na czterech powozach, zaprzężonych dla złych dróg po sześć koni. Mimo słoty lud stał i lamentując prosił o błogosławieństwo. Gdy już ostatnia przejeżdżała bryczka, tłum rozrzewniony puścił się za wozami przez miasto i taki płacz i jęk powstał, że policya zmuszoną była uśmierzać i uspokajać. Nie zważano na to i płacząc przeprowadzono aż do przedmieścia. Podróż odbywała się na Daszkówkę, Bychów, Rochaczew, Mińsk, Mozyr, Owrócz, Ostróg i Dubno do komory czyli tamożni Radziwiłłowskiej. Jak długo podróżowano przez Białą Ruś, oczekiwali wygnańców na każdej stacyi liczni obywatele jak : Chomętowscy, Buchowieccy, Gruszeccy, Rossachaccy, Mickiewicze, Wojdzbanowie, nawet jenerał dywizyjny Owdeniew wyszedł na spotkanie Ojców z swoim sztabem. Odmienna już postać rzeczy była w gubernii mińskiej, gdzie wolne mularstwo liczne miało swoje ex-dywizye. Tam bywało, że w publicznych gospodach dowiedziawszy się o przybyciu Jezuitów, panowie loży nie taili się wobec wygnańców z swej radości, posuwali się nawet do ironicznych uwag i szyderstw. Była też uderzająca różnica wiejskiego ludu. „Prostota nieokrzesana i nieznająca pierwszych prawideł religijnych. Woźnice tak słowy jak sprośnemi pieśniami razili nasze uszy, przyganialiśmy im w-tern ostro, a gdy to nie pomagało, zamiast tryngeltu dostali łajanie i surowe upomnienie. Zdarzyło się niekiedy rozmawiać z chłopkiem mińskim, a on się ze łzami użalał na swą nędzę, którą przypisywał częstej odmianie nad sobą panów, a panów powszechnie bez religii“. Panowie loży, marnotrawili pieniądze, a lud wiejski padał ofiarą srogości ekonomów i przebiegłości żydów ¹).

v) To toż, nie bez dowcipu, cldoszcze takowe gospodarstwo następujący

epigramat:

Wśród drogi wygnańcy mieli niejedną pociechę. Spotykali się co chwila z obywatelami spieszącymi z kondolencyą i pożegnaniem do Potocka, to znów zjechali się przypadkowo na której stacyi z oddziałami swych braci z innych kolegiów ; witania, opowiadania przygód i radości było co niemiara. Wszędzie zaś nawet w guberniach najbardziej lożami zasianych, doznawali od zakonników i duchowieństwa wiele współczucia i nieudanej życzliwości ¹).

W innych kolegiach białoruskich nie było tej sekatury ze strony komisyi, jaką popisywał się w Mohylewie prałat Majewski. „Bracia nasi, pisze współczesny, zażywali kiedy im się podobało przechadzki, odwiedzali krewnych i przyjaciół, cieszyli posługą duchowną i jałmużną więźniów i ubogich, a lud się kupił nadzwyczaj do kościołów i garnął do przyjmowania śś. Sakramentów z rąk tych, którzy dotąd ojcowską radą i z dziwną gorliwością sumieniem ich rządzili“. — Wszędzie podobnie jak w Mohylewie towarzyszył wygnańcom żal i współczucie obywatelstwa i głośny płacz ludu.

W Połocku wystąpił na ambonę w sam dzień zmartwychwstania ks. Dominikanin i mówił na tekst: „Oto dzień, który uczynił Pan, weselmy się i radujmy w nim Alleluja“. Lud w płacz, a gdy kaznodzieja nie zważając na to, a trzymając się figury krasomów-skiej po trzykroć powtarzał: radujmy się i weselmy się exiiltemus et laetemur, tak głośny powstał płacz, że ledwie słyszeć można było kaznodzieję mówiącego ; coś podobnego w każdym naszym parafialnym kościele wydarzyło się, gdyż tych kościołów nie pieczętowano“. Ale auri sacra famés nie dozwoliła już więcej okazać względów. — We wszystkich kolegiach nie wypłacono wygnańcom

Chłopek z nędzy, ostatnie niesie żydom jaje,

Łzami, znojem nabyty grosz swój panu daje;

Pan zaś, w cieniach lożowych, w wolnych braci kole,

Przy biesiadach, przy skokach, pyszną grywa rolę.

Grdy się dumny w zamysłach, z poklasków weseli,

Rząd majętność za długi na sto cząstek dzieli;

A towarzysz rozpusty: zgryzota i nędza,

Chłopka z chaty, a pana z pałacu wypędza.

*) Wszystkie te szczegóły, wyjęte z pamiętników ks. Jana Galicza, który był jednym z tych 12tu, co pierwsi poszli na wygnanie. Spisywał swe pamiętniki w Montmorillon, we Francyi r 1821. Jestto ten sam ks. Caliez, który przez lat 14 stał na czele konwiktu fryburskiego, w Szwajcaryi, mającego rozgłos i sławę europejską. Do 500 uczniów, z wszystkich niemal części świata, brało tam swoje wychowanie. Wielu panów i szlachty z kongresowego Królestwa i innych dzielnic polskich, oddawali tam swych s^nów.

DC

przeznaczonej przez rząd sumy 30 dukatów, nie opatrzono dostatecznie w odzież i wyprawę podróżną, za to rzucono się chciwie na kradzież, rozdrapanie mienia w oczach sarnychże Jezuitów. Biblioteki i naukowe gabinety miały pójść na użytek szkół, ale ledwo 10 część ocalała, mianowicie w Połocku. Tam kościół oddano Dominikanom a następnie schyzmatykom, którzy złożonego tamże w sklepie grobowym bł. Jędrzeja Bobolę, zamordowanego jak wiadomo od schyzmatyków Kozaków, czczą jako męczennika, przystroiwszy go tylko w brodę, kołpak i ryzę. Zamknięto akademię, pozostać miały ty 1 ko niższe szkoły, a gmach obrócono na kadecki instytut. Biblioteka więc i galerye przewiezione zostały do Petersburga, a częścią do Kijowa. Korzystano z tej sposobności, każdy brał co mógł. — Pułkownik Aderkass, przewodniczący tej ekspe-dycyi, co piękniej oprawne tomy, zatrzymywał dla siebie; dostawały się więc opera vianca niekompletne dzieła innym naukowym zakładom. Jak wszędzie tak i tutaj, trudem, poczciwą pracą i ofiarnością nagromadzona fortuna jezuicka, zmarniała bez korzyści dla kogokolwiekbądź.

W Rydze tylko, dzięki szlachetności gubernatora du Hamel i jenerał-gubernatora Pauluzzi doznali Jezuici mniej srogiego obejścia się. „Car Aleksander, pisze naoczny świadek, uprzedzony ku zakonowi i podburzony, dogadzając iluminatom i massonom, podpisał kasatę zakonu w swem państwie, rozkazując odstawić ich na granicę. Ten piorunujący ukaz, ogłoszony w wielu naraz językach, wstrząsnął całą katolicką gminę Rygi. Wszyscy lepiej myślący ze szlachty, dwaj pastorowie, gubernator, zapłakali nad losem naszym. W gazecie homburskiej oddano słuszność roztropności i dobrej konduieie Jezuitów. Nawet sami Rossyanie byli oburzeni, ale cóż to pomogło? Cios był zadany. Gubernator przywołał do siebie 0. Coince, wręczył mu ukaz carski, który ten przyjął z rezygnacyą, upewniał, że w wykonaniu ukazu użyje wszelkich względów, zasłużyli sobie bowiem na takowe Ojcowie zakonu, że usunie wszystko, co w nim jest nienawistnego, prosił zatem, aby każdy z Ojców spisał na karcie, czego w tak daleką podróż potrzebuje. Podobną łaskawość okazał gubernator siedmiu Ojcom, jadącym z Połocka przez Rygę do Polangen, komory rosyjskiej ze strony Prus; uwolnił ich od hańbiącej eskorty, zaprosił do siebie na obiad, opatrzył w zimowe suknie i dał każdemu po ośm dukatów z swej kieszeni, z skarbowej zas kasy tyle, ile brakowało do onych nakaźnych 30 dukatów, których im nie wypłacono w Połocku“.

W tem zjechał’ z Dyneburga kanonik Skrybniewski z wrze-komymi ex-Jezuitami, Bonifacym Leśniewskim i Eybell :), aby objąć zarząd i majątek rygskiego kościoła. 0. Coince odpowiedział im, że ich nie zna, oni na to: taka jest wola imperatora i metropolity. „Nie znam imperatora, bo ten ranie już wypędził, nie znam metropolity bom teraz od niego nie zawisły. Ukaz carski ogranicza się w Rydze tylko na wypędzeniu naszem, majątek kościelny jest własnością nie zakonu, ale gminy, podobnież szkoły i szpital są własnością miasta“. Rozpyrzony kanonik pognał do cywilnego gubernatora du Hamel. Ü. Coince tymczasem zwołał syndyków i zawiadowczą radę szkoły i szpitala, złożył w ich ręce rachunki zarządu i oddał im całą nietkniętą własność. Teraz już był spór nie z Jezuitą, ale z gminą i miastem. Jenerał-gubernator Pauluzzi osobnym listem z 13 lipca 1820 roku, dziękował 0. Coince za tak godne znalezienie się, a ks. kanonik ograniczyć się musiał na odebraniu ksiąg kościelnych i na wydaniu kwitu, jako takowe w należytym porządku otrzymał. Dopiero z końcem czerwca po pożegnalnym obiedzie u jenerał-gubernatora, na którym znajdowała się cała arystokracya Rygi, między nimi cywilny gubernator du Hamel, jenerał-porucznik Elmpt, pułkownik Hurko, komendant placu Wakulski, matka i żonajenerał-gubernatora, baronowa Budberg i hrabina Brown, przygotowano się do podróży. „Było nas siedmiu t. j. 00. Coince, Krukowski, Le-dergew, magister Krupski, który był potem długie lata mistrzem nowicyuszów w prowincyi austryackiej, brat Siwocha i kandydat do zakonu Zaleski. Tłum ludu trzymał nasz dom w oblężeniu przez całe te trzy dni smutku. Ubodzy cisnęli się, zawodząc lamenty do drzwi 0. Superyora. Przez cały ten czas trudno było docisnąć się do domu; burmistrz, radcy miasta i kilka znacznych osób nie mogło się wcale dostać, to samo wydarzyło się syndykom kościoła; ledwo jenerał-gubernator markiz Paulucci utorował sobie drogę. Parafianie nasi wierni i przywiązani do nas przebyli Dzwinę, nocowali na łodziach, bojąc się, aby ich nie omylono z naszym odjazdem i nie-odjęto możności pożegnania się z nami“. Lecz Ojcowie chcąc uniknąć przykrości takiego rozstania, wsiedli nocą dnia 2 lipca na statek i przypłynęli do Boldras, gdzie czekać mieli pomyślnego wiatru, aby na okręcie Amalia wypłynąć na Bałtyk. Dowiedzieli się o tem poczciwi Ryźanie i popłynęli za Ojcami. — Jak niegdyś mieszkańcy

O Leśniewski Bonifacy był Jezuitą, w katalogu 1819—1820 r. znajduję go missyonarzem w l)agazie, ale żaden Eybell nie był nigdy w zakonie, a mimo to udawano go w Rydze za ex-Jezuitę.

Miletu św. Pawła, tak oni żegnali z wielkim smutkiem i płaczem swych Ojców, których już więcej oglądać nie mieli 0,

Jeżeli rząd rosyjski chciał się pozbyć Jezuitów jako korpo-racyi zakonnej, to pragnął zatrzymać ich w kraju jako ludzi potrzebnych w szkole i na missyach. Ztądto ten dodatkowy punkt w ukazie, aby wzywać pojedynczych członków do korzystania z łaski carskiej i do pozostania w kraju, ztąd rzeczywiste gubernatorów i urzędników nalegania, aby jako świeccy księża pełnili jak dawniej obowiązki swojego powołania. Co jeżeli miało miejsce na Białej Rusi, gdzie przecie dla sąsiedztwa z Litwą i Polską łatwiej było zaradzić niedostatkowi profesorów i księży, to tembardziej na missyach mianowicie odeskich i kaukazkich. Rząd nie mógł zaprzeczyć cywilizacyjnych korzyści, jakie te missye przynosiły, missyo-narzom nie mógł odmówić wysokiej cnoty i poświęcenia; nie były to bogate ani ponętne posady, nikt się nie kwapił na nie, a roczna płaca 300 rubli nie wynagradzała ani w setnej części tej prawdziwie apostolskiej pracy, pomijając już trudność w wyuczeniu się języków żadną gramatyką nieobjętych. Jezuiccy misyonarze byli popularni, rząd cara Aleksandra nie miał ochoty drażnić tych ludności, nad któremi jeszcze nie ustalił, nie utwierdził swej władzy, czynił więc ustępstwa jakie tylko mógł, aby tych Ojców zachować. Pozwolił im żyć dalej pod regułą św. Ignacego, zostawać pod posłuszeństwem swych przełożonych, żądał tylko, aby nie zrzucając z siebie zakonnego charakteru, odmienili suknią i nazwę. Żaden z 33 na missyach zostających Ojców i braci nie uległ pokusie ; wszyscy odpowiedzieli zgodnie: chcemy być i nazywać się Jezuitami, missyonarzy jednak kaukazkich, znanych nam już 00. Henry Wojszwiłłę, zatrzymano do r. 1826, bo dopiero wtenczas znaleziono na ich miejsce jakiegoś ormiańskiego księdza. Nie umiemy podać bliższych szczegółów towarzyszących pożegnaniu Ojców z swemi ukochanemi koloniami, nad których moralnem użyźnieniem tyle trudu ponieśli, tyle łez i potu przelali. — Dosyć wspomnieć to, co bezstronny zapewne w tej mierze Kustodiew o astrachańskich mi-syonarzach powiada: „Jeszcze podziśdzień (po rok 1865), znajdują się w Astrachanie ludzie, którzy ich wyjazd pamiętają. Nietylko

x) Missions des Jésuites en Russie. Notes historiques sur Vetablissement des Jésuites à Riga et leur expulsion de cette ville par le P. Ledergew 231-231.

katolicy, ale wielu Rossyan prawosławnych odprowadzali ich z płaczem daleko za miasto“ ’).

Tak więc 358 Jezuitów, którzy w 1820 r. składali prowincyę białoruską, przebyło drogę wygnania, a z tych 345 wybierało się do Włoch i innych zachodnich krajów przez austryacką granicę. Pierwszy oddział, który dnia 1 maja stanął na komorze radziwił-łowskiej, był ten sam (12 Ojców i kleryków), który dnia 2 kwietnia opuścił Mohilew. — Dnia ^ kwietnia o 5tej wieczorem przybyli „w towarzystwie Kozaków z chorągiewkami“ do komory austryackiej o wiorstę oddalonej od rosyjskiej tamoźni. Podpisano im paszporty, budki żydowskie zawiozły ich do Brodów, gdzie resztę formalności granicznych miało być dopełnionych. Miło było wygnańcom, że tułactwo swoje rozpoczynali w miesiącu Maryi, śpiewali z ufnością :

„Stojąc na robach srebrnego księżyca,

Gdy wzrok twój toczysz po świacie szerokim,

Przeczysta Boga Matko i Dziewico

Rzuć na wygnańców Twem łaskawern okiem.

Ale rząd austryaeki nic nie wiedział o podarunku, jaki car Moskwy czynił z Jezuitów Europie. „Gdy komisarz komory austryackiej zapotrzebował naszych paszportów, stawił się przed nim ks. Chludziński w towarzystwie dwu innych jako delegaci od całego oddziału. Grzeczność ta wielce ujęła komisarza, przyjął naszych z wielką ludzkością, ale po kilkugodzinnej rozmowie oświadczył nie bez małej z swej strony przykrości, że nadzwyczajna przeprawa księży Jezuitów przez państwa austryackie, w tak krytycznych zwłaszcza czasach (wybuchła rewolucya w Hiszpanii, kipiało wszystko na Zachodzie i w Niemczech) wprawia go w wielki kłopot, przeto wybaczcie mi, że ani was z Brodów w dalszą podróż, ani innych nadjeżdżających z Radziwiłłowa do Brodów nie pierwej przepuszczę, dopokąd nie otrzymam od gubernium lwowskiego instrukcyi ; którzy są w Brodach, to ich szczęście, lecz którzy później nadjadą, muszą się przed granicą zatrzymać“. Jakoż rzeczywiście d. 3 maja nadjechali Jezuici witebscy z 0. Landesem na czele. Pisał ks. Chludziński z Brodów, przestrzegając, aby nie przebywali tamożni, „ale horodniczy Radziwiłłowa nalegał, abyśmy jeszcze tego dnia przeprawili się. Przybywszy do komory rosyjskiej nadzwyczaj i nadspo-

¹) Patrz : Tygodnik Petersburgski, Pogadanki kościelne z dnia 17 kwietnia i 6 maja 1865 r.

dziewanie rychło paszporty podpisują z pospiechem i lekko bryki nasze przetrząsają i z radosnym krzykiem przeprawiają nas przez rogatkę rozgraniczającą. Takowy Moskałów pospiech zdał się nam wreszcie podejrzanym, zwłaszcza że pocztylionów z Radziwiłłowa napitych a podobno podmówionych, zachęcali, by rychło przejeżdżali granicę. Lecieli więc jak szaleni ; w tern gdy ostatni nasz wóz minął granicę, kapral straży austryackiej porwał się ze snu, gdyż spał nieborak, i przypominając sobie rozkaz swego komisarza, wstrzymał i zawrócił bryczki na powrót do Rossyi. a gruba zgraja Moskali spuściwszy rozgraniczającą rogatkę, urągała z nas i kaprala nieboraka. Staliśmy więc przy bryczkach na polu blisko godzinę i szyderstwo chytrego Moskala, gniew nieostrożnego Niemca, los nasz własny przyczyniał nam śmiechu i płaczu. Wreszcie przybył komisarz komory austryackiej, zgromił Moskwę, zhukał kaprala, naszych braci zatrzymał na polu, naznaczając przytułek w szczupłym żołnierskim domku“.

Położenie nie do pozazdroszczenia; pod gołem niebem, na pół-ćwierciomilowym kawałku neutralnej ziemi, wyczekiwać w niepewności odpowiedzi „wysokiego rządu Austryi“. Ale i tutaj okazał się hartowny duch zakonu. „Na tym szczupłym klinie ziemi, założyliśmy witebskie kolegium, wszystkiego żywa a żartobliwa imagina-cya dostarczyła; płynęły rzeki i strumyki ojczyste, Simoentis ad instar; każdy w czynności, ten kucharzem, tamten szafarzem, ów gospodarzem, i ztądto Jks. Landes (któremu przecie pan komisarz pozwolił pojechać dla załatwienia interesów do Brodów), posyłając do nas listy, adresował je po wojennemu: in camfio paies Radzi-wüoviam, na polach pod Radziwiłłowem ¹).

Dopiero dnia 5 maja nadszedł ze Lwowa rozkaz gubernatora von Hauer, aby wszystkich wygnańców puścić przez granicę.

Nie tu miejsce opisywać moralno-religijny stan Galicyi, kraju, w którym wielka część białoruskich Ojców przez lat kilkadziesiąt schronienie i pracę znaleść miała. Z licznego tłumu urzędników i z czupłego grona biskupów, dwie były wybitne postacie, które wpłynąć miały stanowczo na los wygnańców. Gubernator, baron von Hauer, należący do urzędników, lepiej usposobionych względem Polaków świadczył tyle dobrodziejstw wygnańcom, ile mu tego charakter urzędnika w ówczesnym ustroju monarchii dozwalał. Na zapytanie brodzkiego komisarza, ażali należy przepuścić przez pań-

*) Pamiętnik ks. Galicza. Ms. in 4o, str. 93.

stwo Austryi wygnańców, nietylko natychmiast przychylną dał odpowiedź. nie owszem wyraził się w obee kilku wyższych urzędników, że należy ich przyjąć z wszelkiemi względami, jakie się należą wyznawe un św. wiary. On pierwszy powziął myśl, ażeby część wychowania szkolnego w Galicyi oddać w ich ręce; niebawem jak niegdyś Czerniszew w Petersburgu, popierał sprawę zakonu w Wiedniu u cesarza Franciszka I. Arcybiskup lwowski, hr. Ankwicz mimo wad, które na karb ówczesnego duchownego wychowania kłaść należy, był kapłanem beznagaimyck obyczajów, okazywał się gorliwym o duchowne dobro swoich owieczek, nie znał jednak Jezuitów, ani ich reguły i powołania, a mając w swej archidyecezyi wielki brak księży, przyjął radośnie nowinę o przybyciu białoruskich wygnańców, przeznaczając ich już wcześnie w swej myśli na 46 wakujących, po największej części źle usposobionych probostw. — Podobni mu w tern byli: biskup tyniecki (od r. 1826 tarnowski) ks. Ziegler i przemyski, ks. Gołaszewski i przy nadzwyczajnym braku dyecezalnego kleru, otwarteini rękami gotowi byli przyjąć wygnanych Jezuitów.

na-

Tymczasem przybywały na Kadziwiłłowską tamożnię coraz to nowe oddziały białoruskich Ojców. Dnia 9 maja 1820, zjawili się Ojcowie połoecy z prowincyałem Świętochowskim • na czele. Ustępując im miejsca w Brodach, ruszył 0. Landes z swym oddziałem do Lwowa. Przyjęli ich otwartemi rekami nieliczni 00. Dominikanie w swym obszernym klasztorze. Wnet jednak zabrakło miejsca, co dnia bowiem przybywał nowy oddział tej ruchomej „Leibgardy“ papiezkiej; na dniu 24 maja, było we Lwowie więcej jak 50 Jezuitów. Umieszczono ich w klasztorach 00. Karmelitów, Bernardynów, Franciszkanów, a częścią w domach księży kanoników: Jachnow-skiego, Hofimana, Bema. Kroniki zakonne wspominają z wielką wdzięcznością o łaskawem przyjęciu, jakie znaleźli wygnańcy u duchowieństwa lwowskiego, wielkie mianowicie pochwały oddają prałatowi ks. Poniatowskiemu, nominałowi arcybiskupowi ks. Stefanowiczów i katechecie ks. Strzeszkowskiemu, który swój własny pokój Jezuitom ustąpił. „Trudno a prawie niepodobna opisać przychylności i uprzejmości duchowieństwa nam przyjaznego w tern mieście. Od 11 maja do BO, doświadczaliśmy każdej niemal chwili niezaprzeczonych a nam zawsze pamiętnych zadatków w tej mierze. Prałaci, kanonicy i zakonne zgromadzenia, zaradzali potrzebom naszym. Pierwsi każdego dnia rywalizując z sobą, zamawiali nas do siebie na obiady, tak dalece, że zazdrościli niejako, gdy gdzieindziej liczniejsza szych znajdowała się gromadka jak u nich. Każdy żądał jak naj-

więcej nas wygnańców mieć u siebie i najlepiej nam usłużyć. — Zgromadzenia zakonne nie mogąc dla własnego ubóstwa, ubóstwu naszemu zaradzić, ustępowały nam swe mieszkania z niemałą swą niewygodą i do wszystkiego nam swe posługi ofiarowały“ ¹).

Od dnia 24 maja, rozpoczęła się dalsza wędrówka na Zachód przez Wiedeń do Włoch i Francyi, gdzie już istniały prowincye i domy zakonu, nie miano bowiem wielkiej nadziei, aby cesarz Austryi chciał część wygnańców w swem państwie zachować, chociaż o to podano suplikę w myśl gubernatora do tronu. Rozpoczęli tę emi-gracyę ze Lwowa 00. Korycki, Petroboni, Rajmund Brzozowski i Billy, którzy dążyli do Rzymu na wybór jenerała; co dnia nowy wyruszał oddział, wszystkie koncentrowały się w Wiedniu i znowu z początkiem czerwca było w stolicy Austryi 50 Jezuitów.

Ojciec Landes otrzymał od prowincyała pełnomocnictwo do układów z rządem w celu zachowania zakonu w Galicyi. Układy te z początku nie wiele rokowały. Cesarz Franciszek, zrażony nie-zręcznem postępowaniem Paccanarzystów, których za jezuickiego zakonu latorośl mylnie uważał, krótko przed swym wyjazdem do Pragi, oznajmił nadwornemu kanclerzowi hr. Saurau, że pozwala wprawdzie na przejazd Jezuitów przez kraje cesarstwa, ale ponieważ nie są uważani jako zakon, przeto nie mogą w nich dłnżej pozostać, ani wolno im sprawować jakiekolwiek bądź funkcye swego powołania, chyba, że się zechcą sekularyzować. Hr. Saurau zakomunikował tę cesarską wolę gubernatorowi, który niezbity tern z toru, wygotował wraz z arcybiskupem ks. Ankwiczem drugą suplikę do tronu, prosząc, aby Jezuitom wolno było osiedlić się w Austryi w tych warunkach, jak inne zakony. Nie wiedzieli snąć ci dwaj dygnitarze, że Jezuici tych warunków przyjąć nie zechcą i nie mogą. Gubernator jednak chcąc skuteczniej poprzeć sprawę, pospieszył sam do Wiednia i zastał już umysły lepiej przygotowane, dzięki obrotności i grzeczności 0. Landesa, który mając z sobą listy rekomendacyjne ze Lwowa, złożył homagialne wizyty główniejszym matadorom, mianowicie zaś hr. Saurau, niegdyś uczniowi jezuickiemu w Terezyanum i arcybiskupowi wiedeńskiemu, ex-Jezuicie Hohen-warth, następnie nuncyuszowi papiezkiemu hr. Leardi, znanemu nam już radcy dworu baronowi Penkler i kanclerzowi państwa, Metternichowi. Skoro więc przybył cesarz, wnet wręczono mu ową powtórną suplikę, a gubernator na audyeneyi u cesarza ponowił prośbę, przedstawiając te rozliczne korzyści religijne i naukowe, jakie zakon w Galicyi, cierpiącej na brak księży i niedostatek szkół, przynieść może. Franciszek polecił załatwienie tej sprawy hrabiemu Saurau. Po kilkutygodnowych układach stanęło na tern. że cesarz wyznaczył z funduszu edukacyjnego pensyą dla 50 Jezuitów, po 800 złr. rocznie na głowę, w zamian za to zobowiązał się prowin-cyał Świętochowski otworzyć liceum w Tarnopolu o sześciu klasach gymnazyalnych z dwuletnim kursem filozofii i matematyki, otworzyć i utrzymywać konwikt szlachecki we Lwowie lub innem mieście i nieść pomoc biskupom na parafiach, na co uzyskano dyspensę Piusa VII na lat siedm. Najdrażliwszą kwestyę tak zwanych praw józefińskich, wzbraniających zakonom wolnej korespondencyi z swymi jenerałami w Ezymie, a oddających takowe pod zupełną władzę biskupów, zbyto na razie milczącym kompromisem. Cesarz nie odmówił wręcz zwolnienia od tego prawa, Jezuici nie zrzekli się nadziei, że im instytut w całości zachować dozwolą ³).

‘) Jakoż wnet potem, bo pod dniem 27 sierpnia (1820), wystosował hrabin Saurau do 0. Landesa pismo następującej treści :

„Co niedawno z niemałą moją pociechą ustnie powiedziałem, to teraz pisemnie udzielam. J. C. M. postanowił Jezuitom, przybyłym z Rossy i, oddać gimnazyum w Galicyi z retoryką i filozofią, i otworzyć we Lwowie albo gdzieindziej, konwikt. Chce więc J. C. M., ażeby dla 50 uzdolnionych do tego Jezuitów (między tymi policzony i prowincyał), otworzono gimnazyum i kurs filozofii w Tarnopolu i konwikt albo we Lwowie, albo gdzieindziej. Na utrzymanie tych osób wyznaczył J. C. M. po 300 zł. w. a. rocznie, od dnia 1 września poczynając, a nadto 4.000 zł. w. a. na urządzenie szkolnego budynku. Inne zaś koszta utrzymania kościoła, kollegimn, konwiktu i gimnazyum, wyznaczone zostaną później ze skarbu publicznego. Tymczasem, dopokąd J. C. M. inaczej nie postanowi, Jezuici wyjęci są tak jak Pijarzy i Urszulanki, od prawa amortyzacyjnego (t. j. wolno im nabywać majątki), byle tylko uwiadomili rząd o nieruchomych majątkach, jakie nabyli. Żąda także J. C. M., aby Jezuici we w s z y s t-k i e m , co się tyczy systemu nauk i duchownej j u r y s d y k-cyi, zastosowali się do praw państwa, pozwala jednak, aby mu oznajmiono, w e z e m i w jaki sposób otrzymać mogą nietykalność, aby istota ich instytutu w niczem naruszoną nie została. W końcu życzy sobie J. C. M., ażeby z następującym rokiem szkolnym otworzono przynajmniej jedną lub dwie klasy“. Decretum cancellariae supremae aulae. Ms. Archi w. Jez. poi,

Niebardzo licował ten reskrypt nadwornej kancelaryi z przyrzeczeniem, jakie dał cesarz jadącemu na kongregacyę do Rzymu prowincyałowi Świętochowskiemu: iż chce zachować Jezuitów w Galicyi jako d a w n y z a k o u , bo, jeżeli, mieli pozostać po dawnemu, to prawa józefińskie stosować sie do nich nie

ÎS'8

Na większe nierównie trudności napotkali Jezuici u arcybiskupa ks. Ankwicża. Ten postanowiwszy użyć ich na parafiach, nie rad był ich otwarciu szkół w Tarnopolu. Profesorów nękał egzaminami szkolnemi, a oprócz tego zadał od każdego z księży egzaminu nie-tylko z teologii moralnej i dogmatycznej ale i z historyi kościelnej, egzegezy i t. d., sam zaś był egzaminowi obecny i sam często dawał pytania. Ówczesna teologia austryacka nie zawsze zgadzała się z teologią katolicką, przy egzaminie więc wywiązywała się żywa polemika; ks. Ankwicz niecierpliwił się, gniewał, hałasił, nazywając naukę jezuicką nieraz w obecności tychże zakonników „wszeteczną“, był zawsze niekontent z egzaminów, a przecie zawsze udzielał potrzebnej do słuchania spowiedzi aprobaty i chciał Jezuitów mieć jak najwięcej na parafiach. Nie pozwalał też Ojcom miewać kazań. We Lwowie jak gdzieindziej wyszło z mody mówić z pamięci kazanie, kaznodzieja zwykle czytał swój lub obcy elaborat na ambonie a nieliczny słuchacz poziewał lub wychodził z kościoła, Gdy dla odprawienia jubileuszu 1826 r. przybyło do Lwowa trzech Jezuitów, a O. Budzko, zamaszysty Litwin i dzielny missyonarz, wystąpił w jezuickim płaszczu z krzyżem w ręku na ambonę i przemówił o prawdach wiecznych, to obszerny pojezuicki kościół nie mógł objąć słuchających. Podziwiano mowę i żarliwość kaznodziei, ale powtarzano sobie : Jezuici przyjechali i piekło z nimi, zapomniano snąć i o piekle i o niebie. Dopiero w połowie 1821, pozwolił ks. Ankwicz tarnopolskim Jezuitom wystąpić na ambonie.

Widoczna, że ks. arcybiskup był ku zakonowi uprzedzony; obok edukacyi, którą odebrał w Wiedniu, wpływał na to jego usposobienie i sekretarz jego, ks. Piar, to też gdy wiat kilka potem patrząc na prace Jezuitów po parafiach i w szkołach, przekonał się o ich cnocie i poświęceniu, mianowicie o ich żarliwości podczas jubileuszu wre Lwowie, zmienił znacznie swój sposób postępowania, okazywał się uprzejmym przy egzaminach, co więcej dawał się pouczyć, i żądał, aby mu pisemnie podano, w czem błędną jest austryacka mogły. Pocieszano się jednak ową obietnicą: Voto vos mauere, ut antiquos Jesuitas, i spodziewano się, że wręczenie prośby będzie tylko czczą formalnością, dlatego kopię tego reskryptu posłał 0. Landes Tywankiewiczowi, który w Galicy i pełnił obowiązki prowinCyała, polecając, aby nietylko zatrzymał bawiących jeszcze w Galicji Jezuitów, ale. aby część ich sprowadził z Szwajcaryi i Włoch, tak, że pod koniec 1820 r. prowincja galicyjska liczyła .152 osób. Hr. Saurait z swej strony polecił wykonanie cesarskiej woli wieegubernatorowi Lwowa hrabiemu Taafte, ten zaś staroście tarnopolskiemu von Thiirmann.

teologia, a w końcu postanowił dać im uroczysty satysfakeyę, Krótko przed wyjazdem swoim na arcybiskupstwo do Pragi, zjechał 18B3 r. do Tarnopola, i zwoławszy zdziwionych Ojców, przepraszał publicznie za wyrządzane w początkach mianowicie przykrości. Gdy prowincyał Pierling, składał mu pożegnalną wizytę we Lwowie, rzekł arcybiskup: „Czy przebaczacie mi z serca, jeżeli w ezem naprzykrzyłem się wam, ale na co to: jeżeli. Czy przebaczacie wszystko złe, które wam wyrządziłem?“ Nawet z Pragi jeszcze utrzymywał częstą a serdeczną korespondencyę z Ojcami zakonu.

Utrzymywano nie bez podstawy, że cesarz zamierzał Jezuitom powierzyć gimnazyum w Tarnowie, ale nieprzychylny im radca dworu Krieg, dał taki rzeczom obrót, że skazano ich do lichej żydowskiej mieściny gdzieś na krańcu Galicyi. Liczył Tarnopol r. 1820 nie wiecej jak 8000 ludności, przeważnie żydów, zamieszkałej w słomą krytych lepiankach. Jedyne okazalsze zabudowania to zamek niegdyś Tarnowskiego, zostający podtenczas w posiadaniu Korytowskich, dom komendy wojskowej wystawiony przez Moskali i klasztor dominikański fundacyi Potockich, w którym dwu tylko mieszkało zakonników, reszta zaś klasztornego gmachu obróconą była na urząd podatkowy, na trywialną szkołę i plebanię. Przeor dominikański ks. Życiński, oddał ten klasztor wraz z kościołem, ogrodem i przyległym placem w obecności starosty Tlmrmana O. Zra-nickiemu w dzierżawę za roczną płacę 600 złr. Niebawem zjechało sześciu Jezuitów, szkołę trywialną przeniesiono gdzieś do miasta, w opróżnionych salach otworzono pierwszą i drugą klasę łacińską, później wyniósł się życzliwy zakonowi proboszcz Bykowski, a dopiero w czerwcu 1822 wypróżniono kasę i biura. Z początkiem 1821 kolegium tarnopolskie liczyło 43 osób. Siła ci Ojcowie wycierpieć musieli niewygód dla szczupłości miejsca i skąpej pensyi, która z końcem grudnia 1820 r. dla 50 osób wypłacona, rozdzieloną być musiała na 152 osób i gdyby nie dobroczynność nominata metropolity Stefanowicza, szlachcica Korytowskiego, lekarza Mosinga i aptekarzaFuchsa, gdyby nie wypłacone na granicy dukaty rosyjskie i dosyć znaczne kwoty, pożyczone niegdyś na Białej Busi obywatelom, a teraz w części zwrócone, toby umierać z głodu przyszło. Bównocześnie rozpoczęto pracować w konfesjonale, zaprowadzono czterdziestogodzinne nabożeństwo. Sławny z wymowy Połoński objeżdżał sąsiedne parafie, kazał na odpustach, słowem nie minął rok jeden, a już w Tarnopolskiem utworzyli sobie Ojcowie swoją Białą Kuś. Utrzymywali przedewszystkiem dobre stosunki z uni-okiem duchowieństwem ; wspólność procesyi i kazaniu miewane po polsku w cerkwiach na kiermaszach i w uroczystości, wszystko to świadczyło o jedności dogmatu mimo różnicy obrzędu. Boku 1821 położono kamień węgielny pod konwikt. Sława tego konwiktu była tak wielka, że zaraz pierwszego roku nie można było pomieścić zgłaszającą się nietylko z Galicyi, ale i z Styryi, Tyrolu, Karyntyi, a nawet z pruskiego Szląska młodzież szlachecką. W tymże roku otworzono klasy wyższe, liczba uczniów wzrosła z 87 na 257. Roku następnego otworzono kurs filozofii o 70 uczniach, gimna-zyuin liczyło 394 uczniów. Nie małą pracę mieli profesorowie utrzymać w karności tę rozhukaną z różnych szkół zebraną a nie zawsze nieskażonych obyczajów młodzież, trudność była tem większa, że w braku gimnazyalnego gmachu, szkoły mieściły się po prywatnych domach, dokąd wejście często przez kuchnię ; że właściwym dyrektorem tych szkół był Kreishauptniann, starosta Thtirmann, do którego z każdą ważniejszą nieco sprawą odnosić się było potrzeba.

Dopiero gdy w październiku 1823, zdążając na zjazd z cesarzem Aleksandrem do Czerniowiec, stanął cesarz Franciszek w Tarnopolu i uradowany przyjęciem Ojców i postępem uczniów, polecił dźwignąć nowy gmach gimnazyalny, zabrano się do budowy. Ale przedsiębiorcą był żyd Beri, budowano tak niedołężnie, że skoro położono belki pod dacii, jedna ściana usunęła się i runęła, napełniając przestrachem całe miasto, budowano tak powoli, że ginach stanął dopiero 1826 r. Liczba uczniów wzrosła teraz do niewidzianych w Galicyi rozmiarów. Gimnazyalistów liczono 309, filozofów przeszło 130, potrzeba było zaprowadzić dwa oddziały w lszej i 2giej klasie x).

Onych 50 Jezuitów, przyjętych na fundusz edukacyjny z pen-syą po 300 złr. na głowę, przeznaczonych było w myśl reskryptu dworu z dnia 4 lipca 1821 roku tylko do kolegium tarnopolskiego i do założyć się mającego konwiktu we Lwowie, a z tych ci tylko mieli się zajmować parafiami, bez których prowincyał obejść się może w szkołach. Tymczasem nietylko arcybiskup Ankwicz, ale i dwaj inni galicyjscy biskupi domagali się u prowineyała o jak najwięcej Jezuitów na parafie, a ponieważ instytut zakonu zabrania zarządzać parafiami, przeto udano się do Papieża Piusa VII za pośrednictwem jenerała Fortis z prośbą o dyspensę od tej konstytucyi.

l) Annales Collegii Tarnop. Ms. in fol. Arehiw. Jez. poi.

Papież udzielił dyspensy na Jat siedm z ty, wszelako uwagą, o której zresztą słuszności i Jezuici głęboko byli przekonani, że ten wyłom w konstytucyach zadaje wielką ranę instytutowi *). Otrzymawszy dyspensę od Papieża, tyle jeszcze uzyskał prowincyał, że w myśl instytutu, niedozwalającego Jezuicie zostawać bez towarzysza, przeznaczeni na parafie księża nie byli rozrzuceni jako wikaryuszowie pojedynczo, ale oddano im w zarząd wprawdzie najgorzej uposażone i najpracowitsze parafie, gdzie jednak po dwóch lub trzech razem mieszkać mogli. Objęli więc Jezuici parafie w archidyecezyi lwowskiej: w Kossowie, Jabłonowie, Pistynie, Nadwornej, Zastawnem, Kotzmaniu, Liczkowcach, Sidorowie, Krzywczach, Borszczowie, Markowie, Pieniakach, Załoścach, Kamionce, Radziechowie, Witkowie, Lipisku, Narolu i na Bukowinie w Karlsbergu, Fürstenthal, Jakobeny, Leonisenthal i w Górahumora. Trudno sobie wyobrazić, ile na tych sukursalnych parafiach wycierpieć Ojcowie musieli: „Kościoły opuszczone i opustoszałe, sprzętów kościelnych, bielizny żadnej, mieszkanie proboszcza źle opatrzone, często bez okien, wystawione na zimno, wiatry i niepogodę, nadto największy niedostatek pożywienia, brak koniecznych sprzętów domowych, a nawet brak blisko sąsiedniego miasteczka, gdzieby chleba kupić można. Lud gruby i dla pijaństwa ubogi, wsie do parafii należące o dwie nieraz o cztery mile rozrzucone. Nieraz potrzeba było zamieszkać wiejskie chałupy, zkąd robiąc miejsce księżom, maciorę z prosiakami dopiero co wyprowadzono“. Nędza ta trwała rok cały, bo tyle upłynęło czasu nim wyznaczona pensya przebyła wszystkie rządowe biura Nie tyle nędzy do znoszenia mieli Ojcowie w dwu innych dyecezyach. W przemyskiej objęli parafie: w Łańcucie, Polanach i Mrzygłodzie, wikaryaty zaś (zawsze po dwóch księży) w Przemyślu, Jarosławiu, Przeworsku i Majdanie; w dyecezyi tarnowskiej pod-tenczas tynieckiej, parafie sukursalne w Tuchowie i Mikłaszewicach, wikaryaty w Bochni, Pilznie i Sułkowie.

¹)    Dlaczego? Odpowiedź łatwa: Kozrzueenie zakonników po parafiach, nniemożebnia prawie karność zakonną, szkodliwem jest nadto samymże zakonnikom, bo wyrywa ich z zaciszy zakonnego życia, odzwyczaja od reguły i posłuchu dla przełożonych, naraża na tysiące dystrakcyj niepotrzebnych, a nawet niebezpieczeństw moralnych. Jedną bezwątpienia z przyczyn upadku zakonów w Austryi, było i jest to rozsyłanie zakonników po parafiach, kapelaniach itd.

²)    Hist. Soc. Jesu, expulsae ex Alba Rosta, exceptae in régna Galli-ciac. Ms. in 4, str. 44. Archiw. Jez. pol.

We Włoszech i w Rzymie niechętnie poglądami na rozprószenie 55 Jezuitów. Książę inodeński Maksymilian Este w liście do modeńskiego rektora źle wróżył ztąd galicyjskim Ojcom. „Mało onuue agunt Jesuitae Galiciani, pod zła wróżba rozpoczynają galicyjscy Jezuici, jak długo wahają się wypowiedzieć bez ogródki, że stoją przy swoim instytucie. Oni się spodziewają, że w dobrej chwili uzyskać potrafią wyjęcie z pod praw józefińskich; stanie się przeciwnie, wyjęcia z pod praw nie uzyszezą, a zostaną pozbawieni przytułku, owszem każą im się wynieść z Austryi“ x). Prowincyałowi też nad wszelki wyraz była uciążliwa ta parafialna zakonnej braci usługa; zarzucony był co tygodnia jakiemiś reskryptami i ekspo-stulacyami to rządu to konsystorzy, każda zmiana osób pociągała za sobą długą korespondencyę z cyrkułem, dziekanem i konsysto-rzem. Cóż jednak było począć? wiele czyni ten kto musi. Po upływie siedmiu lat podał prowincyał pod d. 24 kwietnia 1827 r. korną suplikę do tronu, prosząc o uwolnienie zakonu od ciężaru parafialnych zajęć, przewidując jednak bezskuteczność prośby, pisał do generała zakonu o przedłużenie dyspensy papiezkiej do roku, oraz podawał program, którym administracye parafialne zamienione zostały na formalne rezydencye, tak, że Jezuici pomagali tylko instalowanym świeckim proboszczom w miewaniu katechizmów, kazań, w słuchaniu spowiedzi, chrzty zaś, śluby i pogrzeby pozostawione były wyłącznie proboszczom. Program ten pochwalono w Rzymie, życzliwy zakonowi Leon XII, który Collegium Romanum i dwa inne domy oddał Jezuitom, udzielił dyspensy na czas nieograniczony, w końcu cesarz nie mogąc dla nalegali biskupów uwolnić zupełnie Jezuitów z parafij, zatwierdził wyż wspomniany program dekretem z 29 listopada 1828 r. Powstały więc miasto parafialnych probostw, domy misyjne pod zarządem superyorów i z zachowaniem reguł i zwyczajów zakonnych w Górahumora, w Liszkowcach, w Nadwornej, Pieniakach, w Tuchowie i Łańcucie, a w kilka lat później domy misyjne w Milatynie i we Lwowie, zwinięte za to zostały r. 1842 domy w Górahumora i Nadwornej, gdzie dla zbyt rozrzuconych włości należących do parafii, porządek zakonny nie mógł być ściśle przestrzegany. Jeden z tych domów misyjnych przemieniony został r. 1837 w „małe kolegium¹.

Przypominamy, że Artur hr. na Łańcucie Potocki doznał prawdziwie matczynej opieki od UO. Henry i Wojszwiłły podczas swego

*) Archiw. Jcz. poi.

na Kaukazie wygnania. Odwdzięczając się za to, postanowił Jezuitom stałą opatrzyć siedzibę w swoim Łańcucie. Do r. 1820 istniał tam obok parafialnego kościółka klasztor dominikański, zamieszkały niestety przez jednego tylko księdza, który dopomagał plebanowi w zarządzie parafii 6.650 dusz liczącej. Roku 1820 klasztor i całe miasteczko spłonęło ogniem, rząd dobra klasztorne przelał na fundusz religijny, klasztor zaś i kościół przerobił na szpital wojskowy dla huzarów. Wtenczas za pośrednictwem biskupa Gołaszewskiego sprowadził Potocki trzech Jezuitów do pomocy proboszczowi i swym kosztem podejmował. W trzy lata potem umarł proboszcz Gajewski, hr. Potocki udał się osobiście do cesarza i wręczył mu suplikę datowaną d. 11 marca 1824 r., której wierną kopię mam pod ręką. W suplice tej prosił, że chcąc zaradzić demoralizacyi ludu, który szalonemu oddaje się złodziejstwu, postanowił fundować w Łańcucie „małe kolegium“ dla czterech Jezuitów i oddać im w zarząd parafię i szkołę trywialną. W tym celu żądał, aby cesarz, nie zasiągając wcale zdania przemyskiego konsystorza, pozwolił probostwo łańcuckie oddać Jezuitom, jeżeliby zaś dochody probostwa nie wystarczały na utrzymanie, to on z swojej prywatnej szkatuły reszte dołoży. Cesarz przyjął hrabiego nader uprzejmie, upewniał, że ze strony konsystorza nie będzie trudności, ,.es viuss sein, denn ich will-es habendodał jednak: Czy tylko Jezuici na to przystaną? „Te uwagi czynili mężowi memu, pisze Józefa z Czartoryskich Potocka do prowincjała, kanclerz Goes i inne osoby rządowe, którym interes swój przekładał“ *). W sześć miesięcy potem stanął przed Potockim sekretarz cyrkularny z Rzeszowa, Cieszewski, jako pełnomocnik wysokiego rządu do układania się z hrabią w sprawie oddania łańcuckiego probostwa. Obliczono dochody parafii na 673 złr. nadto pozwolono przywrócić parafię w sąsiedniej Kosinie. Hrabia w układy wdawać się nie mógł, bo nie miał jeszcze odpowiedzi prowincjała. Łańcuckie probostwo będąc beneficium saeculare, zamienione być musiało na beneficium zakonne, na to potrzebne było przyzwolenie papiezkie. Hrabia podał przez konsystorz przemyski suplikę do Leona XII, ten przesłał ją jenerałowi zakonu z dodatkiem, że wszystkich potrzebnych dyspens chętnie udziela. Ale na radzie jenerała nie miano ochoty korzystać z dyspensy, długo ważyły się zdania ²), zasiągano informacji od prowincjała

*) List z dnia 25 lipca 1S24, w areliiw. Jez. poi.

Ç W archiwach Jezuitów znajdują się aż cztery pisemne vota, pro i eon• tat }■; ji-.bi prohoRtwn łatietn-kłego. przesłano jenerałowi.

4P>4 i jego kunsultorów, dopiero z końcem 1826 przyjęto ofertę hrabiego, z warunkiem wszelako, że tak administratora parafii jak jego pomocników mianować będzie prowincyał, donosząc tylko o nominacyi lub zmianie osób konsystorzowi. Nadto chciał hrabia mieć piątego Jezuitę jako spowiednika i kapelana zamkowego. Co do dotacyi to stanął za pozwoleniem Papieża i rządu taki układ: hrabia bierze na rzecz łańcuckiego skarbu dobra ziemskie z wyjątkiem ogrodu, stanowiące dotacye probostwa, w zamian za to obowiązany jest dostarczyć wiktuałów na utrzymanie 5ciu osób zakonnych, trzej zaś wikaryuszowie otrzymują z funduszu religijnego po 200 złr. rocznej płacy. Nadto hrabia zobowiązał się, co też uczynił, zburzywszy liche domki wikaryuszów, postawić odpowiedni dom na rezydencye dla Ojców. Taki stan rzeczy trwał aż do 1848 r., w którym nastąpiło rozwiązanie zakonu jezuickiego w Austryi. Łańcuckie probostwo objęli napowrót księża świeccy ¹).

Przyrzeczono było Jezuitom w owej umowie przez 0. Landesa z rządem zawartej otworzenie nowicyatu. Podstawa to wszelkich zakonnych zgromadzeń dobrze urządzony nowicyat. Ówczesne prawa austryackie nakazywały, aby każdy klasztor miał osobny nowicyat. aby nie przyjmowano młodzież tylko po ukończonej filozofii a do profesyi nie przypuszczano dopiero po 24 roku życia. Rezultat tych praw był ten, że zakony prawie wymarły. Prowincyał Świętochowski w suplice do tronu z d. 20 maja 1822 prosił o wolność znoszenia się z jenerałem, żądał jednego nowicyatu na całą pro-wincyę, chciał aby mu wolno było przyjmować ukończonych girnna-zyalistów, aby nie był zmuszony ex-nowieyuszom opatrywać utrzymanie. Co do professyi, to ta składa się u Jezuitów dopiero w 33 roku życia; uwiadomił zatem prowincyał, że w myśl instytutu po nowicyacie składane bywają vota siviplicia. Po kilkakrotnych ze strony rządu remonstracyach, przyzwolono na niektóre punkta roku 1824, na inne zaś odmowną dano odpowiedź. Chodziło teraz o naznaczenie miejsca na nowicyat. Biskup przemyski Gołaszewski tak przechylny Jezuitom, że przed śmiercią swoją 1824 r. vota sim-flicia zakonu złożył, proponował na ten cel klasztor tyniecki, w którym tylko trzech Benedyktynów mieszkało. Po długich pisemnych debatach' między biskupem, guberniuin i kancelaryą dworu, wyszedł dekret cesarski pod d. 24 września 1821 r., który oddaje Jezuitom klasztor niegdyś 00. Paulinów w Starejwsi wraz z ka-

⁴) Historia damna hwcvtensis. Ms. in 4. A mlii w, Jo z, poi.

pelanią należącą do Brzozowa D i wspomina o urządzić się mąjąeem gimnazyum w Sanoku pod kierunkiem Ojców. Polecono staroście w Sanoku, aby obliczył i dał z funduszu dóbr niegdyś jezuickich potrzebną sumę na naprawę opuszczonego od dawna gmachu, oraz 1400 dukatów na wykupno folwarku należącego niegdyś do Paulinów, a będącego naówczas własnością kanonika Witosławskiego -). Co więcej, zażądano od kancelaryi nadwornej wykazu, gdzie i jakie majątki posiadali niegdyś Jezuici w Galicyi. Cóż to pomogło. Pod bokiem gubernatora hr. Taaffe we Lwowie, siedział wszechwładny Krieg, ten wiecznie nowe wynajdował trudności, aby dekret nadwornej kancelaryi udaremnić' lub sparaliżować. Gimnazyum sanockiego nie oddano nigdy Jezuitom, z dóbr pojezuickick w Galicyi nie opatrzono żadnego funduszu dla nowicyatu. Szczęściem, że w rok potem przybył do Starej wsi znany nam ex-Jezuita prymas gniezneński Raczyński, który mówiąc tu nawiasem, dwa lata przed śmiercią złożył godność swą w ręce Ojca Św. i po odwiedzeniu dawnych swych braci w Tarnopolu i Starejwsi, umarł w Przemyślu 1823 r., a pochowanym chciał być obok swej braci na cmentarzu starowiejskim. Ten ofiarował nowicyatowi sumę 2.000 dukatów, z którejto sumy zakupiono jeszcze kilkanaście morgów pola, tak że folwark stanowiący dzisiaj jedyne uposażenie nowicyatu, wynosi 70 morgów nie najlepszej, ile że na Podkarpaciu gleby. Drugą dobrodziejką nowicyatu była ośmdziesięcioletnia matrona Wiktorya Giebułtowska, która jak stants societate krośnieńskim Ojcom, tak teraz starowiejskim hojne posyłała jałmużny. Pierwszym przełożonym tej nowej siedziby był superyor niegdyś astrachański O. Suryn, zastąpił go niebawem jako wice-rektor O. Lubsiewicz, sprowadzono

*) Zakonników św. Pawła, pustelnika, sprowadził do Starejwsi z Węgier biskup przemyski, Janusz Dolewa, z Lubina koło 1430, i wystawił im klasztor i kościół drewniany, w którym umieszczono cudowny obraz Wniebowzięcia Najświętszej Panny Maryi. Biskup przemyski, Fredro, dźwignął z fundamentu okazałą świątynię i klasztor 172 > roku. Paulini, wygnani edyktem cesarza Józefa, schronili się częścią do Węgier, częścią w Krakowie na Skałce. Klasztor stał opuszczony i zaniedbany, dopokąd 1821 nie oddano go Jezuitom, którzy wnet drugie piętro wyciągnęli.

²) Grunt folwarczny wynosił 57 morgów roli i ogrodu, czysty dochód roczny 202 zł. Klasztor oddawał Jezuitom w posiadanie komisarz cyrk. sanocki, Maksen; ojciec jego, będąc urzędnikiem w Morawie, ogłaszał Jezuitom kasacyjne breve, i opowiadał synowi swój żal i smutek z tej miary. To też pan syn okazywał wielką radość przy akcie oddania starowiesjkiego kolegium, i przechował' dla Ojców życzliwość i dobrą przyjaźń. Annales ('oUeg. Starav. Ms. in toi

50

z Włoch ośmiu kleryków dla kończenia studyów ; czterech księży świeckich przybyłych z Wiednia: Stoeger, Rinn, Dinter i Günther (który wystąpiwszy z nowicyatu, narobił tyle hałasu swoją teologią potępioną w Rzymie) składało pierwszy nowicyat. Niebawem biskupi węgierscy, dowiedziawszy się o tak bliskiem sąsiedztwie z Jezuitami, otoczyli zakon swoją opieką. Prymas węgierski Rudnay swym i kleru swego kosztem utrzymywał siedmiu nowicyuszów natione Hungaros, płacąc rocznie po 300 złr. na głowę. Myśl prymasa sięgała daleko w przyszłość. Spodziewając się. powrotu Jezuitów do Węgier, chciał mieć już gotowych na to ludzi. Inni biskupi jak Floryan Kowacz, biskup szatmarski, Józef Kiraly biskup pięcio-kościelny, Klobusieczky, niegdyś Jezuita, biskup Koloczy, JBelily biskup spiski, Szczepan Csech biskup kaszowski przysyłali kandydatów, opatrywali jałmużną nowicyat, a w stanowczej chwili 1825 r. gdy się ważyły losy zakonu w Austryi, pracowali wraz z prymasem nad cesarzem, aby zostawił Jezuitów w spokoju. Listy tych zacnych biskupów, tchnące głęboką czcią i nieudaną życzliwością dla zakonu, znajdują się w archiwum Jezuitów polskich. Przemyski biskup Gołaszewski krótko przed śmiercią złożył jeszcze jeden dowód swego przywiązania do zakonu. Zapytano go z gubernium, zkąd obmyślić utrzymanie dla tych Jezuitów, którzy pracować na parafiach nie mogą? Odpowiedział biskup, aby dawne kolegium w Jarosławiu, zamieszkane teraz przez trzech tylko Dominikanów, oddano Jezuitom jako „pierwotnym właścicielom pod tym warunkiem, aby tam mieszkało stale ośmiu księży, z tych trzej przebywać mają w Jarosławiu, inni zaś nieść mają pomoc sąsiednim parafiom, które licząc 66.000 dusz, nie mają ku swej duchownej obsługi tylko 37 księży i to po większej części złamanych wiekiem i chorobą“ ¹). Jakoż rzeczywiście dwu Jezuitów mieszkało stale w Jarosławiu aż do 1825 r., w którym pod dniem 9 sierpnia oznajmił rząd, że fundacya jarosławskiego kolegium zawieszoną zostaje do nieograniczonego czasu '²).

Z otwarciem nowicyatu w Starejwsi rozpoczęły się układy z rządem co do otworzenia studyów teologicznych, albowiem na sposób wykładania teologii w seminaryach dyecezalnych zakon zgodzić się nie mógł ;ij. Układy szły oporem.

Na razie, nie czekając ostatecznego załatwienia, postanowiono otworzyć kurs teologiczny w myśl instytutu, kłopot był tylko niemały, gdzie to studyum teologiczne umieścić. Humaniora czyli nauka retoryki zwyczajem zakonu udzielaną była w domu nowicyatu w Starej wsi, na słuchanie nauk filozoficznych wysyłano kleryków do Tarnopola, a nawet dwaj klerycy Kapucyni studya swoje tam odbywali, jak to świadczy list kapucyńskiego prowincyała Szczepa-nowskiego do prefekta szkół tarnopolskich z d. 26 listop. 1826 r. Tylko dla teologicznych nauk brakowało miejsca. Stał pustką starożytny, pamiętny z dziejów konfederacyi barskiej klasztor tyniecki. Abbatem centum mllarum opata stu wsi i grono licznych zakonników św. Benedykta skazała na wymarcie reformatorska ręka cesarza Józefa. Dwóch tynieckich Benedyktynów schroniło się do Tuchowa, przekazując tameczny swój klasztor i przyległą realność jack:e (enchiridion juris ecclesi astici austriaci) Reohbergera, Dra teologii w Linem ; Teologia moralna Karola Reybergera; Historya kościelna wiedeńskiego profesora Dannemajera; Tntrodukcya do Pisma św. S T. i hermeneutyka przez DraJahn’a; Archeologia bibliczna i dodatek do hermeneutyki, czyli ćwiczenia z egzegezy Pisma św. tegoż autora. Wszystkie te książki potępiła rzymska komisya Jndicis librorum prohibitorum, dekretem z dnia 17 stycznia 1820, 27 listopada 1820 i 28 lipca 1817. Mimo to służyły one jako podręcznik w rządowych seminaryach. Nawiasowo dodamy, że jak księży kształcono na niekatolickich dziełach, tak Indowi pobożnemu dawano do modlenia książki, przepełnione protestanckiemi błędami, a wrzekotno zatwierdzone przez cenzurę, jakoto: Pobudki do czci boskiej. Krügera; Gott ist die reinste Liebe, tosamo po polsku i po francuzku; Książka do nabożeństwa dla młodych osób, przez J. R. Zappe; Bóg, najwyższe dobro, przekład z niemieckiego; Gebetbuch für aufgeklärte (sic) katholische Christen, von Dr. Brunner. Modlitwy codzienne dla uczącego się, Modły praioowiernego chrześcijanina, przez księcia Hohenlohe; książeczki z listami niebieskiemi i t. p. kuglarstwami; Wybór modlitw, które od Piusa YI objaśnione i wyłożone, gdzie między innemi jest i modlitwa do Pana Jezusa, aby w Kościele Jego zapanowała całkowita toleraneya. „Tak, jak Ty byłeś łagodnym, znoszącym wszystkie inne religie podczas Twego życia na ziemi.“ itd. Nie wiem, kto znalazł się tak usłużnym, że zaskarżył Jezuitów przed arcybiskupem, jakoby oni ganili publicznie książki do nabożeństwa, zatwierdzone przez duchowną władzę, a sprzedawane w księgarniach lwowskich. Obrażony tern ks. Ankwicz, zażądał od prowincyała, by mu wymieniono te książki, którcmi Ojcowie tak się gorszą. Odpowiedział za prowincyała 0. Paweł Ciechanowiecki, wyliczając długi szereg takich pseudokatolickich książek do modlenia, dodając wszelako, że nikt z Ojców zakonu ani publicznie tych książek nie potępiał, ani je z rąk dobrodusznie modlących się osób nie wydzierał. Mam pod ręką ten nader grzeczny ale dosadny list Jezuity. Ks. Ankwicz, uderzony słusznością uwag, nie gniewał się na Ojców, ale nie udało mi się odszukać, w jaki sposób zapobiegł złemu.

testamentem zakonowi Jezuitów. Tyniec przeznaczony został na rezy-dencyę erygowanej 1788, części niegdyś krakowskiego biskupstwa, dyecezyi. Ale biskup Ziegler przemieszkiwał w Bochni, a niebawem 1826 r. siedzibę i tytuł swej dyecezyi przeniósł za pozwoleniem rzedli do Tarnowa. W tynieckim gmachu położono pieczęcie cyrkularnego urzędu na bibliotekę i pokoje z wyjątkiem kilku narożnych komnat, oddanych na mieszkanie proboszcza Lubowskiego i mandataryusza to jest sędziego wiejskiego, niejakiego Tekstoris jako kuratora klasztoru. Prowincyał Świętochowski zwrócił swe oczy na tę pamiątkową nadwiślańską budowę, skazaną na niechybną ruinę i podał do biskupa Zieglera prośbę, aby ją na rzecz zakonu odstąpić raczył. Biskup już oddawna pragnął ten klasztor zapełnić zakonnikami jakiejkolwiek reguły, ale jak to sam wyznaje w suplice do gubernium, napróżno wzywał Benedyktynów z innych krajów, aby tu się osiedlili, napróżno też oglądał się po Galicyi za innymi zakonnikami, którzy dla braku osób własne opuszczali siedziby. Chwycił się więc oburącz tej, jak sam wyznaje, niespodziewanej pożądanej sposobności i pod d. 3 kwietnia 1826 r. wystosował uplikę do rządu, aby tyniecki klasztor tymczasem i bez żadnych innych pretensyi oddany został zakonowi Jezuitów w Galicyi na mieszkanie dla młodzi zakonnej, poświęcającej się teologicznym stu-dyom. Przedstawiał korzyści materyalne, prowincyał bowiem bierze na siebie pokrycie dachu i naprawę zajętej przez swoich części budynku, przedstawiał ile to codziennie mszy św. odprawiać się będzie für das Wo/il des Monarchen, der Regierung und des Vaterlandes Segen“. Skarżył się na brak duchowieństwa w swej dyecezyi, na brak miejsca dla tych, którzyby umysł swój rekolek-cyami odświeżyć i pokrzepić chcieli. Niedostatkom tym zaradzi się wybornie, skoro kolegium w Tyńcu otworzone zostanie ; — słowem biskup poruszył niebo i ziemię, aby dopiąć swego. Nie potrzeba też było wielkich wysileń. Gubernator Galicyi książę Lobkowitz, którego antenaci fundowali Jezuitom trzy kolegia w Czechach, a nawet dwu z jego rodu było Jezuitami, poparł gorąco prośbę biskupa u rządu, który nie wiedząc, co począć z walącym się gmachem, skoro spostrzegł, że żadnych od niego pieniędzy ani wydatków nie żądają, przychylił się do prośby biskupa. Dnia więc 18 paźdz. 1826 wyjechało pod przewodnictwem ks. Perkowskiego z Starejwsi 6 księży, 9 kleryków i dwu braci na nową rezydencyę, biskupia i cyrkularna władza wydała stosowne rozkazy do proboszcza w celu

opróżnienia gmachu i już z końcem października 1826 r. rozpoczęto kursa teologii ¹),

Ciężkie były początki tego kolegium. Pokoje nie wszystkie opatrzone w piece, piece nie opalane dla braku drzewa, a zima nadzwyczaj ostra, drożyzna wielka, po każdą najmniejszą rzecz posyłać było potrzeba do Krakowa, opłacać myto i rogatki, a utrzymanie kolegium nader skromne, bo ledwie 2.400 złr. rocznie, a w dodatku ponosić trzeba było znaczne koszta naprawy bez żadnej nadziei zwrotu, w razie gdyby kiedykolwiek ten klasztor opuścić chciano. Nie mieli też Jezuici swego kościoła, w klasztornym bowiem kościele gospodarował proboszcz, dopiero w r. 1827 przeniesiono tę parafię do kościoła św. Jędrzeja. Ratował ubóstwo Ojców biskup Ziegler, naznaczając 200 złr. na wino i hostye do mszy św. Wspaniałego animuszu i wielkiej cnoty ksieni staniątecka Teofila Matylda Duval, przysyłała od czasu do czasu wozy naładowane mąką, jarzynami i wiktuałami, w klasztorze swoim kazała naprawić i poszyć nową bieliznę kościelną, aparata itd., stała się prawdziwą matką tynieckich Ojców, którzy w listopadzie i grudniu 1826 r., walczyć musieli z głodem, zimnem i wszelkiego rodzaju niedostatkiem, a przytem oddawać się studyom i wykładom teologii. Na wielkie swoje zmartwienie nie mieli przed sobą pola do apostolskiej pracy, nieliczna ludność Tyńca oddana pijaństwu, nie spieszyła do kościoła, dopiero po czterorocznych katechizmach i nawoływaniach z ambony, zaniechano nałogu, rzucono się do św. Sakramentów. Roku 1827 przybyło na kurs teologii onych 7 Węgrów a z nimi dotacya prymasa 1800 złr., ale kolegium liczyło 27 osób niepodobna było z 4.200 złr. wyżyć wszystkim. Niebawem liczba osób wzrosła do 30, niedostatek zaglądał często, ale nie brakło też na dobrodziejach. Oprócz staniąteckiej ksieni a matki tynieckiej, bo tak ją nazywają kroniki, świadczyli Ojcom niemałe dobrodziejstwa: książę Lubomirski z Przeworska, hrabstwo Grocholscy, hrabina Starzyńska, hrabina Ludwika Małachowska, biskup krakowski Skor-kowski, kanonik Jałowiński. Uczynność tych miłosiernych osób była tern potrzebniejszą, że OO. tynieccy nawiedzeni zostali sro-giein nieszczęściem. W nocy d. 2 maja 1827 r. po prześlicznym dniu zerwała się burza, bił piorun po piorunie, uderzył w świeżo postawione stajnie, pożar ogarnął niebawem klasztor i kościół, dla

Sześć urzędowych kopij dokumetów eo do tynieckiej sprawy, w ar-chiw. Jez. poi.

braku drabin i sikawek nie było ratunku, pozostały tylko sterczące kominy i kilka dolnych mocno sklepionych mieszkań, w których aż do lipca mieścili się jak mogli biedni Ojcowie. Książę Lubomirski ofiarował im swój pałac przeworski, gdzie stale mieszkało dwóch Jezuitów, podejmowanych kosztem księcia, inne panie zapraszały do swoich letnich mieszkań, biskup krakowski przysłał znaczną pieniężną jałmużnę, wzywał do Krakowa, gdzie kapituła dałaby chętnie tymczasowo w kapitulnych kamienicach schronienie, ale na to potrzeba było uzyskać pozwolenie rządu. Bektor Morolowski dziękował za tyle dowodów życzliwości, ofiarowanych rezydencyi nie przyjął, bo te zanadto wiele przynosiły z sobą roztargnienia życiu zakonnemu i umieścił tynieckich pogorzelców w klasztorze 00. Be-formatów w Wieliczce. Nadeszła jesień dżdżysta, zimna, a cele tyle lat niezamieszkałe, wilgotne, księża pozapadali ciężko na zdrowiu. Wtenczas matka Duval ofiarowała trzy blisko siebie stojące oficyny w Staniątkach na zimowe schronienie i pod jej opieką nie źle się działo Ojcom, a chorym powróciło zdrowie. — Tymczasem opatrzył Bóg pogorzelcom stały przytułek w Nowosądeekiem kolegium, dokąd też 1831 przeniesiono domowe studyum teologiczne ¹).

Równocześnie z układami o ratio studiorum, toczyły się układy z rządem co do sprawy wolnego znoszenia się z jenerałem w Bzymie ²). Szło to bardzo oporem, albowiem arcybiskup Ankwicz, z zasady przeciwny wszelkiej jeneralskiej władzy, podtrzymywał cesarza w obstawaniu przy prawach cesarstwa, dowodził, że tym sposobem

ł) Historia et litterae annuae Collegii Tynecensis ab anno 1826—1831. Mj. in fol. Archiw. Jez. poi.

Wspominając o ksieni Duval i dobrodziejstwach staniąteckich Benedyktynek, nie zawadzi dodać legendę, przechowaną w staniąteckim klasztorze. Daleko przed kasatą Jezuitów, przed jakie 150 lat, spowiednikami zakonnic byli krakowscy Patres Societatis Jesu, po kasacie byli ex-Jezuici. Ksieni klasztoru Małachowska, miała sen czy widzenie: młody Jezuita, prowadząc spory zastęp swych braci, stanął przed ksienią i rzecze: jestem Stanisław Kostka, braci moich sprowadzę w tę stronę, potrzebować będą twego klasztoru pomocy, nie chciej im tego odmawiać“. Roku 1820 przybyli Jezuici, a ksieni Duval, pomna legendowego orędownictwa św. Stanisława Kostki, stała się matką dla nich i podziś-dzień klasztor ten świadczy dobrodziejstwa krakowskim Jezuitom.

²) Na czem właściwie zależy ten związek, ta spójnia z jeneralną władzą? Przeważne atrybucye jenerała są: 1) Przyjmowanie lub odmówienie nowych fun-dacyj. 2) Mianowanie prowineyałów i rektorów. 3) Przypuszczanie zakonników do profesyi. 4) Wydalenie z zakonu tych, którzy albo sami tego żądają, albo na to zasłużyli. 5) Możność i prawo, przysługujące każdemu Jezuicie, znoszenia się wprost z jenerałem, z pominięciem innych przełożonych.

powstaje państwo W państwie, biskup zaś Ziegler lubo zgadzał się eo do rzeczy samej, to jednak co do sposobu jej wykonania, utrzymywał, że to znoszenie się z jenerałem dziać się powinno za pośrednictwem kancelaryi dworu, podobnie jak to czynią biskupi w znoszeniu się z Papieżem ; słowem placetum regium rozciągał i do rozporządzeń jezuickiego jenerała ¹). Jedyny prymas Budnay korzystając z obecności cesarza na sejmie węgierskim, pracował z innymi biskupami nad monarchą, aby dał się nakłonić do słusznych próśb zakonu²). Popierali tę sprawę wt Wiedniu Benedykt Sar-tori, baron Penkler, córka jego i wnuk jego, baron Münch, radca stanu mający wielkie względy u dworu, ale wszystkie te intercesye nie prowadziły do celu. Niewiele więcej zyskał wysłany do Wiednia, jako prokurator zakonu O. Loeffler. Gdy jeszcze nadto żądano od Jezuitów przysięgi, „iż w państwie JCM. na zawsze pozostaną“, gdy domagano się własnoręcznych rewersów, „jako do żadnych tajnych związków nie należą i należeć nie będą“, wręczył 0. Loeffler w czerwcu 1825 cesarzowi następującą suplikę:

„Najpokorniej rzucamy się do stóp JCM. my Jezuici wypędzeni z Rossyi i oświadczamy się z wdzięcznością za wyświadczone przez WCM. dobrodziejstwa, przepuszczając nas przez swoje kraje, częścią zatrzymując w nich przez lat z górą cztery. Wieczną pamięć tak wielkiej wspaniałomyślności przechowamy wszędzie. Teraz zaś, gdy widzimy, że nam niepodobna żyć według naszych ustaw, ani być użytecznymi państwu WCM., wzywamy łaskawości WCM., aby nam pozwolił pójść dalej drogą naszego wygnania, abyśmy z braćmi naszymi połączeni, tę mieli pociechę, żeśmy aż do ostafc-

samo

b List w oryginale biskupa Zieglera do tegoż Landesa, napstrzony ger-manizmaini nosi datę z d. 17 lutego 1825 roku. At vero non tollitur substantiv, sacri Instituti dum ad cert as régulas commercium litterarum restringitur, quemadmodum id penes episcoporum nostrorum cum Sede ap. communionem obtinet, immo vero majori commodo provisum, quod curatior fît cancellariae status supremae cursus atque recursus quam rei veridariae vulgaris multo-iies incurius t'sic) et negligens expeditio. Archive. Jez. pol. List ten był napisany w skutek listu barona Penkler do ks. Zieglera, z d. 31 stycz. 1825 w którym ten zachęca biskupa, aby, wraz z innymi biskupami, usunął kamień, położony dobremu cesarzowi w drodze, tą argum ntaeyą, że jeneralska władza ogranicza jurysdykeye biskupów. Jaśniej jeszcze wypowiada biskup to w liście do 0. Landesa. z d. 31 maja 1825 r., wychwalając agenta austryackiego w Rzymie „candidissimum Genotti“.

ł) List ks. J.ordańskiego rektora seminaryum strzygońskiego z d. 12 kwnd, .1625 r., do rektora starowiejskiego Landem.

niej chwili wiedli życie zgodne z naszą profesją zakonną“ ¹). Do meraoryału, załączył 0. Loeffler następującą, ostatnią jak się spodziewać należało prośbę: „Skoro nas ten smutny los spotkał, że złączone prośby nasze wydały się JCM. niewykonalnemi, to uwielbiamy rękę Opatrzności, w której są serca królów, a która doświadczając nas, przygotowała nam drugie wygnanie. Całujemy z pokorą tę rękę Opatrzności i przyjmujemy z rezygnacją krzyż na barki nasze włożony. Przytem jednak odważamy się jeszcze raz zbliżyć do tronu WCM. i prosimy WCM., którego serce nie odtrąca od siebie przygniecionych dolą, aby osładzając nasz twardy los, użyczył to, co następuje :

1)    Dla ułatwienia emigracyi onym 50 Jezuitom, aby wypłacono roczną pensyę, na opędzenie zaś kosztów podróży innych, aby dano sumę, odpowiednią wartości jezuickiego gmachu (konwiktu, który z własnych funduszów, ale na dominikańskim gruncie wybudowali) w Tarnopolu, który obrócony być może na lokal urzędowy.

2)    Aby WCM. wydał stosowne rozkazy, ułatwiające nam już i tak uciążliwą wędrówkę*).

sza o

wymieście Tarnopolu zaprowadzonej“. Sanoczanie w zwięźlejszym nieco adresie, podnosząc moralność wychowania jezuickiego, prosili,

Cesarz Franciszek nie kazał wydać paszportów, Ojcu Loeffler zrobił nadzieje, że się te rzeczy jakoś ułożyć dadzą. Dwa całe, zbyt długie lata trwało to zawieszenie, przykre nad wszelki wyraz, mimo to Jezuici w niczem nie zmienili swego trybu życia, pełnili swe zajęcia z poświęceniem i energią, jakby wśród najpomyślniejszych okoliczności, nie omieszkali jednak starać się o to, co ich sprawie służyć mogło. W tym celu pukali do biskupów węgierskich, aby ponowili u cesarza dawne swe żądania co do powrotu Jezuitów do Węgier. Zaalarmowane głuchą wieścią o wyjeździe Jezuitów z Galicji obywatelstwo tarnopolskie i sanockie, wygotowało pod d. 1 list. 1825 i 2 lut. 1826 r. adres do prześwietnych stanów Galicyi: „aby dostojne kolegium stanowe raczyło u podnóżka tronu zanieść ich prośby i wstawić się u Najjaśniejszego Pana z prośbą najpokorniej-utrzymanie tych księży i o kontyuuacyę przez nich edukacji, ³

„aby N". P. zakon jezuicki na zawsze łaskawie w krajach naszych utrzymać raczył ').

Na te adresy dano ze Lwowa odpowiedź lakoniczną: „W skutek rezolucyi wysokich c. k. rządów krajowych z dnia 23 stycznia 1826 r. do 1. 1974 do wydziału stanu nadesłanej, oświadcza się, że ani o zniesieniu 00. Jezuitów tu w Galicy i, ani też o uchyleniu onych od edukacyi młodzieży w tutejszo krajowych szkołach znajdującej się, tymże c. k. rządom krajowym nic nie jest wiadomem“. Podpisano Bojarski ²).

Nader w porę biskupi galicyjscy postanowli r. 1826, odprawić w swych dyecezyaeh jubileusz, ogłoszony chrześcijańskiemu światu przez Leona XII w dzień Bożego Narodzenia 1825 w tym celu, „aby uprosić u Boga pomnożenie w świętobliwości i rozszerzenie Kościoła katolickiego i królestwa Chrystusowego, uwolnienie świata od wszelkiego błędu, aby sprowadzić ludzi do poznania drogi zbawienia, aby wzmocnić między książętami chrześcijańskimi zgodę, pokój, jakich świat nigdy dać nie może“ ³). Wezwano Jezuitów do jubileuszowych kazań. Pierwszy ks. Ankwicz prosił własnoręcznym listem z d. 2 maja 1826 r. prowincyała o kilku kaznodziei jubileu-

J) Na adresie tarnopolskim podpisani: Wiktor hr. Baworowski, kawaler św. Stanisława, Franciszek Korytowski, Leopold hr Starzeński, Jakób Kolumna Czosnowski, Onufry Sulistrowski, Adolf Rakowski, Józef Zabielski, Dyzma Rakowski, Jan Pielawa Kamieniecki, Wincenty lir. Krosnowski, Albert baron Czechowicz, Jan hr. Skarbek, Jan Rościszewski, Wincenty Szeliski, Wojciech na Wiśniewie Wiśniewski, Józef Smarzewski, Augustyn Dzierżanowski, Feliks Żura-kowski, Stanisław Morawski, Michał Chełciński, Dominik Jarmuntowski, Józef Dzwonkowski, Tadeusz Kamieński, Jan Lipczyński, Józef Podlewski, Józef Zaborowski, Jędrzej Szumlański, Mateusz hr. Miączyński, Jan baron Konopka.

Na adresie sanockim położyli podpisy:

Ksawery hr. Krasicki, Stanisław Kieszkowski, Wincenty Światopełk Zawadzki, Stanisław z Rohotycza Brześciański, Aleksander z Brochwiczów Wiktor Jędrzej Bal, Franciszek Rylski, Paweł de Koziegłowy Giebułtowski, Ferdynand Born Wezlar, Jan Bobczyński, Libérât Janowski, Sykstus z Koziegłów Giebułtowski, Kazimierz de Rogoźno Rogożeński, Józef z książąt Saksów Konarski, Feliks Baczyński, Jerzy Winogrodzki, Józef Górski, Ignacy Sobieszczański, Idzi Kobarzewski, Wawrzyniec Cieszanowski, Octoginta duorum annorum senictilus (82-letni starzec) Józef Korabita Laskowski, Serenissimi 'Poloniarurn Régis Stanislai Aug. IV Camerarius actualis, Mikołaj Wołodkiewicz, Konstanty z Kopysny Kopystyński, Stanisław na Przyborowie Górski, Joachim z Koźmina Koźmiński. — Wszystkich podpisów 55.

ł) Oryg. akt. tarnop. adresu i odpowiedzi Stanów w archiw. Jez. poi. Kopia adresu sanockiego w konnotacie ks, Perkowskiego.

⁸) Słowa bulli papiezkiej. Montor; hist. du Raye Leon XII, T. II, 49.

UU

szowych *). Przysłano z Tarnopola 00. Budzko i Łyko, a dla słuchania spowiedzi Niemców, 0. Stoegera. Mieli kazania przy niewidzianym od dawna udziale publiczności w pojezuickim kościele lwowskim. Była to formalna missya, arcybiskup w otoczeniu kapituły, odprawiał celebry, słuchał z wielką uwagą kazań, a ucieszony niespodziewanem powodzeniem, żądał u prowincyała, aby polskim Jezuitom pozwolił stale mieszkać we Lwowie. — Po odprawieniu missyi w pojezuickim kościele, miewał 0. Budzko w miesiącu wrześniu trzydniowe jubileuszowe nauki, najprzód u PP. Benedyktynek „było tam osób świeckich bardzo wiele pań zacnych**, potem u PP. Sakramentek, następnie w szpitalu Pijarskim i w więzieniu“. Prostotą i litewską otwartością swoją, umiał pozyskać sobie arcybiskupa i urzędników, chodził pilnie koło sprawy tynieckiego kolegium i dopiero późną jesienią, napracowawszy się na ambonie i w konfesyonale, oddawszy zakonowi walne przysługi, wrócił do Tarnopola. Tam otwarto jubileusz trzydniową missya i w tenże sposób ukończono w listopadzie. W tarnowskiej dyecezyi oprócz tynieckich Ojców, którzy mimo niewygód rozpoczynającego się kolegium, obiegli sąsiednie wsie, katechizując, każąc, słuchając spowiedzi, (wysłuchano z górą 19.000 osób (i), biegał całe 60 dni, pielgrzymując z miejsca na miejsce, niezmordowany misyonarz 0. Karol Snarski. Sympatyczna to postać, znana dobrze w Galicyi i w Księztwie Poznańskiein. Biskup Ziegler tak go pokochał, że zawsze mieć go chciał przy swoim boku, mianował radcą konsy-storza, ale tej godności Jezuita nie przyjął. W Bochni, Szczepanowie, Jordanowie, Żywcu i indziej, odbyły się z okazyi jebileuszu kilkodniowe missye. „W ciągu dni 60, pisał 0. Snarski do prowincyała pod dniem 12 listop. 1826, które na wezwanie Illustrissimi poświęciłem pracy jubileuszowej w jego dyecezyi, codzień dwa i trzy razy słowo Boże opowiadając, a to bez pomocy, jako sam jeden wśród przeszkód, które się jednak łaską Boską dały zwyciężyć, śród niesmaków, które mnie czasem spotykały, widocznie Bóg miłosierny krzepił moje siły, zdrów jestem po pracy tak jak przed pracą. Wyłączywszy Szczepanowa i Jordanowa, zresztą gdziem był, nietylko przygotowania ale i ostrzeżenia nie znalazłem, ale Bóg jeden uczynił wszędzie przygotowania w sercach. Tysiące się wnet zbiegały, nie wstydzili się i panowie i panie mieszać się z prostym

x) Arehiw. Jez. poi.

*) Hist. dom. Tynecensis,

ludem. Wszędzie odjechałem z przekonaniem tern, że Bóg wybrał czas i posłał św. jubileusz na pokazanie szczególnego swego miłosierdzia... — W Jordanowie pięćdziesiąt lat przeciąg, wygładził do szczętu ślad podjętych prac naszych niegdyś tam Ojców w sercach góralów dzisiejszych. Nie rozumieli dlaczego żyli. Serca ich i umysły zdawały się być tak twarde i zarosłe, jak twarde i poro.słe lasem góry, które oni zamieszkali. — Coraz chciwszymi są do słuchania prawd Bożych i coraz te prawdy zrozumialszemi dla nich były“ x). W Bochni odprawiał 0. Karol „poprawiny jubileuszowe“, dawał potem nauki więźniom w Wiśniczu, prosił bowiem o to biskup Ziegler, zachęcony dobrym skutkiem podobnych nauk 0. Budzki w domu karnym lwowskim. Mimo humoru zawsze wesołego i dobrego animuszu zdrowie 0. Snarskiego podupadło znacz ie, trapił go kaszel nieznośny, ksieni Duval zatrzymała go przez czas jakiś w Staniątkach i kazała mieć pieczę o nim. „Bóg dał nam prawdziwą matkę w osobie ksieni Staniąteckiej, pisał dnia 28 listop. 1826 r. do prowincyała, nasi księża tynieccy musieli Jks. prowincyałowi zdać wierny raport co ta matka czyni dla nas. A jak się smuci, gdy słyszy, że z naszych który zachorował. Mówię Reverendo Patn, rodzona chyba matka nad jedynem swojem tak trapi się dziecięciem“. Oprócz dwu stale w Staniątkach znajdujących się Jezuitów, zjeżdżali tam od czasu do czasu inni Ojcowie na wypoczynek i wytchnienie po apostolskich trudach, zawsze troskliwie i gościnnie podejmowani.

Równie zbawienną była jubileuszowa praca Ojców w przemyskiej dyecezyi. Następca przyjaznego zakonowi Gołaszewskiego, Jan de Potoczki, rodem z Węgier, święcony na przemyskiego biskupa dopiero w maju 1826 r., miał sobie Jezuitów galicyjskich szczególnie poleconych od prymasa Rudnaya. W archiwum przechowują się te rekomendacyjne listy i odpowiedź na nie biskupa przemyskiego. Ogromny zresztą niedostatek duchowieństwa wśród jubileuszowej pracy, był najlepszą rekomendacyą dla 21 Jezuitów, mieszkających w tym roku w starowiejskiem kolegium. Dwóch z nich przywołał biskup na jubileuszowe kazania do Przemyśla; niezliczony lud z okolicy i stron dalszych cisnął się do kościoła cudownej Matki Bożej Starowiejskiej, od świtu do 3ciej popołudniu konfesyonały były w oblężeniu, wysłuchano 77.000 spowiedzi<2). Ta sama apostolska gorliwość Ojców w katechizmach, kazaniach i spowiedziach,

*) Archi w. J ez. poi.

⁵) Annales Colleg. Starov. sub a. 1826. Ms. iu fol.

zajaśniała podczas jubileuszu na wszystkich stacyach misyjnych i w sąsiedztwie. Kler świecki zbudowany takim przykładem, jął się do naśladowania, poprawa obyczajów u ludzi była widoczna. Kreis-hauptmani, którzy wtenczas i nad duchownemi sprawami, jak jubileusz, dzierżyli nadzorczą władzę, zdawali bardzo pochlebne re-lacye do gubernium, a dziekanie do konsystorza, gubernator znów książę Lobkowic i biskupi pisali „najpoddańsze“ raporta do kaijce-laryi dworu.

Wszystko to czyniło miększym cesarza Franciszka; już był reskryptem z d. 22 stycz. 1827 r. pozwolił, aby dyrektorem szkół tarnopolskich nie był starosta, ale prowincyał zakonu, staroście tylko poruczono od czasu do czasu odbyć wizytę szkolną; w tym celu zjechał raz nawet ów wice-prezydent Krieg, a widząc wzorowy porządek w wykładach, grzeczne Ojcom, acz nie szczere palił komplementu. Gimnazyum nabyło sławy ; nietylko z wschodniej Galicyi, ale i z zachodnich cyrkułów zgłaszali się uczniowie, których liczba przechodziła już 400. Jubileuszowe prace zakonu i bliższe poznanie Jezuitów, zamknęło usta ich przeciwnikom, na których i w Galicyi zrazu nie brakło, wielu bowiem z duchownych nie chciało czy nie mogło zrozumieć, dlaczego Jezuici są tak troskliwi o zachowanie instytutu swego.

Nie udało mi się odszukać, kto przyłożył ostatnią rękę do zbawiennego dzieła, dosyć że pod d. 18 listop. 1827 r. wyszedł z kancelaryi dworu dekret, pozwalający Jezuitom żyć według swego istytutu tej treści:

„W nadziei, że Jezuici przyjęci do mego państwa, walne wyświadczą usługi w nauczaniu i wychowaniu młodzieży i w tymczasowej pomocy parafialnej, że bezreligijności i zepsuciu zbawienną położą tamę, a z uczniów swoich uformują dobrych chrześcijan i wiernych poddanych, że więc przyczynią się do prawdziwej oświaty i uszczęśliwienia mych podwładnych, przychylam się do ich prośby, aby im wolno było żyć i rządzić się według swego instytutu i pozwalam :

1) Aby im wolno było pozostać w komunikacyi z swoim jenerałem zakonu co do wewnętrznego zakonnego zarządu w myśl ustaw przez Kościół zatwierdzonych, w celu utrzymania zakonnej karności.

2) Co się zaś tyczy obowiązków kapłańskich, odprawiania służby Bożej, kazań i słuchania spowiedzi, to Jezuici zostający tymczasowo na parafiach, winni ulegać biskupom, tak, że tylko wewnętrzny zarząd i czujność nad karnością zakonną, według instytutu należeć będzie do przełożonych zakonu.

3)    Ażeby nie zwalniała karność zakonna, pomoc dawana na parafiach ma być uregulowana wT myśl instytutu t. j. w kształcie domów misyjnych. — W tym punkcie porozumie się prowincyał z miejscowymi biskupami, tak co do wyznaczenia osób, jak co do ograniczenia czasu.

4)    Co do teologicznego studyum domowego, zachować należy to, co dekretem moim z dnia 24 czerwca 1827 r. przepisano. (Pomówimy o tem niżej). Względem zaś innych nauk, pozwalam, aby je dawali Jezuici w myśl swego instututu raiio studiornm i kierownictwo tych nauk poruczone być ma przełożonym zakonu. Książki jednak szkolne podane być mają do rewizyi i aprobaty odpowiednich komisyi, równie jak egzamina szkolne odbywać się mają wedle istniejących w mem państwie przepisów.

Franciszek.

5)    Wystawianie rewersów znosi się, w razie jednak, gdy który zakonnik wyjeżdża za granicę, albo z zagranicy ma być sprowadzony, należy poprzednio otrzymać moje cesarskie pozwolenie. Ta najwyższa nasza wola posyła się prowincyałowi do wiadomości i dyrekcyi. Jeżeli powstaną w jej wykonaniu jakie wątpliwości, to po rozwiązanie ich udać się należy przez guberniom do mnie. Wreszcie poleca się ks. prowincyałowi, aby bezzwłocznie, najdalej w ośmiu dniach, wygotował dokładny raport o stanie obecnym kolegiów, ażeby dotacya, skład osób tych kolegiów i ciężące na nich powinności, dokładnie przejrzane być mogły.

Dekretem tym, byt zakonu w Galicyi zdawał się być utrwalony na zawsze. Punkt jednak 4 dekretu, oddawał teologiczne studya domowe pod nadzór przemyskiego biskupa, a podręczniki w publicznych szkołach używane, przesyłać kazał do aprobaty nadwornej komisyi nauk (Studien -Hof-Commission). Dwa te punkta stały się no wem źródłem dalszych dziewięcioletnich układów zakonu z wspomnianą komisyą. Aby mieć o tej sprawie najżmudniejszej dla historyka choć słabe pojęcie, dosyć powiedzieć, że od roku 1820 do 1827 tj. do chwili listopadowego dekretu, nadworna komisya nauk wystosowała do prowincyała, li tylko w sprawach profesorów i nauczycieli 77 różnych dekretów i reskryptów, a z tych 50 aktów odnosi sję do egzaminów publicznych samychże nauczycieli i do teologicznego domowego studyum. Dopiero za wdaniem się arcyksięcia Ferdynanda Este, wnet po wstąpieniu na tron Ferdynanda I, wyszedł pod d. 29 maja 1836 r. dekret cesarski, dozwalający Jezuitóm rzą-tlzic się w swych szkołach i teologicznych studyaeh swoim własnem systemem i według własnych podręczników filozofii i religii.

na

aa

Po spaleniu Tyńca, pomyśleć potrzeba było o nowem kolegium dla studium theologicum. 0. Loeffler, który po 0. Świętochowskim objął roku 1827 prowineyalską godność, udawał się do rządu z prośbą, aby dawne kolegium jarosławskie, oddane zostało zakonowi studyum teologiczne; rząd odmówił, ofiarował za to szczupły, brudny klasztor Norbertanów, fundacyi króla Jagiełły w Nowym Sączu. Wzywali ich tam pobożni mieszczanie z swoim burmistrzem, Dyonizym Wójcikowskim na czele, którzy deklaracyą z 28 wrześ. 1831 r. obowiązali się „wszystkie ubikacye (mieszkania) wybielić, gdzie potrzeba będzie wytynkować, okna, drzwi, piece, posadzki do dobrego stanu z swego własnego uczynić ", a nadto „do rozszerzenia ubikacyi, wszelką swą pomoc z sił i majątku ofiarowali“ ¹). Niewielki kościółek klasztorny, zamieniony był na magazyn mąki, w klasztorku mieściły się normalne szkoły i biura kameralnego urzędu. Na wyrestaurowanie tego klasztorku, oraz i na podróż z Wieliczki, wyznaczył rząd 400 złr., później dodał jeszcze 219 złr. z onych 15.000 złr., dawanych rocznie zakonowi. W grudniu 1831, zabrano się do naprawy kościółka, z którego magazyn przeniesiono do dawnego niegdyś Jagiełłów zamku nad Dunajcem, rząd udzielił subwencyi 200 złr., zakupił organ, przyrzekł darować skonfiskowane w Kłeczku dzwony. Koku 1831 przybył na gubernatora i na główno dowodzącego w Galicy i arcyksiążę Ferdynand Este, brat panującego w Modenie księcia Franciszka IV. Wychowany na dawnych tradycyach habsburgskiego domu, sprzyjał ten książę szczerze zakonowi Jezuitów. Odznaczywszy się walecznością pod Ulm, gdzie dywizyjnym jenerałem będąc, skupił koło siebie kilka regimentów kawaleryi i przebiwszy się przez nieprzyjaciela, doprowadził je szczęśliwie do Czech, używał u dworu wielkiego wpływu i znaczenia, a prawy i szlachetny, stawał często wbrew prądowi ówczesnego rządu po tej stronie, gdzie była słuszność i sprawiedliwość. On pierwszy w Galicyi przeznaczył kilku Polaków na starostów cyrkularnych, z niemałem zgorszeniem biurokratów. Z przybyciem jego, odetchnęli Jezuici, znaleźli obrońcę i dobrodzieja, a równocześne niemal wstąpienie na archikatedrę lwowską, tarnowskiego biskupa Pisteka ²), sprawie Kościoła i zakonu oddanego, ułatwiło arcyksięciu

x) Oryginał deklaracyi w archiw. Jez. poi.

²) Po arcybiskupie Ankwiczu, przeniesionym do Pragi, przysłał rząd na jego miejsce arcybiskupa Goryeyi, Franc. Ksaw. LuscMn’a, Pobożny ten i wielce spełnienie swych dobroczynnych zamiarów względem zakonu. — Pierwszą jego walną dla zakonu usługą było, że za jego wdaniem się, zaniechała nadworna komisya nauk zarzucać Jezuitów swemi „urgens“ o podręczniki filozofii i religii, ustały też tysiączne inne drobniejsze sekatury. I temu to wdaniu się ąrcyksięcia, przypisać należy ów majowy dekret kancelaryi dworu r. 1836, nadający Jezuitom zupełną wolność w nauczaniu, o którjun nadmieniliśmy.

Jeszcze przed wyjściem tego dekretu uwiadomiony o tern pro-wincyał Pierling wyznaczył dnia 2 maja 1836 roku komisyę złożoną z 00. Szczepana Zaleskiego, Hawryłowicza, Browna i Rafała Markijanowicza do uregulowania filozoficznego studyum i klas gim-nazyalnych w Tarnopolu. Wiadomo że ratio studiorum t. j. jezuicki system nauk ułożony został przez komisyę sześciu Jezuitów różnych narodowości, wyznaczonych od jenerała Aquaviva 1583 r., a zatwierdzony przez VII jeneralną kongregacyę. Tego systemu nauk trzymali się Jezuici przez dwa blisko wieki, bo aż do chwili kasaty w swych licznych akademiach i szkołach. Z końcem przeszłego wieku rozszerzony został w świecie uczonym zakres umiejętności ścisłych i przyrodniczych, a nadto w wieku naszym zakres historyi powszechnej i narodowej literatury. To też już białoruscy Jezuici wprowadzili do szkół gimnazyalnych wykłady powyższych nauk, a pierwsza kongregacya jeneralna odbyta po przywróceniu zakonu w Rzymie w lutym 1820 r. postanowiła, ażeby ratio studiorum jenerała Aquaviva zastosowaną została do wymagań czasu i w tym celu poleciła jenerałowi Fortis wyznaczenie osobnej komisy i ¹).

Mnogie zajęcia jenerała zatrudnionego sprawami nowych fun-dacyj kolegiów i domów uniemożebniały wykonanie reformy. I znowu druga po przywróceniu zakonu kongregacya (w styczniu 1830 r.) poleciła, „aby ratio studiorum jak najprędzej do czasów naszych zastosowaną została“. Jenerał Roothaan odpowiedział, że przekonany jest o potrzebie tej reformy, „że jednak niczego w tej mierze uchwalać nie wypada, coby pierwej nie było we wszystkich prowin-cyach doświadczeniem stwierdzone“ ²). Następnie wyznaczył siedmiu

miłosierny biskup, widząc ogromną nędzę ludu, której nie był w stanie, mimo hojnych jałmuźn, zaradzić, i przekonawszy się, że nie posiadając polskiego języka, nie może wypełnić sumiennie swych obowiązków, prosił cesarza, aby mu pozwolono wrócić na jego dawną katedrę. Rządy jego nie trwały dłużej, jak kilka miesięcy. Wtenczas przeznaczył cesarz Pisteka, syna młynarza z Czech, na metropolitę Galicyi.

q Institutum Soc. Jesu, Romae 1869. T. I, str. 438.

³) Institutum Soc. Jesu, Romae 1869, T, I, str. 446.

deputatów do rewizyi systemu nauk. Praca ta wykończoną została roku 1884 i w osobnym druku przesłana do prowincyj. O. Pierling tedy składając komisyę czterech Ojców w Tarnopolu odesłał ich do tej zmodyfikowanej już ratio studiorum z tą wszelako uwagą, „aby szczegółowo wymienili to, co w niej zastósowanem być nie może w obecnych okolicznościach. Uwzględnić też należy i to, co w innych dobrych szkołach pożytecznego wprowadzono, albo coby wbrew naszemu zwyczajowi ogólnemu ale odpowiednio do charakteru i potrzeb tego kraju i wymagań ludzi dobrze myślących pożytecznem być się zdało“ ¹). Mam pod ręką te akta Patrum ad studia ordi-nanda dcputatorum. Deputaci odbyli ośm posiedzeń. Co do rozkładu przedmiotów szkolnych uchwalili: l.Na studyum filozoficznem w myśl ratio studiorum i cesarskiej komisyi nauk wykładane być mają: teoretyczna i praktyczna filozofia, algebra, geometrya, trygo-nometrya, wcięcia koniczne i fizyka, nadto historya powszechna i naturalna, „pierwsza mianowicie jest potrzebną dla sprostowania wielu błędów nowszych historyków“. Geometryę analityczną i matematykę wyższą pozostawiono jako przedmiot nadobowiązkowy dla zdolniejszych tylko uczniów. Wyrzucono zaś z filozoficznego studyum filologię i naukę religii, przeznaczając dla nich klasy gimna-zyalne. 2. Dla klas gimnazyalnycli przepisano : naukę religii, języki: łaciński, grecki od drugiej klasy poczynając i niemiecki, historyę. geografię i matematykę. Co do języka polskiego postanowiono, że „mając wzgląd na dekret dworu z dnia 22 grudnia 1818 r. odrzucający projekt inspektora szkół ks. Zacharyasiewicza o nauce języka polskiego w szkołach“, nauka ta nie ma być przedmiotem obowiązkowym, ale tak jak było dotąd, wykładaną będzie publicznie dwa razy tygodniowo w godzinach pozaszkolnych²). Byłto, mówiąc tu nawiasowo, pierwszy przykład w Galicyi wykładów publicznych literatury języka polskiego, miewał je przez lat wiele 0. Jan Markianowicz. Tego systemu nauk w gymnazyach, trzymali się Jezuici aż do roku 1848, a kładąc koronę dziełu, wprowadzili, otrzymawszy na to osobny dekret cesarza datowany 18 czerwca 1886 r. w tym jeszcze roku Sodalitatem marianam do szkół tarnopolskich, a w dwa lata później i do szkół sądeckich.

Nie był to jedyny dowód łaskawości arcyksięcia dla zakonu. W początkach swych gubernatorskicłi rządów postanowił arcyksiążę

*) Ms. archiw. Jez. poi.

⁸) Ms. in fol. str. 17. Archiw. Jez. poi.

zwiedzić Galieyą. W pierwszych dniach września 1833 r. zjechał do Tarnopola. Stawił się przed nim prowincyał, natenczas już 0. Pierling, i 49 Ojców i braci tarnopolskiego kolegium. Arcyksiążę witał ich uprzejmie i zapowiedział, że nazajutrz będzie w kościele na mszy św., zwiedzi potem kolegium i szkoły. Od mieszkania jego do kościoła kroków niewięcej jak 50, urządziła szpaler szkolna młodzież. Po wysłuchaniu mszy św. arcyksiążę odwiedził Ojców, każdego w swej celi, wypytując się troskliwie o imię, ojczyznę, studya ukończone i obecne zajęcia. Wizyta szkolna trwała trzy godziny, arcyksiążę sam dawał pytania z religii, matematyki i historyi naturalnej, podobała mu się „o pogodnem, wesołem czole“ młodzież ; to dowód, powtarzał, moralności. Opuścił gimnazyum właśnie kiedy młodzież rozchodziła się do domu, zwróciwszy się do tłumu studenckiego: „za tę przyjemność, rzecze, którąście mi dzisiaj sprawili, ja was zapraszam na jutro na rewie wojskowe“. Prowincyała, którego wraz z rektorem, 0. Cytowiczem zaprosił na obiad, upewnił, że najlepsze z Tarnopola wynosi wrażenie, a dobre mniemanie jego o zakonie spotęgowało się jeszcze. W kilka tygodni potem przysłał tarnopolskim Ojcom piękny zbiór monet i medali, „na powiększenie, pisał, waszego zbioru“¹). Nadto ofiarował znaczną sumę na zakupienie Gajów, gdzie niebawem stanął folwark i willa dla tarnopolskiego kolegium. Dzięki tej opiece i hojności arcyksięcia, Tarnopolskie szkoły były długo jeszcze ogniskiem naukowego życia w wschodniej Galicyi. Boku 1837 liczono tam 479 uczniów, z tych 144 na kursie filozofii. Zjechał wice-gubernator Krieg na wizytę i mimo swych niechęci ku zakonowi, oddać musiał słuszność naukowemu wykształceniu, nie podobały mu się tylko wykłady filozofii. Sława tego naukowego zakładu, rozeszła się nawet za granicę. — Z Wiednia przysłano dwóch hrabiczów Brandissów, z których jeden był później gubernatorem Tyrolu. Monotonność studenckiego życia, przerywały częste festyny. To obchodzono uroczyście w kościele i po za nim czterdziestolecie rządów Franciszka I (r. 1832), to witano powracającego z pasterskiej wizyty 1836 i 1839 r. arcybiskupa Pi-steka, to podejmowano przez dni kilka gościnnie arcybiskupa Stefanowicza a po dwakroć arcyksięcia Este, to wyprawiano solenne egzekwie za duszę ś. p. Ankwicza, zmarłego w Pradze 1839 roku. Uroczystości patronów szkolnych i festa Sodalitatis Marianae, obchodzono akademickiemu i naukowemi posiedzeniami, a potem

’) Annales (ollcg. tarnop. sub «, 1833.

ai

niewinną grą i zabawą. Wszystko to nie mało przyczyniało się do urozmaicenia i uprzyjemnienia studenckiego życia. Dodajmy do tego zimowe łyżwowania na półmilowym tarnopolskim stawie, cotygodniowe wycieczki botaniczne i spacerowe do sąsiednich Gajów, a zawsze pod okiem i w towarzystwie księży profesorów — a łatwo nam będzie pojąć to, co sam z ust jakich 20 dawnych, tarnopolskich uczniów słyszałem, że lata te były najpiękniejszemi w ich życiu. Przestrzegano surowo moralności, domagano się ściśle naukowej pracy, ale też umiano młodzież rozerwać, zabawić, a co ważniejsza, zajmowano się troskliwie jej losem po za murami szkoły. Uboższym uczniom, obok częstego wsparcia ze strony tarnopolskiego kolegium, wyrobiono u rządu kilka stypendyów po 80 złr., wystarano się dla nich o korzystne lekcye wśród roku i podczas wakacyj. — Doznał między innymi tej uczynności swych profesorów, dzisiejszy minister Galicyi, Ploryan Ziemiałkowski.

Dwoma miesiącami przed wizytą tarnopolską, nawiedził arcy-książę starowiejskich i sądeckich Jezuitów. Ulitował się nad ciasnotą, w jakiej mieścić się musieli i nad opustoszałą świątynią sądecką. Przyrzekł i dotrzymał słowa, że niedostatkowi temu wkrótce zara-dzonem będzie. Jakoż w tym jeszcze roku wyznaczono z lwowskiego gubernium na wyprowadzenie drugiego piętra w Starejwsi sumę 6.767 złr., którą potem podniesiono do 8.064 złr., również na naprawę kościoła sądeckiego 2.607 złr. Sumy te, aby uniknąć długiej procedury biurokratycznej, wypłacić kazał areyksiążę rektorom kolegiów, 00. Zranickiemu i Morelowskiemu. Temuż 0. Morelowskiemu ofiarował areyksiążę z własnej szkatuły 14.000 na zakupienie jedno-piątrowej kamienicy z dwoma dziedzińcami i ogrodami, będącej przedtem własnością aptekarza Wójcikowskiego. Odnośny kontrakt spisany w obecności sądeckiego starosty Kabatha, przechowuje się w archiwum prowineyi. Rząd rozpędziwszy Jezuitów 1848 roku, zabrał tę realność na rzecz funduszu szkolnego, tymczasem to własność prywatna z prywatnej arcyksięcia szkatuły zakupiona, Jezuici reklamowali o nią kilkakrotnie, ale zawsze bezskutecznie. Powiększone tym aptekarskim domem kolegium sądeckie, liczyło r. 1834 osób 32. Istniało w Sączu od czasów jeszcze polskich sześcio-klasowe gimnazyum pijarskie, po upadku tego zakonu w Galicyi, gimnazyum objęli świeccy profesorowie. Rząd, który od lat kilku nosił się z myślą ofiarowania Jezuitom drugiego gimnazyum to w Sanoku, to gdzieindziej, i na kilka zawodów zapytywał, ale snąć jfie bardzo szczerze prowineyała, czy gotów jest dostarczyć profe-48S

sorów, widząc taką życzliwość arcyksięeia dla zakonu, naglony przez niego, ofiarował Ojcom reskryptem z dnia 3 sierpnia 1833 roku sądeckie szkoły. Ale częścią dla braku profesorów, 'władających niemieckim językiem, częścią dla szczupłości pomieszkania, objęcie sądeckich szkół przez Jezuitów, nastąpiło dopiero dnia 2 września 1838 roku.

Tymczasem stanął już kosztem rządu nowy gmach łączący dawny jagielloński kościół i klasztorek 00. Norbertanów z aptekarskim domem w dwa obszerne kwadraty, z oszczędzonych z fabryki pieniędzy zakupiono od miasta część kamieńca i zamieniono w owocowy ogród, liczba osób wzrosła do 41, z rocznym funduszem 5.700 złr. ⁴) Liczba uczniów szkół sądeckich nie przechodziła nigdy 250. Uczyła się tam przeważnie uboga młodzież góralska i poświęcała się prawie wszystka duchownemu stanowi, to też zwano to gimnazyum „kuźnią na księży“. Zaprowadzenie 1839 Sodalitis marianae przyczyniło się wiele do umoralnienia tej młodzieży, podniosło w niej szlachetną emulacyę w naukach, gdyż tylko celujący postępem uczniowie przypuszczeni być mogli do sodalisów, ale krótkie bo ledwo dziesięcioletnie istnienie tych szkół, a nadto jedna jeszcze okoliczność, która od roku mianowicie 1842 i na rozwój szkół tarnopolskich nie dobrze wpłynęła, nie dozwoliła się im rozwinąć należycie. Oto w przeciągu lat niewielu od r. 1836—1842 otwarto oprócz szkół sądeckich i lwowskiego konwiktu, szkoły i konwikt w Innsbruku i Lincu. Niepodobna było w tak krótkim czasie uformować dostateczną liczbę zdolnych i wytrawnych profesorów, zwłaszcza że z Polaków, dzięki uprzedzeniom panującym w narodzie, do r. 1832 prawie nikt nie wstępował. Obsadzano więc niższe katedry szkolne młodymi magistrami, którzy zaledwie lat 5 lub 7 przeżyli w zakonie. Bylito przeważnie Szlązacy i Niemcy, łatwo więc pojąć, że nie znając ani moralnych potrzeb kraju, ani narodowego charakteru, młodzi, nie wytrawieni jeszcze ludzie, nie raz jeden nie trafiali do przekonań i charakteru młodzieży polskiej i mimo najlepszych chęci drażnili jej uczucia nie zawsze taktownem postępowaniem, co naturalnie ujemnie wpływało na edukacyę. Niedostatkowi temu zaradzono roku 1846, podzieliwszy galicyjsko-austryacką prowincyę na dwie odrębne od siebie niezależne ; z polskiej też młodzieży formował się już spory zastęp młodych profesorów, któryby mógł zastąpić zchodzących z pola poważnych Ojców, ale r. 1848 rozwiał wszystko.

Wracając do arcyksięcia, ten ukończywszy swoją przejazdkę po Galicyi, zawezwał prowincyała zakonu . aby się z nim porozumiał co do otwarcia szkół we Lwowie. Przybył prowincyał w towarzystwie 0. Einna, dobrego malarza. Arcyksiążę, który jak sam wyznawał, nie dawał się nikomu portretować, pozwolił zdjąć Jezuicie swój portret, podczas tego rozmawiał z prowincyałem o sprawach zakonu. Był na Chorążczyźnie (przedmieściu Iwo wekiem) klasztor 00. Trynitarzy i kościół pod wezwaniem św. Mikołaja. Arcybiskup Ankwicz, który jak wspomnieliśmy, jeszcze 1826 roku chciał dwu Jezuitów zatrzymać stale we Lwowie, nosił się z myślą zakupienia tego klasztoru dla Jezuitów, ale wysoka cena odstraszała go od tego. Arcyksiążę chwycił się tej myśli i tegoż jeszcze roku 1833 poczynił w kancelaryi dworu potrzebne kroki, a niebawem sam wyjechawszy do Wiednia, popierał tę sprawę tak gorąco, że prowincyał zakonu, natenczas 0. Pierling, w jednym z swoich listów odważył się w te do niego odezwać słowa: „żaden nasz prokurator w Wiedniu nie mógłby koło spraw zakonu chodzić z większą starannością i zapobiegliwością, z większem zajęciem się i miłością, jak to WKM. czyni“ r). Wnet jednak arcyksiążę przekonał się, że lata upłyną nim rzecz zdoła doprowadzić do skutku. Obmyślił tedy plan inny. Okazały pojezuicki kościół śś. Apostołów Piotra i Pawła, jako filia katedry, służył tylko dla wojskowego garnizonu i dla młodzieży akademickiej, zresztą stał bezużyteczny. Oddać go dawnym właścicielom, osadzić przy nim jako misyonarzy czterech Jezuitów, dwóch dla Polaków a dwóch dla Niemców i dać tym sposobem początek do większego kolegium, jakie założyć zamyślał u św. Mikołaja; to myśl której oprzeć się nie mógł arcyksiążę. Ze strony arcybiskupa Pisteka spodziewać się można było tylko poparcia, więcej nieco trudności obawiać się należało w Wiedniu. Gmach pojezuicki zamieniony w bióra rządowe, dobra kolegium częścią sprzedane, częścią przelane na fundusz edukacyjny, o odzy-zyskaniu choćby małej cząstki ogromnego gmachu i znacznych niegdyś funduszów ani myśleć było można. Arcyksiążę tedy wyznaczył 400 złr. na wynajęcie drugiego i trzeciego piątra kapitulnej

¹

Pamiętnik Tis. Galicza str. 99 102. Annales Colleg. Tarnopolitani snb anno 1820. Ms. in fol.

²

Archiw. Jez. poi.

²)    Protocol uni provinciale.

³)    Wykładano bowiem w duchu Febroniusza, z autorów potępionych przez Kościół. Przytaczamy kilka tytułów i imion, jak n. p. : Prawo kościelne auatry-

³

List w oryginale rektora Modeńskiego do 0. Świętochowskiego, w imienin jenerała napisany 11 lut. 1824 r. Archiw. Jez. poi.

*) Archiw. Jez. poi.

⁴

Bist, colley, samice. Ms. in fol.

0 List, datowany 14 lutego 1884 roku. W archi w. ,)ez. poi. znajduje się 18 listów arcyksięcia do 00. Pierlinga i Perkowskiego, z których 7 donoszą o różnych fazach, jakie sprawa konwiktu lwowskiego u św. Mikołaja w kancelaryi dworu przechodzi.

kamienicy o jakie 100 kroków od kościoła odległej, sprawił skromne ale wygodne meble do cel zakonnych i polecił prowincyałowi, aby wniósł prośbę do rządu o oddanie kościoła, nie roszcząc sobie zresztą żadnych pretensyi do zwrotu funduszów i majątków. Jakoż w dni jedenaście potem, 20 sierpnia 1836 nadeszła odpowiedz przychylna, nazajutrz zaś arcybiskup Pistek oddał uroczyście klucze kościoła nowym jego zarządcom. Po 63 latach wracał ten kościół, odarty w części z sreber i ozdób, brudny i zaniedbany, ale zawsze jezuicki kościół do Ojców zakonu ¹).

W chwili, o której piszemy, Lwów był na pół niemieckim miastem. Nietylko spory zastęp urzędników należał przeważnie do czeskiej i niemieckiej narodowości, ale i wielka część duchowieństwa i mieszczaństwa. Korporacye naukowe i oficerowie konsystu-jąeego tamże garnizonu, akademicka nareszcie i szkolna młodzież, wszystko to uczyło się, mówiło i myślało po niemiecku. Na ulicach i w ogrodach, po sklepach i lokalach publicznych wszędzie słyszałeś mowę niemiecką, podobnie jak dzisiaj w Poznaniu. Uroczystości kościelne, urzędowe i naukowe zagajane bywały mową niemieką, a nawet szlacheckie stany Galicji w tym języku posiedzenia swoje odbywały. Oprócz patryotycznych demokratów nikogo to niestety wtenczas nie gorszyło ani bolało. Wszystko było niemieckie. Urastała ztąd potrzeba niemieckich kazań, które mówiąc tu nawiasowo,

0 Rozrzewniająca rzecz była, gdy arcybiskup, pontyfikainie ubrany w licznej asystencyi kleru, szedł od wielkiego ołtarza do wckodowej bramy kościoła, i do klęczących tamże Jezuitów w te odezwał się słowa: „Witajcie synaczkowie mili, oddaję wam kościół, dźwignięty ręką Ojców waszych, a odjęty niesprawiedliwością czasów. Dzięki mądrej Opatrzności Boga i usiłowaniom pobożnego arcyksięcia, wchodzicie do kościoła, w którym wasi Ojcowie dzielnie pracowali. Żywię tę nadzieję, że nie z mniejszą gorliwością i wy pracować będziecie nad zbawieniem dusz, krwią Jezusa odkupionych, a mej pieczy powierzonych. Szukajcie więc, jak mówi Ewanielia, najprzód Królestwa bożego, a wszystko inne będzie wam dodane. Wstąpcie do kościoła i pójdźcie za mną“. Tu oddał klucze kościelne 0. prowincyałowi, postąpiono ku wielkiemu ołtarzowi i zaśpiewano Veni Creator Spiritus, poczem arcybisup celebrował sumę, a prowincyał i superior nowej misyi, 0. Józef Perkowski, odprawili mszę św. u ołtarzy św. Ignacego i św. Ksawerego. Profesor teologii, ks. Penka, powiedział inauguracyjną mowę (po niemiecku), nie szczędził pochwał zakonowi. (Hist. dom. miss. Leop. Ms. in 4, str. 19). W podobny sposób wprowadził, lat temu 235, pierwszych dwu Jezuitów: Marcina Laterne i Kaspra Nahaja, arcybiskup Sólikowski, jako misyo-narzy, przy swojej archikatedrze lwowskiej, dopokąd roku 1608 nie otworzyli w drewnianym domu, tam, gdzie obecnie wznosi się kościół i gmach obszerny, fundacyi Elżbiety Sieniawskiej, kolegium ze szkołami gimnazyalnęmi. .

4$6

jeszcze za polskich czasów dla kupieckiej i przemysłowej ludności przeważnie z Niemców złożonej, miewali we Lwowie 00. Dominikanie i Jezuici w kościele św. Ducha, na placu tejże nazwy tam gdzie dzisiaj główny odwach. Arcyksiążę Ferdynand nie był polakożercą, owszem forytował Polaków gdzie mógł na urzęda wyższe, ale też nie myślał należeć do patryotów polskich, sprowadzając więc Jezuitów do Lwowa, położył jako warunek, aby mieszkało tam dwu niemieckich kaznodziejów, na których utrzymanie wyznaczył r. 1842 z własnej szkatuły 40.000 złr. jako główny i jedyny fundusz lwowskiej missyi ¹).

Nowa missya. niemająca do roku 1842 żadnych stałych funduszów, znalazła wnet dobrodziejów. Arcyksiążę Ferdynand przysyłał znaczne jałmużny, Władysław na Wróblowicach hr. Tarnowski opatrywał od czasu do czasu w żywność, a kościół, który odnowić i ozdobić było potrzeba, znalazł, obok innych, dwie dobroczynne damy: Agnieszkę hr. Mier i zmarłą niedawno Olimpię hrabinę Grabowską. Superyor missyi, O. Perkowski, trzymając się tra-dycyi Ojców, dbał przedewszystkiem o chwałę domu bożego, a posiadał niepospolity talent urządzenia służby kościelnej z dobrym smakiem i godnością.

Gdy jeszcze w roku 1842 i 1844 odnowiono kościół na zewnątrz ²), gdy kosztem hrabiny Mier, odświeżono wielki ołtarz i

suma

*) Akt tej fuudaeyi, równie jak jej przyjęcie przez prowiucyała 0. Mar-kianowieża, spisany po niemiecku, znajduje się w archiwum rezydencyi lwowskiej. Świadkami, ze strony aroyksięcia, byli: feldmarszałek hr. Desseurs i major hr. Klebelsberg, ze strony prowincyała: arcybiskup Stefanowicz i Władysław hr. Tarnowski: Akt fundaeyi wyraźnie powiada: Für den Fall, wenn durch was immer für Umstünde der Orden nicht mehr in der Möglichkeit sein sollte, die Administration der Kirche und des Gottesdienstes in derselben zu besorgen, dieses Kapital Eigenthum des Ordens der-Gesellschaft Jesu verbleiben, und zwar, um es mit Vorzuq für die galizische Provinz zu verwenden, tj-, że w razie odsądzenia Jezuitów od zarządu lwowskiego kościoła, ta staje się własnością zakonu, użytą jednak być powinna przedewszystkiem dla galicyjskich Jezuitów. Roku 1848, rozpędziwszy zakon, domagał się rząd zwrotu zapisu, prowineyał. 0. Baworowski, oddał zapis wr ręce arcyksięeia, bawiącego w Wiedniu czy w Modenie. Arcyksiążę przedarł dawny dokument i napisał nowy akt dońaeyi tej sumy na rzecz jenerała zakonu w Rzymie, z życzeniem, aby suma ta, gdy Jezuici do Lwowa powrócą, na ich tamże utrzymanie obró-

coną była.

²) Z funduszu religijnego wyznaczył rząd na odnowę murów kościelnych 1.500 złr ; brat zakonny Maciałek, zarządzał fabryką. Ponieważ dawną najwyższą w mieście wieżę kościoła jezuickiego rząd zw⁷alió kazał, i nawet nie było gdzie

kilka pobocznych, gdy stanęła, z funduszu tejże pani, nowa ambona, gdy, dzięki hojności lir. Grabowskiej i innych pań polskich przybyło kościołowi wiele ozdób, kielichów, ornatów i t. d czas powstała szlachetna rywalizacya i w innych kościołach, zabrano się powoli, ale wytrwale do restauracyi zapuszczonych i zaniedbanych domów bożych, naśladowano jezuicki porządek, schludność i akuratność w nabożeństwach, otrząsano się powoli z tych więzów, w które skrępował duchowieństwo galicyjskie józefinizm, niedozwa-lający żadnej inicyatywy, a przyzwyczajający do apatyi, skoro rząd wziął na siebie pieczę o wszystkiem: o świecach, o dzwonach, nawet o bąku przy organach kościelnych, puszczanym podczas pre-facyi i podniesienia.

wten-

Rok 1840, to trzeci stuletni jubileusz zakonu. Przypadała właśnie kanonizacya św. Franciszka de Hieronimo. Jako przygotowanie do tej podwójnej uroczystości, superyor lwowski odważył się na pierwsze, od chwili kasaty, trzydniowe rekolekeye w kościele. Sprowadzono z Freinwaldu, ze Szląska, bawiącego tam u starej pobożnej księżnej Anhalt-Ketten, znakomitego kaznodzieję O. Becks (dzisiejszego jenerała) dla kazań niemieckich, polskie miewali Ojcowie lwowscy. Przez drugie trzy dni trwała uroczystość kanonizacyjna.

Nazajutrz odbyła się w tym kościele inna uroczystość: solenne egzekwie za duszę niedawno zmarłej w Wiedniu Maryi Beatrycy, księżnej modeńskiej, matki arcyksięcia Ferdynanda. Adamaszkowe kotary kościoła zastąpione zostały kirem, kirem zasłonięte okna, wśród dnia jasnego o 10 zrana, noc w kościele, oświetlona rzę-sistem światłem olbrzymiego katafalku i dwunasto-ramiennych pająków. Byłto dług wdzięczności, spłacony arcyksiążęcej rodzinie Este, która w Austryi, Tyrolu, Styryi, w Wenecyi, Modenie i w Ga-licyi, walne zakonowi świadczyła dobrodziejstwa.

Znalazł się niebawem nowy dobroczyńca. Zamyślał porzucić zawód publiczny radca stanu Królestwa Polskiego, osławiony przez patryotyczno-demokratyezną partyę cenzor książek, Józef Kalasanty Szaniawski. Trapiła go myśl, komu przekazać jedyną swoją spuściznę: bogaty księgozbiór, mianowicie część jego historyczno-filozofi-czno-religijną. Bawiła podtenczas w Warszawie hr. Olimpia Gra-

dzwonów zawieście, arcyksiąźę Ferdynand wzniósł własnym kosztem drugą mniejszą i nieodpowiednią do struktury kościoła, ale dogodną na dzwonnicę. Wewnątrz urządził dla siebie oratorium, z dwoma oknami na wielki ołtarz, wygodne schody prowadziły od placu św. Pneha do oratorium.

bowska, radca dopytywał się jej troskliwie o pracach i powodzeniu Jezuitów w nowej missyi lwowskiej. Dowiedziawszy się, że Ojcom dokucza zupełny brak książek, odpowiednich ich kapłańskiemu powołaniu, postanowił przekazać im swoją bibliotekę ¹). Byłto praw-dziwie pożądany dar dla zakonu. Wiemy z rozdz. I, że biblioteka lwowskiego kolegium, częścią wcieloną została do biblioteki uniwersyteckiej, częścią, jak tyle innych, rozkradzioną. W przeciągu lat sześćdziesięciu, mianowicie po r. 1820. wyszło tyle dzieł nowych pożytecznych, koniecznych nawet dla ludzi, zajmujących się, jak Jezuici, nauką i pracą apostolską w miastach. Pomijając już brak funduszu na zakupno tych książek, napotykano ze strony ówczesnej cenzury na takie trudności w sprowadzeniu dzieł z zagranicy, że gdy wrocławski ex-Jezuita Köhler zapisał galicyjskim Ojcom swoja bibliotekę, to nie można było uzyskać pozwolenia na jej przywiezienie, a gdy nadesłano z Francyi do Tarnopola szczupły zapas francuzkieli książek, to, po wielu ustnych i pisemnych prośbach na komorze lwowskiej, pozwolono wreszcie na ich odebranie, ale pod warunkiem, że książki te nie wyjdą po za mury koiegium. Szaniawski, dzięki swym stosunkom, przesłał do Lwowa, jeszcze 1889 r., więcej jak 1400 tomów z uwolnieniem od opłaty cła. Byłato, jak się w swym liście do prowincyała wyrażał, biblioteka duchowna, Jezuitom w powszechnym braku książek przydałaby się bardzo i świecka. Prosił więc ks. Pierling o przysłanie i naukowych dzieł.

Dar Szanawskiego wynosił z górą 4.000 tomów dzieł doborowych różnych naukowych działów. Umieszczono te książki, dla braku innego lokalu, na galeryi kościoła; arcyksiążę, widząc tę niestosowność i niedogodność zarazem, proszony nadto przez głośną, acz niebardzo hojną protektorkę zakonu, 70-letnią pannę Borzęckę, kazał roku 1842, w dawnym pojezuickim gmachu, oddać na ten cel dwie sale tuż przy głównej bramie. Ojcowie ozdobili tę nowę bibliotekę, powiększoną znacznie, bo aż do 4.000 nie tomów ale dzieł, portretami dawnych i świeżych dobrodziejów zakonu, ale zaledwo złożył arcyksiążę swe rządy, 1846 r., musieli, na rozkaz gubernium, przenieść owe księgi do konwiktu u św. Mikołaja, zkąd r. 1848,

*) „Biblioteka moja, pisał z Wiednia, 5 lutego 1839 r., do prowincjała Pierlinga, której duchowny oddział jest dzisiaj własnością Towarz. Jezusowego miała oddawna w myśli mojej to przeznaczenie, ażeby przeszła na publiczny 'użytek jakowego instytutu, postawionego na straży zbawiennych zasad prawowiernych w chrześcijańskiem wychowaniu i nauczaniu młodzieży, oraz w prostowaniu rozmaitych ohłąkań publicznej opinii, w rozszerzaniu prawdziwego świa-zabrana i przechowana ii dam Serca Jezusowego, dopiero 1858 r. umieszczoną została powtórnie w galeryach kościelnych ¹).

Równocześnie z domem misyjnym u św. Piotra i Pawła, powstała i rezydencya u św. Mikołaja, która niebawem przemieniła się w kolegium i konwikt dla szlacheckiej młodzieży. Przypominamy, że jeszcze w pierwszym reskrypcie cesarza Franciszka, z dnia 27 sierpnia 1820 r., była wzmianka o otworzyć się mającym konwikcie we Lwowie albo gdzieindziej. Gubernium lwowskie odkładało wykonanie tej myśli ad calendas graecas, i mimo kilkakrotnych nalegań prezesa kancelaryi dworu, hr. de Goess Guiccardi, nic w tej mierze nie zrobiło, zasłaniając, się brakiem funduszów. Nadaremnie jeszcze, r. 1822, podawał prowincyał Świętochowski bardzo szczegółowy program przyszłego konwiktu we Lwowie a). Rzecz przeciągała się w nieskończoność, dopiero gdy przybył arcy-książę na gubernatora Galicyi, kazał wglądnąć w akademicki fundusz, i doszukał się, czego pragnął. Wiadomo, że Głowiński, sufra-gan lwowski, prezentował Benedyktowi XIII i Augustowi III do potwierdzenia akt fundacyi szlacheckiego konwiktu we Lwowie roku 1748. I Papież i król polski zatwierdzili fundacyę, ale do jej wykonania było jeszcze bardzo daleko. Dopiero 1756 r. stanął między biskupem a prowincjałem Pijarów, Stanisławem Konarskim, kontrakt, ratyfikowany ostatecznie r. 1763, mocą którego biskup ofiarował dobra Winniki i Podbrzezie Pijarom, a ci zobowiązali się utrzymywać 12 osób z zakonu swego i tyleż konwiktorów. Roku 1762 rozpoczęto budowę kolegium i konwiktu na wielkie rozmiary. W chwili zaboru Galicyi, gmach ten nie był jeszcze skończony. Marya Teresa wyznaczyła znaczną sumę do ukończenia budowy, a nadto roczną sumę 24.000 złp. na utrzymanie Pijarów, pod warunkiem, że zakład ich nosić będzie nazwę: Collegium Theresianum, i ulegać będzie nadwornej komisyi nauk. Warunek przyjęto.

tła. Chęć moja w tej mierze pochodziła właściwie z powinnej ku Bogu wdzięczności, za nieograniczone jego miłosierdzie, którego w wielu życia mego przygodach doznałem“. Archiw, Jez. poi.

*) Zawsze w tej myśli, że choć jedną czwartą część kolegium potrafi oddać Ojcom, postarał się arcyksiążę w Wiedniu o dobudowanie do dawnego jezuickiego kolegium, obszernego gmachu od strony wałów, w którymby rządowe biura umieszczone być mogły. Ale i te wysilenia były bezskuteczne. Na kilkakrotne zapytania z Wiednia, odpowiadano we Lwowie stałą formułką, że nie ma miejsca na przeniesienie biur.

⁹) Ąręhiw. Jez, poi, Mg. jn fol, str, H,

4!J0

Tymczasem, 14 września 1776, umarł Głowiński. Dochody roczne z dóbr funduszowych wynosiły 4.039 złr., okazały sie więc dla utrzymania konwiktu niedostateczne; postanowiono przez cztery lata nie dawać stypendyów, Mary a Teresa z swej strony ofiarowała stypen-dyum po 300 złr. na 8 uczniów, i w październiku tegoż jeszcze 1776 r. otworzyć kazała Pijarom konwikt. Z końcem onego 4 roku, w którym rozdane być miały Głowińskiego sumy na stypendya, umarła Marya Teresa (1780). syn jej i następca Józef zatwierdził wprawdzie fundacyę Głowińskiego, ale cofnął stypendya wyznaczone przez swą matkę, liczba więc konWiktorów nie powiększyła się znacznie, roku 1784 było ich tylko jedenastu. Wtem wyszedł dekret cesarski, znoszący wszystkie konwikty, a nakazujący przelać ich fundusz na rzecz funduszu akademickiego. Ten los spotkał . fundacyę Głowińskiego, Winni ki i Podbrzezie przeszły do funduszu, a roczny z nich dochód 4.030 złr. rozdzielono na stypendya po 300, 200 i 150 złr. dla ubogich uczniów szkół rządowych. Pijarom powiedziano, aby gmach swój oddali braciom miłosiernym na szpital, gdyż Głowiński nie dla nich, ale dla konwiktu uczynił fundacyę. Na tenże fundusz akademicki przelane zostały cztery inne funda-cye, to jest, cztery stypendya Zawadzkiego, łowczego koronnego kijowskiego, ofiarowane r. 1743 jezuickiemu konwiktowi we Lwowie, a po kasacie Jezuitów przekazane konwiktowi Pijarów; dwanaście stypendyów Rafała Russyana dla szkół dominikańskich w Pod kamieniu 1730 r. ; dziewięć stypendyów Marka Malezyńskiego dla szkół pijarskich w Wareżu 1698 roku; sześć stypendyów Mikołaja Potockiego dla szkół księży Missyonarzy w Horodence 1771 r. l). Nadto obrócono na stypendya tak zwane zakordonowe fundacyę dla szlacheckiej młodzi, uczącej się na akademii krakowskiej, przynoszące rocznego procentu 2.344 złr. Sześć tych różnorodnych fun-dacyj, wynoszących sumę 497.586 złr., postanowił arcyksiążę przywrócić ich pierwotnemu przeznaczeniu i użyć na fundusz zakładowy szlacheckiego konwiktu we Lwowie -).

Pierwotną myślą arcyksięcia i rządu było, otworzyć konwikt dla 100 szlachty, oraz z trzeciem publicznem gymnazyum, z kursem

J) Abschrift des Berichtes der k. k. gdlizischen Ku m m erprocuratur an das Làndesgubernium v. 20 Juni 1842, Z. 14.988, bezüglich des 1 Absatzes desselben. Archiv?. Jez. pol.

²) Ausweis über das damalige Stammvermögen und das jährliche Er-■trägniss des Jesuitenconvicts-Stiftnngsfondes. Ms. in fol. Archiw. Jez. pol.

filozofii i prawa we Lwowie. W tym celu zakupiono klasztor Try-nitarzy u św. Mikołaja wraz z budynkiem i obszernym ogrodem za 24.000 złr. i postanowiono, zostawiwszy część dawnego klasztoru na mieszkanie dla administratora parafii św. Mikołaja, wyprowadzić z fundamentu ogromny gmach w kwadrat, odpowiadający temu podwójnemu celowi. Rozpoczęła się więc żmudna korespondencja o plany, kosztorysy, materyały, wewnętrzne urządzenia konwiktu, wyznaczenie personalu i t. d. Sprawdził się i tą rażą wiersz Horacego : Partununt montes nascetur ridiculus mus, rodzi góra, śmieszna mysz na świat przychodzi.

Arcyksiążę żądał, aby Jezuici objęli zarząd parafii św. Mikołaja. „Nie widzę, pisał prowincyałowi Pierlingowi, jak tylko tę alternatywę, żeby albo zakon objął zarząd parafii, albo żebyście kościół mieli wspólny, a część klasztoru odstąpili na mieszkanie proboszczowi i wikaryuszom. Znam i szanuję bardzo mądre i dobroczynne ustawy waszego zakonu, w tym jednak wypadku zważywszy wszystkie okoliczności, mniemam być rzeczą bardzo pożądaną, aby zakon objął zarząd tej parafii“ ¹). Niepodobna było odmówić, zwłaszcza że przez lat prawie siedm, zakon zarządzał w Galicyi 33 parafiami. Jenerał zakonu Roothaan przysłał potrzebną dyspensę, a gdy w 1835 umarł dotychczasowy proboszcz św. Mikołaja, to arcybiskup Pistek osobnym pismem zawezwał prowincyała Pierlinga do objęcia zarządu nad tą parafią. W kwiet. 1837, zjechali 00. Adam Kossakowski, jako superyor i administrator parafii, Mikołaj Bawo-rowski i Piotr Szychowski, jako wikaryuszowie. Arcyksiążę był wielce tein uradowany i trzykrotnie dziękował prowincyałowi za przychylenie się do jego życzeń, ale co do głównego zamiaru otwarcia konwiktu i szkół, to napotkał na nieprzełamany opór ze strony nadwornej komisyi nauk. Rzecz łatwa do pojęcia. Nadworna komisya nauk, dotknięta do żywego, że dekret Ferdynanda z 1836 r. wyjął szkoły jezuickie z pod jej zwierzchności, nie mogła godzić się w żaden sposób na otwarcie w głównem mieście Galicyi konwiktu na 100 uczniów i szkół o filozoficznym i prawniczym wydziale, które miały być prawie zupełnie niezawisłe od niej. Pierwotny więc plan zakładu, obmyślany na wielką skalę, zapowiadający drugie Tere-sianum albo królewski konwikt warszawski, sprowadzony został do prostej gospody studenckiej. Mimo wielokrotnych donoszeń arcy-księcia, że w sprawie lwowskiego konwiktu pomyślne od cesarza

0 Listy arcyksięcia w archiw. Jez. pól.

odebrał upewnienia, areopag wiedeński dokazał swego. Gubernialny reskrypt arcyksięcia z dnia 21 czerwca 1839 r. zawiadamia prowineyała, że zamiast konwiktu na 100 uczniów i szkół publicznych, należy tylko otworzyć konwikt na 50 uczniów, a ci nauki pobierać będą w rządowych szkołach lwowskich i wzywał, aby prowincyał nakreślił odpowiedni plan domu i skład osób. Słusznie odpowiedział prowincyał, że wie wprawdzie o zakładzie naukowym, ale nic nie wie o gospodzie studenckiej (Kusthaus). Dano mu do zrozumienia, że te rzeczy przerobić się dadzą i będzie można uzyskać pozwolenie na prywatne studium. Zakonny braciszek Fidelis Stadler, biegły architekt, przyjęty do zakonu jeszcze przez O. Brzozowskiego w Petersburgu , podał plan i kosztorys południowego skrzydła budowy, które najpierw miało być wykończone, nadesłał też prowincyał do nadwornej komisyi nauk (w grudniu 1839) program konwiktu, obejmujący 59 paragrafów, pismem z d. 3 grudnia 1839 r. polecił prędkie wybudowanie konwiktu według Stadlerowego planu i koszta budowy obliczono na 64.377 złr., jako zaś stypendya dla 61 konwiktorów, po 300 złr. na osobę, wyznaczono sumę 18.583 złr. ¹).

Nareszcie cesarz Ferdynand odręcznym

Rząd krajowy ogłosił w Gazecie Lwowskiej otwarcie konwiktu z dniem 1 paźdz. t. r., ale na naleganie prowineyała, odroczono je aż do 1842 r. Mimo to na życzenie arcyksięcia, hr. Miera i kilku panów galicyjskich, przyjęto już 1841 r. kilku uczniów¹). Odtąd rezydeneya św. Mikołaja, zamienioną została w kolegium.

Podobne instytucye jak konwikt lwowski, potrzebują, aby się rozwinęły a stały pożytecznemi : ludzi, swobody i czasu. Arcyksiążę błagał prowineyała, aby na czele konwiktu postawił tęgiego męża, einen tüchtigen Rector, przywołano z Fryburga z Szwajcaryi O. Jana Galicza, który przewodniczył tamecznemu konwiktowi, liczą-

r) Gutachtender treugehorsamsten Studien-Kommission an seine Majestät. Wien, den 26 Oetober 1839. Archiw. Jez pol.

²) Uroczyste otwarcie konwiktu nastąpiło dopiero 2 paźdz. 1842, w obecności arcyksięcia Ferdynanda, trzech arcybiskupów lwowskich i biskupa przemyskiego, licznej wojskowej i magnackiej świty. Prowincyał, Rafał Markijanowiez, zagaił uroczystość łacińską mową* rozwodząc się nad znaczeniem i doniosłością tej nowej instytucyi, i dziękując arcyksięciu za jej założenie. Powiedziano jeszcze trzy mowy, odpowiędnę okoliczności: między innymi młody magister Adolf Kamieński w polskiej mowie wykazał wyższość publicznego wychowania nad domowe. Krótkie przemówienie dziesięcioletniego konwiktora rozrzewniło samego arcyksięcia, i położyło koniec tej uroczystości.

cemu 500 uczniów przez lat 14 i wzniósł go do europejskiej sławy Wybitniejszej osobistości trudno było bodaj czy nie w całym zakonie odszukać. Prowincyał Rafał Markijanowicz, wyjednał był jeszcze we wrześniu 1841 r., aby konwiktoroin udzielano nauk w konwikcie a tylko półroczne egzamina aby składali przed profesorami rządowymi, na profesorów więc konwiktowych przeznaczył takich ludzi jak Francuz Nizard, jak głośny dzisiaj w Collegium romanum profesor teologii, Francelin ; jak przez lat 14 regens i rektor tarnopolskiego konwiktu, 0. Kamieński; jak późniejszy prowincyał, 0. Szczepkowski. Sam 0. Markijanowicz, złożywszy 1844 r. pro-wincyalstwo, objął w konwikcie, acz na czas krótki, katedrę matematyki. Ze strony więc zakonu nie opuszczono nic, coby do rozwoju i pomyślności tego zakładu przyczynić się mogło. Ale cała ta insty-tucya była skrzywiona w samym początku. Arcyksiążę Ferdynand w samym Lwowie miał pod bokiem swoim niechętnego Polakom i Jezuitom wice-gubernatora, barona Kriega, który biurokratyczną usłużnością, wzniósł się wysoko i paraliżował usiłowania jego. Stał niemal w otwartej wojnie z nadworną komisyą nauk, ta krępowała swobodę nauczania, jakiej potrzeby wał zakon, który miał za sobą dwu wiekową tradycyę wychowania. Dla tejże niechęci ze strony komisyi, rozpoczęto nibyto dla braku funduszów konwikt od 19 uczniów, 1848 r. było ich 45, z tych 30 na rządowem stypendyum. w chwili, kiedy po przełamaniu pierwszych lodów instytucya ta rozwijaćby się mogła, wybuchły zamieszki polityczne 1846 r. Arcyksiążę, powiemy niżej dlaczego, ustąpił z Galicyi, a Jezuici pozostali na łasce i niełasce nieprzychylnej sobie komisyi, czyli raczej ministra oświecenia, Pillersdorfa, a w dodatku podawani byli przez partyę demokratyczną w wzgardę i niełaskę u obywateli. Szlachta polska, nieodznaczająca się cywilną odwagą, oglądała się trwożliwie na te krzykliwą frakcyą, która nadawała wtenczas ton opinii publicznej i nie spieszyła się z oddawaniem do konwiktu swych dzieci. Liczba konwiktorów nie doszła nigdy do 60, z wykończeniem budowy zwlekano umyślnie, płynąc tedy przeciw tylu prądom naraz, niepodobna było w przeciągu lat sześciu podnieść ten zakład do znaczenia i rozwinąć go należycie. Mimo to z konwiktu lwowskiego wyszło kilku mężów, którzy w zawodzie publicznem dzisiaj zajmują wybitne stanowisko.

Zaznaczyć nam teraz wypada ważniejsze apostolskie prace zakonu w Galicyi. Cholera, która w r. 1831 w samej Galicyi do 494 lOÖ.ÖOO pochłonęła ofiar, przyczyniła pracy Jezuitom ¹ ). W Tamo polu grasowała wr maju, rozpuszczono młodzież w czerwcu, w sierpniu srożyła się najgwałtowniej. Zamknięto kościół, nabożeństwo odbywało się na otwartem polu, urządzono choleryczny szpital, księża dniem i nocą administrowali śwT. Sakramenta konającym w szpitalu, domach i wsiach sąsiednich. Z końcem września ustała dżuma, zabiwszy 1.300 osób. Podobnie się rzecz miała w innych kolegiach i domach, a mimo to, że się wszyscy równie narażali, zmarło tylko dwu Ojców, Norbert Korsak i Kisiele wieź. We Lwowie objęli Ojcowie kapelanią w domu karnym, gdzie do 1.200 zostaje więźniów. Przez lat 32 pełnił ten uciążliwy urząd 0. Nikolka, umiał sobie zjednać szacunek urzędników a miłość więźniów, których twardo trzymał, tylko polityczni więźniowie sarkali niekiedy, że O. Jezuita namawiał ich zbyt natarczywie do śś. Sakramentów i do wysłuchania mszy św. Ojcowie sądeckiego kolegium dawali rok-rocznie ośmiodniowe ćwiczenia PP. Klaryskom w Starym Sączu i PP. Benedyktynkom w Staniątkach. Mówiliśmy już o trzydniowych pracach jubileuszowych roku 1826. Podobne missye dawali Ojcowie z okazyi jubileuszu 1833 r., nadanego przez Grzegorza XVI i 1846, nadanego od Piusa IX nietylko w miejscach, gdzie istniały kolegia i domy zakonu, ale w sąsiednich porafiach, nawet w parafiach ruskich księży. W Sączu było to żniwo pracowite a nader obfite, 'klerycy teologowie przygotowywali lud i dzieci katecbiza-cyami, czynili to samo nowicyuszowie starowiejscy.

Właściwa jednak praca misyjna, rozpoczęła się dopiero od 1834 r,. w którym rząd na instancye hr. Borzęckiej, pozwolił po pierwszy raz na odprawienie jezuickiej ośmiodniowej missyi w jej dobrach na granicy Szląska. Za przykładem tej pani poszła ksieni Du val; odprawiła się więc w tym jeszcze roku miśsya w Staniątkach, w Nagoszynie, dobrach Grocholskiego, w Chełmie pod Sączem itd. Pracowało na tych misyach ośmiu Jezuitów, okoliczne duchowieństwo domagało pracy w konfesyonale, który od świtu do późnej nocy stał w oblężeniu. Do 100.000 ludu wzięło udział w tych missyach, rozdano przeszło 80.000 komunikantów. Białoruski Jezuita, O. Karol Snarski, zmarły dopiero roku 1867 w Szremie,

x) Cholera morbus powstała 1817 w Hindostanie, w bagnistej okolicy, przy ujściu Gangesu. W przeciągu lat 6 przeszła’500 mil w szersz, 1.200 mil wzdłuż Azyi przez Chiny, Siam, Bengal i t. d. Roku 1828 pułki moskiewskie, wracające z Georgii, przyniosły ją do Europy.

Ryła ta raissya lwowska ostatniem dziełem i ostatnią pociechą arcybiskupa Pisteka, który lubo cudzoziemiec i prostaczek, więcej w arcbidyecezyi lwowskiej zostawił po sobie pamiątek, jak wszyscy po Wacławie Sierakowskim arcybiskupi. Umarł d. 2 lutego 1846 r. Jezuici stracili wr nim prawdziwego ojca i przyjaciela.

odznaczył się szczególnym talentem przemawiania do ludu. Kiedy w Nago szynie odprawiał „rachuneczek sumienia“, jak on nazywał o rozmaitych rodzajach kradzieży sług i czeladzi, powtarzając słowa Augustyna: „nie będzie odpuszczony grzech, dopokąd rzecz wzięta nie zostanie zwróconą“, podniósł się powszechny głos gospodarzy: „przebaczamy, darujemy wszystkie krzywdy, tylko niech dusze czeladzi naszej będą zbawione“. Rzeczywiście pijaństwo i połączona z niem kradzież, to były główne występki mazurskiego ludu, na które wybornym lekarstwem okazały się missye. Zaprowadzać poczęto, acz nieco zbyt gorliwie, bractwo wstrzemięźliwości od wódki, proboszczowie poszli za tym przykładem ; miejscami zupełnie, miejscami na lat kilka tylko udało się usunąć ten zabijający nałóg polskiego chłopa. We Lwowie pamiętają jeszcze dzisiaj czternastodniową w katedralnym kościele wielką missyę i jej konkluzyjną procesyę, której początek sięgał już cmentarza łyczakowskiego, gdy koniec jeszcze zostawał w katedrze. Przewodniczyli missyi 00. Snar-ski i Franciszek Kijnowski, nauki miewali i inni także księża zakonni i świeccy, często w kościele, ale częściej w głównej bramie kościoła, bo i cały plac katedralny napełniony był tłumem pobożnych.

Miała swą polityczną zasługę ta duchowna praca Jezuitów, rozciągając się bowiem i na Rusinów, i podtrzymując unią, unie-możebniała tern samem propagandę Moskwy, która już w r. 1843 nurtowała skrzętnie nietylko w Galicyi, ale i wśród węgierskich i iliryjskich Słowaków. W wschodniej Galicyi jak Tarnopolu, Pie-niakach, Liszkowcach, a po częściej i we Lwowie, Rusini cisnęli się tłumnie do konfesyonałów jezuickich, bo tam zawsze spowiednika znaleźli, a za spowiedź nie potrzebowali płacić. Z księ-żami unickimi utrzymowali Ojcowie najlepsze stosunki, miewali w cerkwiach kazania, zapraszali ich nawzajem na uroczystości do swoich kościołów i prawie większa połowa tarnopolskich uczniów, składała się z synów księży ruskich, których równą otaczano troskliwością jak uczniów polskięj narodowości. Jezuici byli tak dla Rusinów wyrozumiali, że nawet patrzyli przez palce, gdy kilka polskich uczniów dla otrzymania ruskiego stypendyum, przeszło

496 na obrządek ruski, co wtenczas jeszcze nie było wzbronione od Stolicy św. Mimo to 1842 r. zanieśli Rusini, a podobno sam icb metropolita Lewicki, skargę do Rzymu, że Jezuici namawiają Rusinów do zmiany obrządku. Znaleźli w kardynale Ostini wielkiego patrona. Kardynał ten. przychylny rzesztą zakonowi, pisał do Ojca Becksa w Wiedniu, polecając poufnie galicyjskim Ojcom, aby poprawili się z swego latynizmu tj. chęci nawracania Rusinów na łaciński obrządek. 0. Becks, który wtenczas był niejako prokuratorem zakonu w Wiedniu, zażądał informacyi od trzech rektorów: Browna, Ciechanowieckiego, Perkowskiego i od ks. Rinna, a wreszcie i od arcyksięcia Ferdynanda i takowe przesłał kardynałowi, dodając, że skarga Rusinów jast kalumnią, i domagając się, aby wytoczono Jezuitom śledztwo i wykazano: gdzie, kto, kogo namawiał do porzucenia ruskiego obrządku. Wywiązała się z tąd dwuletnia korespon-dencya z Rzymem, Wiedniem i galicyjskimi Jezuitami. Mam pod ręką 15 listów O. Becksa, napisanych w tej sprawie. Pokazuje się, że już przed 1848 r. sprawa unii w Galicyi nie wyglądała tak różowo, jak ją zwykle przedstawiano ¹).

Najważniejsze wszelako nietylko pod względem religijnym ale i politycznym były missye Karola 0. Antoniewicza w tarnowskiej dyecezyi, w kilka tygodni po rzezi 1846 r. Arcyksiążę Este, najnie-winniejszy w tej sprawie, jak to wnet opowiemy, przerażony okropnością wypadków, nie widział innego środka uśmierzenia wzburzonych żywiołów, jak w religii. Zawezwał tedy prowincjała Pierlinga, aby do miejscowości, w których najwięcej szalała zbrodnia, wysłał misyonarzy zakonu. Wybór padł na świeżo wyświęconego 0. Antoniewicza i 0. Skrockiego.

Ks. Antoniewicz, żołnierz, mąż i ojciec pięciorga dzieci, po śmierci żony i dzieci wstąpił do zakonu, wnosząc z sobą rozległą

*) W liście do kardynała Ostini, pod d. 18 listop. 1842 r., pisał O. Becks: Multi ex Graecis unitis in Galicia tenui filo cum Ecclesia cohaerent: Wielu unitów galicyjskich, tylko cienką nitką złączonych jest z rzymskim Kościołem, a pokusy i niebezpieczeństwa, w skutek ustawicznych podszeptów Rossyi, rosną z dniem każdym, i dlatego bardzo ostrożnie z nimi należy postępować. Z publicznych dokumentów wiadomo, a o tern i zapominać nigdy nie należy, że Moskwa schyzmatycka, z właściwą sobie chytrością i przewrotnością, szafując nawet hojnie złotem i srebrem, oddawna pracowała, a teraz bardziej jeszcze pracuje nad przeprowadzeniem do schyzmy wszystkich, gdziekolwiek oni istnieją, unitów. Do tego zmierza przez swoich emisaryuszów, nietylko w Galicyi, lecz także w Węgrzech, Iliryi i t. d.“ Tak więc 32 laty pierwej przestrzegali Jezuici o tern, V» czerń Stolica św. osohnem brevem unickich biskupów upominała.

erudycyą, gorące, kochające polskie serce. Zna go cała Polska z jego pism, kazań i nauk, z których wieje prawdziwie ewangieliczna prostota, obok wzniosłości myśli i potęgi słowa. Kończył kursa teologiczne w Sączu, gdy wręczono mu rozkaz prowincyała. „Wyznam, pisze w swych wspomnieniach, że mi bardzo smutno i ciężko było na sercu. Czułem wielkość i ważność mego posłannictwa i tak słabe, niedołężne siły moje. Niemałe to zadanie, lud rozhukany i rozpa-sany na wszelkie zbrodnie, powrócić do Boga, poruszyć do żalu i skruchy, do poznania niegodziwości przywieść, którą on za chlubę poczytywał, nakłonić do powrócenia podług sił i możności szkód uczynionych, różne powzięte nadzieje urojonej wolności i niepodległości zniszczyć i onych czczość i bezzasadność do pojęcia ludu dowieść, a to wszystko w tym czasie, gdy jeszcze namiętności w sercach wrżały, gdy jeszcze krew przelana się kurzyła, gdy wszelka powaga Boska i ludzka zniszczona, przestała wywierać wpływ swój na umysły. Potrzeba było stanąć na tej ziemi krwią zbroczonej, patrzyć na te łzy, żyć między rozpaczą a zbrodnią, a z kazalnic znieważonych kościołów gromić zbrodnię, pocieszać smutek, uspakajać rozpacz, okazać w całej wielkości i potędze sądy sprawiedliwości i miłosierdza Bożego“ *). Całą jego pociechą było, że wolą starszych, a więc wolą Bożą na tę twardą misyę wyprawiony. Od marca do października odbyli ci dwaj Ojcowie 15 ośmiodniowych misyj "), żądano ich jeszcze do wielu miejscowości, sam lud o to prosił, ale rząd po wyjeździe arcyksięcia zwinął chorągiewkę, wzbronił dalszych missyj, a biskupa tarnowskiego, Woj taro wieża, który śmiał zganić rabujące chłopstwo, zmusił do złożenia biskupstwa. Po onym szale ostatkowym, bo nie inaczej nazwać można tę srogość uległego zresztą i spokojnego i cierpliwego ludu, z której sobie sprawy sam zdać nie umiał ³), nastąpił spokój zbrodni, najstraszliwsza kara, bo ciążąca kamieniem na sumieniu zbrodniarza,

’) Wspomnienia misyjne z r. 1846. Poznań, 1849, str 4.

*) W Brzanach, Bobowie, Bruszniku, Ciężkowicach, Lipnicy, Gromniku, Wilczyskach. Podolu, Rożnowie, Korzennie, Tropiu, Staniątkaeh, Brzeźnicy, Na-goszynie, Wiewiórce.

³) „Oj księże, — mówił mi niejeden stary chłop, a łzy mu po siwych spływały wąsach — tyle lat człowiek przeżył, a nikomu krzywdy nie uczynił żadnej, a teraz przed śmiercią takiemi zbrodniami trzeba mi było obciążyć sumienie. Oj, mówili drudzy, bo my tu nieraz na przednówku z głodu umierali, a. niech nam pokażą, kiedyśmy pańskie stodoły rabowali?...“ Na zapytanie skruszonego już zbrodniarza: czemuś się tak okrutnie obchodził z panem twoim? czę= gtp odbierałem odpowiedź: ,..Ta sam nie wiem, eo sie zę mpą stało, ale, żeby

C|

który świadom swej zbrodni, nosi się z nią, wlecze ją za sobą jak galarnik kulę u nogi. Zapanowało przytem dziwne zamieszanie pojęć, sami nie wiedząc, czy to, co uczynili było dobrem, czy złem, czy na karę lub na nagrodę zasłużyli i nie majac nikogo, kogoby się poradzić i komuby zaufać mogli. Wstręt od modlitwy, od Kościoła, nieufność do księdza, była smutnym objawem tej prostraeyi i rozpaczy. To też, gdy się misyonarze zjawili najprzód w Brzanach, a mnogo ludu zebranego na nich czekało, „zaledwie który na powitanie : Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus, półgębkiem odpowiedział, zaledwie który uchylił czapki, ponuro i podejrzliwie, jakby wszystkie chcieli przeniknąć myśli patrzali na nas“. Niezrażony niczem Antoniewicz, począł z wrodzoną sobie serdecznością rozmawiać z ludem o roli, o zasiewach, o żonach i dzieciach, pod wpływem tej rozmowy szczerej, prostej, serce ludu topniało jak wosk, następnie odśpiewano z ludem litanię do Matki Boskiej, a śpiew dokonał reszty. Już na wstępującego na ambonę misyonarza lud ten nie poglądał wrogo i z nieufnością. Tak było na wielu miejscach, acz nie wszędzie. W Lipnicy niemieckiej np., gdzie chłopstwo zamordowało pięć ofiar i jeszcze nie zatarte były ślady krwi na kaplicy św. Jana Nepomucena, obok której dokonano mordu na jednej z ofiar, lud po pierwszej nauce począł głośno szemrać, mówiąc: „żeśmy od panów przekupieni“ i odgrażał się mordem. — Ks. Antoniewicz wyszedłszy na ambonę, widząc lud tłumno i groźno zgromadzony, począł wprost od słów: „Wy mówicie żeśmy od panów przekupieni tu przysłani jesteśmy, tak jest, przekupieni, przysłani jesteśmy, ale nie od szlachty, nie od cesarza, ho my na tern miejscu, ani cesarza, ani pana, ani chłopa nie znamy i nie lękamy się, ale tego jednego, który nas tu do nas przysłał i przed Nim tylko rachunek będziem zdawać ze słowa każdego, co do was mówimy. Jeżeli wam nie dosyć zbrodni, jeżeli jeszcze zmaczać pragniecie ręce we krwi niewinnej, chodźcie (tu odsłonił pierś swoją) nie przelęknę się ani cepów, ani noży waszych, bo mi nie idzie o życie moje, ale o zbawienie wasze i umierając jeszcze wołać będę, bracia nawróćcie się do Boga waszego!“ Lud stał jak wryty i odtąd w pokorze i uszanowaniu tłumnie się zbierał, a starsi gromady przepraszali Ojca za nieostrożne słowa. W Gromniku, którego mieszkańcy w sąsiedniej wsi kilka zamordowali ofiar a między mi byli kazali ojca własnego zabić, byłbym uczynił¹¹. ( Wspomnienia misyjne ks. Antoniewicza).

liiemi i męża właścicielki, użył O. Antoniewicz innego fortelu. -Chłopstwo gromnickie było tak zuchwałe, że chełpiło się z swej zbrodni, biednąj wdowie z pięciorgiem dzieci urągało nawet w kościele, do kolatorskiej ławki powpychały się wiejskie baby, ksiądz Antoniewicz patrząc na te sieroty w grubej żałobie, co tak boleśnie odbijała od białych sukman ludu, uniesiony uczuciem boleści ze łzami w oczach, przedstawił ludowi okropną zbrodnię tak żywo i dobitnie, że zrozumiał ją po raz pierwszy dopiero, a gdy wskazał na wdowę i sieroty, wszczął się głośny lament w kościele. To też missya gromnicka była jedną z największych. Ze wszystkich stron aż od Tarnowa i Zakluczyna ciągnęły tłumy ludu.

Trudno zapuszczać się w szczegóły, trzeba dosłownie przytoczyć ona złotą książeczkę Wspomnień misyjnych, którą spisał 0. Antoniewicz, na prośby 0. Perkowskiego. Wszędzie lud, z początku niedowierzający, wnet przylgnął całein sercem do misyona-rzy; cała okolica, na kilka mil w promieniu, spieszyła na miejsce missyi, aby brać udział w naukach, wszędzie konfesyonały stały w oblężeniu i komunię św. udzielano od 6 rano do 10 wieczór, wszędzie mimo pomocy świeckiego kleru i 00. Bernardynów, niepodobna było wysłuchać wszystkich. Całemi procesyami ciągnął lud o 4 i 6 mil do sądeckiego kościoła, gdzie codziennie do 3 z południa, siedmiu księży zasiadało w konfesyonale, a były to spowiedzie z całego życia, niejedna się przewlokła godzinę całą, bo, chociaż stosunkowo niewielu mordowało, to prawie całe wsie i miasteczka brały udział w rabunku, ztąd wynikał .obowiązek restytucji, trudny i kłopotliwy, bo największa część zrabowanych rzeczy znajdowała się w rękach żydowskich, a lud po dawnemu był goły i biedny. Wszędzie następowało zbliżenie się ludu do szlachty, darowanie krzywdy ze strony biednych wdów i sierót, do których co najzuchwalsi hersztowie mordu przypadali do nóg, prosząc na miły Bóg o przebaczenie. Obecność wielu szlachty i surdutowych na missyach, których przedtem rzadko widywał lud w kościele, ich przykładna pobożność i uczestnictwo w śś. sakramentach, zbawiennie wpłynęło na usposobienie ludu, który głośno powtarzał: „Oj czemużto czemu, dobrodzieje (misyonarze) nie przybyli do nas kilku miesiącami pierwej, nie byłoby się stało to nieszczęście“. Do 50.000 ludu brało udział w tych missyach. Ostatnia i najliczniejsza missya odbyła się w Wywiórce pod Tarnowem, w karczmie tej wsi zamordowano 24 pokrępowanych ofiar. Nie było tam kościoła, ogromną więc nowo postawioną owczarnię zamieniono na kościół. Przeszło 12.000 ludu uczestniczyło w konklusyjiiej procesyi, wpośród białych sukman, czerniły się gęste żałoby. „Włościanie nieśli ogromny krzyż, porządek panował w tym tłumie widocznie wzruszonego żalem, wstydem, boleścią przejętego ludu, osobliwie na widok tej karczmy, od której oczy odwracali. Jako świadek okropnych zbrodni, szyderczo patrzała na nich, jakoby piekielne poczwary wyzierały z jej otworów. Osadzono krzyż misyjny w ziemi. 0. Antoniewicz wstąpił na ambonę, między karczom a krzyżem wzniesioną. Wzruszony w głębi duszy, przemówił do ludu, wskazując karczmę, przypomniał mu zbrodnie jego; wskazując na krzyż, opowiadał miłosierdzie Boga dla tych, którzy przez płacz, pokutę i poprawę, tego miłosierdzia godnymi sie staną. Jakby iskra elektryczna przeszła wszystkie serca, cisza, która w całern zgromadzeniu panowała, zmieniła się w jęki, stłumione łzy i westchnienia. „Dobyłem ostatnich sił, korzystając z tego usposobienia umysłów, i wymówiwszy „Amen“y jakby odgłos dalekiego grzmotu, westchnienia pomału gubiły się. Gdym zeszedł z ambony, lud błogosławił, dziękował, do nóg się rzucając, iż zaledwie dosieść dozwolił bryczki“ l).

Niestety, nie było komu pielęgnować tego ziarna pokuty i po-kajenia się, rzuconego na missyach w serce nieszczęśliwego ludu. Jezuitom nie pozwolono dłużej nad nim pracować, miejscowe duchowieństwo nieliczne, zwłaszcza, że niejeden z proboszczów, obwiniony o jakieś spiski, osadzony był w więzieniu, nie było w stanie zająć się nim tak, jak tego okoliczności wymagały. Miłosierdzie Boże przebaczyło pokutującym, ale sprawiedliwość Boża domagała się kary, tembardziej, że rząd nikogo nawet z naczelników band rabujących nie pociągnął do odpowiedzialności, przeciwnie, jak onego herszta Szelę, nagrodził pieniądzmi i mieniem. Żniwa 1846 r. mimo zapowiedzi pięknego plonu, okazały się bardzo płonne, na przednówku więc 1847 r. zapanował głód straszny, w ślad za nim sro-żył się tyfus głodowy, śmiertelność zmiatała ludzi, którzy odznaczali się najbardziej mordami i rabunkiem. Lat 10 nie upłynęło, a w całej tarnowskiej okolicy nie pozostał już ani jeden z nich przy życiu; „skapali“, jak się wyrażano na Mazurach, wraz z swem mieniem, dobytkiem i rodzinami.

Równocześnie, na prośbę arcyksięcia, wyprawiono 00. Lipińskiego (który był potem lat 20 misyonarzem w St. Piedro w Brazylii), Tocka ; Szczepana Załęskiego i Perkowskiego na missyę do

D Wspomnienia misyjne, str. 89.

karpackich górali, którzy, jak wiadomo, wraz ze szlachtą gotowali lutową rewolucyę przeciw rządowi. Odbyły się missye w Holio-łowie, Szaflarach, Zakopanem, Poroninie, Białce i kilku jeszcze miejscowościach. Missyonarze niewiele prawili onym góralom o polityce, ale za to nastawali na zakorzeniający się wśród nieb nałóg pijaństwa. Dzięki ich gorliwości, całe okolice przystąpiły do stowarzyszenia wstrzemięźliwości, i podziśdzień trwają w niem jak najprzykładniej. To też lud tych okolic jest dzisiaj jeszcze przykładem pracowitości, trzeźwości i prawości, a do księży dziwne ma przywiązanie. Gdy r. 1861 dwu Jezuitów przybyło zwiedzić Morskie Oko. to lud, obaczywszy jezuicką suknię, zatrzymywał Ojców po drogach i popasach, wspominając missyę 46 roku i błogosławiąc jej skutkom.

Dzisiaj już jest niemal pewnikiem historycznym, że ani cesarz, ani gubernator Galicyi, arcyksiążę Ferdynand Este, nie wiedzieli o przygotowaniach do rzezi, tern mniej żadnych nie wydali w tej mierze rozkazów. Arcyksiążę, mąż prawy i szlachetny, okazywał się zawsze przychylnym dla Polaków, forytował ich na wyższe urzędy, dawał łatwy przystęp do siebie, co więcej, wbrew relacyom lwowskiego dyrektora policyi Sachera, o knowaniach szlachty, upewniał we Wiedniu, że wszystko w należytym porządku i ładzie, że spiski istnieją tylko w wyobraźni zbyt gorliwych urzędników. Bezpieczność jego posunęła się tak daleko, że nie chciał jak tylko garstkę wojska utrzymywać w Galicyi, a i tej garstce nie rozdano nabojów. Szlachta utwierdzała w tern usposobieniu arcyksięcia, bywała u niego, nadskakiwała mu. ale miała ten nierozum, że o zrobić się mającem powstaniu mówiła głośno, publicznie nawet w salach hotelowych.

Arcyksiążę, dowiedziawszy się o wzburzeniu chłopstwa i licznych aresztowaniach szlachty i księży, pospieszył w towarzystwie radcy Lażańskyego, do zachodnich cyrkułów. W Bochni kazał wypuścić natychmiast dwu Jezuitów: Kaweckiego i Walużyńca, których chłopstwo wraz z dwoma świeckimi księżami porwało ze Staniątek, wymłóciło cepami pod jedną z karczem na drodze do Bochni — a pan starosta zamknął do celi nieopalonej, bez żadnego zgoła sprzętu, postawiwszy za całe pożywienie konew zimnej wody. Między uwięzionymi było wielu, należących rzeczywiście do spisku szlachty 1846 r., był i głośny wójt z Hohołowa, tym prawił arcy-ksiąźę morały. W Tarnowie padły mu do nóg pozostałe po zamordowanych wdowy i sieroty i żony uwięzionych, prosząc o ratunek

O wolność dla swych mężów. Ten widok wstrząsnął głęboko arey-księcia, postanowił złożyć gubernialne rządy, co też, powróciwszy do Lwowa w czerwcu 1846 roku uczynił ¹). Nasłany z Wiednia, jako komisarz pacyfikacyjny a następnie gubernator hr. Stadion, wypuścić kazał, bez sądu i śledztwa, mnóstwo szlachty z więzień, nad winniejszymi odbył się sąd doraźny, któremu prezydował Kraus. Dotykamy tej kwestyi dlatego, że demokratyczna Polonia, która przychylnych sobie zawsze najbardziej obrzuca potwarzą, puściła wieść, że to arcyksiążę Este wydał rozkazy tarnowskiej rzezi, a Jezuita Józef Perkowski, jego spowiednik, był uiu w tern doradcą. Jakkolwiek wieść ta, na pierwszy rzut oka, była niewia rogodną, gdyż spowiednikiem areyksięeia nie był ani 0. Perkowski,

roz-

na

*) Me mogę tu powstrzymać się od wzmianki o dziele, do którego przeczytania należy mieć wiele cierpliwości. Tytuł dzieła: Geschichte des polnischen Aufstandes vom Jahre 1846 in 8vo. str. 396; autorem c. k. nadworny tajny radca Slama. Napisał tę książkę, jak to w przedmowie wypowiada, z tej okazyi, że Radzie państwa 1861, jeden z polskich posłów ostre czynił rządowi przymowki za poduszczenie do rzezi galicyjskiej i wyznaczenie nagrody tym, którzy krew szlachty przelewali. Otóż dotknięty do żywego pan radca i viceszef prezydyalnego biura, przyjął na siebie apologią rządu, starosty Breindla i innych podobnych figur rządowych. Slauia wychodzi z tego stanowiska, że każda myśl odzyskania niepodległości, jest rebelią i zbrodnią przeciw cesarzowi ilustryi, wytyka jednak niedołężnośó „ojcowskich“ rządów, przyznaje, że nic dla podniesienia dobrobytu Galicy i nie uczyniono, że siła wojskowa nie była w niezem pomocną administracyjnej władzy, że starostowie byli po większej części ludźmi bez głowy, tchórze wobec pierwszych objawów rewolucyi, której pod swerni oczami uróść dozwolili. Nie przeczy, że wT piersi wodzów austryackich biło zajęcze serce, i że tak rząd jak i wojskowi czuli się obowiązani do wdzięczności chłopstwu, „stojącemu wiernie przy cesarzu“ i „opierającemu się mężnie" wszelkim pokusom rewolucyi. Rzeź galicyjską, która po hłonęła blisko 500 osób. przypisuje Slama częścią konieczności bronienia się przed rewolucyą, częścią bandom rabującym, które przy każdem zamieszaniu zawsze się formują. O agitaeyaoh między ludem urzędniczych komisarzów w styczniu 1846, nic nie wie Slama, za to zatrzymuje się z lubością nad tern, jak rząd starał się powstrzymać rabujące tłumy, jak nawet wytoczył 60 procesów rabusiom, które jednak wlokły się leniwo aż do 1848 i\, a następnie zerwane zostały. Słowem, książka ta napisana stronniczo; cesarski dawnej szkoły urzędnik, nie był w stanie napisać, choćby był chciał, inaczej, wszelako jestto jedyne, jakie znam dotąd, źródłowe dzieło, bo opracowane na zeznaniach patryotów wobec śledczego sądu, na dokumentach udzielonych autorowi z sądowych biór, na wyraźny rozkaz ministra Griskry : sarn zaś autor nietylko był naocznym świadkiem wypadków, ale, jarfo radca prezydyalny brał w nich niemały udział. Porównawszy je z pamiętnikiem Wiesiołowskiego i zapiskami Tessarczyka i Chodźki, można sobie wyrobić dosyć dokładne i zgodne z prawdą pojęcie o katastrofie 1846 r.

ani żaden Jezuita, to jednak tak powszechną znalazła wiarę, że prowineyał, O. Pierling, widział się zmuszonym usunąć tego czcigodnego kapłana na kilka miesięcy ze Lwowa, przeznaczając go na missye podkarpackie, o których wspomnieliśmy wyżej.

Roboty patryotycznego stronnictwa nie ustawały, owszem potęgowały się nieoględnością organów rządowych i zbytnią surowością kar, wymierzanych na tak zwanych politycznych przestępców. Duch rewolucyi, jak w całej Europie, tak w Galicyi owładnął umysły, słowo konstytucya stało się hasłem wszystkich, a wywierało czarodziejski urok. Wołano: ludy domagają się wolności, precz z despotyzmem, ale po za temi ludami pracowała loża i sekciarstwo. To też w imię tejsamej konstytucyi, która przywrócić miała obywatelom Austryi wolność, zbierano adresy o wypędzenie zakonów. Ustanowiona we Lwowie rada narodowa domagała się, aby konwikt jezuicki brał udział w festynach kościelno-narodowych, była więc konwiktowa młodzież, wraz z 00. Antoniewiczem i Ksaw. Kijnow-skim, obecną na uroczystości ogłoszenia konstytucyi; w młodych tych głowach paliło się od patryotyzrnu, jakto zwykle w podobnych okolicznościach bywa, mimo to okazywali swoim profesorom dawną powolność i przywiązanie.

Tymczasem, wobec tego powszechnego ruchu, mianowicie wobec rewolucyi we Wiedniu, cesarz Ferdynand stracił głowę, podpisywał, co mu podsunęli ministrowie; między innymi aktami, podanymi od ministra Pillersdorf, był i adres akademii wiedeńskiej, domagający się wypędzenia z Austryi Redemptorystów czyli Liguo-ryanów i zakonnic tejże reguły, Liguoryanek. Minister ze swej strony dopisał na petycyi i „Jezuitów“, dodając, że Liguoranie są tylko latoroślą jezuickiego zakonu. Odręcznem pismem (Handbillet) z dnia 11 maja 1848 zniósł cesarz Ferdynand pomienione zakony w całej Austryi. Na tę wiadomość patryoci lwowscy wyprawili dnia 17 maja kocią muzykę Jezuitom u św. Mikołaja, powybijali okna, odważyliby się na co gorszego, gdyby ich nadchodzące wojsko nie rozpędziło. Za ten czyn nikczemny spotkała ich niemiłosierna chłosta od przekupek lwowskich, które, nie szczędząc nadobnych tytułów, głośno wołały za ona patryotyczną hołotą: „I wy chcecie ojczyznę odbudować, wy, co napadacie klasztory? co wam złego ci księża uczynili“ itd. Narodowa rada wysłała deputatów z przeproszeniem do prowincyała za ten despekt, który, jak oni utrzymywali, stał się wbrewT wiedzy i woli narodu (sic). Wśród takich okoliczności nie było lepszej rady, jak rozpuścić ezemprędzej konwikt i rozejló

się. W Maju wydano świadectwa szkolne i odesłano uczniów do rodzin, w przeciągu czerwca rozsypali się. ojcowie, szukając przytułku to w domach magnackich, to w klasztorach i u proboszczów, to u familii. Dnia 1 lipca oddał ostatni rektor konwiktu, 0. Brown, w ręce komisyi, na której czele stał radca gubernialny Tazauer, człowiek grzeczny i ludzki, zabudowania i co w nich było rządowego, gmach zamieniono na szpital wojskowy, po spaleniu jednak podczas bombardowania uniwersytetu, obrócono go na wszechnicę, urządzono botaniczny ogród, parafię zaś oddano księżom świeckim.

W tymże samym miesiącu rozprószyli się Ojcowie innych kolegiów i domów w Galicyi. Kilku tylko defieyentom, t. j. starym, schorzałym zakonnikom pozwolono pozostać. Zarząd wszystkich parafij i kościołów powierzono świeckim księżom. W Sączu kolegium zamieniono na koszary wojskowe, a następnie na gimnazyum, kościół nawet chciano obrócić na jakiś magazyn. Zjawił się już cyrkularny komisarz, żądając wydania aparatów i sprzętów kościelnych. 0. Ciechanowiecki, który był jakby superyorem pozostałej garstki, przyniósł z sobą foliał Soboru Trydenckiego, i spytawszy komisarza, ażali rozumie po łacinie, odczytał mu cenzurę soboru (ses. 22, cap. 11), rzucającą klątwę na tych, którzy jakiekolwiek dobra kościelne zabierają. Komisarz, nieprzygotowany na takie przy-jęeie, wyszedł i nie wrócił więcej. Starowiejskie kolegium służyło podczas przemarszu Moskwy do Węgier za szpital wojskowy, potem stało prawie pustką aż do r. 1852, w którym, po przywróceniu Jezuitów w Austryi, więcej Ojców tam zamieszkało, a roku 1855 seminaryum łacińskie przemyskie, acz na 14 tylko miesięcy, tamże umieszczono. Tarnopolski konwikt wynajął rząd na żydowski szpital; już byli swoje łóżka i bety poznosili, gdy mieszczaństwo, zobaczywszy to, wpadło hurmą i one żydowskie rupiecie przez okno powyrzucało. W kolegium rezydował proboszcz, wikaryusz, organista i kilku emerytów Jezuitów, w ś wie. ki ej wszelako sukni, młodzież zakonną wyprawił prowincyał Baworowski dla ukończenia studyów do Belgiii i Francyi, mianowicie do Lavalle; kilku Ojców udało się na missye zamorskie, jak 00. Lipiński i Sedlak z bratem Bonntag do Brazylii, magistrowie Lenz i Matoga do Stanów Zjednoczonych, 0. Skulina. zaś na wyspy Egiejskie, a znaczna część, bo 31, młodszych księży, kleryków i braci, niedobrze ugruntowanych w swem powołaniu, bądźto w skutek namowy familii, bądź z innych względów wystąpiło z zakonu. Dodajmy do tego 24, których śmierć w latach 1848—58 zabrała, a pojmiemy, jaki ubytek stał się w tej młodej prowincyi galicyjskiej, będącej matką wszystkich, która w chwili rozprószenia liczyła nie więcej jak 170 osób ²). Potrzeba było, aby i ta prowincya polska dzieliła los narodu polskiego; z niej, jak ruszczki z pnia, rozrósł się zakon cały, który już r. 1838 liczył 16 prowincyj, 173 kolegiów i domów i 3.067 osób, cyfra ta roku 1848 doszła do 4.752. którzy w liczbie 350 opuścili Rossyę, stopnieli 1848 roku do 125, a, rozrzuceni byli, jak wszyscy w ogóle Polacy, po wszystkich pro-wincyach ; sześćdziesięciu tylko zastał majowy banicyjny wyrok w Galicy i; w 10 lat później było ich już tylko 28, a dzisiaj, gdy to piszę, jest zaledwie 13, i to w większej części złamanych wiekiem. zstępujących do grobu starców.

Białoruscy Oj co w i e,

Rozprószenie zakonu w Galicyi uważali sami Ojcowie za opatrznościowe dzieło Boże; rozwinęło się przed nimi nierównie obszerniejsze, zaszczytniejsze, żyźniejsze pole działania w missyach na Szląsku, w Księstwie Poznańskiom i w Prusiech. Missye te obudziły ducha katolickiego wśród kleru, podniosły wiarę i moralność w ludzie i szlachcie, przygotowując tak całe społeczeństwo do tej twardej walki, jaką katolickiej wierze wypowiedział w lat dwadzieścia kilka potem książę Bismark.

Rewolnoya 1846 r. jakkolwiek jej motorem i kierownikiem była loża w imię wolności ludu działająca, wstrzęsła głęboko umysłem ludów. Byłto ogólny ruch, skierowany nietylko przeciw biurokratycznej, bezwzględnej monarchii i jej nadużyciom, ale to była walka wypowiedziana pojęciom religijnym, chrześcijańskim. Badając naturę tego ruchu, przekonać się można o stopniowym rozwoju i spotęgowaniu ogólnej rewolucyi. Wszystkie poprzednie ruchy wymierzone były na Kościół katolicki wyłącznie, a rządy podawały im często pomoc; rewolucya 1848 r. godziła wprost na pojęcia chrześcijańskie, zagrażała tak dobrze katolickiemu Kościołowi, jak protestantyzmowi, wywiesiła na polu religijno-moralnem sztandar racyonalizmu, rozgraniczyła społeczność Europy na dwa obozy, wierzących i niewierzących. Pod względem politycznym narysował się dokładniej rozdział między konserwatystami t. j. frakcyą ludzi, stojących bez różnicy wyznań przy ehrześcijańskiem objawieniu i przy pojęciach władzy, zostawiającej wszelako swobodę korporacyom zarówno jak pojedyńczym osobom — i między radykalnem stronnictwem, które pojmując wolność po kozacku tj. dla siebie tylko, nie

Katalogi zakonne-.

zna żadnej, ani Boskiej, ani ludzkiej powagi, nie szanuje żadnej, ani religijnej, ani korporacyjnej wolności. Szerzone w tym radykalnym duchu doktryny, zapuściły głębokie korzenie w umysłach, stępiły religijne poczucie ludu. To też po upadku rewolucyi, która się okazała przedwczesną, nastąpiła reakcya w podwójnym kierunku. Monarchowie i rządy podwoili czujność, zaostrzyli system biurokratyczny; wyznania religijne pomyślały o środkach przeciw wylewowi niewiary. Kościół katolicki, zawsze żywotny i niespożyty, miał już na pogotowiu broń, wypróbowaną dawniej w podobnych okolicznościach a niezawodną: missye ludowe. Właśnie pod ten czas znaczny zastęp niemieckich i austryackich Jezuitów, którym częścią kodeks państwa, częścią inne nieprzyjazne okoliczności nie dozwalały zajmować się szkołami, wyczekiwał tylko pogodnej chwili, aby zaciągnąć się do tej służby, noszącej na sobie cechę bojową zarazem i pokojową. Od r. 1850—1857 datuje się epoka reakcyi katolickiej w Niemczech i Prusiech za pomocą wielkich missyj ludowych. Protestanci starej szkoły, poglądali z początku na te missye z niedowierzaniem i trwogą, ale widząc, że owi okrzyczani Jezuici, nieza-puszczając się w dogmatyczną polemikę z Lutrem, głoszą tylko odwieczne prawdy o celu i końcu człowieka, o śmierci, sądzie, wiecznej nagrodzie i karze, opowiadają spokojnie dogmatu katolickie: widząc, że te ich proste, ale serdeczne przemowy, wywierają zbawienny wpływ na moralność ludu. bo budzą w nim poczucie religijności — witali radośnie swoich Amtsbrüder, Jezuitów, brali udział w słuchaniu nauk, nie szczędzili publicznie pochwał missyom, jak n. p. głośny z swych zasad liberalnych i prac historyczno-literackich, protestant Wolffgang Menzel ¹).

Wspominamy o tem dlatego, że wiele okolic na Szląsku i w Prusiech, w których galicyjscy Jezuici missye dawali, przepełnionych było w większej połowie ludnością protestancką, a wszędzie panowały zrazu te same protestantów uprzedzenia ku Ojcom zakonu, wszędzie nastąpiło zbliżenie się i dobre porozumienie się z nimi. — W Graefenhain n. p. na Szląsku, pastor zasiadał podczas każdej nauki w ławce naprzeciw ambony i z wytężoną uwagą słuchał mówiącego Jezuitę Hardera, intonował i śpiewał z katolickim ludem pieśń przed błogosławieństwem, udzielanem przy końcu codziennego

0 Die Mission auf katolischem und protestant i schein Gebiete. Patrz Przegl. Pozn. r. 1851. Tom I, 350. Menzel skończył niehonorowo, w ostatnich latach przeszedł na służbę księcia Bi smarka, i powstawał tak zapamiętale przeciw katolicyzmowi, jak predtem szlachetnie go bronił. Umarł 1873 r.

nabożeństwa. W Auras, burmistrz z żona i dziećmi słuchał pilnie misyonarza Jezuitę, zaprosił go do siebie w gościnę i podejmował, by najgorliwszy katolik. W Szpandawie pod Berlinem, w ognisku pruskiego luteranizmu, cisnęło się na nauki wielu Lutrów z Berlina, wyznawali: „myśmy Jezuitów widzieli tylko na teatrze, jakże oni inaczej wygladajq, na missyi“. Na wielkich missyach w Wrocławiu, Lignicy, Brzegu, prawie połowę słuchaczy składali protestanci. — W księstwie Poznańskiem, Prusach Zachodnich i Warmii, protestanci nietylko że przychodzili na missye, ale je swojemi ofiarami wspierali. „Jeden obywatel luter, dał proboszczowi 50 talarów i jarzynę ze swego ogrodu. Wszystkim ludziom swoim pozwalali bywać na missyach, a niektórzy płacili za te dni jakby robocze, byleby na naukach bywali i gorzałki się wyrzekli. W czasie procesyi z Najświętszym Sakramentem nawet żydzi i protestanci z wielką, przyzwoitością i uszanowaniem zachowali się, chociaż tylko jako widzowie temu nabożeństwu przypatrywali się. Protestantki wodę św. Ignacego porywały i prawdziwie cudownych skutków doznawały“!).

Tu właśnie odsłonił się żywotny duch zakonu, umiejący się zastosować do potrzeb moralnych ludzi i czasu. W wiekach XVII i XVIII Jezuici występowali z zacięta, nieubłagana polemika przeciw herezyom Lutra, bo wtenczas luteranizm był jeszcze samym sobą, był silnym dosyć i zagrażał Kościołowi, ale w XIX wieku zredukowany do prostego racyonalizmu, albo zamieniony w religię urzędniczą państwową, zagrożony w swym własnym bycie, przestał już być groźny katolicyzmowi. Jezuici więc obchodzą się z nim per moditni non esse, nie tykają ani jego różnic dogmatów, ani jego ran, tylko starają się w masach ludu wskrzesić uczucie religijne przypomnieniem prawd wiecznych, zaostrzyć przytępiony zmysł katolicki prostym ale gruntownym wykładem katolicyzmu dogmatów. Protestanci co rozumniejsi, czuli się do wdzięczności za tę wyrozumiałość missyonarzy i pocieszna doprawdy było rzeczą widzieć, jak w wagonach lub dworcach, witał Jezuitę który pastor luterski, co sie często wydarzało, serdecznem uściśnieniem ręki i grzecznym tytułem: Herr Amtsbruder — Sa to wszelako wypadki zanadto świeże, osoby, które w nich wybitna rolę grały, żyją jeszcze — a o żyjących nie pisze się historyi, ograniczymy się więc na krótkiej wzmiance, jakkolwiek z trudnością przychodzi nam oprzeć się pokusie wypisania wszystkiego.

y) List misyonarza, O. Baczyńskiego, w arcłiiw. Jez. poi.

Główny cykl missyj szląskich, u których najprzód wsponmieniy, obejmuje lata od 1851—1857 r. Szląsk pruski górny i dolny liczy do miliona katolickiej ludności. Sąsiedztwo z protestantami, mieszane małżeństwa, masońskie loże po miasteczkach, do których aż do 1844 należało, oprócz wielu księży, kilku wrocławskich kanoników i biskup Siedlnicky !), niemiecki katolicyzm Rongego, wielki niedostatek katolickich księży — wszystko to razem zachwiało mocno religijne zasady tego ludu. Chociaż odstępstwa od wiary bywały nader rzadkie, to za to obojętność religijna była powszechną a ta znów wiodła wprost do materyalizmu i obyczajowego zepsucia. Pragnął zaradzić złemu gorliwy biskup Diepenbrock, ale brak księży, gdy corocznie umierało w przecięciu 50 a wyświęcano zaledwie 20, uniemożebniał a przynajmniej odsuwał w daleką przyszłość wszelkie radykalniejsze lekarstwo. Tymczasem Bóg w mądrości swojej przysłał walną a niespodziewaną pomoc.

Kilku wygnanych z Galicyi Jezuitów osiadło w Niemieckich Piekarach, dawnej niegdyś rezydencyi wielkopolskich Jezuitów, gdzie im ofiarował przytułek proboszcz i wikaryusz biskupi, Jan Alojzy Pitzek. Z początkiem 1849 r. zjechał tam na poświęcenie nowego kościoła biskup Diepenbrock, bawił dni 8, a nieświadomy języka polskiego, używał jednego z Ojców do mówienia nauk pasterskich, przed i po udzieleniu sakramentu bierzmowania. Zapoznawszy się bliżej z instytutem i duchem zakonu, postanowił, naglony o to przez wielu gorliwych proboszczów udać się do Berlina, aby usunąć przeszkody, jakie prawa pruskie stawiały kapłanom-przybyszom Jakoż d. 29 sierpnia 1850 r. wyszedł ministeryalny dekret im Namen des Königs, dozwalający zagranicznym Jezuitom odbywać missye w dyecezyi wrocławskiej, byle opatrzeni byli w paszporty i przeciw rządowi nic nie knowali. Mimo to dopiero 12 lipea 1851 rozpoczęto pierwszą missye w Piekarach uroczystemi nieszporami, na których zebrało się 5.000 ludu. W następnych dniach o 12 mil i dalej gromadził się procesyami lud górno-szląski, a z sąsiedniej Polski przedzierał się jak mógł przez granicę, aby słuchać nauk,

x) Grzegorz XVI polecił temu biskupowi masonowi, złożyć biskupstwo 1844 r. ; obrany na jego miejsce biskupem gorliwy Diepenbrock, zawezwał kanoników, aby albo wystąpili z loży, albo przestali zasiadać w kanonickich stalach. Kilku obrało to ostatnie. Siedlnicky mieszkał długie lata pod Wrocławiem, koło 1868 przeszedł na protestantyzm, i mimo 70 lat wieku ożenił się z lOletnią dziewczyną. Umarł 1871 r. Tak masonerya rozgospodarowała się nawet w hierarchii katolickiego Kościoła!

które miewali 00. Antoniewicz, Załęski, Praszałowicz i Baczyński dla Niemców zaś Wojtechowski i Harder. „Było nas tam niemało, pisał ks. Antoniewicz, a wszyscy jako jedna boska rodzina, wielu braci i sióstr do naszego się koła przyłączyło, nawet z zagranicy, od strony Szląska cesarskiego z po za Wisły, z po pod gór karpackich, bo kto Boga szczerze, serdecznie kocha, dla tego nie masz ani odległości, ani granic, bo granice to z woli i dopuszczenia boskiego ludzie na ziemi naznaczyli, ale między człowiekiem a Bogiem nie masz innej granicy, tylko grzech“. Codziennie 20 księży siedziało w konfesyonale, rozdano do 30.000 komunikantów, bo jeszcze przez całe 7 dni po missyi zostali Ojcowie w Piekarach dla słuchania spowiedzi. Takich wielkich ośmio-dniowych missyj odbyło się siedm a jedna mniejsza ¹); nauki, msze święte, konfesyonały, wszystko pod gołem niebem, na cmentarzu lub na rynku. Na missyi bytomskiej było do 20.000 ludu

Któżby uwierzył, a jednak tak było, missye górnoszląskie obudziły ducha polskości w ludzie. Widząc się w takich masach razem, pomyślał sobie ten, otoczony dokoła niemieckim żywiołem lud polski: toć nas tu jeszcze w tych stronach więcej, jak Niemców, którzy przewodniczą nad nami, jeszcze jesteśmy, żyjemy, czujemy się być sobą. Nauki polskie, głoszone czystym polskim językiem, dziwnie popularne i przystępne do pojęcia, miały urok niepospolity, wywierały moc prawie czarującą. Biedny lud słuchał .je chciwie, połykał każde słowo, mimo upału lub słoty stał godzinami jak wryty na miejscu, bo on dotąd nie słyszał od swych szląskich księży, tylko złą, pokaleczoną germanizmami polską mowę; miał przecie w wielkiej części za duszpasterzy Niemców, którzy w jednym roku wyuczyli się tyle słów polskich, aby od biedy wysłuchać mogli spowiedzi, nie znając ani własności języka, ani nie pojmując ducha polskiego ludu. Nie byłato wina biskupa lub duchowieństwa, ale wina okoliczności, brak polskiego mieszczaństwa i polskiej szlachty na Szląsku, szkoły niemieckie i cały ustrój germanizacyjny ; wszystko to razem stało się przyczyną wielkiego niedostatku polskich księży, tak, że na półmilionową polską ludność dyecezyi wrocławskiej wyświęcono co roku kilku tylko księży utrakwistów; tj., którzy od biedy po polsku wysłowić się mogli, a w najlepszym razie nie mówili poprawniej od wiejskiego ludu.

*) W Piekarach, w Górach Tarnowskich, Woźnikach, Biskupicach, Mysłowicach, Cwiklieach, Pszczynie, Toszku, a mniejsza missya w Bytomiu.

Podobne missye odbywały się jeszcze i w następnym roku. Dawali je, w braku galicyjskich, westfalscy Jezuici: 00. Roh, Gas-laeher, Prinz, Maksymilian Klinkowström itd. Pierwsza wielka mis-sya odprawiła się w Franksztynie, druga w Nissie ; we Wrocławiu zaś w trzech ogromnych kościołach: N. P. na Piasku, św. Doroty i w pojezuickim św. Franciszka, dawano naraz trzy wielkie — bo 14-dniowe missye, przy nieustającym natłoku katolików, protestantów a nawet żydów. Taki był głód słuchania prawd wiecznych, laka potrzeba wierzenia czegoś w umysłach wszystkich. Równocześnie dawano czwartą missyę polską, w kościele św. Krzyża, dla załogi polskiej, w której polska ludność Wrocławia wielki udział brała. W Opolu, przed skończeniem missyi. katolicy, którzy należeli do sekty masońskiej, opuścili lożę i spowiadali się, a jako zadośćuczynienie za te owacye, jakie wraz z braćmi loży wyprawiali w r. 1848 Rongemu, urządzili na cześć misyonarzy iluminacye i pochód z pochodniami.

Następca Diepenbrocka, biskup Foerster, okazał się równie gorliwym w popieraniu missyj ludowych, w otwarciu jednak rezy-dencyi, na której założenie zebrał ks. Fietzek 3.000 talarów, napotkał na nieprzełainany opór u rządu. Pozostali mimo to Jezuici na Szląsku; O. Harder mieszkał stale w Nissie, zkąd wybiegał na staczanie swoich, jak nazywał, „Scharmitzel“, tj. na dawanie trzydniowych missyj. w tych mianowicie miejscowościach, w których % a niekiedy ⁶/₇ ludności była protestancką. Dokładniej cyfry tych nader pożytecznych missyj podać niepodobna ¹). Gromadził się lud na nie o kilka mil, gdyż bywało na naukach najmniej 3.000 ludu, podczas gdy parafia nie liczyła często więcej, jak 200 dusz. Kapłan ten starczył za całą armię, widzimy go dającego rekolekcye (to bywało corocznie) Urszulankom w Berlinie, Liebenthal i Wrocławiu, Elżbietankom i Braciom Miłosiernym w Wrocławiu, Magdalenkom w Lauban, Boromeuszkom (siostrom Miłosierdzia) i konferencyi św. Wilie, k Paulo w Nissie, nauczycielom ludowym w Wrocławiu itd-

*) Zaznaczamy eo ważniejsze małe missye:

Ii. .1854: w Lauban, Guntersdorf, Pfaffendorf.

R. 1855: w Graefenhain, Hemersdorf, Ingramsdorf, Polkvvitz.

K. 1856: w Jaworze, Auras, Nissie, Gniezgowicach, Schimcrau. Strehlen. Priebus. Kwilicach, Odmuchowie, Schwammelwitz.

R. 1857: w Camenz, Gross Tschirnau, Nies wieka, Warmbrunn, lierrmans-dorf, Bertelsdorf, Janerpik, Grososten, i dwie polskie małe missye w Bobnie j w Dąbrowie i t. d.

Główna wszelako epoka wielkich missyj dla Szląska przypada na rok 1855. Sprowadzono z Austryi 00. Szmude, Maxa Klinkow-stroem’a i Weissa. Dano początek misyom w Loewenbergu, gdzie na 8000 ludności liczono ledwo 700 katolików, za to loża masońska i rong’ianizm rozsiadł się szeroko. Uprzedzenia ku zakonowi były tak silne, że na pierwszych kazaniach missyonarze zmuszani byli odezwać się do zdrowego rozsądku słuchających, aby przysłuchali się, jaką naukę głoszą i według tego sądzili. Po missyach w Goldberg i w Hundsdorf (Psiempolu) odbyła się missya w Wahlstatt pod Lignicą, za którą książę Hohenzollern osobnym listem dziękował misyouarzom. Oprócz wielkich 14-dniowych missyj w Li-gnicy i Brzegu, odbyły się na rok następny 1856 wielkie misye polsko-niemieckie w Glewicach i w Głogówku, a w listopadzie niemiecka missya w Prudniku. Boku 1857 odbyło się jedenaście większych i mniejszych missyj, nie ustawały one w latach następnych. Nie było dekanatu, w którymby kilka nie dano missyi. Dodajmy do tego częste odnowienia missyj w parafiach, gdzie już raz dane były; dodajmy do tego coroczne na kilka zawodów ćwiczenia duchowne dla księży, dla zakonnych obojej płci zgromadzeń, dla pensyonów panien i nauczycielskich seminaryów, dla osób prywatnych i familij całych, a będziemy mieli dosyć dokładne pojęcie o działalności zakonu na Szląsku.

wywierały na wszystkich bez różnicy wpływ ogromny, proste i popularne, ale głoszące prawdy i zasady odwieczne, wypowiedziane z siłą i mocą. jaką daje przekonanie i przejęcie się niemi. To też po skończonej missyi, szlachta z sędziwym jenerałem Chłapowskim na czele

Missye w dyecezyi wrocławskiej wywołały pragnienie tychże w pogranicznej archidyecezyi gnieźnieńsko-poznańskiej. W pierwszych dniach listopada 1850 roku zjechał do Wrocławia nuncyusz Yiale-Prela, aby wręczyć biskupowi Diepenbrock paliusz kardynalski. Przybył ne tę uroczystość i arcybiskup Przyłuski i miał długą konferencyą z nuncyuszem o stanie swej archidyecezyi. Rezultatem konferencyi były missye jezuickie w Księstwie Poznańskiem. Na pierwszej zaraz missyi w Krobi, liczono do 20.000 ludu. Skora zawsze do ofiar i poświęcenia, uwalniała szlachta na dzień lub dwa swą czeladź od roboty i wysyłała na nauki, a co. ważniejsza, wraz z ludem stała pod amboną, oblegała konfesyonał, przystępowała do stołu Pańskiego i do sakramentu bierzmowania, którego udzielił biskup sufragan Dąbrowski 11.000 osób. — Bóg widocznie błogosławił missyonarzom, nauki ich, mianowicie O. Antoniewicza

dziękowała missyonarzom za owe nauki, które dziwnie się. podobały, chociaż nie miały żadnych przymieszek politycznych. Po odprawieniu missyi w Krzywinie, gdzie niedawno parafianie dopuścili się gwałtu na osobie własnego proboszcza, szlachta poznańska poczęła myśleć o ufundowaniu misyjnego domu i w tym celu wystosowała, list do jenerała zakonu, upewniając, że już to jej będzie rzeczą opatrzyć stałe utrzymanie Ojcom.—‘Tymczasem odbywały się missye w czerwcu i w lipcu, inne zapowiedziane były jeszcze w Kobiernie. Pleszewie, Baszkowie i Śremie, ale dla cholery, która w drugiej

czerwca

wszystkich Jezuitów z Księstwa Poznańskiego, Prus i Szląska odwołać postanowił, to obadwaj ci biskupi gorącemi listami, których oryginał przechowuje się w zakonnem archiwum, prosili go, aby tej krzywdy ich dyecezyom nie czynił *).

połowie lipca grasować poczęła, odłożono ją do 1853 roku. To też Przegląd Poznański, najpoważniejsze może pismo, jakie kiedy w Polsce wychodziło, tak się o missyach wyraził: „Już dziś nie potrzeba mówić, z jaką gorliwością, z jakiem natchnieniem, z jak pomyślnym skutkiem pracowali misyonarze. W prowincyi naszej wszyscy o tern wiedzą. Ktokolwiek zwłaszcza był przytomny mis-syom, nigdy pewnie nie zapomni z jednej strony tej czynności niezrównanej, połączonej z pogodną a wesołą serdecznością, tej harmonii słów i usiłowań, tej zgodnej całości wzajem dopełniających się usposobień i talentów u 00. Jezuitów, z drugiej strony wspaniałego i budującego widoku, jaki przedstawiały zjazd księży i dygnitarzy duchownych, tłumy kupiącego się ludu u stóp kazalnic, ciągłe napływanie kompanii śpiewających pieśni, a nadewszyslko długie szeregi pobożnych, przystępujących do stołu Pańskiego. Zaiste najlepsza to pochwała 00. Jezuitów, że zdołali tyle błogosławionego ożywienia słowami swemi sprowadzić“ ]). Podzielali snąć to zdanie arcybiskup Przyłuski i książę biskup Foerster. Bo gdy po przywróceniu zakonu w Galicyi odręcznem pismem (z d. 20go 1852) cesarza Franciszka Józefa, prowineyał Baworowski

O Rok 1851 t. II. 475.

²) Oto dosłowny tekst tych listów:

„Doszła mię wiadomość, że JJ. XX. Missyonarze, bawiący dotąd w Obrze, inne otrzymawszy przeznaczenie, opuścić mają prowincyą tutejszą. Wiadomość ta tein bardziej mnie zasmuciła, im usilniejsze objawiły się życzenia dyecezyan moich za dalszem utrzymaniem tutaj tychże kapłanów, których prace w winnicy Chrystusowej, tyle zbawiennych na ludność tutejszą wywarły już skutków. Z własnych przeto pobudek i ze względu na życzenia parafian i owieczek moich, mam

Pracowano niezmordowanie i w latach następnych, owszem, otrzymawszy stałą rezydencyę, najprzód w Obrze, a potem w Śremie, rozszerzono pole prac apostolskich do Prus i Warmii, dokąd biskup Geritz uprzejmym listem misyonarzy zapraszał. Jakkolwiek dzieje tych missyj, wiele pouczających i rzewnych przedstawiają szczegółów, stanowią piękną kartę ogólnych dziejów polskiego Kościoła i starczą na cały tom nader zajmującego opowiadania, to jednak, ograniczeni ciasnym zakresem niniejszej pracy, nadmienimy tylko krótko, że od r. 1856—1867, w którym missye, osobliwie w archidyecezyi gnieźnieńsko-poznańskiej, na nowe weszły tory, odprawiono w ziemiach polskich pod zaborem pruskim, około sto missyj większych, a takąż samą liczbę missyj mniejszych i misyjnych odnowień ¹). Wszędzie zaprowadzono bractwo trzeźwości (od wódki).

sobie za obowiązek upraszać Przewielebnego Jks. prowincyała niniejszem uprzejmie, aby tylu przynajmniej członków ze Zgromadzenia Jezusowego na dalszy czas pozostawić mi zechciał, ilu ich jest koniecznie potrzebnych do skutecznego odprawiania missyj w archidyecezyaeh, mojemu pasterstwu powierzonych. Na dowodach oparta życzliwość moja ku szanownemu Towarzystwu Jezusowemu, jest mi rekojinia-, że serdeczne moje życzenia uiszczonemi zostaną.

Poznań, dnia 5 grudnia 1853 r.

Arcybiskup gnieźnieński i poznański

L. PrkylusTci.

W obszerniejszym nieco liście, prosił o tosamo nowy biskup wrocławski, Henryk Foerster: „Wyjazd 0. Hardera z mej dyeeezyi, jest stratą, której chętnie chciałbym uniknąć. Jeżeli, za łaską bożą, wszystkim bez wyjątku Ojcom zakonu udało sie na pierwszym zaraz wstępie w mej dyeeezyi wzorowem, kapłań-skiem i roztropnem swem postępowaniem wsławić święty Kościół i swój zakon, wymusić na najzawziętszych nawet przeciwnikach uznanie i szacunek, i przez to na wdzięczność mej dyeeezyi sobie zasłużyć, to podzięka ta należy się prze-dewszystkiem Ojcu Harderowi... Dowiaduję się także, że inni księża, zostający w mej dyeeezyi, mają być odwołani. Nie mam zamiaru naruszać w czemkolwiek interesu zakonu, który może podobnego odwołania domaga się, z obowiązku jednak mego, zwracam uwagę na to, że zupełne usunięcie się Jezuitów ze Szlą-ska, w chwili, w której tak zakorzenione uprzedzenia szczęśliwie pokonawszy, pozyskali dla siebie opinię publiczną, mogłoby na przyszłość, w razie powtórnego ich osiedlenia się, trudniejsze stawić przeszkody“. Archiw. Jez. poi.

*) Spróbujmy wyliczyć ważniejsze. Roku 1856 dziewięć missyj w Bieeho* wie, Oporowie, Nowymmieście, Łąkach, Radzynie, Janikośeielnej, Pestlinie, Pucku, Brusach i Popowie. Obszerny opis tych missyj znajdziesz w Przeglądzie Pozn. r. 1856, T. I, 279. R. 1857 dziesięć missyj w Wągrowcu, Chodzieźu, Bo* rystrowie, Wtelnie pod Bydgoszczą, Chmielnie, Rejkowie, Kałwie, Olsztynie, Wartenburgu. — R. 1858 siedm missyj w Śremie, Łabiszynie, Grolubin, Tucholi, Kamieniu, mała missya w Gąsawie. Westfalscy Jezuici dawali missye niemieckie w Oliwie, Floetensteinie i Grudziądzu, O, Harder małe missye w Ostrowite)»,

W jednej chełmińskiej dyecezyi na 228 parali] przystąpiło do trzeźwości parali j 164. Głównym krzewicielem tego pod ekonomicznym nawet względem zbawiennego bractwa, był 0. Teofil Baczyński który od 1850—61 pracował w Szląsku i trzech dyecezyach gnie-zneńsko-poznańskiej, warmińskiej i chełmińskiej na 97 missyach. Oto, co pisze w jednym z swoich listów o skutkach bractwa trzeźwości: „Żydzi i protestanci byli zdumieni, kiedy po missyi lud juz nie chciał pić gorzałki, a nierównie pilniej pracował. Jeden żyd, dziedzic, tak się zbudował tą trzeźwością, że dziękował publicznie, a ludziom swoim kazał odtąd miasto wódki, dawać mleko. Urzędnik zaś dóbr królewskich, widząc, jak lud w zimie bez wódki pracuje, pisał do rządu, aby mógł piwo lub mleko dawać, a kiedy na sejmie krajowym kilku protestanckich spekulantów oświadczyło, że nrissye niszczą dochód propinacyjny, to ober-prezydent Eulenburg z Królewca publicznie oświadczył, że jeżeli rzeczywiście missye taki zbawienny wpływ wywierają na lud, potrzeba nam one wspierać, a misyonarzom za to dziękować, gdyż nic bardziej moralnie i ma-teryalnie nie niszczy narodu, jak pijaństwo. W starych Prusach osobliwie, gdzie wszystkie missye na koszt ludu i duchowieństwa się odprawiały, tyle ofiar czasu missyi składano, że nietylko wydatki zostały pokryte, ale i missyonarzy hojną jałmużną zaopatrzono. Lud publicznie dziękować nie przestawał, z żalem tylko powtarzał, żeśmy tu pierwej tego nabożeństwa nie znali“. Proboszczowie podtrzymywali lud w dochowaniu trzeźwości, a szlachta burzyła gorzelnie, lub przerabiała je na browary.

Nie omieszkano użyć i innych skutecznych środków do za chowania ludu w bogobojności i obyczajowej trzeźwości. 1 tak zaprowadzono prawie w każdej parafii, gdzie się odbyła missya, bractwa Najsłodszego Serca Jezusowego i Niep. Serca Maryi. Prowin-cyał Baworowski przywiózł z Rzymu, dokąd na wybór nowego jenerała, 0. Becksa, 1853 był pojechał, przywilej przyjmowania do Szkaplerza Niep. Poczęcia Najśw. Maryi Panny; lud nasz do tego rodzaju nabożeństwa lgnie calem sercem, to też na każdej missyi całemi godzinami wkładano ten szkaplerz, lud nazwał go misyjnym

Lichnowicaeh i Ogorzelinach. W r. 1802 odprawiono kilka lnissyj W Prusach zachodnich, mianowicie 1864 w Biskupicach (Bisehofswerder).

R. 1865 missye w Poznaniu, w pojezuickiem kościele świętej Magdaleny. W Przemencie i Lignowie. R. 1866 w Pieniążkowie i Chełmnie. Roku 1867 w Bninie, Wjszanowie, Baranowie, Tczewie, Ossowsku, Grabowie, w Tursku, Ko* tlinie i Pleszewie itd, itd.

Wobec tłumów skruszonego, rozmodlonego u stóp misyjnego krzyża ludu, spotęgował się religijny duch w kapłanach samych. Początek dała dyecezya chełmińska Tam jeszcze roku 1852 pracowali Jezuici z niemieckiej prowincyi. Za ich inicjatywą zawiązało się istniejące od niedawna w przemyskiej dyecezyi, dzięki staraniom kanoników Skrzyńskiego i ks. Łobosa, towarzystwo księży, zwane Sodaliłas Ignatiana, mające na celu zaprowadzenie missyj dla ludu i rekolekcyj dla księży. Rekolekcje! To słowo było dotąd, w Polsce przynajmniej, wstrętne i znienawidzone, bo oznaczało karę księży za przestępstwo większego kalibru ; tymczasem właściwe znaczenie tego słowa jest zupełnie inne. Kapłan, jak matka dziecię, karmi lud wierny duchowym pokarmem na ambonie i konlesyonale, a nadto w tysiącznych stosunkach z ludem, powinien zawsze podawać mu zdrową strawę zasad i nauk moralnych. Mnogie zajęcia, które z sobą perafialne obowiązki przynoszą, zatrudnienia gospodarskie i domowe rozrywają umysł kapłana, nie zostawiając mu nic albo mało co czasu do czytania książek religijnych, do rozmyślania, słowem do skupienia ducha, czynią go więc mimowolnie chłodnym i mniej gorliwym w jego pasterskiem powołaniu. Otóż, ażeby nagromadzić dostateczny zapas tego duchownego pokarmu, którym posilać powinien wiernych, aby otrząść się z naleciałości błędów i nawyknień światowych, wejść w własne gospodarstwo duszy i skupić ducha, na to wybornym i jedynym prawie środkiem są ćwiczenia duchowne czyli od łacińskiego słowa rccoliigere (zebrać się, skupić) rekolekcje. Miały one ten jeszcze wielce dobroczynny skutek, że gromadząc kilkudziesięciu księży naraz, zbliżały ich do siebie, odświeżały się więc znajomości w seminaryach jeszcze zawarte, zawiązywały się nowe stosunki ; wymiana myśli, ścieranie się zdań i przekonań, styczność starszych wiekiem księży z młodszymi uczestnictwo w wspólnych naukach i modlitwie, wszystko to spajało by kitem, czyniło kler solidarnym. To też prześladowanie religijne znalazło ten kler przygotowanym, nienaliczono wielu apostatów, przeciwnie idąc za przykłalmi swych biskupów, ofiarowało

szkaplerzem. To, co na każdej missyi najbardziej rozrzewniało, iż nikt z suchym okiem pozostać nie mógł, to był uroczysty akt przeproszenia rodziców przez dzieci, przystępujące do pierwszej komunii; procesya konkluzyjna, gdzie cztery stany: panien, młodzieńców, matek i ojców, każdy pod swoja chorągwią, śpiewając pieśni nabożne, jak w dzień Bożego Ciała postępowały; osadzenie misyjnego krzyża.

u nas

się i niższe duchowieństwo chętnie mi grzywny i na więzienie. — Mistrzem w dawaniu rekolekcyi był śp. 0. Kułłak, zmarły 1871 r. w Śremie, pomagali mu w tej pracy 00. Praszałowicz, Oych, Perkowski, Czeżowski; dawano rekolekcye co roku na kilka zawodów: w Gnieźnie, Gostyniu, Witkowie, Poznaniu. Boku 1855 odprawiło te ćwiczenia 250 księży. W następnych latach równie tyle a nawet więcej. Rzecz godna uwagi, że do r. 1867 nie było w tej mierze żadnego przepisu ze strony duchownej władzy, na ochotnika szedł każdy do tych ćwiczeń duchownych i wielkie odnosił korzyści. — Ä W prawdzie w grudniu 1855 roku wydał arcybiskup Przyłuski list okólny do kleru, wszelako nie nakazując, ale zachęcając tylko, aby corocznie, ile to być może, każdy z księży ćwiczenia duchowne pod dyrekcyą Jezuitów odprawiał. Za przykładem księży poszli nauczyciele ludowi; r. 1857 odprawiło 61 warmińskich nauczycieli trzydniowe ćwiczenia, uczynili to samo wielkopolscy w Gnieźnie i Poznaniu na kilka zawodów. Misyonarze mieli jeszcze inne równie wzniosłe i pożyteczne zadanie. Oto 1856 r. otworzyły Panny Urszulanki konwikt w Poznaniu, a w rok potem drugi konwikt Damy Serca Jezusowego. Otóż tym zakonnym zgromadzeniom, równie jak i ich elewkom, dawali misyonarze rok-rocznie kilkodniowe ćwiczenia duchowne, bywali nieraz przez czas dłuższy spowiednikami. Potrzeba mieć pojęcie o życiu zakonnem i chrześcijańskiem wychowaniu, aby ocenić jakiej wagi i doniosłości jest ten rodzaj duchownej posługi. Niezapomniano i o więźniach. W miastach jak w Pszczynie, Środzie, Wartenburgu. Śremie, Grodzisku, dawano po ukończonej missyi trzydniowe nauki, rodzaj małej missyi więźniom, dyrektorowie więzień sami wzywali tej duchownej pomocy, dziękowali za nią głośno, ofiarowali nawet jak n. p. w Śremie pieniężną od rządu zapłatę, której wszelako nie przyjęli Ojcowie. Czytając listy misyonarzy, a miałem ich przeszło 100 pod ręką, pisane do swego prowineyała bez pretensyi, dorywczo często w późnej nocy po uciszeniu się gwaru misyjnego, niepodobna nie zdumieć się, jak tak szczupła, bo kilku księży garstka, podołać naraz mogła tylu wyniszczającym ciało i umysł pracom.

Nowy arcybiskup, dzisiaj więzień za wiarę św. i prawa kościelne, ks. Halka Ledóchowski, który przedewszyslkiem pragnął wyżej jeszcze postawić duchowieństwo swych dyecezyj, podnieść i uregulować raz na zawsze zbawienne dzieło missyj i rokolekcyj, zawezwał 1867 prowineyała, natenczas ks. Szczepkowskiego, aby dostarczył potrzebnej misyonarzy liczby do odprawiania corocznie dziesięć missyj

ludowych i dawania rckolekeyi księżom i klerykom. Aby nie naprzykrzać się parafiom i proboszczom, ofiarował z własnej szkatuły 1.000 talarów rocznie na koszta podróży misyonarzom. Plan był tak ułożony, że każda parafia co lat 10 miała swoja missyę, a każdy z księży co dwa lata i to obowiązkowo odprawiał rekolekcye. — Corocznie a niekiedy dwa razy rocznie, klerycy seminaryum gnieźnieńskiego i poznańskiego, odprawiali rekolekcye wraz z arcybiskupem, który przestrzegając porządku rekolekcyjnego, zajmował między nimi miejsce w kaplicy, słuchał wraz z nimi nauk, odprawiał rozmyślania. Podobnie czynili biskupi sufragani, Cybichowski gnieźnieński, Stefanowicz poznański. Przykład ten zbawienny, przyczyniał się nie mało do skutku nauk. Bekolekcye księży odbywały się corocznie jak dawniej : w Poznaniu, Gnieźnie, Gostyniu, od roku zaś 1869 w Śremie, dokąd' księża z chełmińskiej i warmińskiej także dyecezyi o mil nieraz 50 przybywali.

Początek tak na nowo uregulowanym missyom dano w dekanatach, położonych na granicy królestwa kongresowego i Szląska, w (Malanowskim i Pieszewskim powiatach, zakończono zaś w Grodziskim i na Kujawach. — Większe miasta, jak Poznań, Gniezno, Bydgoszcz, Pleszew, Września, Nakło miały także swoje missye. Roku 1869 przybył świeży zastęp misyonarzy z nowo wyświęconych kapłanów tak, że w Śremie mieszkało stale 9 Ojców, przeznaczonych li tylko do dawania polskich i polsko - niemieckich missyj ¹).

Domówienie.

Tak więc i dzisiejsza generacya Jezuitów nie odstryehnęła się w niczem od pierwotnego ducha zakonu. — Jak wyższe i niższe duchowieństwo rekolekcyami, tak lud katolicki missyami, przygotował miłosierny Bóg przez Ojców zakonu do wytrzymania mężnie ciosu, jaki wymierzył książę Bismark, będący tylko narzędziem massońskiej loży, na Kościół katolicki w tern państwie. — Cóż więc dziwnego, że ci Ojcowie padli pierwsi ofiarą religijnego

*) Wspomnijmy choć kilka ważniejszych. E. 1869 missye, w Środzie, Żninie i Łobżenicy 1870 r. w Kcyni, w Szamotułach, Murowanejgoślinie, LechEnie-Rogoźnie, Szubinie, w Prusach zaś zachodnich: w Pelplinie, w Oksywiu (Ox-höft); w Górce Duchowej, Orohowie, 1871 r. w Lutyni niemieckiej, Kohiernicy, Gościeszynie, 1872 w Olsztynie, Lubieszynie, Opalenicy, Inowrocławiu, Poniecu, i ostatnia, przerwana w skutek zakazu rządu, w Gniewkowie.

prześladowania? Wiadomo, że po niespodziewanych zwycięstwach nad Francyą, książę Bismark zrzucił maskę i wystąpił do walki z Kościołem. Wierny tradycyom wrogów katolicyzmu, pomyślał najprzód o pokonaniu tych, którzy według słów Fryderyka II, tworzyli Kościoła lęibgardę. Liberalne izby berlińskiego sejmu, poszły na jego usługi, w maju 1872 ogłoszono prawo, skazujące Jezuitów na wygnanie z granic cesarstwa niemieckiego. Nie troszczono się wiele o umotywowanie tego dekretu, powiedziano lakonicznie: „sie sind staatsgefàhrlich'‘, są niebezpieczni państwu, a na przekonywające argumenta frakcyi konserwatywne-katolickiej nie próbowano nawet dać odpowiedzi. — Jeżeli gdzie, to na tym punkcie powodowano się zasadą: „Siła przed prawem“. Wygnanie Jezuitów z pruskiej monarchii, różniło się w istotnej części od podobnych banicyjnyeh wyroków w innych krajach we Włoszech np. lub w' Austryi 1848 r. Tam bowiem rozwiązano zakon jako kościelną korporacyę, pozostawiając członkom zakonu prawo obywatelstwa i osobistą wolność. Rząd pruski i w tern bezprawiu postąpił z żelazną konsekwencyą, członków zakonu obcokrajowców, chociaż opatrzonych w legalne paszporty, nieposzkalowanych o żaden exces zamieszanie spokojności, wygnał z granic państwa, tych zaś, którzy mieli obywatelstwo pruskie, pozbawił nietylko praw obywatelskich, odsądzając ich od wolnego sprawowania obowiązków katolickiego księdza, ale nadto pogwałcił w oburzający sposób ich osobistą wolność, internując cichych, spokojnych, dekorowanych niedawno publiczne usługi obywateli pruskich do protestanckich miast lub prowincyi. Nic nie pomogły adresy przeszło dwu milionów katolików. Książę Bismark upatry wał w tern nowy dowód konspiracyi zakonu niebezpiecznej* państwu. Liberalna Europa przyklasnęła temu pogwałceniu praw .człowieka, dlatego, że się ono dokonywało na Jezuitach, ale Nemèsis dziejowa bodaj czy nie gotuje dla niej prędkiego odwetu. .Jezuici nie pierwszy raz spotkali się z tak bezwzględnymi przeciwnikami, jak książę Bismark. Żałowani od duchowieństwa i ludu, którego zaskarbić sobie umieli szacunek i miłość, przeświadczeni na sumieniu, że tych 22 lat swobody, jakiej im Bóg w królestwie pruskiem użyczył, użyli dobrze, że pracowali niezmordowanie i czeladkę Chrystusową przygotowywali do dzielnej obrony „otrzęśli proch z nóg swoich“ i poszli pracować gdzieindziej. Dwa ledwo lata upłynęło od bismarkowskiego pogromu i już każdy z tych 800 westfalskich i polskich Jezuitów, skazanych na wygnanie lub nieezynność, jest zatrudniony pożyteczną i zbawienną pracą.

o żadne

za

Westfalscy Ojcowie otworzyli wielkie kolegia i konwikty w północnej Ameryce i rezydencye w Danii ; Jezuici prowincyi polskiej, popłynęli jedni na missye wśród dzikich do Indyi, inni poszli do Belgium kończyć swoje studya, inni znaleźli odpowiednie zatrudnienie w pozostałych pod rządem Austryi kolegiach, inni jeszcze przenieśli pole rnissyj do Galicyi. Na 50 z górą osób, należących do prowincyi polskiej, nie znalazł się ani jeden, któryby pod grozą bismarkowskich edyktów, stał się apostatą od zakonu.

Tu zatrzymać musimy pióro opowiadania naszego, to poemat niedokończony... Iw innych także państwach skrajna lewica, naśladująca ślepo spokrewnioną sobie duchem izbę berlińską, domaga się wypędzenia Jezuitów i mimo chwilowej porażki, nosi się jeszcze z planta uskutecznienia swego zamiaru. Być może, że Bóg w swem miłosierdziu odwróci tę nową klęskę od Kościoła i zakonu, ale jakiebykolwiek były owe banicyjne wyroki, nie zastaną one Jezuitów nieprzygotowanymi. Armia to złożona z lekkich pułków, rozsypuje się i zbiera z łatwością, rozbita na jednym punkcie, gromadzi się na drugim i potyka się śmiało z nieprzyjaciółmi Chrystusowego Kościoła, a nawet wśród rozsypki nie wypuszcza broni z ręki. — Winien zakon tę swoją żywotność i niespożytość przedewszystkiem wyższej łasce Boga, winien swej regule i duchowi, jakim go natchnął wielki zakonodawca św. Tgnacy.

K UNIE C.

f/P

C/>

ił

\o

«V At wïSX

Strona: Wiersz z góry:

337

24

363

16

Błędy druku.

Zamiast:

Czytaj :

Krim derer

Niebawem biskup Lam-bruschini, późniejszy Leon XII.

388

28

Kriidner

Niebawem biskup Lambru-sehini, uczeń niegdyś jezuicki (Leon XII, nazywał się Hannibal cle Genga).

462

36

455

14

461

10

461

11

461

13

461

14

466

12

467

29

468

483

18

484

19

Artur hr. Potocki

źle usposobionych probostw Zastawnem Krzywczach Lipisku Leonisenthal biskup Kol oczy które od Piusa VI objaśnione i wyłożone części niegdyś biskupstwa krakowskiego stany Galicyi w tym jeżył, u posiedzenia swoje odbywały

feldmarszał. hr. Desseurs

Alfred hr. Potocki

źle uposażonych probostw

501

2 i 36

Hohołowie

Zastawnie Krzywczu Lipsku Lu i sen tli al arcybiskup Koloczy od Piusa VI objaśnionych i wyłożonych

z części niegdyś biskupstwa krakowskiego

stany Galicyi w tym języku posiedzenia swoje otwierały

feldmarszał - porucznik hr.

Deffours

Chochołowie.

».

;§

■A:,i

§

i

m m

■

-’*■■. '

\

r

M

s-,

‘Ä

ü

' :■ v V ¹ '

mm ;

%

PBwë

û if... f yf -.'

«ta»-

Éki

m*

%

ni

/

ri g- f$/

il*

i

■

%

'

Ü8 S

$

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw

29580

Kdn. 524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231472