* ••*.. Kf•*    •

' /> ; '

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231985

GROTTGER

\

'WMïïsM&ï

mm..

-,; , WĘm

mgmm

mÈÊ^MkÊ£

wm&.

•pa

Pfl

(Ą

»ft;

£«

5*»ï

&;4r 'Jg*

siSjP®* *

liaiM

w.t>

:Vz^v

t*

ÎNÂ

;y '

gP*

^ .’âfâ

ii

«y

is :

_>

. ••; y wm&m ' ■    ______

/ “ > .-:r -,',^#jf

Pi#"

‘^v: c*» **

♦v

''ił

PORTRET WŁASNY

ANTONI POTOCKI

GROTTGER

LWÓW

NAKŁAD I WŁASNOŚĆ KSIĘGARNI H. ALTENBERGA

F=

m

ir*’# *

fj-r

£v.f* ^

éjst 4

«e

M fet

i'

X--TI

Àkc. Nr. _ ü&LJlk

Losem książek ozdobnych — zalegać stoły po salonach, nie kusząc nadto czytelnika do uważnego wczytywania się w nazbyt ładne karty, — Pragnąłbym, nie dla chluby własnej, lecz dla przedmiotu tej pracy, by uniknęła wedle możności takiego losu.

Nazwisko Grottgera stało się w kraju niemal hasłem szlachetnego marzycielstwa, kartony jego są nam znane, typ grottge-rowski mamy przed oczyma, jak w pamięci strofy Słowackiego lub melodje Chopina, niekiedy wreszcie wspominamy i los tragiczny młodzieńczego genjuszu.

Lecz całkowitego zakresu sztuki, który objął Grottger promieniem swej twórczości, a więc i własnej jego do głębi istoty — nie znaliśmy dotąd, gdyż brakowało zupełnego zestawienia jego dzieł.— Z drugiej zaś strony sądy nasze o Grottgerze, oparte na niedość rzetelnej znajomości tych ostatnich, formowały się i ustalały jeszcze w epoce, kiedy sztuka polska, a tembardziej polska krytyka, były w zaraniu.

Stąd może w tych sądach więcej nieraz schlebiania własnym upodobaniom, niż wczucia się w indywidualność artysty. Gorzej, gdy pretensjonalne a niegłębokie znawstwo przyczepiało etykietę doktrynek estetycznych, artystę zaś siliło się koniecznie wtłoczyć w jakąś znaną sobie kategorję malarzy. Tak powstały śmieszne, naukowo nieuzasadnione, a pamięci wielkiego artysty uwłaczające legendy o rzekomych nań wpływach tuzina tuzinkowych, lecz zato „zagranicznych" mistrzów !

WSTĘP

Tymczasem żywot i kształtowanie się istoty twórczej w wielkim człowieku podobne są rozrastaniu się drzewa: tyle w nim potężnej odporności, krążenia soków, konarów bujnych, swawolnej gry wyobraźni — a nadewszystko pędu ku górze podług praw słońca i własnej tajnej mocy.

Grottger, natura o niespożytej samodzielności i zasobnej ener-gji twórczej wprost zdumiewającej, bardziej niż ktokolwiek jest sobą, t. j. Grottgerem. Sam siebie określa i ustanawia, schematy wszelkie rozsadza, w dążeniu bystrem ku szczytom sztuki wszelkie narzucone ongi przez krytykę definicje przekracza i poznanym być może li tylko z wżycia się i wpatrzenia we własną jego twórczość.

Pisząc tę książkę, odsuwałem jak najdalej pokusy wszelkiego doktrynerstwa, rozumiejąc, że dopóty sztuki nie nauczymy się rozumieć, dopóki do jej twórców przystępować będziemy w tych okularach, zgóry wszystko zabarwiających fałszywem światłem. Widziałem przed sobą życie człowieka i kształtowanie się istoty jego wewnętrznej — właśnie jak owo drzewo, swobodnie wzrastające. Rok za rokiem, nie dbając o podział na „epoki“, szedłem za nim w dobrej wierze, że wszelką tajemnicę sam mi wypowie. Rok, jak konar, raz bywa plenny owocem, to znowu usycha w życiowym skwarze i jest martwy. Tych, co prawda, w niedługiem życiu Grottgera — niema. Rok — miara czasu konieczna, prawem przyrody określona, nie zaś „epoka“, zawsze od widzimisię pisarza zależna — był mi wędzidłem w zapędzie, był rękojmią, że za jego żywą wolą, a nie za martwą literą doktryny, zestawiam myśli i fakty.

4P

Metoda pozornie tylko sucha, lecz jakże odpowiadająca stanowi sumień dzisiejszych we wszelkich badaniach historycznych, przytem zaś prawdziwie — najbardziej może twórcza w krytyce. I widziałem w Grottgerze, wyraźniej może niż w kimkolwiek, przecudny ów fenomem rośnięcia z siebie — fenomen w genjal-nych tylko duszach dany w całej czystości. Ze za genjuszem i nawet przed nim szedł jego los, że łamał mu życie, piętrzył trudności, wodził na manowce — to w niczem istoty jego nie zmienia, jak gleba jałowa, bicie piorunów lub topór drwala nie zmieniają w niczem istoty dębu lub topoli, choć je paczą, łamią albo zwalają. A sądzę, Że w sztuce chodzić nam musi właśnie o istotę genjuszu, o ów tajny zespół władz ludzkich, w każdym twórcy tak

WSTĘP

odmienny. Świat sztuki — to świat woli i charakteru, nie zaś przypadku i intrygi.

Niewątpliwie w toku tej pracy nie ustrzegłem się wielu błędów. Miałem do czynienia z mater jąłem surowym, gdyż brak nam zupełnie tych studjów przygotowawczych, które zazwyczaj poprzedzają monograficzne opracowania przedmiotów. Trzeba być zarazem i kamieniarzem i budowniczym, a to zadania nie ułatwia. Sądzę, iż czas już, byśmy w akademickich pracach poczęli uwzględniać i w miarę możności wyznaczać zgóry takie tematy, jak np. zestawienie całkowite i chronologiczne opracowanie dzieł znakomitych naszych artystów, porównanie ich szczegółowe i motywowane z wzorami, Z których mogli korzystać, jak dalej uwzględnianie i wyczerpywanie w oddzielnych studjach prac ilustratorskich, jak tu np. ogromnie ważnych dla poznania artysty i t. p. Dopiero na podstawie takich rozpraw mogą wyrastać monograf je, w których już tylko sprawdzanie i zestawienie, nie zaś gromadzenie samo materjałów, powinno zaprzątać autora.

W końcu uważam za swój obowiązek publicznie podziękować osobom i instytucjom, które w poszukiwaniach udzieliły mi materjałów i wskazówek. Przed innymi należy się tu nie od autora tylko wyraz wdzięczności dla cudzoziemca hr. Zygfryda Pappenheima Z Iszka-György za nadesłanie na ostatnią wystawę grottgerowską nieocenionych zbiorów, bez których niepodobna sobie odtworzyć młodzieńczych lat pracy artysty. Następnie wyrazy najwyższej wdzięczności składam pani Wandzie Młodnickiej za łaskawe dopuszczenie mnie do zbioru listów Grottgera z 1866—67 roku i do bogatego skarbu pamiątek i szkiców; dalej hr. Stanisławowi Tarnowskiemu ze Śniatynki za ustne wskazówki i okazanie albumów oraz galerji śniatynieckiej ; panu Marcelemu Krajewskiemu za udzielenie albumu paryskiego i własnych wspomnień, jak również panu Władysławowi Mickiewiczowi za szkice i udzielone wiadomości; J. E. hr. Leonowi Pinińskiemu za łaskawe dozwolenie reprodukcji kolorowych ze swych cennych zbiorów, jak również wszystkim pp. właścicielom, którzy wydawnictwu w ten sposób okazali życzliwą pomoc; Zarządowi Bibljoteki Uniwersyteckiej w Wiedniu za prze-

WSTĘP

słanie roczników ilustracyj niemieckich; Zarządowi pałacu królewskiego w Monachjum za uprzejme poszukiwania, wreszcie Bibliotece Uniwersyteckiej, Ossolineum i Muzeum Przemysłowemu we Lwowie za materiały do pracy. Dziękuję i wydawcom książki, nie tylko za podjęcie i przeprowadzenie wystawy i wydawnictwa, lecz również za uprzejmość i udogodnienia, okazywane mi w toku pracy.

A. P.

PIERWSZE LATA

1837—1851

Artur Grottger urodził się ii listopada 1837 roku z ojca Jana Józefa, byłego wojaka a malarza amatora, i z matki Krystyny z Blahżo de Chodietow, w dzierżawionych przez rodziców od hr. Siemianowskiego Ottyniowicach w Galicji wschodniej.

Tych kilka twardych wyrazów, brzmiących, jak niezłomny wyrok przeznaczenia, stanowi to, cobyśmy nazwać mogli ziemską immatrykulacją genjusza. Najwolniejszemu z wolnych duchów twórczych określają one warunki, miejsce, czas istnienia. Jak ongi owi glebae adscripti przez cały swój niewolny żywot byli podlegli tej pańskiej glebie, na którą ich traf urodzenia rzucił, tak oto miejsce, czas i warunki bytu predestynują zgóry bieg życia artysty i narzucają się mu tak, że już pod ich stygmatem ukształtować się musi i wypełnić jego ziemskie przeznaczenie, los.

I gdyby naprawdę treścią życia ludzkiego był też los to moglibyśmy — jak w kazaniach owych, gdzie rozważania jednego wersetu z Pisma stanowi wątek nauki — rozważając wyraz po wyrazie owo rodowodne zdanie o Grottgerze, postawione na czele, wyprowadzić z niego cały ów wątek zdarzeń, który stanowi doczesność człowieka tego, jak i innych. Ale los życia nie jest treścią życia — o tern nazbyt często zapominają twórcy doktryn krytycznych i biografowie, chciwi klasyfikatorskich zasług. Czas, miejsce i warunki określają los, nie określają treści życia. Momenty rasy, otoczenia i historji — jeśli tak nazwiemy te wpływy — określają przebieg życia, to, co przemija, co w wiecznych rysach twórcy jest doczesne.

1*

PIERWSZE LATA

One są tym czynnikiem, który „miesza ludzkie rzeczy, nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy“. Nie one jednak podają w nieśmiertelność niezatarty ślad indywidualności. Przez nie płynie rwący nurt jej — nie one nurtu osnową. „Przez ciebie płynie strumień piękności— lecz ty nie jesteś pięknością“. W plątaninie dat i faktów, w trzęsawisku zdarzeń codziennych lub odświętnych, w chaosie, zgiełku i krzyżowaniu się ustawicznem przypadkowości spełnia się dola człowieka, jego los.

Treść zaś jego, niezmienna i jedyna od początku do końca, wytryskuje z tej pomroki rzeczywistości, ani słabsza, ani silniejsza, choć bardziej lub mniej dla patrzących przyćmiona w miarę oddalenia i stanu atmosfery, jak owo światło gwiazd, w sobie samem miarę swej siły niosące.

nam

natar-

Więc wszystko to znajdziemy w życiu Grottgera, co narzucało się nasampierw Polsce ówczesnej — Polsce, żyjącej echami wojny roku 30-go, a przygotowującej w ogniach ducha ofiarę roku 63-go. Wszystko, czem żyła ówczesna szlachta polska wsi, sportom i kobietom oddana, wszystko dalej, czem usłużyć mogła uboga w kulturę Galicja — wszystkie trudności, spiętrzone na drodze tego pokolenia pionierów sztuki polskiej i wszystkie jej pokusy. Znajdziemy dalej i to, czem go ród własny w życie wyposażył, od zarodów talentu do zarodów śmiertelnej niemocy. Znajdziemy Lwów ówczesny, ku Wiedniowi ciążący, i niedołężny Kraków, znajdziemy przesądy polskiej opinji wobec sztuki i wabne polskie kobiety. Znajdziemy i tu ziszczenie całej owej nieśmiertelnej, a tak ścisłej dla lepszych w pokoleniu formuły o ich dzieciństwie sielskiem, anielskiem, o ich młodości górnej i chmurnej, i, niestety, bez wyjątku niemal znajdziemy u niego, jak u wszystkich, w zakończeniu ów przedziwnie polski wiek męski — wiek klęski. A jednak to wszystko razem w naj-drobiazgowszem nagromadzeniu szczegółów da nam poznać li tylko życiowy los Artura Grottgera, lub w najtreściwszem ujęciu da życiowy los Grottgera-Polaka. Nie da zaś jeszcze, pomimo czywych dociekań i najdowcipniejszych ujęć, poznać istoty samej Grottgera- twórcy, Grottgera-genj uszu.

Los człowieka, Polaka, genjusza może i musi nas obchodzić, gdyż w losie spełnia się najwyraźniej to wszystko, czem ów człowiek, Polak, genjusz jednoczy się z ludzkością, narodem i kolejami sztuki,

J?

**’ S * *

,

iC'^-o

p*

■ " >

1 '

s

fcŁ“«a* =

r~    (V

&>7 f

a

»⁴'

1/

v\

W

5v

/    X

I

V

LUl

>

%

7i

»

//

t

4

w* * —

***<££*3

'«■y

"rrr-*"*-'

.^pl

à * 4\v^

'

\z

VI

kV-

«

t

v

*

__

fît*-4»~i* (yt-trfïjAl

fi SS.

/

PORTRETY JÓZEFA GROTTGERA, ojca artysty

PIERWSZE LATA

czem jest z niemi zrośnięty lub czem do nich przykuty. Nie dziw, że chciwie szukamy braterskich lub bodaj dalekich pokrewieństw Z tymi, których czcimy.

Ależ tern donioślejszą dla dzielności naszego ducha sprawą jest poznanie już nie losu, lecz istoty samej człowieka lub genjusza, jak tu więc: tego, co w Grottgerze jest — Grottgerem.

Bo znowu nie inaczej, jak tylko zgłębiając treść istotną dusz wybranych, podnosimy wartość duszy zbiorowej. To, co los człowieka jawi w podobieństwach najczęściej, to znowu istotna treść jego jawi nam w różnicach między nami a wybranym, chociażby te różnice były tylko różnicami stopnia i czystości pokrewnych nam cech ludzkich, rodowych czy narodowych.

Lubimy się kumać i „klepać po ramieniu“ z największymi, bo to schlebia zawsze, a u nas najbardziej, poczuciom solidarności ludzkiej, lub po prostu naszej zawistnej żądzy równości. To lubimy bardzo — za bardzo może. Mniej lubimy i nie umiemy nawet, uciszywszy w sobie wszelkie osobiste pretensje, wżyć się w czyjąś duszę, Zgłębić czyjeś dzieło, wejść w czyjąś świątynię i bodaj spróbować wysileniem woli widzieć tę duszę, dzieło czy świątynię nieuprze-dzonem okiem. Lubimy, niestety, łatwiznę ducha i życia, nie lubimy wysiłku i chętnie krzyczym: kochajmy się, niż byśmy naprawdę coś w ciszy i skupieniu potrafili ukochać, zwłaszcza, gdy to nie całkiem do nas podobne.

owa na

Na wstępie samym poruszam te sprawy, sądząc, że mają one podwójną w roztrząsaniach krytycznych doniosłość. Po pierwsze, pilno mi już od początku — bodaj dla ułatwienia sobie i czytającym kontroli — zwrócić uwagę na zasadnicze stanowisko wobec twórcy i dzieła sztuki, które określa w znacznej mierze następne wywody. Pilno mi wręcz i wyraźnie wypowiedzieć własny swój pogląd na ów zdawna toczący się spór o wpływie otoczenia na twórczość. Sądzę właśnie, że nigdy dość wyraźnie nie postawiono rozgraniczenia pomiędzy losem tejże a jej istotą — że owszem za pomocą czyto świetnej dialektyki (Taine), czy zwyczajnego niedołęstwa myśli zagmatwano i uwikłano w matni pozorów treść samą sprawy tworzenia. I tylko dlatego tak uporczywie trzyma się umysłów naszych przewróceniu założeń oparta teorja wpływu zewnętrzności na twórcę, gdy właściwie ze stanowiska sztuki może być co najwyżej mowa

PIERWSZE LATA

o przekształceniu zewnętrzności przez twórcę, lub ściślej o jawieniu się pierwiastka indywidualnego po przez zbiorową ze wnętrzność.

Sprawy ludzkie plączą się i wikłają w węzłach nierozerwalnych i niepoliczonych. Najdzikszy Z „dzikich mężów“ tworzenia, tworzy w zbiorowisku społecznem i przez nie. — Chodzi tylko o to, co chcemy badać, w co wnikać: czy badamy zbiorowisko nawet w dzikim mężu, więc w odbiciach i refleksach — tak czyni Taine, pełniąc w dziedzinie sztuki wywiadowczą służbę socjologji — czyli też poznać chcemy i zgłębić ów właśnie nierozkładalny i jedyny pierwiastek twórczy — indywidualność, a więc to, co pozostaje sobą pomimo odbić i refleksów zbiorowości.

W wypadku pierwszym poznajemy los artysty, człowieka, tworzenia; — w drugim zaś istotę ich nierozkładalną, więc to, co w Szekspirze jest Szekspirem samym, w człowieku — indywidualnością, w sprawie twórczej wreszcie — sztuką. Życie i dzieło Grottgera nastręczają właśnie znakomitą sposobność odłączenia losu od istoty twórczej; z tego chcemy skorzystać.

Powtóre, na sprawę zasadniczą, we wstępie samym poruszoną, chcę ściągnąć uwagę czytelnika i z innych już, nie ogólno-estetycz-nych, lecz bardziej lokalnych, polskich względów.

Niejednego z naszych wielkich nakarmiliśmy do syta zgiełkiem naszych uwielbień. Ale rzecz dziwna i bolesna: jak często ze zgiełku chwalby niepomiernej wyradzały się wśród nas swary nienawistne! Jak często od uwielbienia przechodziliśmy do oszczerstwa!

„Tylko społeczeństwa trzeźwe umieją oceniać — inne adorować lub bezcześcić“ — pisał gorzko Norwid w r. 1856. A Słowacki pisał w tej samej epoce: „pracowałem bez żadnej zachęty dla tego narodu, w którym epidemiczną jest chorobą uwielbienie, epidemiczną chorobą zapomnienie“... Przedziwna zbieżność sądu u dwóch, tak niepodobnych do siebie, ludzi! Najłatwiej pono byłoby Z tern rozprawiać się lekkomyślnym uśmieszkiem, wzruszeniem ramion i płyciutką jakąś „mądrością narodów“, bąknąwszy coś o irritabile genus... Ale uśmieszek zamarłby nam na ustach, gdybyśmy miłującem sercem przypomnieli cały długi szereg mar ojczystych, tych największych z pośród nas i najlepszych, których dolę zatruły nasze ułomności, złe nasze przywary.

'

l

3 w

é

?

L

W**

m

v

I

•'/

%

i

PORTRET MATKI

#

PIERWSZE LATA

Słowa Norwida, trafiające w rdzeń sam polskiej, błędnej opinji, i gorzką uwagę Słowackiego rozważmy raczej pilnie; nie może być, by nie tkwiła w nich prawda. Przypomnijmy sobie każde nasze wczoraj, a w komedjanctwie dziwnie lekkomyślnem naszych zdawkowych rozserdecznień dostrzeżemy łatwo skazy niestałości uczuć i lekkomyślności sądów. Dziwny brak bezpieczeństwa moralnego w polskiem życiu. I któż sobie nie przypomni bodaj jednego jakiegoś „ujadania" całej sfory, opadającej kogoś, wczoraj właśnie „uczczonego", i zupełnej na to ujadanie obojętności tych samych, co wczoraj jeszcze laurem wieńczyli taką biedną, z polska „ukochaną" głowę...

Dlaczegóż tak blisko nam od chwalby do oszczerstwa i od uwielbienia do szarpania? Takżeśmy to pijani uczuciem i temperamentem? (Kochajmy się!)

w mm sama

Nie sądzę — sądzę natomiast, że to się wyjaśnia sobkostwem ogółu polskiego. Za czasów jeszcze złotej szlacheckiej swawoli nauczyliśmy się wielbić w kimbądź — siebie samych. Z hałasem schlebiała szlachta temu, kto jej samej świadomie lub bezwiednie schlebiał. Wynosiła pod niebiosy pana brata za to, że się przejrzała. Rzucała się hurmem i na szablach roznosiła tych, co jej byli niepodobni, za to tylko, że niepodobni.

Te same rysy płytkiego sobkostwa z sejmików przenieśliśmy w świat ducha. Oto coś nam błysło znajomego, do nas podobnego, w rysach „dzikiego męża" — czapki w górę! Ale „dziki mąż" jednak nie taki, jak my — szabli z pochew! I tak w kółko, z adoracji do bezczeszczenia, bez chwili rzetelnego wżycia się we własną indywidualną treść męża.

Fatalny, płytki pęd stadowości, gromadne wiwaty, gromadne zwalania się i duszenie, a zawsze bezduszna jedna miara podobieństwa lub niepodobieństwa do nas, jakiś zamęt pijanych wyzwoleńców, stawiających i zwalających swych przywódców za podmuchem sob-kowskiego „widzi mi się".

sta-

Próżno wołać będziem o zbawienną mannę kultury, próżno iść będą z pokolenia w pokolenie najlepsi z nas na stracone posterunki pracy i natchnienia, próżno się wydzierać będziem społecznej nicości, dopóki nie strząśniemy z siebie tej łatwizny sobkowstwa dowego i nie przynaglimy siebie do rzetelnego sądu i czucia. Sąd zaś

PIERWSZE LATA

słuszny opiera się nie na wywąchiwaniu własnego zapaszku we wszyst-kiem, lecz w zgłębianiu w rzeczy każdej, w duszy każdej — jej samej. Uszanowanie inności, sumienne zgłębienie różnic, dotarcie w każdem „ja“ do tego, co owo „ja“ niezależnie od podobieństwa Z naszem, stanowi — oto podstawa właściwego, rzetelnego sądu. W ten tylko sposób dusza zbiorowa rozszerzyć się i pogłębić może na miarę wysiłku dusz indywidualnych i przejść od stadowej psy-chologji do pożądanej owej gospodarki dóbr duchowych, kulturą zwanej. Inaczej jest tylko marnotrawstwo dorobku, swawola uczuć i płytkość zabijająca sądu, coraz fatalniej, niestety, podobnego do nożowniczych rozpraw.

Sądzę, iż parę tych wstępnych wyjaśnień wyświetla w zupełności znaczenie nasamprzód zasadnicze poznawania twórczości i twórcy w nich samych, poznawania nie tylko losów ich w doczesności, lecz przedewszystkiem istoty ich niezmiennej i nierozdzielnej w sobie — jak z drugiej strony znów w dostatecznej na razie mierze zaostrza baczność czytelnika na specjalnie polską wadliwość poznawania zawsze i wszędzie tylko przez owo „a kuku!“, w które się bawimy wobec nawet naszych największych.

Tak jest. Niewątpliwie wielkimi Polakami są: Mickiewicz, Grottger lub Słowacki. My ich jednak czcijmy i rozumiejmy nie w tern, że Polakami byli, lecz, że byli wielkimi Polakami. Sami, lada jako polskość w sobie żywiąc, zadawajmyż sobie przynajmniej mozół zrozumienia, jak oni byli Polakami, nie zaś chełpmy się Z tego, że nimi byli.

Tak, tak: krzepiącą dla narodu myślą jest to, że Grottger, twórca Warszawy, Polonji, Lituanji — był z nami solidarnym w tych uczuciach patrjotycznych, które dla ogółu stanowią do dziś bodaj najwyższy szczebel wzlotu człowieczeństwa. Lecz nie zadawalniajmy się leniwym truizmem czci i chwalby, że był patrjotą, raczej starając się zgłębić, jakim był.

Gdy bowiem wzruszeni jesteśmy przed jego cyklami tern tylko, że był Polakiem — to właściwie raz jeszcze jesteśmy wzruszeni — sobą.

Nauczmy się przecież zajmować nie tylko sobą, lecz i nim sa-mym, pewni zresztą, że mocą cudu związków człowieczych tern właśnie, że do głębi i bez zastrzeżeń raz potrafimy pokochać i wżyć

5

iPgLi WM

Ad

"** «s*-*

<

»»

■ F>v ' k Ju

'w2

r ïr

J

I

•TT!

4jyn

****«

,3 4

- ■ Ltî> «

-wSMMMmm* - jf*»v '

V

‘l J!>- üÆ

JF ■ # Lj^tF

WYJAZD NA POLOWANIE (1849)

jff ■

f

v

mu

A

A

L

f

WYJAZD

«W».

4*r-

V*

[■

BITWA Z TATARAMI (1851)

mm

i*

W'

ÄV i * J

:kv

r '

r ■? <?

y* W

/y.

jûêl

-*V

KONIE (1851)

się w duszę indywidualną, wzbogaci się i przymnoży dusza zbiorowa.

Ten cud jawi sztuka społecznościom, umiejącym kochać i szanować ją.

1837—1851. „Sielsko, anielsko“ płynęły pierwsze lata Grottgera. Nad kolebką pierworodnego pochylała się ubóstwiana twarz matki — twarz przesłodka, opromieniona urokiem szczęścia w miłowaniu płynącego żywota, a przytem bardzo piękna. Piły z niej oczy dziecięce od zarania rozkosz harmonji rysów i wyrazu. Kto wie, ile w tern synowskiem upojeniu pierwszych niemowlęcych jeszcze wrażeń było wyposażenia w tęsknotę za pięknem na całe życie?

Pierwszych kroków chłopięcych strzegł ojciec — staropolski typ męski, a choć obcego nazwiska, to jednak bardziej rodzimy i swojski w każdym objawie krewkiej, serdecznej, wrażliwej i życzliwej natury, niż niejeden dziedzic historycznego rodu.

rowe

Najbliższe otoczenie dziecka stanowił ów tak bardzo znajomy polskim młodym latom światek, gdzie dzieci i kobiety wnoszą uśmiech i pogodę pod dach starego dworu. W surowej patrjarchalności wiejskiego bytu dzieci i siostry mamine — owe Polsce przez opatrzność Zesłane „ciocie“ — stanowią ów rzewny i słodki przydatek, którym dwór polski zastępuje sobie tyle braków życiowych. Chciałbym tu napisać apologję cioci — polskiej cioci — tej, co z kluczykami w ręku wyręcza cierpiącą na ból głowy mamę, co łagodzi pokryjomu su-wyroki ojca, dla której z sąsiedztwa przyjeżdżają tacy mili, piękni i imponujący wąsem i wierzchowcem młodzieńcy, takiej cioci, która nieraz w życiowem rozbiciu rodziny bierze na wątłe ramiona wielki ciężar opieki nad sierotami.

Grottger miał ciocię Julę, Anielę, Poldzię i Klementynę, a jak zobaczymy, w atmosferze ottyniowickiej nie mało przyczyniały się one do zamiany w oczach chłopca, starego dworu w zaczarowany świat.

Świat ten zaczynał się zresztą już w komnatach dworu, gdy o sza-rej godzinie zasiadała matka do klawikordu i gdy tęskne dźwięki romantycznych melodyj mieszały się z mgłami kłębiącemi się nad

stawem i w poświatę księżycowych nocy niosły rozmarzoną duszę pacholęcą. Za oknami dworu szumiały stare lipy — wkoło rozlegały się równie, pełne kwitnących łąk i plennych łanów.

Tych powabów nie brak w polskiej ziemi temu, kto na świat przyszedł we dworze. Czyż nie tak samo w Żelazowej Woli szumiały drzewa na równinie dziecinnym latom Chopina, czy nie tenże księżyc i nie taki las kołysał roztęsknioną duszę poety w godzinie dumań, gdy mu „księżyc płynął samotny, las szumiał daleki i po rozłogach senne róże bladły“.

To pewna, że z wrażeń takich piła niejedna dusza polska w zaraniu, jeśli nie smutną, to najrzewniejszą tkliwość zadumań, tęsknot i melancholji. Dlaczego pokolenia całe, sarmackiej przecież tężyzny dziedzice, upajały się u nas tą właśnie nostalgiczną poświatą ojczystych równin? Któż odpowie? Można to nazwać słowiańskim smętkiem albo romantyzmem i — nic nie wytłómaczyć. Może to właśnie sprawił ów wabny, niewieści pierwiastek kobiet polskich, coraz bardziej w życiu dworów naszych obecny, może ów miękki urok kobiecości z powabu żon, sióstr, kochanek naszych początek biorący — powoli wyssał z duszy posarmackiej męskość dawnego czucia i sam się w sercach pokolenia rozwielmożnił? Być może. To dziwne jednak, że owe piękne Laszki, same „wesolutkie, jak młode koteczki“, w męskich duszach narodu zaszczepiły taki rzewny smutek, tyle tkliwej tęsknoty.

uroczne

Że od najmłodszych lat kołysały Grottgera te zdradne, wrażenia polskiej atmosfery, o tern zaświadczy potem całe jego życie, a i w dzieciństwie nie brak zapowiedzi. Nie kochałże się ten nieodro-sły od ziemi w jakiejś okolicznej dziedziczce, i śmiertelnie zasmucony jej obojętnością, nie trułże się trawą i proszkiem z cegieł? — A jak się samobójczo kochał, w takich samych latach, mały Julek Słowacki w nieodmiennej pannie Ludwice?

Ale do tych rysów znamiennych powrócimy w sposobniejszej porze. Nie brakowało od początkowych doświadczeń Grottgera i owego innego tonu naszej psychologji współczesnej — tonu dziar-skości i junackich tradycyj i porywów.

Ojciec, były wojak i zapalony myśliwy, przygotowywał w synu grunt jeśli nie do życiowej dzielności, to do marzeń owych o bohaterstwie i junactwie, wyrażonych potem tylokrotnie od Szkoły

fi ‘

W f '■ >

A

^ 3? /    ¹

$M%f '

sP'--. J

;

ÜPi

v‘

t':

t.}*#

i %jj

.• !

j.

•"'•T*!?

Tt*

;

Vfc* -'ri

•f

¹

.’ ki

U

J * ^

: 4 u, „ , *s

*ü*S

t

?

4!

ï-&

.HH

ftfh* ; &iU ±s

s ï:

4

■

- r

ssi!.r#a»r .’• •„

*

■ -‘f

t

/

r

J*⁸

'

.

n

ï j

.

^ '

'/.l^ f

sft#

EKWIPAŻ (1849)

/V

J

■ ;

I i r*.

' tÔL

♦i» -«*7 Me?

%

■

1

ffr

szlachcica polskiego począwszy. Psy ojcowskie i wierzchowe konie, dostarczały pierwszych sportowych wrażeń. Zresztą podrasta-jący bracia, Juraś i Oleś, i gromadka wiejskich dzieci stanowili znakomity materjał do rycerskiej zabawy w „Moskala i Polaka“, gdzie sypały się gradem gliniane kule, fruwały proporce i święciły się w pogardzie guzów świetne zwycięstwa.

Do wojennych owych wypraw wątku dostarczały opowiadania ojca „z prawdziwego zdarzenia“ — wspomnienia osobiste, zaczynające się od słów: „było to tak“, lub: „kiedyśmy stali pod“...

Słuchała tych powieści młodzież polska nad Wisłą i Wilją, nad Dniestrem i Bohem, a zawsze z tern samem rozszerzeniem źrenic i z rumieńcem wypieków na twarzy, z tern samem biciem serca, że oni byli tacy dzielni, tacy bohaterscy i z tern samem zamieraniem serca, że jednak tacy nieszczęśliwi...

Dziwnie wcześnie w duszach polskich, dziecięcych jeszcze, tkliwych, niemal przyssanych do piersi macierzyńskiej, mieszały się w zgiełku łez i krwi pytania bez odpowiedzi „dlaczego“, żal krwawy, Zacięte przysięgi na przyszłe własne poświęcenie. I stawał tak w budzących się oczach pokolenia duch śmiertelnie rannego bohatera, niemy, a po nocach wołający głos rodowego posłannictwa, nade-wszystko zaś z opowieści tylu dziś bez jutra, tylu bohaterów bez Zwycięstwa, tylu klęsk jak triumf pięknych — jawił się duch ofiary — spóźniony zwiastun odrodzenia narodowego.

Podczas gdy chłopak rósł i rosła w nim dusza, w otoczeniu i przebiegu wypadków dokoła niego zachodziły dalsze, zwyczajne w Polsce, zmiany. Więc wrzała i burzyła się na sąsiedzkich zjazdach szlachta, a ojciec bywał duszą takich zebrań, błąkały się w zasłyszanych echach rozmów jakieś krwawe szepty o nowych mordach, o okropnych zmorach rzezi. Potem zjawił się w domu młody człowiek, student polski, więc wykolejony w zaraniu ze studjów, rozpłomieniony, konspiratorski, pan Ludwik Nowotarski, nauczyciel Artura w ciągu ostatnich kilku lat pobytu w domu.

I „długie, nocne rodaków rozmowy“ w rozbudzonej wyobraźni dziecka żłobiły niezatarty ślad. Sądzę, iż ten idealny pierwiastek życia, który tu młody Grottger poznawał z rozmów i wspomnień najbliższych lub najmilszych sobie, w domu byłego wojsk polskich oficera, jawił się wogóle częściej i znaczył więcej, niż w przeciętnym

PIERWSZE LATA

domu szlacheckim owej epoki. Przechowała się wśród włościan okolicznych tradycja o Grottgerach, jako o „dobrem państwie“. Do dziś dnia jeszcze Józef Kocowski, włościanin z Ottyniowic, wspomina wspólne „z paniczem“ zabawy, a stosunek dworu z wioską nie ograniczał się zabawami, lecz, póki można było, nieraz wspierał i opatrywał potrzeby najbiedniejszych „dobry pan“ z Ottyniowic. Najchlubniejszem w tym względzie świadectwem jest dla starego Grottgera zniesienie kary chłosty wśród swoich włościan. Na nowatorstwa te krzywo patrzyli panowie bracia a sąsiedzi, jeszcze krzywiej urzędnicy miejscowi. Z tych niejaki Matz wystosował nawet raport „dokąd należy“ „o rozpuszczeniu i nietrzymaniu w ryzach posłuszeństwa chłopów“ przez dzierżawcę Ottyniowic.

Lecz wizerunek życia szlachcica polskiego nie byłby zupełnym, gdyby się zamykał na takiej oto obywatelskiej pozycji. Tak płynęły w Ottyniowicach niewątpliwie dni powszednie, ale rok szlachecki zawiera jeszcze liczne, bardzo liczne — dni zapustne.

„Wesoło... strojnie“ płyną szlacheckie zapusty, a kiedy w kalendarzu brak do nich okazji, od czegóż białogłowski dowcip fraucymeru, sąsiedzka uprzejmość, staropolska gościnność, żyłka wreszcie gracka lub myśliwska? Święta świętami, ale prócz tego muszą być zjazdy, chrzciny, imieniny, zaręczyny, zaślubiny, wprowadźmy, dożynki, polowania, obławy, majówki, podwieczorki, bale i t. d., i t. d. Są przecież w domu panny „na wydaniu“ i ktoś musi być „duszą to-• warzystwa“. W domu państwa Grottgerów „bawiła“ naturalnie siostra pani Grottgerowej, śliczna panna Aniela Blahio de Chodietow. I śliczna panna Aniela była już sama w sobie wystarczającym pretekstem do życia towarzyskiego, do bywania i przyjmowania, a cóż dopiero, gdy wabne jej wdzięki sprowadziły do Ottyniowic młodego magnata i hrabiego, Ludwika Zabielskiego.

Ten, wyprawiony w świat przez ojca w poszóstnej kolasce, uczynił to samo, co ów najmędrszy Z Budrysów, i gdy dojechał, puszczając się w „świat“, do Ottyniowic, już z nich bez pięknej Laszki, panny Anieli, wyjechać nie umiał. Nim jednak, wbrew woli ojca, przyszło do kobierca, niemało hucznych zjazdów i zabaw widziały Ottyniowice i przed oczyma, chciwemi barw i kształtu, Artura przesunęły się, jak owe zapustne maszkary, liczne postacie : więc staropolski szlachcic, jak ów Jażwiński, który się chlubił tern, że u niego,

„w Podniestrzanach, nie przestąpił jeszcze progu żaden austrjacki urzędnik“, więc młody ów galicyjski jasny panicz, hr. Ludwik Za-bielski, zagorzali myśliwcy, towarzysze ojca i aspiranci, wzdychający do pięknej panny Anieli, i lwowianie z c. k. urzędów, ze strony matczynej, i „kuzyni“ z dalszych okolic — cały, słowem, ów kalejdoskop szlachecki z księdzem proboszczem na czele i stangretami na końcu.

„Wesoło... strojnie“...

Jakie tam białe mazury bywały, jakie wyprowadzano czwórki do oględzin, jak musiano palić z bata przed gankiem, jak pito, jak się kochano w alejach westchnień i altanach pożegnania, jak się odgrażano wrogowi, którego trzebaby „czapkami zarzucać“, jak się ściskano z dubeltówki, jakie tam modne fraczki i stare delje, jakie koki i robrony, jakie rubinowe nosy, jakie karminowe usteczka, jakie niebieskie oczy i czarnobrewe liczka pochłaniał roziskrzonym wzrokiem chłopak, o tern niech w duszy sobie dośpiewa każdy, kto Z bliska lub zdaleka zna dwór polski i śliczną pannę Anielę, i szlacheckie zapusty.

„Wesoło... strojnie“...

Ach! to był dziwny kulig — ten szalony pościg zabaw i uniesień, ten pościg na oślep pędzących temperamentów szlacheckiej doli. Że w kuligu tym zmieniały się stacje, że z Ottyniowic, bogatej dzierżawy, trzeba się było przenieść do skromniejszych Husiatycz, stamtąd do Hrehorowa, potem do małego Zagóreczka, że szara, niepodobna rzeczywistość coraz natarczywiej przypominała się w pościgu, jak ów dzień powszedni, bladą twarzą zaglądający do tanecznej sali — czyż o tern można było pamiętać!

Tymczasem życie świeciło w dziecinne oczy szychem swych majaków, tymczasem temperament zaprawiał się do krzesanych dziarsko, jak hołupce dni, tymczasem roiło się dokoła od barwnych strojów, miłych i przyjemnych twarzy. Ach, zwłaszcza ta czarowna złuda, Że każdy ci brat, każdy cię sercem rozumie i kocha — takie ładne, takie wesołe, takie rozradowane twarze dokoła — takby się wszystkich, wszystkich chciało wyściskać i pewnie wszyscy za wszystkich w ogień skoczyć gotowi?

ręce gorącego

A jeśli zresztą jakaś się stanie chłopcu drobna, dziecinna krzywda, to czyż zawsze na „dobranoc“, przy łóżeczku, nie zjawi się anielsko piękna twarz matczyna, czyż nie utulą te kochane

w egzaltacji czółka, czyż na ciche jej wezwanie: „Zmów paciorek!⁴⁴, nie klęknie chłopczyna pełen radosnej dla wszystkich tkliwości, a potem w samej rozmarzonej wyobraźni czyż nie krzepi się ostatnim matki pocałunkiem, że wszelka troska to tylko brzydki sen, a rzeczywistość taka piękna i radosna, jak oto ten, z balowej sali dolatujący, czarowny, przytłumiony blask i gwar zapustny?...

Pierworodnemu synowi stary Jan Józef Grottger dał najlepszą cząstkę swoją w dziedzictwo; dał mu w oprawie najszlachetniejszej, najwrażliwszej duszy — klejnot talentu.

Nie wiemy nic szczególnego o rodzie Grottgerów. Nie wiemy dokładnie skąd i kiedy przybyli do Polski i jak doszli do wielkiej zażyłości z możną rodziną hr. Siemianowskich. Wiemy tylko, że Janem Józefem od najmłodszych lat zaopiekował się Hilary Siemianowski, właściciel Ottyniowic. To pewna, że żywsza była w rodzinie Grottgerów tradycja hrabiego, niż dziada Grottgera, inżyniera rządowego w Tarnowie. Hrabia Siemianowski zajął się wychowaniem ulubieńca, wysłał go na koszt własny do Akademji sztuk pięknych w Wiedniu, puścił mu potem w dzierżawę rozległe dobra ottynio-wickie i wyposażył wreszcie przed śmiercią znaczną na owe czasy sumą dziesięciu tysięcy złotych reńskich gotówki.

Wyposażył go jednak zarazem w wielkopańską niedbałość o ma-terjalne warunki bytu, rządzącą się uczuciem i fantazją. Kiedy więc po latach sam Jan Józef zkolei wianował syna na życie, niezbyt wiele mógł dać mu nauki malarskiej, bo wcześnie sam zamienił pendzel na pałasz, ani mu fortuny dać nie mógł, bo ją po sąsiedzku wśród panów braci na przyjęcia rozprószył. Lecz dał mu najlepszą cząstkę z siebie.

Nie znam olejnego obrazu starego Grottgera p. t.: „Śmierć Sokratesa" i podobno wogóle niewiele przechowało się po nim pamiątek artystycznych. Lecz oglądałem w zbiorach hr. Stanisława Tarnowskiego w Śniatynce trzy portrety jego i te w zupełności wystarczają na dowód, że ojciec Artura Grottgera miał do oddania synowi — talent.

Są to portrety Hilarego Siemianowskiego, ormiańskiego arcybiskupa Stefanowicza i wreszcie hr. Władysława Tarnowskiego, ojca matki obecnego właściciela Śniatynki. Uderza z nich przedewszyst-kiem opanowanie charakteru portretowanych osób — ten jakiś wdzięk wyrazistości w pracy, który sprawia, że, nie widząc modelów, czujemy z rysunków, że są podobne. Przytem rysunek lepiej, niż biegły, bo poprostu dobry i interesujący.

Zaczem nie potrzebujemy już dochodzić, kiedy i wskutek czego objawił się w Arturze talent artystyczny. On go przyniósł z sobą i przedtem, nim w dziecinne ręce wziął ołówek, jawić go musiał w samym już sposobie patrzenia na cały świat zjawisk.

Władza talentu wyraża się przedewszystkiem w wyborze wrażeń. Takie powołane oczy bynajmniej nie chłoną biernie wrażeń z otoczenia, one je poddają selekcji od zarania i nieświadomie szukają powinowactw z tajemnym składem własnych swoich praw. Dusza artysty nie jest gąbką, nasiąkającą bezwładnie t. zw. otoczeniem — jest ona od początku tegoż otoczenia władzą probierczą — i w tern tajemnica sztuki. Dlatego to najpierwsze rysunki Grottgera, te, o których przechowała się tylko tradycja, jak i te, które znamy w oryginałach, nie są bynajmniej powtórzeniem tego, co miał dokoła siebie.

Oto wybrał młodą wyobraźnią to właśnie, na co oczy jego nie patrzały nigdy, to, co miewał tylko przed oczyma duszy.

wra-

Więc nasamprzód w wielki zachwyt rówieśnika zabaw Kocow-skiego wprawiła „warownia zamczysta, twierdza jakaś ze wszystkimi szczegółami“ — podobno zamek Kraka. Potem szły liczne bohaterskie utwory, ilustrujące ojcowskie wojenne opowiadania. Nie z natury również powstała owa najwcześniejsza ze znanych nam akwarela p. t. E g z e k u c j a, na której dziesięcioletni artysta przedstawia moskiewskiego zapewne szpiega, powieszonego doraźnie na drabinie. Zebrani dokoła ułani 1831 roku świadczą o tern, że to jakiś epizod z opowiadań ojca. W ten oto sposób, w kalejdoskopie żeń i zjawisk, z urojonych i rzeczywistych kształtów, wybierają te oczy najpierw to, na co nie patrzały nigdy, lecz co ujrzeć pragną. Ten wyraz pierwszej samowoli artystycznej jest przeciwstawieniem się danej indywidualności — całemu światu zewnętrznemu.

sama

Powtórzy się to później — powtarza się zawsze w prawdziwej sztuce, gdy z coraz szerszego morza zjawisk indywidualność wybiera coraz bardziej własne, lub kiedy w tern, na co wszyscy patrzą — tylko widzi i odkrywa coraz nowy rys.

Stary Grottger, ile mógł, z radosną dumą rozniecał w synu zapał artysty. Nie sądzę, by mu to przychodziło z trudnością, bo syn miał w olbrzymiej potędze to, czego brakowało ojcu, zapamiętałą ową żądzę pracy, jedyną niezawodną Beatrix genjuszu w trudnej jego wędrówce.

Natomiast miał Jan Józef z instynktu czy talentu, może po części Z doświadczenia płynący, szacowny pewien przymiot. Oto nie krępował dziecka żadną doktrynką pedagogiczną, nauka jego zawierała się w jednem jedynem przykazaniu: „Rysuj!" Z natury, czy z pamięci, zewsząd talent czerpie zysk w pracy, poznając siebie, poznając zjawiska — z natury bogaci pamięć, z pamięci — bogaci naturę — i zawsze zwycięża, ilekroć władnie pracą swoją swobodnie.

Artur rysował i z natury i z pamięci — z wyobraźni nawet, jeśli kto woli. — Powstawały liczne epizody z bitew, wizerunki osób bliższych, karykatury — ba, nawet powstał z opowiadań nauczyciela Nowotarskiego jakiś szereg wesołych obrazków, snujący jedną jakąś „historję" — pierwszy zapewne „cykl" Artura.

Jeszcze trochę rad i dużo serca — i władza ojcowska niedługo się skończy.

„Byłeś w Rzeszowie kilka razy na jarmarku — mówi ojciec — widziałeś dużo rozmaitych scen, a może ci niektóre pozostały w pamięci, zrób przeto z tych remiscencji kilka iluminowanych szkiców". To znów, prowadząc niedoświadczonego w pracy, radzi mu, by nie stawiał nazbyt blisko przed sobą natury, „gdyż objekt, blisko postawiony, nie da się objąć okiem i w rezultacie następują kłamstwa".

na nauce

a przy-

Coraz bliżej, coraz bliżej czas, gdy skłonność wrodzoną, dar dziedziczny, syn wesprzeć będzie musiał przed wyższym lotem i doświadczeniu — coraz jawniej, że ten młody chłopak nie opuści sztuki swojej aż do śmierci i to, co ojcu było tylko rozrywką, dla niego stanie się treścią życia. Gdzieś niebawem, w pierwszych wędrówkach, w pierwszem zetknięciu się ze szkołą i szerszym światem, zarysuje się granica między najmłodszemi laty szłością dziecka.

serca:

Jeszcze woła ojciec z głębi

„Bądź mi zdrów i wesół, a nie trać czasu".

Jedno tylko z trojga życzeń ojcowskich spełni syn: nie straci czasu do ostatniego tchnienia.

A tam, gdzie nad snem dziecka nie słodka twarz matczyna, ale pierwsza troska czuwa i gdzie głos ojca już tylko echem dolata, tam, choćby chłopak miał tylko dwanaście lat, kończy się jego dzieciństwo sielskie — anielskie.

II

LWÓW I KRAKÓW

1850—1854

ROK 1850—1852. „Było to na wiosnę 1851 roku, gdy przechodząc około handlu przedmiotów sztuki Jiirgensa, spostrzegłem na wystawie obraz, który mię uderzył śmiałą, prawie genjalną kompozycją, Życiem i prawdą, jakiemi tchnęły liczne, umieszczone na nim figury, ludzi i koni, wreszcie silną i żywą barwą, pomimo całe ubóstwo środków, jakiemi rozporządzał artysta. Wszedłszy natychmiast do sklepu, kupiłem malowidło bez targu za bardzo niską cenę, a zarazem spytałem ciekawie o malarza. Powiedziano mi, że jest to pierwsza olejna kompozycja czternastoletniego chłopca, imieniem Artur Grottger. Ma ona 2.3“ szerokości, a 1.6“ wysokości; znajduje się dotąd w moim zbiorze, jako jeden z najulubieńszych obrazów; przedstawia zaś pogoń szlachty polskiej za Tatarami, w chwili, gdy ci, złupiwszy kościół, puszczają go z dymem, a obciążeni świętym łupem, jak kielichami, świecznikami i monstrancjami, uchodzą Z pośpiechem. — W malowidle tern panuje ruch i życie, świadczące o nadzwyczajnem talencie młodego malarza, mianowicie konie, narysowane tak trafnie i charakterystycznie, jak gdyby wyszły Z pod ręki skończonego artysty; słowem znakomity talent przebija już w tych pierwocinach talentu niedorosłego chłopaka.

„Czułem się bardzo szczęśliwym, żem mógł nabyć obraz, a przedsięwziąłem sobie za jaką bądź cenę zapoznać się z jego twórcą. Wkrótce spełniły się moje usilne życzenia. W Grottgerze odkryłem tak bogato uposażoną, tak na wskroś poetyczną naturę, że postanowiłem usilnie przyciągnąć go do siebie i o ile możności stać mu się użytecznym. Jeśli mi się to do pewnego stopnia powiodło, wynagrodził mi wszelkie przysługi sowicie szczerą i serdeczną wdzięcznością, jaką okazywał przez cały ciąg swego życia**.

Nieprawdaż, Z jaką rozkoszą czytamy ten tchnący prostotą i dobrocią wyjątek z listu? Otóż więc młodziutki artysta znajduje opiekuna — i jakiego jeszcze, bo i znawcę, i człowieka bogatego a wspaniałomyślnego! Nieprawdaż, że prawie się wierzyć nie chce w tak pomyślny odrazu obrót sprawy dla artysty w Polsce?

A i nie wierzmy, ani się chlubmy, bo tym zacnym człowiekiem, na którym się wesprze pierwsza praca polskiej chluby narodowej, jest bawarski magnat, hr. Aleksander Pappenheim, major austrjacki, bawiący podówczas z pułkiem we Lwowie. Traf zdarzył, że był to istotnie człowiek przezacny, człowiek czujący po swojemu, trochę Z kawaleryjska, ale szczerze sztukę, i to było wielkiem szczęściem Grottgera, gdyż znalazł w nim przyjaciela, opiekuna, protektora przez szereg pierwszych lat pracy. Ale jakiż dziwny ten traf, że malarzowi polskiemu i temu w dodatku, który egzaltację uczuć naszych patrjotycznych najszczytniej miał wyrazić, dał opiekuna — Niemca, choć w Polsce roiło się i roi od magnatów! Próżno tu powoływać się na międzynarodowość sztuki: ta wdzięczność, którą żywić musimy dla zacnego Bawarczyka, smutne sprowadza refleksje o własnych naszych stosunkach.

Jakiemi być musiały w tamtej dobie — w dobie wstępnych bojów o sztukę w społeczeństwie, nie mającem jeszcze o niej pojęcia, sądzić możemy bodaj z gorzkich słów, które o tych stosunkach wypowiada Witkiewicz w kilkadziesiąt lat później.

„Kłamstwem jest, że u nas niema pieniędzy na pokrycie kosztów istnienia naszej sztuki. W rękach naszej arystokracji rodowej i zbo-gaconych rozwojem handlu i przemysłu Polaków mojżeszowego wyznania, lub niemieckiego pochodzenia, jest dosyć bogactwa, ponieważ jednak nie okazali oni do niej żadnego zamiłowania, nie wywarli też żadnego wpływu na wytworzenie warunków, w którychby sztuki tak kosztowne, jak malarstwo lub rzeźba, mogły istnieć.

„Kiedy przed dziesięciu laty (około 1880) kilku z nas wróciło Z Monachjum, gdzieśmy do obłędu tęsknili za krajem, robiąc z pracowni jakiś przybytek kultu, w którym chłopska sukmana lub czerwona chustka dziewczyny czciły się jako „święte szaty“, jak mawiał

Chełmoński; z Monachjum, gdzie unikaliśmy dziennych spacerów, by nie widzieć niemieckiej natury, a leżąc w trawie, w mroku wieczornym, słuchaliśmy ciokania kuropatw jak dalekiego echa z kraju i witaliśmy wysmukłą sylwetę topoli, jako coś, co przypominało nam pejzaż; Z Monachjum wreszcie, które wrzało malarstwem — gdyśmy wrócili do kraju, znaleźliśmy się wobec faktu, że kraj nie potrzebował malarzy. Arystokracja potrzebowała nadwornych pieczeniarzy i znajdowała ich, niestety; potrzebowała protegować, dawać małe sty-pendja, klepać po ramieniu i pozwalała jeść przy swpim stole pod warunkiem, żeby być zabawnym. Zresztą ilustracje rodowych tradycji mogły jeszcze znaleźć miejsce na jej ścianach. Czasem jakiś szlachcic Z Ukrainy kupował obraz, bo był na nim koń, co przypominał jego ulubionego ogiera, albo człowiek, który „jak djabeł malował“, podobny był do jego ekonoma faworyta“...

Ale dość na tern: w losach Grottgera nieraz jeszcze i aż do śmierci będziemy mieli sposobność zrobienia własnego rachunku sumienia. Tu uderzamy tylko w tę strunę zgrzytającą dlatego, by w kolei zdarzeń życiowych artysty stwierdzić obecność jej od początku. Nie chcemy w tej książce łudzić, ani łudzić się.

Wyprawiając młodziutkiego syna z domu, Józef Grottger liczył się z różnymi względami, liczył bez wątpienia i na to, że w domu dziadków, państwa Blahao we Lwowie, chłopak się po troszę zetknie Z „szerszym światem“, że tam sobie pocznie wyrabiać sferę i stosunki — nadewszystko zaś, że znajdzie artystyczną naukę, wyższą już niż w domu, na miarę swych niezwykłych zdolności.

We Lwowie kształcił się głównie pod kierunkiem Jana Maszkow-skiego, ojca świetnego rysownika Marcelego, i potrosze Juljusza Kossaka. Nie trwały jednak te nauki nazbyt długo. Przerywały je wyjazdy chłopca do Stryja, gdzie składał szkolne egzamina, na wieś dla wzmacniania wątłego zawsze zdrowia. Zważywszy zaś bardzo wczesne lata Artura i te przerwy, nie można go zbyt ściśle traktować jako ucznia dwóch wymienionych wyżej malarzy. Kossak zresztą znal go we Lwowie niespełna rok, a nie był to wcale jeszcze ów Kossak późniejszy. Sam dwudziestoparoletni młodzieniec i niedawno jeszcze uczeń tegoż Maszkowskiego, wybierał się właśnie na ową długą wędrówkę artystyczną przez Ukrainę, Podole, Petersburg, Warszawę i Paryż, po której wrócił nam tern, czem go dziś znamy.

I Grottger wspomina o nim raczej jako o miłym, starszym rówieśniku, nie o nauczycielu.

Jakkolwiek bądź zarówno Maszkowski, pedant starej daty, jak i młody Kossak, z konieczności poczynającemu ułatwili bodaj poznanie środków technicznych. W tern rozumieniu i tylko w tern był istotnie ich uczniem. Miał więc po części rację autor notatki w,»Dzienniku Literackim⁴⁴, mówiąc o Grottgerze, że „bez żadnego prawie na wsi poprzedniego przysposobienia naukowego robi ołówkiem i akwarelą nader trafne rysunki osób, koni, scen wiejskich, ruchów wojennych, wzbudzając podziw znawców i coraz liczniejszych tak szczęśliwego talentu wielbicieli⁴⁴.

Tu po raz pierwszy sami możemy rzucić okiem na kilka najwcześniejszych prac artysty, który dotąd był dla nas tylko legendowym twórcą Zamku Krakusa.

Rzecz ciekawa: prawie wszystkie, znane nam z tej daty (1848— 1851) prace przyszłego twórcy kartonów są to albo akwarele, albo szkice olejne, rzadziej rysunki z dodatkiem farby. Opisany powyżej obraz — pierwszy nabyty przez hr. Pappenheima — to płótno olejne (1851). Olejny również ów Wjazd Bolesława Chrobrego przez Złotą Bramę, stanowiący bodaj jedyne przypomnienie nauki u starego Maszkowskiego, dar imieninowy dla ojca w 1850 roku. Dalej idą ataki ułanów, potyczka konfederatów z Kozakami, wyjazd na polowanie (1849), bitwa pod Grochowem — wszystko większe i mniejsze akwarele. Akwarelą również robione trzy konie — najbardziej „kossakowskie⁴⁴ konie Artura (1851) — Ułanka tegoż roku i jeden z najcenniejszych obrazków p. t. Ekwipaż (1849). Musimy przyznać, że w istocie, pomimo ubóstwa środków, naiwności i błędów, każdy z tych obrazów ma jakąś niepowszednią zaletę. Oto w najwcześniejszych, jak Karoca przed domem hr. Dzie-duszyckich — doskonały ruch figur na placu, sylwety przechodniów zaprzęgów, karykaturalne, ale trafne postacie wojskowych, dobrze stojące konie przy powozie, pies w ruchu wyborny — obok zresztą, nic nie szkodzi, kamienic, rozpaczliwie walących się na wznak. Doskonały również ruch pojazdu i nieodzowny pies w Wyjeździe na polowanie, mimochodem podobizny ojca i hr. Dzieduszyckiego w powozie. W Ułan ce — chociaż koń rozbrykany mocno przypomina wielbłąda — ciekawy ruch, mnóstwo doskonale rozmiesz-

»>3

r- •

É£

% ,i

fi

' ' .    j ",    v«jwJ

‘/JH ; - I *nS

ÿ‘!

«O

P '    K>;1

*’    *'W

-4

ml

,; .**

l'f* V'A

' ■" t* • JL

- ■ «■*

ATAK UŁANÓW

»\'j i

■V-

p.T

SP*¹

*w ■

'

.\j. ,    t|

§?

czonych figur, konie w szeregu i t. d. Na ogół wszystkie te szkice razem uderzają nietylko jednym rysem wspólnym — oto uchwyceniem typowego dla każdej sceny i postaci wyrazu, ale zapowiadają rozkochanego w pełni środków malarskich artystę, który czuje i kocha zarówno zwykłą ścisłość ołówka, jak szeroki ruch pendzla na płótnie, który znakomicie widzi i znakomicie grupuje cały swój plastyczny materjał, a zawsze — choć wprost bawi się bogactwem szczegółów, swobodnie igrających w bystrem oku — umie je wszystkie ująć w całość. Całość zaś jego odczuwamy swobodnie bez dopisków i tytułów.

Czy nie za wiele zalet w kilkunastoletnim chłopcu, ktoś może

spyta?

Nie, prawdziwie nie pilno nam stawiać Grottgera w rzędzie „cudownych dzieci“ — lecz prawdzie ulec trzeba. To są istotnie bardzo niepowszednie początki, niepowszednie właśnie tern bogactwem artystycznych naturalnych zasobów, tą rasą malarską w każdym tu calu obecną — w zwichrzeniu, błędach, błyskach obserwacji uroczo Żywą, swobodną, rozbrajająco szczerą. Nawet kolor, nawet ów „kolor“ dotąd niemal mityczny w polskich płótnach, czuje tu Grottger bardzo „po swojemu“, bardzo naiwnie — ale czuje. Czuje go jeszcze tylko przez dziecinną opozycję barw, przez jaskrawość bieli lub różowości, ale czuje lepiej, niż go potem szkoła będzie uczyć, nim na schyłku życia zetknie się na nowo z wielkiem odnowieniem malarstwa — we Francji...

Gdy więc tak młody chłopczyna buja i odważa się w ukochanej krainie sztuki, robiąc na prawo i na lewo olejno, akwarelą i kredką upominki rodzinie i znajomym, przeplatając ustawicznie doskonałą, żartobliwą obserwację, remiscencją i marzeniem, gdy tak w nim rosną własne siły, dziwnie szlachetnie fermentując dokoła podań i marzeń o sile narodowej — nadchodzi drugi, w życiu jego równie decydujący i pamiętny moment, jak owo poznanie się z Bawarczy-kiem Pappenheimern.

W wyrokach Grottgera było zapisane, że rok 1851 na zawsze się utrwali w jego pamięci — i w naszej. 16 października 1851 roku Lwów witał w murach swoich gościa niezwykłego, a witał go wspaniale, uroczystościami i bramami triumfalnemi, jakby to Sobieski wchodził po nowej odsieczy. Tak wjeżdżał potomek Leopolda, cesarz Franciszek Józef, a przyjmowała go ludność miasta Lwowa wdzięczna, że na razie rok 46 w dziejach Galicji się nie powtórzył... Rzecz szczególna: wjazdy te Franciszka Józefa do Lwowa i Krakowa miały się po dwakroć upamiętnić w dziejach sztuki polskiej. Oto w Krakowie uwiecznił wjazd na płótnie — Matejko. We Lwowie zaś krewni i przyjaciele Grottgera wpadli na pomysł, by Grottger w tenże sposób zaskarbił sobie łaski monarsze. Pomysł był świetny z punktu widzenia przyjaciół, bo w pomyślnym razie zwalniał kraj raz na zawsze z tak srogiego ciężaru, jak utrzymanie w akademji młodego stypendysty. — Rada wyszła od hr. Agenora Gołuchowskiego, ówczesnego namiestnika Galicji — za dobrą uznał ją hrabia Zabielski, magnat galicyjski, wuj Artura. I stało się, jak przewidywali mądrzy doradcy: chłopczyna w ciągu dnia jednego, błyskawicznie wprost stworzył akwarelę — istotnie zdumiewającą na swój wiek. Sam hrabia Zabielski we własnem mieszkaniu przedstawił, utwór chłopczyny cesarzowi (gdyż hr. Zabielski gościł monarchę w apartamentach swoich, gdy ten wracał z Bukowiny)

„Rzeczywiście — pisze biograf Grottgera — niedługo potem nadeszło z Wiednia pismo, donoszące, że Franciszek Józef wyznacza mu ze swojej prywatnej szkatuły stypendjum, polecając, ażeby udał się najprzód do Szkoły malarstwa w Krakowie, następnie zaś do wiedeńskiej Akademji sztuk pięknych'⁴.

W ten sposób pierwsze zakupy barona Pappenheima i 20 guldenów w walucie austrjackiej miesięcznie, ze szkatuły prywatnej Franciszka Józefa, stanowiły posag Grottgera na lata pracy szkolnej. Bardzo, bardzo tanio sprzedawaliśmy prawo opieki nad przyszłą chlubą narodową...

Nim, spełniając wolę cesarską, znalazł się młody Grottger w Szkole krakowskiej, korzystał z ostatnich miesięcy zupełnej swobody i kąpał duszę w umiłowanej przez siebie sielskości. Tam, na wsi, w Zagórzanach państwa Skrzyńskich, znowu kłaniały mu się lipy i topole, rozsrebrzały noce księżycowe, a na wycieczkach kraj rozsnuwał przed czującem jego okiem — jedyne swe bogactwa — widoki, pełne pamiątek, pamiątki, owiane urokiem okolicznych pól i lasów. Grottger utrwala i na papierze i w pamięci te rysy drogiej sercu fizjo-nomji kraju. To leśniczówkę % kilku chałupami nad ruczajem, to Zarysy zamku zagórzańskiego, to widoki Czorsztyna, to portrety gó-

\Vr. '

Ił

(v

^ BgïüL.ï

■©g

■8s

•/

:•

**38

IhflWt

* "Hf —

f    . À

t 4,

____

ZrC

V «/

__

+~

__

WJAZD CESARZA FRANCISZKA JÓZEFA DO LWOWA (1851)

MMMM

#.

; $ v

jfc*f

*" >.$*

JXT If

*ł:te

3f

i.i

ralików i strzelców karpackich, to znowu już po drodze do Krakowa, ruiny zakluczyńskie, zamek w Wiśniczu, puszczę Niepołomicką...

Zagórzany raz jeszcze przypomniały mu szlacheckie zapusty rodzicielskiego domu — i raz jeszcze niepoprawnie wierzącemu sercu ukazały majak braterstwa i serdeczności — ot, zwyczajną polską maskaradę sąsiedzką... Rzewnie się żegna ze wsią: „Ciemno i cicho było — pisze — gdym opuszczał ten przybytek przed-szczęścia mojego“... I myśl jego znowu zwraca się pełna synowskiej tkliwości do ojca i matki, od których teraz coraz dalej unosi go los.

ROK 1852—1854. W pierwszej połowie października 1852 roku, stanął Grottger w Krakowie.

Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że na młodziutkiego autora owej „warowni Krakusa“ stary, senatorski gród wywarł ogromne wrażenie. Widział go on, rzecz prosta, inaczej, niż widział w tej samej epoce młody Matejko. — Wawel i kościół Marjacki, szanowne kamienice i barwny rynek, pejsaty Kaźmierz i groby królewskie — nie jawiły się wyobraźni Grottgera jako zabytki, jako klejnoty archeologiczne, które należy oprawiać w ramę malowidła, jako akcesorja bezcenne dla wielkich dziejowych momentów, lecz były dlań raczej podnietą do własnych marzeń — nie historyczną prawdę widział on w starych murach, lecz brał z nich żalu pełen i zawziętości sentyment do śnień młodzieńczych i niecierpliwych wzlotów duszy w przyszłość. Bo zewsząd i zawsze indywidualność bierze tylko — samą siebie.

Po za tym jednak ogólnym, nastrojowym wpływem miał Kraków dla Grottgera znaczenie bardziej szczególne: oto po raz pierwszy tu stykał się na ser jo ze szkolną atmosferą.

A był ówczesnym kierownikiem krakowskiej szkoły malarskiej, nie kto inny, tylko Stattler Wojciech, ów „kochany Stański“, któremu wróżyli najświetniejszą przyszłość, na którym tyle dla sztuki polskiej budowali Mickiewicz i Słowacki. Wiemy, niestety, jak mało Z tych nadziei usprawiedliwił autor Machabeuszów. W duszy tej, niewątpliwie pięknej i bogatej, do końca życia przetrwał gorzki rozdźwięk pomiędzy zamiarami a możnością wykonania. Zachęty Overbeck'a, ni przepowiednie poetów, ni wreszcie własne, pełne eru-

dycji, głębokiego sądu i znawstwa poglądy nie mogły Stattlerowi zastąpić braku talentu. I wielkiem być musiało wewnętrzne udręczenie tej duszy, czującej wszelką doskonałość, do niej się wiecznie zrywającej, a skazanej w twórczości własnej na dożywotnią mierność.

W chwili, w której Grottger przybywał do szkoły, zatarły się już nawet w pamięci uczniów i ogółu wielkie zasługi Stattlera — pierwszego organizatora nauki artystycznej w Polsce, prawdziwego twórcy szkoły krakowskiej, reformatora, wprowadzającego naturę i nawet — o zgrozo — „akt“, tam, gdzie dotąd panował szablon i „antyk“, zwycięskiego pogromcę opłakanych wpływów Brodowskiego. Wszystko to już było, już się stało dawno, przed laty — widziano zaś tylko w Stattlerze ówczesnym gorzkiego pedanta, niezrozumiałego dla zbyt młodych uczniów, miernego malarza, złamanego i mającego niebawem ustąpić z widowni starca. To atmosfery szkolnej ożywiać nie mogło, tern bardziej, że Stattlerowi zawsze, a tu przy końcu tern bardziej brakło na właściwem rozumieniu bezpośredniego nauczyciela młodzieży. Przemawiał do niej językiem górnolotnych apostrof, postępował zapewne zawsze z najlepszych pobudek, lecz dziwacznie i szczudłowato, co bezlitośnego oka młodych ujść nie mogło. W ostatnich tych latach starczej rozterki Stattlera z sobą samym i otoczeniem nie mało młodych sił spaczyło i zmarnowało się w szkole krakowskiej, a uratować ich nie mógł pomocnik i następca Stattlera, Władysław Łuszczkiewicz, sam mierny artysta i zarodami pedantyzmu zatruty. W profesorskiem gronie najwybitniejszą, najbliższą sercu młodzieży postacią był wówczas niewątpliwie Józef Kremer. Ten w wykładach swoich, zetknięciach poza szkołą, miał tyle niekłamanego entuzjazmu dla sztuki, tak umiał każdemu usłużyć wiadomościami z jej his tor ji lub z his tor ji polskiej, przemawiał tak zrozumiale, że młodzież lubiła go i ulegała jego wpływom. Były to jednak, oczywista, raczej wpływy ogólnokształcące, nie mogące zaradzić brakom i nudzie właściwych malarskich uczelni szkoły.

W szkole zgromadzenie dwudziestu kilku uczniów pastwiło się zazwyczaj nad martwą naturą, a pozostały w ich wspomnieniach jakieś nienawistne skorupy garnków i potłuczone jaja, które dyrektor kazał im zbyt często malować: „Rób, jak widzisz“ — mawiał. Rysowano obficie z gipsów oraz draperje na manekinach, rzadziej żywego człowieka. Prócz tego zawzięcie kopjowano, przy czem najwięcej

szczęścia miały kozackie i czerkieskie szkice Orłowskiego, na których próbowano „zdolności“ uczniów.

Grottger szkołę wziął tak, jak brał wszystko w życiu — sercem i zapałem. W pierwszych zwłaszcza czasach pobytu w Krakowie, prócz porannych i wieczornych zajęć szkolnych, bo chodził i na wyższy kurs szkoły realnej, to jest t. zw. techniki, miał jeszcze i lekcje francuskiego i wykłady z anatomji, i wreszcie ulubione pogadanki Kremera z historji sztuki i estetyki — zgoła czas zajęty od rana do godziny 8 wieczorem.

Powoli jednak beznadziejna jałowość szkoły, starcze pretensje Stattlera i nadewszystko zapewne owo rozpaczliwe piętno mierności na wszystkiem, co wychodziło z rąk profesorów i dyrektora — wzięły górę nawet nad niepowszednim zapałem Grottgera. Nawet on, taki pochopny do miłowania i baczności, czuł, że gorzknieje w szkole i że tam nie wiele baczność się zdała.

W pamiętniku Andrzeja Grabowskiego, bardziej bezlitosnego w swych sądach o szkole, przechowały się liczne wspomnienia o zmarnowanych w tym okresie talentach — o Jankowskim, który poszedł na malarza pokojowego, o Plucińskim, który skończył na aptekarstwie, o Żyglińskim, który zwarjował i t. p. Ile w tych smutnych kolejach młodych talentów było winy szkoły, dziś osądzić nie potrafimy. Ale to pewna, że przykłady te zatruwały reszcie spokój i zrażały młodzież do pracy szkolnej, podrywając wszelką wiarę w jej skuteczność.

Nie wiele również oparcia dawały ówczesne ogólne stosunki artystyczne Krakowa. Pusto tam było jeszcze i głucho. Jeden ze zdolniejszych profesorów szkoły, pejzażysta Głowacki, umarł był właśnie na parę lat przed przybyciem do Krakowa Grottgera, najznakomitszy zaś, najbardziej europejski z polskich malarzy tej epoki, talent dojrzały — Michałowski — spędzał ostatnie lata wśród zajęć obywatelskich lub gospodarczych, uciekając od czasu do czasu do samotni swej artystycznej, nie mając żadnego wpływu na szkołę i młode pokolenie, które prac jego nawet nie znało. Złośliwy jakiś los to sprawił, że cała bogata w talent i kulturę praca Michałowskiego — cały ten dorobek, który, kto wie, jakby był wpłynął na kształtowanie się ówczesne samego kierunku pracy artystycznej w Polsce, całe jego o ćwierć wieku przez francuskie wpływy wyprzedzające

ówczesną rutynę doświadczenie — wszystko to pozostało w owej decydującej chwili dla ogółu młodzieży malarskiej w kraju — tajemnicą! Niestety, do dziś jeszcze pietyzm czy dziwactwo sprawiają, że tej spuścizny świetnej nie znamy.

Zgoła nieobecnymi byli w owej chwili w Krakowie wszyscy ci, którzy mogli podnieść w Grottgerze poziom artystyczny. Rodakowski właśnie po wyjściu od Cognet’a sam w Paryżu rozpoczynał pierwsze samodzielne kroki. Gerson uczy się jeszcze w Petersburgu, potem w Paryżu; to samo młody Kossak. Jeżeli zaś dodamy, że rówieśnikami Grottgera są Kotsis, i Grabowski, i Chlebowski, i Penther, i Młodnicki, i Andriolli, i Maszkowski, — że razem z nim do szkoły krakowskiej wstępuje Matejko, że dalej Brandt lub Siemiradzki, ci dzisiaj „starzy“, to już późniejsze pokolenie, zrozumiemy, jak mało znaleźć było można w ówczesnej atmosferze Krakowa właściwej „nauki“. To też Matejko, gdy chciał się czegoś naprawdę „nauczyć“ lub napatrzeć się na dzieło sztuki — nieodmiennie szedł oglądać — rzeźby Wita Stwosza... Trzeba koniecznie ten obraz synchronisty-czny do młodych lat Grottgera mieć w pamięci, by zrozumieć, Zgłębić całą potęgę, całą bohaterskość wzlotów takich, jak jego lub Matejki — z takiej atmosfery, w takich warunkach.

Pozostawały więc jakie takie tradycje, mało zresztą znane, bo nieoparte na muzeach i zbiorach — coś o Chodowieckim, o Norbli-nie, więcej z Orłowskiego, kopje z obrazów „pana Suchodolskiego“ i wreszcie wiara w ową zagranicę — obiecaną ziemię sztuki. Na szczęście jednak Kraków miał inne skarby, które bądź co bądź karmiły szlachetny głód młodzieży i szkoła krakowska nie tylko profesorami i chudą tradycją zaważyła w życiu Grottgera.

„Bogataś, Polsko, w rady i sposoby — nie u żyjących wszystkie twoje siły“ — mówi gdzieś poeta — „kiedy ci milczy, przemawiają groby, kiedy ci milczą, — mówią twe mogiły“. Tak przemawiał do młodych stary Kraków. Szkoła zaś dawała im najczystszy, najtrwalszy ze swych wpływów — wpływ koleżeństwa.

Sądzę, Że jeśli gdzie, to w Polsce owe „koleżeńskie koła“, owe „grona rówieśnych“ od litewskich tradycyj promienistych do biesiad czerwono-ruskiej grupy — stanowiły największą może władzę moralną w społeczeństwie. One sprawowały „rząd dusz“ młodocianych, one im skrzydła do lotu prostowały, one ich wyposażały unie-

sieniem wiary i nadziei, poiły szczęściem wzajemnego zrozumienia i w życie iść kazały najuboższym, najbardziej ukrzywdzonym sierotom polskiej doli z podniesionem czołem. One sprawiały nawet więcej, niż podniesienie czoła — one podnosiły serca. Czy w dalekiem Wilnie dokoła Zana i Mickiewicza, czy w Warszawie wśród młodych podchorążych, czy w Krakowie wśród słuchaczów wszechnicy Jagiellońskiej — koła przyjacielskie młodzieży jednaką odgrywały rolę w jej psychologji, choć nie jednako się upamiętniły w dziejach. Coś między prostotą żołnierskiego bytu a egzaltację spiskowców, braterstwo uczuć i nieubłagana zarazem krytyka wzajemna, krzepienie się w walce z rzeczywistością, a zawsze gotowy do wybuchnięcia zapał ideału — wszystko to miały owe bardzo polskie, luźne, a tak ścisłe, związki koleżeńskie. Zamieniały one również potęgą młodzieńczości opłakane warunki materjalne w jakiś niemal raj cyganerji, nie dając przedwcześnie zrazić się i zapragnąć taniego dosytu. Serdelek warszawski, kiełbasa krakowska, uczt tych młodzieńczych zastawa, i szklanka, raczej bez spodeczka, herbaty — ich szampan — wystarczały rozegzaltowanym gronom, tuczącym się sowicie — rozmową.

Brzostowski, Stadnicki Jan, Suchodolski młody, zwany Salva-torem Rosą, Grabowski zwany Tycjanem, niekiedy Matejko lub po prostu Matiaszek, zawsze Grottger-Kros teczka stanowili taką grupę zżytą i zharmonizowaną ze sobą w Krakowie.

Wśród tych miłych sercu kolegów poznał Grottger i Stanisława Tarnowskiego, najwierniejszego przyjaciela swego do końca życia.

Nie będę się tu wdawał w opisy tych przyjęć, gdzie pito herbatę, jedzono kiełbasę, palono, rąbano się, dysputowano, czytano, improwizowano do upadłego.

Rzecz prosta, że i tu, jak we wszystkich tego rodzaju gronach koleżeńskich w Polsce — myślano o „samokształceniu się“. Gdzie indziej młodzież poważniejsza myśli o ukształceniu — u nas istotnie musiała i musi dotąd myśleć przedewszystkiem o samopomocy. Więc często wieczorami jeden z młodych czytywał na głos jakieś poważne dzieło, podczas gdy inni — Grottger napewno — rysowali. Wyprawiano się również na pejzaż za miasto, by się nieco oderwać od draperj i i martwej natury.

Nadewszystko zaś krzepiono serca w cudnej ułudzie młodzieńczego braterstwa..,

Jakkolwiekbądź sentyment tych zażyłości kochająca, nigdy niesyta uczuć tkliwych i szlachetnych dusza Grottgera chłonęła z zapałem. A był mu w owej dobie ten sentyment jedynem oparciem w bolesnej chwili, kiedy tracił ukochanego ojca.

Jan Józef życiem spłacił swe zamiłowanie do koni — umarł pokąsany przez wściekłego konia w ciężkich cierpieniach, pielęgnowany przez pierworodnego na jesieni roku 1853.

Cios ten spotęgował w młodym Grottgerze zawziętość do pracy: poczuł się, jako najstarszy w rodzinie, już wtedy jej opiekunem, co odbiło się nawet w listach do matki, pełnych powagi, a co niebawem miał stwierdzić pełnieniem przedwczesnych obowiązków.

Na wiosnę 1854 r. kończy Grottger swe studja krakowskie i nim podąży do Akademji wiedeńskiej, przez kilka miesięcy zanurzy się znowu w uwielbianej atmosferze towarzyskiej i rodzinnej Lwowa i Krakowa, dzieląc czas między podziwianiem „ślicznych“ pań i panienek, zebraniami koleżeńskiemi a swobodną pracą.

Młody Grottger, w którym serce, wezbrane uczuciem, naprawdę zawsze i wszędzie nadawało ton postępowania zarówno w stosunkach Z ludźmi, jak w wyborze tematów artystycznych, nie zamykał go na żaden powab życia. Kochał kraj, rodzinę, sztukę, towarzyszy — kochał w nich urok życia, spełniającego się w pięknie — mógłże nie kochać od najwcześniejszej chwili kobiety? Mówi Słowacki o oczach ludzkich, że to jest zmysł, „co kochać przymusza“, za którym idą i serce, i dusza. A cóż oczy artysty, chciwe piękna, łakome tej światłości życia, objawionej w kształcie, barwie, ruchu, wyrazie? Stokroć silniej niż wszelkie inne oczy upajają się one, wszelkim powabem, bo w tern właśnie ich powołanie.

on

Tymczasem w Grottgerze nie tylko oczy kochać przymuszały — cały był potrzebą miłości rozradowany — serce w nim biło miłujące i przymuszające miłować. Kiedy więc widział „śliczne“ twarzyczki niewieście, a sercem za tym powabem kształtu dopatrywał się wszystkich innych — nie dziw, że im ofiary palił.

W Krakowie zakochał się pacholęco w pięknej Halce Dziedu-szyckiej, a wraz ją widział „świętą“ i wyposażoną „boską naturą“ — i choć pisał, „że zawiązało się we mnie do niej szlachetne przywiązanie, ale może niktby go we mnie nie wyczytał“ — to przecież wyczytali z serca na dłoni ową tajemnicę wszyscy koledzy i znajomi. — Były nawet jakieś natchnione szkice porwania, w których „ona“ miała rysy pięknej Halki, „on“ łudząco przypominał Artura. — I nieraz jeszcze później stawały mu w oczach rysy panienki, by mógł stwierdzić, że była mu ponad inne piękną: „Ależ to śliczna ta panna Helena, ale to nie Halcia“!

Rozszerzało się tymczasem koło towarzyskich stosunków młodzieńca — wczesne sieroctwo przysparzało mu samodzielności, aureola talentu jednała mu ludzi, a podbijało ich zupełnie jego niewymuszone, szlachetne usposobienie.

W Krakowie bywał u Siemieńskich, Hoszowskich, Polów, Dzie-duszyckich, u państwa Konopków pod Krakowem — we Lwowie zaś i pod Lwowem miał, jak wiemy, z dawna liczne rodzinne i towarzyskie stosunki. We Lwowie zwłaszcza roiło się od „ślicznych“ i „dziwnie przyciągających“ pań i panienek — więc kilka wakacyjnych miesiący spędził Grottger jak w raju. Na brak „aniołów“ w każdym razie nie mógł się uskarżać!

Pozostanie to już na zawsze rysem znamiennym tej kipiącej życiem duszy, że, im bardziej wirował w zamęcie towarzyskim, tern, zdawałoby się, więcej równocześnie pracował. Niespożyte zasoby energji miał w sobie dla sztuki — nie dziw, bo jej życie dawał.

Piękne panie i dobrzy znajomi chętnie obstalowywali od młodego malarza ten konia, ten winietę, tamta własną główkę, i Grottger zwijał się radośnie z paletą, rad zawsze ze sposobności malowania i niby bardzo przezornie myśląc o zebraniu „zapasiku“ na Wiedeń.

Zapasik naturalnie błyskawicznie tajał w zebraniach koleżeńskich, czasami już „przy szklance wina“, a często po dziecinnemu — na ciastka. Nie były to zresztą wielkie sumy: 20 złotych, 15 lub 30 „w pięknym pularesiku“ — to były ówczesne honorarja artysty. Lepiej płacił „kochany Papcio“ — zacny Bawarczyk Pappenheim, który po dawnemu nabywał chętnie liczne utwory ulubieńca i polecał go względom swych przełożonych, jak np. generałowi Schlickowi, który dał mu za portrety koni „aż 60 złotych“.

Jakże Grottger pracuje w tej pierwszej po dziecinnych próbach dobie? Krakowskie studja szkolne musiały przedewszystkiem odbić się na jednej bodaj bardzo ważnej stronie pracy artysty — oto na rozbudzeniu — przez wzajemną krytykę i napatrzenie, przez próbowanie różnych sposobów pracy — na rozbudzenie świadomości artystycznej.

Czuł Grottger sam, że wraz Z wyjazdem jego z Krakowa kończy się bezpowrotnie dziecięcy okres nauki, że trzeba będzie coraz więcej samemu badać i zważać, zdawać sobie sprawę ze wszystkiego. Poczucie to wyraziło się istotnie przedewszystkiem w rozpoczęciu dziennika, w którym od roku 1854 przez kilka lat notować będzie każdy szczegół życia — najpierw z dziecięcą, potem z gołębią wprost prostotą i szczerością sentymentu. Otóż z dziennika tego dowiadujemy się, jak pilnie sam obserwuje postępy swej techniki, jakim jest surowym i pewnym sędzią nieodzownych swoich braków. Tak np. szkoła krakowska nie mogła go nauczyć rozumienia i traktowania pejzażu — Grottger to rozumie i chętnie korzysta z pomocy i wskazówek kolegów. Zwłaszcza ufa Raczyńskiemu, z którym nieraz pracuje wspólnie — to mu Raczyński „machnie niebo*⁴, to znów Grottger Raczyńskiemu „wstawi konia** lub figurę na płótno. Skarży się na ten brak w traktowaniu krajobrazu rzewnie: „Z obrazku — jestem zadowolony, ale z lasem sosnowym z tyłu nie umiem się wcale obchodzić**. Poza tern stwierdza, że „w cieniach np. już nie jestem tak brudny, ani mocny — już są lżej traktowane; światła znowu nie od-rzynają się tak ostro**.

Interesuje go ciągle kwestja posługiwania się paletą: „Malowanie moje nabiera coraz więcej naturalności i, że tak powiem, artystycznego pociągu**.

I tu znowu warto zapamiętać, że cały ten dorobek 20 do 30 znaczniejszych prac Grottgera, które znamy z doby 1851—54 roku — to niemal wszystko bez wyjątku roboty farbami, bądź olejne, bądź (przeważnie) akwarelą. To, co znamy z tej doby, zawdzięczamy w pierwszym rzędzie pietyzmowi hr. Pappenheima, który ma do 10 obrazów z datą 1854 i wcześniejszą, dalej pani Helenie z Dziedu-szyckich Pawlikowskiej i Stanisławowi Tarnowskiemu ze Śniatynki.

Dzięki im właśnie możemy dziś sami sobie sąd o tych latach wstępnej nauki Grottgera wytworzyć, sprawdzając przy tern trafność jego własnych spostrzeżeń.

Istotnie, nabrał „artystycznego pociągu“ — ale ten pociąg bardzo

i

-

\

\

v

\

i*

vy •

V

f ł

•'V

iC.

- *

r » *4

<’** 1

\

*V

* V

w

h

LC

sK

t

ra V

• Vi

’ 1

«s

1

fc‘î

»

X

■ A

;

&>■

V» *

k

■\

L

■

». > •

■^r/ r*

„>.r ;h :

kL

r-

r

V

r 0 , '

0M

«

1

!r

. <7*

:-<v

: ⁴J

V\i

\ A ,9

I

HŁ,

R¹

-

-a

\*

,

â3

;

S

⁴

L

w

n

y

;

-s.-

1

?

aui»

0

£i

* :>.

.

te

s\

&

tü A

il

pi

r ci

NAPAD

»

k

h*r

\T

blisko graniczył z manierą. Nie mogło być inaczej: sama szkoła wtykała uczniowi w ręce sztychy i kopje z Orłowskiego lub Suchodolskiego, podając w ten sposób schematy rozwiązywania pewnych zadań, traktowania układu figur, rozmieszczenia barw, samej nawet obserwacji ruchów. Trudno w takiej Ucieczce np. nie poznać rozmachu Czerkiesów Orłowskiego. Coś w sześciu kompozycjach (Trzej jeźdźcy, Polowanie z sokołem, Na czatach, Napad Szwedów, Bitwa Szwedów z Niemcami, Ucieczka), poczyna sobie artysta w ten sposób, że na pierwszym planie w środku obrazu kładzie olbrzymią białą plamę, naturalnie konia, nieodmiennie białego — następnie zaś wszystkie ciemne tony rozpędza na brzegi płótna. Przytem koń ów biały — ów nieodzowny koń — zawsze w bohatersko-bojowej pozycji ze skurczonemi koniecznie nogami i naturalnie łabędzą szyją. Oczywista, taki właśnie sposób traktowania „batalistycznych tematów“ zjednał Grottgerowi w szkole przydomek Wouvermana — ale, źe go nie posunął daleko w malowaniu — to pewna. Pomijam tu błędy naturalne w proporcjach, np. ów apokaliptycznie wielki koń (biały, rozumie się) na obrazku ze Szwedami — to drobiazg. Ale gorszą mogła się w skutkach okazać maniera — ów pseudo-wouvermanizm, gdyby nie to, źe cały ten zgoła „kierunek“ chłopięcego jeszcze autora — był ot, bańką mydlaną, którą lot własnego jego talentu rozbił.

Przechodził Grottger w tych latach i trochę później ten proces pseudomorfozy artystycznej, kiedy to talent, nie świadomy jeszcze swoich dróg, dopasowuje się niejako do cudzej miary. Orłowski czy Suchodolski, Wouverman czy Horacy Vernet — na razie wszystko jedno, byle jakiś „pociąg artystyczny“.

Psychologja tego zjawiska jest niezmiernie prosta: dzieci bawią się zazwyczaj w starszych, powtarzając w zabawach gest księdza, Żołnierza, lekarza i t. p. Talent również ma ten dziecinny okres udawania. Okres taki, batalistyczno-historyczny odpowiada najzupełniej bohaterskiemu okresowi dziecięctwa, kiedy to robimy z siebie „wodzów“ i armje z rówieśników.

Podobnie jak embrjon w kształtowaniu się swojem powtarza w skróceniu biologiczne dzieje gatunku — podobnie psychologja dziecka i kształtowanie się talentu mają takie gesty, powtórzone ze starszego otoczenia i z historji.

s*

W dobie tej doskonały wpływ wywierał na młodegS malarza poczciwy Pappenheim. Nie tyle z zasady, ile z zamiłowania koniarza i kawalerzysty do koni, podsunął Pappenheim artyście coraz to nową sposobność, to do portretowania własnych koni, to koni Schlicka, to prosił go o zrobienie własnego konnego portretu. Była to najpewniejsza droga dla Grottgera do samodzielnego porania się z trudnościami. Tu „biały koń“ był mu niepotrzebnym — natomiast ćwiczył swobodną obserwację, namyślał się nad układem, rozwiązywał sobie trudności techniczne.

I najlepszemi z tego okresu pracami Grottgera są właśnie takie, jak: Portret konny Pappenheima, Koń z psem, Koń z dżokejem — jak również takie próby portretu, jak Dziewczę Z szalem. Wreszcie doskonałe sceny zbiorowe z zacięciem humory-stycznem, jak Pielgrzymka do Hodowic.

Zamiast wouvermanowskiego „białego konia⁴⁴ mamy tu świetne kasztany i siwki z wypieszczonym atłasem skóry, po której jak wstęga mory, przewija się blask „lustra⁴⁴. Budowa koni doskonała, zręczne próby pokonania jednej z największych trudności, w wyrażeniu szlachetnej rasy w końskich łbach i szyjach, w wyrazie oka. Ruch naturalny, jak n. p. w pysznym kasztanie, stojącym sztywno wobec rzucającego się mu do pyska buldożka, „Kochany Papcio⁴⁴ posadzony na koniu świetnie, w doskonałym ruchu szykowca-kawalerzysty — podobieństwo twarzy znamienite.

W portretach znowu dziewczęcych, choćby nawet w pr

terjalną stroną sztuki, o ile sami ją zresztą opan

LATA WIEDEŃSKIE

oddziałać poetyczny, piękny typ polskiego artysty.

fazio, Belliniego, oraz szereg wyżej opisanych kom

BSSRjrr'•*;••••

R. Hofman, J. Szujski, Szynalewski, Matejko, A. Be

urocze

W portretach znowu dziewczęcych, choćby nawet w przerysowanym nieco profilu Dziewczyny z szalem — czujemy całą miękkość tej ręki, pieszczącej się wprost na obrazach wdziękiem niewieścim, która za lat kilka da nam jedyne arcydzieło kobiecego portretu w Polsce, nieporównane owe akwarelą i kredką marzone główki dziewczęce przedziwnie proste, i kobiece przedziwnie i wytworne.

te same

I w paru scenach zbiorowych z natury, wyżej wspomnianych, nie wouvermanowskie, lecz grottgerowskie już zapowiedzi.

W Pielgrzymce do Hodowic mamy pyszne sylwety (nieco ścieśnione) wiejskiego towarzystwa. Państwo Potoccy i Choło-niewscy w kilka powozów dążą do kościoła. Jest chwila postoju na drodze. Panie wyszły, by rozprostować członki i mantyle. Na prawo od widza, na pierwszym planie siedzi młodziutki artysta z teczką

szkiców, ź papierem na kolanach, w artystycznym zmiętym kapeluszu na głowie. Rysów prawie nie widać, ale w całym układzie i w owalu twarzy, widniejącym z pod kapelusza, taka chłopięcość miła i pilna, jaką właśnie w Grottgerze z tej doby lubimy sobie wyobrażać. To on sam, na pierwszym etapie własnej pielgrzymki.

Nie będziemy poszczególnie rozpatrywali wszystkich Utarczek ze Szwedami, Beduinów, Tatarów z tej doby. Wyróżniliśmy tu kilka utworów, zapowiadających kształtowanie się indywidualności artysty, potwierdziliśmy dziecinną naśladowniczość innych — to wystarcza. Cóż stąd, że niejeden z naszych malarzy w całem życiu nie wzniósł się ponad poziom, na którym tu stoi młodziutki Grottger, a ma imię u wdzięcznej za rycerzów przy armatach, czy za napad Tatarów publiczności? Tu mamy do czynienia z tak bystrym a potężnym wzlotem genjusza, że ani sposób i nie warto zatrzymywać się tam, gdzie on sam się nie zatrzymał.

Rzućmy raczej raz jeszcze okiem na wszystko, co mu sfera rodzinna dawała, co on sam z niej wybrał i uwłaszczył przed wyjściem w świat. Prawdziwie nie o artystycznych wpływach może tu być mowa, lecz chyba jedynie o tern, co w podłożu duszy samej legło.

Roztaczał więc przed młodą duszą Lwów swe powaby leniwej, rozbawionej atmosfery miasta, na pół urzędniczego i wojskowego, na pół jarmarcznego dla ściągającej z okolic szlachty. Był to taki pół-popas, pół-reduta, ciąg dalszy zapust szlacheckich ottyniowic-kich, czy zagórzańskich. Obdarowywał go, czem mógł: więc wdziękiem swoich kobiet o zmysłowej naturze ras mieszanych, hulasz-czością swej młodzieży, z pańska lub półpańska niedbałej o jutro, kawaleryjskim szykiem oficerów austrjackich — wreszcie c. k. sty-pendjum, wyjednanym przez samego namiestnika i miejscowych magnatów, ojcowską opieką przezacnego Pappenheima, Bawarczyka.

tra-

I Kraków mu otwierał swoje skarby: spłowiały karmazyn dycji, dumę pomnego patrycjuszowskiej ongi roli grodu, selekcję towarzyską, już grupującą się koło wszechnicy i akademicką, przed założeniem akademji, ubogie swoje wpływy szkolne, pedantyzmem i rutyną zakwaszone, i bogaty zbiór pamiątek.

A młode, miłowania spragnione serce brało i tam i tutaj to wszystko, co miłowaniem można usprawiedliwić, podnieść uszlachetnić. Za wczasu już za wszelką „pomoc“ materjalną płacąc z li-

LWÓW I KRAKÓW

chwą pracą i uprzejmą życzliwością — był Grottger mł<!dy wśród półpanków — wielkim panem rozrzutnym, hojnym w darach talentu. W leniwej i niedbałej atmosferze Lwowa — uczył się nie lenistwa i niedbalstwa, lecz wytwornego wdzięku wysiłku bez grymasów. Z u śmiechem na ustach. Wśród „kochliwych“ i „pociągających“ lwowianek był paziem, pełnym pacholęcej poezji wobec „dam serca“, choćby te zrozumieć jej nawet nie były w stanie. — W ułudę roz-serdecznień towarzyskich wierzył dobrem sercem i nie dbał o prawdę ich uczuć, skoro własne miał czyste i rzetelne, jak kryształ. Pedantyzm szkoły — łagodził inicjatywą i ciekawością młodzieńczą, a martwocie profesorskiej — przeciwstawiał zapał, krzesany w bezcennych skrach koleżeńskich owych kuźnic studenckich.

Słowem — magnacko ruszał w świat — z ubogich swojskich

śmieci.

r ' ;i#v.

|.-v tyf •■

»

»

»•'-•gidg

*

*x|

f

I-, *W2M

p , ‘AfÆ

* ù -*

/ ^

m j

ir

*

- »

\ * ; .

«

■ /

■j4K.

MX

ffj d

■

A

i

- ■

M'

■

,'Wîtv

(fwï¥%

\

-- £fci

s,

*****

.

y- ?î#

■ ¥ al

üfl

y

>c

»

K\

•i-

ie

>

.

,-i

%

SS'

! ^

PIELGRZYMKA DO HODOWIC

7>

...

*

As

v

»

■s

K

kl

f V

V

T

t*

E

r

III

LATA WIEDEŃSKIE

1854—1861

'**"

Ami,

nr -,    *    fffîMA

«PS

fa.

BL

«fl

■Vf,

■■

Wf jtjtfiß; X

-i-.

■w«

Î'J

■»s«:«

:%Æa

jg$i ^ ,%j ~ri_jr

O. m:\

mmmm *& %

*•/ pÆMIj. -=r- Wvr\aar

¹ " “ I    9

hpwJHI

^ ■-4^ t

-

' ■ '»..'fr. <4*S»r*

’-'W&LÂi

V

~~ ^5#f“

&|î,

V*.

2V.ś

BÜ

BPS?»!

fc " Ä

‘vfcr

\W

JA

;łf »

«Vf.

QjA

¹ i/•

yr

amr u

/;/ 4 Wïk

PORTRET WŁASNY

ROK^i854—1855. Po raz pierwszy w niedługiem, co prawda, życiu Grottgera będziemy mieli przed oczyma okres czasu znaczniejszy, a ujęty w jednolite względnie warunki, gdzie rozwój artysty poznać można w całkowitym niemal przebiegu. Co Wiedeń miał do ofiarowania, to ofiarował mu odrazu i już do końca tego okresu. W atmosferze wiedeńskiej Grottger zorjentował się bardzo dzybko — nie była zresztą nazbyt przepaścista do zgłębienia. Cechowały ją, jak i dzisiaj, pewna łatwość stosunków, pewna nie najwyższa, ale kulturalna miara artyzmu, wdzięk jakiś, trochę bezkrwisty, ale nie-pozbawiony tętna wielkomiejskości.

Nie był i nie jest Wiedeń jednym z tych ognisk sztuki, które podobne są do owych szczebli Jakóbowej drabiny, gdzie na każdym zmagają się archanielskie jakieś siły twórcze i gdzie młoda dusza artysty, odrazu porwana huraganem sprzeczności albo spada z po-łamanemi skrzydłami na dno jałowości, albo się wznosi zwycięsko na szczyt własnej siły. Nie — to było miasto umiarkowanego użycia dóbr kultury, ani głuche, ani ślepe na głos sztuki, ale powolniejsze jeszcze syrenim głosom dosytu i komfortu. Już dość południowe, by się kochać w dolce far niente — nie dość jeszcze, by wytrwać w ekstazach piękna; już dość niemieckie, by sumiennie cenić wiedzę i zbiory — ale nie dość, by je w pełnej mierze wyzyskać; dość słowiańskie wreszcie, by się rozmarzać poetycznie — ale nie dość, by w tern rozmarzeniu utopić wszelką energję czynu. Sądzę, Że po Lwowie i Krakowie, po przemiłej wdzięczności życia towarzyskiego w Polsce — Grottger po prostu nie mógł nigdzie na świecie znaleźć atmosfery

LATA WIEDEŃSKIE

podobniejszej do rodzimej... Ani to pochwała, ani przygana — tak było, zwłaszcza, że Wiedeń był przepełniony rodakami, którzy i tu wpadali najchętniej jak na wesoły jarmark, żyli tłumnie, gwarnie świątecznie.

Tyle Wiedeń narzucał — resztę i tu trzeba było wybierać i zdobywać, i to stanowi właściwą sprawę rozwoju lat wiedeńskich Grottgera.

Przywiózł Grottger do Wiednia mnogo listów polecających, któremi, jak wiadomo, najchętniej wyposażamy ruszających w świat. Ten nieco czczy wijatyk rodzimych stosunków — ma się „stosunki“ w Wiedniu — nie na wiele naturalnie zda się młodemu artyście.

W Akademji, gdzie wstąpił zresztą najpierw do oddziału przygotowawczego, protegował go przedewszystkiem talent, a trochę poczciwy Pappenheim. Jak mało znaczyły owe listy, przekonał się niebawem, gdy, przyciśnięty biedą, rozpoczął wędrówkę po antykamerach arystokracji w nadziei znalezienia zarobku. Znalazł albo przemądrzałe a platoniczne rady, albo zgoła nic nie znalazł — i postanowił dalej nie szukać.

Po dawnemu więc jedynem oparciem i tu miały być stosunki koleżeńskie: te jeśli nie zawsze nędzę mogły zażegnać, przynajmniej zawsze ją osłodziły. Stypendjum, aczkolwiek płacono regularnie co pierwszego i w walucie nieposzlakowanie urzędowej, dla szczupłości swej (20 fl.), nawet w tamtych czasach nie mogły opłacić więcej, jak mieszkanie — o „reszcie“ więc, t. j. o życiu i pracy myśleć należało samodzielnie.

I Grottger, naturalnie, nic sobie z tego nie robił, gdy, żywiąc się przez całe miesiące bułką i cygarem, ku uciesze przyszłych swych biografów takie oto notował hygjeniczne spostrzeżenia: „ilekroć, zmorzony głodem, zapalę centowe cygaro, czuję waraźnie, że gorycz, osiadająca na podniebieniu, gasi głód i tym sposobem mnie syci, podczas gdy, kupiwszy za centa chleba, nietylko bym się nie najadł, alebym owszem podniecił tylko apetyt“...

My tu moglibyśmy znów zrobić spostrzeżenie historiozoficzne, że lubimy ten sposób „podnoszenia ducha“ i „idealizowania“ naszej młodzieży — nie dziwmy się tylko potem, że część jej dziwnie łatwo idzie na tandety, podczas gdy druga — z niezrozumiałych dla biografów powodów — umiera na suchoty. Pierwsi, to ci, którym

tm

£

*

j

m

T

&

i*

v___ «.«z; - —

13*2

Mi

k

.

> ?

V

sj

ir

4

-    f\h

/

v’

K

\

>A

»,

F

L

S-

»

h

SPRZEDAŻ KONIA W ŚLEDZIEJOWICACH (1855)

,e

Éiüll,

1*

J

K

4P

T

/à

LATA WIEDEŃSKIE

t. zw. środowisko łamie sam rdzeń wartości ich, drugim — łamie tylko los życia — tylko, jeśli idzie o sztukę. Jeśli o społeczność idzie — strasznie, bankrucko traci w obydwu wypadkach — i po raz trzeci traci, gdy sobie z tego sprawy nie zdaje.

Ach, jak my podle umiemy nad przedwczesnym grobem rozprawiać o tern, czy artysta dał z siebie „wszystko“, czy „nie wszystko“, umierając z niewiadomych nam powodów „tak młodo“!

Grottger łudził się, że nic sobie może nie robić z zastępowania obiadu cygarem — musiał jednak, i nie mogło być inaczej, ponosić liczne tego stanu rzeczy następstwa. Przedewszystkiem więc musiał dość prędko pozbyć się przedmiotów, posiadających „realną“ wartość, a więc: dwóch ręczników za 6 centów, pierścionka za 3 złr., żółtego surduta i innej części stroju za 30 centów, złotej spinki za 37 centów — a nawet własnych skryptów i rysunków za 10 centów (więc na wagę)... Musiał dalej zaniechać pięknych planów posiadania własnej pracowni, opłacania modela itp., a zamieszkać z kimś wspólnie. Tu rozumiemy już, że wyrzeczenie się takie, nawet ze względów „idealnych“, pożądanem nie jest. Ale nie koniec na tern: gdzie cygaro zastępuje obiad — sen jest często jedyną drogą wzmacniania zwątlonych sił — i sen zastępuje — godziny pracy.

I los cały egzystencji bez oparcia staje się coraz bardziej zależnym od wypadków, od kapryśnego trafu. Opłakany schemat takich walk znamy aż nadto: oto przedmioty „realnej“ wartości sprzedane, oto zaprzepaszczone gdzieś w musowych oszczędnościach konieczne a zbawienne warunki pracy — a teraz dalej trzeba sprzedawać po kawałku siebie samego — więc przyjmować lada jakie obstalunki, dawać lekcje, kiedy się niewiele umie samemu, żyć kredytem przyszłości.

Dlatego to, właśnie na wiosnę roku 1855, znajdujemy Grottgera w charakterze „nauczyciela“ przy niejakim panu Saint-Claire, oficerze sztabu--angielskiego. Nauczyciel i uczeń spędzają zresztą

czas przeważnie w klubie, gdzie Saint-Claire przegrywa, a Grottger podziwia jego „zimną krew“. Dla odmiany chodzą czasem do Dauma, gdzie zresztą „było wielu Polaków, którzy siedzieli i grali w karty“, jak notuje Grottger. Lekcje zaś rysunku odbywają się codzień w nocy, kiedy skwaszony po przegranych oficer czyni śluby poprawy i z histerycznym impetem zabiera się do pracy. Wtedy

LATA WIEDEŃSKIE

Znowu śmiertelnie znużony „nauczyciel" musi asystować, podziwiając zapał elewa, a nazajutrz sam śpi do godz. 7 wieczór, bo przebrała się miara sił...

Dlatego to, również nie mając ani sił, ani warunków do systematycznej pracy i idąc tyleż Za potrzebą robienia czegoś, jak i robienia na sprzedaż — zbyt długo Grottger po staremu robi Czerkiesów, Zasadzki, Szturmy i t. p. Raz sprzedał cztery takie akwarele kupcowi za 15 złotych reńskich, a gdy innemu sprzedał Oblężenie Wiednia aż za 10 florenów, sam tak był uszczęśliwiony transakcją, Że mu dołożył jeszcze... Marję Stuart!

Z tych samych wreszcie pobudek podejmuje młody artysta prace, którym podołać nie jest w stanie, jak np. owe dwanaście ilustracyj do poematu Boloz-Antoniewicza p. t.: Anna Oświę-cimówna.

Zrobił w nich zapewne, co mógł na ową porę, ale cóż mógł zrobić więcej, rysując z pamięci, nie mając żadnej jeszcze wprawy w trudnej sztuce przekładania słowa na plastykę, nad szereg nieudolnych, drewnianych kompozycyj, stojących poniżej nawet tego, co dawał już przedtem, gdy pracował nieskrępowany przymusem, lub Z naturą przed oczyma?

W takich opałach myśli się o wielu rzeczach, ale podobno najmniej o szkole. Nie dziwmy się wcale, gdy ten więcej niż utalentowany Polak w gronie swych niemieckich kolegów nie zabłysnął odrazu, jak był powinien, i gdy w starym Rubenie nie podziw obudził, lecz tylko sympatję. W tym wstępnym okresie szkoły Grottger poprostu nie był sobą — był zaskoczony i oszołomiony rozpaczliwymi warunkami bytu.

Kiedy więc przy końcu roku szkolnego Grottger wyrwał się Z Wiednia na wakacje do Polski, nie żal mu zapewne było ni Prateru, ni nadobnych wiedenek, ni miejsca na paradyzie w teatrze, ni skarbów sztuki — umykał po pierwszym chrzcie wielkomiejskiej nędzy pod gościnniejsze niebo wsi polskiej. I tu dopiero w zetknięciu się Z przyrodą, ożywiony i odżywiony, z nową siłą bierze się do pracy. Tu dopiero z głęboką radością możemy stwierdzić, że nam go w tej ciężkiej zimie nie ubyło, że, owszem, ogromnie skorzystał, choć nie widzieliśmy, jak i kiedy!

Przez parę miesięcy bawi Grottger w Śledziejowicach pod Wie-

■cJ

v

*»';■ -.L

i

■ i-rlâ

-T* 1

>,

<r

F

V./S

; *»

'* ŻJ

i

tC

m

t

■' -M

m

' t ( 4

’ V* '

ir

Ę t j'0

' JÉÉP*

î ï ,\

jül

Ä

HP I

t

Mi

ÿfs.

a<j

*

*!►

%k

ôT

ÿtlïvwÂt

iSîM

s—2

V\

yl

¹

$r

⁵

rs

PORTRET WŁASNY

LATA WIEDEŃSKIE

liczką u państwa Niedzielskich, gdzie zostawia szereg akwarel. Dwie pierwsze: Napad Szwedów i Czyszczenie zbroi, należą właściwie do znanej nam kategorji wojennych scenek Grottgera; — w drugiej są zapewne reminiscencje rodzajowych obrazków niemieckich. Ale za to bardzo dzielne i ciekawe są akwarele p. t. Buhaj holenderski i Sprzedaż konia w Śledziejowicach. Wspaniały okaz buhaja na tle zabudowań dworskich, traktowany szeroko i zamaszyście, świadczy i o dobrej obserwacji modelu, i o tern, że Grottger już poznał i skorzystał w Wiedniu z wielkiego skarbu ani-malistów w tamtejszych galerjach. Nadewszystko zaś świetną jest akwarela p. t. Sprzedaż konia.

Pejsata i białopończoszna grupa żydków z ogromnym gwałtem okazuje dwom szlachcicom Bogu ducha winną szkapę. Na nim w ba-letniczym niemal ruchu rozcmoktany, z odstawionemi łokciami żydek w lisiej czapie. Cała grupa, przepyszna w wyrazie, tańczy w majufesowem tempie, tylko biedne szkapsko białe nie może się zdobyć na animusz. — Ruch akwareli świetny, figury znamienite, technika, jak w rzeczach bardzo udatnie branych w szkicu, prosta i szczęśliwa w każdem pociągnięciu.

Otóż takiemi paru szkicami Grottger wykazuje nam, jak umiał korzystać z czasu w najfatalniejszych nawet warunkach, jak umiał patrzeć, gdy mu bielmo troski i niewygód oka nie przysłaniało. Gdy mówię „patrzeć“ — nie myślę bynajmniej tylko o samej naturze, o modelu z krwi i kości, który ma w danej chwili malarz przed sobą. Werwa, z jaką Grottger tę Sprzedaż śledziejowicką przedstawił, humor, z jakim te figury odczuł, zuchwały ruch tej grupy — są zapewne zgodne z „naturą“. Ale nie sądzę, by młodziutki autor zdobył się na takie traktowanie tej akwareli, gdyby go przedtem nie ośmielił w Wiedniu widok tych świętych Steenów, Maasów, Teniersów, Brouwerów, Jordaensów, Brueghelów — mistrzów jarmarcznego komizmu życia. I ta jedna akwarela jest może streszczeniem tego wszystkiego, co Grottger przez rok ten w Wiedniu zdobył.

Zanotujemy tu jeszcze parę robót kredkowych, jak Portret poety Lenaua i Wygnaniec polski, oraz szkic ołówkowy dwóch sylwetek ojca artysty. Jak wiemy, w dotychczasowej pracy Grottgera mamy rzadko do czynienia z kredką i ołówkiem, gdyż

LATA WIEDEŃSKIE

całą jego uwagę pochłaniają farby. Jakoż w istocie wzmiankowane roboty w porównaniu z akwarelami z tych samych czasów i nawet Z pracami olejnemi żadnej wyższości technicznej nie zdradzają ani szczególnego do tej formy plastycznego zamiłowania.

Następny 1856 rok przynosi nam znowu w wielkiej obfitości akwarele i płótna olejne. To, co znamy z tego roku, zawdzięczamy przeważnie hr. Pappenheimowi. Musiał się mu zresztą Grottger wyspowiadać z zeszłorocznych opałów, gdyż czujemy teraz znacznie bliższą opiekę zacnego człowieka nad pupilem. Zasila go ustawicznie radą i gotówką i sam często bawi w Wiedniu, gdzie go do siebie ściąga niemal codziennie. Pappenheimowskie rady streszczały się w jednem napomnieniu: „Pracuj*⁴ — ażeby zaś poprzeć radę skuteczniej, zasypywał literalnie artystę obstalunkami. Już i w przeszłym roku robił dla niego Grottger rozmaitych kirasjerów pappenheimow-skich i inne scenki rodzajowo-wojenne, gdzie ród Pappenheimów bohaterską grał zawsze rolę. Ale teraz, gdy Pappenheim sam bywał częściej w jego towarzystwie — znowu zabiera się do owych znanych już nam portretów końskich i oficerskich. Z tej (1856) epoki mamy dwa nowe konne portrety Pappenheima — jeden z kluczem żórawi, drugi z kirasjerami — portret siwka przy kolumnie i obrazek, przedstawiający konia w ogrodzeniu na tle górskiego krajobrazu.

Wszystko to są akwarele o coraz szerszeni, coraz wszechstronniej szem opanowaniu zadań. Artysta w nich świadomie komplikuje swoją pracę. Mamy tu zawsze pejzaż i figury, przyczem pejzaż traktowany nie zdawkowo, lecz właśnie jako ważna i istotna część kompozycji. Może ten pejzaż zanadto bywa tu „urozmaicony**, gdyż obejmuje góry i doliny, drzewa i wodę, co oznacza pewien nieopanowany jeszcze niepokój, pewną niemoc w wydobyciu prostych i szerokich efektów pejzażowych, ale stanowczo sądzę, że i te próby Grottgera znacznie wyżej ocenimy dziś, niż w owych czasach panowania „lanszaftu**. Jest w nich przynajmniej szczere ścieranie się z trudnościami tego, co się ma przed oczyma, a jeśli niema pożądanej prostoty i szerokości w traktowaniu, to niema przynajmniej i ckliwego, manierycznego uproszczania ani ogólnikowości niemieckich „anziehpunktowych“ koniecznie ładnych lanszaftów. Koń coraz

LATA WIEDEŃSKIE

świetniej traktowany — ruch kompozycji zawsze doskonały i coraz swobodniejsze posługiwanie się farbą w skali barw jasnych i czystych»

Jeszcze jeden obraz przynosi ten rok 1856, który zapamiętać warto. Jest to malowidło olejne. Na tle przesmyku górskiego stoi Czerkies, trzymający lewą ręką konia za uzdę, w prawej pistolet. Twarz Czerkiesa jest arcydziełem wyrazu: bronzowe, ściągnięte rysy, błysk oczu o niezłomnej stanowczości, mężność postawy — oddane z zadziwiającą mocą. I koń, obok stojący, ciemno kary, ze swobodnie puszczoną grzywą, przepyszny bojowy koń — ma ten sam wyraz dumnej zawziętości. Błysk oczu Czerkiesa i błysk pistoletowej lufy, rozszerzone nozdrza konia i wzgardliwie zacięte wargi człowieka — tworzą tu jakiś posągowy zespół śmiertelnej odwagi i siły. Żadnego krzyku, żadnej teatralności w układzie, grupa trwa, jak wryta, nieruchoma, stanowcza — tylko czuje się wyprężoną, stalową dzielność woli człowieka i zwierzęcia, zrosłych w jeden posąg niezłomności. I barwą władnie na obrazie tym Grottger z równą wyrazowi prostotą i siłą. — W bronzowej harmonji całe płótno, a twarz Czerkiesa sama jest skończonem arcydziełem modelunku w niesłychanie subtelnych plamach bronzowych.

ROK 1857. Na samym początku tego roku wysyła Grottger na wystawę sztuk pięknych w Krakowie dwie nowe kompozycje olejne, obie zaczerpnięte w treści z Konrada Wallenroda. Dwa obrazy są jakby strofą i antystrofą do owego opisu nadniemeńskiej okolicy, gdzie „Niemen rozdziela Litwinów od wrogów“.

Z tej strony tłumy litewskiej młodzieży W kołpakach rysich, w niedźwiedziej odzieży, Z lukiem na plecach, z dłonią pełną grotów, Snują się, śledząc niemieckich obrotów.

To jeden obraz — a dalej:

Po drugiej stronie w szyszaku i zbroi Niemiec na koniu nieruchomy stoi; Oczy utkwiwszy w nieprzyjaciół szaniec, Nabija strzelbę i liczy różaniec.

LATA WIEDEŃSKIE

To obraz drugi.

* Nie znamy, niestety, tych płócien, możemy więc tylko podkreślić tu, bodaj czy nie po raz pierwszy jawiącą się w formie dojrzałego pomysłu potrzebę wypowiedzenia się w paru związanych z sobą płótnach i to, że młody artysta świetnie wybrał ośmiowiersz wstępny Wallenroda, gdzie się przeciwstawiają sobie dwa światy.

Lucjan Siemieński, ówczesny krytyk „Czasu⁴⁴, zoil wielce słuchany, a istotnie nieraz trafny i zawsze szczery w sądach (co tak niekiedy gorszyło Matejkę) — nie bardzo przychylnie ocenia te płótna. Podnosi jednak w nich zalety krajobrazu, przynajmniej w jednym, gdzie widzi „dużo uczucia i ruchu⁴⁴.

Jeżeli Grottger przyjął tę krytykę tak, jak w tymże czasie przyjmował profesorskie strofowania recenzenta z „Czasu⁴⁴ Matejko, to musiał sobie nie mało krwi napsuć.

Nie sądzę jednak, ażeby uwagi Siemieńskiego o trudności przedwczesnego porywania się na ilustrowanie arcydzieł nadto trafiały artyście do przekonania, gdyż najwyraźniej w całym tym roku myśl jego pracuje w tym właśnie kierunku.

Oto znowu „ilustruje" ołówkiem i akwarelą wiersze Szyllera p. t. „Würde der Frauen". I znowu obrazek układa mu się w formę, że tak powiem strof plastycznych, odpowiadających strofom poematu. Jest tym razem tryptyk, ujęty we wspólne obramienie z liści i gron winnych. Pojęcie całości jest winietowe, w smaku szczerze niemieckim, z gotyckiemi literami, ostrołukowemi linjami, gołąbkami, girlandami róż. Zapewne, że wszystko to mógł artysta wysnuć Z wczytania się w samego Szyllera, ale z drugiej strony nie brak było dokoła Azorów tego rodzaju ilustratorstwa, jak n. p. słynne winiety Neureuthera. W tym smaku i w tym stylu obrazek był niewątpliwie doskonały, skomponowany i przeprowadzony.

owe

Ciągle się teraz nasuwają Grottgerowi pomysły wiążących się treścią szeregów scen i obrazów, i — rzecz ciekawa — zarówno w lekkiej, humorystycznej formie, jak i w formie poważnych, ideowych kompozycyj. — W tym samym 1857 roku powstają dwie wyśmienite krotochwile rysunkowe, znane p. t.: Sprawunków i Przygód karnawałowych.

Pierwsza przedstawia dwie panie: Munieczkę (Grottgerównę) i panią Paulinę (Settelową) na wyprawie po mantylki i kapelusze.

<L

%»

%■

ii

&k

jT

*/>

/y à. ' r_-üiea

** •

;    *i, *

à* Jl

L«?g

' #

* ' 7 I ,

•* «

4SN

ÿ:A

JK

•fi, -

Stî/i

ft,

jSpî

v

<*'r

LflMtT

Ił;1*

>/ ijy

4f

i&kć*

'-fmt

O^Ph

iv<

'■

W'i

r 4

Séjâ^

lav

*MiiL

■W

* .•

S*r

r •*.

nr

„WURDE DER FRAUEN" (1857)

Ft:

0=

$■

wUii "

E⁷ HT

rj

A, łMJtou' H

SPRAWUNKI.

gHraKt]

m B Bp*

ÜF'

"NA

/üwl

JM

r#

axj ?

j/W'

fS

/J

ii

I. WYJAZD

F/

Sfe.

k*>ïVis

t4A*/

‘J

«SX

fc&è

~F9C.

*.    ^>v' (Xx*h>^Qj /V*.«|1

if

^yii vt^v» *

«

orvt*«*

m

ha

il

:i

K*

|\

>44

MAV

k m - li

fri

7.

li

'«

-u

4-4

O—.

MJ) P"*

\h

fit

HïïM

-5 ?

mm, %

■

m

ïi j

%    1 "PARIS.

£>^

r,

|n ''i^py? ^ ⁰⁰ *1*

• •yiA^y^Vy’ fryv^^vn'iy’ 1 y\"y\f*

■w <0

lJ\fIC/Uu ^0

IL PRZED WYSTAWĄ

fr

rs

‘’X.

_à. A

il

fv

(./

f.

Ç.

<•

di - J ^~ÈiiÉrwj

> « ¹a

<* *> ?

S I

r. '

II

*)•

ÉS

j5w* H

1*1^ \ il

-3 i-oT^ îw

»nnr

3>~n

■t 4 î M *11 [3^41143

! rnifsM * f il

4J

-4

SPRAWUNKI.

“3

I'

*3. •

S v”

LU

Ä Tö

•ï

£U

xi

fc=*

*<

LiPRiTÜ

c;

fx

-?

J.

-Hkïà

à-’i-lr

cZ

Î1

û-u

;f la 'aâ^'*> -f

r -i1.^-1 3

•K łyV»~v~>

III. ZAKUPY

11

'i S J

-i

•i-

O.

(•

(•

iV

/vvvwi* »4. IAa^JA⁴'

w±\

11

? I UJ

UJ

1 ïnii

'HîS

i-

1 1(1

'A

îfct

s -s

LU

a.

ira

Kl

<-

W:

IP

Ir i

irr

ii

<x.-a' *

â?s*

;X

l'jYj

.-â>-

-Vi

£7:>'

X.

i F'* * > -

N*

x]

sxS

. _ . ,U ^rpV*

^r^LT. / ‘ \--T

•    „>1.^0^»»/ • i¹ /- p r. y>

•    f! ù9 ;} ai d “J -r¹^ ^ kTA - • Vf/¹ - -rf

s>

IV. POWRÓT

PS

fcNflSF

1/

reife

■if *

ss»

7-^

hfegu

;•/

r-

|«X»    Va    /* l+A+J

f f! jh y*t*ü*wS\ jU*4 yyd-ji-'+^'S^ ^*4vUmS

y(Łj^/U ftp' 2P"‘ ~~

■ ^MuÀo e*“ £***-    flrr*x^J~

Su jtyl tu~!)

{^IjlU, v/u/ 0^,

\v)u^    ^

v*c**aM,

Avujfc' *

.

.

Oczywista, iż te siedm czy ośm szkiców piórkowych z kapeluszami o dorobionych ustach i oczach, z napisami biegnącemi wzdłuż i wszerz papieru, nie roszczą pretensji do utworu artystycznego — ale są przez doskonałego artystę robione i w niedbałej, rozbawionej szarży dają mnóstwo doskonałych obserwacyj.

Przygody karnawałowe portretują znowu samego Grottgera i przyjaciela jego Rafała Maszkowskiego w szeregu scen, uciesznych żywcem wziętych z wiedeńskiego ich karnawału. Jest więc tu bal i pożegnanie po balu, śniadanie w kawiarni i zalecanie się do kasjerki, Fensterpromenade i powrót do domu w deszcz — a wreszcie kawalerski sen, w którym majaczą im i róże, i gołąbki, i serca strzałą przeszyte, i listy, i anioł, i szatan, i wiolonczela, i ostatnia przeczytana książka, i ostatnia parocentówka w kieszeni. Serja tych szkiców krotochwilnych stanowi i rozdział autobiografji dwóch artystów i dokument charakterystyczny strojów i obyczajów epoki i wreszcie niepowszedniej wartości humoreskę ołówkiem. Grottger nie wahał się postawić daty i podpisać tych ulotnych kartek, jak się podpisuje rzeczy, do których się chętnie przyznaje.

Jeszcze parę główek kobiecych akwarelą, akwarelą również doskonała sylwetka austrjackiego oficera (portret pana Głażewskiego), jeszcze jeden obstalunek — kopja z obrazu Wouvermana z Galerji Lichtensteina (Nr. 689) dla p. Niedzielskiego i—Grottger znika Z Wiednia po raz wtóry i na czas dłuższy.

Cóż się stało? Oto, niezrażony zeszłorocznym występem w Krakowie, Grottger na wystawę w roku 1858 przygotował nową pracę — mianowicie akwarelowy cykl z czterech obrazów p. t.: Szkoła szlachcica polskiego.

Więc znowu grupa obrazów, całość stanowiąca, i znowu „ilustratorska treść, choć tym razem obrazy ilustrują nie ten czy ów fragment pisanej poezji, lecz cały jeden ustęp z dziejów szlachetczyzny. Ilustratorstwo, czy historjozofja — mniejsza z tern — utwór wysnuty z idealnych założeń — tyleż z oczytania się w poezji polskiej, co i z wmyślenia się w polską historję powstający. Utwór, streszczający w sobie wiele z artystycznych doświadczeń Grottgera, a w duszy jego mający głębokie, bo aż w dzieciństwo własne i nauki ojca sięgające, oparcie.

Utwór wreszcie, który był rodzajem przesilenia historyczno-rodza-jowych tematów grottgerowskich w tematy historyczno-ideowe i tern samem stał się pierwszą zapowiedzią późniejszych arcydzieł — na razie zaś wypowiedział w formie stanowczej i świadomej sił własnych taką a nie inną wolę tworzenia.

Zazwyczaj, czy że szlachcic dziś nie w modzie, czy że późniejsze utwory zaćmiły Szkołę szlachcica, czy wreszcie, że krytykom, chciwym t. zw. zwrotów i okresów, utwór ten wypadł jakoś nie w od-powiedniem miejscu — zazwyczaj za mało zwracamy uwagi na te cztery akwarele, pierwszy cykl ideowy Grottgera.

Popełniamy wielki błąd. Po pierwsze przeoczamy prawdziwą „datę“ pewnego przełomu wewnętrznego w artyście w pogoni za datami urojonych wpływów zewnętrznych, licho się w ten sposób zasługując pamięci tej na wskroś samoistnej indywidualności; — po wtóre zaś niedoceniamy samego już utworu, załatwiając się z nim ryczałtowo, kiedy on jawi nam po prostu pierwszorzędne zalety malarskie, nie mówiąc o wszelkich innych.

Utwór ten jest istotnie w historji stawania się Grottgera sobą — aktem dojrzałości artystycznej, wyprzedzającym nawet dojrzałość techniczną malarza. Utwór ten ukazuje nam Grottgera— Grottgerem.

Szkoła szlachcica polskiego, zarówno brana pod względem stosunku wzajemnego czterech swych rapsodów, jak pod względem układu każdego z nich w szczególności — jest przedewszystkiem znakomitem dziełem kompozycji plastycznej. Sądzę, iż każdy rozumie, co w sztukach plastycznych nazywamy kompozycją: jest to taki zespół tematu z formą, gdzie jedno w drugiem wyraża się bez żadnych wątpliwości. Forma tłumaczy treść bez komentarzy i objaśnień — jest to zasadniczy warunek kompozycji. Samo zaś jej przeprowadzenie ma tysiące sposobów, odpowiadających kierunkom i indywidualnościom artystycznym — poczynając od samego li wyrazu i układu figur, kończąc na wprowadzeniu ornamentu, jako sposobu rozwiązania trudności.

U Grottgera od początku mamy do czynienia z tą właśnie postacią kompozycji malarskiej, która cała się opiera na samym tylko układzie i wyrazie figur, nie posiłkując się nigdy stylizowaniem, ornamentem, dekoracją. Zdaje mi się, iż jest to skłonność bardzo klasyczna i że

rk »...

w.

3* li

'łPfa

<( jj|i

Tl’

:1

«I

yj

W8*&

Ifl

!*£

Ha

II. REPRYMENDA

I. STRZELANIE Z ŁUKU

•v4

• iSEa .'i

i >•

„'■i

* $ ip;

•"X

vv

-V

tri

•»

rr I

>N

v-

rm

-Û

lïï.-À ń- Ł-San»

’ iV» ii

's*

Pi

âsèé

III. PRZED BITWĄ

IV. BŁOGOSŁAWIEŃSTWO OJCOWSKIE

w tem rozumieniu Grottger mógł był o sobie powiedzieć słowami Słowackiego :

„Żem jest coś, jak grecki antyk, Choć panteista trochę i romantyk“.

Później będziemy mieli sposobność powrócić do tej sprawy kompozycji Grottgera w ogólności, stanowiącej istotę samą genjuszu jego plastycznego i łączącej go z innem ogromnem imieniem sztuki — na teraz wracajmy do Szkoły szlachcica.

Treść tych obrazów bardzo znana: one bodaj pierwsze podały imię Grottgera szerszej publiczności. Najpierw więc w ogrodzie scena Strzelania z luku. Dwaj chłopcy w rynsztunku rycerskim, jeden z karabelką, drugi z tarczą i lukiem, bawią się strzelaniem do celu — to reminiscencja własnych zabaw Grottgera z czasów otty-niowickich. — Obraz drugi — Reprymenda — przedstawia scenę przestróg czy strofowania, gdzie stary szlachcic karci wyrostka, kornie słuchającego słów ojcowskich. — Trzeci obraz przedstawia obu ich na czele oddziału, wstępującego w bitwę. Młody, w my-siurce, słucha ostatnich rad bojowych starego wojaka — ten twarz do niego zwraca sarmacką, surową. I wreszcie — epilog konieczny — Błogosławieństwo ojca na polu bitwy. Stary wojak, śmiertelnie ugodzony, spoczywa pod drzewem i ostatniem wysileniem ściska w prawicy rękę syna, zakrywającego twarz załzawioną.

I znowu w rysach starego szlachcica, nasrożonych na sarmacką miarę, rozpoznać można wspomnienie ukochanej twarzy ojca Grottgera, starego ongiś wojaka z r. 1830.

Dobiegał właśnie Grottger pełnoletności, kiedy cykl ten komponował. Nie dziw, że w tej chwili granicznej życia, kiedy zwyczajnie spoglądamy na siebie uważniej — sięgnął pamięcią wstecz i w głąb, by sprawdzić, co mu w duszy najmocniej się utrwaliło. I znalazł w niej z pacholęcych jeszcze czasów zaszczepiony ideał rycerskości, ideał służby społecznej, po szlachecku rozumianej — ten właśnie, który żywił jego ojca i który mu ojciec w zabawie, opowieści i przykładzie własnym w duszę wszczepił. Że zaś to doświadczenie osobiste zespolił z historycznemi kolejami całej szlachetczyzny i ujął je w kształt archaiczny — to zrozumiała całkiem dążność idealisty do uogólniania i patrzenia na rzeczy przez swój szlachetny pryzmat.

LATA WIEDEŃSKIE

Ogół tę pracę zapamiętał i przyjął, gdyż ogół polski, jak i każdy inny, ma tę zbawienną zarozumiałość przyznawania się do bohaterskich czynów i cnót idealnych. Gdy widzi Czarnieckiego, Żółkiewskiego, Kościuszkę — myśli z dumą: „to my“. Śmierć bohaterska, poświęcenie, poryw genjuszu: „to my“... Nie pyta nawet ogół, w jak strasznie małym stosunku liczebnym stoją te jasne dusze narodu do olbrzymiej tłuszczy dusz, przywarą, występkiem, sob-kostwem, nicością zżartych. — I może w zarozumieniu swojem ma słuszność — bo istotnie — naród, to właściwie oni, wielcy nauczyciele historji — reszta zaś — to albo kornie w nich wierząca rzesza bezimienna, albo — nicość bez nazwy.

Utwór sam zresztą poprostu nakazywał się uznać i zrozumieć, a, o ile serca starczyło, i pokochać. Typy młodzieniaszków i starego wojaka, jeden pacholęcy typ polskiego chłopięcia, drugi typ bojowy, sarmacki, sumiasto-wąsy, o brwiach krzaczastych, oczach stalowych— typy te nie potrzebowały innych rodowodów ni uzasadnień w tytule, czy w „historyczności“ swojej. Były to właśnie te twarze szlacheckie, których posiadacze od wieków sami robili historjç. I każdy odgadywał w nich rasę i tradycję, nie pytając o nazwiska ni datę historyczną. Następnie wyraz każdego obrazu był tak wymowny, że znowuż bez komentarzy nie dwuznacznie treść swoją objawiał.

W podniesieniu pacholęcej głowy ku ojcu, w pochyleniu jej wobec słów karzących, w zakrytej dłonią młodzieńczej twarzy — a tu znów w błysku siwych oczów, w surowo obwisłych wąsach, w śmiertelnej mocy na marsowem czole — wypisał artysta historjozofję stanu szlacheckiego, jak ją idealne jego serce rozumiało: z ojca na syna dziedzictwo rycerskiej czci i męstwa — gdy jeden schodzi Z pola, drugi za nim w szranki staje — i koniec.

W kompozycji tych czterech scen — skupienie, oszczędność gestu, zupełna prostota tematu, nie rozpraszającego się w akcesorjach, ale całą swą moc czerpiącego w zespoleniu tych obu — ojca i syna szlacheckiego — we właściwem dla nich otoczeniu i w kilku stanowczych chwilach życia. Na tle: wieś polska, wnętrze rodzinne polskiego dworu, tłumu rycerskiego ’⁷„towarzystwa“, panorama bojowa.

Nie w obraz teraz spójrzmy, ale w duszę artysty. Bo to wszystko, co tutaj spisujemy za ruchem jego pendzla, jawiło się na^papierze

mm

ç-ÿ

'■

vk* là I , * 2 \ * ;;>ï.

■ąĘmm

m.

»y:

'■ Wm'

m..

r

WA

F§

%£g

C/^

L ; % "a

<5‘ *

£•* &

’M

Pk,;;

HS*¹

mgg I

^1-, ■?$

ÏM

y-Æ -    t* ' *.

m*“

!•

fî-‘NSgâ

1

«ili

•Siyw.

ai

f M&M

i ' v-

II

C*

fcstè* .vë

rSmtn

ii

&ï<

ma

mm

Jg

1/ ’&ätäSm&r

, ''v

A"

iKS^bÆ

^W/

|T

7

;•

■"i

'A

‘WT

:ï

A ■■'.    .,

Hronsaw

HBnP/ ■• I

PORTRET WŁASNY (1858)

'

za tokiem jego myśli. To pierwsza młodzieńcza synteza, to spowiedź jego pełnolecia, zapowiedź przyszłości.

Stokroć więcej poucza nas sam o sobie z tego obrazu, niż wszystkie z ówczesnych kawiarń wiedeńskich pozbierane o nim anegdoty.

Tu zarysowują się wyraźnie rysy moralne człowieka, który w ostatnim roku życia ukocha postać Księcia Niezłomnego i sam, jak niezłomny książę własnych ideałów, potrafi żyć i umierać.

Tyle dawała i zapowiadała Szkoła szlachcica — w wyborze typów, wyrazie, ruchu, układzie figur, kompozycji i pomyśle doskonała, w wykonaniu zaś technicznem walcząca jeszcze zawsze z trudnościami owładnięcia kolorem.

Niebawem przyjdzie chwila, w której z palety grottgerowskiej pocznie błyskać światło zrozumienia barwy tak, jak ją zrozumiało malarstwo nowoczesne, odcyfrowawszy wreszcie dawne arcydzieła. Niestety, chwila ta przyjdzie dla artysty za późno — na teraz zaś widzimy tylko trud dążenia i szlachetną chęć niezadowalania się byle czem.

Któż zresztą w sztuce naszej z tą trudnością nie walczył i kto — w tamtej dobie — ją pokonał?

Triumfy nowego malarstwa ważyły się jeszcze wówczas w Paryżu, Belgji i Anglji w zapasach nieznanych śmiałków, a całe Niemcy, nietylko Wiedeń, nie mogły Grottgera nauczyć malować, bo same jeszcze nie nauczyły się od francuskich nowatorów i angielskich prerafaelitów. Do sprawy tej zresztą wrócimy w swoim czasie.

Sądzę, iż dla zrozumienia tego, co w epoce tej działo się w jasnej duszy Grottgera, tuż obok Szkoły Szlachcica, należy uprzytomnić sobie treść i formę Modlitwy konfederatów. Nieznaczny już przedział czasu rozdziela jeden utwór od drugiego, a obraz olejny jest jakby wzmocnieniem, zmężniałem stwierdzeniem stanu ducha, zapowiedzianego w cyklu.

I Konfederatów publiczność nasza już zapamiętała dobrze, choć, niestety, dała im poniewierać się w cudzych rękach. Na skraju lasu, gdzie blask poranny krasi świerki i sosny, trębacze trąbią pobudkę. Przed nimi w dwóch szeregach klękła nieliczna gromada walecznych. Z poza drzew wysuwają się jeźdźcy z pochylonemi głowami — przed szeregami klęczy chorąży ze sztandarem i wódz ofiarowuje Bogu szablę. Nad skupioną przed bliskim bojem gromadą ksiądz odmawia modlitwę.

Dziś, kiedy się tak wylicza za obrazem jego elementy, nic prostszego, jak ten układ. Nieprawdaż? Jakże mogło być inaczej? — I nawet Gierymski w wiele lat później, malując Powstańców, przypomni sobie i ten kraniec leśny, dający oparcie oddziałowi, i te majaczące wśród drzew postacie jeźdźców.

Nie mniej sądzę, że właśnie w tej prostocie obraz jest arcydziełem kompozycji. Przy tak znacznej ilości figur — wszystko się wiąże w gotową do boju całość. To czoło szczupłego oddziału streszcza go w całości. I las w zarannem świetle mówi, i dalej rozlegające się błonia przemawiają. Mówi zaś nadewszystko każda twarz ofiarą, męstwem, skruchą, pogodą, niezłomnością dysząca. Przedziwny rodzaj wojska, gdzie nie tłum uderza, ale twarze. Taki był zamiar artysty — taka była historyczna tych momentów, które on ukochał, prawda. Grottger stawał się malarzem pospolitego ruszenia dusz w Polsce — to co innego, niż być „batalistą“.

W tym samym czasie lub cokolwiek później wstępuje i Matejko ostatecznie na swoją drogę, malując: Otrucie Bony, Jana Kazimierza patrzącego na pożar Krakowa, Kochanowskiego przy zwłokach Urszulki i t. p.

Porównanie w tej bardzo ważnej dla obydwóch chwili nastręcza się samo:.wśród rówieśnych nikogo nad tych dwóch godniejszego niema. Porównanie ciekawe dla zrozumienia, na ile odmienną drogę wstępował Grottger, nie mając nikogo, ktoby mu na niej przyświecał — nawet Delaroche'a. Jeżeli zaś obaj jeszcze walczą Z techniką — to bądź co bądź kompozytorska wyższość Grottgera występuje już tutaj zupełnie wyraźnie. Potrzebom swojej twórczości zdołał już Grottger poddać i pejzaż, i władanie grupą, i siłą wyrazu. Obraz jego przemawia już tak, jak on chce — dwuznaczność, rozproszenia się w szczegółach, oparcia się o tytuł obrazu lub o akcesorja, t. zw. historyczne, już niema. Jest potęga, nakazująca zupełne zrozumienie i odczucie.

Szkoła szlachcica i Modlitwa konfederatów stanowią akord — uzupełniają się i wspierają wzajemnie, przynosząc początek świadomości grottgerowskiej. Jeszcze to nie to, cośmy pod mianem „typu grottgerowskiego" przywykli rozumieć, ale typu tego przygo-

*:y‘1

h t

x

'S

» V*

V*. .*£

.sâm

■^txsfe

* •

1/

■

•j

I

*2

fi,.

MODLITWA KONFEDERATÓW

«

HP»

towanie — skądżeby się inaczej wziął? Ogniwo między „dawnemi a młodemi laty“.

Z naciskiem charakter tych prac z chwili dojrzewania Grottgera podkreślamy, by zapamiętał sobie czytelnik, że, gdy nadejdzie pora wielkiej ofiary narodu, a z nią arcydzieła Grottgera — nie ilustrator podług wypadków bieżących komponować będzie, lecz wyda je w uniesieniu ducha współtwórca epoki, który ją przeczuł i przygotował w sobie, jako jeden z jej sprawczych genjuszów.

Zapewne, iż była to epoka wewnętrznych dojrzewań w życiu na-szem, ale jednak, gdy się pomyśli, że ten młody człowiek tak niedawno jeszcze cieszył nas uroczą swoją dziecinnością, a że już mu zostało niespełna dziesięć lat życia, i że w ten krótki czas ma się nam cały objawić, ma zostawić niezapomniane dzieło po sobie i ma nam z oczu szczeznąć, błysnąwszy gwiaździstym deszczem utworów — to jednak robi się na żółwiej duszy dziwnie i coś z orlich lotów wyobraźnia poczyna sylabizować! — Cóż dziwnego — sam Grottger w jednym Z listów do Pappenheima daje taki obrazek: Orzeł z twarzą Grottgera rzuca się na żółwia, również Z twarzą Grottgera, by go przynaglić do pracy. Że niby orli poryw woli tak w nim pokonać ma żółwią opieszałość życia.

Wróćmyż w to biedne grottgerowskie życie, któreśmy tu cokolwiek, za własnym jego lotem zdążając, naprawdę wyprzedzili.

Zostawiliśmy go w Krakowie, dokąd sam w porze szkolnej powiózł na wystawę Szkołę szlachcica i naturalnie nieco dłużej, niż zamierzał, został.

Siemieński odzywa się znowu w „Czasie“ o młodym autorze i, chwaląc Szkołę oraz inną jeszcze olejną kompozycję p. t. Pobudka, uznaje w nich „żywość wyobraźni, dramatyczność figur, charakter“. Wydaje się krytykowi, że przyszłość malarza leży w kompozycji historycznej, a tylko przestrzega go przed niebezpieczeństwem zbyt „łatwej“ roboty.

Mniej łatwem było życie artysty, bo kiedy oto, wyrwawszy się Z pracą, na którą liczył, do kraju, poczynał sobie smakować w powodzeniu — aliści spada nań list od opiekuńczego Pappenheima, wzywający do powrotu i oskarżający o karygodną lekkomyślność. Zacny Bawarczyk nie mógł poprostu zrozumieć, co trzyma Grottgera poza szkołą w porze szkolnej? Profesorowie szkoły, zwłaszcza zaś dyrektor

Ruben, również byli oburzeni postępowaniem tak zdolnego ucznia.— Pappenheim więc musiał łagodzić ich gniew, a domyślając się, Że i względy materjalne grają pewną rolę, w nieobecności pupila — pospłacał studenckie długi i posłał mu na drogę. Nawet podwyżkę stypendjum obiecuje pupilowi poczciwy opiekun, pod warunkiem, Że „będzie pilnym i coś dobrego namaluje“.

Nie odrazu pomimo wszystkich tych ponęt podążył Grottger do Wiednia.

Grottger Wiedeń lubił — z tern się sam nieraz odzywał — zdaje mi się jednak, że również trochę lekceważył naddunajską stolicę, a trochę się jej wpływom i świadomie i bezwiednie opierał. Zdawał sobie doskonale sprawę, że Wiedeń, jako środowisko kultury artystycznej jest dlań niewątpliwie etapem pomyślniejszym od Krakowa lub Lwowa. Ale rozumiał również, że nie w samej kulturze tkwi tajemna władza sztuki — i dlatego rwał się nieraz do sfery rodzimej, która go podniecała twórczo. A nawet co do samej owej kultury, w miarę dojrzewania i rozszerzania się horyzontów, musiał sobie jasno zdać sprawę, że skarby, nagromadzone w muzeach i szkoła, najsystematyczniej prowadzona, nie stanowią jeszcze właściwej jej atmosfery. Marzył niekiedy o Włoszech, a z całą już świadomością myślał o Paryżu. Wiedział bowiem, że tam obok równego bogactwa muzealnego, obok szkolnych ułatwień jest rozgwar walki, bojowanie nieustające o coraz nowy szczebel sztuki i jest wielka, z najdawniejszych lat wywodząca się tradycja, nałóg artystyczny w samej społeczności. W Wiedniu tego nie było: grupa profesorów, kilku mecenasów, trochę artystycznej młodzieży — poza tern zaś wir życia światowego lub knajpiarskiego w towarzystwie ze wsi przyjeżdżających polskich, czeskich i węgierskich paniczów lub austrjackich oficerów. Poprostu innej sfery nie było i, chcąc nie chcąc, artysta musiał żyć tym trybem życia — hulaszczym, baraszkującym, kawalerskim, w którym naprawdę najidealniejszym może i najbardziej „estetycznym“ motywem była — wiedeńska dziewczyna. W kalejdoskopie towarzyskich stosunków Grottgera w Wiedniu przewinęły się setki takich właśnie figur ze sfery kawaleryjskiej i oficerskiej, z arystokracji polskiej i węgierskiej, z cyganerji artystycznej i kawiarnianej. Był więc i czeski hr. Zdenko Kolowrath-Krakowsky, i węgierski magnat Palffy, i węgierski patrjota Kalisz, i polskich garść arystokratów,

■ %

S

s*

"T^.....f

P

V

- s

y wv y

V

r*

f

vv-'

v?..

Tl

JK

•mm?

WM

-

4 -1

* * i

Pfe

& ’ -Ü

ą ■\at •

,. :•'    . .i

; r yr

/Ml

fe: ' i

Il >1

f. I H tk** ■

t\

\m

Ui

w -

k

ä "eS *

/

ï^i '

f*Ą

H

t

POŚCIG (1858)

WMÊ

V

r- -

V-,

J

r S

ju. >

Lit À.-'    ' I

i angielski sztabowiec a karciarz Saint-Claire, i książę Metternich, i francuski arystokrata w służbie austrjackiej książę de Rohan, cały klub oficerski znajomych Pappenheima — cała ta błyszcząca nędza światowości, dobra, „choć do rany przyłożyć“, wesoła, rezolutna, ale jakże w gruncie obca ideałom i pracy artysty!

Nie brakowało od czasu do czasu, epizodycznie i serdeczniejszych, głębszych duchowo zażyłości* Do takich należał w pierwszym zwłaszcza okresie Wiednia malarz i filozof Leon Ostrowski. Z tym żyli dość długo w ustawicznej wymianie materjalnych i moralnych Zasobów. Ostrowski, sam trochę dziwak i mizantrop, miał dar pobudzania Grottgera do refleksyj, zastanawiania się nad sobą, choć jednocześnie przygnębiał go dziwacznemi doktrynami. Zbliżał się również potroszę Z Micewskim, z Emilem Potockim, a najbardziej Z muzykiem Marcelim Maszkowskim, tym samym, którego uwiecznił Z sobą w humoresce karnawałowej. Marceli Maszkowski musiał przypadać do serca subtelnej i wytwornej naturze Grottgera, sam będąc „cienkoskórniejszym“ towarzyszem od wielu innych. Ale ani Ostrowski, zaspakający potrzeby umysłowe Grottgera, ani Maszkowski, powiernik co wyrafinowańszych uczuć — nie mogli stworzyć tego, czego w Wiedniu nie było, t. j. tej rozgrzanej walką i ideałami sfery, która jedna tylko dać mogła Grottgerowi prawdziwą równowagę i radość ducha. A należał Grottger do tego typu serdecznych, miękkich, przyjacielskich dusz, dla których takie obcowanie współwier-nych jest koniecznością, i choć mocą własnego genjuszu karmił głód serca i lotu nie zniżał, to jednak dotkliwie brak tej atmosfery odczuwał, nie mając w sobie nic z mizantropa i odludka.

nasze

Pozostawała więc praca i to praca z wielu powodów samotna. Pierwszym powodem był bądź co bądź zawsze niedostatek. Pracy swej nie mógł Grottger nigdy traktować z całą akademicką meto-dycznością, bo, choćby to leżało w jego naturze, nie mógł opędzić kosztów takiego zbytku. Atelier wygodne, model na zawołanie, robota systematyczna podług wskazań metody — to niesłychany zbytek do dziś dnia dla polskich „stypendystów“, gdy stypendja zazwyczaj wystarczają zaledwie na koszt... jednej z tych pozycyj. — Toż i Matejkę także wyprawiano ze stypendjum 315 złotych reńskich na „wyższe studja“.

Powtóre śmiem wątpić, by poziom ówczesnej akademji wie-

LATA WIEDEŃSKIE

deńskiej zagrzewał do akademickich studjów. Poczciwy i ciężki Ruben, poprawny, blado-kolorystyczny Blaas, nieodzowny Majer — nie imponowali genjuszem. Z profesorów swoich najbardziej jeszcze cenił Grottger Geigera — doskonałego rysownika scen historycznych i wojennych.

Ale z tern wszystkiem jedna jakaś „Dziewica Orleańska“ Dela-roche'a przemawia doń wymowniej, niż cały profesorski dorobek akademji i od poprawy jej bladości ucieka jak najczęściej do Fla-mandów i Wenecjan ks. Lichtensteina, lub wreszcie do własnych Czerkiesów i główek.

W ten sposób powoli ustala się w naszych oczach wiedeński tryb życia Grottgera. Jest to ustawiczne oscylowanie pomiędzy kilku dość sprzecznemi środowiskami.

Z jednej strony szkoła, odrabianie koniecznych pensów stypendialnych, oficjalne oparcie przyszłości. — Z drugiej strony własna robota z niecierpliwej żądzy odnalezienia siebie samego lub wprost Z niedostatku poczynana.

Pomiędzy jednem a drugiem smętne lub entuzjastyczne, stosownie do usposobienia, wycieczki do muzeów, gdzie w niedościgłej wysokości majaczeją arcydzieła tak niepodobne do tego, co daje szkoła, do tego, na co się sam zdobyć może.

I wtedy znowu wir zapomnienia, trochę szału na kredyt młodości, trochę złudzenia, że się „żyje“, trochę podniety, upojenia, wrażeń — rzadziej w prawdziwie młodzieńczej atmosferze współwierców — Grottgerowi nie tak łatwo o nich — częściej w sentymentalnem odurzeniu wśród kochliwych wiedenek, najczęściej wśród grona przygodnych przyjaciół, spełniających „nasze kawalerskie“... A że nie brak w otoczeniu miłych Staszków i dziarskich Jasiów, którzy nad Dunajem hasają, jak nad rodzimą Pełtwią — więc w tej atmosferze zabawnej coś mu się przypomina — jakieś dawne, miłowane, choć ułudne, czasy.

„Wesoło“...

To jeszcze szlachetne zapusty, choć na wiedeńskim bruku, więc jakże nie wirować?

Ale już w zbyt górnolotnej, zbyt subtelnej duszy budzi się niesmak. Coś mu się przypomina jeszcze serdeczniejszego, jeszcze droższego pamięci, niż zapustna maskarada — coś doń woła głosem su-

.

J

J

J

fl ..... I

. ■!

-

r

-4f

I - H

>~é

■ i^M

AKT (1858)

v LATA WIEDEŃSKIE

mienia i patrzą mu w twarz rodzone, siwe oczy starego ojca i słyszy niemal szept:

„Bądź mi zdrów i wesół — a nie trać czasu!**

I znowu, że nie może całem życiem pogodzić tych sprzecznych Z jego dolą przykazań⁴— streszcza więc je w jednem: rwie się do pracy. W chwili takich bezlitośnie silnie oskarża się o „straszne** przewinienia, a dzienniczek ów, we Lwowie rozpoczęty, zaniedbywany miesiącami dla powabów wirowania, zawsze się staje powiernikiem dusznej rozterki. Różne fazy i różne „kręgi** udręczeń zwiastuje nam ta nieoszacowana książeczka. Zaczyna się od całkiem niewinnych kłopotów:

„Co tu ślicznych dziewczyn we Wiedniu, to niewidziana rzecz! Co ja zrobię z sobą, doprawdy nie wiem**...

Ale z tern jakoś jeszcze sobie dawał rady.

Gorzej bywało w poziomej rozterce z chłodem i głodem, praczką i krawcem. I tu jeszcze poradzi sobie. „Robiąc różne doświadczenia, odzwyczaiłem się zupełnie od śniadań** — pisze. — Co zaś do praczki, to prócz koszul, sam sobie wszystko pierze, kiedy zaś w pokoju tak chłodno, że już palce ołówka nie są w stanie utrzymać, wówczas kładzie się spać: tern lepiej, bo po ciemku (na świecę brak gotówki) i tak nie warto siedzieć. Gorzej, gdy zabije czasem dzień w bezczynnej kompanji**. „O, szkoda dnia — woła — co tak próżno przeszedł!**... Zal mu również serce krwawi, gdy trzeba czasem sprzedać kilka obrazków. Wtedy „myśli, że oszaleje**, a gdy wreszcie ujrzał je na wystawie sklepowej, mówi „O biada mi... taki mi żal serce ścisnął, Że o mało się nie rozpłakałem**...

Najgorzej go jednak bolą własne przewiny: na te jest zawsze zawziętym, nieubłaganym katem: „Przeklęty, przebrzydły jestem — oskarża się — z mojemi słabościami i nałogami!** Oskarża się o rozrzutność. „Nie mam charakteru stałego, nie mam mocy nad sobą, lada głupstwo mnie znęci, a gdy je raz popełnię, wpadam wtedy w rodzaj szału*'. Przychodzą potem postanowienia poprawy.

Temat ten wewnętrznej analizy często powraca w książeczce, Znamionując wielką prawość sądu o sobie samym. „Dawno już — pisze — chciałem podjąć dokładny rozbiór wszystkich duchowych atomów, składających stronę moralną mojej istoty.Nigdy nie mogłem przyjść do tego, bo na to potrzebaby bardzo wiele czasu i spokoj-

nego rozpamiętywania“. Mylił się w tem, gdyż w krótkim czasie i bez nadmiaru rozpamiętywań, za nieomylnym głosem szlachetności idąc, rozplątał i zrozumiał siebie do głębi. Tymczasem jednak woła ze smutkiem: „Niestety, nie mogę o sobie powiedzieć, że mam charakter, nie mogę powiedzieć, że rozwijam w sobie przymioty, stanowiące charakter. Jestem dzieckiem!“ Słowa te zapisuje w pamiętniku 13 stycznia 1857 roku, w dobie właśnie owej rozterki, którą zbliżająca się pełnoletność wzmagać musiała jeszcze bardziej. My zaś, patrząc dziś z miłością w te autoportrety z owych czasów, nie możemy mu mieć za złe, że jest dzieckiem w dziecinnych jeszcze latach, bo nawet i ten portrecik z fantazją, cygarem w ustach i rękami w kieszeni z roku 1858 — nie przedstawiaż go jeszcze i fizycznie wprost kształtującym się, wyrastającym młodzieniaszkiem? Tem chlubniej, że ten fizycznie wątły, materjalnie wiecznie zachwiany chłopak jest już autorem Szkoły szlachcica i niebawem Konfederatów. O tem on jednak sam w dzienniczku nie wspomina, jak nigdy również nikogo w nim, prócz siebie, nie oskarża.

Jest to niesłychanie chaakterystyczny rys Grottgera: niezmierna delikatność, wyrozumiałość w sądzeniu innych, zupełna nieobecność owych patetycznych oskarżeń „społeczeństwa“, które tak łatwo zazwyczaj ciskają rozżalone usta poetów i artystów. Dla Boga ma zawsze zbożną korność w sercu i dziecinny pacierz na ustach, dla ludzi — dobrą wiarę i uśmiech przyjazny. I trzeba będzie naprawdę hiobo-wych ciosów na tę duszę przejasną, by ją wreszcie struć goryczą i przed końcem wyzuć nawet z tej jedynej pociechy, jaką czerpała Z wiary i miłości...

Tak oto w wiedeńskich latach pełniła się praca duchowa Grottgera, to zasilając się w postanowieniach, to rozpaczając o sobie, to szukając oparcia w uwielbieniu dzieł sztuki, to zapełniając pustkę serdeczną jarmarkiem wrażeń stołecznych, to wreszcie zrywając go tęsknotą do rodzimych stron.

Jeśli zaś nieuprzedzonem okiem baczniej rzucimy po rezultatach samej pracy malarskiej, to przyjdziemy do wniosku, że i tu sam w sobie przedewszystkiem musiał szukać rozwiązania. Nikogo bowiem w otoczeniu wiedeńskiem nie było, ktoby mógł na prawdę przez potęgę talentu porwać go za sobą i skłonić do postępowania drogą naśladownictwa — nikogo. Uczyć go obchodzenia się z ma-

7-4

i.

śu~.

,■

3»^

Ë ' **?

L- I ,

r'i*

*»r : /#

(?. ■

*

^ ' / r

Wmr" ' ' y

V .• \

JÀ ■

il

' ~ÿtL

Lk

//i

tCf -J

vu

■•■ J.r-mAA

ÏM

;m

•4 é

WALC

W:- '

A.

f>y

v ,.. ,    ;. ,% _

(\

w

...

"fyr

^    ,    . ,7 .    ■

'■ * . l - ?

■; fi

•**

.mà

,7? Ifgf

I®

// i,

' " / '

' > *1

im»s

‘ '5

V,

• \W

, jti    '

i

iy V

! §& T

*U'.V

'

• i *    ‘ -V

•>.

*ż

STUDJUM (1858)

%;•

■

■M ■ sÿ

*2 -iwmm

'    . À

■îf

terjalną stroną sztuki, o ile sami ją zresztą opanowali, profesorowie wiedeńscy zapewne mogli. Aczkolwiek i pod tym względem nietyle wskazać mogli nową drogę, ile skonstatować braki — jak właśnie czynił Blaas, krytykując kolor Grottgera. I Grottger sam to czuł dobrze — czuł nawet, jeśli się nie mylę, więcej : oto, że i droga, po której idą profesorowie, jest także mylna — i z wielką ostrożnością po niej szedł. Szedł zaś istotnie, powtarzamy, sam, t. j. nie poddając się żadnemu indywidualnemu wpływowi, nieufnie badając wpływ szkoły, najchętniej zwracając się po wskazówki do mistrzów w ga-lerjach, lub wreszcie próbując sił własnych wobec żywej natury.

Było to więc, pomimo łudzących pozorów szkoły, samouctwo w najściślejszem znaczeniu wyrazu. Samouctwo stanowić będzie do końca zasadniczy rys Grottgera, zamieniając się stopniowo w samodzielność.

I byłaby to droga najwłaściwsza dla tej potężnej, bogatej indywidualności, gdyby tylko los trochę mniej na niej spiętrzył trudności Życiowych, gdyby się był wcześniej znalazł w atmosferze wielkiej sztuki europejskiej, gdyby swobodniej rządził własną pracą i mógł wzbogacać bez troski swe doświadczenie artystyczne.

Lecz było tak, jak być musiało — jakkolwiek bądź w Grottgerze mamy wielkiego samouka, a w tej wiedeńskiej epoce rozstrzyga się to stanowczo. Zanim zaś wystąpią czynniki, które raz na zawsze zadecydują o losie artystycznym Grottgera, przyglądajmy się dalej jego pracom i zamiarom, gdy jeszcze nie los, lecz on sam ma prawo wyboru.

W tym samym, jak widzimy, bardzo płodnym roku 1858 rozpoczyna Grottger cały szereg akwarelowych główek — pół-portretów, pół-studjów — które stanowią znakomity wstęp do wykonanej w późniejszych latach serji kobiecych portretów w Polsce.

A chociaż szczegółowiej powrócimy do nich niebawem, nie mogę się powściągnąć od podniesienia wysokiej wartości pierwszej z tych główek, z datą 58 i monogramem artysty. Należy ona, jak cztery czy pięć innych z tej serji, do zbiorów hr. Pinińskiego. Wprost z portretu patrzą na nas oczy upajające i jakby same upojone zmysłowością. Owal twarzy przedłużony Wysokiem czołem, usta w półuśmiechu milczące. Włosy nad czołem gładko rozdzielone, od skroni zwijają się w długich do szyi lokach z wplecionemi swobodnie wstążeczkami.

LATA WIEDEŃSKIE

Na nagiej szyi czarna wąziutka aksamitka, niedbale przewiązana, stanik z wyłożonym kołnierzykiem, związany u góry okrągłą kokardą Z wstążek. Te wszystkie akcesorja pół-stroju, pół-negliżu kobiecego, ta powłóczystość wejrzenia i wypieszczone raczej, niż namalowane pukle włosów i twarz, wymodelowana najdelikatniejszemi dotknięciami — wszystko to wiąże się w całość przedziwną.

Blond płowy włosów i płowo niebieskie barwy tła i akcesorjów dają obramienie matowej twarzy o fiołkowem wejrzeniu. Całość poprzez wszelkie narodowe czy rasowe cechy typu uderza przede-wszystkiem niezmiernem odczuciem jego kobiecości. — Podobnie uderzy nas ten sentyment w główce dziewczęcej z zamkniętemi oczyma (1858), gdzie wśród swobodnie spływających puklów na pół-dziecinnej twarzy błąka się dziwny uśmieszek, i pod spuszczoną powieką czuć wypukłość wielkich oczu.

W każdej już pracy Grottgera czujemy owo dojrzewanie młodzieniaszka w mężczyznę, że w czy to w ideowej kompozycji, czy w sentymencie, czy w instynktowem odczuciu płci—jest jakaś moc, udzielająca się nieodparcie.

Dorzućmy jeszcze, że przed chwilą opisana akwarela główki kobiecej i pod względem koloru jest bardzo ciekawa. To nie „pieczątka“, popstrzona kolorkami — to harmonijne i mocne zestrojenie kilku barw płowych, lecz grających silniej, niż wszystkie czerwone czapraki dawnych obrazków razem wzięte.

Tylko do końca roku szkolnego bawił Grottger w Wiedniu. Na wakacje wyjechał jak zwykle, tym razem jednak nie do kraju, lecz do Monachjum, dokąd wyprawił go zacny Pappenheim, dla zwiedzenia wystawy.

Nie było jeszcze Monachjum z owej doby tern, czem się stało przez późniejszych lat kilkanaście, ściągając na siebie uwagę całej Europy ekscentrycznością swych panujących, zabiegami ich około sztuki, gdy przez pół wieku niemal miasto było największem skupieniem artystów poza Paryżem i największym rynkiem handlu artystycznego. Jednakowoż było to już środowisko sztuki pierwszorzędnego znaczenia. W latach tych formowała się tam właśnie i polska kolon ja artystyczna, której losy tak ściśle związały się z losami naszego malarstwa z drugiej połowy XIX wieku.

Grottger, jadąc do Monachjum, wiedział, że podróż ta sprawi

I

V

vl%v \

( >, H

mm

7*

L*

£s

ZE SZKICOWNIKA P. SOZANSKIEGO

C#

v u.

jjg

•â$Ü9

W>- ■

Br*

>*

f\

4/

...«■* fi

«

Ss

rv’

|fcr-

- T -,„ ;

⁶w

,: * ,

*» ■*" '

k-

»«h

»

*%

'    ':v'm

x\

:*2

..

%:%'

*&

>Hry

'■\

'<X

:v

ZE SZKICOWNIKA P. SOZ ANS KIEGO

Tfg|

:.t

AA

f,f \

ri%

s’VS*

*»•*

■4

K,-

,..X‘

Njgtte. -

7/«n

<*

'fC

. <S

P»

•2

mJrffSŚk

?;

»I

Î "•>

\ i/¹

i ^,«r 'gćtr^

&,< '

kk

O x/^r

vdïK

r. ?

- /HS

V,

!V

>■

'Xw-< -

LATA WIEDEŃSKIE

mu wielką rozkosz. Prócz zresztą ogólno-artystycznych pobudek, pociągały go do tej wycieczki i osobiste: bawili podówczas w Mo-nachjum przyjaciele i koledzy jego z Wiednia, Leon Ostrowski i Marceli Maszkowski. Pappenheim zaś, którego cała rodzina dalsza i bliższa gnieździła się od wieków w Bawarji, piastując w armji i przy dworze królewskim wysokie godności i urzędy, zaopatrzył naturalnie pupila w polecenia i rekomendacje, skuteczniejsze niż owe ongi „dwanaście ślicznych listów polecających“, z któremi wyruszał Grottger ze Lwowa.

Znalazł się Grottger nazajutrz, niemal po przybyciu do Monachjum w wirze miejscowych stosunków, zabaw i interesów. Kto zna łatwość i serdeczność atmosfery monachijskiej, ten zrozumie, jak szybko mógł się z nią zżyć młody, utalentowany, łubiany i polecany artysta.

W towarzystwie przyjaciół przebiegał liczne zbiory i wystawy, zwiedzał pracownie, bawił się na festynach ludowych i bywał na przyjęciach. Monachijskie skarby muzealne bardzo szczęśliwie uzupełniały to, co Grottger poznał w Wiedniu — zobaczymy to w swoim czasie.

Również i wystawa sztuki współczesnej — Deutsche allgemeine und. historische Kunstausstellung — otwarta w Kryształowym Pałacu, była dlań pierwszą sposobnością wszechstronnego poznania sztuki niemieckiej i ocenienia nie tylko własnych profesorów, ale całej tej atmosfery artystycznej, w której sam się musiał rozwijać.

mo-

Szczęśliwy traf sprawił, iż wystawę ówczesną (1858) poznać gliśmy nie tylko z przechowywanych w Bibljotece monachijskiej katalogów, ale i w ponownem retrospekcyjnem zestawieniu, dzięki Wystawie Sztuki bawarskiej z lat 1800—1850, urządzonej w Monachjum w ubiegłym (1906) roku.

I prawdziwie — pomimo całego szacunku dla wielkiej pracy, nagromadzonej na tej wystawie, pracy cennej dla samych zwłaszcza Niemców w ich dorobku kulturalnym — nie możemy powiedzieć, by imponowała lub porywała. Współcześni sądzili o niej również bez wielkich złudzeń, a Grottger, mimo skłonności do entuzjazmowania się, nie wiele tam mógł znaleźć dla siebie. Pamiętajmy bowiem, że patrzył już oczami, wykształconemi na tylu prawdziwych arcydziełach, i szukał nie ogólników, lecz rozwiązania trudności, z któ-

LATA WIEDEŃSKIE

remi sam walczył* Rozwiązania tego — przynajmniej w zakresie najżywiej go obchodzącej kolorystyki — znaleźć nie mógł.

Wystawa miała przedewszystkiem charakter popisu akademickiego. Olbrzymie hale Pałacu podzielono na mniej i więcej honorowe grupy. W grupach zaś miejsce naczelne zajęły akademje z produkcjami profesorów. Miał więc swe sale i Wiedeń, a w nim aż nadto dobrze znane Grottgerowi płótna Rubena i Blaasa — są i znajomi jego: rysownik l'Allemand i Czech Swoboda.

Z żyjących wielkich imion sztuki niemieckiej jaśniał Kaulbach, Schwind i Mentzel. Lecz nawet żaden z tych nie był przedstawiony w jakiejś obrazującej go dokładnie całości. Najmłodszy Z nich i bodaj najsolidniejszy, Mentzel miał zaledwie parę obrazków. — To samo Schwind, reprezentowany przeważnie przez kopje swoich czcicieli, Kaulbach wystawiał trochę więcej i podobno kartony jego silniej oddziaływały na Grottgera. Nie sądzę zresztą, ażeby się tu dopiero po raz pierwszy poznawał zarówno ze Schwindem, uczniem Schnorra z Wiedeńskiej akademji, jak i z Kaulbachem, którego nieco pontyfikalna sława grzmiała już po całych Niemczech.

Poza tern, rzecz prosta, malarskie oko Grottgera znaleźć mogło nie mało interesujących szczegółów na wystawie, gdzie były żywe i umarłe wielkości sztuki niemieckiej. Miał więc tu obok cyklu Fügera Z Mes jady— cykl pejzażowy Schirmera, obok Zwengauera Pór dnia — serję rysunków Schnorra do Szalonego Orlanda; obok Corneliusa Ewangelistów— Prawodawców Kaulbacha — dalej 40 ilustracyj Overbecka do Ewangelji, i Aschenbacha, i Schadowa, i Neureuthera słodką winietowość, i Rottmanna „anziehpunkty“, i doskonałą sposobność poznania wszystkich Adamów razem zestawionych, i genjalne rysunki Rethla, i Genellego, i Veit'a, i Steinlego, i świetnego animalistę Steffecka, którego portrety końskie musiał zapamiętać; miał zgoła sztukę niemiecką owej epoki przed sobą, nie zawsze w najlepszych, lecz bądź co bądź w licznych i charakterystycznych okazach.

Co uderzało w owem zgromadzeniu dzieł malarskich, co i dziś jeszcze uderza nas na retrospekcyjnych wystawach sztuki niemieckiej — czy to na wyżej wspomnianej monachijskiej, czy na wszechnie-mieckiej wystawie XIX-go wieku w Berlinie — to przedewszystkiem jej charakter ideologiczny. Duch akademicki, duch profesorski,

. v-

■-T

h rfÜ

JU

i ?

-'--L-V

r v -v

y* ,v o.

fc-

•;li£sP

I«

A

y*

Wfc- -

y.

//!

*

m*.

LC

M

* \

34.

■

■

i

te

S~*k£Ê&

«M

(,

â

-ï.

V

r CS?

- e*

fe-

* I

Z LISTU DO PAPPENHEIMA

N

y

*

*

■

ggiM i

:

HjjST* (

î,.|

-

M

m&d

W2

&,. 5

feg

»

»

SPOTKANIE SOBIESKIEGO Z LEOPOLDEM (Szkic)

>

V

. ¹

1,'

'

.

\ <•

;

*

-i

»

«

y

' V

52

IW.

»

j

ni

I"

11?

m

*

’

*

;> 4'

é Si

Sfer*?®

M- V

: :

IÀ

r>

PORTRET P. JAKUBOWICZOWEJ

tamtej epoki pod tym względem najdoskonalej się zgadzał z duchem nowatorów. Pseudoklasycyzm jednych, znajdował przeciwstawienie w legendarności drugich; szkole znów nazarejczyków przeciwstawiały się legjony całe ilustratorów mitu germańskiego. Zarówno klasycy, jak ewangelicy, jak wreszcie romantycy i germanofile — wszystko to przemawiało językiem doktryn i podań, symbolów i alegoryj — a charakter ten przemożnej obfitości pierwiastka ideologicznego w obrazach wzmagała się jeszcze zwyczajna niemiecka skłonność do obrazków rodzajowych, w których, jeśli nie było idei, to napewno była — anegdota. Nie w samych Niemczech zresztą doba ta obfituje w ten pierwiastek ideologiczny w sztuce. Zuchwały nowator Delacroix lub zuchwalszy odeń Turner znają go również; używają go jednak najczęściej jako pretekstu do obrazu, podczas gdy u Niemców, niestety, nazbyt często jest on jedyną tegoż racją bytu. To olbrzymia różnica.

Nie będziemy tu wdawali się w zbyt niewdzięczne już dziś zadanie szczegółowszej analizy innych rysów malarstwa niemieckiego Z tej epoki. Bądź jak bądź w zagadnieniu najbardziej malarstwo ob-chodzącem, a więc w zagadnieniu kolorystyki — opinję ma ono już ustaloną, a nie wysoką. Nie mogło być inaczej : nie w Niemczech powstały owe potężne prądy, które stworzyły pejzaż nowoczesny, a z nim wprowadziły sprawę analizy barw i światła na właściwą drogę. — Odnowienie kolorystyki było zasługą Constable'ôw i Turnerów, Corot'ôw, i Daubigny'ch, za którymi szły coraz to nowe falangi nowatorów francuskich, belgijskich i angielskich. Pejzaż w Niemczech stał bardzo nisko: dowodem czyż nie było świeżo w Pinakotece wymalowane ówcześnie Panopticum pejzażu greckiego Rottmana— dziecinna i ckliwa parodja Wenecji Turnera! Sądzę, iż znakomity instynkt artystyczny ostrzegał Grottgera przed niemieckiem far-biarstwem i kolorkiem, którym sztuka profesorska łatała bezradność wobec nieopanowanej farby i brak rzetelnego poczucia koloru. Dlatego to nie wpadł nigdy w mozaikową polichromię, dziś tak już ckliwą, Schwinda, ani w ów na letnio gorący koloryt Blaasa, lecz wolał trzymać się tonów i barw stłumionych, nie mogąc opanować słonecznego ich przepychu.

Nie zaraził się też inną, trapiącą nie tylko tamte czasy, cechą sztuki niemieckiej — megalomanją. Olbrzymie a puste płótna, światoburcze a płaskie glorje germanofilstwa nie rozbudziły w Grottgerze zamiłowania do artystycznego patosu — sądzę, iż raczej go ostrzegały przed nim i wzmocniły przyrodzoną dążność do prostoty i skupienia.

Wśród miłych stosunków towarzyskich, artystycznych wycieczek i zwiedzania wystaw i muzeów upływał czas Grottgerowi w Monachjum. Życie polskie skupiało się wówczas koło gościnnego domu państwa Jakubowiczów, gdzie Grottger tern milej był widzianym, że pani Jakubowiczowa była siostrą Marcelego Maszkowskiego.

Portretuje ją artysta olejno w czasie swego pobytu w Monachjum. Portret trochę mdły, a zwłaszcza, jak często olejne rzeczy Grottgera, nieumiejętnie zakonserwowany, lecz, jak zawsze, w uchwyceniu wyrazu zadziwiający.

Przechowało się parę karykatur Grottgera z tych chwil wesołych, a że jedna z nich nosi tytuł: Golizna w Mnichowie, więc wiemy, że i tego urozmaicenia, jak zwykle, nie brakło w polskiej kolonji. W sferach znowu niemieckich opiekował się Grottgerem Ludwik hr. Pappenheim, któremu artystę polecił hr. Aleksander. Hrabia nabywał sam prace Grottgera i rozszerzał je wśród arystokracji bawarskiej, a nawet u dworu. Nabył więc szkic sepjowy p. t.: Trzy dni z życia polskiego szlachcica, rodzaj tryptyku na tle archi-tektonicznem, dalej Uchodzącego Czerkiesa dla sieb;e; — dla królowej zaś Marji nabył szkic albumowy, przedstawiający artystę Z muzą na drodze ciernistej, oraz jakąś scenę z festynów monachijskich, robioną akwarelą. Niestety, nie mogliśmy odszukać tych prac Grottgera, gdyż spuścizna artystyczna po królowej Marji, dotąd jeszcze nie uporządkowana, spoczywała w głębi olbrzymich szaf, nietknięta od lat dwudziestu. Wolno jednak przypuszczać, podług opisów i wyjątków z listów, że prace te były robione przez artystę w guście dobrze mu już znanej rodzajowości niemieckiej, jak ów dawniejszy szkic Würde der Frauen, w czem mu znakomicie pomagały wspomniane już kompozycje Neureuthera i Schwinda, ba-roczkowato winietowe, bardzo romantycznie splątające w całość gotyk i kolumnady greckie, róże i emblematy, wiersze i śpiących rycerzy. Nie leżały one w naturze talentu artysty, miłującego wyraz i prostotę kompozycji, lecz niewątpliwie były w guście niemieckim, a on o tern wiedział i mimochodem próbował sił i w tym rodzaju,

■

^îfîfciv, L,' "

r\

• v*A>i

‘I'

JÛ q ipv I

mm

^»'*

M WÊÊ

!;| •

SV

*Wj

V'2»

vu

à'

V'/

•v I |j .'    ■ fv y .y-    '

Li

■i4^;

SsÄ

-- *'

•jis»

<1

. V J!

v.

JM

.M

;4 v

il

'* vÎB

■■

ü* "jW H-

p»^    *    , It- inR

L<4?»sfi

r.:^.

zT .

Æ

••wsr. ,

rr

..., > b i -

r Aks'.

ś-

ä:';

»p®

KALENDARZ NA ROK 1859 (1858)

ijsp!

robiąc te rzeczy wyraźnie na sprzedaż, a niekiedy wprost na zamówienie.

Jednakowoż pobyt w miłem mieście nie mógł trwać w nieskończoność: trzeba było wracać do trwardszej rzeczywistości, do „golizny“, mniej uciesznej, niż w Monachjum, do „meisterschuli“ i do wiedeńskiej walki o byt.

Z końcem roku 1858 Grottger otrzymał list od zawsze czujnego Pappenheima, wzywający go do wyjazdu z Monachjum, jak ongi Z Krakowa. List wyrzucał biednemu artyście słabość charakteru i nie wykonywanie raz powziętych postanowień, a dla nas jest ciekawy jeszcze i z tego względu, że już całkiem wyraźnie odsłania nadzieje, jakie w Grottgerze pokładał niemiecki opiekun:

„Pragnąłem tak gorąco — pisze — ujrzeć pana nadwornym malarzem cesarza austrjackiego“...

I jakkolwiek nie sądzę by pragnienie to niedawało spać Grottgerowi, jednak na głos opiekuna ruszyć musiał w drogę powrotną. Nie śpiesząc się wracał do Wiednia na Salzburg i Linz, zatrzymując się z musu lub dobrej woli, to oberżystom robiąc portrety na rachunek kosztów pobytu, to oczekując na pieniądze od Pappenheima, aż wreszcie zaraz Z początkiem nowego roku stanął w Wiedniu.

Lecz przedtem jeszcze, na jednym z popasów, w Linzu mianowicie, w sam dzień wigilijny wykończył dla swego „zacnego papcia“ podarunek na gwiazdkę, który dla nas ma nieoszacowaną wartość. Jest niby winieta do kalendarza ściennego. W środku, akwarelą, malarz przy sztaludze, przy nim sportretowany w chwili perorowania sam Pappenheim. Dookoła tej grupy, ujętej w znakomitem wnętrzu praco wnianem, biegnie obramienie: polowanie par force na jelenia. — W rogach wreszcie cztery medaljony okrągłe ze scenami wojennemi. Dlatego uważam za nieoszacowaną tę pamiątkę, na prędce od ręki „machniętą“, że i w niej kipi wprost i przez ramy tryska temperament malarski Grottgera. I sepjowy szkic polowania, gdzie od stępa jeźdźcy kolejno przechodzą w szaloną gonitwę, gdzie rogacz broni się « na dole opadającej go zgrai psów, i medaljony minjaturowe świetne, barwą i ruchem wprost kossakowskim — i właściwe wnętrze obrazu malowane z taką siłą i brawurą, jakby to był urodzony kolorysta — wszystko tu w tym szkicu odręcznym woła o świetnej malarskiej przyszłości artysty—gdy raz wreszcie upora się z manierą profesorów

LATA WIEDEŃSKIE

i w żywiole farby poczuje się swobodnym. I już nie mamy nawet żalu za tę kalendarzowo-winietową formę kompozycji, przystosowaną oczywiście do gustu zacnego Niemca, ale cieszymy się tylko, Że nam tak świetnie, z taką fur ją błysnął tą malarską zapowiedzią. Gdyby on miał mniej skłopotaną młodość, gdybyż mógł iść tak bodaj omackiem za własnym temperamentem!...

Ale skończyły się nazbyt rychło wczasy „mnichowskie⁴⁴ — czekała go praca coraz cięższa, coraz twardszy bój o chleb powszedni, a rok 1859, rozpoczynający się na razie jako niewinny ciąg dalszy dotychczasowej pracy artysty, miał przynieść wśród różnych musów losowych i ten, który najbardziej wpłynął na jej techniczny kierunek.

ROK 1859. Tymczasem jednak bierze się Grottger raźno do palety — i po dawnemu olejno i akwarelą pracuje nad całym szeregiem utworów malarskich, gdzie zrozumienie i poczucie barwy występuje coraz wyraźniej, coraz bardziej zbliżając go do techniki kolorystycznej nowoczesnej, coraz rozjaśniając gamę farb, któremi się posługuje, co raz śmielej oczyszczając tło jego kompozycji z brudno szarych i brunatnych tonów „sosu jeneralnego⁴⁴.

Przedewszystkiem jednak musiał Grottger uporać się na wstępie do tego roku z obowiązkową dla uczniów „Szkoły mistrzów44 doroczną kompozycją. Za temat do niej wybrał Spotkanie Sobieskiego z Leopoldem pod Schwechat, a więc motyw, jeśli się tak wolno wyrazić polsko-wiedeński, doskonale jeszcze trzymający się w ramach oficjalno akademickich, a jednocześnie dogadzający sentymentom samego artysty, który naprawdę nie zdawał się marzyć o stanowisku c. k. malarza nadwornego.

Znamy i obraz sam, i szkic do niego w mniejszym formacie. Jak niemal zawsze bywa z artystami, którzy nie opanowali w zupełności techniki malarskiej — szkic wydaje większe, niż obraz, zalety: żywszy jest, szerzej i śmielej malowany, że prawie się czuje już swobodny rozmach pendzla, bliskiego panowania nad farbą.

W obrazie chodziło Grottgerowi przedewszystkiem o sąd profesorski Rubena i Blaasa. Z tego też stanowiska możemy tylko i my Zapatrywać się na utwór, nie mający większych nad szkolne pre-tensyj. Przyznać trzeba, że uczeń wiedeńskiej Meister schule, spi-

m

%

»

I#

1

- -îî

€

■

1

F

p- M-$ •. *

t

Ifcÿ. i

f™

L W -¹

■

feSEL

ÈsSi

4'

&

Ł

i

a

jjgwfp

PORTRET HR. PAPPENHEIMA (Z kluczem żórawi r. 1856)

- ■ - -?

n ■

#

* : ■

4

" *-£

....... ,•

m

_

ï:é

.■ * i

fti

Uf

■i *1 *

1

à /üSjt

,

-,

M

SPOTKANIE SOBIESKIEGO Z LEOPOLDEM (1859)

> - '*

.

w

- - •

•\ _ H.

sał się znakomicie. Tradycyj akademickich w niczem nie nadwerężył— kompozycję dał bez zarzutu, z wydobytemi na plan pierwszy tytułowemi postaciami, z jeźdźcami orszakowo i symetrycznie rozłożonymi na planie drugim, z niebem bohatersko-chmurnem a z nieodzownie przecierającym się błękitem nad dostojnemi głowami monarchów, z końmi wpół-wspiętemi i lansadującemi na powierzchni jakiejś, przypominającej coś z torfowiska, coś z perskiego kobierca, a najwięcej z prawowierno-akademickiego brunatno-bronzowego repoussoir'u dla czerwonych czapraków, trędzli złotych i niebieskich, i jasnej maści wierzchowców. Dał „dyskretną gorącość“ barw, wsiąkających niejako w przetartą wszystkimi kolorami chmurność nieba, dał zamaszystą szlacheckość Sobieskiemu, habsburską wargę Leopoldowi — marsowatość orszakowi króla Jana, dworskość austriackiej świcie — słowem, dał tak skończenie poprawną całość w akademickiej skali utrzymaną, że zadowolił nie tylko Rubena i Blaasa, ale i wszystkich profesorów współcześnie i potomnie akademickości wiernych.

Niewczesną byłoby rzeczą porównywać tę młodzieńczą, meister-stiick’ową kompozycję Grottgera z obrazem tej samej treści, który namalował w dwadzieścia lat potem zenitu swego talentu dobiegający Matejko — Matejko po Skardze i po Rejtanie, po Hołdzie i po Grunwaldzie — a jednak — a jednak zuchwalstwo to, pomimo woli ciśnie się pod pióro, skoro mówić chcemy już nie o akademickich, lecz o grottgerowskich zaletach obrazu. Jak tu u niego swobodnie postacie wszystkie wyrażają to, co wyrazić mają! Jaka swada, jaka wytworna lekkość kompozycji! Ku przodowi obrazu a ku sobie mają się Jan III i Leopold, ku przodowi obrazu i ku nim ściągają hufce rycerskie — a za temi tłumnie kupi się husarja i wojsko; — widnieją w dali wieże miasta i Kahlenberg. Nic się tu nie rozrywa, nie rozprasza w całości — jakiś impet rytmiczny niesie tłum tego obrazu na publiczność — a publiczność stanowi jakby zamknięcie naturalne koła, w którego centrum witają się monarchowie.

Trudno o doskonalsze uniknięcie pozowania, które w scenach tego rodzaju zawsze przypada w udziale postaciom pierwszoplanowym, którego nie uniknął Matejko ani w Zamojskim pod Byczyną, ani w Sobieskim.

W szkicu do obrazu, zamaszystym i naprawdę gorącym, ten rytm

LATA WIEDEŃSKIE

kompozycji wyraża się naiwniej — wprost w symetrycznem rozłożeniu figur, zjeżdżających się z głębi ku przodowi, ale wyraz Sobieskiego znakomity, bez cienia afektacji, jak być mogło, szerokim gestem karmazyna, życzliwą a poważną twarzą witającego uratowanego „kuzyna⁴* — po sąsiedzku! — Pyszny pod nim bułanek i gniadosz Leopolda niezaprzeczenie arabski.

Obraz zjednał artyście nagrodę w kwocie 300 florenów i został zaraz nabyty do Pragi. Artysta zaś, po tej daninie spłaconej szkole, tern swobodniej mógł się wziąć do prac osobistych.

Przedewszystkiem — bogaciła się dalej galerja główek kobiecych. Do kilku nieporównanych swym wdziękiem studjów, któreśmy już poznali, przybywa cały szereg nowych. Główki te — zawsze prawie akwarelą robione, mają istotnie w znacznej mierze charakter studjów, niemal notatek o błyskawicznem uchwyceniu wyrazu, rzuconych niby niedbale. Gdy jednak przyjrzymy się im zbliska, okaże się zawsze, że to nie niedbalstwo, lecz wdzięk — wdzięk niewymuszonego poczucia tematu, doskonałej obserwacji, dalej pewność wrażeń coraz jawniejsza i rozmiłowanie się w tej gonitwie za nieuchwytnem, za przemijającem, przelotnem w twarzy kobiecej. Niekiedy są to reminiscencje teatralne, jak portretowy szkic panny Hornung w roli Ofelji. — Grottger teatr lubił i cenił, a z dawnych jeszcze czasów pamiętamy jego zapał dziecinny dla Ristori, spotkanej na dworcu w Boguminie, i jakieś szarże w „Marji Stuart⁴⁴, których niestety, nie znamy. Do Ofelji powracał również parokrotnie. Nie zapominał o pięknej Helenie, w której widział doskonałą aktorkę wiedeńską, pannę Geistinger, malował z pamięci piękną Szarlotę Wolter, wówczas już hr. Sullivan, jak znowu gonił wyobraźnią marę Zosi z „Dziadów⁴⁴ i córkę Popiela z „Króla Ducha⁴⁴. — Ale bodaj najosobliwszy wdzięk mają owe pół-portrety, pół-studja dziewczęcych twarzyczek, które zgromadził dziś w zbiorach swoich hr. Piniński ; z tych prócz przedziwnej głowy w lokach z powłóczystem wejrzeniem — zkolei teraz podziwiać możemy przedewszystkiem nieforemną, na pół-dzie-cinną jeszcze twarz dziewczyny o czarnych włosach i niebieskich oczach, wzniesionych nieco ku górze. Pod nagą szyją szeroka, jedną plamą zaznaczona kryza i niedbały rzut stanika. Ale miły, dziecięcy uśmiech w ustach, wzniesienie wzroku i przepyszny splot kruczych włosów dają skończony i jedyny wyraz tej głowie.

—

r H

'■ ËX

* ïê

>V;

j

-

!,f

Ü

«

Cr

■T>

K. f

:/

STUDJUM

A

; w-

i

V

V

SB

Ai

üVU I

p,W-;.Y

?

• r4

t

J

,f 1

■

h

m

Y<

• J -• ^

R -ü

*......

¹

j«®"ï

I ■

m

-,    g'⁴”,,

t

r-,

I a

-

s >

■n

STUDJUM (1859)

s

à

*

Tę nieforemność zarysów głowy kobiecej w przejściu od dzieciństwa do dziewictwa Grottger czuje i chwyta przedziwnie. W głowach tych niemasz nic konwencjonalnego sentymentalizmem zdawkowej „kobiecości“. One są kobiece, ale nie przez wymuszenie marzyciela, czy maniaka, lecz przez genjalną wrażliwość artysty na żywą, indywidualną cechę kobiecości, za każdym razem inną w każdym modelu. Żadna z tych główek nie wpada w schemat, nie powtarza poprzedniej, to nie Greuse z rozłaskotaną pewnym wyrazikiem wyobraźnią, to taki mocny i bystry znawca i obserwator żywej twarzy kobiecej, jak owi angielscy portreciści w rodzaju Romney'a, np. zdolni przebiec całą gamę niewieścich wyrazów od córki pastora do jakiejś awanturniczej lady Hamilton.

Oto np. notatka akwarelowa dziewczyny z czerwoną chustką na głowie, ze skrzyżowanym na biuście szalem. — Tu znowu prześliczna nieruchomość oczu pod sklepionym lukiem brwi i zmysłowa warga ust — przy mocnej, krągłej głowie wieśniaczki — odmienna skala, a nie mniej obecny wyraz kobiecości. —Jakiż inny znowu sentyment tej panienki o zbożnej przystojnej twarzyczce, o oczach, patrzących bez cienia zalotności wprost przed siebie radpsnem, pogo-dnem wejrzeniem! W dzień Bożego Narodzenia malowana, musiała tak wyglądać, cała wigilijnym nastrojem przejęta, a jak to odczuł artysta!

Poprostu chciałoby się tu, przed te głowy nieporównane przyprowadzić pokolenia cale malarzy i nauczyć ich patrzeć z tych akwarel w żywe twarze — twarze nieforemne, niekoniecznie ładne, znaczone zawsze jakąś odrębnością charakteru, a tak nic nigdy nie żurnalo-we, nie schematyczne, nie oklepane banalnością mdłego flirciarskiego sentymentu, z jakim się nazbyt często do kobiety przystępuje. — Tu wreszcie wspomnieć trzeba i o portrecie matki artysty (również akwarelą), o zdumiewającej sile podobieństwa z nim samym. Portret ten jest czemś jedynem w swoim rodzaju, przez niezmiernie pewne zaakcentowanie wieku modela, wieku starzejącej się pięknej kobiety, zdradzającego się w jakiemś nieuchwytnem zczerstwieniu każdego rysu.

Ażeby zaś skończyć narazie z tą serją kobiecą, wymienimy jeszcze i Bert hę (już Z roku r86o) — studjum przechylonej głowy, ze zwróconem w bok spojrzeniem. Twarz dość pospolita — ożywia

LATA WIEDEŃSKIE

ją sentyment niepowszedniej rzewności i skupienia. Za spojrzeniem tern badawczo-trwożnem mimowoli biegnie wzrok patrzącego — tak patrzeć można tylko na drogiego człowieka.

fl

Czytelnik zechce nam darować, że zamiast terminów uświęconych o „płynności oka“, „karnacji“, „zbudowaniu nosa“ i t. p., opisujemy te akwarele, jakby żywe osoby. Takie one robią w istocie wrażenie — to ich triumf. Kiedy wielki artysta z ludzkiej twarzy wydobywa wyraz — prawie nigdy nie wystarczą nam t. zw. techniczne terminy. Technika wtedy jest nieuchwytna, bo zbliża się do ideału, do doskonałości — poprostu zatraca się niejako w modelu. Jest rzeczą wprost śmieszną i godną kantorowiczów na wystawie rozprawiać o technice tam, gdzie ona święci swe triumfy najwyższe. Któraż to kreska, czy plama, zadecydowała o uśmiechu Giocondy? — Sądzę, iż własnością arcydzieł jest to, że nie mogą być powtórzone — to znaczy, że nie mają t. zw. techniki, albo raczej, że to, co znane i sformułowane w technice zwyczajnej w nich właśnie zostało prze-kroczonem. Lepiej więc nie kusić się wówczas o terminologję, lecz oddać się wrażeniu i wżyć się w nie. Otóż sądzę, że Grottger w stu-djach głowy kobiecej, lub ściślej mówiąc, już w tej serji kilkunastu akwarel, którą tu rozpatrujemy — dochodzi do doskonałości w pochwyceniu i oddaniu pewnych wyrazów twarzy kobiecej. Gdzieindziej będziemy mieli sposobność powrócić do grottgerowskich wyrazów wogóle i w szczególności do jedynej w sztuce polskiej galerji głów kobiecych, które stworzył. Tu zwrócimy jeszcze uwagę na zupełne opanowanie przez artystę akwareli. W istocie cała serja, o której mówimy, wykonana jest akwarelą, przyczem Grottger wydobywa z tego materjału wszystko, co on dać może. Niesłusznie któryś z krytyków, naturalnie nie znający nawet akwareli grottge-rowskiej, posądzał go, na wiarę, o bladość kolorytu. Jest to jeden Z ogólników krytyki artystycznej, że akwarela musi być bladą, zapewne dlatego, że ma do czynienia z wodą i ponieważ, stosunkowo dostępniejsza od pastelu i farby olejnej, bywa istotnie polem popisu anemicznych talentów i panien, artystycznie usposobionych. Nie trzeba nawet znać potężnych akwarel Turnera, żeby wiedzieć, że jest to przesąd i nic więcej. Akwarela ma skalę intensywności tak obszerną, że odda najmocniejszą gamę barw — przy odpowiednim zwalorowaniu — zgoła nie mniej intenzywnie od farby olejnej.

w

rf :    ..

w

XZ!Z>Z.wr~*~M J3T1

*

\

mm

m

~

: ^ t........-w j

i

/

■-7k

T⁸

%

v

'■ v..

t

•■f

i

|

F

^ f

i i

I

F

Z

¹ *

g»

A

»

«V

ĆWICZENIE REKRUTÓW (1859)

ii

■‘vSB

!

•0

*/

y JM»

!éa

rs

t/

k'i

WOJSKO AUSTRJACKIE (Strachy)

,\w

à vV

AV

yi. • Ł    JS* V%

•^Vv> x

‘Vwjk

' VS

SK

*w*‘ś

^Ixühhmhhhi

sx y

^W\ X'

«K ,

I Grottger gra na akwareli w całej skali, dochodząc niekiedy — jak np. w studjum dziewczyny, malowanej w dzień Bożego Narodzenia, do tonów zadziwiającej mocy nasycenia. Ponieważ jednak jest artystą wyrafinowanym i wytwornym, ponieważ kocha i zna swój ma-terjał — nie zaciera nigdy jego właściwości. I plama grottgerowska ma zawsze charakter akwareli: ów ślad wody na papierze z wsiąka-jącem rozlaniem wody na obrzeżach znaczy się wyraźnie. Siła tonu nigdy nie wydobywa się przez sforsowanie samej plamy, lecz zawsze dzięki niewymownie trafnej grze walorów, wspierających się wzajemnie. Sądzę, że studja takie, jak głowa w lokach, dziewczyna ze w'zniesionemi oczyma, studjum wigilijne i Bertha, należą do arcydzieł akwareli — a dość je porównać między sobą, by się zdumieć nad wrażliwością tego pendzla, od najlżejszych, przezroczystych tonów przechodzącego do plamy najenergiczniejszej, malującego raz, Że się nie widzi po nim śladów, tylko zda się sam papier w płeć i rysy kobiece się zmienił, to znów zostawiającego po sobie szczery, rozlany kleks wodny, to wreszcie — we włosach i oczach — znaczącego walory z matematyczną rachubą i ścisłością. — Barwy wreszcie same, które tu Grottger lubi nie mają nic z anemicznej bladości tu-zinkowej, a w tamtej epoce naprawdę często zmanierowanej w tym kierunku akwareli. One nie są jaskrawe, nie są kolorowe — ale są w zwięzłej, nierozprószonej gamie tonów czyste, szlachetne, stanowcze i dyskretne.

A oto nagle odwróci pendzel od tej misternej gry, w której się wyraźnie rozkochał, i szerokiemi pociągnięciami — w dwóch lub trzech kolorach — wypendzluje taki szkic pełen humoru i brawury — znakomicie zestrojony techniką z tematem, tryskający werwą obserwacji i śmiejący się prostotą barw, jak owi Rekruci w szeregu. Kilka plam niebieskich, trochę cynobru, szare „portki“, żółty piasek koszarowego podwórca — i jak żywa, w całej beznadziejnej nudzie „sołdateski“, w całym komizmie kapralskiego przełożeństwa staje przed oczyma ta scena żołdackiej tresury, te niezgrabiaszowskie gęby, kiepsko przebranych w mundury Maćków i to nie przepłacone „oko“, które ten robi w kierunku rękoczynu kaprala...

Jeszcze kilka lat takiej swobodnej, niekrępującej się wymaganiem akademji ni kunsthandlarza pracy — potem szeroki świat artystyczny zachodu, zbliżenie się do wojującej szkoły malarskiej w Paryżu —

i malarz ten stanie w rzędzie nowatorów malarstwa. To mówią wyraźnie prace Grottgera z tego okresu, coraz szczęśliwiej, coraz bujniej wyrażające się w kolorze. Mówią one o wielkiej samodzielności artysty, bardzo nieufnie i niechętnie przyjmującego wpływy akademickie i stawiającego krok po kroku ostrożnie, jakby omackiem szukał drogi własnej.

Na tej powściągliwości kolorystycznej artysty, czującego barwę na swój, niewyrobiony jeszcze, lecz nie szablonowy sposób, rzecz prosta, nie umiał poznać się Blaas, przesiąknięty cały niemiecko-włoskim eklektyzmem, nurzający się z lubością w nudno „gorących“ falach sosu jeneralnego i pracownianego światła. Na Grottgera młodziutkiego, niepewnego drogi, zmuszonego studja samodzielnie odkładać dla obstalunków, naturalnie w guście wiedeńskim, sądy profesorskie nie mogły działać podniecająco. Czuł swoje braki wyraźniej, niż tamci swoje, ale rady na nie znaleźć nie mógł, bo wymagał od siebie instynktowo więcej, niż tamci. Taki, jak on obserwator nie mógł się zadowolić doświadczeniem pracowni, nie mógł się dać uwieść złudom fałszywego oświetlenia i „dywanowej“ techniki pokojowych kolorystów. — Trzeba mu było dla dalszej drogi przejść przez surową szkołę plein-air'u i torem wielkich malarzy epoki — z niej dopiero wydobyć swój własny ton, własną harmonję barw. Powtarzamy: tego wiedeńska akademja nie tylko dać nie mogła, ale nawet zrozumieć w młodym malarzu nie mogła.

I powstały stąd dziwolągi sądów o Grottgerze, jako o „rysowniku“ lub zgoła „ilustratorze“ — nieomal o artyście, któremu się przyjacielską przysługę wyrządza, gdy się o malarskiej stronie jego działalności — nie wspomina! Na usprawiedliwienie tych sądów, powtarzamy z dawien dawna na wiarę wiedeńskich „kolorystów“, i swojskich „konesserów“, trzeba jeszcze przytoczyć jeszcze i to, Że do ostatniej wystawy lwowskiej po prostu Grottgera malarza — nie znaliśmy. Zbiory Pappenheima, nieoszacowane pod tym względem, poznajemy po raz pierwszy. Rzucają one, dzięki kilkunastu płótnom i akwarelom, prawdziwie świetnym, nowe światło na epokę wiedeńską: widzimy, w jakim kierunku idzie Grottger, kiedy jeszcze sam o kierunku stanowić może. Jest to malarz, przedewszystkiem malarz — rzadko nawet bardziej odkładający pendzel dla kredki. Zagadnienie koloru zajmuje go przedewszystkiem — pracę zaś swoją

Tl

Bmmm

w ■

.

li *; :

?

'

m

■0

.&‘j

->T

*

*

«

* ■,*■

%

*' li

C*

i%)

; v,

L

’

Kr."

„BERTHA“ (i86o)

I»

rozwija w akwareli, prawdopodobnie dla tego, że tu czuje się swobodniejszym, mniej skrępowanym rutyną akademickich wymogów, niż w malowaniu olejnemu Trzy lata 1858—1860 przynoszą szereg prób coraz wyraźniej pomyślnych. — A jeżeli rozejrzymy się w całości dotychczasowej pracy Grottgera, to ujrzymy nie bez zdumienia, Że ten „rysownik“ daje przez ten cały okres zaledwie kilkanaście rysunków na setki malowideł! Nie chodzi tu o statystykę — chodzi o uszanowanie woli i zamiaru artysty, których nam dla wygody własnych teoryjek przekręcać nie wolno. Co ważniejsza: jeżeli nie przyjrzymy się bacznie pracy Grottgera, teraz, gdy jest niemal wyłącznie malarzem, gdy zdobywa poczucie walorów i własne pojęcie barwności — to nie będziemy w stanie wytłumaczyć sobie i zrozumieć techniki jego z epoki kartonów kredkowych — owych właśnie „rysunkowych“ triumfów jego genjuszu. O tern będziemy mówili na swojem miejscu.

Tu raz jeszcze z naciskiem powtarzamy, że akwarele Grottgera Z 1858—9 roku są już skończonemi dziełami malarskiemi w tej technice, cały zaś aż do tej daty kierunek jego pracy, odbywający się w fatalnej artystycznie i materjalnie atmosferze, wyraźnie wskazuje kształtowanie się w nim — nowoczesnego samodzielnego malarza. Rok następny potwierdzi jeszcze te zapowiedzi, jak potem nieraz w coraz mniej uchwytnym dla profana błysku jawi się ten wielki talent malarski, przez pomrokę losów własnych w przyszłości świecący.

Lecz wracajmy jeszcze do obfitego w wypadki roku 1859; w losie Grottgera ma on znaczenie decydujące.

Ironia trafu sprawia, że stoi to w związku z ówczesną sytuacją... Austrji. Rozpoczynał się, jak wiemy, ów okres zatargów na zachodzie Europy, który „szczęśliwą Austrję“ miał przywieść wkońcu pod Sa-dowę. Wybuchła wojna włoska i z wesołego Wiednia pociągnęły zastępy oficerów na teren wojenny. Wyruszył Z niemi i zacny Pappenheim, opiekun Grottgera. A jakkolwiek poczciwy Niemiec na placu boju niemal myślał o ulubieńcu i nieraz listownie wzywał go do obozu, obiecując mu laury batalisty, i mnóstwo „becassi“, i gonitwy konne, które Grottger tak lubił, to jednak nie mógł zapewne tak skutecznie i systematycznie, jak przedtem, wspierać stypendysty. Kto wie — może nawet świadomie nie śpieszył mu z pomocą, wierny zawsze marzeniu swemu, by z Grottgera zrobić austriackiego malarza? Właśnie nadarzała się świetna sposobność: orężne przewagi Austrjaków, o których nie mógł wątpić kawalerzysta, czyż nie podałyby Grottgerowi tematu do obrazów, a te wreszcie mogłyby zwrócić nań uwagę samego cesarza?

Tak marzył zacny hrabia, a los boleśnie z jego marzeń zadrwił. Zadrwił nawet podwójnie, bo nie tylko oręż austrjacki, ale i pendzel Grottgera w tym właśnie czasie na szwank wystawił.

Grottgerowi się na plac boju nie śpieszyło — najpierw nie pilno mu było uwieczniać austrjackie triumfy, potem zaś — nie było po co jechać. Został więc w Wiedniu, ale został sam, bez wszelkiej pomocy. Z łatwością przyjdzie nam sobie wyobrazić położenie artysty w tych wyjątkowych warunkach, skoro już w zwykłych bywało niewesoło... Świat wiedeński, zajęty losami wojny, oczywista mniej niż kiedykolwiek myślał o wspieraniu sztuki : całą uwagę ogółu pochłaniały dzienniki i pisma obrazkowe, przynoszące wieści z pola walki.

Wszystko więc pchało Grottgera na drogę zarobkowania ilustracją, która tern jest dla artystów, czem orka dziennikarska dla literatów. Miał już uznanie w szerokich kołach artystyczno-literackich Wiednia, miał ów pożądany dla ilustracji dar łatwej i szybkiej pracy — przytem był młody i można go było taniej płacić, niż profesorów. Znajomość z Waldheimem, „ruchliwym wydawcą¹⁴, naturalnie ułatwiała sprawę. Pappenheim zasiłków nie przysyłał, a i sam młody człowiek nieraz już myślał o samodzielniejszym bycie, bez oglądania się na protektorów.

I oto w 27 numerze tygodnika Mussestunden pojawiła się po raz pierwszy ilustracja z pamiętnym monogramem. Sympatje niosą go naturalnie do obozu francuskiego. Obrazek nosi tytuł: Nach dem Treffen bei Montebello i nie brak w nim ani turkosa, ani żuawa. Któż w Polsce o nich wówczas nie marzył! Zaraz w następnym numerze ruchliwy wydawca daje dużą już kompozycję Grottgera — na oddzielnej karcie, jako „dodatek⁴⁴. Jest to epizod z bitwy pod Magentą: Starcie żuawów z piechotą heską. — W następnym 29 numerze pisma — nowy obrazek — scena z walki na ulicach

$

. I

■

l

«

l

f ;| [jl JM

®r-

A

â;T

' .»Ai

5- J

i

' * V. .,•;

>V.

ü

m

m

A. 9

SI

SS

r

a

&

m

8

m

i

m

m a

B

p

I

a

wm

M

=. '

if [

i

»«.Wn il!

k.

m

m

ssi-.

.

-

i?

MS

££

\ \

m

1

m

‘*3

B

il

PS

'

fcàg

H

*

ni

m

A

i&r

O

m

m

KrZ?

=3

T-

a

!

H

m

sa

m

Wß&m

mm

mm

w

rfSI

dKiSlsili

m

r

t\

1

y®*

m.

:

m

G

r.-Z

L-

M

m

il

n

,l UÄ'

H

R8

■

-

B

EU

mm

ATAK NA CAVRIANĘ (Ilustracja z r. 1859)

K

H

J

u

:

a

:

.i

*

r

a

-

es-

m

V\ ffïïifflîip

m>\\mLïâ

il i jv

m

W:M

3

m

fi

1

K

Bf*

m

-,

y

B

lÜSl

gapi

wm

m

RK

1

m

SU

m

»

m

m

1

■

I

3

E

a

Cavriany i drugi, z natury już — przybycie jeńców francuskich i sardyńskich do Wiednia. W numerze 30 znowu „na całą stronę“: Spotkanie dwóch cesarzów w Villafranca, a od następnego numeru już „stała robota“ w postaci ilustracyj do noweli Wernera p. t. Das Diadem... Takotowparę tygodni, wręcznymbojem,zdobywa sobie Grottger to, o czem marzył — chleb za własną pracę!

Tylko ci, którym los nie oszczędził w życiu goryczy protektorów i stypendjów — zrozumieją, co dziać się mogło w piersi młodzieńca, gdy tę samodzielność chleba zdobył! — Nie byłże to dlań drugi etap owego pełnolecia, w które niedawno wkraczał w tak głębokiej zadumie?

Swój chleb! — To pasowanie na rycerza w twardej walce o byt, która dziś miejsce rycerskich turniejów zajęła, to uświęcenie męskiej dojrzałości — prawo na wybór i dążenia samoistne. Rzecz prosta, że marzył, jak inni, o tym czasie „wolnym od zarobku“, w którym będzie pracował „dla siebie“ i że trochę musiał być pijany pierwszem powodzeniem. Bo przecież dziennikarstwo — chciałem rzec: ilu-stratorstwo — prócz złudy chleba, daje swym niewolnikom i złudę sławy. Ilustracja nazwisko artysty roznosi w stutysięcznem odbiciu — inne z niej czerpią. Ruchliwy wydawca we własnym, dobrze zrozumiałym interesie stara się w tych miodowych miesiącach o rozgłos dla współpracownika — a jakże! Ale nadewszystko: swój chleb, swój własny — stały — zarobek: szlachcic na zagrodzie, równy wojewodzie — i praca „dla siebie“ w chwilach wolnych!

Współpracownictwo w ilustracjach waldheimowskich nie było bynajmniej synekurą — Waldheim posiadał zakład drzeworytniczy i znał się na interesie: trzeba było dużo zadrukowanej bibuły, by zakład procentował. Podejmował więc wydawnictwa zbiorowe, ilustrował książki, prowadził kilka pism, jak: Mussestunden, Illustrierte Zeitung, Illustrierte Blätter i t. p. — Grottger znalazł tu istotnie poważne zatrudnienie, które bodaj w części zapewniło mu byt. Zaraz już w roku 59-tym zrobił dla Mussestunden dwadzieścia kilka kom-pozycyj i odtąd, o ile tylko bawił w Wiedniu stale, pracował dla wydawnictw waldheimowskich. W dziesięciu rocznikach tych wydawnictw, które mieliśmy w ręku, ilość ilustracyj grottgerowskich wyniesie od 200 do 300 w stosunkowo krótkim, bo od 1859 do 1864 roku, okresie. Ilustrował również książki, jak Oesterreichische Ge-schichte Patuzziego, a podług świadectwa Szczepańskiego i czeskie ilustracje korzystały z prac jego — pracował trochę i dla polskich, jak dla „Postępu⁴*, „Kaliny⁴⁴, „Chochlika⁴⁴ — najmniej z resztą. Jeżeli więc, odjąwszy czas wakacyj i wyjazdów, podczas których oczywista czasopism nie zasilał, obrachujemy sumę pracy, jaką im poświęcił w ciągu tych lat kilku, to sądząc, iż bez długich wywodów zrozumiemy, jak był zapracowany, i że wolnego czasu na pracę „dla siebie44 miał niewiele. Tak jest: od tej daty nie czas wolny Grottger poświęcać będzie sztuce, lecz — życie. Z wezbranej twórczą nawałnicą piersi rwać będzie kawałami i rzucać nam przed ślepe oczy—własne życie...

Nie znamy wszystkich pobudek, które w tych stanowczych chwilach działały na Grottgera. Znając już jednak dość dobrze to szlachetne do głębi serce, możemy przypuszczać, że mu bardzo pilno było dojść do samodzielności. Coraz dojrzalszy umysł, wyraźniej mu nakazywał zbyt daleko idące następstwa t. zw. długów wdzięczności. Coraz częściej musiał zamyślać się nad różnicą własnych i opiekuna-Niemca zapatrywań na swoją przyszłość — tem-bardziej, że Niemiec był istotnie człowiekiem bardzo zacnym, a on go kochał szczerze. Nie brakowało zapewne i innych myśli niewesołych, wysnutych z doświadczenia. — Zkądżeby się wzięła inaczej gorycz tych słów w liście do Grabowskiego: „Przyjeżdżaj prędko — uciekaj z Krakowa, ażeby nie patrzyli na ciebie. Szczególne to, ale prawdziwe, że naszej publiczności daleko więcej podobają się roboty tych, których przy obrazie nie widzi. Gdy się artyście przypatrzą bliżej, gdy zobaczą, że taki sam człowiek, jak i oni, tak samo chodzi, jada, sypia, takiż sam ma nos i uszy, uważają go już za hetkę pentelkę, a jeśli do tego biedak, musi chodzić z wytartymi łokciami, to pożal się Boże! Są i u nas tacy, którzy w obrazie kochają sztukę, a w sztuce — artystę; ale to bywają wypadki bardzo rzadkie. A więc hasłem twojem powinno być: z Krakowa jak najprędzej! uczyć się! Mój drogi, w Wiedniu tak samo biedę klepać można, jak w Krakowie. Jeżeliś polską tak bardzo pokochał, poznajże i niemiecką: Kto wie, czy niemiecka nie jest mniej straszna, jak nasza polska⁴⁴.

Bardzo dużo goryczy w tych słowach, więc już musiał miewać nieraz nie tylko kieszeń pustą, ale i serce strute, o co wszakże wśród polskich półpanków żyjącemu nie było trudno.

4r

'

i. !.U

■ £ '

r

m

À

:

V *

m

_

,«<

:: ^

SD

1

5è^

à

la

y

'7

«i

'S ô-jv--

M \y^4|

i,n

•i

4.

/Il

A/ô

,,

w.

1

/>

u

s*.'

I

■

\Lm

ST

ES

K

3^-

Of

Z LISTU DO PAPPENHEIMA

SZTUKI PIĘKNE NA WSI.

sïïâ

M

3 >--r--,.

A* i

litte

£ j^SOSI

ijîj⁷ j^^lË iiti

itji

.vg

H&y

I»

:sfcsr *- ' «

1** ' •• ■'- "

c^a-

I. MUZYKA

3»* jk!'.*⁻»"**'    *• * **

«W$**** '    4

■ 1!«

«mp

'•

'S/-

/■*

hM;

ff(

>V«Ą

*k

VK

\ ,1

Ê>m

.1-’

f\

V*

a*..

a»

*- *

,1»

■ V?

IP

✓s

...J

îÆ

II. MALARSTWO

LATA WIEDEŃSKIE

W liście znowu do Pappenheima z dnia 16 sierpnia tegoż roku mówi o poczcie z kraju, przynoszącej mu stosy rachunków, i rysuje siebie pogrążonego w niewesołych dumach nad stołem. List ten, nawiasem mówiąc, pełen wdzięku i humoru, ozdobiony kilkunastu rysunkami, jest w swoim rodzaju jedynym okazem sztuki epistolarnej. Bo istnieje epistolarna sztuka, jak i literatura: niewymuszony, poufny, serdeczny ton bije z tych szkiców, to świetnie-karykaturalnych, to rzewnie-lirycznych, zawsze doskonałych. Jest to znów „cykl⁴* lekkich konturem i treścią rysunków w rodzaju Historji karnawałowej, Sprawunków, Sztuk pięknych na wsi i t. p. Bardzo zręcznie Grottger wymawia się w tym liście od wyruszenia na teren wojenny w charakterze c. k. batalisty. Żartobliwie przedstawia siebie w rynsztunku wojennym wśród gradu kul, rysującego na polu bitwy, to znów zapowiada, że gdyby jeszcze raz w takiej potrzebie Austrja się znalazła, to on, Grottger, samby wstąpił do ułanów. Boleje nad stratą Violetty, ulubionej klaczy hrabiego — żartuje ze swych triumfów konkursowych (Sobieski już był nagrodzony), ale — ale na pole boju — nie pośpieszy. W końcu daje doskonałą szarżę swych zajęć bieżących. — Siedzi oto na stołku przy lampie jarzącej, pochylony nad rysunkiem. Nad nim, w perspektywie, drzeworytnicy i drukarze wycinają z rysunku drzeworyt i odbijają go w druku, narzędziami przypominaj ącemi salę tortur. — To obraz wierny prac jego wieczornych dla Mussestunden... Tak kończył się rok ten, taki plenny i znamienny w losie Grottgerra — istny rok-zwiastun przyszłych trudów i porywów.

O porywach, wzbierających coraz wznioślej w tej duszy, świadczą wymownie słowa z cytowanego już listu do Grabowskiego — słowa natchnione surową samokrytyką, na którą jemu tylko samemu wolno było się zdobyć:

„Od czasu niewidzenia się z Tobą, robiłem niezliczone mnóstwo rzeczy dla hrabiów, książąt, królów i pięknych kobiet. A pomimo to czas był stracony, pieniądze potoczyły się (wszakże okrągłe), a to, co się licho zrobiło, to i lichem pozostało...“

ROK 1860. Skoro jednak mowa o „niezliczonem mnóstwie rzeczy**, to Grottger sam jeszcze nie znał całej swej zdumiewającej skali pracy. Właściwie praca ta dopiero się rozpoczynała. Na razie

LATA WIEDEŃSKIE

samo tylko ilościowe zestawienie szkiców, rysunków i obrazów przekonały nas, że rok każdy w tem ostatniem dziesięcioleciu jego życia rodził niemal w zdwojonym do poprzedniego stosunku. Lecz na tem nie koniec: rozszerzał coraz Grottger i zakres swej pracy. Oto widzieliśmy, jak w roku poprzednim do ulubionej akwareli przybyły prace ilustracyjne rysunkowe. Najmniej stosunkowo pracował dotąd ołówkiem — teraz, bynajmniej nie zaniedbując akwareli, Z samej już zarobkowej konieczności podwoi niemal z roku na rok ilość robót rysunkowych. To samo w roku 1860 da się powiedzieć o prâcach olejnych. Rzadko bardzo przed Sobieskim próbował tej techniki. Tymczasem teraz postanawia i z nią się rozprawić. Czuje, Że to najsłabsza jego strona: pragnie ją wzmocnić. Jest zupełna, męska świadomość sił własnych i słabości w każdym jego kroku od chwili owego kryzysu pełnolecia. — Rysunek, w którym zawsze musiał się czuć bardzo pewnym siebie, wzmacnia mu z konieczności ilustratorstwo. Spotykamy się z nim znowu od pierwszej karty nowego rocznika Mussestunden: ilustruje w ośmiu obrazach nowelę Schrödera p. t. Die Verschollene — dalej Tennuego Eine Klostergeschichte, tegoż Schrödera Die Nachbarn — daje przepyszne konie Z portretowanym na nich Napoleonem i Eugenją i, jako już wciągnięta w tryby dziennikarstwa „użyteczna siła“, komponuje ilustracje do artykułów przygodnych, bądź Z Pirenejów, bądź Z Indyj lub Anglji...

Otóż, odrzuciwszy na stronę wszelkie pedantyczne brednie o szkodliwości rysowania „z pamięci“ i t. p., przyznać musimy, że miał tu ogromne pole do łamania się z techniką rysunkową, a skoro kładł swój monogram pod kompozycjami, to się ich nie wstydził. Jakoż nieraz na tej drobnej kartce ilustracyjnej utrwalił skarb obserwacji, z którego potem sam w dalszych pracach korzystał. Gdzieby tam naszym wielkim „znawcom“ sztuki wpadło do głowy zaglądać do starych roczników pism i badać jakieś obstalunkowe roboty ilustracyjne. A szkoda: przekonamy się niebawem, że były tam bardzo cenne wskazówki nie tylko do „ilustracyjnej“ działalności Grottgera. Prócz tego zaś te prace „na obstalunek“ dla kipiącego siłą i ambicją a szlachetnego talentu — zgoła nie były synekurą. On w nich kształcił zarówno technikę, jak i kompozycję, i bez ich mozołu nie podołałby zadaniom, które sobie w przyszłości postawił. Ale łatwiej podobno grzmieć patrjotycznymi ogólnikami o „twórcy kartonów“

im

PORTRET HR. AL. PAPPENHEIMA (1860)

LATA WIEDEŃSKIE

i jednocześnie znacząco podkreślać urojone „wpływy obce“ na „cy-klusowy“ sposób kompozycji, niż odłożywszy na bok własne fanfa-roństwo z szacunkiem i dobrą wiarą iść za artystą ślad w ślad, ufając, że on sam o sobie najwięcej nas pouczy i że pięcioletnia wielka praca talentu, czy to na polu „ilustracji“, czy na wszelkiem innem — musi dać cenne i czcigodne wyniki, których ominąć w badaniu nie wolno. Możemy ubolewać, że Grottger doprowadzony był opłakaną naszą obojętnością na rzecz sztuki do tej orki ilustracyjnej, żle płatnej, rujnującej zdrowie nocną pracą przy lampie, ale lekceważyć tej pracy i szukać w niej płytkich i małpio-złośliwych przycinków do artysty — to prawdziwie haniebne i barbarzyńskie. Haniebne w stosunku do człowieka, barbarzyńskie w stosunku do sztuki.

O ileż szczęśliwszym był pod tym względem Kossak, który objąwszy kierownictwo „Tygodnika Ilustrowanego“ w roku 1862, miał czas oswoić publiczność polską z grafiką ilustracyjną i choć po części rozszerzył ciasnotę naszych pojęć artystycznych...

Lecz wracajmy do prac Grottgera. Z akwareli, w roku tym wykonanych, poznaliśmy już przedtem znakomitą głowę kobiecą p. t. Bertha. Malował prócz tego i inne, bądźto odręczne szkice pamiątkowe, jak ów Tatar czy Czerkies w szalonym pędzie, dedykowany p. Tuczyńskiemu, bądź doskonały pejzaż p. t. Widok Wiednia — ogromnie śmiały rzut oka na smugę dachów wielkiego miasta, Z piętrzącemi się, jak skały nad morzem, wieżycami i kopułami, Z siniejącemi w tle górami. Pejzaż ten, malowany z ogromnem poczuciem motywów miejskich, szeroko, dekoracyjnie, sam jeden mógłby obalić błędne mniemanie, że Grottger poza postać ludzką się nie wychylał.

Ale, jak zaznaczyliśmy wyżej, rok ten poświęcał Grottger prze-dewszystkiem technice olejnej. — Zachęcony może powodzeniem w pewnych sferach Sobieskiego — nosił się z myślą innej kompozycji w rodzaju historycznym. Wybrał znowu temat polski, ale, jak Sobieski pod Wiedniem, wiążący się z his tor ją powszechną — mianowicie: Ucieczkę Henryka Walezego. — Tymczasem, nim obraz dojrzewał, po dawnemu miał dość zajęcia, dzięki „poczciwemu Papciowi“. Hr. Pappenheim wracał z kampanji włoskiej w randze pułkownika, nagrodzony za waleczność orderami. Należało oczywista taką chwilę uwiecznić. Mamy dziś, dzięki tej okolicz-

LATA WIEDEŃSKIE

ności, pierwszy wielki olejny portret Grottgera — przytem malowany Z szybkością prawdziwie godną... kawalerzysty. Jest to duże płótno, gdzie zacny Bawarczyk pozuje z całą marsowatą godnością obok swego błyszczącego hełmu, pięknie pod światło nadstawiając pierś, zawieszoną orderami. — Grottger malował ten portret z humorem, jak się maluje takie familijno-heroiczne portrety. — Porał się przytem, jak mógł, z „naturalną wielkością⁴⁴ i pustem płótnem, skąd pewna twardość modelu i obfite cienie dokoła. Błysk kaska wydobywał dla siebie, świetnie znacząc w kilku rzutach pendzla metal w ciemności. — Dla zacnego pułkownika zrobił tak szczegółową wystawę orderów na piersiach, że każdy wojskowy mógł je z łatwością wszystkie poznać. Dla znajomych wreszcie — dał podobieństwo istotnie znakomite. Obraz ten wykonał w ciągu 26 godzin, co własnoręcznym podpisem stwierdziło grono słusznie olśnionych tern „machnięciem⁴⁴ kawalerzystów z pułku Pappenheima.

Ostatecznie portret ten nie należy do najgorszych — słabsze widujemy w muzeach narodowych — traci jednak ogromnie w zestawieniu z akwarelowemi robotami. Wogóle technika olejna Grottgera nie jest jeszcze wyrobiona — stąd wielka nierówność roboty. Tam, gdzie idzie za przepisem akademickim (Sobieski) — tam daje sobie radę, lecz nie jest dla nas ciekawy, bo nie jest sobą... Tam znów, gdzie jest sobą — najwyraźniej szuka jeszcze i nie natrafia. Czuje się jednak lwie pazury w szukaniu samem, w nierówności prac, w przerzucaniu się i próbowaniu. Nie lada kto z utartych dróg schodzi w gęstwinę, doświadczeń i prób.

Lepiej niż Z Pappenheimern, powiodło mu się z końmi kawalerzysty. Znamy trzy portrety końskie z tej daty — wszystkie olejno na tekturze. Z tych doskonałą jest klacz kasztanowata Beffy — w półzmroku stajennym zwracająca pyszną głowę ku patrzącemu. Malował ją w Albie, podobnie jak portret właściciela. Dla nas wszakże ze wszystkich robót olejnych Grottgera, aż do tej pory najznamien-niejszym jest świetny profil złoto-kasztanowego konia, na tle letniego nieba i pejzażu, w pełnem świetle.

Tu właśnie występują owa „nierówność⁴⁴ techniki olejnej artysty— lecz występuje jako triumf. Pejzaż zatopiony w blasku dnia jest traktowany po mistrzowsku — z wsiąkającą w powietrze masą zieleni, z niebem Wysokiem, szafirowem, powietrznem. Pod stopami

Hs

jgggtiy-F

'; ifc

Mi,

i?

&âÈÊÈÊ*È

\.

^ :■ --■

F-

=!-<

5«

im

ÇLês=:

wm

.w

•I

F

li

Fi

EU

gsps

.FF

7<

ii

vV

■rm

71

11

ÜJ

r,|

“j

'■"--i

ffl

iKi

UCIECZKA HENRYKA WALEZEGO (Drzeworyt z r. 1860)

Si

mfi

(l%,

: '/ŹV.<

a®';j

H

la

II

■»

■p

Sr'' <:ÿSr .

É FF ‘ tfpa ife#

ii »

i

Tâ

■.■■■'

■.iii

"i.

3ÉE

■    j

i: 8

'1

, ' :

kjy,

; ._|

-/N

nm

|r

.ft

»

èü

I

i• ■ rk m ' ■■

m

.

# »

«

ŚS •• *

■

f •; f

io

s* v

*

s

«S|

«

ir ¹

f ■    !» -w

-S

’ v JB

3 ^

n’i

■ » f

m If 1

.

'

•;, if®

, .. yMm

' ;J1

f

sfi

K

m

i

«as

WÜ

PORTRET KONIA (1860)

ài

K

►

m ::

-■

I

I

V

.X

£ rSfe <

f

M

Il

.: ■ ■■

*

Jga

>' ® »    j

b

konia smuga ostów i bodjaków tak wzięta, jakby ją w słońcu malował Stanisławski. — Cienie, od konia padające, przezroczyste, kolorowe. — Koń wreszcie, sam pełen refleksów światła, jest najpiękniejszym może portretem konia, jaki artysta zrobił. Słabe tylko odbicie podajemy tu w reprodukcji, z konieczności zubożone i zckliwione przez druk, lecz i Z niego poznać, że tu on zrywa z siebie pęta rutyny i zapowiada wprost świetnego pleinairzystę, malarza w pełnej skali. Mogłyż zresztą te cudowne, genjalnie patrzące oczy widzieć inaczej — skoro raz spojrzały na naturę w pełni światła? Nie on winien, że mu krótkie życie upłynęło w więziennym trudzie, gdzie oczu tych nie miał czasu oderwać z pod lampy rysunkowej...

Cały szereg dalszych prób olejnych przynosi drugie półrocze, gdy, wyrwawszy się wreszcie z Wiednia, pośpieszył Grottger do kraju, by w swojskiej atmosferze spłókać trochę znój pracy i orzeźwić pierś i oczy. Rzecz ciekawa: z wygody czy Z wyrachowania, przeważnie szkice te, podobnie jak trzy poprzednie portrety końskie, maluje Grottger olejno na tekturze. Sam więc materjał pozwala mu tu na pomijanie rutynicznych sposobów — zaprawy, sosu i t. p. — Z tekturą mniej sobie robi ceremonji, niż Z oficjalnem płótnem — i wychodzi mu to na dobre. Szkice są malowane odręcznie, swobodnie — daje na nich tylko to, co widzi, a że widzi, jak jasnowidzący, więc te szkice mają zawsze znamienitą wartość: siłę wyrazu, bezbłędne zwalorowanie, żywość i szerokość pendzla. W ten sposób Z portretów najbliższego otoczenia — panów i sług, hrabiów i chłopów — powstawał materjał do obrazu Konfederatów. Dlatego też malowane są te głowy na zielonem tle. Obraz miał mieć zielone tło lasu i Grottger na szkicach zestawiał malowidło z tym kolorem. Czynił to oczywiście powodowany względem na t. zw. barwę lokalną, którą Horacy Vernet określał w komiczny sposób, mówiąc: „Tous les deux sont bleus, tous les arbres sont verts, tous les pantalons sont rouges**. Nie będziemy tu powracali do opisu obrazu, który podaliśmy wyżej. To pewna, że z punktu widzenia czysto malarskiego galerja studjów do obrazu, czyto notatki pejzażowe, czy głowy, jak głowa chłopa, Maszkowskiego i inne — uzupełnia sam obraz. Tam mamy znakomicie rozwiniętą kompozycję, przy pewnej drobiazgo-wości i skrępowaniu malowania. — Tu znów swobodną z pierwszego wrażenia swadę pendzla.

Cały szereg prac tych, robionych przeważnie w Barszczowicach, posiada w swym zbiorze śniatynieckim hr. Stanisław Tarnowski. Są tam między innemi przepyszne główki chłopiąt wiejskich (olejne na tekturze) — próba archaicznego portretu hetmana Tarnowskiego, wreszcie obraz p. t. Modlitwa wieczorna rolnika i wiele innych. Niesposób tu wchodzić w szczegóły opisu tych utworów, choć o każdym chciałoby się mówić, bo niemasz między niemi obojętnych.— Główki chłopięce — w jasnolnianym jakimś tonie — zwiastujące późniejszą obserwację i poczucie chłopa, zrywającego z konwencjonalną „buzią⁴⁴ w magierce. Krajobraz zaś wieczorny, trochę dziś zczerniały, ma jednak i teraz jeszcze znakomite światło zachodniej czerwieni, a sylweta ludzka na nim, obrąbiona złotą smugą słońca, jest wprost nieporównaną. W tej samej galerji, jako pendant do krajobrazu Grottgera — wisi Zachód Kotsisa. Nic bardziej pouczającego nad to zestawienie spokojnej, mądrej techniki ostatniego Z ekstatyczną, jasnowidzącą, nieopanowaną a porywającą „próbą“ pierwszego.

Przy końcu wreszcie roku uporał sięizUcieczkąWalezjusza. Znamy ten obraz tylko z reprodukcyj fotograficznych i drzeworytniczych, nie możemy więc zbyt wiele o nim powiedzieć. Szczepański, zdając o nim sprawę, nazywa go obrazem wielkiej wartości i podnosi zalety światła. W każdym razie stwierdzić możemy w nim doskonałą, jak zwykle u Grottgera, kompozycję: ruch figur, rodzaj terenu, wyrazy twarzy — wszystko znakomicie wyświetla moment ucieczki. Obraz ten zostaje zakupiony na wystawie w Pradze. Mussestunden zaś, podobnie jak zaczęło ten rok ilustracją Grottgera, tak zakończyło go w ostatnim numerze wcale dobrą drzeworytniczą reproduk-dukcją Ucieczki Walezjusza.

wyżej wymienionych obstalunkach wiemy tylko z notatki Kanteckiego, ale i tego, cośmy na własne oczy z tego roku oglądali aż nadto, by usprawiedliwić na początku postawione twierdzenie: Oto, że Grottger sam jeszcze nie znał całej swej skali

Jeżeli wreszcie dodamy prace obstalunkowe, które Grottger w tych czasach wykonywał z rekomendacji Pappenheima, jużto dla księcia Schwarzenberga, jużto dla Ahrenberga, hr. Szechenyi'ego i innych panów węgierskich i niemieckich, to istotnie zrozumiemy, że nie próżnował. Poczęści bowiem tylko znamy tę pracę, bo nawet o

' .

ii

ŚC?_v

i. ,!

p.

w

Äp

#

*

%

*

*

■I

:

MODLITWA WIECZORNA ROLNIKA (1860)

V

1

.

■3

' -y

BS

.v, V

y

à?

pracy i że rok każdy zdwajał niemal jej wydajność w stosunku do poprzedniego.

Rok ten wreszcie, tak znamienny dla wzmagającej się w artyście gorączki twórczej, która już teraz wypełni sobą niedługie lata życia aż do ostatniego tchnienia — jest ważny i z innego względu. Jest to może ostatni rok, w którym Grottger tak swobodnie przerzuca się od akwareli do malowania olejnego, od płótna do rysunku. Lata następne przyniosą pod tym względem wielką zmianę. Akwarelę zarzuci niemal zupełnie : zaledwie kilka akwarel zostawi w ciągu całego tego siedmiolecia. Do malowania olejnego powróci, jak to zobaczymy niżej, gdy mu warunki pozwolą, za lat parę, — powróci z zapałem, z marzeniami na przyszłość, z projektami wielkich obrazów — lecz już na krótko.

Tymczasem zaś coraz wyłączniej oddawać się będzie rysunkowi.

Jak zmiana ta dojrzewała w jego losach — po części już wiemy. Oto po prostu praca rysunkowa od roku 1859 stała się dlań bardzo poważnem źródłem zarobku. Musimy teraz rzucić na nią okiem, gdyż ona i tylko ona tłumaczy nam dalsze kształtowanie się techniki grottgerowskiej.

ROK 1861. — Tygodniki waldheimowskie nie odznaczały się zbyt wysokim poziomem artystycznym. Wydawnictwa te, zarówno Mussestunden, jak Illustrierte Zeitung, jak wreszcie Illustrierte Blätter nie przypominają zgoła nowoczesnych prób podniesienia reprodukcji do godności sztuki. Jednak nad familienblatami dzisiejszymi miały olbrzymią wyższość — mianowicie podawały nie obrzydliwe tra-wionki z błyskawicznych fotografij, lecz drzeworyty, robione z oryginalnych rysunków artystów. Wszystko więc, co Wiedeń ówczesny miał lepszego, ,»ruchliwy wydawca* starał się koło pism swoich skupić. Spotykamy tu i Geigera, tyle cenionego przez Grottgera, i Czecha Swobodę, i batalistę TAllemanda, i Katzlera, i prof. Leopolda Müllera, i Greila, i wielu innych.

Grottger więc, bodaj najmłodszy Z nich wszystkich, pracuje w grupie artystów wybitniejszych.

czas

Nie zawsze i nie wszyscy oni traktują „obstalunek serjo wow-najczęściej pracy nie podpisują. Ale niemniej bodaj dla

względów zarobkowych — nie mogą nie robić pewnych wysiłków. Drzeworytnicy znowuż, utrwalający ich szkice, inaczej robią t. zw. kompozycję, podpisaną przez artystę, inaczej szkic okolicznościowy. Z porównania znanych nam rysunków Grottgerowskich z drzeworytami w tych pismach widzimy, że nieraz drzeworyt bywał bez zarzutu i odtwarzał oryginał wprost artystycznie, jak np. w obrazkach pt.: Galileusz, Zamykanie kościołów, w reprodukcji z Ucieczki Walezjusza i t. p.

Nie wiem, czy i tu, podobnie jak w naszym „Tygodniku“, gwoli oszczędności nie płacono artystom „za niebo“ — ale sądzę, Że płacono wogóle oszczędnie, co zmuszało współpracownika do nabierania wielkiej ilości obstalunków. O otóż tu zjawia się, jeśli mowa o Grottgerze, podwójny czynnik doskonalenia się w pracy. Po pierwsze, jak każdy, mający z pewną techniką dużo do czynienia — musiał ją doskonalić przez samą już ilość wysiłku. Powtóre zaś — jeśli mowa o Grottgerze — to był nazbyt szlachetnym artystą, by nawet zarobkowej pracy, raz już ser jo się do niej wziąwszy, nie traktować Z zapałem. Czujemy w rysunku Grottgera to pogłębianie roboty, szukanie takiej techniki, którąby jak najmniej uszkodzić mogła interpretacja drzeworytnika, rozwiązywanie kompozycji środkami pełnemi prostoty i wyrazu. Jakże bardzo się zmienił ilustrator Anny Oświecimówny, któremu wówczas układały się sceny zbiorowe na podobieństwo trupy aktorów prowincjonalnych — patetycznie, sztywnie i niezgrabnie. Bardzo prędko Grottger staje się najbardziej interesującym ilustratorem Mussestunden. Co uderza w jego kompozycjach, to łamanie się, niewątpliwie świadome, Z trudnościami rysunku i pogardliwe omijanie ilustracyjnych szablonów. — Niemasz tu pokiereszowania płaszczyzny niezrozumiałą plątaniną kresek, w której ilustratorzy zazwyczaj ukrywają swe błędy i niedołęstwo wyrazu. — Niema również nagromadzenia akcesorjów, które znów zwykle nawet u wielkich malarzy maskuje ubóstwo kompozycji. — Niema wreszcie do znudzenia powtarzającego się schematu kaligraficznych owych linij w rysunku, gdyż każdy swój własny schemat, usprawiedliwiony motywem, i własną „linję“ przynosi.

Zapewne, że, pracując bardzo wiele, nie zawsze Grottger może się oprzeć jakiejś reminiscencji, ułatwiającej mu kompozycję. Tak

■■

:1,Ą

mr W

mt

fotSÉÉBfeé-, .

'M

:V:

m

mm

r'

s§ÇT

HETMAN TARNOWSKI (1860)

i.

■:

ST*."?',

! II!

i*

♦,l|

ii

JM&i

ł:

III

||1§S|

i \    : uli

ILUSTRACJE Z MUSSESTUNDEN (1861)

I:

Upr*

■HP ifvW[

■ mm, te

■;

w

IT [7

ty

ra ''

JPŁI

y/l

fjr

fl

IW

^ 2*

». i.

i

md

I ff

HP

pa

imfis

Pi

v ’v ■

;y

'7

g§

Mi*Kri

a |J

li

157

fim Jffi

np. w atakach wojskowych, jak Bitwa pod Cavrianą, Atak na most pod Magentą, w obrazkach takich, jak Konie stepowe — widzimy bardzo wyraźnie reminiscencje z Adamów. Dość porównać ostatni rysunek z obrazem Pferde auf der Puszta Adama Franciszka, który widział Grottger na wystawie monachijskiej w r. 1858, a który wisi obecnie w Galerji akademickiej w Wiedniu. Również i kompozycje batalistyczne Franza i starszego Albrechta odbiły się na układzie, pojęciu tłumu i t. p. w wyżej wymienionych atakach Grottgera. Tak znowu reminiscencje z pięknych, szlachetnie patetycznych rysunków Geigera, można stwierdzić w kompozycjach grottgerowskich w Historji Austrji Patuzziego, w której dał sześć czy siedm obrazków.

na-

Zawalony pracą, gdy trzeba było nieraz co kilka dni dać nową kompozycję, nie dziw, że nie zawsze mógł uniknąć takich remini-scencyj, od których zresztą żaden artysta wolny nie jest. Inną znów, mało interesującą kategorję rysunków Grottgera stanowią te, które robił wyraźnie „na kolanie⁴' lub jeszcze wyraźniej ku zaspokojeniu wiedeńskiego sentymentalnego smaczku. Lecz wszystko to ginie bez śladu niemal w olbrzymiej liczbie prac, które dać musiał w ciągu paru lat. Z biegiem czasu nauczył się rysować wprost na drzewie, jak wspomniałem, przystosowując technikę rysunku odrazu do drzeworytnika. Ale przystosowanie techniki, t. j. ułatwienie zadania rzemieślnikowi, w oczach Grottgera nigdy nie było pretekstem do symplifikacji własnego zadania artystycznego. Nie bez powodu Zwaliśmy prace jego najbardziej interesującemi próbami ilustracji. Oto Grottger robotę swoją rysunkową traktuje jako rodzaj malowania czarno na bialem. Wydobywa więc niezliczoną ilość odcieni, lubuje się w opozycjach światła, po malarsku zupełnie traktuje kompozycję w głąb, przepysznie modelując intensywność sylwet. Niektóre z tych parocalowych zaledwie obrazków, czarno na bialem znaczonych, są po prostu arcydziełem wyzyskania wszystkich stopni intensywności farby drukarskiej od tonu atramentowego do odcieni popielatych niezmiernej subtelności. Przez opozycję plam, mało się posługując czystym konturem, dochodzi w nich Grottger do efektów wielce zuchwałych, a na niewdzięcznem polu drukarstwa wprost nieznanych.

Do takich arcydzieł po malarsku pojętej ilustracji należą np.

dwie z pierwszego numeru Mussestunden (1861) do noweli Tennuego Die Frau des Hingerichteten. Sądzę, iż każdy zrozumie, o co nam idzie: że wprost wydaje się ta postać wdowy jakby malowana czernidłem drukarskiem, na jakiś pajęczynowy pendzel branem. To samo trzeba powiedzieć o postaciach kobiecych z noweli Die Geschiedenen i Mutter Rose. Pokazało się już tutaj, w tych niepozornych, a tak cennych obrazkach, ile rysownik skorzystał od malarza i jak ten rodzaj roboty przez to się uszlachetnił.

Zabiegnijmy na chwilę o rok naprzód i rzućmy okiem na inną ilustrację Grottgera, umieszczoną w Illustrierte Zeitung w roku 1862 na stronie 520 p. t. Allerseelentag. Znowu kobiety w żałobie w rozmodlonych pozach wśród grobów w dzień zaduszny — znowu to zuchwałe a subtelne panowanie nad farbą drukarską i niewidziane — poza akwafortą — bogactwo tonu, z niej wydobytego.

Sądzę, iż tych kilka przykładów w zupełności usprawiedliwia to, cośmy o grottgerowskiem traktowaniu ilustracyj powiedzieli. Ciekawych odsyłamy do roczników Mussestunden, Illustrierte Zeitung, Blätter, Patuzziego, a jak twierdzi Szczepański, i Gartenlaube, i pism czeskich. Godność badań naszych nad historją sztuki ojczystej wymaga, ażeby w rzędzie „ciekawych“ znalazły się fachowe siły krytyczne i ażeby raz wreszcie wyczerpano w monografji całą „ilustratorską“ działalność Grottgera — niezmiernie obfitą w najcenniejsze wskazówki.

Lecz wracajmy jeszcze tymczasem sami, o ile na to całość tej pracy pozwala, do niewyczerpanej kopalni robót grottgerowskich w pismach, tembardziej, że w przyszłości nawałnica twórczości jego porwie nas od tego tematu i nie da już wrócić.

Otóż po trzech latach pracy, po wyilustrowaniu kilkunastu nowel i kilkudziesięciu artykułów czy opisów — Grottger zdobył sobie sławę znakomitego ilustratora i stał się już nie współpracownikiem, lecz filarem waldheimowskich wydawnictw. Gdy nadszedł krytyczny dlań pod względem materjalnym rok 62 — mógł dawać do pism, ile sam chciał. — Jakoż w roku tym spotykamy niewątpliwie największą liczbę jego ilustracyj, bo, rachując tylko podpisane w Mussestunden, Illustrierte Zeitung i w Oesterreichische Geschichte — dochodzimy do 70-ciu przeszło kompozycyj! Ilustruje nowele Flüchtlingsleben Tennuego, Mein Liebster ist nicht zu Staub geworden

A.’

/ ...

]\M ji, JH

1 WH

m

I»¹

.-'*V

ëèâ

r--'- ~'~jJ

Mil

wîWÎ

¹ »:..r

SS

ra

K*

;*■

;*-v

%/ï

llljSJl¹

il

IFHi

ii

MK

ffiBL

æV,

mmgm

ÉÉK

ä.

śm

HStt

.ïir

r-

Lia

Ms

ni

il

11

yllïiâ

ggSjjl

il*

fflS

ri

^Ęglgl

ml

Iffi

i|

/T

mmmi

r/

DZIEŃ ZADUSZNY (Z drzeworytu 1862)

%Kgl

r-

BĘmkl.

TŁ

K/.f

kO

I®

11¹]

$2

mM

MWÂiWÂTvwJI

PM

‘SSâ

V,

'îl

h

_ Jl

* -f¹

V*

„4! '

—.— H\

•'H-

* *•

'r

Dr. ARMATYS, ŚMIERĆ I GROTTGER

TV

\5

f *7 <

7?

«p

m»

je-?n s

Y*l f

N>

v.

: vr-;

\\

r\

‘"•'//S " M

k* :

* » s

TV'

& IîSh

liPPfciil UW) i

v .    NÎ\

v>Tj ?\ Ń'

\:    ;    <* s>

I'

•V

~r

i kvs

j)i>î-V'- v

Hn ;•

: H>;

i:- ’

V> *

f /i

<r

y*

/J

/* /

\ O*

v

;.j '    • • '*

•    7 J jP

|- /■ v

•    W . '.v * .. ■

* '? 'H

• : »VK'Î

S|i:

,'4 ■■“■i

$ $ 4

' ^    *\s i ;

r::*

• A.-

>1

J>/r

■>» (

V ' * 4 *

: -tl

». M

Jokai’a, Das Finkenthal Hammera, Am Westfjord Schirmera, Der Ehrenklub, Die Kreolin, Des Teufels Braut, Ein maskirtes Modell, Myrthe und Krone. Ilustracje układają się przeważnie w ser je — nieomal możnaby powiedzieć w cykle — tyle w nie treści i skupienia wkłada artysta.

Poczynając od figury pojedyńczej i od ekspresji jednej jakiejś, treść obrazku stanowiącej twarzy — do scen gdzie występuje tłum — artysta przechodzi tu wszystkie możliwe etapy kompozycyj. Sceny balowe i życie towarzyskie, wachlarzowato rozrzucone grona dam i sylwety tancerzy, sceny uliczne i wnętrza, bitwy i epizody, sceny dramatyczne i pokojowa konwersacja, figury w najgwałtowniejszym ruchu lub skróceniach i spokojne, etnograficzne, sielskie grupy, przepyszne corps à corps i sceny miłosne — wszystko to w tym kalejdoskopie ilustracyjnym przesuwa przed naszemi oczyma, ćwicząc się i dochodząc do mistrzowstwa w sztuce wyrazu i układu postaci ludzkiej.

Niekiedy, jak w Illustrierte Zeitung pracuje do współki z innym artystą: z Leopoldem Miillerem lub J. Marakiem. — Daje prócz tych seryj nowelistycznych mnóstwo szkiców okolicznościowych z natury, jak np. Z powodzi w Wiedniu, Z wystawy, Szkice Z polowania na lisy, Wieśniaczki węgierskie, Jazdę po Praterze i t. d., i t. d. Komponuje sceny historyczne w rodzaju geigerowskich jak: Bohaterskie dni w Giins, Turków idących pod Wiedeń, Przeniesienie zwłok Leopolda Sławnego i t. p. — sceny rodzajowe, sentymentem i układem podobne do rozsławionych po świecie obrazków Millaisa, jak Chleb żołnierza, Zoë — scena przed kratami więzienia, Wianki, Galileusz, Dzień Zaduszny, Wieczór wigilijny i t. d., i t. d.— ilustracje do wypadków krajowych, jak słynny Obchód unji, Zgon Czachowskiego — międzynarodowych, jak świetny Zgon Garibaldiego i t. d., i t. d.

Jeżeli tu rozsnuwamy przed czytelnikiem całe to bogactwo tytułów, nie mogąc wszystkiego pokazać w naturze, bo wszakże nie-sposób przedstawić tu kilkaset ilustracyj — ba, nawet tych kilkudziesięciu, które poznać należy koniecznie to robimy to jedynie dla przeciwstawienia płytkim sądom zdawkowej krytyki — wymowy faktów. Grottger oto z musu w ciągu tych paru lat narysował

więcej, niż przedtem w ciągu całego życia z dobrej woli. Sądzę, iż w chwili tak decydującej praca taka, praca artysty o ogromnej inteligencji, o dojrzewających zamiarach twórczych — musiała się odbić na dalszych jego losach. Gdy mianowicie, czyto wypadki zewnętrzne, czy wewnętrzna potrzeba stanowczego natychmiastowego wypowiedzenia się spowodowały, że Grottger przemówił do społeczności swojej, do świata — cóż dziwnego, że przemówił rysunkiem, t. j. środkiem, który wtedy właśnie najzupełniej, najdzielniej miał w ręku? Wszakże cykle grottgerowskie — owe poematy rysunkowe — wprost nawet z iłustracyj się na początku wyłaniają — na razie one są jej dalszym ciągiem.

Proszę przypomnieć i zestawić żałobne postacie kobiet i dzieci Z wyżej opisanych seryj (Die Frau des Hingerichteten, Die Geschiedenen, Allerseelentag) — z tak pamiętnemi postaciami wdów i sierót z Warszawy, a związek ten dla każdego stanie się jawnym. Jeszcze jawniej zrozumiemy tę ciągłość powszedniej pracy, przeradzającej się w poemat — gdy z tych roczników wydobędziemy nieznane nam dotychczas warjanty Warszawy i Polonji.

Ale musimy przedtem powrócić do samego Grottgera w kolei lat, które przeżywał.

Bo jakżebyśmy zjadacze chleba zrozumieli cud zamieniania się pracy powszedniej — ot, tak bez dramatycznego „przełomu" — w ten wzniosły poemat twórczy, gdybyśmy przedtem ponownie nie rozejrzeli się w świątyni cudu — w duszy Grottgera?

■

■

' J -

»

te

1

:;i

1Ä

:JI

1

ZS

M

.

1

tii.-

V

n

I

I

H

d

f tetepT Ife

■

*F Bö . “    -

iyr

■

:

•'

Ä:

_ L%_

«T

-iS

'

iH§

i

m*

a

ISE

mm

ÉtèkJ i

Li

ß

v-ys-V>.

B|9f i

S&ZriK/l

S«»

-    •|»W_ ^|tf|

Ä

:^i

1.1*2

m

?■

pp

.r

m

i

rc;

»

r;

' •/ * !

■■:

ff^ĘzĘĘm

sia*

m

.

B

:

■

i

% >:

Ki

1

1

i

pi

if l

to

S*v3

'

>j

«Hä

\ ,V.te

WSX <

^iSIl

m*

m

■■r.

CT"

mm

■

i

■•• -'te

WmSm

i

si

«

-i ' '

m

kus

Si

iSÊÊÊÊÊÊm

8*

s fc*

iBMj

iśś

ja»

i

I

BHi

«

25

3

»S \ 4 ■„•Ä

Si

»

M

0

A

w

>•

stc«

i:

SS

m

SI

t

vis»

mm

■J

'A

STADO KONI WĘGIERSKICH (Ilustracja z r. 1862)

z

m

B-d

aft-s

rä

Bi

i

beSS®

fe 1

-WÉ

2Si

s

•;

ajMÊSÊM

■2

I

a

s.

Ü!

,i

‘■i

EEâàâîïSSS!

V'

KI

1 i 111

fig

■r

•h

li

' ‘Vv

.. %,

Ivi^ü

s.

• - Jam

sr

"'-t.

L;y

•> /

,

L3

*'aL

S&

aBHi

^mÉÊÊÊÈk

mlMmÉ

méêéÉÎ ^

!c '

k<-

1Ç

WËm.

'i

ff

r-à

Ii*

Bä

ILUSTRACJA Z R. 1862

L.<J

jl

y:

Sfi

W*

.. I * vjpiif?

m

fc’-À

m

: • \

" r

’>■

fc\

£L

S

L- .j. '.

Sr

......f-

—4

ipś^|

^ •

44# Ü§

%    ‘tÜ22& • •    ®

P»!

w\

«v*à

BHj

■*/

Sti* I I®

'A' ;

Ł»/ J../

Vf*

i •*

4

v

!

\ ■ >łV

1

«

■ ’C^-

«

1

£

■/

■N»

1

%rf«4* ?Jzi /

&

%

v

■4 *•

,

■

: / ■>

* j»

î •■' ^ M&WÊl *

4 -

: m

d

■-

’■ ., -

«

• w

..

SZKICE DO GALILEUSZA

r

St»

i|Bi

:

:?J

®ß,

J«

*

EPfp

Jff ijsr

■.

I mvÆ

*

•\i

IP -\ß

Âi\pr"

Nvï

ri3

i.*4 . .v.vAi

• ' yy

BïÊ

s®

a-

: 'J

.#|1

.•

i ai i

■n

iSSfa,

‘YF

T-

ÉÜ

VmWJr '

fi?'.

h«:

rfti

, ts nt k -

jtaukjss pÉÉllr

Ifml

ü;

rj|

g&i

IWpS

g®

Wjlww m f i JBä

W/zmii

\Ł

II

WM

W. i

\Æ\\

hm

iil;

üfM

%DKIa

Wê.

■Lfml

g&XSsMPLPVÀ,.v. A.JvNiSuV' '

Cv *

,V

P^B

i-jK

WA&

Ltg.fcfeV - äSKS

EPUR SI MUOVE! (Ilustracja z r. 1864)

—-

läü

«

SSüi

* -;

- ' ■ -

;

1*31

.•W

NU

:■

Sm

^ifVÉjpf;

WM

⁵⁵

tty

kuL

A

MS

»;<

';;,-r3

ä

A,

KH

J

'J

w

/T

rt

, /

11

‘

;<

“ ~*n!

à

f

*

Al

w

W

Lk(

'h

y

SI

•,

-M

£

V'

*

«?

Ai

>

pi

y

fîw

K»x

V

S2

\

r’>

\

c

CJ

I —Tri,.

^ J

.-\riag

\

\

rA 5

4

h i

».

/i

■•v-W

3-ÿÆ

¹

, - ' -SAS

y>5

H

/r

7/

d?J !

u

7

i

/

1

j

r

Mt

livf

W\v

L

i

;

:il

; «Üïj

V'

j ,, .»J

POCHÓD TURKÓW NA WIEDEŃ (Ilustracja z dzieła Al. Patuzziego p. t. „Oesterreichische Geschichte“)

T,

vi

,5

kV

'c

.. ÿ

j

WKi

jf:

*■ ■

Ki

II¹

RRRjhs^

V*W‘ * S®!»

.łasi

!I!;-§3È

'jjn

\ v Ko \>

Av .lu* \

tWva

kitn m

Ri® lia

y Jf ’

f; ]

/f'

|p

m*

■5

fW. ' !

THł ¹

aiAJL

TW*.

m \

iy^:

yHlD/i

Jjy

/■,

tS'

vxl

rVà*

-mj

,'J

li'

ÓŚ

3g

*1

/I

mmVm

i*'T

I-

"tw î 'WwrT" J

Ë&15B

rnkhlrü

i mtitłhnG':

TM

V'

f

c. À

r«;l

jp?

fźO< têf t

BwhsJ

mkt('

ni,/

'/. '

os-

BEggfll-

fKÉ&li

j. -

■SR

u'||

•t*

';>•

Ex

gxj

Rfi

II«

^mÊL

/l

If

lm

sut

Âc-j

'S.

‘■‘V-

RELIKWIA ZWŁOK LEOPOLDA WSPANIAŁEGO (1862)

( Ilustracja z dzieła Al. Patuzziego p. t. „Oesterreichische Geschichte“)

IV

ROK SZEŚĆDZIESIĄTY TRZECI

18 61 —1864

t

/

«1

)T'

4®

smm

jr ,5'*4

yjjï.vx'ÿi

iü

vNi.

In

Jifÿv'

sæ

ïft

\ ■

t- IV1,

"!;m -.-'.'Tr ■

■ y\ r~ivv

iWgiiM

*a

«»I

:;|g§g

wÊSf.

Wm . i

||^—'i>v}

/«

iii

Mi

£> i

Ïft

i,\\

vv\

p.»

•■••ni» ~r ■

elfe i

»

to-

KW,

tL. 1 i r^i'Vrtrl

'S,

N?

|'4

;-*•

^»****.    ■ ’^pif

:    Æ;, '•■-

:~r    .

W-i

V ' -,

ZOE

(Ilustracja z r. 1861)

i',i.

Ri

:i| 'fwŹ

Î! il

"ï

(t

fl

'r?

üs

v ¹ Wlm

■ ¹ *wm

a£o< I- ®SjÊ

iu

ilMà ÆmSP

NEUIA

x.

mé

ai

*3*1

’lafy

mm

fl.

If

GESCI

'IHŁźr"

j£r

li

wa

SmlVvj

ÜP

rnląM

gffiGSm

w^rnï^vt'

fL\

l’Myj

ÜLd

[fl

l/

»X i

«ï

jji

L/*

cf:msmamm

m xHi niul ^

JH

y-

Iggl

L’

iH

if\i

œi

■ j ' ii.

[v

jwm

■i

üwBP

IB

PP

WÊm=mmÉË

'S^-V,

. -    - jÿ S-ül

WIECZÓR WIGILIJNY (Ilustracja z roku 1863)

„Dziś po raz pierwszy zapytuję się w duszy: Kto jestem i dla czego jestem? Czym artystą i apostołuję dla ludzi u Bóstwa, czy dla Bóstwa u ludzi?! To zapytanie, aczkolwiek zdaje się na oko li tylko należące w zakres myśli, jest jednakże tak ważne, że odpowiedź na nie losami mymi pokieruje, bo dziś dla jednego drugie poświęcić muszę. Dwóch tych pojęć w jedno połączyć nie mogę, bo wówczas stałbym się tern w duchu, czem jest zwykle w sferach zetknięcie się dwóch przeciwnych prądów, to jest wichrem, albo jeśli porównamy to Z prądami wody — wirem, ciągle obracającym się wkoło, a stojącym na miejscu! A mnie stać nie wolno — ja lecieć i porywać muszę. Więc czemże właściwie jestem? Apostołem dla ludzi u Bóstwa — to wówczas występuję jako człowiek, a człowiek w najpiękniejszem pojęciu tego wyrazu, i modlę się za Bracią u Boga. Dla tej myśli poświęcam sumienie albo swoich powierzonych, już mi nie wolno, bo to nie ludzkie, to pogańskie! A jeżeli ja apostołuję u ludzi dla Bóstwa, czy mi wolno siebie, swoich, wraz Z ich czeladką, poświęcić dla niego? Czy mi wolno zaprzeć się człowieczeństwa? Od rozwiązania tych zagadek zawisła przyszłość moja — ani na jedno, ani na drugie odpowiedzi nie znalazłem jeszcze — ale oddam się losowi memu: gdzie on mnie pokieruje — tam pójdę, bo w fatalizm tym razem wierzę!“

Do takich oto zagadnień i sformułowań dociera duch artysty, wyszedłszy ongi w dzieciństwie jeszcze z założeń samokrytyki, pielgrzymując przez lata młode po drogach zbożnego doskonalenia się w sobie.

A my dziś — po dniach wielu i po latach wielu — zamyśliwszy się nad tym fragmentem spowiedniczym, próżnobyśmy się kusili

ROK SZEŚĆDZIESIĄTY TRZECI

o zrozumienie słów, gdybyśmy wpierw ich nie zestawili z historycznym tamtej epoki czynem.

Osobliwością bowiem czasów, w których żył Grottger, było to, że Słowo dusz wybranych stawało się Ciałem narodowego bytu. Rozmodlona w ekstazach ideału myśl — siła fatalna — wcielała się w pokolenie i w aniołów przerabiała młodzież polską. Wszystko, co było żywemu romantyzmowi „na nic", a tylko w śmiertelnie piękną koronę zdobiło czoła natchnionych — teraz oto miało z kwiatu poetyckiego rozwinąć się w płód — w krwawy płód ofiary roku sześćdziesiątego trzeciego. Romantyzm napisał swój testament — mieli się teraz Z narodu ofiarować wykonawcy testamentu. Ten przedziwny, jedyny może w dziejach, poza pochodem krzyżowym dzieci, związek słowa z czynem pełnił się w ówczesnej społeczności polskiej w ewangelicznej prostocie wypadków. Na wykonawców owego najwznioślejszego, jaki zna poezja ludzka, ślubu, ofiarowali się w istocie najmniejsi z narodu — maluczcy. Wśród rzemieślników, małych urzęd-niczków, głodem przymierającej młodzieży szkolnej, wśród wygnańców szerzył się duch poświęcenia — szli, by nie wrócić; walczyli, by nie zwyciężyć — oddawali się losowi swemu, nic odeń nie żądając, wierząc tylko w jego siłę fatalną.

„Gińmy razem!" wołali, spragnieni tej krwawej komunji. Było w duszach polskich tak, jak gdyby błogosławieństwo jakieś zagrobowe tę garstkę męczeńską zamieniło w chleb i wino, w ciało i krew odkupienia i nakarmiło głodne rzesze narodu. Tak czuli sami, nieomylnie sercem widząc przyszłość, — tak my dziś ich rozumieć musimy wbrew bezwzględnym sądom historji. Stawali się arką przymierza mi-dzy dawnemi a młodemi laty, nie historję, ale pieśń wcieloną tworzyli, dla przyszłych walk i dojrzewań byli hymnem natchnienia, narodowi ukazali głąb własnej duszy, że w siebie musiał uwierzyć i starszeństwa swego za miskę soczewicy nigdy już nie będzie mógł sprzedać...

Gdzie i kiedy zadzierżgnął się pomiędzy Grottgerem a społecznością związek ten nierozerwalny, ślub tak ścisły, że miał się stać w tych latach wyrazicielem jej doskonalszym, historjozofem roku sześćdziesiątego trzeciego, jakiego po nim dotąd nie było?

w naj-

2e nawet nie jeżdżąc do kraju, z krajem żyć było można ściślejszem obcowaniu — wiemy o tern aż nadto z tamtej epoki,

tâSk

Kg

#1

!-#a

.

«

r,ÿ-;. -

vJ

r i

u

äiHjj

ï\ ;■

7 * tâ

-

«r,

y

s • ' ^

iTis

:• ::■»

r ■    »

■

.

>$*

ir:1$

'

■m K

y

STUDJUM (1861)

Hi

■Mp

&£*

JP'

wr

^SHi

IK:¹

n«|

|M

j*

,..>J

Mi

*F

Ki

*-w/ ,

mLM

.K

}>

mw .

■/:!

SM

V/

V,

i ./■-i

/. :$Ą

,,^-j

h;.

."A

'■

L*!

1%

i

fm

|p

feli

iss

y /à

Si

rb--

f"M

&?

ŻYDZI

«V

S

■

«

aa>

i*

H

üL

Sätöffc

/

'a

\m₍

-

*

■

Ëk

• -

K,¹'

f-

': ;

V

J*

%

isr

:'2

BP

rr^

v

\

- _

lit;

§8?*

i

*> 1

X,

m.

ï-

3?

mt

1

É,

L

M

,41

i

u>f

P

RVi

AV.

2

A*

k.®

®0

»iS

?fAK

«

■ ,

m

1

Æ •

K

.ap*:

■

|IpÖ |p?

iPfVf |m

. '    *4    ■ ^ 'JrjL¹ *.'<L

V

M

y

-u

P

-

>.i

S&.W

■

T

Ü .

jjWS

L&Jmm

^’yf

'V:

f«a

s*$

'JfNŚ

I

;ï

3*^

fJ⁶'¹

*/ .1

s

\

V ; -

.41

.V

•T '    391

TRZY STANY

«r

.

K

itó

K-.

1

@K3j

■' ■

■

Rw

'

■

k

m

&

*M-

m

,

V

J

.

î

3

■

I

•J

V

r

«F

a

iü

Ügp

»Sir

ê

*

m

.

S®S#

» L

HÎ* -'r

rA

•V,

as-

a

if

f

O.

Kâ

ge^ü

Ëâl^S

■*,

M ^

m

,

iSS;

.

- !>a

1.....*3

r,^^ss?i

• "^1

a »ïs’lt

BIL.'. "A'*Xït&%

■ •; ^:r:

r

ïKà;

SSE;

SUS

>

ÉiËÉl

s-.-

» -

8

-

Ü

r-

i? i

m

»â? v

1

.

sia

M

»fl!

BŁOGOSŁAWIEŃSTWO

w*

•13

-,

'v'/5"4-

•Tä# -si

mus®i

sĄlii

* ; %wSÊ

mSÊÊÊBÊâ

«W,

I5TM

' • • ‘ «S *

ä£

v>»

■-V

â»

*•

:~MÉÊjk

sA" -

ä.

iÄfejßT....

w*

ft.

&0J

VT

£'--- -

a -■= /- .*/> *•

»a.vj

Wt

p;

i

«

V*7

$ Jl

fj

22i

üi,

■ ::Æ

ti

1fĘMM

pl

m&jkii

mm

Ml

T4]

gSjgtó

'irfUA

Mk>

t¥.

I'V

wfc'StMÊtfÊ

--

ü*|

wS

; *S

•>. v*-f *£**

4£ .V N V’ ^

ES

’JvçtXsfi*

.

jÉÈSif

*,a*

Sa.,-,Ł V •»-    --JU

hsÉ^Ü

PIERWSZA OFIARA

*si

K

W-. •

S-gf'

33&~Sł:

MMMh

lS

St

m

MÜ

■Hi

î’f

aï

isfśi

w--.' vv«>-

:

■PO

i®

JË

■H!^ÂÈn

St

'» J r.j

••V-

■4 .v- >fc

m

Si

np

EV

ess

m :iM

tÉlÉÉ

K?

Ł.

Kbx^k--i!

^lÉÉll

ff

fc

s€'XIéâs

xSŁ

m

P-4è

:v

WDOWA

>r

fa

JR.-S

,irîB

'•J

F-v •>

vX

W*éÈ

f?

agpI.

kc

*£

||--4

•&A

•ïrï

■iü!

häj\

;•»

;,v'

■m

mm-

tel

* il

«V'

V¹ 4*

’^BR Jf i

«V ***ftâk\ ^*- J

ïfA

h/i

r-

il

fl

IMA ià

r # j

!«'A'3P-al

glB^

'Ml.

M -i*Æ§f

C\#P:

F;'⁻ '• i--f& ■ - -

pgp*

*&s

SÊmSÊ

SI#

€§»

WÊm

<1

8» Jfc

Mmm^m

k-:jPÆ

Ma

f-Ur

LUD W KOŚCIELE

!;

JYW

mèœimmmsKz»

VS*

11.”

Si

*V-i

WĘżMiSM

mmM

MM

[j

r-.

SE^jk/* ^.îrLa»i*ft?idhcÉrfi^

g&m&

r-

mm

Nv

JSS

mm

mm

>*■=**%

r<

R»

Bß

gfe&*ïp$

mm

NS9

*'■*%&*    ■ X •

mm

mm

Bk

mm,

ZAMKNIĘCIE KOŚCIOŁÓW

kiedy to w Petersburgu i w Paryżu, w Berlinie i Genui, w stepach sybirskich i w dworach litewskich młodzież polska o jednem myślała, marzyła, tęskniła. — Prawdziwie, śluby takie tkwią bez porównania głębiej, niż je, za anegdotycznym biegiem życia idąc, wyśledzić można. Wiemy wraz Z innymi, że Grottger w Wiedniu znał się Z kołami młodzieży rewolucyjnej, i nietylko polskiej, że w otoczeniu jego najbliższem nie brakowało owych tajemniczych postaci, owianych urokiem „misji poufnych“, że potem brał udział i w sprawie nabywania i przesyłania broni do kraju, znał się z emisarjuszami, komisarzami, komitetowymi i t. p. Znał osoby, odgrywające w powstaniu rolę dość znaczną, jak Alf Szczepański i Ludwik Kubala, a zapewne znał i wielu innych. Nie sądzę wszakże, by tu właśnie szukać należało pobudki do tego, co miał niebawem stworzyć.

Podczas kiedy kraj cały, od śmierci Mikołaja odetchnąwszy wolniej, rozżarzał i niecił w sobie siły mierzone na zamiary i kolejno od westchnień, deklamacyj, śpiewów, modłów, zdążał do — Ofiary — duch wybranych odprawiał również taką pielgrzymkę.

W Grottgerze widzieliśmy od dawna niepowszednią żądzę wypięknienia moralnego — sąd nad swemi przewinami surowy, żal Za nie pełen skruchy.

I tu tkwiła rękojmia jedności między duszą zbiorową a duszą artysty. Grottger-dziecko, rysujący zamek Krakusa — Grottger-młodzieniec, malujący Szkołę szlachcica — Grottger-zmężniały, przed oczyma duszy jasnowidzący Warszawę — to ciąg nierozerwalny przemian jednej i tej samej istoty moralnej. Niemasz tu przełomów i teatralnych punktów zwrotnych — jest nieustający lot ducha w to samo słońce ideału na coraz potężniejszych skrzydłach.

Tak samo wyrastał z siebie samego mały Julek, od mglistych śnień i bajronicznych smętków, od wizji barwnej szlachetczyzny zdążając ku wyżynom Króla Ducha.

Tutaj więc młodzież narodu, poręczająca czynem tamte natchnienia, pacholęctwo wybranych, żarte tęsknotami, młodość ich górna i chmurna, poczucie klęsk i wiara w zwycięstwo — wszystko to razem splatało się w węzeł nierozerwalny, niepotargany — gdzie? — przed oczyma nasampierw dusz, nie zniżających lotu, potem — w akcie ofiary.

Kiedy zaś Grottger formułuje w świadomości własnej zaga-

dnienie, któreśmy przytoczyli na początku rozdziału — to w życiu już je rozwiązał przedtem — w akcie ofiary. Cały los nietroszczącego się o nic poza swym talentem artysty, cała tak zwana przyszłość — owa błyszcząca nędza kompromisów — wszystko to, wszystko w życiu już — poza nim. I tembardziej rozrzewniają nas te słowa — tak podobne do najczystszych akordów czucia w listach Słowackiego do matki — że artysta zapisuje je jako zapytanie wtedy (w roku 1865), gdy już życiem wpierw przyniósł na nie odpowiedź. — Czyż nie tak samo było przed kilku laty, kiedy żalił się sam na siebie i przyrzekał sobie na piśmie poprawę, a już przed tern dojrzał, wypiękniał i streścił się w ukończonem dziele?

Zapytuje siebie Grottger, „czy będzie apostołował u Bóstwa dla ludzi, czy u ludzi dla Bóstwa“ — poprzysięga sobie w znajomych nam Z czasów Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego wyrazach, że mu w miejscu „stać nie wolno — że lecieć i porywać musi“, że mu „swoich powierzonych opuszczać nie wolno“. —Jest w tych słowach treść tego samego nakazu moralnego, który był „siłą fatalną“ tamtych poetów i który jemu, jak im, wyznacza naczelne wśród pokolenia miejsce.

I on, jak oni, widzi przed sobą cudowną, objawioną ziemię czystej sztuki — ale w rubieże jej, jak i oni, nie wejdzie sam egoistycznym rzutem „talentu“ — jeno pielgrzymować ku niej będzie, prowadząc „gromadkę powierzonych sobie“, z nią zespolony na dolę i niedolę własnych przeznaczeń.

Jest w tym punkcie kulminacyjnym świadomości największych naszych twórców jakieś wielkie dla sztuki przykazanie. Genjusz jakiś polskiego pojmowania twórczości zrywa się stąd i prowadzi nas może w wielką przyszłość. Ani to „sztuka dla sztuki“ w rozumieniu kunst-mistrzowstwa, usprawiedliwiającego egoistyczną samotność twórcy, ani to sztuka na służbie użyteczności społecznej w rozumieniu tych, którzyby twórcę chcieli uczynić zegarmistrzem dobrobytu ludzkiego. Nie pierwsze — gdyż związki ze społecznością nie narusza, nie drugie, gdyż społeczność sobie, a nie siebie społeczności poddaje — iście „polska organiczna idea piękna“ — polska i piękna.

Coś w rozmachu tych największych dusz naszych przypomina gest rzucającego się wpław przez morze, czy przez zastępy nieprzyjaciół, husarji — jakieś poetyckie powtórzenie wzlotu na Sa-mossierę — wzlotu przeciw nadziei zwycięskiego.

I Grottger, ruszający na taki szturm ideału z zupełną, wspaniałą pogardą dla wszystkiego poza tym szturmem — we własnej kar jerze, czy w hierarchji sztuki — jest jeszcze raz rówieśnikiem wielkich romantyków polskich.

Tak więc tkwi rękojmia jedności duszy artysty i duszy zbiorowej — w tern, że pierwsza zrywała się z własnej woli ku przodowaniu drugiej — po dawnemu, w myśl „polskiej organicznej idei piękna“, sformułowanej dotąd jedynie — w dziełach.

Mówi Ujejski, sam tak bliski duchem tych ludzi i tej epoki:

„Grottger był artystą, t. j. miał duchową siłę; Grottger był dobrym synem Ojczyzny, t. j. obracającym tę siłę na jej pożytek“. Formuła prosta dla serc prostych, stanowiąca najzupełniej wyraźnie przejście od pracy powszedniej do bohaterstwa lub natchnienia.

przez proste osadzenie ostrza

I Grottger istotnie, nie odrywając się od swego ilustratorskiego stolika, przeszedł od pierwszej do drugiej i rozpoczął swoje apostolstwo „od ludzi do Boga“. Ten sam ołówek, którym zarabiał na chleb, stał mu się teraz orężem — jak owe kosy robocze stawały się bronią w „rękach zgrzebłych od pługa“ ku górze.

I powstała w ten sposób pieśń pierwsza poematu grottgerow-skiego — któremu zaś tytuł dać można Rok sześćdziesiąty trzeci — powstała Warszawa.

Treść Warszawy wysnuł Grottger od pierwszego do ostatniego kartonu z wypadków wstępnych, które stanowiły his tor ję lat poprzedzających powstanie. Wypadki te w pragmatycznem rozumieniu epoki były przygotowaniem roku sześćdziesiątego trzeciego — ze stanowiska jednak ideowego są one bodaj czy nie kulminacyjnym punktem egzaltacji uczuć, treść samą tamtej epoki stanowiącej. To był w życiu narodowem jakiś Wielki Tydzień, poprzedzający odrodzenie. Kiry żałobne, rozmodlone tłumy po kościołach, stacje cierpienia na skrzyżowaniu ulic, dni jakieś zaduszne, w które naród wspominał świętości swoje i chwały, mieszanie się społem wszech stanów i wieków, wychodzenie z drobną dziatwą na śmiertelne procesje — wszystko to tak bardzo podobne było do owych chwil przedrezurekcyjnych, po których Chrystus — zbywszy się w męce pozorów doczesności — objawiał przed wiekami boski pierwiastek człowieka. Tu naród równem wysileniem woli zwlekał

Z siebie wszelką przypadkową czy historyczną zaśniedziałość kasty, rasy, przesądu, słabości i odrętwienia i jawił oczom świata — niepokonaną, nieśmiertelną, bo na woli odrodzenia opartą swą istotę. Jak gdyby szedł za przykazaniem poety:

O Polsko l póki ty duszę anielską Będziesz więziła w czerepie rubasznym,

Poty kat będzie rąbał twoje cielsko,

Poty nie będzie twój miecz zemsty strasznym, Póty mieć będziesz hienę na sobie I grób — i oczy otworzone w grobie

Zrzuć do ostatka te płachty ohydne,

Tę Dejaniry palącą koszulę,

A wstań, jak wielkie posągi bezwstydne, Naga — w Styksowym wykąpana mule, Naga — nagością żelazną bezczelna Niezawstydzona niczem — nieśmiertelna!

Tak powstać pragnął naród i tak powstawał — odrodzony, jednający się, spłacający krzywdy historyczne wydziedziczonej braci, a jakby „płachty ohydne“ szlachetczyzny naprawdę zedrzeć z siebie chcący — ubrany w czarny strój żałoby, dla wszystkich równy.

By zwyciężyć, w ludzkiem rozumieniu rzeczy, brakło mu tylko owych „rąk z piorunów“, których mu życzył poeta, gdyż ręce miał bezbronne i z kajdan drętwiejące. By zwyciężyć jednak niemoc własną, najsroższego wroga i bezduszną pychę barbarzyńców, nad nim się pastwiących — prawdziwie, dość miał w sobie w tamtej chwili — duszy.

Kiedy na pogrzebie Grottgera Ujejski zapytał księży Z nad grobu artysty: „Podczas najsroższego prześladowania kościoła — kto był zwycięzcą, Neron, czy chrześcijanie?“ — kapłani odpowiedzieli mu: „Chrześcijanie"! Otóż tak czuć się musieli zwycięzcami wbrew wszystkiemu ludzie sześćdziesiątego trzeciego roku, a tak my dziś odpowiedzieć za nich możemy: „Zwyciężyli“!

To właśnie wypowiada już wtedy Warszawa Grottgera. I stąd jej moralna siła, trwalsza, niż nazwy epizodów, które przedstawia.

Pochód wszechstanowy na pogrzebie arcybiskupa Fijałkowskiego, spotkanie się uroczyste rabinatu z konduktem, zamknięcie się ludu

WARSZAWA. SERTA II.

r?

i-ixnx

1 "4 ~ y ■5M1

■ B

■

^4

■

■

s

■

B

i

3SPHI

'J

fcS

g-

1

-i

i

w.

F

■

s

J

BÄ

u

.. =t.    -sâ-.

■

L-” _ 8

S - >

Ëü==^-

■

■1

a

K

»

4

3

»I«

<F

IM

!

k

Æ

Bfl

' '*i*T v ' - ?

lui!

ü»

i

■

•'

.

■

S3Î2

□

m

H

1

a

y

1

/jü4

m,

m

a

W'M

1

s

b

\

m

a* sä.'J

S g

m

mm

/,

B

%

wr

i

a

a

'

£1

ïïl

mum

ü

3

£

a

WM

«

V

m

m

.

Ü

■

■

m

>9

Jà

. ^

%*mmäi;

P

r*

.

;!>v-

a

I

■h

I

t

■

£

$

8

n

?

ta

P

’TZ

2i%

p

F14»

ifâS

PI

I

III

;

ü

41

»

y

SM

L

W

1

M

fl

«

; y ,7 .

r •

ii

H

:

il

Vf

M

I

WDOWA (1862) (Z drzeworytu)

1

T '

if 1/ Ji * •

\A

•|

fl

i? ■

S:

.\f

' 1

„Air/,

- :mZ

.    B

‘-‘Ą'

«    r- :& ••

T - ' ; '

2*

I

Ł : m

■'èr

y< . .-»• , y: - •

.

1F~\

■ 'r

-a:a

f, -F

rju

.11

m..\

Ilii

- MÎ|É

il

di

;:v>,

; ','■ -,

fi

lk

:■!

.><

W KOŚCIELE

w kościołach, heroiczne wdowieństwo i żałoba, podniesienie promiennej hostji, zgon bezstraszny, górujący nad haniebną dzikością barbarzyńców, gest zamknięcia świątyń — wszystko to są niezapomniane momenty kształtowania się nowej, odradzającej się świadomości narodu — a więc momenty triumfu. Grottger je wybrał i zespolił w cyklu bynajmniej nie na podstawie anegdotycznej ścisłości wypadków, lecz jedynie na świadectwo — Ofiary. — Tak zapatrzony jest w głąb narodowego sumienia, że zbywa wroga wzgardliwą niepamięcią. Wszakże nie o zwyczajne starcie tu idzie.

„Relacje o zwycięstwie“ niech podają biuletyny Zabołockich i Gerzenzweigów — tu naród sam z sobą załatwia rachunek sumienia. Na siedmiu kartonach patrzą ku nam oczy ludzi „nie z tego świata“.

Oto grupa ze sztandarem: chłop, trzymający go oburącz, oczy ma w godło wlepione — on w tym wzroku wyraża akt niezłomnej wiary w sztandar. Dwaj obok niego szlachcice — wzrok w głąb sumienia kierują — nie z tego świata ich myśli.

Oto grupa żydów: oczy starca-rabina i oczy prowadzących go nie wyrażą strachu, ni zwątpienia — świeci w nich zgroza, zgroza nie nad własnym losem, lecz — nad zbrodnią.

W ekstazie zasłonił powieką oczy swe młody kapłan, bo promienna jasność hostji ofiarnej duszę mu wypełnia.

Te trzy obrazy są dla mnie jakby skrzydłem trójramiennem po-liptyku, w którego środku przypada waląca się od kuli moskiewskiej postać młodzieńca. To ten, który okrwawioną ręką znaczył ślad konania na murach kościoła. Ale i w jego oczach świeci triumf, nie trwoga. — Z rąk mu wypadła książka modlitewna, łamią się pod nim nogi — lecz wzrokiem uderza w niewidzialną dla nas hordę, jak piorunem — już w tym wzroku cały zmartwychwstaje.

To moment, w którym się wyraźniej pełni Ofiara — teraz mamy znowu trójramienne skrzydło:

Oto wdowa z dwojgiem dzieci, zmierzająca w głąb kościoła. Oczy jej z nieopisanym wyrazem wiary spoczęły na Ukrzyżowanym nad chrzcielnicą.

Oto grupa kobiet, dzieci i starców, zamknięta w kościele — w oczach ich spokój i strach boży, lecz nie obawa o własny los.

I ostatni wreszcie z siedmiu — zamknięcie kościołów — oczy dwóch mnichów, błyskające zapowiedzią gniewu Bożego.

Nie będziemy się tu nadto rozszerzali nad szczegółami tej pracy, bądź co bądź najlepiej nam w kraju znanej. — W kompozycji jej czujemy ów rytm twórczy, tętniący tylko w arcydziełach, gdy każda strofa, czy obraz każdy jest koniecznym w całości, a całość sięga wysokiej miary. Oparł Grottger całą siłę ekspresji tych kartonów o wyrazy twarzy, o wzrok postaci, na nich przedstawionych. Przedziwne te oczy, z siedmiu obrazów patrzące, pociągają ku sobie, podnoszą jakgdyby wejrzenie oglądającego je, że za niemi ponad poziom wypadków wybiegając, patrzeć musimy w coś nieśmiertelnego w ducha narodu.

Co do wykonania, nie będę tu mówił o wyrysowaniu takiem czy innem ręki lub nogi o „materjale**, czy się go czuje, czy nie, ani o oświetleniu, pod jakim kątem pada. Na jedno wszakże zwrócę uwagę. Wykonanie to tam, gdzie stanowi o wartości dzieła — a więc w wyrazach twarzy i układzie grup — zapewne jest genjalne, skoro taką w nas budzi moc sentymentu.

Kiedy mówimy: zgroza, podniesienie, triumf, wzgarda, ekstaza, rezygnacja, pojednanie, wiara, ufność, ofiara — to zrozumiejmyż, że tej przedziwnie wzniosłej i pogłębionej, a w odcieniach tylu oddanej skali uczuć — na rysunku odpowiadać musi odpowiedni ruch ołówka, czy kredki. Zaczem już w samo tylko traktowanie oczu ludzkich, wejrzeń ich, w charakterze głów, tak znakomicie się tłumaczących — jakiż olbrzymi skarb wiedzy technicznej i natchnionej obserwacji włożyć musiał artysta!

Siedm kartonów Warszawy wykończył Grottger w bardzo krótkim czasie — bo od połowy października do końca listopada wszystkie były gotowe. — Pogrzeb arcybiskupa Fijałkowskiego odbył się io października, a już 23 grudnia przesyła Grottger Warszawę hr. Włodzimierzowi Dzieduszyckiemu, usunąwszy ją Z listopadowej wystawy „Kunstvereinu**, gdzie przecież parę tygodni wisieć musiała. Za prace te, w których złożył, jak pisze: „wszystko, co myślał, co czuł, to, co nad życie ukochał, i to, w czem swoje nadzieje pokładał*⁴, żąda, a raczej prosi o 600 florenów w walucie austrjackiej, którą to prośbę uważa jeszcze za „zuchwałą**...

Wrażenie, jakie Warszawa wystawiona w Wiedniu wywarła, było znaczne. Na zgromadzeniu artystów i literatów niemieckich dr. Foglar wygłosił o niej wiersz, a publiczność oklaskiwała go go-

/■//.

fßM

-—4 ■/ ÉjÊ

•A /:Jmm

1Ï

■ m

-

.ii .. t

k-

fc.

f

V

yBlh

ä:i !

’■

:V<

'4 ' ■

m i '⁴ ■⁴

--S

.i PLAC ZYGNIUNTA HI.

MU ------------ • Lx*—-*""" **

|y'k;*k'

NA PLACU ZYGMUNTA (1862)

o

rąco. „Mój Boże — woła Grottger — możnaż być wynagrodzonym lepiej!“ — Przed wystawą kartonów zatrzymywały się codziennie tłumy wiedeńczyków — i płynęły dalej. Sądzić należy, Że Wiedeń, zazwyczaj rojący się od Polaków, nagle z nich całkiem opustoszał, gdyż nawet zatrzymywanie się wiedeńczyków i improwizacja Fog-lara, nie zdołały Warszawie dać nabywcy Polaka z własnej woli. Lub może już wówczas magnaci nasi, znani z wyrafinowanej grzeczności, nie chcieli przeszkadzać w kupnie... cudzoziemcom?

ROK 1862. A u Grottgera tymczasem działo się nie najlepiej. — Przez parę miesięcy w roku ubiegłym był chory — wydatki zaś zwiększyły się bardzo znacznie, gdyż teraz utrzymywał matkę z rodzeństwem. Warszawa, choć mu dała rozgłos, improwizacje poetów i artykuły nader pochlebne we „Fremdenblacie“, to z drugiej strony nie tylko, że się nie wypłaciła, ale zraziła doń po części dotychczasowych protektorów. Nawet hr. Pappenheim czuł się poniekąd dotknięty tym zdeklarowanie-buntowniczym nastrojem pupila, któremu przecież przeznaczał stanowisko malarza dworskiego. Sfery zaś bardziej oficjalne i akademickie musiały być stanowczo zgorszone zuchwalstwem cesarskiego stypendysty. Niedługo już zresztą miał nim pozostać w tych warunkach.

Należało więc pracować, pracować jak najwięcej i wyrobniczo, bo tylko taka praca polskiemu artyście zapewnia jaki taki kawałek chleba. — To też widzieliśmy już poprzednio, jak w roku 1862-gim zwiększyła się ogromnie produkcja Grottgera dla waldheimowskich tygodników: wykonywał dwa lub trzy rysunki tygodniowo, by znowu móc od czasu do czasu, oderwawszy się od wyrobku — stworzyć coś dla siebie. Prawdziwie, dobrze mówimy dla siebie, gdyż kraj nie śpieszył nigdy z uwłaszczeniem tego skarbu, dziś tak boleśnie rozprószonego po świecie...

Nie mogło to wszakże zrazić artysty i natychmiast po wystawieniu Warszawy w Kmstvereinie zabrał się do nowej serji. W numerze 25 Illustrierte Zeitung znajdujemy dużą (24V2—17V2 cm) reprodukcję drzeworytniczą jednego z kartonów tej nowej serji. Obraz nosi tytuł Die Witwe i jest najwyraźniej warjantem wdowy z dwojgiem dzieci, znanej nam już Z Warszawy. Widzimy ją tu w profilu, opartą o filar kościelny — przed nią chłopczyna i dziewczynka, dźwigająca wielką książkę do nabożeństwa. Sylweta wdowy w szatach obficie sfałdowanych jest tu ostrzejsza — rysy surowsze, ruch bardziej patetyczny. W głębi kościoła kilka figur zatopionych w modlitwie — między niemi prześliczna zbolała twarz mężczyzny, Z głową wspartą na ręku. W numerze 30 podają ten sam drzeworyt Mussestunden, zaopatrując go w dłuższy komentarz.

„Na listopadowej wystawie austrjackiego Kunstvereinu zwrócił na siebie najwyższą uwagę cykl, złożony z siedmiu kredkowych rysunków, a noszący prosty tytuł „Z Warszawy“. Były to ilustracje do smutnych wypadków w Polsce, wypełniających ówcześnie szpalty dzienników. Niewiele figur przedstawia każdy z tych kartonów, lecz każdy miał cechy obrazu historycznego i był zrozumiałym od pierwszego spojrzenia. Pewność, z jaką te najważniejsze momenty z warszawskiej przeszłości zostały wydobyte, dosadna charakterystyka, uniknięcie wszystkiego, coby było niepotrzebne na obrazie, wreszcie bezbłędny rysunek — znamionowały niezwykły talent, a cykl rysunków tak pochłonął był uwagę publiczności, że wprost nie interesowała się już innymi obrazami na tej wystawie. Wiedeńska firma Miethke i Wawra wydała zgodnie z życzeniem miłośników sztuki fotograficzną reprodukcję cyklu, a poeta Ludwik Foglar w natchnieniu napisał do nich poetycki komentarz. Tak pomyślny rezultat zachęcił mistrza do skomponowania nowego cyklu, opartego na tym samym temacie. Jak szczęśliwie i z tego zadania się wywiązał, widzimy z licznych wzmianek jak naj-pochlebniejszych krytyków, bawiących na wystawie londyńskiej“.

Idą dalej notatki biograficzne o „naszym szanownym współpracowniku“, z których wyjmujemy tylko wiadomość, że „rodzina Grottgerów przywędrowała przed wiekami z Kurlandji“ — wiadomość tę zapewne sam Grottger podał pismu.

Mamy i inne jeszcze świadectwo entuzjazmu dla utworów Grottgera z owej epoki.

Jest nią książeczka pani Karoliny Giżyckiej, wydana w roku 1878, a zawierająca serdeczne i tkliwe wspomnienia o kilku chwilach znajomości z artystą. W wyrazach pełnych kobiecego wdzięku opowiada autorka wrażenia młodziutkiej dziewczyny, na którą nie mógł nie

d

*8 i

ci

ü, -, «

4

i" r-'-'v

aç^-

c»-

mf

AV

;j

•0V

>-

; è <vsa

. 4

Kx>Æà

gg*

il

.A»

arc •'

U;

z>

JLj

rc<a

.«jpF

» \1

IA

,‘W<- £ç_,

-4#-

|§p

VfPK

ÿ/% K.

CiSsw

•: ±±.

'U

rni

IPi

C\

'/

à 'S

wr *

, ym

«iam

**

m.

/V»

fii»

$‘'4' i

■ «A

'A ».1

m,

SZKIC DO TYTUŁOWEJ KARTY „POLONJI“

. ?i >

Vv

/v% ‘ A r 11 ^ ; Î-V

/¥

LS*»

fs

r ■ ■ «—

<fS.

*mr

•.

¹ /.<

h %à

SS®

Ur;"j

JJ*];

TOr ł J

f,¹

ÿ. i

!

fl' i|

L' <

mpt

hv.*‘

7fy+~>

r-,.

■ =t*f

*?a

"*Ç

KARTA TYTUŁOWA

h-

il

m.

JSpSjit *•-

5 Wÿ

£?>

■ii,,——................,,,

jflNHfPI .    • '-#ffe

^ } ':

*rg . Ç VC . •■'•' ■*£:’ .* ji' .• V f

• ■;-:.    JJ, v*

if' :#r

i|fc!

üy

llltl

Ą-

4.K.

fi vlpi

¹ -i- Ém, 'ïizûtenj*

'

*&

■•••

?

fBBb ..-

P

W®

j

w

ÜÜ

Ł

!7

i

i

lie.

«hJ

*3

lar*

//

, #

n

f

âCjr 4*-

JP*

?

I

ÆA

:

m

k

m

Là

7

^ara-

POBÖR

m

WÊÊ8ËÊÊ

L

. ■

P

i.....,

mmmm

KBV

i«ES

VVf

k-

$S

g';

! A

Pvś

|

. j

t'ij

g

\\

^7*

m

m

m

■■■iiÉi

P

l'M

M

u’TMâ

i

'fi

I

fr '4

Sr

%

Ä

f

Cu.¹

-a

>

I \

: j

V

3

oe

S

f.

•*-

I? »*

^S2»Si&

»

r£B

r#

Pÿ

-5f.

?

r

■dEr

/

.

r

1

ä

-

3

■* V" . ^

i

4/ -^N

W » * -

WÊÆ

É

KUCIE KOS

»

m

ę*

i

.

Jp

î

I

'

Ai

n

R

■ â

&

■

*

m

>*

i«

*

t

*

'

v «

^5

E

,-

R

L

->

ÜR

'gÆm

t

eJH'* :,'jÂ

5

■

[£

A

BITWA

l

,'k *

k* î'v

f* >

■

«H

^ Æ

-,

V.'

æ-»

lS

j

'äß

Il v

.

V

ty)

K

* ^7?

la

i

; ;

f

JfSl!

\ •- ";

n.

w

J/

M

■ :sâs

_ j

* £

m m

:w

ià

.Sa#

,vr — ***■:

: :. • :•

lu, ß m ^

Ji I

• ■ jMK

> . ci ^

>■7 •> . ;-ÀL

v • ;OI v«

>,K ; *?v

gl8ift5|

;m- •

fe->

H #fM.

»

- i :

*%fê?

Ærjy

:m

:•

2

' Y

* Ç)

g

V

*

•-,, •;

j‘ '-

s

«

. ■*

jf

M

r

M?

:

l

?

L-

F,

&

r

SCHRONISKO

s?

I

ï

î

î ,

lyy

>.

W£

11

K

a*

b.

pi

ghl

te

4 :

y

■ j'iJ

L !

i

Ś

&

:Ü&»

F--

Lr

'<lA^

* 3

I

É!l

£j

,\

M- ■%:£:%

■% t ’’:

m

£'.*1

:

•%

I

■Ą;

Fl

gggg|gg|g

C--itt¹ i

BjgjFli

lPMk~ *

»a».

m

5...

s§

ms

. * %

i jî

*-..' <*»'«•"-

fiRg

L-

a#, V-

L

■^ja

vWs

1

mi

LO

» <

SS

Mfe:~;A';~''‘

ISSIS *i

I:

'1

im

Ifï

i

i

#b

J.:-••

"<V

Plllgf5

«»A«®*    *.>J

Æji

y

gÿ»

ÉEIr^

|S

B

.

Éll

' "•«EIO'«

;

É#-aa

°'v

....

m

‘

m

Rfcr. :;

il

( >V

Iv'vV,-

i

-

IpO

M

' ^

OBRONA DWORU

ä«

MK

r>

**v

'

*»a

«

. ■

■ 1

"TOS

,j|

'"•/

S®*#*»?!!

11#

MraKk-»2ï •'

<

m

MT

*p

\

■*

mm

i»

■

SM

■Mj

m m

'tV/3

<æ

•r*v

*Jfe^

J?

s;

m

W

$& ‘*iniń&*>$    </* * ,

’lv

wSfcä

% &W

§; fj sJ M

86*r ?

' - v*

V

• i

!

. .. ■:,-«

HP> HMNH1

ft

L.,-*    ?,

y

*/tV

’; ■*

, <-

H

■

i

il

IP

m

l!

w

y*]

a,

1

r

mgmî!

: _

<«s*t

m

r|>

U

.

la

"M

.

«i

.

A

M*

■: s

■

lé;

i

/

■:-? y

K

I

»i-

üt

m

wl3

■d

i

" \Æj

? »

V ^ •<;

PO ODEJŚCIU WROGA

:

. ■ ■?■•* si.

sr

»

.

W

■ti

mm,

m

F

V

d

L .•■

<7^

mm Ł

C-#

A.

" * : *?

W"

i

i

Mi

fod

&ÈÈ

i l

*ï’'⁴‘‘ ■ ‘ t S

■■ r’üA-igty

V.-X-.V    ,. -

, ■• <■ •- 11    ¹    i hirfriittfr

xi ill ■-    ■ i -tää£5£

S; •*]

i

»

:

1

tr

rF-

AÊS

Sj

1

4L

••

,

n

fiH i

l

s i

\- :

*Wf

O*?

“nrr

M

r wvé> v

n

■

&

'*'ff

4'

u%

..

a

s

*---

ÜH

fl

Pli

A

r ^ '4A

„ .. ' •*•    A

?

%!r —

%2**

-"v‘

■* —:

. •

'••'V

1

.?>dP

à

SHjSf

LSl

•%.....>

¹

AU

k

Nti

k

’ ’*»■&?■ 4f**J

tA

ES

NA POBOJOWISKU

IS*v

■Ź*

.

SCSI

ï

K

r

r

mßm

mm

m

m

Bi

K 1

sf-

%

R

*#

f

'1

&

m.

U

wm:

I

m

Ü9M

»

b.i

?

P;

?

j

mm

1

*

n**

,-- i⁴®

£.;■> I

ST,

Ü

iii

f:

1

!

/

w

!

im

W

1

mmmm

ŻAŁOBA

i.

F',

OT

i

mi

M

.'3î>k|.«8»"

a

4

■ '/£ *' i>

oddziałać poetyczny, piękny typ polskiego artysty. Bal jakiś ich zbliżył ku sobie, a na drugim balu już się na zawsze pożegnali. Rzewny jakiś ton idealnie romantycznej przygody wieje z tych kilku kartek — coś, jak zapach zaschłych kwiatów ze sztambuchu, lub owe przelotne imieninowe sentymenty, które po świecie rozprószył nie jeden Z naszych poetów, gdy pisał.

„Ledwiem cię poznał, już cię żegnać muszę“.

W książeczce tej jest i parę listów Grottgera, a w jednym z nich prośba do wybierającej się w podróż panny Giżyckiej, by w Londynie nie przeoczyła jego Warszawy.

Z tych więc kilku wzmianek mamy zupełną świadomość, że druga serja była nie dalszym ciągiem, lecz raczej warjantem pierwszej i że nosiła również tytuł Warszawy. Wiemy wreszcie, że została przez kogoś w Londynie nabytą i poza reprodukcją Wdowy — ani w Wiedniu, ani w kraju nieznana. Autor wzmianki o niej na str. 292 Illustrierte Zeitung uważa tę serję „za bardziej jeszcze skończoną, niż pierwsza“, my, niestety, nic o tern powiedzieć nie możemy...

Czy kiedyś bowiem w godnych oryginałów reprodukcjach będziemy mieli w Polsce całość tej jedynej w swoim rodzaju epopei rysunkowej — od pierwszej i drugiej serji Warszawy poczętej, a obejmującej męczeństwo narodu aż do stepów sybirskich — na to niech raz sobie poważnie odpowiedzą instytucje krajowe, których pieczy skarb sztuki ojczystej społeczność powierzyła.

W r. 1862 prócz wymienionej drugiej serji Warszawy Grottger zrobił jeszcze kilka luźnych szkiców, bądź wiążących się z nią w treści, jak rysunek p. t. W Saskim Ogrodzie, bądź związanych z nią nastrojem, jak znakomity Dzień zaduszny, który znamy z reprodukcji w Illustrierte Zeitung lub z niezmiernym realizmem a siłą oddany szkic Garibaldiego.

Badając ilustracje w czasopismach waldheimowskich, zauważyliśmy nieraz ciągły związek pomiędzy rozmaitemi pracami artysty — zwłaszcza w postaciach kobiet i dzieci z ilustracyj i z Warszawy związek ten daje się wyprowadzić.

nam

Niekiedy znów wręcz przeciwnie: w ilustracjach pomaga sobie dawniejszymi szkicami — jak n. p. w noweli Das Maskirte Modeli, gdzie wprowadza owe dwie figury, pochylone w ukłonie, znane Z Przygód karnawałowych. — To pewna, że każdy miesiąc

pracy przynosi mu coraz większe opanowanie techniki. Mistrzow-stwo jej wyraża się w coraz śmielszym ruchu ołówka, w coraz bliż-szem docieraniu do jakiegoś, jemu właściwego realizmu, ‘ który nie ma nic z konwencjonalnego przesładzania i ogólników idealistycznych — a jednak nigdy nie przestaje być szlachetnym. — Coraz mniej w rysunkach tych zdawkowych a niepotrzebnych szczególików : jeden błysk oka, jedno jakieś rozwianie fałd, ale tak świetnie w układ całości wprowadzone, tak zaobserwowane, że tę całość nawskróś rozświeca i tłumaczy. On zaś każdą z tych zdobyczy Z tern większym zapałem zwraca do tematów, drogich sercu.

ROK 1863. Nadszedł wreszcie ów rok straszny i wielki w dziejach naszych, od którego nazwę wziął cały ten okres.

„Urodzonym w niewoli, okutym w powiciu“ rok ten nie przyniósł, jak ongi rok napoleoński, złudnego mirażu wolności. — Nie balsam niósł na serca, lecz coraz sroższe rany — nikomu nie rozjarzył w wyobraźni złotej nadziei, tylko coraz grubszym kirem, na którym kwitła róża krwi wylanej, przysłonił cały naród.

A jednak i dziś, i wtedy już nad ciężkim oparem łez, nad beznadziejną tą nocą rzezi i mordów — jawił się sercom polskim, jakby nowy wid narodowego bohaterstwa, zwiastun odrodzenia.

Nie był nim żaden z ówczesnych wodzów, ani ów, „Anioł rewolucji“, czy „wódz zmartwychwstały“, jak zwano Mierosławskiego, ani jedyny może większy człowiek epoki, Langiewicz, ani jakiś przywódca „Straceńców“ Padlewski, ani żaden poszczególnie z „naczelników“, których sława trwała zawsze jak owe krwiste zachody słoneczne — przez krótką chwilę.

Tym wysłannikiem nowej Polski dla pokrzepienia serc narodu był nie kto inny, jeno sam ów „urodzony w niewoli“, powstaniec.

Każdy epizod historyczny życia narodowego streszcza się zazwyczaj w jakiejś postaci, symbolizującej go, jak żywe godło — czy to będzie konfederat z epoki Baru, kosynier z czasów kościuszkowskich, legjonista z epopei napoleońskiej, ułan lub piechur z roku 1830. Lecz zarazem obok tych zbiorowych postaci wyrasta zazwyczaj jakieś wielkie jedno imię — Dąbrowski lub książę Józef, Kościuszko lub Chłopicki...

WARJANT „POLONJT'

■

;

v:

M

m

A-

śś

■Ï-

i

A'

*■;-• ••'•¹

■

:a

%

S&llisï

M

I

\ '

:■ . .

W

'ii

- -Ali

■

S

itAïï

W?

;!;*•■

>

failli

fifel

»

IÄ

CS'i

u

M W

fv

mm

■?r

|!j Mj

# ;

;!

■11

0

W

1

a

!:

mm

jT ''

Î ■    ;

A • >•

M$$jSä

i

H

m

aWPM

»!

fi

>

!

I

'ii

ifeg!.....

kr A

i

?

"A

Al

|Bg

A-

w®

/

ki

.-’•••

i

A

’S

.

I

gy

IwfiH

i \

; :

-' e

■

m

Łv

gA

m

•*.%

W&êrï-i

NKp&j

jj?

ki

’

pf'

ÉÉ:'

'I'

ł¹ '!l

li

J;

1

-.}

ii

A"

, j

Uffl

■

r

#,ï\

'

i

■

Lg-

SM

»Si

A

■ ik

-

*

;

■tâ

WMMm

là %

m

Al

X

£

Sś

---

«sterF^

r

§fcj

f/m

»>

. !

■■-—

OBRONA DWORU (Drzeworyt z r. 1864)

HglT

Rok sześćdziesiąty trzeci nie ma innego bohatera, innej narodowi pamiętnej postaci — nad bezimienną postać powstańca.

W ciemnej burce lub szarej czamarce, w stroju bez rabatów i pancernych błysków, bez wiania pióropuszów, bez tej całej, cudnej dla oka, pamiętnej wyobraźni ułudy bojowej, którą tak od skrzydeł husarji do ułańskich chorągiewek ukochał w swych wojakach naród polski — w niedbałej, na pół żałobnej odzieży, Z rękami niemal bezbronnemi — wyrastał ten szermierz nowy. Ni to był zaprawiony w swem rzemiośle wojownik, któremu przystoi śmierć, ostatni żołd żołnierza. — Ni to był szlachcic ze krwi, rębacz i bywalec, strojem i fantazją czerwony, choćby nie karmazyn. — Nie: wojska polskiego nie mogły wskrzesić; ani panicz, służący w żuawach papieskich, ani szkolne ćwiczenia w Cuneo, ani nawet garstka entuzjastów przy Garibaldim.

Wojsko polskie, ów nieporównany, rasowy żołnierz — garściami rozsiany w cudzych armjach — dla innych był zasiewem męstwa i odwagi, lecz dla kraju istnieć przestał.

w no-

Szlachcic polski — szybko bardzo zamienił niewygodny wych warunkach kontusz i „temperament“ — na zagraniczną odzież i godność „większej własności“.

Lud polski — owa wyśniona „ława białych sukman“ — nie poruszał się z odrętwiałej, ciemnej obojętności, gdyż znał tylko — ojcowiznę, nie ojczyznę.

Na odsiecz mdlejącemu duchowi narodu pośpieszyła nie ta lub inna kasta, nie cudzoziemska pomoc, nie bojowa armja — lecz pospolite ruszenie dusz ofiarnych. Powstaniec roku sześćdziesiątego trzeciego był najszlachetniejszem, najwznioślejszem przeciwstawieniem owych dawnych „pospolitaków“ szlachetczyzny, kończących na „kokoszej wojnie“ swe niesławne wyprawy.

wo-

Ze wszystkich stanów, ze wszystkich kątów Polski — zbiegały się dusze ofiarne, wyruszały bezbronne, ale uniesione — powstawały Z niemocy, uniesieniem silne — by wypełniać dalsze zlecenia testamentu swych wodzów duchowych, gdy innych, godniejszych dzów nie było.

Przedziwnie los dobrał genjusz i temat, w którym miał się wypowiedzieć. — Tej oto żałobnej garści dusz ofiarnych, tej bezkontuszo-wej postaci nowego polskiego bohatera — powstańca, dał ów los wyraziciela w osobie chorego, walczącego z ciężkim niedostatkiem — rysownika.

Grottger pałającemi oczyma śledził przebieg wypadków w kraju pomimo poważnych więzów obowiązku, gdyż ciągle miał matkę przy sobie, i sam się rwał w szeregi. — Nie puszczono go, a niedawny triumf Warszawy wskazał mu najwłaściwszą służbę. Czuł, że jest tu wśród obcych najdobitniejszym może protestem, że choć nie komisarz, ani emisarjusz — ma misję wielką do pełnienia. I stało się Z nim to samo, co ongi ze Słowackim: rozpoczął walkę bezkrwawą i zwycięską, pokoleniom przyszłym rzucając w serce zarzewie idealnych czuć.

Był jak wielcy romantycy nasi, sercem obecny przy każdej stacji tej strasznej męki — cudownem, miłości pełnem sercem, które, narodowemu męczeństwu zabiegając drogę — odbiło w sobie, jak ongi chusta Weroniki, rysy w cierniowej koronie — i ludzkości je podało w nieśmiertelnym kształcie sztuki.

Powstała druga pieśń grottgerowskiego poematu — Polon ja.

Podobnie jak naród sam, od ekstatycznego podniesienia ducha przeszedł do czynu w bardziej ludzkiem rozumieniu wyrazu — podobnie genjusz Grottgera od kompozycji nawskróś idealistycznej, jaką była Warszawa — przechodzi w Polonji do traktowania przedmiotu bardziej realistycznego. Tę myśl, ten zespół twórcy i historji, chciałbym uczynić jak najzrozumialszym. Sam charakter Warszawy — tego jakby hymnu egzaltacji patrjotycznej — zniewalał artystę do kompozycji jak najogólniejszej w wyrazach niemal podniesionych twarzy, w spojrzeniach oczów dającej całą swoją treść. — Stąd mało tam figur, żadnych szczegółów — karton każdy jest jak krótki, wymowny gest, jak jeden ton chorału. Inaczej w Polon j i. Tu na przestrzeni całego kraju — od pierwszych chwil nieszczęsnej branki, od wyruszenia młodzieży do puszczy Kampinowskiej — aż do rozsianych obficie pobojowisk — dramat rozwijał się w szeregu epizodów. Mógł Grottger wybrać epizody historyczne, a więc sławniejsze potyczki, szturmy, rzezie. Nie uczynił jednak tego, gdyż nie był ilustratorem chwili, jak wtedy, kiedy robił Zgon Czachowskiego, lub Obchód unji dla pism, lecz twórcą, do jedności dzieła dążącym.

Wybrał więc nie epizody, które różni powstańcy różnie przeżywali,

\

/

x

ST

i V

f I

7,

ï

i

y

j

/

/

/

(

jjJft?' V

/ //

*

Î \

i

«

xr -

4

i

• r

/

/

/

:■/

Pf /

jr /

Wé

V

L V

i

'V

*

>

X

A

I

*>

4

:*rf»

«#

\,

Ü

w

1

-,

SZKIC DO „POLONJI“

lecz te, które prowadziły jednako każdego z tych bezimiennych bohaterów od wymarszu do dołu śmiertelnego. Branka — Kucie kos — Bitwa — Schronisko rannych — Obrona dworu — Spustoszenie — Żałoba — Na pobojowisku — oto są etapy powstańca i jego najbliższych. Tak je Grottger zrozumiał. Ale teraz należało każdemu z tych epizodów dać fizjonomję własną, charakterystyczną. Każdy z tych etapów miał swoje akcesorja już dziś więcej niż historyczne, bo niemal jak relikwja w pamięci narodu przechowane. Tu więc, w tych akcesorjach otwierało się pole do charakterystyki realistycznej, do utrwalenia pamiątek polskich. Zobaczymy, jak w kilka lat potem, w Wojnie, skorzysta Grottger Z pokrewnych motywów przez usunięcie znów tej strony pamiątkowej wypadków, a przedstawienie ich w nagiej ogólnoludzkiej postaci.

Niezmiernie ciekawe myśli przesunęły się przez głowę artysty przy kreśleniu pierwszej tytułowej karty. Napis na niej Polonia, nie Polska, świadczy o międzynarodowem przeznaczeniu utworu. — W pierwszym pomyśle pacholę w czapce frygijskiej, oswabadzające ręce matki z dybów — ma miecz w ręku — i miecze oburącz podaje matce drugi syn. Na wykończonym obrazie cała ta grupa dzieci — oswobadza lub zasłania postać matczyną — bezbronnemi rękami. Podobnież w szkicu — twarz Polski pełna zgrozy i bólu w niebo wzniesiona — ukazaną była w całym wyrazie. — Na wykończonym obrazie twarz tę artysta ukrył w żałobny kir, a całą siłę wyrazów skupił — w twarzach dzieci.

Tak pracowała myśl twórcy, a zawsze w każdem jej poruszeniu czujemy genjalne zbliżenie się do istoty samej tematu.

Akcesorja i pamiątki krwawe tamtej doby! — To były dziwne, straszne akcesorja — to były trupy niemowląt, wywleczonych z kołysek, zgrzybiałe głowy nieoszczędzonych starców, zdeptana cześć Żon i sióstr — to były zawsze te same wnętrza rodzinnych ognisk, splugawione, pokalane, i skraj lasu zamieniony na cmentarzysko, i strzecha wiejska w łunach pożarnych. Wśród takich to akcesorjów pełniła się ofiara sześćdziesiątego trzeciego roku, przez takie piekło za życia przejść musiał nowoczesny bohater polski — powstaniec. — Więc w dalszym ciągu to nie była wojna, jeno śmiertelna męka dusz — wszakże tak nie wojowano już w chrześcijańskim świecie — to była śmiertelna próba dusz — czy jednak wytrzymają i czy się nie wyrzekną odrodzenia?

I to genjusz Grottgera zrozumiał i oddał w Polonji. A wdzięcz-nem sercem dojrzał nawet i inne, żywe akcesorja polskiego losu: chłopa, że grzebał z pobożną litością umarłych, Żyda, że czasem sam w śmiertelnem strachu — przybiegł z ostrzeżeniem.

Jak dalece wżył się Grottger w ducha tej epoki — świadczy rola, jaką Powstańcowi w obrazach swych przeznaczył.

Na pierwszym — w Brance— uprowadzają go ze związane mi w tył rękami. — Na drugim patrzą dwaj powstańcy w ognie, w których im broń kują kowale. We wzroku ich, w postawie, pełnej bolesnej zadumy — jest męstwo, niema nadziei. W Bitwie skupiona przy sztandarze garść, mających umrzeć — walczy dla spełnienia świętej powinności, nie dla zwycięstwa. Przed schroniskiem rannych i we wnętrzu dworu żaden z nich myśleć nie może i nie myśli o ocaleniu. Ten, który zakrył rękami twarz w obrazie Spustoszenia, nie przysięga zemsty, lecz na tyle klęski — sam się ofiarowuje. — Ten który przyniósł kobietom wieść o poległych — nic więcej im powiedzieć nie może — nic o zwycięstwie. Ten, który spoczął wreszcie na pobojowisku z twarzą wzniesioną ku górze — ma twarz spokojną, gdyż zbył się męki, dopełnił przeznaczenia.

teby chociaż raz jeden w tej śmiertelnej wędrówce — bodaj złudzenie triumfu, bodaj płonny zapał dla zwycięstwa, — bodaj zwierzęce zapamiętanie się w bojul — Nie: od początku do końca — sama tylko myśl o pełnieniu powinności, myśl o triumfie, lecz nie z tego świata, o zwycięstwie, ale przez męczeństwo, o wyzwoleniu — ale przez ofiarę.

Zauważono, że powstańcom swoim Grottger dał jakieś inne, niepowszednie twarze. — A ci, co pamiętają epokę, twierdzą, że istotnie takie twarze spotykano wówczas często. Twarze te były odbiciem przeobrażeń ducha i takiemi być musiały: piękne były bezna-dziejnem i fatalnem pięknem męczeństwa.

Dziś my, cierpiący nieraz na nostalgiczną tęsknotę za przeszłością — posiedliśmy w tych twarzach „grottgerowskiego typu" — bezpośrednie z nią ogniwo. Ludziom zaś ówczesnym były one zwierciadłem i uświadomieniem najdroższych pierwiastków ich czynów.

Nie skończył jeszcze Grottger tej drugiej pieśni poematu, gdy

sm t ,# 'M&w

üb&tll

\U

T»

>|gg

17

J**

Ètë4r*'

>m9l

JP

j».    &

JivH >jtm-~f

^ --u?- *l|g£

Ł

V*

d®g8

i*s

POMYSŁ DO „LITUANJI“

zarówno rozsnuwający się wątek zdarzeń, jak lot własnej jego myśli przyniosły mu koniecznie dalsze strofy.

Warszawa była natchnionem wstępem — Polon ja była streszczeniem dziejów powstania, ale teraz gorzał cały kraj : ogniem i krwią pisał rok sześćdziesiąty trzeci nową pieśń o ziemi naszej. Grottger widział młodą, ukraińską Ruś i znał losy kijowskiej młodzieży — widział uroczyska Litwy, że się suto zrumieniły krwią poświęceń, i widział dalej jeszcze, jak tylko sięgał przedziwny zabór polskich zwycięstw „nie z tego świata“ — widział tę nową cząstkę ojczyzny, po której oto śladem Anhellego stąpały ze zgrzytem kajdan zastępy zesłanych — widział Sybir.

Dziś nawet, kiedy znamy już przeważną część spuścizny grott-gerowskiej i możemy okiem błądzić po rozłożonych albumach — dziś jeszcze sami nie zawsze umiemy zdobyć się na objęcie — w je-dnem zrozumieniu tej olbrzymiej całości, którą on stworzył dla imienia Polski ówczesnej. A jednak tak było: za tym głazem pamiątkowym, na którym napis: rok sześćdziesiąty trzeci — za tą rubieżą trwożliwych i mętnych wspomnień naszych — on w tytanicznym wysiłku stworzył — cały świat.

serca

Już cykle wydają nam się olbrzymim trudem — a przecież cykle (te, które znamy) są same tylko częścią tego, co zostawił w tym zakresie ; to zaś zkolei częścią tylko tego, co twórczem widzeniem objął. W jakiem uniesieniu kipiała ta wyobraźnia — nam trudno dziś nawet z ma-terjałem przed oczyma zrozumieć. Tam chyba każde uderzenie było obrazem i każda fala krwi, w mozg bijąca aktem stworzenia!

w noworo-

To, co zazwyczaj nazywamy cyklami, a więc Warszawa, Po-lonja i Lithuanja zawiera się w 22 obrazach, dodać jeszcze do tego trzeba część drugą Warszawy, warjanty Polonji, z których Obronę dworu podajemy z Illustrierte Blätter, gdzie cznym numerze 1864 roku był podany pod tytułem: Der U eberfall, Z wielce pochlebną notatką dla artysty; dalej luźne szkice, stanowiące jakby szereg opowieści epizodycznych o kraju podczas powstania, jak sceny Pod więzieniem, Walka i pojednanie, Powitanie i Pożegnanie powstańca i t. p. wreszcie cyklem nie nazywane, lecz niewątpliwie w cykl Sybiru się wiążące: Pochody na Sybir, W minach, Ciosanie krzyża i Sybiraków niosących krzyż.

Jest to całość — całość, pokrewna objęciem epoki jednej tym, które stworzył Słowacki lub Mickiewicz dla swojej epoki. Podobnie wreszcie, jak tam w idei mesjanizmu lub w historjozofji Króla Ducha całość ta miała swe uwieńczenie ogólno-ludzkie — podobnie tu — z sześćdziesiątego trzeciego roku Grottger wysnuwa swe wielkie ideowe dzieło — Wojnę. A o tern, jak Wojna rozwinęła się z cyklów — w formie i treści — mówić będziemy na swojem miejscu.

Teraz dopiero stoimy na poziomie pracy duchowej, którą jednym ciągiem przeżywał Grottger, wznosząc się z kręgu w krąg potężniejącym genjuszem.

Tu jednak również kres tego, co rok sześćdziesiąty trzeci niósłsam w sobie, w uczuciu powszechnem, a początek osobistej drogi twórcy.

Wróćmy więc teraz w tok pracy jego, gdy jeszcze cała wypełnia się współrzędnie z pracą narodu.

ROK 1864. Nawet tak kipiący twórczością genjusz, jak Grottger, nie mógł przekroczyć materjalnych warunków czasu i sił i nie mógł wyprorokować wszystkich swych pieśni inaczej, jak przez lata całe.

Po Warszawie, Polonji i po wielu luźnych szkicach z powstania — do Lithuanji przystąpił dopiero w r. 1864, a całość jej skończył znacznie później, bo w 1866 r., kiedy już równocześnie pracował nad Wojną. Zrozumie jednak czytelnik, że Lithuanję połączymy jak najbliżej z poprzedniemi cyklami — dla naszej własnej ciągłości nastroju, bo On wszak sam był żywem ciągiem swoich poematów i tu nie trzeba rozwodzić się nad organiczną ich jednością.

Wziąwszy w Polonji za punkt wyjścia dzieje zbiorowego bohatera roku 1863 — powstańca — Grottger dał niejako nową odmianę rapsodu rycerskiego. — W Lithuanji wiąże swój temat — w polską odmianę idylli. Tak jest: jakim był heros ówczesny, powstaniec — taką być musiała i jego idylla. Czy tylko na Litwie? Nie, na przestrzeni całej Rzeczypospolitej, jak znowu nietylko w Polsce rycerzem dziejów tych był powstaniec. Ale Litwa, sama ślubem Z Polską połączona, Litwa, taka dziewicza w swej przyrodzie i taka przez nas ponownie ukochana w Panu Tadeuszu — Litwa ta przedziwnie nadawała się do ujęcia w tej formie. To mówimy dziś spokojnie za Grottgerem, ale znaleźć wonczas takie rozwiązanie nowej

no

'À

■■/SpĘ,

/ r

llll

.wą

j

• ■

, ,hw

f v,

Ł®

;if •' 'ï

'1

ïÆÊ

h, yMt

kv

’ '.V

ySg

&

’^y;'

P».

$•

•'

il MS

;â

mą

rr

' *

r fl®,

II

-W

i

ÊC/-W4:

B*

„Sj-

K,®

sr?

ęp. *<

pV

p-7

?>àH

s».

s*A

Wf

"Ä «

.■

n<

«v

PUSZCZA

'

/

■

■if

V

>

%

J

Tą

■*>

#

r

iu

S

«*»

,r» •!• ;

éÊ

gPv'^

g

ZNAK

♦

éà

||

ï*

'Ł

v.j

ww

•*<

il

«J.,

^vÆbç:

;.‘T|

*r

SV

■wi

w,..J

h , <r

fe ‘a Je

frf

PRZYSIĘGA

A\

[f

Jt

mÆ

U&,

'y:

V*

VVk.

BÙ'Al

h TJ /fX_a

Kr-

«PI

PP

LmULtû®

>T\ V-s

wb

»,

>Sjf >>

-i . •‘y’W^v

2: TïïÊ

w|fi I jH® fc:

#ifeî

X>'F

fv

,1

'pą

foÀ «5S

R9,

-vjî

' ‘A

?»

'Wm

yy& iW!

ygg|

ËÜ^

SV

— , -:-r

■n

%*",.*»**

»>* *

nj

L<

N4-

jfF V

Æfcf

(BC vT- jv|JP VÜSfci’* $§

J?»

— 18

■Am

ayrw

rffinHF* ^

»•«atep¹?

■\->

5-'.

i®,* *    •* *’

i -

HH

wjir“

y?

'S

«T*

-fc-c:

fv®.

BÓJ

Am.-’--

À?¥’

u^v'

k£v »

' * '%

Éhp8héé

rĄ

«

m

m

m

^.

W'

vy à

w

r*’-'

« "

,

WBBtert* *

,#*

»

mi

-

i

w

* ,

te

a

ÈËS

g|

Mr i

I

m

r

3 ■ /

I JT"

Ir >¹ *

j* J

>

ł-

*•

t

S

k

i ^

?

«

lP

W

fli

i rv w*i

\ s

DUCH

.

*

\t

J-.;

'

Atf,7

iffliL. J

&

11

« :

h

t

y?

?Lr JF*

mw

ÜZn

M

4 ’ I-

f ■    .V»    '

xuW<+

il

r j

<

.„■il

¹ j

a/Ü,

< '"£\A

•v

II

i

f,|

?

'

kT^

y

r

fi

&

r?

j

*?

kMSUH

T\ ><»■' •

«#(

Çw'- *?<&»'> f? ■*■.

.F"

-

WIDZENIE

V

kompozycji powstańczej — mógł tylko jego genjusz — serdeczny, Z narodem jednomyślny, jasnowidzący.

W ten sposób przez jedno wejrzenie genjalnych oczów odnawia się „przedmiot“ obrazów, choć przecież zawsze ten sam.

Gdy widmo strasznego roku zajrzało w „puszcz litewskich przepastne krainy“ — znalazło tam lud, bliźniaczo zrośnięty z przyrodą i przykazaniom jej posłuszny. „Bo któż tam mieszkał?—matka, bracia, krewni, sąsiedzi dobrzy“ — wszystko „sprzymierzeńcy“ z prawa przyrody.— A wśród nich po ustroniach rajskich i leśnych samotniskach— owe błogosławieństwem bożem opromienione młode gniazda.

Bardziej, niż gdziekolwiek, tam, wśród prostszego bytu istnienie ludzkie streszczało się nie w jednostce, lecz w owym dwojgu poślubionym sobie. — Dwoje ich prowadzi Grottger przez krótki cykl krwawej idylli.

Pierwsza karta cyklu, gdzie ciągnie między konarami duch — jest po prostu — potężnem przypomnieniem Pana Tadeusza, genjalnem odwołaniem się do pamiętnego Polsce całej opisu. — Stoją więc „mchem kołtunowate“ drzewa nad wodą, co „lśni się, plamista rdzą krwawą“, a „siecią zielsk obrosła“, gdzie gnieździ się „ryś bystry lub żarłoczny rosomak“, gdzie wreszcie „wszystko mglistym zakryte obłokiem, co się wiecznie ze trzęskich oparzelisk wznosi“. — Tu obłok ów przybiera kształt śmiertelnego widma i płynie ku cichym gniazdom ludzkim.

W tern „ilustratorstwie“ jednej karty poematu dla czujnych serc — ukazał Grottger Litwę. Po dwakroć potem w Walce i Przysiędze — zespoli jeszcze Litwinów z ich przyrodą. A tu, gdzie żywioł jej kipi pierwotniejszą siłą, gdzie obok ludzi walczą zwierzęta — pokaże raz jeden w tych cyklach powalonego wroga — pod kłami psów...

Na krótko tylko bój rozłączył żonę i męża: do niej powróci krwawą marą, by się użalić — do tej chaty cichej, fckąd go sama wyprawiała, gdzie jeszcze „sąsiadom dobrym, sprzymierzeniem wiernym“ leje kule, choć w śmiertelnej trwodze, tuląc dziecko, widzi straszną prawdę — nie patrząc.

A potem w lochach sybirskich i ona spełni swoją powinność i nim śmiertelne szkliwo przysłoni wzrok — ujrzy złocistą wizję częstochowską, orędowniczkę wiecznej szczęśliwości.

Taką jest ta litewska idylla roku sześćdziesiątego trzeciego.

Nie wolno nam przesądzać, jak Grottger sam historjozofję jego w swych obrazach miał wyczerpać i zakończyć. Wszakże do śmierci niemal obcował z tym tematem, nosił go w sobie i od czasu do czasu błyskawicę słał twórczą w nowym utworze — ku martwiejącej Polsce. Wszakże i Wojna jest, jak zaznaczyliśmy, nawskróś przejęta ideą, którą on sam z tych czasów wysnuł.

Gdybyśmy jednak mieli prawo zatrzymać myśl na jednej jakiejś karcie tego dzieła, tobyśmy nie uczynili tego, ani na Lithuanji, ostatniej w toku skończonych cyklów, ani na Sybirze, ostatnim z aktów historycznych powstańczej epopei.

Jest wszakże coś bardziej ostatecznego nad koniec cyklu i koniec wypadków — jest zgon powstańca, rycerza tej ofiary.

Warszawa była jej wielkim tygodniem — Lithuanja ukazywała jej krwawą idyllę — Sybiracy pełnili akt pokuty za nieprzebudzoną większość narodu, w Polonji streścił się epos powstańczy.

Ale kresem wszystkiego jest śmierć — i dla tego ostatnią myśl roku sześćdziesiątego trzeciego najprościej czytam na pobojowisku.

Tam spoczął duch uniesony, dopełnił się ostatni akt testamentu poetyckiego, którego był wykonawcą. Poruszył niebo chorałem Warszawy, sięgnął w trzewia narodu i zatargał niemi, by go powołać do czynu, chciał ziemię z posad wzruszyć ogromnem biciem szlachetnego serca, zrywał okowy przesądów i klątw historycznych ze społeczności, przeciwko woli jej i słabym siłom zwiastując odrodzenie, niósł przed nią światło naprawy i sam wziął w siebie całą ową „siłę fatalną“, która go miała w anioła przerobić.

Otóż anielsko cichy leży ten trup odarty, nagą pierś o twarz spokojną obróciwszy w niebo.

I odtąd już nie trzeba nam w Termopilach stawać, by widzieć, „tak patrzące twarze, że serce kruszy wstyd w każdym Polaku“.

Oto i tu „bez złotego pasa, bez czerwonego leży trup kontusza“. Nie szlachcic i nie wojak, a i nie anioł, piorunami władny, ale człowiek prosty, nagi, bolesny — powstaniec, Polak taki, który piersią bezbronną zasłaniał już nie kraj, bo wiedział, jak Grek spartański, że przed nawałą kraju nie zasłoni — ale zasłaniał ideę Polski, świętość wiary w naród, przyszłość odrodzenia — że nad tym trupem spokojnym złamała się raz na zawsze barbarzyńska przemoc najezdnika,

90 * Sa

*

m%3mt

»

M8fo%

S^î

•ü

« m

y

ŚMIERĆ BOREJSZY (1863)

że tu poczuł po raz pierwszy, że nie przemoże, a naród poczuł — że żyć będzie.

Taką, jak sądzę, myśl żywił Grottger, genjuszem rozpostarty jak duch tej epoki, od objawionego ongi testamentu — w przyszłość narodu. A najwyższem punktem wzlotu tych myśli musiał być ów nagi trup powstańca — rok sześćdziesiąty trzeci — polskie Ter-mopile.

i*KJ

K«T,

b|R^

ttr

*:

-=1

?-,fa

~ł. \S

HÜP

£

V

r* : ^

&5

t

»•..y :**

Ml

iji i

Sl '

Ł à :

aLV^

ja

&

V. ? ,

a^i

i

*

rv

m

i

$1

ga

o'..

»1

::

u

r*

1rs

- J,

i • •■

*cP^o \*&\

. *

PO POWSTANIU (1863)

WENECJA

1864

r

r

il «4.

W * »

»

v

v^à

A

■

y\

'v>/. % p

J M

V

O

-

L

n A

r

[MJ

T'

y

4*^k "^u.:-y j

WENECJA

Wyrzuciliśmy z poprzedniego rozdziału wszelkie troski i kłopoty materjalne Grottgera, jak on z cyklów wyrzucił Moskali. Nie, żeby ich nie było podostatkiem, lecz by nie przeszkadzały myśli sięgnąć wyżyn. On zaś sam umiał się wzbijać po przez wszelkie nędze żywota. Nieokiełznany pędził duch jego twórczy, ów przepiękny Farys sztuki polskiej.

Widzieliśmy przed chwilą wielki jego triumf nad własnym losem: jak oto z wyrobniczego musu potrafił ukuć sobie nowy oręż sztuki. W powoływanej już książeczce pani Giżyckiej jest ustęp, w którym autorka przytacza niepochlebny sąd Blaasa o kolorze Grottgera: profesor natomiast rokuje mu najświetniejszą przyszłość w rysunku. Są tam i słowa Grottgera samego, który twierdzi, Że go ten sąd istotnie zniechęcił do malowania i że odtąd zamierza wyłącznie poświęcić się rysunkowi. Zobaczymy niebawem, że słowa te były po-prostu wymijającą odpowiedzią dumnego Polaka, któremu ni z planów swoich, ni z nędzy przecież nie pilno się było zwierzać przed panienką. Wiemy, że do rysunku popchnęła go nie opinja Blaasa, ani „kartony Schwinda“, lecz — potrzeba stałego zarobku. Kilka lat upłynęło, podczas których Grottger, zawalony pracą na utrzymanie rodziny, marzyć nawet nie mógł o dalszem kształceniu się w malarstwie, zwłaszcza, że wszystkie „wolne“ chwile obrócił na cykle z roku sześćdziesiątego trzeciego. A robił je zawsze z tą świętą niecierpliwością walczących — wszakże to w jego rozumieniu była walka — i z myślą o natychmiastowej, dla dobra sprawy, reprodukcji. Że się nie mylił, że rysunki te, bądź powtarzane w pismach, bądź fotografowane, bądź wystawiane, a zawsze współcześnie niemal z wypadkami w Polsce — dały tej sprawie, co dać mogły po świecie, o tern wiemy. Wiemy dziś, że nie mowy księcia Czartoryskiego, nie interpelacja Kantaka i Chłapowskiego, lecz przedewszystkiem ta niezwykła wojna, wypowiedziana przez samotnego artystę barbarzyństwom najazdu— rozsławiła i podała światu prawdziwe rysy Polski ówczesnej.

On sam tymczasem, po staremu, klepał biedę. Stawał się coraz sławniejszym, to prawda, ale ta sława nazbyt była polską dla jego opiekunów niemieckich. Musiał się rozluźnić wkońcu związek Z Pappenheimern, a że mu odebrano c. k. stypenjum, o tern mówić nie potrzebujemy. Nie potrzebujemy również nadto rozwodzić się nad stosunkami artysty z krajem. Hr. Dzieduszycki nabył wprawdzie ofiarowaną sobie Warszawę, ale te śmiesznie małe pieniądze (600 czy 700 złotych reńskich) nie na długo mogły wystarczyć. Innych zaś nabywców w Polsce, pomimo rozrzewnienia, jakie podług świadectwa prof. hr. Tarnowskiego budziły — cykle nie znalazły ani wtedy, ani nigdy już potem. Z tych to czasów przechował się list matki Grottgera, w którym skarży się gorzko na warunki: „U nas coraz dotkliwszy niedostatek. Tak żle, jak tego roku nigdy jeszcze nie było. Obrazy (mowa o Polonji) są śliczne, ale nikt ich nie kupuje. Z trzystu ludzi odwiedziło już nasz dom, ażeby je widzieć. Artyści z Francji, Wenecji, Rzymu, cenili, że w Paryżu dostałby za cyklus 5.000 florenów, a może 14.000 franków... a to fatalizm, że nawet 200 florenów na drogę nigdzie dostać nie może... Chłopaczysko tak zmizerniał ze zgryzoty, że tylko skóra i kości na nim; gdy tak czasem siądzie w fotelu, to jak z kamienia wykuty, bez ruchu siedzi — a ja się w drugim pokoju łzami zalewam“.

Zarobek z ilustracyj pomimo wielkiej pracy był mniej niż mierny — dopomagał sobie robieniem szkiców odręcznych, obrazków w guście Kunsthandlung'ów wiedeńskich. — Nieraz w ciągu dnia „machnął“ parę takich „rodzajowych“ malowideł — a wtedy przychodził żydek-faktor, który je zanosił na wiadome sobie rynki zbytu, gdzie płacono po 5, 10 rzadko 15 guldenów za obraz. Ile i jakich namalował w ten sposób rzeczy — nic nie wiemy; on sam zaś naturalnie lekceważył i nienawidził tej pańszczyzny.

Na krótką chwilę wybawić go miała z tych opałów Polon ja, która znalazła wreszcie nabywcę. Po opiece Bawarczyka Pappenheima,

i

m

‘

’

r*f>

bili:

-

g

H i

Vvv; - 1

%

Fm

ta

2

eâ&i&k

3

, -• ■ - . - • ' ..

ÄJ

"3

%

r.

4Ü

■

:•

FRAGMENT Z „PREZENTAZIONE AL TEMPLO“ (Kopja z Tycjana)

W:

■gg;

■ i

m

I ^

■ i ’* ■>

- - .

-•;> «if- - s*

f %L    »    •>

k%*M

V*,

■

*

w **■■■*

•****?

rej. ry »••

Hip£

.

£Ś.;W>

f

■

• x

l ^li •

îÜÊu

fijgf. N

DOSTOJNIK W ADORACJI Z „PIERŚCIENIA DOŻY“ (Kopja z Parysa Bordone)

r

Łjm

' ' 1 ‘#4L^Wjß*

'■>.

. . »■

fci

WENECJANIN Z „RZEZI NIEWINIĄTEK“ (Kopja z Bonifazia)

4

po nabyciu drugiej serji Warszawy przez Anglika — naturalnie można się było zgóry spodziewać, że Polon ję kupi również cudzoziemiec.

Istotnie nabył ją hr. Janosz Palffy z Preszburga, Węgier, w posiadaniu którego znajduje się cykl dotąd. Hr. Palffy zapłacił Grottgerowi 3.000 guldenów, gdy zaś jednocześnie za prawo reprodukcji zakład fotograficzny Miethke i Wawra dał mu 1.000 florenów — mógł Grottger istotnie po prostu uznać się za magnata. Tyle pieniędzy, on, polski artysta, otrzymujący naraz do ręki! W zapalnej wyobraźni jego te tysiące urastały do krociowego znaczenia: widział już siebie, uwolnionego od przymusowej pracy, widział rodzinę w dostatkach, a nadewszystko — widział znowu otwierającą się przed sobą drogę prawdziwej, wielkiej, nieskrępowanej sztuki!

Powstawały przytem zaraz projekty „urządzenia się na przyzwoitszą skalę⁴* — on chciał tego dla matki, matka zaś — ze sławną polską praktycznością — uważała, że im świetniej się urządzą, tern więksi panowie będą się portretowali u syna i syn pocznie w złocie chodzić.

A w obojgu zresztą, w tych naturach miękkich, wytwornych, do szpiku kości rozmiłowanych w powabie życia, zaprawionych do zapust szlacheckich z ottyniowickich jeszcze dobrych czasów — zagrała i krew szlachecka i artystyczna fantazja.

I to wszystko spadło na owe biedne cztery tysiące waluty austrjac-kiej, w rozumieniu, że się one cudownie mnożyć będą. To też prawdopodobnie już w dniu, kiedy Grottger z rodziną sprowadzał się do najwspanialszej kamienicy ówczesnego Wiednia — do Heinrichhofu Drascha — ruina nań już czekała, jako pierwszy gość w salonie matki... Ale bodaj przez krótką chwilę miał ten wyrobnik polski złudzenie lepszego losu i, zaciągając się ulubioną fajką, przez chwilę na kłębach dymu widział raj przyszłej pomyślności. Dla nas zaś ta odmiana losu jest niezmiernie ciekawa z tego względu, że z Grottgera, jakby różdżką czarodziejską wydobywa od lat kilku przyćmioną w nędzy, ale jak najdroższy klejnot zachowaną — dążność malarską.

ROK 1864. Po dwuletniej przeszło przerwie, podczas której nie miał czasu malować — Grottger przy pierwszym błysku pomyślności — chwyta za paletę. Rozpoczęło się to od portretowych prac, których część zdobi dziś salony bankierów wiedeńskich i generałów, inne zaś, jak portrety ks. Czartoryskich, p. Dolskiego, dostały się do zbiorów krajowych. Nawet i tematy z roku sześćdziesiątego trzeciego, dotąd wyłącznie traktowane w rysunku, podejmuje teraz Grottger olejno, jak np. dwa obrazki p. t. Walka i Pojednanie — a przypomina sobie i akwarelę, jak w świetnej Scenie obozowej, gdzie tak nadzwyczajny pejzaż leśny. Po staremu więc, jak przed paru laty, gdy nie był jeszcze obarczony rodziną, pendzlem włada radośnie — rysunek zaś, na czas pewien, na czas trwania złudy pomyślności — schodzi na plan drugi, staje się jego wieczorną rozrywką. Bo ten genjusz pracowitości „rozrywał się“ często, zastępując jedną robotę — drugą.

W ten sposób od daty zakupienia Polonji, w pierwszej połowie roku 1864 aż do ostatecznych zmian losu jego w r. 1866 — powstanie długi, bo kilkadziesiąt płócien liczący szereg malowideł olejnych, w którym Grottger zostawia najświetniejsze zapowiedzi na przyszłość. Niestety, przyszłości tej z niepowetowaną dla kształtowania się polskiego malarstwa stratą, już nie miał doczekać.

Tymczasem jednak widzi ją w barwach tęczowych — i jak człowiek po długiej i męczącej nieruchomości wypręża wszystkie członki, rozkoszując się poczuciem siły, tak on próbuje siebie we wszystkich naraz zakresach malarstwa.

Stosunek z hrabią Palffim posłużył mu znakomicie. — Węgierski pan odczuł odrazu, z kim ma do czynienia, jak każdy zresztą, kto zbliżał się do tej wdzięcznej i szlachetnej natury. Podobnie więc, jak ongi Bawarczyk Pappenheim, zapragnął wystąpić nietylko w roli nabywcy obrazów, lecz i przyjaciela. Zaproponował Grottgerowi wycieczkę do Wenecji — tę samą, którą go przed paru laty kusił hr. Pappenheim. Teraz, gdy mu już nie groziła perspektywa austrjac-kiego batalisty, Grottger z radością przyjął zaproszenie i wyruszył Z Palffim do Wenecji.

Po raz to pierwszy w życiu miał się zetknąć z wielką sztuką nie na cmentarzysku, zwanem galerją obrazów, lecz w rodzinnej jej sferze — w jednem z tych niewielu na świecie ognisk, w których jej jasny, prometejski ogień płonął ongi sam z siebie, jak płoną z głębin własnych italskie wulkany. A kiedy się znalazł tam — na krótko, na jeden tylko miesiąc — łatwo sobie wystawić, co przeżywał on,

k.

MgjjP

A

■I' Jk

ù J*h

à*--* • ^

■

i »i •*--

h

ê'-

P ii

N

V-*

SCHWIND : POŁUDNIE

%

entuzjasta i sam rozpromieniony genjuszem, skoro dziś lada filister, znalazłszy się wśród cudów laguny i placu św. Marka, raz w życiu czuje się — artystą.

Nie sądzę, by mu starczyło czasu na takie szperacze i drobiazgowe przestudiowanie Wenecji, jakie na kilka lat przedtem zalecił swym rodakom Ruskin. Natomiast to pewna, że zwiedzał ją z entuzjazmem i może myślał, błądząc po niej, o starym Kremerze z Krakowa, który tak umiał wszczepiać w młodzież własne gorące przywiązanie do skarbnicy sztuki europejskiej i zostawił nam tchnące miłością „Listy z Włoch“. On musiał się zakochać w pierwszym fragmencie Canal-Grande, a od progu akademji czuć się szczęśliwym. Miał tu przedewszystkiem wszędzie — na placu, w niebie, na lagunach, w starych złomach marmuru, w inkrustacjach fali i w inkrustacjach gmachów — wyśnioną ową, złotą kaskadę kolorów — ową barwę, którą sam tak czuł — na przekór opinji prof. Blaasa — a której dróg wyraźnie nikt mu dotąd nie wskazał. Tu w ojczyźnie barwy miał sam na tę drogę trafić, mając przed oczyma jawny zespół przyrody ze sztuką, widząc ową złotą orgję lagun i marmurów, odbitą w malowaniu Wenecjan. O tern musiał ciągle tu rozmyślać i przedewszystkiem wziął się, jak my mówimy, „do kopjowania“ fragmentów w Akademji. Rzecz prosta, że jeszcze tam nie chodziło o „kopje“, tylko o próby kolorystyki tu, na miejscu, wśród tejże orgji barw robione. Chodziło o wydarcie starym tajemnicy barwy, o ćwiczeniu własnej techniki w podwójnym zespole: z wzorem i z otoczeniem, które wzór wydało.

W ciągu miesiąca ile on, uosobiona pracowitość, mógł wypracować w Wenecji — nie wiemy. Ale bogaty szereg, choć pewnie nie zupełny, tych prac znamy z cennego zbioru śniatynieckiego.

Jest więc tu postać dostojnika z tycjanowskiego obrazu La Pre-zentatione di Maria al Templo w przewspaniałych purpurach, spływających królewskiemi fałdami po złoto-żółtem tle szaty. Z tegoż obrazu półtwarzą wychylony płowowłosy biust kobiecy w niebieskiej i żółtej draperji i pyszna w perłach niewiasta w różowej sukni.

Tu, na tern samem miejscu, w tern samem świetle przed trzystu laty, dla tejże budowli i obramienia, wielki mistrz barw tworzył swoje dzieło. Grottgerowi radośnie było w tejże dawnej sali, ongi „dęli'Albergo“, powtarzać niejako gest tycjanowski i w zapamiętałej pracy wnikać w jego rozumienie koloru. — Przed tym obrazem zatrzymał się najdłużej, z niego wziął najwięcej, a mianowicie: postać ową dostojnika w purpurze, stojącego powyżej arcykapłana, oraz dwie postaci niewieście, stojące w pierwszych szeregach tłumu przed schodami świątyni.

Dalej z obrazu Bonifazio Primo p. t. la Strade degli i nnocenti, postać owego może setnika, o pyszny marmur kolumny wspartego i przyglądającego się z dziwną zadumą rzezi, kipiącej dokoła. — Grottger wziął tę tylko postać, zapewne dla cudownego wyrazu w smagłej twarzy i dla znamienitej gry kolorów sukni, kruczych włosów i marmuru, na którego tle się modelują.

Z Bonifazio Secundo La Vergia eon bambino et santi wziął Grottger postać Matki Boskiej w miękkiej harmonji czerwieni i bieli szat na szaro-zielonem tle obrazu.

Z Paris Bordone'a Consegna delTanello al doge wziął przepyszną kapłańską głowę w różowych i popielatych tonach draperji.

Tu znowu stał przed obrazem, który Burckhardt, znamienity Cicerone dziejów sztuki italskiej, uważa za najświetniejszą Z istniejących kompozycyj w tym pompatycznym, uroczystym rodzaju, a który jak najściślej wiąże się z samą Wenecją.

Wiemy na pewne, że „kopjował“ i innych mistrzów — jak np. Belliniego, dziś w posiadaniu pani Wandy Młodnickiej, a godzi się przypuszczać, że i hr. Palffy dostał coś na pamiątkę tej weneckiej wycieczki i że coś się z „kopji“ rozprószyło po handlarzach sztuki.

Jednakowoż — same już przywiedzione fragmenty wystarczają, by zrozumieć, jak głęboko traktował Grottger zagadnienie koloru i jak szybko posuwał się ku jego rozwiązaniu, nie podług recepty Blaasa, lecz w duchu nowoczesnego malarstwa. Znamiennym tu jest i sam wybór fragmentów i niezmiernie szczęśliwy a prosty sposób przeprowadzenia studjów. Tu uczył się jego pendzel, wytarty wreszcie doszczętnie z mieszaniny sosów i klajstrów profesorskich, swobodnego ruchu po płótnie, szlachetnego kunsztu czystych tonów, jednoczących się w jasną harmonję, nie podług fałszywych i sztucznych opozycyj pracowniczych, lecz podług tęczowych praw słońca. Odpowiedział kiedyś Gainsborough, jeśli się nie mylę, kry-

mr«*-

mm

r,

y

A

M

m

V

J

t

\

SCHWIND : JUNGFRAU

.

'mmmmmm

E&T« ■ Sf i

K

v4J

Æ

/"

Mt

:

air

a

i\’

)

©>i

»

m

fr*

gp I

W

V/

g»™

lr

0

f^Tw

*

: I

-*•

i

1

..

—41h

j

=1*

3

*

: .

■ -

SS5»

'■* •-.

HK<«|

SJ

K

*

i

mm

i

H

7

mm

*:

ht“ tś;>

as

*

r>

m.

y

►î*

i

$i.

rmt

ir

.

D

m

i

nu

SCHWIND: KOPCIUSZEK

?

>:

.%

?

i

?

\

fi

*7

U

i*

l;

Ä

X-,

*v

mm

mr**-

.SÏJ a

>

-

:/l

i!

i

¥\

!

i

'

m

m

-5*ÿ

U :•

i

im

£M

7

WÂ

W

i

k \

mmmmii »

Ii

wJ/m3

El

yfeli

f

tfF

w

r

i

i

fK

f*

ulli

4!

ŁŁ

1 *

!

■s

* rt

Ę

-2

3

i

§

m*

SCHWIND : SIEDEM KRUKÓW

tykom na zarzut, że nie maluje podług systemu akademickiego, słowami, że zna system lepszy — słoneczny. Z tej prawdy wyszła cała kolorystyka nowoczesna, a starzy mistrze jawili ją, jeśli nie zawsze w samej technice malowania, to zawsze w układzie barw na płótnach. Dawali oto niezamąconą, niezepsutą żadnym smaczkiem, konwenansem, szczerą radość barw czystych, nie wstydzących się siebie, pozostawiając ich wzajemnej wibracji sprawę „harmonijnego“ efektu. Niezależnie od późniejszych odkryć modernistów, którzy stwierdzili u starych i malowanie na czystem płótnie, bez uprzedniej Zaprawy ogólnym tonem, i mieszanie barw nie na palecie, lecz na oku — czyli kładzenie obok siebie na płótnie plam różnych kolorów dla wywołania w oku ich zespołu — niezależnie, powtarzam, od wskazań samej już techniki kładzenia farb — starzy uczyli prze-dewszystkiem układu barw na obrazie — szczerego, śmiałego, nie podporządkowanego żadnej etykiecie kolorystycznej, zestawienia barwnych płaszczyzn.

wenec-

Grottger literalnie wykąpał duszę i pendzel w atmosferze kiej i zaczerpnął z niej tchu malarskiego na następne lata. Był to niewątpliwie najsilniejszy wpływ malarski, wpływ zbawiennie uzupełniający naukę wiedeńskich i monachijskich galeryj, ożywczy i decydujący, którego ślady odnajdziemy potem aż do ostatnich płócien Grottgera.

I nietylko w traktowaniu koloru odbije się wpływ tej chwili. W całym szeregu kompozycyj spotkamy się z Grottgerem, któregośmy nie znali prawie przedtem. Znikły gdzieś niepowrotnie epizody batalistyczne i rodzajowo-historyczne sceny. Na miejsce ich wyobraźnia artysty, rozkołysana w świecie posągów i marmurów, złotych śnień i wielkich legend sztuki — wysnuje sama cały wątek marzeń.

Więc się zjawią w niej Parki o twarzach, włosach, o układzie posągowej grupy, szatach jasnych, zwiewnych, o pysznych splotach tycjanowskich włosów, na tle przesiąkniętej światłem zieleni.

To znów nad obłokami popłynie Sen — rozkoszna postać kobieca, siejąca maki purpurowe na mroczną ziemię, a sama jeszcze cała złota w odblaskach zachodniego słońca, złota lub złoto-popielata w cieniach.

To znowu widzą oczy artysty, jak ponad ziemią wędrują:

Zmierzch, Zorza, Noc — lotne w przejrzystych szatkach postacie, goniące za ćmą.

Potem w czarownej głębi parku, przepojonej światłem miesięcz-nem, zejdą z cokołów białe posągi i ku sobie suną na rozmowę.

Twarz pięknej pani przypomni mu weneckie święte i ujrzy ją jako Madonnę jasnowłosą w dwóch draperjach — czerwonej i niebieskiej — w miękkich fałdach spływających od głowy i piersi, a jeśli niekiedy wspomni o ludziach starożytnie zbrojnych, to nie rajtarów niemieckich nam ukaże, ale pancernych Włochów z tej wielkiej epoki, kiedy papieże byli kochankami sztuki, kiedy Juljusz II knował porwanie Michała Anioła.

Albo znów, patrząc o szarej godzinie w płomień na kominku, przypomni ową helleńską his tor ję Psychy i Amora, gdy Psyche Z lampą wzniesioną nad głową przyszła spojrzeć w twarz śpiącemu bogu i odtąd, rozkochana, już nigdy przeciwko jego boskiej władzy spiskować nie potrafi.

Powtarzam: w całym tym wątku twórczym poznajemy nowego Grottgera: jakiś on tu rozkochany, zasłuchany, zapatrzony w wielką legendę sztuki, jakiś klasyczny, nie podług odlewów gipsowych, ale podług wiecznego głodu piękna — w traktowaniu każdego z tych tematów jest o całe niebo — włoskie niebo — wytworniejszy, lżejszy od dawnych z niemiecka ziemskich, a więc ciężkich sentymen-talizmów. Jakże daleko od śniącego Rozmowę posągów owe dziewice nader pełnokształtne z Würde der Frauenl Psyche i Eros, greckie w każdym calu, jakże bogatą, pyszną linją wypełniają kwadrat płótna, gdzie pustych miejsc nie trzeba już zapełniać emblema-cikami!

Jestże to jakiś zasadniczy „przełom“ w kształtowaniu się artysty — Wenecja nam go odmieniła? Bynajmniej: Wenecja, a raczej możność, bodaj przez krótką chwilę, oderwania się od pracy doraźnej, wydobyła tylko na jaw rytm tęsknot artystycznych, przyśpieszyła dojrzałość wątku i formy, którą przedtem częściej musiał naginać do potrzeb chwili lub służby publicznej. Jest w tern i pewna reakcja duszy, nazbyt długo zapatrzonej w dantejskie kręgi bytu narodowego, ale jest przedewszystkiem dowód bogactwa natury artystycznej, która, wsparta o poczucie własnej niespożytej siły — pragnie się wyrazić w całej pełni. Szereg studjów z Tycjana, Bordone, Boni-

*

4

«pi

■■■■

v    i;

4'“\ *bmsc-

m. C-..

%.

* *

Ei

ROZMOWA POSĄGÓW

3*

->

m

A

a

Pk«

&

4,

\

\

V 'V

4

f Y

:v '

L .A

✓

i* 'v\

ÊÆ

Vv

r>

i

!

<ri

W r f«

■

~

ni

A

<

k*

C'j

/

I 4

Y

■

M: \

'â

' m

»

/

î

»W

UL V* —,

g

i

\ M. * ' |

f !    à

&.1 ł

v%>

SLÆSc.

*wm

m

«*V

1 S 4,3 *

v

âà

*

aspfrîi

w g

P WfT

fi

M

y\

-,A

1

»<!»<>'«JA.'

*

>f*.    „: > «* #> +,

1 |P ' ;'.....

ft .

W#M

?

1

a?

PC,#

K 5* ' S 1

* i

fazio, Belliniego, oraz szereg wyżej opisanych kompozycyj jest tylko etapem, nie przełomem — jest koniecznym i naturalnym ciągiem malarskich i estetycznych przeobrażeń Grottgera i łączy się jak najsilniej ze studjami akwarelowemi — z cyklem owych nieporównanych główek z lat uprzednich.

Jeżeli zaś, korzystając z chwili, i my, jak Grottger w tej epoce, po owej nawałnicy powstańczej, zatrzymamy się, by nabrać tchu i rozejrzeć się uważnie po całej jego pracy — to spostrzeżemy, że nawet w kartonach, pomimo przygniatającego ogromu treści, pomimo nagłości i nadmiaru robót — Grottger ani na chwilę nie spuścił z oka zagadnień ściśle malarskich i estetycznych, ani na chwilę nie przestał się rozwijać.

Pod rozwojem zaś bynajmniej nie rozumiemy tu biegłości technicznej, owego wirtuozostwa kredki, czy ołówka, które pospolicie acz niesłusznie nazywamy „łatwością“ pracy u Grottgera. Nie. Rozwój artysty tej miary, co Grottger nie może się streszczać w wirtuozostwie techniki, w mniej lub więcej szczęśliwych, mniej lub więcej mechanicznych nałogach ręki i oka. Rozwój tu oznaczać musi świadomą wolę coraz większej potęgi wyrazu, coraz głębszego układu kompozycji, coraz wszechstronniejszego pojmowania zadań plastyki. Ponieważ zaś tu plastyk ów jest urodzonym malarzem, więc nawet z kredką w ręku — malarzem być nie przestaje, owszem, staje się nim bardziej w tych rysunkach, niż nieraz dawniej w malowidłach. Nie chcemy bynajmniej błyskać łatwemi paradoksami. Że o tern, czy utwór dany na płótnie lub na papierze jest rysunkiem, czy malowidłem, nie stanowi kredka lub pendzel — o tern dziś, po świetnej dobie rozwoju malarstwa nowoczesnego i po głębszem zbadaniu starych mistrzów, wiemy aż nadto dobrze. Można przez całe życie pracować pendzlem i farbą, a więc pozornie kolorami, a jednak tworzyć same tylko kolorowe rysunki, nie obrazy. Malarstwo nowoczesne było w ogromnej mierze nie czem innem, jak właśnie reakcją przeciwko przemożnie rysunkowemu pojmowaniu obrazów. Aforyzm Ingres'a: Le dessin est la probité de Vart, krańcowo jednostronny, nawet w ustach takiego mistrza — stawał się nieznośną i płytką tyranją w nauczaniu miernot akademickich. Przez cały niemal wiek XIX walczyło malarstwo o prawo koloru, w przeciwstawieniu do praw formy. Jeżeli bowiem słusznem było twierdzenie

WENECJA

Ingres'a, że „nawet dym ma swoją formę“, to znów Delacroix i za nim całe nowoczesne malarstwo nie mniej słusznie widziało kolor nawet w bezbarwnym na pozór cieniu nocy.

W obydwóch wypadkach, czy idąc w kierunku kreską, konturem lub płaszczyzną wyrażanej formy zjawisk, czy chwytając na gorącym uczynku obecność całej tęczy bar w w każdej odrobinie światła — sztuka miała zupełną słuszność. Nie mieli tylko racji ludzie, narzucający tę lub inną tyranję formuły. :— Ponad temi zaś sporami stała niedościgle przyroda, władnąca nie kreską lub farbą, lecz ma-terją i światłem, w nierozdzielnym związku.

Odbiegliśmy jednak od przedmiotu. Tu chodzi nam jedynie o zaznaczenie faktu, że Grottger, rysując kartony, nie spuszczał Z oka zagadnienia malarskiego. Mówiąc ściślej — pamiętał o kolorach, choć operował „bezbarwnym“ materjałem rysunku. W kartonach mianowicie znajdujemy tak ogromną dbałość o walory zestawionych powierzchni, że gdyby jakimś cudem postaci te i sceny nasiąknęły właściwą każdej barwą — to stanąłby zawsze, dzięki bezbłędnemu zwalorowaniu, skończony w malarskiem rozumieniu obraz, na miejscu każdego z tych rysunków. Cale bogactwo zreflekso-wanych, coraz inaczej nasiąkniętych światłem tonów, całą miękkość barwnej wibracji, całą siłę t. zw. światłocienia o niezmiernie rozległej skali znajdziemy w takich kompozycjach, jak karton Ofiarowanie, lub Nieszpory w Warszawie, lub Kucie kos w Po-lonji, lub Przysięga w Lithuanji. A czemże jest to wszystko, jak nie potencjalną, utajoną obecnością barwy w obrazie? Niekiedy, że jednak pracuje nietylko dla siebie i pracuje w pośpiechu, musi dopomóc sobie nadmierną szczegółowością — nie mniej unika tego i kompozycja stara się zwykle trzymać w szerokich, zespolonych w całość płaszczyznach, co jeszcze jest malarskiem wobec przedmiotu stanowiskiem.

Skoro zaś tu mówimy znowu o kompozycji — czas wskazać na pewien wyraźny w niej wpływ — wpływ, któremu Grottger niewątpliwie poddawał się z całą świadomością, którego sam nawet szukał.

Tu musimy jednak wpierw otworzyć nawias dla wyjaśnienia pojęcia „wpływu“ w sztuce.

Spotkaliśmy się nieraz w sądach o Grottgerze (i nie tylko o nim) ze szczególniejszem tego wyrazu rozumieniem. U nas często, gdy

X3G*

'

£ I

%

mtëù

il

i -

■¥

i

J>

z

"

17*

*

■ *

//

3

/>

■

jè

- ■

In

*V

/

/

ü

*<

F

\XjKN:

læ

i . J i

%r

H

?

V

W *

[A

c /f

«

■

. , n ..

<Ç\

\ . ■

PSYCHE I EROS

\

. ^

\

V

X -

■

\

Sj

i

"i

*

War

?*

%

JSg

klii

RAFFAEL : ŚWIĘTA RODZINA Z LOUVRU

WENECJA

krytyk mówi, że jeden artysta wpłynął na drugiego, to podaje tę wiadomość z jakimś niemądrym uśmieszkiem, jakby miał na myśli jedną z tych „bezzwrotnych“ pożyczek literackich, zwanych pospolicie plagjatami. Lub znowu przesadza w dyskrecji, a mówiąc o wpływie, nie podaje żadnego dowodu, żadnego ujęcia sprawy, przez co twierdzenie takie nabiera wprost pozorów insynuacji.

mus

W ten mniej więcej sposób mówią u nas nieraz o wpływie Schwinda na Grottgera: „Schwind, panie — ho, ho!“ — Przyczem znamiennie się zaznacza, że Grottger widział „Bajkę o siedmiu krukach“ Schwinda i jej to zawdzięcza pomysł... rysowania kredką i „cyklu-sowy“ sposób kompozycji. Wspominaliśmy o cyklach Grottgera i innych z tej epoki nieraz już, a jeśli mowa o kartonach Warszawy, Polonji, Lithuanji, to nie bajka Schwinda, lecz stacje męki Pańskiej były ich pierwowzorem. — Co zaś do używania kredki i ołówka, to widzieliśmy, jak niewiele ich używał do czasu, gdy go pchnął w ilustratorską pańszczyznę u Waldheima.

Jeszcze mniej Schwinda znajdziemy w Grottgerze, gdy odrzuciwszy precz planowo w smaczku niemieckim robione kompozycje {Würde der Frauen, Wianki, Narzeczona szatana i t. p.), a rozejrzymy się w tych, do których naprawdę przywiązywał wagę. A więc w cyklach wszystkich lub w szeregu niedawno przytoczonych obrazów po Wenecji — gdzie tam miejsce dla Schwinda? Największą niewątpliwie zbieżnością tych dwóch zgoła odrębnych artystów — jest to, co im obu podawała epoka. Od takiego, czy innego gatunku farb i płócien, od tych lub innych strojów kobiecych, zwyczajów — aż do krążących w całym świecie intelektualnym legend, poglądów i filozofji — epoka ma tysiące rysów stających się z konieczności wspólnym artystów mater jąłem, ale ni-czem więcej.

tam

Za to jakaż rozbieżność wyboru, jaka odrębność traktowania, — przez gotycki kolorkowy pryzmat romantyki niemieckiej — i tu w pełnem świetle duszy, na wskroś szczerej i prostej, klasycznej w instynktach, polskiej w uczuciach! Parę buziaków monachijskich i sentyment leśnego pejzażu tu i tam podobne, jak podobne są do siebie nadobne Mädchen i wykroty leśne — to prawdziwie za mało, by mówić półgębkiem o „wpływie“. Ostatecznie największem podobieństwem nie wpływem — Grottgera do Schwinda jest to,

WENECJA

Że obaj byli naprawdę pełni poczucia poezji — rozumieli ją jednak tak różnie, jak Szyller i Słowacki.

Wpływ w sztuce zaczyna się tam nieraz, gdzie się kończy owe pozorne podobieństwo, będące poprostu wyrazem wspólności epoki lub sentymentu. Wpływ w malarstwie — to przedewszystkiem nie temat wspólny, bo tematy ogromnie się powtarzają, lecz traktowanie tematu, a więc rysunek lub kolorystyka, taka lub inna technika, układ i kompozycja obrazu, pojęcie takie lub inne swych zadań plastycznych i takie lub inne ich rozwiązanie. Kiedy zaś u Schwinda widzimy w ostatecznem rozwiązaniu zawsze dekoracyjne traktowanie przedmiotu, zawsze obfitą architekturę i ornamentykę, wprowadzoną w całość kompozycji — czyto przypomnimy sobie Noc, czy Południe, czy Jungfrau, czy Ren, czy Bajkę o siedmiu krukach, czy Kopciuszka, czy Wędrownych muzykantów — u Grottgera nie znajdziemy tego nigdy i nigdzie. Kolorki schwin-dowskie, dość blado odtwarzające emalję lub kunszt iluminatorów Z rękopisów średniowiecznych — również nigdy i nigdzie nie pociągały Grottgera. Grottger farby nie nakłada na płótno jednobarw-nemi płaszczyznami, jak kolorowy lak czy emalję (to robi Schwind), lecz traktuje ją szczerze po malarsku, jako żywioł, z którym się boryka, walczy, rozdziela, miesza, skłębią. Miał dla Schwinda Grottger uznanie i nawet zachwyt młodzieńczy, bo czuł w nim poetę — ale tak samo się zachwycał tysiącem innych dzieł, których nie naśladował, jak np., niedaleko szukając, Rejtanem Matejki.

I prawdziwie, nie potrącalibyśmy nawet w tej pracy o Schwinda i ten rzekomy wpływ, gdybyśmy w dobrej wierze za głosem „opinji“ idąc, nie przestudjowali go wpierw całego u Sebaek'a, na wystawie retrospekcyjnej w Berlinie, na wystawie wszechbawarskiej w Mo-nachjum, w zbiorach rysunkowych Albertineum i Pinakoteki. Trudu nie żałujemy, lecz dla Grottgera stamtąd nie mogliśmy wziąć nic, literalnie nic, jak on sam nic nie wziął. O podobieństwach zaś przelotnych, nastrojowych, z tematu lub epoki płynących, mówić nie warto.

Pójdźmy raczej za wskazówkami, których sam Grottger nie odmawia nam i wskażmy — poza Wenecjanami, od których chciał się uczyć koloru — mistrza, z którym się nieraz naradzał, gdy chodziło o układ, o traktowanie figur, o kompozycję obrazu.

at

J/y à

/*T;«

ffc

J

%

-

wß

Hfi'

M'■';■,!    '•'i'.i v>V' •' •

I;

: «f    ,

Àa' -%

N < '

yy *

ôV

A.

//'

lÉfe

R

-• V-:

Uf"

•«*

,N

RAFFAEL : SZKIC DO MADONNY. (Albertyna).

A 'f    7Ï-\

-S\ \ _X /{• x),

ZE ZBIORÓW ŚNIATYNIECKICH.

PORTRET

■ fT*"'    "*---T-—--r

JC/ '    .$8# "■ V. /

! 1wc:'

. ft- -f-

i' ^ f v*gir •    '!x

5t

,vK

łó

srśt

KY

,v;

,v|t ■ ■    '

Fil K

Ji

v.

c.: -

'■

' mÊ

k ^

ri

?»

vs

fi.

*rr

r-/p

%V

SZKIC DO „PAREK"

»V

*?

PARKI (1864)

il?'“J

r<

M

JSÙ

I Li

Ppa

Y*

'

*

-

■ '. .

3

i

i

Ł

\

w

■4.

!

F

RAFFAEL : MADONNA DE LA CASA TEMPI (Monachjum)

S

m

x ■

„rWSSIWW**» W!*«»'

MMMMI

.

,

BI

4

. ■ ■

'■ rt *

x,.

J&V

I

fefr

rftj’*

✓

•;-v-

■

er?**

?*■ V

f

i -

A

V,\

VvC

V

**6«f

TP

7 "

r /

K

ï-vl

V

I

*⁴ ;•■

'b

Si 1

l

1

teS N

p

(

• L.

À :\\ r

\,3

\

■

\

rv ,

>

ib b\

v

■

^ Vÿ V:

| v.- \

'• / Âr

//

b- N ;

f;

»te*

î f

i

f

'■ i

'r"-?7

? ‘

-À,

N\

/V% \ * .

\

TT

%\

^ * '

1 m

■

■ 9

v*

MATKA

WENECJA

Nie trzeba nawet wysadzać się na dowcip — dość spytać Grottgera lub przypomnieć sobie, że wyszedł z Polski w epoce, w której bodaj jedno tylko imię było u nas synonimem malarza.

Imieniem tern był — Rafael. Do niedawna jeszcze mówiło się w Polsce przysłowiowo: „maluje, jak Rafael“. — W tamtej zaś epoce nawet sława Horacego Verneta (że to był malarz wojenny i Francuz) nie zaćmiła tego imienia. Rafaela podawały naszej opinji najróżnorodniejsze motywy: i religja, i włoska tradycja najlepszych czasów-i galerja drezdeńska, doskonale znana przez emigrację, i to, że był „paziem Matki Boskiej“, i kobiecości, u nas w sztuce rozstrzygającej do niedawna, tak schlebiający jego sentyment, i galerja Czartoryskich, i rozpowszechnione fałszywe, czy prawdziwe portrety jego ów prototyp długowłosego malarza. Kiedy jakąś kuzynkę Grottgera, zapytano na egzaminie o najsławniejszych malarzy — odpowiedziała bez wahania: „Na świecie — Rafael, — a w Polsce — Grottger“. Grottger sam tę anegdotę, śmiejąc się, lubił opowiadać.

Kiedy zaś potem w Wojnie artyście daje twarz Rafaela — o czem sam nas uprzedza w jednym z listów do narzeczonej — kiedy Muzę przedstawia w kształcie na pół posągowym, kiedy w pracowni artysty postawi grecki antyk i zawiesi portret Rafaela — to wszystko to będzie już tylko potwierdzeniem uczuć, które oddawna żywił, a dla nas — uzmysłowieniem dróg, jakiemi szedł w swym rozwoju artystycznym.

Grottger Rafaela przestudjował dokładnie, a klasyczny „antyk“ sam nosił w duszy. Już w Wiedniu w Albertineum miał znakomity zbiór rafaelowskich rysunków, zwłaszcza uderzył go motyw matki Z niemowlęciem, a w Muzeum — Madonnę wśród łąki. W Monachjum poznał świętą rodzinę „di casa Canigiani“, a prze-dewszystkiem cudną „Madonnę della Tenda“ i „Madonnę di Casa Tempi“ — tę ostatnią zapamiętał najdokładniej. Poza tern znał wyborne sztychy i fotografje i nieraz przerzucał je, by znużoną w pracy wyobraźnię zasilić. — Przybyły wreszcie do tego rysunki, które poznał w Wenecji. Gdybyśmy pisali rozprawę akademicką o wpływie Rafaela na Grottgera, moglibyśmy przytoczyć i zestawić znaczną ilość szczegółów i reminiscencyj. — Dość, gdy tu wskażemy na kilka bardziej uderzających przykładów.

Więc przedewszystkiem w Po łon j i, w scenie Obrony dworu

WENECJA

zupełnie wyraźną, niemal aż do stroju głowy staruszki posuniętą reminiscencję układu ze Świętej Rodziny z Louvre'u. Mówimy oczywiście o grupie, przy dwojgu dzieci skupionej. Ten malarz polskiej rodziny w męczeństwie krwawego roku — przez dziwną przeciwstawność tematu — często miał w oczach niebieską idyllę Świętej Rodziny Rafaela. Podobnie postać matki w Pobojowisku—jest reminiscencją Matki Boskiej z Chrystusa upadającego pod krzyżem z Madrytu. Ten sam tu ruch ofiarowania cierpień syna Bogu w wyciągniętych przez siebie rękach, w twarzy bolesnej.

Zkolei znowu pamiętał o weneckim szkicu Rzezi niewiniątek, gdy w Lithuanji, w scenie skrwawionego widma, obmyślał układ matki z niemowlęciem. Ślad tej reminiscencji znajdujemy wyraźny w jednym z przytoczonych tu szkiców albumu śniatyniec-kiego, gdzie niemowlę leży na kolanach matki.

Z „Madonny di Casa Tempi“ wziął układ portretu (szkicowego) Z dziecięciem na ręku, a w układzie portretów zbiorowych Rafała Maszkowskiego z żoną i dwóch braci Tarnowskich — pamiętał o podwójnym portrecie Rafaela i Perugina, oraz o portrecie rzymskim Navagorro i Beazzano.

Nie możemy tu wdawać się w szczegółowe zestawienia tych re-miniscencyj z wzorami. Kilka przytoczonych odbitek wystarczy, by wyświetlić, jak Grottger zasilał się Rafaelem.

Skoro nie mówimy tu o kopjowaniu lub przenoszeniu żywcem fragmentów włoskiego mistrza na kartony grottgerowskie — na kilku przykładach powyższych poprzestaniemy.

Lecz są to dopiero reminiscencje, nie zaś wpływ. Na tern właśnie warto się zastanowić bliżej. Wpływ wyraził się głównie w dwóch znamiennych rysach, występujących zwłaszcza w grottgerowskich kartonach. Popierwsze — w traktowaniu postaci ludzkiej w obrazie ; powtóre — kompozycji tematów.

Co do pierwszego — Grottger lubi wydobywać bryłowatość figury, wpadając niekiedy (jak w scenie Znaku), aż w przesadną pełnię kształtów. Ta pełnia, to odczucie skulpturalne niemal bryły, wypukłości w figurze, jest również niezmiernie charakterystyczną cechą Rafaela. Wszystkie postaci Świętej Rodziny — a ileż razy Madonna i dzieciątko — w tej właśnie obfitości kształtu cielesnego, rzeźbią się w jego obrazach. 2e później szkolarstwo zro-

1t

RAFFAEL: PORTRET PODWÓJNY (Z galerji Dorya)

t2i

tjrti

i À

GRABOWSKI

GROTTGER.

PORTRET WŁADYSŁAWA I STANISŁAWA TARNOWSKICH

IM

»in

g r'

:

É*#-    ? •fH.

m¥Ą

WENECJA

biło z tego manierę „zaokrąglonych linij⁴⁴ — to nie mogło zrazić Grottgera. On sam tę żywotną, a zarazem posągową jędrność kształtu odczuwał i, mając wzór jej w obrazach mistrza, chętnie na kartonach tak rysował. Szczególnie kobiece postacie Polonji, Lithuanji i Wojny wymownie ten sposób traktowania postaci i ciała oddają. Bogate, z fałdami szat spływające cienie, wydobyty z nich pełny owal twarzy lub zaokrąglone piersi i ramiona, niekiedy opięta na biuście materja — nad tą zaś pełnią kształtów, oczy zawsze wymowne, wyraźne, malowane z rozmiłowaniem się znawcy twarzy ludzkiej — bogactwo kształtu i jasność wyrazu — to Rafael. Te same rysy cechują kartony Grottgera, raz jawniej, to znowu nieśmielej występując.

W Rafaelu również znajdował najbliższą własnym pojęciom kompozycję. Malarz wyrazu i ludzkich sentymentów lubował się prze-dewszystkiem w takiej kompozycji, która sama w sobie przynosi całkowity zespół treści i formy. Mieliśmy już raz sposobność podziwiania tej klasycznej prostoty, z jaką Grottger tematy swe wyrażał. Kartony cyklów polskich podają jeszcze bardziej dojrzałe próby — Wojna, jak zobaczymy, jeszcze go wyżej w sztuce układu obrazu poprowadzi. Podobnie, jak traktowanie ciała i postaci mo-żnaby w obrazach tych nazwać rzeźbiarskiem, tak znowu i kompozycja tych grup ludzkich ma dużo z grupy rzeźbiarskiej. Obrazy te — Z małemi wyjątkami — uderzają doskonałem skupieniem figur: te zazwyczaj mają się ku sobie w sposób tak prosty, wyrazisty, że z powiązania gestów wytwarza się całość. Nie chodzi nam tu o owe „trójkątne⁴⁴ i „piramidalne⁴⁴ struktury grup, które znowuż stały się Z biegiem czasu wraz z „zaokrągloną linją⁴⁴ szablonem szkolarstwa.

W Świętej Rodzinie Rafaela, traktowanej tyle razy, układ ten jednak nas nigdy nie raził. Przeciwnie — podziwiamy w nim genjusz grupowania postaci na zasadzie samego li wątku ruchów i gestów, wyrazów i spojrzeń. Do tego również wszędzie dąży, a często dochodzi Grottger. Przysięga i Walka z Lithuanji, grupa przy sztandarze, grupa wspomniana kobiet wObroniedworu kobiety w Żałobie w Polonji, wreszcie cały niemal cykl Warszawy, oddzielne kompozycje takie, jak Parki, a potem Wojna, w której Grottger postawił sobie, jak zobaczymy, najtrudniejsze zadanie — są wyrazem tego typu wiązania figur między sobą i kompozycji, na nich opartej.

WENECJA

Po raz drugi nasuwa się myśl o rzeźbie — o grupach rzeźby w kla-sycznem ujęciu. Sądzę, iż związek ten jest dla każdego zrozumiały: Rafael był najgenialniejszym wyrazicielem związku tego w transkrypcji malarskiej. Grottger zaś szczególnie umiłował swą prostą, żywotną naturą i Rafaela, i świat klasyczny. Rzecz szczególna: Rafael, sam twórca akademickości, w późniejszych dziejach malarstwa — stawał się dla Grottgera pierwszym etapem w wyłamywaniu się — z rutyny szkolnej. Podobną może rolę odgrywał Homer w kształtowaniu się wielkich poetów nowoczesnych.

Bo, jeśli prądy w późniejszym biegu ulegną nieraz skażeniu i zanieczyszczą się mętem maniery i rutyny — to jednak źródła same, Z których ongi wypłynęły, nie tracą nigdy swojej żywej mocy.

Do nich więc zwykle, równie jak do prażródła przyrody, pielgrzymują mądrze wybrane dusze po światło własnych dróg.

Korzystał Grottger całą duszą ze złotej chwili weneckiej, by się orzeźwić, na dalsze lata oczy napaść cudem jej barwności, mistrzów spytać o dalsze drogi — skorzystaliśmy i my z tego właśnie momentu, by w należytem świetle postawić tu kwestję „wpływów“ na Grottgera. Dla zrozumiałych względów tych „wpływów“ nie doszukiwaliśmy się w szkolarskich jeszcze i młodzieńczych próbach jego, lecz teraz, gdy najpierw z bólu i potrzeby, a potem pod słońcem włoskiem — dojrzał, wyraził się w szeregu szczerych dzieł i sam siebie o dalszą drogę spytał.

Świat klasyczny i Rafael — to były źródła, z których się zasilał w pracy — wizja tęczowego przepychu owładniętej barwy — to była przyszłość, o której marzył — jego tęsknota...

13a

f ¥M

À

.

I

1K:

i

[f

SEN (1865)

Wm

* śJ!

'

■•.. . -

sar«?-

JC\

9\

à

lii?

A

w

PORTRET KS. CZARTORYSKIEJ

»•

A*.

à

i

i

*

,4

Jpk

PORTRET KS. JERZEGO CZARTORYSKIEGO

VI

NA TUŁACZCE WŚRÓD SWOICH

1865—1866

-M

*

w

*<

*r»

g»

♦

.

X. ,

à 1

'

HCk

M

IUlJ

■s 7

¹

TP

v-.&s

II

' fe

S? -

•a*.

tf#

m

.. f *4 . «*»* _#«Â;

. -K^.asr .. ,-; i

■f. ■£

j

H

m.

i

F/J

**<

i

•* -■•' \

*

f ”

Il 5

OBOZOWISKO W LESIE

Æ

Æ

■f • -..fc

< T T ~

. 4 ;•;

9EHHH

ROK 1865, Co innego swobodny lot twórczości, co innego doczesny los artysty. Co innego indywidualność, żeglująca wyobraźnią po morzu zjawisk, której przeszłość i przyszłość nie stawia zapory, co innego człowiek, ograniczony czasem i przestrzenią, bytem ma-terjalnym i bytem moralnym, rodziną i społeczeństwem. W niedługim żywocie Grottgera nieubłaganą walkę tych dwóch pierwiastków, składających się na ludzkie ujawnione ja, jak się składa świadomość i ślepy traf, wola i niewola, widzieliśmy nieraz. *

„Gdybyż orłem być!" — Gdybyż można było zzuć z siebie kajdany musów i konieczności — pod jakie nieba leciałby wówczas duch człowieka! Ach, gdyby tylko sferę życia móc dowolnie wybierać, za głosem własnych tęsknot, ileżby krwawych rozbić duch ten uniknął. Ale to są mrzonki. Zaś prawdę swego życia kuć musiał Grottger w twardym głazie, jak ów Wygnaniec jego, kujący kamienie.

Pod dobrą wróżbą rozpoczynał się rok ten dla Grottgera. Oto, gdy na dni kilka zjawił się w Krakowie, pośpieszyła młodzież na powitanie wielkiego marzyciela. Zgromadziło się, co Kraków miał goręcej czujących literatów i artystów, którzy najpierw wyprawili Grottgerowi ucztę pod Białym Orłem, potem zaś razem na pamiątkę chwili kazali się odfotografować. Matejko i Kotsis z malarzy, Wyspiański i Filippi, rzeźbiarze, Bałucki, Bełcikowski, Szujski, Anczyc i kilku innych przyszli społem uczcić twórcę Polonji i Warszawy — a czujnemu sercu Grottgera chwila ta musiała być wielką podnietą.

Ale trzeba było wracać do Wiednia — do rzeczywistości, która dobrych wróżb nie słucha...

Dłużej było weneckiego słońca w oczach artysty, niźli w warunkach jego bytu. Potrzeby rodzinne zjadły ten kawał grosza od Pal-ffiego, który mógł go był wykupić z wyrobniczej niewoli. Zostało po nim wielkie mieszkanie i zdradziecka pętla kredytu. Kiedy zaś wreszcie stosunki rodzinne nieco rozluźniły tę pętlę, kiedy przez wyjście za mąż siostry i wyjazd matki z Wiednia Grottger znalazł się w znośniejszem położeniu — chwila, jedyna może chwila w jego życiu, która mogła los odmienić — minęła bezpowrotnie. Tak rządzi ślepy traf — tak również rządzi polska przezorność. Najzupełniej też swojsko wyglądały wszystkie te okoliczności, wśród których upływały ostatnie już dni pobytu Grottgera w Wiedniu.

Powtórzyła się w w dziejach syna ottyniowicka klęska ojca. Te same tłumy serdecznie usposobionych znajomych odwiedzały mieszkanie państwa Grottgerów w pysznym hofie. Ten sam to był sąsiedzki i gościnny tryb przyjęć. A chociaż często brakło dla siebie — nie zabrakło dla innych. Zwłaszcza zaopiekował się Grottger nieszczęśliwymi rozbitkami powstania, których los obficie wówczas wyrzucał na mielizny wiedeńskie. I rozumie się, patrzącym na to rodakom, nie przychodziło nawet na myśl, że to właśnie on sam, serdeczny, bezbronny wobec naszych stosunków człowiek — jest najgodniejszym opieki rozbitkiem, że przecież, jeśli mu tak dalej dadzą samotnie walczyć z nimi, to się zaprzepaści ta przepiękna siła! Ale my lubim po niewczasie boleć nad ofiarami, płacząc „ognia wonnego i rozbitej czary⁴' — żywego zaś ognia, płonącego w przeczystych czarach dusz wybranych, uszanować i czynnie ukochać nie umiemy. — Zapisać tu musimy na wieczną rzeczy pamiątkę scenę, która w pracowni artysty odegrała się w tych właśnie czasach. Opowia-ją wielce życzliwy Grottgerowi człowiek, p. Władysław Fedorowicz. Nie powtórzymy tu nazwiska osoby, której dotyczy — wielkiego pana i wysokiego dostojnika galicyjskiej hierarchji parlamentarnej. „Był to człowiek nadzwyczajnej prawości" zapewnia p. Federo-wicz. Tern boleśniej, że tak było. Otóż polskiego dygnitarza wprowadzono do pracowni Grottgera, pod nieobecność artysty. „Potoczył okiem dokoła i, patrząc na niezliczone szkice na ścianach i na podłodze, rzekł: „Co tu rzeczy niepotrzebnych!"

— Odezwałem się nieśmiało:

„Dzieła sztuki".

te

KI

.1

t*

sss

W LOMBARDZIE

• ‘ "V

%,

kfc

r......, *sr

bfë;r • 9

:\A ₇-:- "'. -

u • '

ia ^cS-S^Y S . •

«fl

"A

^,w. ^

•T

ŁtAL

^"•'    ■■    ■ hS,

X’

:/

jVa ■

W? !

xvy W'

ßire-x^i

WMSkhl

:’sys

ś±-

■-K:

«ai

"'X

iJSi

’s»«. $

w i>

05? "'    • ’’

V-W

;r|

*n- -s

y«.

S’^AIl'r ••*••,. ••..

~.    ........4    ' ;

41

<T r-

*V|?

*.ïïdÔ

At~

'd h •

*.

lwu#*. *%

• =*b..

f-

»km«

y%u

a II³

/kJ

jft«

ÎJft

\/

!-

,71

5#“k

3$-.

«>

rî-

4P,

«r!    .

/,

PIERWSZY POMYSŁ „SZPIEGA"

><

4' ’ :

R. ' (S

^ ykifi/ćW

K

<¥\

■JRS

kŁ

>v

: A.vA.j

I

k»l: *' v --!

H.

.»'• \ \.

r''

rrA

©n

y-

vnB

■\x

iT

«a

'•'4

ag5

V V-

KT

K

ü$£>

£g

%V-, ~ łi

ft U

NA BÓJ

$3 f

^ FM?

i

/"N

W)

J*wi

J

'Zm

m-

5ks=

f

X

A •

,

-V- -

{

N

Af

&rp

,r„ ' *:

L ) ' H*v

m

i*.

”

')

*

KRAKUS

%.

'"d

■>>

1>

•1W

rîL ^

-Aj

.»Ai

WÎ, V

k

’■% - ;

ÏÇ\ SAA

^2*

%Ä3v'äH

.-rîf^<7

r-v

IV

«

\ïf

|

J

éWH

SfeA Uw

A\:

*f«i

••

S .

k>T

m

v

-'AS J. ~*A    «|;:

■■

H

5L

snßj&l |1

₍

BcS

>&

pv\m|

M sfS. à

f

Ml

K

?

-♦V

m

n*.

*7.

iLï,

m*

;>

S

MT

*, \ :

- ■

VM

■£>/*■ L

>

j

\

è MlK

A

VJ

* ' i s

^">0.

K. - ,

SZKIC DO WARJANTU „LITUANII“

Dygnitarz machnął ręką i rzekł:

— „Wykpi grosz!“

Tak dobitnie magnat polski a mąż stanu scharakteryzował — twórcę Warszawy i Polonji. Gdyby w magnatach polskich z dawna już nie było więcej karmazynu na podszewkach, niż we krwi, toby im dziś jeszcze rumieniec wstydu uderzył w twarz za te słowa, za cały los Grottgera. Nie sądzę, by po komentarz do tej bezdusznej sceny trzeba było sięgać aż w czasy odrodzenia. Toż i w Polsce byli wówczas już ludzie, inaczej miłujący sztukę. Nie tylko przecież węgierski sportsmen Palffy i austrjacki oficer Pappenheim przyjaźnili się i cenili Grottgera. Snąć możni woleli skupować falsyfikaty zagraniczne do śmiesznych swoich galeryj, niż zbierać w kraju czyste, padające z pod ręki swoich artystów, perły. Przedziwne pomieszanie pychy i gruboskórności, zbytku i niskiego poziomu wymagań życiowych składało się na to, że arystokracja polska, rozrzutna do obłędu na innych polach, na polu sztuki do obłędu była skąpa i nieużyta. A nie tylko my dziś zdajemy sobie z tego sprawę. Grottger sam orjen-tował się w niej znakomicie, gdy pisał te słowa:

„Dotychczas mało kto o tern myślał, że na polu sztuki biedny Polak, tułacz, będzie miał, lub ma wszelkie prawo zmierzyć się z cudzoziemcami. Jeszcze nie przebrzmiały słowa, które zawyrokowały, że sztuka na polskiej ziemi, a przynajmniej malarstwo nigdy nie zakwitnie“. Tu Grottger ma na myśli sławne artykuły Juljusza Klaczki, który z Paryża około roku 55 wyrokował, że Słowianie (a więc i Polacy) do „słowa“ tylko stworzeni, a „daru plastycznego“ zgoła, jako „hyperborejczycy“ mieć nie mogą. Ten dziwnie płytki sąd — po stuletnim rozkwicie malarstwa angielskiego! — był oczywista nader miły sobkostwu polskich panów i rozgrzeszał ich najzupełniej. „Pracowaliśmy sami — mówi dalej Grottger — mając za jedynego bodźca albo poklask dobrych przyjaciół, albo biedę, stojącą za progiem... Ani ze strony rządu, ani kraju o nic się nie starano. Sztuka i jej uczniowie uważani byli jako artykuł zbytku na targu intelektualnych zdolności — nie zastanawiano się nad tern, że sztuka na wła-ściwem stanowisku dla budowy społeczeństw jest jednym z najgłówniejszych filarów, na którym w niebo strzelające sklepienia są oparte... Niedawno jeszcze patrzono na nas, jako na lekkoduchów, którzy, za mało będąc wytrwali na mądrych uczonych, za mało sumienni

na porządnych obywateli, byli dość dobrzy na to, aby dziwne zdolności swoje dla zabawy i rozrywki szanownego społeczeństwa używać“...

Od jak to już dawna jednak obciosujemy sami twardą głowę szlachetczyzny, by ją natchnąć jakiemś rozumieniem! A że w sob-kostwie i niewybrednych instynktach, nie zaś „w klęskach narodowych“ ani „w opłakanem położeniu“ należało szukać z dawna przyczyn tej „niedomyślności“ — to także z dawna wiemy... „należałoby zajrzeć do biurek naszych własnych i przekonać się, na co się po zwyczaju funduszami szafuje“ pisze dalej Grottger „a z tegobyśmy się najprędzej dowiedzieli, gdzie główna przyczyna, że pod względem artyzmu i wszystkiego, co on za sobą prowadzi, przyzostaliśmy nieco w tyle“.

Ale i na to ma odpowiedź nasz dowcip domorosły. Bo oto czuję już, jak czytająca przez ramię te wiersze opinja nasza ściąga z niesmakiem usteczka i woła: „Fe, taka interesowność w rzeczach sztuki! Ciągle tylko pieniądz i pieniądz — a gdzież ideały?“ Gdyby Rubel, Gulden i Marka przemówić mogły, toby także prawiły coś — o ideałach...

W ostatnich miesiącach pobytu w Wiedniu Grottger, ścigany przez wierzycieli, trapiony przez nędzę, nie wiele mógł już zrobić. Ale jeszcze służył czem mógł wszystkiemu, co nad życie umiłował. Źe to były czasy rozpalających się słowiańskich ideałów, więc teraz, gdy powstaniu już nie mógł być użytecznym, oddawał się wraz z innymi całą duszą tej sprawie. Zapisał się do powstającego związku „Kasyna słowiańskiego“ i wraz z Czartoryskim „żywił nadzieję". Po staremu zaś ideałom służąc czynnie — ofiarował co mógł — pracę swoją. 30 maja tego roku na otwarcie kasyna przywiózł Grottger improwizację swoją, wielki rysunek p. t. Posąg Słowiańszczyzny. Rysunek ten przedstawia rój karzełków na rusztowaniu, kujących wielki posąg — to „ludy-karły“, pracują koło idei własnego braterstwa. Gdzieś u szczytu posągu Czech mały otwiera mu oczy — podobno dotąd nie otwarte — a przy samem jego sercu — Moskal i Polak, ten ostatni opatrujący ranę — dotąd nie zagojoną. Poniżej drobny ludek Słowian bałkańskich. Dużo entuzjazmu wywołał i obraz, i przemówienie Grottgera, poczem książę Czartoryski zaprosił kogoś do siebie naturalnie na obiad, a praktyczniejszy Palatzki zapraszał

V

wmsL

v

V

\

M

jr. 'Hr

. ^ :___^

'45

. *

V

F

^5:'

¹⁵ y ¹

•*r

/>

:•?

**W7

Li

i

f:⁷⁷;^ ;

5

*4

L

■

SJU

⁷

>T

ÜSö*~ '

»

W PRACOWNI

-

■-»•«mumm

.

i

.tk «

Ta

y

JB

-

f,

h

>4

*

%

Y

nj

es

U

$

✓v .

?

.VuJv Hi,«4^!

JtHlłiKfiKMj

m

/

---*

k W

%

L

y

V

\ IL

%

m-T&

\

■‘

J

w

|

■

<éêB

i

-

- a|

% ,

POSĄG SŁOWIAŃSZCZYZNY (1865)

'V\

sM"

i .

<. ;    . * I -> -t3w

. *&** •■ '.•' '■ >

gBM ^s-« Oi

g-, ^.    -    ■'"

w. ■!-.

x& '&*'**: i ,M\

E^5>#Æ5

HS

f-. 4 ^•“/Q    ■

-, *i >J • /v ^-jSSte

Afä r|3|

fe

f ;j üjf’

v. > }7£%$k M *

Kl    'if'

£r.:?. Éf/    jïfc'-v

- *'** * ’^g c ■ £    ,v

•à" /v-Uj •''

L&‘ .,-*’ •' :V?

LA"',

■ *VJ, sr ^

,v - •

' l/

: 'H*

-•qpr *

' /■ ' ‘

V- - y** •

A v/%. ' ■» ¹

PL!

., „w

XVSS&J :

V* " v„ - *-■•

• V⁴

JM

ï

//

■y

fT

. : I

\

>'V\

Ff

l,V

“*V.J '

1É

*

>

l •-

<

W/

F J

rfflE

•■ X

^ '^4t;

Jr *

£5L^' -iri

■

%v

. .. \

•<

pSîO

'■:~Z.\fa

B

\X.ï*

•sF^teàL

H* C

.    . - 'X

4*

»1. >• .

-v,-.

. #s|r

f V sV.

-ń.

l 4k > J ;1

■

-4

„■'5?

0

/ ~

fi-y-

JR

.i ri.

/

/. «1$

*?»•>

Nj^Jj

SZKIC DO PRZEJŚCIA PRZEZ GRANICĘ (Warjant paryski)

;

.»•*.«•

NA TUŁACZCE WŚRÓD SWOICH

znów Polaków do Pragi, by „przywieźli Czechom trochę polskiego • ognia...

Była to jedna z ostatnich prac Grottgera w Wiedniu. — Namalował jeszcze w tych czasach portret damy na tle żółtej draperji i zielonej poduszki — rzecz bardzo żywą i w kolorycie mocno weneckim — dalej Dziewczę przeprowadzające powstańców przez granicę, zapewne jeszcze jakieś prace zarobkowe. Wkrótce jednak musiał poprostu uciekać, obskoczony przez wierzycieli przed zbliżającym się martwym sezonem wakacyj. Zostawić musiał za długi właścicielowi hofu — Modlitwę konfederatów i setki szkiców w pracowni. Na wyjazd już razem z przyjacielem p. Federowiczem niewiele mieli, po zapłaceniu natarczywych długów, i Grottger musiał sprzedać za 12 złr. jakąś ulubioną włoską akwerelę.

Od tej daty, od chwili wyjazdu z Wiednia, rozpoczęła się półtoraroczna blisko tułaczka Grottgera wśród swoich, tułaczka we własnym kraju, okraszona chwilami ciepłem przyjaźni lub mirażem szczęścia z ukochaną dziewczyną, lecz nie mniej bezdomna, beznadziejna, trawiąca mu duszę osobliwym losem bez wyjścia.

Zatrzymał się Grottger nasamprzód na dni kilka w starym Krakowie — dziw, że Kraków go nie zatrzymał dla chluby swej szkoły malarskiej — nie na długo jednak, gdyż zaraz go widzimy w Krynicy. Przybył tam z podręczną małą sztalugą i z jednem płótnem. Na większe zapasy materjałów nie starczyło snąć gotówki. Że jednak w gołębiem jego sercu gorycz nigdy długo nie trwała, niebawem pod wpływem przyjaznych lub ładnych twarzy i swojskiego otoczenia rozmarzył się po dawnemu. Marzył zaś, jak to wiemy, pracą, jak pracą — odpoczywał. Z relacji p. Fedorowicza wiemy, że począł zaraz portret pięknej bardzo „panny Olesi", kuzynki przyjaciela, którą widział pod postacią Madonny. Przedstawił ją z gładko na plecy i ramiona spływającemi włosami, z wieńcem bladoróżowych róż na włosach ciemnych. Suknię miała ciemno-niebieską i oczy napół spuszczone w bladym owalu twarzy. Sam nazwał ją po rafaelowsku Madonna di rosa. Wierzymy chętnie, że kompozycją tą „sam Grottger się zachwycał*⁴ i że była wybitnym utworem kolorystycznym, gdyż mimo, że ten obraz zaginął — znamy inny pokrewny, a z tej samej chwili niemal. Zatrzymał się Grottger w Krynicy nieco dłużej po odjeździe rodziny przyjaciela, robiąc szkice z natury, jak załączony rysunek

NA TUŁACZCE WŚRÓD SWOICH

Przy źródle w Krynicy — głównie jednak dla portretu pani Alfonsyny hr. Dzieduszyckicj. I ten portret komponował również w postaci Madonny, przypominającej znów w układzie Madonny Sassoferato z galerji ks. Lichtensteina w Wiedniu. Twarz rzadkiej piękności o przymkniętych niemal zupełnie oczach, ujętą w oprawę złotych włosów, ocienia ciemnoniebieska draperja, okrywająca głowę Z pod niej przegląda pod nagą szyją bogata czerwień sukni.

Nieopisany urok ma ta głowa — jeden z tych wyrazów, który, im dłużej patrzeć w obraz, tern bardziej ożywia twarz, że zda się, błysną cudne oczy z pod długich rzęs i usta się uchylą w uśmiechu. Pod względem malowania jest to jedno z najdoskonalszych dzieł Grottgera. Pod lekkim ruchem pendzla widzimy ścieg płótna — twarz zanurzona w niezrównanej jakiejś jasności, — farby się prawie nie czuje, szczegółów tak mało, a jednak twarzy tej nie brak niczego, co mówi o cudownym, utajonym wdzięku życia. Rysunek wreszcie jest niezrównanej doskonałości — owal jakiś rzeźbiony, w nim sklepią się przepyszne łuki brwi — nad czołem przesłodko rozdzielone pasma włosów, ku skroniom gładko zaczesanych.

Portret Madonny Dzieduszyckiej jest pierwszym w szeregu genialnych portretów kobiecych pendzlem i kredką, które Grottger wykona teraz w kraju. Będzie to druga serja głów kobiecych i dziecięcych — po dawnej akwarelowej. Różnicę zaś obydwóch widzimy na pierwszy rzut oka. Tam Grottger widział świetnie charakter kobiecego modelu — tu zaś z każdego modelu wydobyć potrafi to, co złożyć się może w idealny jakiś typ — typ Madonny, amazonki, matki, dziewicy. Pomiędzy pierwszą a drugą serją stanął jakby pryzmat kultury artystycznej z przeżytych kilku lat. Jakkolwiek druga serja jest znakomitem uwieńczeniem pierwszej, a dla nas tern jeszcze ważna, że przynosi ujęcie polskiej twarzy kobiecej. Idealnie, przysłowiowo piękne polskie panie i panienki znajdują tu wyraz swój, jak w kartonach wyraził się typ polskiej młodzieży.

mocno

Po kilkutygodniowym pobycie w Krynicy Grottger podążył znowu do Krakowa, lecz i tym razem bawił tam krótko. Właściwie po tyloletnim pobycie w miejskiem piekle, po tylu starganych dniach, podupadający na zdrowiu potrzebował rzetelnego wypoczynku w jakiejś niemal samotni wiejskiej. Czuł to doskonale sam i marzył, żeby go bodaj gdzieś na leśniczówce osadzono. Niewesołe miał

ZE ZBIORÓW ŚNIATYNIECKICH.

i

7 r • 3

--4    ^

«

>

>

-kas

N kYM

Vr>:

SZKIC DO „SYBIRAKÓW"

ł ^

V

? 7 ^

^ »

A

V

1 Tl

7

K * 'A=-

Hïi

v

VL7

h' S

A?

f

„i

a.

: i.

&} !rw^

•V t. "Av

upi/» <C

e«r

4*

: :

- n

y

w

■ %

sj_ZŁ.

-"Vi

łór ■

V\. *

■1

■:

8J

*

«T

- «*7-7 “

PRZY ŹRÓDLE W KRYNICY

À

i

m

i

T

>7?

iW

STUDJUM (1865)

/

fl

• /

Se VI

>

•V

/< •

-

y

S*

' 5

V->£\

\

wA

C3

,v ^

m^Æpé

: • ; '

«ce:

«ei.

* %L

■

*

W:

fyt

■

■i#³

.y®3

(Vi

&-\ -

L/,:

s Opm:

?S 8

-

y^~

YO*

f

r-

r«a

r- ;'/V

y/yß'*

^2

sjLjü-,

' .

,ÿ-

fli

m

^■1

a

fl

,75

IM?

V-*v

•>

'* ÄSs*

rf/

Wp?-

■•ilv^- >tr!p^

mr

W]

*'»

Mi

Rælsp

^ymSiàfa

K? ;j

r,®

• ,'f>0

^ \.L/

Sfc

*• i

t«f

■é 1

IPI:

* 4/Sftl * ■

v »3 fcfc&v

H#. .

ww\

v.

i»

AV%\

\\

h**r0«tT

m

\

nf^b

O

■

i

i

#4

v

««L-» —C—

\

\

• T

ś*

m i

;

; >

i /;m - ^

■

/ffl I

!

\

w.

4

W -

% i

w

w

k‘ 'SÏ'vz=t ■ -

f •

<•'!>' »«

S"v»< ■■»ijw^ _

wNiCi.-i

4jł

: /

dj*

_>-' -$s/'~~'.'f'.

■

■

s*;~^T?r'~~

9S5

JK

M

fY y-.

\>

~My

&

/y.

c,

KAPELAN

vB

M,

k n

. .; >3

>*A

..

.#

r

I

il

L

J

wr

A s*

iïi

I *

y. s

WM

■-4F

w

1

'

*

✓

STUDJUM (1865)

»

Mi

. l- .if

,, 'fl

*J

IM

r 'r,

,vi

Jrjg/

iĘ-

Ââpl|fe

lî

iäHS

rmi

'■»"'j

syi

.« \j

«•

îl|*j

M i il

'«St

at

eït?;

xjkx

(r

i i vWa ï‘

/ffc

;X

»*

w\

KP»

\\\

..r .vL^

J*

**4T

\»

.....

11

•j

«f

HK;

hV

AV

BŁOGOSŁAWIEŃSTWO

'*\À

<r f<S ,,0 '

->4J Vf

/r    j.

• &Ł

vr ."Sr

'7^-a^v

-j

vil!.__

iV"V

/rfv

r,'\

<r>ù «Aa

: f* ■

■ f-':rfï.

&.

t'

ssw- r

•yf

JÂl

<\

^ KÎÉé

*s

r-

f'

î ■*ï$

il i

P*|W"

;^v

>r;

*>

Jî V . v

’>r- sM'A;

tr~-

P4

’*T

‘SK

►y

cWa

V;

jfWJ

fer.

0" :•

, à    \Ù

./■v J    ^

N,.    « ’AIi lâsSPS

<•'

y>

&■

'NÏ'S

■ >4

®S&.

•xf

' <■% -w.

• >- • y-

-    l;‘#8

%■YîY

Vv

> Y⁽;, V.\ '«V* Y "

dà A, ‘

:W

il*

ZASADZKA

EJ

**

sfr. i

, M

if

$ â v

/

jsrxir

MADONNA

*

SkJS-

h

w^mr-

k

A

\...

\

fP 'à

■

V

T* v

| #

j

PORTRET KONIA

*

•as

I*

I

/

t

JT/

jfeP

^ /

f

vUS

A

J

7

g

V

Wm

*JMv

które mu przemknęło w życiu jak krótki, dobry sen — zaznaczyło się nowym szeregiem prac i niezliczonem mnóstwem studjów i szkiców. Najwyraźniej wracał do zdrowia zarówno fizycznego, jak moralnego. Kiedy więc na miesiąc przed wyjazdem pisze do p. Fedorowicza list — znać w nim, że się wypogodził i przyszedł do siebie :

„Jestem dobrej myśli, troski i zmartwienia staram się odepchnąć od siebie i dlatego ciągle jestem zatrudniony. Od czasu do czasu wśród ciszy wiejskiej i głuchoty zimowej stanę w oknie i spojrzę na świat Boży, przyglądnę się wesołym srokom, krzykliwym i niezgrabnym gawronom, posłucham poświstu mówiącego wiatru, wkońcu wpatrzę się w smutne szare obłoki i mam tyle przed oczami a tak wiele w sercu, żebym się z nikim nie zamienił. Do tego mam coś zawsze na sztaludze, co mi za towarzysza i gościa stanie — czyto obraz z głębi borów litewskich, czyto starzec siwobrody, czyto rumiany buziak milutkiej wieśniaczki — wszystko to moi przyjaciele i wierne kompany... w tej chwili zabieram się do trochę większego obrazu'*...

Może tu mówi o ciekawej kompozycji, którą naszkicował zaledwie, a która miała nosić tytuł Królowej Korony Polskiej. Na szkicu w pośrodku obrazu tron, na którym Matka Boska, z prawej strony do stóp jej Kazimierz Wielki przyprowadza lud, z lewej Kordecki — rycerstwo. Kompozycja ma szeroki freskowy charakter; obraz zaś w pomyśle Grottgera, niestety niewykonanym, miał tło mieć staro-włoskie, złote.

Praca kipiała w Śniatynce. Wykonał tu cały szereg portretów olejnych, jak doskonały portret starca w futrze, dalej przepyszny szkic owego dziada z siwą głową, o którym wspomina, i kilka innych. A wreszcie i własny swój portret, pamiątkę dla druha, ów znany bardzo wizerunek artysty na palecie.

Bardzo ciekawą jest świetna Panna młoda z Wróblewie — duże olejne malowidło, machnięte alla prima w ciągu pięciu godzin. W braku płótna malował ją Grottger na tekturowem dnie od jakiegoś pudła, co jednak nie ujęło zgoła wartości tej pracy. Hoża, rumiana twarz dziewuchy szczerą plamą gra na zielonem tle — grają jaskrawo korale białej koszuli. Na głowie pyszni się korona obrzędowa.

Ta świeża fala zjawisk i spostrzeżeń, z ludu wiejskiego i przy-

-

F

P

\ T

à

W

k

À

»

%

i

I

i

.V

NARZECZONA WIEJSKA Z WRÓBLEWIC

!

r ^

t.... *

PORTRET P. PANKOWSKIEGO

■

Ł

rody czerpanych, znakomicie orzeźwiła obserwację Grottgera, przynosząc fenomenalnej jego pamięci nowy, bogaty materjał. Widzi się to w przechowywanych w Śniatynce z pietyzmem szkicownikach artysty, gdzie mnóstwo cennych notatek. To robotnicy w ogrodzie śniatynieckim (świetna sylweta gracującej dziewuchy), to notatka półkopków w polu, to studja psów — a między nimi portret wspaniałego Tygrysa, uwiecznionego potem w Walce w Lithuanji, to znowu studjum ręki do przysięgi, to postać praczki kilka razy powtórzona w charakterystycznym ruchu, to para dzieciaków, tańczących kołomyjkę, to świetne cztery notatki konia w stępie i galopie i t. d., i t. d. Obok zaś tych szkiców portretowych, notatek odręcznych — nieoszacowanego skarbu dla dalszej pracy — szereg prób kompozycji, rzucających światło na wymagania i sumienność artysty w tym względzie. Można śmiało twierdzić, że dla sześciu kartonów Lithuanji Grottger rzucił setkę szkiców kompozycyjnych, nie licząc notatek, służących do wystudjowania pojedyńczych motywów. Przytaczamy tu parę pomysłów do Przysięgi i Widma, które w zestawieniu z kartonami ujawnią cały tok kompozycyjnej myśli artysty. W Przysiędze np. jaką decydującą zmianą jest uklęknięcie gajowego, którego widzimy stojącym na jednym ze szkiców. Tak samo w Widmie postać żony gajowego zmienia miejsce i układ — raz zajęta nadto przy laniu kul, że widma zgoła nie odczuwa, to znów nazbyt patetycznie posadzona z dzieciątkiem — przychodzi wreszcie w kartonie na środek chaty* gdzie stoi nieruchoma, nie patrząc, czująca obecność krwawej mary i tworząc sama z niemowlęciem jedną Z najpiękniejszych kreacyj Grottgera.

Tu może pora stosowna, by napiętnować niedorzeczne insynuacje o „łatwości“ pracy Grottgera, o robieniu obrazów „z pamięci“ i t. p. — Zapewne, że w robotach obstalunkowych nie zawsze mógł sobie pomagać modelem, ale i tam nieraz korzystał z notatki, Z natury robionej. W obrazach zaś lub w rysunkach, do których przywiązywał jakąkolwiek wagę — widzimy zawsze przestudjowanie motywu. Ci, którzy mówią o malowaniu „z pamięci“ — wogóle zdradzają wielką płytkość i nieznajomość rzeczy. Nie trzeba mieszać kwestji używania modelu z posługiwaniem się notatkami z natury. Są to dwie rzeczy różne. I o ile notatki z natury są rzeczą cenną i konieczną w pracy, o tyle znów model jest środkiem często konwencjo-

nalnym i do niczego nie prowadzącym. Zgoła zaś głupstwem jest wymaganie — „modelu⁴* w tematach takich np., gdzie odgrywa ważną rolę wyraz. Nie trzeba tu nawet powoływać się na przykłady Manet’a, wypędzającego modela z pracowni, ani Pre-rafaelitów, ograniczających z konieczności używania „modelów44 do szkiców z własnych sióstr, żon i matek. Dość sobie odświeżyć w pamięci, co w tej sprawie mówi stary Diderot — przed stu pięćdziesięciu laty, zwalczający szkolarską manię modelu. Ma zupełną słuszność, gdy wykpiwa niedołężno-patetyczne i fałszywe pozy spitych kretynów lub śmiertelnie znużonych robotników, pozujących do bohaterów lub triumfatorów w obrazach akademickich. Ma zupełną słuszność, gdy zaleca artystom, by kłótnię obserwowali — w karczmie, a modlitwę — w kościele, nie zaś jedno i drugie kopjowali w atelier, podług bezdusznie ustawionych manekinów.

Gtottger modelu nie używał tam, gdzie model byłby tylko fałszem w obrazie, ale nie znaczy to wcale, by je robił „łatwo⁴⁴ i „z pamięci⁴⁴. Owszem, pracował „trudno⁴⁴, bo dużo od siebie wymagał, więc po dziesięć razy zmieniał układ i szczegóły kompozycji. A pomimo, iż miał istotnie fenomentalną pamięć plastyczną, o czem jeszcze będziemy mówili, korzystał niemal zawsze z notatek. O tern, że zawsze korzystał z obserwacji natury, niezależnie od tego, czy obserwację zanotował na papierze, czy też w mózgu — już nawet nie mówimy, bo skądżeby inaczej zaczerpnął to bogactwo wyrazu, ruchu, charakteru, które cechuje jego utwory? Nie z „modelu44 wszakże ani z kopjowania „wzorków⁴⁴.

O dwóch jeszcze kompozycjach wspomnieć tu musimy z błogich czasów śniatynieckich. Jedną jest Psyche i Eros, o których już wspominałem. Grottger rzucił ten szkic, mający po wykończeniu służyć za ekran do kominka, na kwadracie płótna, udartego z prześcieradła. Szkic to przepiękny, niezmiernie pełny i harmonijny w bogatej linji kompozycji, a ujawniający w tym jednym rzucie klasycznie prostą, ale i klasycznie silną dekoracyjną władzę Grottgera. Zrobił jeszcze potem w podobnych warunkach, bo również w pośpiechu i okolicznościowo, dwie dekoracyjne postaci, Muzykę i Poezję, jako dwa wąskie panneaux do proscenium (w Porębie, w roku 1866). I ekran niedokończony, i owe dwie smukłe,

g

IV*

U*:

JHièK

. '#

Wf.

I

‘

;

ALTANA W DYNISKACH

m

WŁOŚCIANIN RUSKI

■

V

■

■

PORTRET JANA MASZKOWSKIEGO

.

j

t

PORTRET MARCELEGO MASZKOWSKIEGO

m

W ..

:V\

S

V

}

1

MH

k

m

m

K

PORTRET P. JAKUBOWICZA

stylizowane figury mają coś w sobie z Burn Jones'a i każą żałować, że Grottger tak mało w tym kierunku zostawił.

Drugą kompozycją, niestety, również nie wykonaną w całości, jest obraz olejny p. t. Szkółka wiejska. Obraz sam, przeznaczony do Wróblewie, zaledwie został podmalowany. To, co znamy pod tym tytułem, jest tylko niedużym szkicem olejnym. Lecz ze wszystkich może olejnych prac Grottgera najwyżej stanął pod względem techniki i koloru. Temat ugrupowany z tą niewysłowioną prostotą, Z jaką on tylko umiał patrzeć na rzeczy. Gromadka dzieci wiejskich stoi przed ławkami. Małe chłopię coś duka koło tablicy, o którą wsparł się nauczyciel. Na ścianach izdebki mapa i obraz święty — w kącie globus. Pokój szkolny pełen gry półświatła, półcienia, bo to polska wiejska szkółka, nie szkolny glaspalast Szwajcarów. Ale światło przepaja, zda się, jasne sukmanki, włosy płowe i twarzyczki skupione dzieci. Na ścianie zawieszona Pieta — Matka z Chrystusem z krzyża na kolanach — skupia złotem tłem obrazu całe światło i odsyła je w gorącym blasku ku dzieciom. O wyrazach twarzy grottgerowskich mówić dużo nie trzeba: to są twarze pełne duszy. Z przezroczystego półcienia patrzy głęboko dobra twarz nauczyciela o typie Chrystusowym, że mimowoli od niej oczy idą do Chrystusa, nauczyciela nad nauczyciele.

Harmonja tonów jasnych, światłem nasiąkniętych, o cieniach przezroczystych wypełnia ten obraz. Twarde ściany wiejskiej muro-wanki, ławki drewniane, mapa, tablica, sukmany — wszystko malowane z ogromną szczerością — a barwne od krzyżujących się refleksów złotego obrazu, światła z okien, własnych kolorów. ,,Tonu ogólnego“ w znaczeniu pokostu urojonej jakiejś na wszystkiem barwy niema — jest natomiast naturalny w świetle zespół, gra walorów, warunkujących się wzajemnie. Prześliczny wreszcie sam w sobie obraz Pieta o szlachetnej czerwieni i niebieskości szat na starowłoskiem tle czerwonozłotem.

Od dawnych akwarel, od portretów końskich olejnych, od kompozycji po-weneckich — obraz ten znaczy nowy jeszcze krok w rozumieniu koloru, a cały wynika z obserwacji i zwiastuje wyraźny już zwrot do jedynego z „systemów“ — do słonecznego systemu malowania.

Sądzę, Że z tych samych czasów datuje i inny jeszcze fragment

kolorowy: ta przepyszna głowa; pasem litym okolona, którą tu podajemy w kolorowym druku.

Odtąd bowiem nastąpią nowe a ostatnie już zmiany w losie artysty, że będzie musiał odłożyć, jak sądził, na czas krótki, a jak się stało, już na zawsze, malowanie olejne dla prac rysunkowych. Zobaczymy, że i tu działał pod wpływem zewnętrznego musu, który życia jego nie przestanie łamać do śmierci.

Kończyły się tymczasem dni błogiego pobytu Grottgera w Śnia-tynce. Czuł się sam okropnie pokrzepionym, choć pisał raz o sobie, że jest jak łazienka parowa na stokach wulkanu, czekająca, rychło li ją krater pochłonie, choć parę razy zapadał na piersi, a raz nawet miał krwotok. Jednakowoż groźnych tych znaków niemocy nie brał jeszcze na serjo. Myślał, że to są przemijające skutki przepracowania i tyloletniej, wyczerpującej zarówno w niedostatku, jak w użyciu, egzystencji wielkomiejskiej. W przyszłość patrzył pogodniej, pod dachem przyjaciela znowu łatwiej wierząc w złudę pomyślności.

Kipiały w nim dalekie, wielkie zamiary artystyczne, których nie mógł zaspokoić ani furją szkiców i notatek, ani nawet nanowo podjętą pracą koło ulubionej Lithuanji. Wreszcie — cóż tu prawdę taić? — koniec końcem wiedział, że nie jest u siebie, że choć mu zacny gospodarz nieba rad przychyli, jednak musi myśleć o rzeczywistości, o dalszej wędrówce, on — bezdomny pielgrzym ideałów.

tern

Kończyła się sielanka — jedyna w tern życiu biednem od sielskich chwil dzieciństwa. Odtąd Śniatynka stać się miała uświęconem miejscem grottgerowskich wspomnień. Szczery druh, który przeżyć miał artystę — w najpóźniejsze lata poniósł kult wielkiego serca i genjuszu, a śmiało rzec można, iż rozumnemu miłowaniu przyjaciela zawdzięczamy dziś więcej w spuściźnie i wiadomości o Grottgerze, niż fachowcom-krytykom i literatom. Toż nawet w określeniu owych kopij weneckich, tak doniosłych w rozwoju artysty, przyjaciel wyprzedził „fachowców“ i nadesłał na ostatnią, wystawę grott-gerowskie obrazy z ponotowanemi na nich oryginałami z Wenecji, czego zresztą „fachowcy" nie raczyli uwzględnić w katalogu. Poza-zbiór śniatyniecki, zawierający kilkadziesiąt obrazów olejnych i do stu szkiców i notatek — jest rodzajem grottgerowskiego muzeum i w części bodaj jest rekompensatą za ów zbiór Pappenheima, gdzieś w Austrji, czy Bawarji dla nas zatracony.

f >*

■$*?%

Sra# '

•4 ’

*>*

s\ •

vT

jN

rv

\\1

M*

-^<1

:Tfc

■' m

j-Mh

ć\

N^:r—^

PASTUSZKOWIE

£0

w/

'Ql

h£V'/^' :

•-.A

ÎSÜ

s<?

< 1^' I

fW . '

-,lv.

f Tt: *

Yf

rMh

SZKIC DO „SZKÓŁKI WIEJSKIEJ"

Ks -tf

*r4

jak ., V

vv

■i:; t:

rzw

r

i

I -Â

t3

m

_

LJ

§ 1

*2.

SZKÓŁKA (1865)

'■ •

ROK 1866. Chciałoby się pióro odmienić i diamentem na krysztale spisać to, co zabłysło w życiu artysty nagle w tym Nowym Roku. Bo nowem i nagłem zawsze bywa wielkie szczęście i nieszczęście — a jedno i drugie niosła mu jedyna w życiu miłość, która odtąd, jak Beatrix, miała go prowadzić przez resztę dni.

Że Grottger dotąd nie kochał, choć serce miał pełne miłości, a oczy na piękno niewieście otwarte — tego dowodzić nie trzeba. Za wielkie to było serce, by, miłość mogło utaić — dusza nazbyt prosta a głęboka, by, pokochawszy, nie stać się świątynią ukochanej. Nie było dotąd tego w życiu Grottgera, bośmy nie znaleźli śladu takiej miłości w jego-sztuce. Dla natur takich, jak jego — Sztuka i Miłość — gdy raz się w duszy zbiegną — to jedno. I jedna drugą odtąd będą przepromieniać, że niepodobna oddzielić jednej od drugiej. Fenomen, znany w wielkich duszach od Dantego do Mickiewicza, a podobny do owych gwiazd podwójnych w niebie, które, społem świecąc, w jednym promieniu ślą światu światłość dwojga. I odtąd stanie się, że w rysach ukochanej kobiety odnajdzie wszystkie tajne cuda własnych natchnień, a znowu w każdej niemal pracy — do niej się będzie zwracał. Przynajmniej świetlisty taki ślad odnajdziemy w dwóch dziełach, które dojrzały w nim przez te lata — w Lithuanji w Wojnie i w całym przebiegu myśli i losu artysty.

Stało się zaś najzwyczajniej pod słońcem, jak każde takie spotkanie o niezwykłych potem skutkach. Na początku stycznia opuścił Grottger miłą Śniatynkę, by się trochę w noworocznym ruchu Lwowa rozejrzeć. I tam na balu w Strzelnicy w dniu 13 stycznia zobaczył młodziutką panienkę — pannę Wandę Monné — w której się od pierwszego wejrzenia zakochał.

tym żarliwym śnie

A nie był to już młokos, który kocha byle jako. Mężczyzna w pełni sił, o długo w sercu chowanej, dziewiczej niemal czystości uczuć, pokochał dziewczynę odrazu na dozgonną towarzyszkę. Jednym płomieniem zajął się cały i z płomienia tego wrazby chciał założyć ognisko rodzinne. Wyjaśniła mu się treść zabiegów życiowych : cel miał żywy przed oczyma — ku niemu wszystko naraz chciałby nagiąć.

mu w

Styczeń i jakaś część lutego zbiegła szczęścia, gdzie się wszystko złoci i jak bajka na jawie niemasz rzeczy niemożliwych. Że się rodzicom dziewczyny oświadczył, że pe-

wnie stracił rachubę czasu i prawdopodobieństwa, że, zaślubiwszy duchem ukochaną, o ślubie myślał jako o jutrzejszem niemal szczęściu, że, pełen wesela, sam nie odrazu nawet mógł pojąć, że to nie jutro wesele — to pewna. Utonął poprostu w dziewczynie, wzajemność jej mając za jedyne przyzwolenie, za jedyny potrzebny naprawdę łącznik między rzeczywistością a bajką...

Ale rzeczywistość sama o sobie pamięta. Więc, kiedy tak ścigał się z własnem szczęściem o jutro — ona mu każde dziś czemś wyziębiła i w każdej chwili zapomnienia przypomniała się konieczno-ściami życia. Czarowny miesiąc zbiegł jak jeden błysk i nie ślub ani wesele po nim stanęło u progu — lecz niedostatek, walka o byt, troska o jutro. Pierwszym przytomnym czynem Grottgera od balu na Strzelnicy był prawdopodobnie — powrót do Śniatynki. A że się już zaczęła dlań ta przedziwna psychologja serc rozkochanych, więc to rozłączenie, naturalnie, miało być pierwszym krokiem ku wiekuistemu połączeniu.

Odjeżdżał, jako rycerz Jej niezłomny, podjąć ową walkę ze wszyst-kiem, co stało na drodze do szczęścia — odjeżdżał, by powrócić — szlakami sławy!...

Rzecz szczególna: po raz trzeci upomniało się życie tu u Grottgera o swoje prawa. Pierwszy raz, gdy w Wiedniu musiał wziąć na siebie los rodziny. Drugi raz, gdy stanął w szeregach walczących, choć nie z bronią, lecz z ołówkiem w ręku, gdy kraj obrony potrzebował. I wreszcie teraz, gdy jedyną drogą do szczęścia była natychmiastowa praca i zdobycie t. z. stanowiska. Otóż za każdym razem niecierpliwa rzeczywistość żądała realizacji natychmiastowej, bez przygotowań. Za pierwszym razem chwycił za ołówek ilustratora; za drugim — tym samym ołówkiem skreślił pierwsze swe cykle; teraz wreszcie, gdy po takiem owładnięciu tern narzędziem naprawdę czuł się panem rysunku — do niego wróci i w ten, bo najkrótszy dlań, sposób szukać będzie upragnionej dziś podwójnie — dla Niej — i dla siebie — sławy.

Już we Lwowie, gdzie bawił kilka tygodni, że nie mógł bez pracy żyć, a trudno było narzeczonej towarzyszyć ze sztalugą i pendzlami — Grottger najchętniej znowu posługuje się ołówkiem i kredką. Karton i kredkę, kawałek papieru i ołówek wszędzie ma pod ręką. Pracować tak może zarówno w dzień, jak przy lampie, u siebie lub u narze-

m

A

⁹ * jfc

3.

'•

* i

. 4

S;

i?

fe,

!

I

ZYGMUNT I BARBARA

.

%

, IæèÊt

: ;S ;«*........

mg&

'À *ffJL

■

I

Tè

.'SS

«■in

,

%

••

3p

S»**".

•saF⁶^

.T*

v

F

/

'>

-

POŻEGNANIE POWSTAŃCA

- -.<r

O

WlLsfr

1^" ul» *,'*/"*’ “ \^V:?i — - ^

5 5

g-- '‘îfWjç

. V.

ÏS*“-=S

I

lh- .

.SJłb

» ^

V f

i

i

p    □

J    \;

■■4*

\

I

ISdpJ

V

N

V    •

4^»:=-—**-'

ĄW

./Xü?

/\

ß

:/ r

i

: v"-^

*

*

*4

«P⁷

x xr

SZKIC DO „POŻEGNANIA“

aA

.JyS» ♦

&0£g|

fi. >

a

r>

,

•**i*

.

ZE ZBIORÓW ŚNIATYNIECKICH.

®PtL_

EjfcpO

L.-—-

/j

/

.K?

TÜ

■

rx^

'

Szkice

, 4

>

'*./*    ■ v

\

L< / /

r ***••-•

*i ' ■

1*

w *

V/

f ¹

'•* ,4’ **'%'    ^'.. u.j

j /

■J#t

■

nr' \

-J&â*

,: mm

£

Rpf*

^:Æ

V*«

v„ *'

a#

c’jp    S

y*

,Vf

P'

rr. WT?

WR*

itVl,

S' •'

«B

! Ëf ï

I,

CWvMfe?

LW • P

Irt* * i 1

2npl

i. j

STUDJUM PEJZAŻOWE

1*7

r\jĘ}

j¹

. 1

POŻEGNANIE I POWITANIE POWSTAŃCA

0

..

\

*

A

J

r

w

i

i W-

â

(i 865-1866)

w •

; » ►    -v    Ä

\

czonej. I tu był początek owych Wieczorów zimowych, które pierwsze w szeregu poświęceń Jej poświęcił.

Cząstkę tylko tych Wieczorów z własnoręcznym rysunkiem karty tytułowej i dedykacją Grottgera wydano po jego śmierci. A warto przypomnieć sobie całość, by uprzytomnić, jak się w nich przędła myśl artysty, to snując z marzeń własnych, to z reminescencyj, to z wypadków krajowych, to wreszcie z natury. W wieczory te długie, pod światłem lampy pochylona głowa artysty widziała najpierw Głowę Chrystusa — wspaniałą człowieczą twarz o nieodgadnio-nej boskości wyrazu, w koronie cierniowej — potem Sybiraka kującego kamienie w minach Sybiru, potem Matkę Bolesną, potem tę inną Matkę-Polkę, Pod murami więzienia, dalej Inwalidę, opowiadającego pacholętom niedawne dzieje, — Wędrownego muzykanta, Szlachcica pod figurą z poematu Pola — dalej portret samego Pola i drugi Fr. Tępy, wreszcie Noc na lagunach Wenecji, śnioną ongi bezpowrotnie. To znowu Córkę króla Popiela, Hucułów, Bajki, dwojgu dzieciom opowiadane przez starą piastunkę lub młodą siostrzyczkę — sceny Miłości Ojczyzny i Miłości Boga (do nich napisała wierszyk narzeczona artysty), a przedewszystkiem bożyszcze własnej miłości — tylekrotnie szkicowany Portret narzeczonej. Wieczory zimowe — to nie tytuł kilku reprodukcyj, wydanych przez Szajnoka w Krakowie — to naprawdę nieprzerwany odtąd ciąg olbrzymiego wysiłku, którym Grottger, nie dość mając dnia, zabijać się będzie do nocy w nadziei, że stworzy sobie wyśnione życie. Przypomnę tu, cośmy stwierdzili przed paru laty, gdy artysta rozpoczynał robotę ilustratorską: oto, że każdy rok teraz zdwaja w nim niemal wydajność twórczą poprzedniego. Rok 1866 pod tym względem jest niewątpliwie najbardziej fenomenalnym, gdyż od owego szkicu Zakonnicy, który wykonał w sam dzień Nowego Roku, we Wróble-wicach jeszcze bawiąc, — do wyjazdu z kraju w przeddzień Bożego Naicdzenia — Grottger — śmiało to powiedzieć możemy — stworzył Lithuanję i pierwszą serję Wojny, zrobił kilkadziesiąt portretów, kilkadz;esiąt kompozycyj i setki szkiców!

Proszę darować * *x> raz drugi w toku tej pracy wprowadzone „suche cyfry". Ale ja Jzę, że one tu mają szczególniejszą wymowę. Nie przesadzimy, twurdząc, * rok iP'6 dostarczył blisko trzecią część utworów, które zgromadziła ostatnia — największa — wystawa grottgerowska. Około stu prac ołówkiem, kredką, akwarelą lub olejno wykonanych, nie licząc szkiców! Tyle co do ilości. Trzeba było istotnie niebywałego pobudzenia wszystkich władz żywotnych nie w artyście już, lecz w człowieku, by się na taką potęgę pracy zdobyć! Jest to poprostu labirynt tematów i pomysłów, tłum ludzkich twarzy, a każda niemal jest portretem, świat cały pejzażów, zbałwanione morze wyobraźni, perłę za perłą z głębin wynoszące. Jest to fenomen pracy twórczej, któremu równego nie znam wśród najpłodniejszych a równej mu miary artystów świata — nawet wśród tych, którym uczniowie domalowywali „resztę" ową do „ge-njalnego" pomysłu mistrza.

Trzebaby ułożyć diarjusz tego roku Syzyfa, który głaz ciężki żywota chciał lotem skrzydeł własnych wtoczyć na niedościgłą wyżynę szczęścia. Niektóre z tych utworów, jak np. Portret narzeczonej (w różach), przepysznie i świadomie wyrażający marmurową niedostępność dziewictwa, wyrastają w ciągu trzech dni. To samo inny portret Jej z (kotką), gdzie znów artysta ukazuje ją — znowu świadomie — podlotkiem, poczwarką kobiecości, pełną figlarnej dziecinności w twarzy i swawoli w niepokornych włosach. W miesiąc po zawarciu znajomości, a w ciągu dwóch dni, powstaje ów znany Portret z cieniem, kredkami kolorowymi wykonany. Inny znów, dający same tylko oczy (głowa w zasłonie) — powstanie w ciągu dnia jednego. Nie dziw: on te rysy wkrótce będzie mógł w błyskawicy jednej rzucić, a pamięć plastyczną, ten cudowny dar swój, niezrozumiany przez krytyków, przez nie podniesie do potęgi zupełnej halucynacji, o czem sam w listach wspomina.

Powtarzamy: trzebaby diarjusz tego roku spisać, na co nam w tym ogólnym zarysie człowieka i artysty miejsca nie dano, lecz co uważamy za obowiązek akademickiej o Grottgerze monografji, której się przecież chyba doczeka? Ciekawych odsyłamy do niezupełnych zresztą katalogów ostatniej wystawy, do zbiorów śniatynieckich, szki-cowników, notatek o rozproszonych pracach artysty u Kanteckiego, Szczepańskiego i t. p. Jest jeszcze jedno źródło do dwóch ostatnich lat życia Grottgera — źródło najszacowniejsze (po pracach odpowiednio zestawionych), bo własne jego listy do narzeczonej. Listy te — właściwie ciąg dwuletni dziennika — są skarbem i jako dokument,

IV.

i*

TT

-OŁ

V

'V

mt

yfr

;V

V/

Mi*

•-3Ł. ⁴-■0. —

PORTRETY NARZECZONEJ

40t

.ł

\4i

I;.

fe‘ '

g^mé U M

rJK

- /

V-*

- •.

i jako treść, nie licząc już kilkudziesięciu szkiców piórkiem i ołówkiem, epistolarnej owej sztuki, którą Grottger, nawskróś szczery i prosty, doprowadził do doskonałości.

Tam znaleźliśmy najbogatsze wskazówki do zrozumienia przeczystej duszy człowieka — tam również spowiada się artysta z poglądów na sztukę, z zamiarów i z toku codziennej pracy. A zestawienie samo notatek, które rzuca w przelocie o tern, jak opracowuje szczegół każdy w kompozycji, rozbiłoby raz na zawsze niedorzeczne brednie o „łatwości" i robieniu „z pamięci“, jak to rozumieją niero-Zumiejący. Te listy, w cząsteczce bodaj, posłużą i nam w dalszym toku tej pracy.

Więc wrócił Grottger do Śniatynki, ale jakiż inny! Już nie wypoczynek, ni ustroń w niej widzi — teraz ten cichy kąt to naprawdę „krater wulkanu“, na którym chce szczęście pobudować! — Tęsknota serce mu rozsadza. Już w drodze, z Mikołajowa i Żórawna, rozpoczął swoje listy do ukochanej, a pod datą 21 lutego — więc w parę dni zaledwie po rozstaniu — pisze: „szczęśliwy jestem jak niegdyś“. Niegdyś było przed czterema dniami! W Mikołajowie u Karola Młodnickiego i w Żórawnie u pani z Siemianowskich Żebrowskiej, gdzie guwernerem w domu był Szajnocha, zabawił Grottger niedługo : ze Śniatynki pisze już 24 lutego. Pilno mu było do przyjaciela z wielką nowiną, do pracy dawno zaczętej, którą teraz postanowił skończyć — do Lithuanji.

Teraz dopiero całkowicie był przygotowany do stworzenia tej krwawej idylli powstańczej — wszakże sam rozpoczynał własną, nie krwawą, lecz równie śmiertelną.

Tu więc naprawdę i w tej dacie powstaje ten cykl — najbardziej może ze wszystkich natchniony — wśród lasów i ludzi śniatynieckich. Sam gospodarz mu pozuje do obrazów, siebie w nich również daje po zwyczaju, nawet pyszny Tygrys, dog hr. Tarnowskiego, wciągnięty w ramę kompozycji (szkic świetny w albumie śniatynieckim). A bujną rzeczywistość (model!) przeplatając marzeniem — daje w kobiecie z dzieciątkiem na ręku w obrazie piątym cudną madonnę litewską, z reminescencji i snów zjawioną. I ten charakter będzie miała cała Lithuanja: pół-jawa, pół-marzenie — przedziwny twór potężnego realizmu i najidealniejszego sentymentu, twór, wy-kołysany wyobraźnią jak wizja raz urocza, raz krwawa — a jedno-

I5T

cześnie przestudiowany i wsparty na świetnej obserwacji. Zwyczajna „zagadka“ prostoty i głębi, przez genjusz rzucona na wieczne odgadywanie sercom polskim. Fresk jakiś, na chmurach wyobraźni błyskający.

Lithuanję skończył Grottger w połowie tego roku, bawiąc w Dyniskach, gdzie spotkał się z narzeczoną u krewnych jej państwa Skulimowskich. Tymczasem bawi, póki można, w Śniatynce. Tęsknota go pożera, a razem z nią rozrasta się poczucie samotności. „Niepojęty i niezrozumiały — pisze — czuję się być samym, więcej niż kiedykolwiek! Bo czyżby oni w myśli podołali dziś duchowi mojemu! Czyżby za nim zdążyć potrafili? Za Tym, który mną szarpnął, który mnie porwał i uniósł za sobą“... I zaczyna smutnieć w sobie idealnie:

„Teraz dopiero zaczynam powoli smutnieć, a w krotce będę bardzo smutny... Ale przeczuwam, że jestem na progu nowego dla mnie życia, bo życia zupełnie idealnego. Otworzy mi się świat nowy a mało znany, w którym Dwoje tylko królować będzie : Sztuka i Anioł mój... Wami tylko wypełnię całe przestworze myśli mojej — i będę obywatelem świata wszak piękniejszego, jak ten, w którym się rodzić i umierać musimy?“

Tych kilka pięknych słów przytaczam nie tylko, by odmalować stan artysty — lecz by zarazem podać ton, w jakim on czuje — ton ów, tak bardzo przypominający sentyment wielkich romantyków, że mimowoli pamięć bieży do innych listów — do listów Słowackiego, pisanych do matki, a przesiąkniętych bardzo podobnym sentymentem rezygnacji i porywu, smutku i miłości...

W Śniatynce czas zresztą upływał mu nie jednako — raz zawzięt-szy w pracy koło Lithuanji, to znów podmalowując ów portret podwójny Stanisława i Władysława Tarnowskiego (Ernesta Buławy), który sam skomponował i wykończył figurę ś. p. Władysława, to szkicując nowe pomysły do niedoli sybirskiej lub nad stawem śnia-tynieckim robiąc Weneckie laguny — to wreszcie oddając się polowaniu wraz z wesołą kawalerską kompanją myśliwych, którym przewodniczył sam gospodarz. Polowanie zresztą lubił, strzelał celnie i chętnie błąkał się wśród pól i lasów. Z tego czasu w listach do narzeczonej świetna karykaturalna notatka sześciu sylwet myśliwskich i jego własna między niemi. Ale rzecz prosta, że czuje się zawieszonym między Śniatynką a Lwowem i liczy dni do możliwego

Ö*ta

■i

r:

■ '/.fr¹

Wwm

r'Æ

—

w «.

//

w

V ^

' ■•;

p 4o

inP

.W**

»■*,

, * "

P

R

: ■/$

k i

t

SgjSSPiw

r'4- $%£

Sv

'"k '

PORTRET Z CIENIEM (1866)

*■ ■ V

«3t T «*- %

■pff;

V\ \ ,Va

Nf;

OCZY (1866)

?t»

;/

■es

VN1

* \i

^ÊL.

dH

J

/ r<

ZE ZBIORU P. W. MŁODNICKIEJ

*y ,w-. ««.J

*

c. P

»s\

\.

;*<

--a»

■H

*•

spotkania się z narzeczoną. We Lwowie zjawia się znowu w końcu marca i bawi tam przez cały kwiecień. A im bardziej się zbliża do narzeczonej, tern wyraźniej widzi piętrzące się przeszkody i znowu wraca do szalonej pracy. W maju i pierwszej połowie czerwca znowu znajdujemy go w Śniatynce. W tym to czasie podejmuje z przyjacielem kilkodniową wycieczkę w Karpaty. Czas był przednówku i w cudnym podkarpackim pejzażu wędrowcy ujrzeli rozgoszczoną — nędzę. Opis tej wycieczki, wzruszeń bolesnych na tle klęsk ludowych pełnej, opis, z pod serca płynący, przesłał Grottger w liście do narzeczonej. Młodzi ludzie zamiast wycieczki rozwinęli akcję ratunkową. Grottger natychmiast rozdał wszystkie swoje pieniądze, a hr. Tarnowski sprowadził wóz chleba i rozdawał między wynędzniałą, na tyfus głodowy zapadającą ludność. Z wycieczki tej powrócili obaj bardzo smutni, a można sobie wystawić, jak ją odczuł Grottger.

A były to już ostatnie dni pobytu jego w Śniatynce.

tro-

Jakoż w połowie czerwca narzeczeni zjechali się w Dyniskach, u państwa Julianostwa Skulimowskich, gdzie po tęsknoty i smutków pełnych dniach Grottger znowu był szczęśliwy. Że jednak rodzina, dbała o szczęście jedynaczki, czuwała, by narzeczeństwo było jak najbardziej correcte — musieli się znowu rozłączyć. Odtąd, od początku lipca do września widzimy Grottgera kolejno: we Lwowie, gdzie znowu staje w mieszkaniu p. Fedorowicza, w narożnej kamienicy między Akademją a Chorążczyzną; potem w Pieniakach u hr. Dzieduszyckich, potem znowu we Lwowie, potem w Krakowie, dokąd jedzie by przygotować wystawę Lithuanji, potem w Grybowie w Sandeckiem, gdzie spotyka się raz jeszcze z narzeczoną u wujowstwa jej państwa Korczyńskich, potem po odprowadzeniu narzeczonej znowu do Tarnowa — znowu w Krakowie — aż wreszcie, zaproszony przez państwa Bobrzyńskich, zatrzymuje się chę dłużej w gościnnej Porębie pod Krakowem, skąd po trzymiesięcznym pobycie raz jeszcze wróci do Lwowa przed ostatecznem opuszczeniem kraju. Jak widzimy — więcej było w tym wędrownym roku drogi, niż popasów. Tern osobliwszy jest dla nas rezultat rocznej pracy, który znamy już — przynajmniej ilościowo.

W niej też rozpatrzmy się ostatecznie, nim przyjdzie zanotować ostatnią odmianę losu artysty.

Przedewszystkiem, gdziekolwiek znalazł się Grottger, zwyczajem swojem obdarowywał znajomych portretami. Był to jego sposób wypłacania się za bezinteresowną gościnę.

Ponieważ zaś zmieniał w tym roku tak często miejsce pobytu, więc portretów wykonał więcej, niż kiedykolwiek. Na tę stronę działalności artysty krytyka wogóle za mało dotąd zwracała uwagi. Tymczasem w Grottgerze mamy może największego portrecistę, zwłaszcza zaś prace te ważne są dlań, jako znakomita szkoła samouctwa, jako przygotowanie do owych niby „z pamięci⁴⁴ rysowanych twarzy ludzkich. Portrety Grottgera dają przedewszystkiem studjum głowy ludzkiej, nie samej tylko twarzy. Głowę zna w sposób nieporównany. Oprócz kilku portretów narzeczonej, w których, jak widzieliśmy, wydobywał już to charakter dziewiczości, już cechy podlotka, oprócz własnych portretów — doskonały z cygarem w ustach — robił Grottger pokolei w Śniatynce Tarnowskich i kilka osób, tam bywających, we Lwowie Mikulego, Tepę, dyrektora Tow. Muz. Schwarza, panie : Olgę Horodyską, Rubczyńską, Sorgerową, w Krakowie — panią Sawiczewską (siostrę) i znajomych, w Pieniakach panny Dzieduszyckie, w Dyniskach panią Skulimowską, w Grybowie państwa Korczyńskich, w Porębie — państwa Bobrowskich, hr. Bertelłi Algaretti, w Osieku pannę Januszkiewiczównę — dalej ks. Lubomirskiego, Wincentego Pola, portrety dzieci, pannę Fedo-rowiczównę, Pańkowskiego — podwójny portret Rafała Maszkow-skiego z żoną i t. d., i t. d. — To wszystko nie wyczerpuje portretowej działalności tego roku, sporo znamy portretów bez nazwiska, portretów, branych wprost w układ kompozycji, a nie mało też i takich, o których zaledwie coś wiemy lub nie wiemy nic zgoła.

W każdym bądź razie z tego mnóstwa, gdzie kilka męskich portretów uderza energją (portret Pola, Schwarza, olejny ks. Lubomirskiego) — na plan pierwszy wydobywa się drugi szereg portretów kobiecych i dziecięcych, mistrzowskich w każdym calu. Portrety te niemal wszystkie rysowane kredką na białym lub tonowym kartonie raz à deux crayons, to znowu ze światłami skrobanemi. — Czuje się, Że Grottger doszedł do takiego opanowania tej techniki, że poprostu dla każdego portretu ma — inną. On się tu ołówkiem, kredką, szpilką zwyczajną, stalką, patykiem lub paznokciem wreszcie — posługuje z tak nadzwyczajną biegłością, tak już nie potrzebuje myśleć jak i czem pracuje — tylko co i jak odczuwa przy pracy, że mówić

Jp|pP^

Mg-

Ł

g

,vd

- - ii.⁻ W'

»

i

-2

Li

h

V'SÄat

.V .:,... v

■ '4*.

bf

V

.

;v2

Vth

\

A

LX

ni

•t=5

..

*¹

i

•ii

r s

<C

!

m,

i.

VI

X

. <

4'

*

fi

y.

Æ?<

<

’ZrïsQ

à y ri; •

^ft/

. «*

L⁴

RI

•Sł**

\

v*

^vr~

Ki

4 i

ji_

XL.

s» * #„

• j* ' '*-âkI8r

■ *âLJÉHfe^

ZE ZBIORÓW ŚNIATYNIECKICH (Szkice do „Przysięgi" w Lithuanji)

*9k~

h ' .-i

\U\M /(U,,

2SK

III

%

;<V    ■

Sp^ł-

r-

M

'fcu*'' Kjkv-

’ v.

■......- ’*A

s/

V»

LV

>•»

%ï

(Wîi\vA\ yr*”,H

- rr!*

*r 1

{LiOHM

*%I

WSnttr.

ZE ZBIORÓW ŚNIATYNIECKICH (Szkice do obrazu „Widmo" w Lithuanji)

<*

«Ri-

„-•i«csxL

S?

*

o technice tych portretów byłoby jakiemś nieudolnem przedrzeźnianiem.

Proszę np. rozejrzeć się w arcydziele portretu p. t. Dziewczątka (panny Dzieduszyckie) z psem. To jest malowidło, białą i czarną kredką wykonane na żółtym kartonie. Kiedy mówimy: białe i czarne, to w przybliżeniu nawet nie oddajemy przepychu tonów, w jakim tu występują — od śnieżno-zwiewnych muślinów do płowo-lśniących włosów, od przepysznej ciemnej maści doga do łagodnego gobelinowego tła. Żółte, czarne i białe tony wystarczyły artyście: ten obraz kredkowy barwniejszym jest od tysięcy płócien olejnych. Przytem — niezrównany układ ten paniątek — velasquezowski, powiedzmy to, choć określenia tego tyle nadużywano! — A oto podwójny profilowy portret Maszkowskich — męża i żony. Różnica „techniki** zupełna: tam obraz powstał jakby z wysiewu pyłków kredowych, wsiąkających w żółte tło kartonu raz gęstszym, raz przejrzystym obłokiem, — tu zaś wszędzie wyraźny, suty ślad kredy na papierze, prowadzonej w długich, nieodrywanych niemal pociągnięciach. Tam obraz kolorem przepojony — tu nieporównana siła profilów, jeden za drugim w świetle rzeźbiących się, istotnie, jak płaskorzeźba, jak kamee owe bliźniacze, na krwawnikach i ametystach warstwa za warstwą rznięte.

Portrety hr. Bertelli Algaretti i panny Januszkiewiczówny, portret pani Olgi Horodyskiej i nieznana nam z nazwiska główka pacholęca z włoskami w nieładzie — to znowu cztery prace i cztery „techniki“. Określenia w rodzaju „technika tonowa“ czy „technika kreskowa*', powołanie się na „kontur" albo na „cieniowanie“ — tyle tu warte, co opinja weterynarza w rzeczach psychologji. Zapewne, coś one znaczą — zwłaszcza dla publiczności — ale dla zrozumienia mistrzowstwa tych prac nic nie znaczą. Może się nie mylę, z uporem wracając do uważania tych rysunków — za malowidła. Może obchodzenie się samo Grottgera z kredką dwubarwną i tonowym lub białym kartonem — najwięcej przypomni nam z bogactwa tonów wydobytych, z posługiwania się światłem — pendzel i paletę i cuda ich na płótnie?

To, co ściśle biorąc, jest zawsze rysunkiem — zarówno w traktowaniu ołówkiem jak pendzlem — a więc, jak tu, rysy twarzy t. j. oko, usta, nos, policzek, ucho, kontur głowy — zawsze też zaznaczone tu jest z niezłomną, ostateczną pewnością ręki. To jednak tylko cząstka wartości tych obrazów — cząstka istotnie najściślej rysunkowa, bo wiążąca się z uchwyceniem i utrwaleniem kształtu przedmiotów. Utwory zaś same dają nierównie więcej: dają barwę tych kształtów, więc przepyszną grę walorów, znaczonych w blasku lub macie twarzy samej, w błysku lub powłóczystości oka, w kolorze włosów i sukien; dają następnie rozkład tych różnych płaszczyzn na płaszczyźnie kartonu — a to są już zalety i zadania malarskie. Dają one wreszcie nieporównany sentyment w zrozumieniu takiem lub innem modelu, głowy czy twarzy — a to znów są sprawy już nie i rysunkowe, i nie malarskie, lecz ogólno-estetyczne.

W ten sposób z poza świetnego rysownika wychyla się głęboki malarz, z za malarza zaś — obserwator, artysta, człowiek genjalny.

Kształt i barwa — rysunek i malarstwo zatem, zredukowane do swych pierwiastków — nigdzie się nie jawią, jak wiemy, w zupełnej od siebie niezależności. Zarówno jedno jak drugie — jest tylko schematem zjawiska, nie zaś zupełnem jego ujęciem. Otóż wiemy, jak krzywdziło nieraz malarstwo samo siebie, gdy nazbyt ściśle trzymało się schematu rysunkowego. Dziś znowu reakcja przeciwko rysunkowi w malarstwie posunęła się może również za daleko, gdy w chaosie barw zatraca wszelkie poczucie kształtu. Zdaje się jednak, iż niebezpieczeństwo, z tej strony mogące grozić sztuce, jest mniejsze, niż owo dawne z tyranji rysunku wypływające. Świat kształtu, więc rysunku, narzuca nam się ustawicznie sam — i to nie tylko we wzro-kowem wrażeniu, lecz nawet — w dotyku. Tymczasem świat barwy, więc malarstwo, jest oceanicznie zmienny i rozległy, bez porównania również zależniejszy od indywidualności artysty.

Koloryści, żeglarze oceanu barw, nie wyczerpią go nigdy, a nas nauczą wreszcie patrzeć — każdego własnemi oczyma, bo inaczej widzieć nie podobna.

Grottger trafił na epokę takiego otworzenia oczu na zjawisko barwy, tymczasem technicznie najpierw zdołał opanować rysunek. Ale nie mniej to zagadnienie swej epoki i własną dążność — przeniósł w tę technikę. O ile zaś przerysowanie uboży malarstwo, o tyle znów stanowisko malarskie wzbogaca rysunek. Łatwo to zrozumieć: malarz, który tylko rysuje pendzlem, t. j. goni za kształtem przedmiotów, puszczając odłogiem cudowną grę fenomenu barwy, w jej

■>-

___:s

91

CS

<L

V/

fit*

mwA

Y//

Y/m

///

7«ir

'C

a VAaI

*

Wa-nèfiw Atonntp

A/

l^v>

*S

V*

,vj*

K/

flrJ

A.

À

r?

V -, *

>4

P2£#

r ^

li

"3śr

u :*.

i

»

y

i

■i

-

i

p

r

<ifrs

/T

i K

I

'

ü

..

^1

?

?K

-

Ü4

.

^-y,

.*>' ' * * " A

Jńuf

MATKA BOLESNA

F

\

>

i

mm

£

?S3

Sf.

m

■ik4

M

2*àu._

L* '

*Vr^

Sü

M

Sfś

■•fai rTi ii^

*mm

fa.

m

i

f--

m

•p

m

7-*m

m

I

&

-r

m

S»J

?

«K--."V ~

ür

l§\

El*'

.A

JF'

SÜLj

■

IL

Ü

Ifl

j||:-. ■ Bl

dpi m

W*r

K

H

as

AS

%

■

s3

s

:

mû

m

‘^«2

w

jEBSFv/' -; - »

gpSg«*v5

CHRYSTUS

i ' Z&S

<k

<kJ

yr.

3p»i;

■

w*mim

m

iit

.

¥

.

rf fm

'Z*

z î n

Ml

>4*

-9 * j

■

i

Zg-.*^|r*

•V-

s

v.Y»

1

\

-

Sb«

T*

H

Wi «Pi

■

X*

&

*

B

feklA.,

i’

I

^ -

L* )

Mil1.:

JU4»e«n*

s

Râssn

s

.3SNfr(U

é

gfp^

” -fe^^fałćaftg»!

4

,ÂÏ ⁴

P

A

rf

«

%- J

m

*:<

*

$ V '

»

%

/

•-

POD MUREM WIĘZIENIA (1866)

%

b

f

f

!

/

i

’S

RS

F

P* JH

.w ^

IV.

». "

sv

—

Uf

ft*.

»

»:

W

iST é’

1

Ç3C

ïn

» i

r ii

Hl

KOLĘDNICY

-

£i

* a*?»*.

rw* w

WW<

'tkg*

à

V}

.V

%r

v

fJ*i

b* >>

;

H

il j*

t. %:•*

y

r.J

:*A

r<

CÓRKA KRÓLA POPIELA II.

PV ¹

\

I

."TU

4é. b j

ik ^

m.

Wm

|Łc^

mĘf

i

«y

?

Al

*

0 '

ttJrj

c.

'l

J

P

*

%

■ISA

X

ß

■f

w

Ą,

CÓRKA KRÓLA POPIELA I.

äsü

m A

f

kr

u

F

"■ .

I

<

7

CYGANIE

j

'

' i

- .

1

i

i i

OM

H

CYGAN

- ,

im mmi

Ai

f

V

'■*

V

1

A

%

s

%

cfl

y

jfti JP*

Wf^

ê

H*M

BAJKI I.

S

4

m

t

\ sl

w*.

* :

&

y

1

i

Vi

si- <

% i

/d

à

V

.A . *S.’

/'A

r*

j

U

r

V

■

s-

ii

— i

\ ~

"

QgW Js

5™I

'//

rv*⁻'

BAJKI II

r>,r

£

NA LAGUNACH

\

*/ * .*

J

V

y

%

f

3*

I

-

:.

.. J

T

w

.

^ .

Ar •

»,

/

>

r

i

1

t

m.

i

WIECZÓR LETNI

äi

ém

k

bJK/

v

■MP

KRAJOBRAZ ZE ŚNIĄ TYNKI (1866)

/

, k

’

À

1

i

fl

y

i

i

»

W ROK GŁODU (1866)

w.,

a»

■ ; \ / t:

t¹

/'

%>T

i, ,1

~JÉ

t?

S*>

J/-*

7*s •■•■'

t-

WM

'V fr,.\ ]r^

Z*

i/'-<

■tèSE»

*■!»

r<

,i!

p 4 K

J&T J.

v% ^PrWgNp^ V

WW,

,:1

*î

fev •

j»

r;

i3cas#Ptefc.t#k....

■T

KWESTA (1866)

4

T

*

h

4

M

œn

Ł

1

...V

** rlr

X

MR

X

PORTRET HR. DZIEDUSZYCKICH

własnym, niezależnym od kształtu przepychu — poprostu jest jak ubogi na duchu, jak ów zakopujący w ziemię jeden z danych mu przez naturę „talentów“. — Przeciwnie zaś — rysownik, czuły i rozumiejący grę światła nie tylko w t. z. światłocieniu, lecz i w walorach, t. j. stosunku wzajemnych barw — jakże ogromnie rozszerza skalę samego rysunku! Pod taką ręką rysunek jest już nie schematem jednej jakiejś cechy zjawiska, lecz dąży znowu do objęcia całości w calem jej bogactwie. To właśnie odbił w sobie Grottger i dlatego „kontur“ i „kreska“, linja „płynna" lub inna — nigdy nie wystarczą nam do zrozumienia tego co chciał i zdołał wyrazić czarną i białą kredką na żółtym lub białym papierze.

Do galerji kobiecych i dziecięcych portretów jego kredką, gdy dodamy poprzednio notowane, jak np. Madonnę-Dzieduszycką (olejno), gdy wreszcie ten rezultat pracy przedostatnich lat — zestawimy z dawne mi główkami akwarelą — dopiero wówczas ujawnimy sobie całą skalę jego zamiarów i rozumienia, świetnych prób i skończonych dzieł. A jest to, jak dotąd, jedyna w polskiej sztuce galerja. W sztuce widzenia głowy i twarzy kobiecej — jedna z najświetniejszych, godna stanąć obok twarzy portretów angielskich początku XIX stulecia. Nie bez namysłu z nimi właśnie zestawiamy Grottgera w tern i tylko w tern rozumieniu. Gdyż i on, jak tamci, w najmniejszym możliwie stopniu ulegał manierze, będąc świetnym i szczerym obserwatorem, i on, jak tamci, stał na pograniczu rysunku i malarstwa nowoczesnego, a bliżej może tego ostatniego, niż tamci, choć oni malowali, a on rysował.

Będziemy jeszcze mieli sposobność powrócić do znaczenia tej portretowej drogi w dziele Grottgera, obecnie zkolei poznajemy inne prace tego niezwykłego roku.

Chcę tu mówić o pejzażu, którego początki widzieliśmy ongi na tłach akwarelowych kompozycyj i portretów w pierwszej dobie. W majsterszuli pejzażu studjować nie mógł, potem czem innem również musiał się zaprzątnąć, myśląc o ilustracjach. Nie znaczy to jednak wcale, by przez ten czas nie obserwował pejzażu i nie dochodził do jego zrozumienia. Pamiętamy pejzaż z portretu końskiego barwny, szeroki, powietrzny: była to szczęśliwa zapowiedź. Tu, w tym bujnym roku pracy, zdobywa Grottger i ten szczebel, wiodący ku doskonałości malarskiej. Podziwu godzien jest pejzaż jego w Li-thuanji — zwłaszcza w Przysiędze — ciekawy w Walce i Pojednaniu (olejno), ale bodaj najwięcej opanowany w owym Szkicu biwakowym, któryśmy poznali dawniej, i teraz wLesie śniaty-nieckim. Noc na lagunach mniej daje pod tym względem od Stawu w Śniatynce, wspaniałego szkicu dwóch przestworzy chmur i wody, wśród których kłębi się złowrogie światło. Prześliczna również głębia ogrodu w olejnem Pożegnaniu (Kościuszki z panną Ludwiką Sosnowską, jak chce wersja ustna). Nastrojem może obraz ten przypomina najbardziej z grottgerowskich obrazy rodzajowe Schwinda, jak np. Abschied in Morgengrauen, lecz nam tu chodzi o traktowanie pejzażu — ową, w ramie konarów z pierwszego planu ujętą, prześwietloną głąb ogrodu. I jeszcze jeden ogrodowy motyw, oznaczony tytułem Nad wieczorem, wart przypomnienia. Pod konarami olbrzymich drzew, na skraju parku sylweta dwojga osób przytulonych — przed niemi niebo zalane zorzą wieczorną — dalekie i wysokie. Przez drzewa sieje się światło i długie cienie padają na trawniki. Szkic ten robiony kredką w Dyniskach, jeśli się nie mylę.

Wieś polska — Śniatynka przedewszystkiem — dała mu pod względem pejzażu więcej w jednym tym roku, niż to, co zdobył dawniej. Nic już z geograficzności dawnych prób nie zostało: pejzaż szeroki, prosty, pełen światła i powietrza — pejzaż, słowem, który w Wojnie podniósł tak ogromnie wartość kartonów.

Pominiemy tu cały szereg obrazków rodzajowych, należących do obszernej grupy prac Grottgera z epoki powstania: takie, jak Pod murami więzienia, Przygody wojenne, Pożegnanie powstańca i t. p. jawią znane już nam cechy artysty, nie wiele dając nowego. A tu z nawałą nowych nabytków trudno dać sobie rady!

Natomiast bezpośrednio po portrecie i pejzażu postawilibyśmy liczne studja i szkice z natury. Setki ich znamy z tego okresu, nie licząc już nawet owych notatek epistolarnych, często nieporównanych, rozsianych w korespondencji, jak znakomite np. minjaturowe sylwety atramentem, samego artystę z dzieckiem (siostry) na ręku, jak piórkowe lekkie szkice z różnych miejscowości, gdzie przebywał (portrety — szarże znakomite: klęczący wśród kwiatów, w kształcie zegara, na bryczce, na polowaniu i t. d.).

W notatnikach kreśli na prędce arcydzieła rysunku: typy galicyjskie, żydków grających, panie w saniach (sylweta matki) i t. d.

Mi

3

ß

■i

M

?

¥

wt

3

;

k!

;• gj

£

\

;

t

\s

A\;

iV

s

N

Xv

■J.

\

|?ij\ r- •-

Ar

■■

HR. BERTELLI ALGAROTTI

‘C-fj»!

j#3*4[

Ził

* î.

A

ii

T

2a£'

I

<i

Jt

i '

.

S»5$

■

wĘ<0®w:wń

.•

r *    ...

*

iiiis$is£

•VPï.    «fi»-**-»

pp

PS

fc’JSlCPT

*r‘*.

■■

-5>.T

i t. d. — Ze stujów takich, bardziej wykończonych, zanotować warto Drwale w lesie śniatynieckim, pyszne głowy Rusinów, grupkę Chłopców-kolędników, dalej wreszcie pół-studja, — pół-kompo-zycje, jak wspomniana wyżej Głowa zakonnicy z Wróblewie, w układzie Madonny, jak szkic ołówkowy kobiety z dzieckiem — grottgerowska wersja monachijskiej Madonny di casa Tempi, jak pół-nagi Cygan-żebrak, z natury świetnie chwycony w Grybowie, jak dekoracyjne pół-portrety, pół-symbole Muzyki i Trage dj i, robione w Porębie wraz z portretowym (zaginionym) fryzem główek artystów-amatorów i t. d. i t. d.

Portret, pejzaż i szkice z natury były tą jasną, tą nieomylną drogą, która wiodła Grottgera ku owładnięciu techniki malarskiej — przez ćwiczenie się w obserwacji. Potrójny związek z rzeczywistością, ziszczający się w tych trzech kierunkach pracy, podobnie jak nieraz był ocaleniem dla całych epok sztuki, uzdrawiając je z maniery, ckliwości i rutyny — podobnie i dla każdego artysty jest koniecznym warunkiem rozwoju. Portret zmierza do rozwiązywania kwestji wyrazu nie na drodze urojonych i uproszczonych typów, lecz przez wydobywanie go z indywidualności żywej, nieraz skomplikowanej, zawsze bogatszej od urojenia. Pejzaż decyduje w sprawie zrozumienia barwy — notatka wreszcie, studjum — odświeża wyobraźnię i prostuje jej spaczenia. Wszystko zaś razem stanowi całokształt tej właśnie wiedzy, która zastąpi i „szkołę“, i „system“, i „model“ — i jak zastąpi! Potrzebował zaś Grottger bardziej niż ktokolwiek tego skarbu obserwacji, gdyż należał do tej nielicznej w dziejach sztuki kategorji artystów, którzy ze skarbca rzeczywistości czerpią materjał — dla twórczości własnej. Są to ci wybrani o potężnych indywidualnościach, którym świat zewnętrzny nie wlewa się do pustki dusznej, by ją wypełnić, lecz by tam ulec przekształceniu i wrócić w jasnowidzeniu twórczem, w odrodzeniu — by tworzyć ponad zjawiskami — nową rzeczywistość. Genjalnych oczów światło jawy nie oślepia, lecz owszem potęguje w nich siłę wzroku, że tam, gdzie inni nie widzą nic, prócz anegdoty — one wysiedzą tajne prawa życia lub marzenia.

widzenie

Dla takich oczów i takiej duszy jawa jest bezcennym materjałem, rudą bogatą, z której indywidualność wytapia swoje — świata. Do tych należał Grottger. Ze samych obserwacyj jego wy-

starczyłoby na paru porządnych malarzy, to jasne. Lecz dla niego obserwacja była tylko szczeblem do twórczości. Chłonął rzeczywistość z cudowną potęgą, ale im więcej brał z niej — tern więcej dawał z siebie.

Dlatego to notatki z okresu wigilji, Nowego Roku, Trzech króli i t. p. — nie wyczerpią go, nie wystarczą mu. Wyobraźnia jego zawsze przekroczy rzeczywistość i poza Zakonnicą dostrzeże Madonnę, poza kolędnikami lub za szopką wędrowną — ową błogosławioną stajenkę, i Świętą Rodzinę przy żłóbku, i wędrujących do Narodzonego królów, poza twarzami rozmodlonego ludu — przedziwną, pełną wiedzy twarz Chrystusa w cierniowej koronie lub Matki Bolesnej z zastygłą perłą łzy na policzku.

Im bogatsza obserwacja — tern potężniejsza wizja. Dlatego to w tym roku prac codziennych, wpośród ustawicznego obcowania z twarzą ludzką, przyrodą, ludem — zgoła rzeczywistością — jednocześnie tak tytanicznie wybucha jego twórczość.

W tym bowiem roku stwarza całkowicie trzeci cykl powstańczy, Lithuanję, rzuca szereg kompozycyj Sybiru, który niemal za czwarty cykl policzyć możemy, i wreszcie wysnuwa z siebie wątek Wojny!

Do Lithuanji już tu wracać nie będziemy, powiedziawszy o niej, co w ramach tej pracy umieścić się dało.

Sybir streścił w pięciu utworach nierównej wartości: W minach, Sybiracy niosący krzyż, Ciosanie krzyża i dwa Pochody na Sybir. Temat mu się zwolna rozsnuwał w wątek cyklowy, podejmował coraz to inny motyw wielkiej niedoli, wracał do raz opracowanych motywów, szkicował nowe. Trzy pierwsze utwory pojął raczej symbolicznie, choć na swój sposób, wprowadzając wszędzie surowe rysy rzeczywistości. W Dźwiganiu krzyża i w Ciosaniu dał beznadziejną pustkę śnieżnej tajgi, a postaci wygnańców — w kubrakach, szynelach, burkach ladajakich, postaci męczeńskie i tak bardzo ludzkie — odnajdziemy je potem w nieporównanych pracach Malczewskiego, podobnie jak ową wdowią sylwetę ojczyzny. W dwóch kompozycjach Pochodu na Sybir postawił sobie zadanie bardziej realistyczne. W pierwszym może jeszcze silniej akcentuje pokrewieństwo pochodu z drogą krzyżową Chrystusa — w postaci upadającego pod brzemieniem młodzieńca, w ugrupowaniu w głąb

Wfh-

Igfeivh^#%p

4M

x:

i**,»

■ -    .,-V reyiïgfe- *r ‘    '

kSsW&I

- *W' • ■ ■’■ ' ¹

•- ■

■/>:

■-

\.

>1

,v‘

i\

•iift

!'

' ( " ,\

.j

Mi

■

Ł-..-

»

:

h

'

X

V

/

.

^S'

X

a

t

ö

}

'■Ê

_ .Ujuk&F

l*.

m

,,

"'..

[Virf*S

A

r

PT- rJ

I

*..

s

3?f

•AfmX*

PF^S *

-

i

-ar

MUZYK RAFAŁ MASZKOWSKI Z ŻONĄ

m

A

1

!

* v

%

\

\

i

\

s

xi

V

V

ÄT,

A

* '■'

■%,r gpępBĘj

I.

Ç ■S!^

■wy

/

® •

% - '

3^v

sr

lfe:i :*x

&

V ■•-

3 ?

-

y Æ

■ss^

■

^pp-

j0?Je*

✓ Ap*

-* ■ > .w**

Sri

w

'

r

ar.-

;.\ \

}

A

■

*- - ■*' J0^\

f

;

-

..

■

/

g

:

i 1

aü

V

’yivL

Ł

ËfX

;

t'i

=="*.* :A

fer«**

• V»

' >,

?

%

.

kl

,i

-r-*..

i\

m

-<>*T'

if'Mr

'

H?..

L ^ *>!

x

K

•O

L"

M

J*.

Jjg*'* y~-'- ■fi-.jSn}-^-'^

. .-

v

%ïk.—

Ïf7r

»

m ïj$

I

wv*

T

»

V

V

m

I

K

■ * -'■

«r%

#•

■v

HUCULI

M

i

II

Êm

£

., *

.;¹*A

ÎV

U

j.

V

r

M

*>

[V

♦

*-*^L

■V

K

4

|P

v#t ■

*<

O

Ä-L*

li.

♦j;

w*

/ a

Rr

fc

y*r jfó

.

!

' fw.J

’ W

Ust.

3

r'-Vj

Lj&

/-

l‘.

* R i

••s

».

4PS

V

A

A

pi V

•**ai

v\

Ÿ'

KRAJOBRAZ KSIĘŻYCOWY (Pożegnanie)

*

za nim tłumu, że prawie szukamy oczyma sylwety krzyża, na tylu takich kompozycjach starych mistrzów widzianego, w drugim, już w Paryżu robionym, całą wartość kompozycji skupia w twarzach wygnańczych — twarzach, po raz ostatni jawiących Bogu świadectwo ofiary, a nam po raz ostatni przypominających owe grottgerowskie, powstańcze twarze sześćdziesiątego trzeciego roku.

Temat więc Sybiru rósł w nim i przekształcał się do ostatka niemal, a jeśli się nie skrystalizował w świadomiej formie cyklu, to zapewne dlatego, że nazbyt zajął wyobraźnię artysty ten ostatni, w którym chciał tyle wyrazić, na którym takie pokładał nadzieje — cykl Wojny.

Myśli o nim już od połowy roku, a we wrześniu rzuca pierwsze zarysy kompozycji, nie przestając jeszcze w duszy roztrząsać filozoficznej treści przyszłych obrazów.

Zamiar wielki, myśl potężna, głęboko-ludzka, problemat na siły niepowszednie, który przez całą drugą połowę wieku XIX nie przestał niepokoić duszy wielkich artystów o skali tak odmiennej, jak Stuck jakiś w fantasmagorii pogrążony, lub Wereszczagin, wstrząśnięty widokiem jatek ludzkich. Problemat malarski Zgoła, odnawiający pojęcie „batalisty" — a tu, jak wiemy, wynikający bezpośrednio Z ducha i krwi roku sześćdziesiątego trzeciego.

Nie będę tu wszakże rozwodził się nad „pierwszeństwem" myśli, którą wyraziła już prastara prośba ludów, łkająca: „Od powietrza głodu, ognia i wojny — wybaw nas Panie!". A polski twórca Wojny nie inaczej w szerokiej, szczerej piersi czuł rodzący się twór, skoro nawet pierwszy alegoryczny karton skomponował w tej symbolicznej czwórce, dodawszy tylko z polska kajdanami dzwoniące widmo najsroższe ze wszystkich — widmo niewoli. — Ani nawet o pierwszeństwo w sztuce będziemy się tu za Grottgera targowali, lekce sobie ważąc zwyczajną miarę pierwszeństw.

Ale błogo myśleć, że z tego właśnie kraju te potężne strofy plastyczne wzniosły się ponad dymy pożarów i wstrząsnęły sumieniami niesytej krwi bratniej ludzkości. — Że z tego kraju i z tego roku młodzieńczo szlachetny genjusz Grottgera wysnuł myśl ogólnoludzką, gdy po raz pierwszy postanowił wyjść w świat — w świat ów szeroki, dla tylu innych będący tylko targowicą próżności i interesu.

Zarazem związek ten najserdeczniejszy między Powstaniem a Woj ną, związek tak ścisły Jak między ideą narodową, a mistyczną u wielkich naszych romantyków — podkreślamy tu raz jeszcze i na przestrogę płytkim sądom. Bo w liczbie krytyk Grottgera znalazła się i ta bezduszna, że w Wojnie przestał być narodowym!

Grottger od początku rozumiał dantejskość swojej wizji. W listach do narzeczonej wprost o tern mówi. List ten, dla całokształtu koncepcji Wojny niezmiernie ważny, warto przytoczyć bodaj w ułamkach:

„Słuchaj, wszak znasz Dantego? Wszystkie — i okropne, i cudowne obrazy „Komedji" jeszcze żywo stać ci muszą w pamięci...

A gdyby dziś Dante z grobu powstał... A gdyby tym drugim Dantem był... Nie, jam się żartem z Dantem porównał, ale zrobiłem to dlatego, bo przedmiot, który sobie wybrałem na teraz, radbym w obrazach zupełnie podobnie obrobić, jak to w słowach Dante uczynił. Dante filozof przejął się myślą swoją, mając na celu rodaków Włochów słowem gorzkiej prawdy do opamiętania pobudzić... Obrał sobie za zadanie nie boskiemi, lecz ludzkiemi usty, nie z przebaczeniem w duszy, ale z całą żółcią i nienawiścią śmiertelnika powiedzieć to, o czem już od trzynastu wieków religja pouczała. To wszystko miał w planie i to wykonał. Było to jedno z najświetniejszych zadań, jakie sobie artysta kiedykolwiek do wykonania obrał. Oto w kilku zarysach, co Dante zrobił, a teraz w ten sposób o tern, co ja zamyślam.

Wojna i Wojna! Plaga dzisiejszej ludzkości... żywioł, którym się wszyscy brzydzą... a przecież taki, który do dzisiaj w sobie żywimy i cierpimy.

Dużo o tern pisano, ale przecież nigdy nie malowano. Przestawano na pojedynczych, oderwanych momentach... Przedstawiano straszną i okropną bitwę lub rzeź, ale nikt jeszcze nie przedstawił obrazu wojny przed oczy biednych ludzi z ta-kiem wrażeniem, jakie my w życiu przez cały czas trwania tej plagi odbieramy. Pomyśl teraz, a raczej posłuchaj, gdyby malarz wezwał swą Beatrix: Prowadź mnie tam, gdzie wre Wojna, gdzie jej stanę oko w oko, gdzie mnie ona zasmuci, zastraszy, przerazi i zbrzydnie"...

Tu dojrzało już ogólne założenie dzieła — w kilka dni potem myśl artysty, plastyczniejąc z każdą chwilą, dochodzi do zupełnego skrystalizowania w formach już nie ogólnych, lecz jego indywidu-

I.

i>

*t%â

-J

-iiù

**#

«'

a» ‘ud»* i .■ ■»!■«<

i.* i h

* F    |~ >*■ Vj

ÎK

'. a&$~    )

ßbw: &>?%■•'

' • •* , •' '    •    '    4

/■ v ■    «,. \ j* .• V

i %-

.Y

Y"-. Y

<L

A\

; wy

fjwjr

vt

>!.

"* T- *'-MÊt-• * ^

Wm^, m

ffl-ÜL

JH- lv-

-H. 'S

!*

*

; ’■ :•* "ÇfiS

.ß^Y-Y'. _

. ; * •

ç

fc's -

AV

jn

Ü*

ZAMEK WĘGIERSKI.

é

alności najwłaściwszych. Oto on z Wojny wyrzuci nadmiar okropności — a natomiast wprowadzi na obrazy żywioł idealny, „aby uprzedzić nim w sądzie każdego widza⁴⁴. Człowiek-artysta, na podobieństwo boże stworzony, i Beatrix-ideał, w sobie już pierwiastek boski mająca — wystąpią na obrazach w roli czynnej, a jak to wpłynie na całość kompozycji, zobaczymy niebawem.

Odtąd przez wrzesień, październik i listopad z wrastającą gorączką twórczą pracuje Grottger nad Wojną — powstają w pierwszych zarysach Pożar, Głód, Kometa, Losowanie, Ale-gorja wojny...

Oto po burzy duchowej na „spokojne lustro bezdennego morza fantastycznych domysłów⁴⁴ artysty wypływają jeden po drugim obrazy.

Ale nie w tej chwili jednak powstanie — dzieło. Jeszcze się „spokojne lustro⁴⁴ zamąci i wróci burza i skłębi wszystkie widzenia artysty w chaos twórczy, a potem wreszcie wynurzą się w kształcie ostatecznym... Wrócimy i my do Wojny wraz Z nim, teraz zaś, zamknąwszy jej akordem ten rok urodzajny — raz jeszcze przed ostatnią wędrówką Grottgera zobaczymy, jak się czuł w kraju.

Jak ongi w czasach wiedeńskich spełniające się lat dwadzieścia, tak tu znów prawdziwa miłość dojrzałego mężczyzny musiała wpłynąć ogromnie na to, co czuł w otoczeniu.

Na jej żądania, na własne prawe pragnienie szczęścia, na konwencjonalne lecz koniec końcem słuszne wymagania rodziny, dbałej o przyszłość córki — odpowiedział Grottger po staremu — pracą i pracą. Lecz próżno spiętrzał wysiłek i w cudownym wybuchu twórczyni wielkość swoją, genjusz swój ofiarowywał krajowi wzamian za jakieś ustalenie losu, za t. zw. stanowisko.

Ludzie podziwiali obrazy, chętnie przyjmowali dary talentu, ofiarowywali, i owszem, gościnę, zgoła w ich rozumieniu „bezinteresowną⁴⁴ — lecz losom artysty żadnej odmiany to nie wróżyło. Tułał się więc między Lwowem a Krakowem, od dworu do dworu, przenosząc swą ubogą sztalugę i tekę z kartonami, robił portrety, płacił zgóry a hojnie za dobre serce — i coraz bardziej gryzł się sam, coraz wyraźniej czując beznadziejność swej sytuacji. A coraz bardziej czuć musiał, bo teraz czuł za dwoje. Teraz dopiero męczyło go i stawanie „na kwaterach⁴⁴ przyjaciół, i bezdomność, i śmiesznie mały zarobek przy takiej pracy. Teraz dopiero może piekło niedostatku olbrzymiało mu w sercu na miarę miłości i coraz większych pragnień — teraz gdy mógł sobie powiedzieć z poetą: „jak Dant za życia przeszedłem przez piekło⁴⁴ — bo i on miał Beatryczę swoją.

Patrząc głębiej w stosunki krajowe, przekonywał się coraz dobitniej, że poza obojętnością ogółu dla sztuki, poza niskim poziomem wymagań od niej, a jeszcze niższym, lekceważącym niemal życie artystów, poziomem tego, co za dzieła sztuki ten ogół ofiarowywał — stało beznadziejne ubóstwo myśli w samej krytyce, pozbawionej fachowej znajomości rzeczy, wiedzy porównawczej i historycznej w rzeczach sztuki, a stąd i pewności sądu. Ostatecznie zaś zniechęcającą dlań próbą było wystawienie w Krakowie Lithuanji. Po różnych przejściach, komerażach i trudnościach udało mu się wreszcie znaleźć lokal dla wystawy (choć dochód z niej przeznaczył na cel publiczny!) Krytyka naturalnie przyjęła kartony „przychylnie⁴⁴. Lecz artysta, czytając te sądy, wykręcające się ogólnikami patrjo-tycznemi lub śmieszne pretensjonalnem „znawstwem⁴⁴ — smutniał Z pochwał, zamiast się weselić.

Wszystko to odbiło się w listach do narzeczonej, lecz przede-wszystkiem musiało wpłynąć na zamiary Grottgera na przyszłość. Koniec końcem rozumiał, że tu ani siła krytyki miejscowej, ani siła opinji ogółu nie mogą sprostać zadaniu, t. j. dźwignąć każdego artystę na właściwe i należne mu stanowisko. Rozumiał, że ciągle jeszcze chwiejny sąd miejscowy oglądał się na sankcję t. zw. zagranicy, jak ktoś niepewny zdania czeka na to, co powie mądry sąsiad.

Z zakupami nie spieszono również, choć Lithuanja wędrowała teraz po wielkopańskich rezydencjach, ściągając przychylne półsłówka w dialekcie francuskim, rzadziej polskie, więc platoniczne zachwyty. Dla wielu Pankracych była „nadto polska⁴⁴, dla wielu zaś Z okopów św. Trójcy nazbyt powstańcza. W jednym z listów Grottger sam w nieporównany sposób opisuje takie oględziny towarzyskie Lithuanji. Oto kartony ustawione, artysta kryje się gdzieś w przyległym pokoju, by nie krępować sądów publiczności. Do salonu wchodzi szeleszczące jedwabiami, pachnące, lornetujące wytworne towarzystwo.

Gwar... Zbliżanie się i oddalanie od obrazów... Gwar... Znawcze zwijanie pięści w trąbkę... Przymrużanie oka... Gwar.

¹

n v

A

ju i /S-

>

fr®

~Zf

US

«S

^•. Wïs. -T^""

/

■■n^\±

ijiïr*¹ '

VL

»

—"■““TH

SYBIRACY.

>

}

SZKIC DO „POCHODU NA SYBIR“

-i

ÉggÇ^*C*

TW^'J

....

pimj v‘N ' w ''-<*i5» ^

u£v»r V ^

».,    >- t>- ■ •    ”

Kjp

r

A*

" ^

~ SM,

r

i

^ jt^

i

\

•X

icTpî

CrM

Y \b*Jr / /    *\

<^;,,S&«i»-«-:- • -«• - i-iwi«-⁷ .

as^

Nü * '

>

7

3r

v

7T^|P»««<

if»    >

IK);C J

-—«r\

'•—-« ' r.;/*a

22^

<!

/>wr>

-•■• ?

35

L

P

w

r

,

• --

t

WÊ*

3E* 'jt -

rn -ÿm

afegff

Ä3

. ;^SSS

pk

TV

JLci

\

i A

pi

Çr

m

r**h

Tl

LL

t

//

I

SYBIRACY.

*‘ ’ - .

H# ’ ■ 1

■*

^7

J

?

r

“?rr

j*

■

•me

%

■fft

3

•gu

i

POCHÓD NA SYBIR

V

• ■ • ;

>

A

. • Z,

•*

,j

J II

v.

... . f hü

':Æ Wë

i r Mfli

*

■

fefc. tê

i

S

î' i

■ # ï

5

W

' %?■

s?

! I ,

1

12

SYBIRACY.

.

. J

.

Kg!

.'i/”

: *ak

■K

■jù*

.* •

,

Mi,

n

W:

HfeiKÜ

......

i

v

,1

k*u

f

¹

9H

Sf

î

- ' : -a

K

«n

f**"    %

. %. % -

.TPJCac.œr.

DŹWIGANIE KRZYŻA

t?

z'

"WP

il

V’

.y* J

SYBIRACY.

si -

K’

JTgcJf

CIOSANIE KRZYŻA

,7 tfl

S:*¹

SYBIRACY.

’■

W*Ä

f * ' ■ ?

[/'’ ' _M

W*.

X-'J

S£

X';

x^;^s

5Ś

Mm

z*.

W MINACH

—    Jakie pyszne fałdy na tym obrazie!...

Gwar.

—    A ta noga! Mais c’est vraiment très... très bien.

—    Jaka karnacja.

Gwar.

— Et ce petit lapin, mais c’est délicieux.

— Ach... ten liść kapusty!...

Sądzę, Że „liść kapusty" dobił biednego artystę i że już więcej nie ' słuchał.

Coś się w nim zerwało wkońcu, coś się zawzięło na własny los. Czuć w sobie tytaniczne siły — i widzieć, że się niemi ludzie tylko bawić umieją. — Być olbrzymem pracy — i nie móc z niej wyżyć przystojnie. Być jasnym panem ducha, a zależeć wiecznie od widzimisię półpanków. Być z Polską zrośniętym istotą całą genjuszu — a wśród swoich bezdomnym tułaczem — tego wszystkiego za dużo być musiało nawet dla tej gołębiej duszy.

Nie bardzo zdrów, nie nadto zasobny w grosz, nie w najlepszej może dla siebie chwili — zerwał się Grottger z Poręby, gdzie gościł u państwa Bobrowskich, zabawił dni kilka w Krakowie, parę tygodni przy narzeczonej we Lwowie — i, nie czekając już wilji, ni miłej sercu rocznicy 13-go stycznia — wyruszył do Paryża.

A za nim toczyła się rosnąca wciąż lawina trudów, która go strącić miała w przedwczesny grób.

#

I

I

.

/

m

' *

<r-,

V

1%U *V7 *

é

;

«•

%

jSâit^Z.'Æ

Bu

>

ŚWIĘTA RODZINA W STAJENCE

;>

ï^-

«

mr.

m

fl

iiili. il

\

„dli V

.; vSL*

L_

?i

. J

IJ h

*'V *&c>< Ł

ŁJ

ï&m

Wm

:

'

l~A

y \

r •*"-••

/

r

•*?

;X3

B

.

k

M

,

:bq

»Ł—^

EW

•i

/'

ŚWIĘTA RODZINA

1

11

\

\

i

V

>

ii

i

\

1

============

l

*2.

i. &

S '^7 4

w 'v

>

tl

vm

Zr

K-

>Jk*r

\w£

«V >

MADONNA, PRZY ŻŁÓBKU

VII

OSTATNI ROK

■■■'ai?

AV

!3fc

*;

Sk /

■#

i

• ■ - -»—

- iiæ

/ ^

#v*-.

s-**

-V

-

►

E2

v’***

Z

n

'Æ

J0Ś

»

SS

r, m^-

.

-

*    '    7

/

*

I

mg-!

m

h

m

/

/

7

/a

»•

**» **:

'O⁴""

£

■i

S

sr’ ■-

SP

M

STUDJA DRAPERJI DO „WOJNY“

SSMh.,

'

’ • v3

V

* *WAl

lA !

i -.

m

g.d.

" '3

,

{Sa

\\

r\

J-

-X —

V

\

•#

gg:

y *

-»i

/a

r

\i

r

i

fceT <

TYPY PARYSKIE

i

i

4?»

my-

^JIB

i

»Fluctuât nec mergiturl“ — Ten dumny napis widnieje pod sylwetą rozpędzonego na falach okrętu w herbie Paryża.

„Fluctuât nec mergiturl“ — hasło ponad wszystkie inne duszom wyniosłym, zaprawionym do nadchmurnej jazdy, bliskie. Być niewzruszoną kolumną z jednego głazu, być alabastrem wiecznie niepokalanym, ale i wiecznie zimnym, być wieżą Z kości słoniowej dla nikogo nieprzystępną — to zapewne szczytne jest i piękne. Ale Żeglować po odmętach życia, własną piersią je roztrącając, i z głębin przepastnych już prawie z grobu wynosić się na spienione szczyty wałów i płynąc zawsze w dal — lecieć w przyszłość — to najbardziej ludzkie i genjalne.

Pomiędzy miastem, mającem w herbie ten dumny korab w żegludze, a duszami nowoczesnych argonautów-twórców — z dawna zadzierżgnął się węzeł jedności. — Może od czasów, kiedy nowożytna ludzkość, zbywszy się złudzeń i przesądów, uwierzyła w jedyny symbol nieśmiertelny — człowieka? Dość, że liczne pokolenia dusz wybranych lub tylko niespokojnych pielgrzymowały do owej „drugiej ojczyzny“ swojej, a choć złorzeczyły jej nieraz, to jednak Z niej żyły. Kosmopolityczne szumowiny i jarmark nieustający nie były w stanie zalać ni zagłuszyć tego, co wieki tej pielgrzymki w Paryżu nagromadziły. I Zgoła niepotrzebnie uważamy to miasto za coć obcego. Ono przecież wzrosło nietylko francuską siłą, lecz wszystkiem, co przez wieki naród każdy europejski z własnych sił tam dokładał. Zapytajmy się cmentarzów paryskich, a odpowiedzą nam setkami najpiękniejszych nazwisk ludzkości, co stanowiło nieprze-169

party urok tego miasta. Rewolucje wszystkich czasów, wszystkie arystokracje ducha utrzymywały tam swoje ambasady — w dzielnicy łacińskiej fermentowała młodzież wszystkich ras. — Od heterji greckich do młodych Turków, od starych wiarusów polskich do apostołów chińskiego i japońskiego odrodzenia — w tej arce wszech-ludzkiej znalazł się wszelki twór żywy, jakby na ocalenie wiekuistych pierwiastków ideału wśród potopu doczesności...

Paryż schyłku drugiego cesarstwa, zgorączkowany, burzliwy, bardziej zadziwiający niż kiedykolwiek — był dla artystów wszystkich krajów i narodowości prawdziwą ziemią obiecaną. Nawet najdumniejsza z rodzin artystycznych — angielska — przekroczyła kanał, by się zmierzyć ze starą Europą. Wystawa zaś powszechna i międzynarodowa z 1867 roku miała być turniejem nad turnieje, w którym cesarstwo chciało swój blask przedzgonny rozjarzyć do niebywałej potęgi...

ROK 1867. Grottger, jadąc do Paryża, przyśpieszył tylko datę wyjazdu z przyczyn jakichś dość ciemnych, uwikłanych w rodzinne stosunki. Ale zamiar sam żywił oddawna, nieraz i przedtem zwierzając się, że go Paryż pociąga więcej nawet, niż Włochy.

Pociągała go w nim właśnie idea życia i walki, owo fluctuât nec mergitur, streszczające koniec końcem istotę dążności ludzkiej. Już Z Paryża pisał, że Francuzi wydają mu się o tyle wyższymi od Niemców, że stać ich na jednoczesne pełzanie po ziemi i wzloty pod niebo, podczas gdy Niemcy mogą to robić tylko — na zmianę...

I choć jechał w najgorszych warunkach, bo zaraz na wstępie ogołocono go z gotówki, zaraz musiał się wziąć do niesłychanej orki zarobkowej i serce miał nazbyt odwrócone w stronę Lwowa — jednak odrazu potrafił w Paryżu sięgnąć po to, co mu było potrzebne najbardziej.

Powiedzmy to jednak odrazu: Grottger nie przybył do Paryża Z tą swobodną głową i myślą o samej tylko sztuce, z jaką jechało tam tylu naszych artystów, jak np. Kossak w tym samym prawie czasie. Nie: on przyjechał z gotowym planem kampanji o stanowisko, z zamiarem natychmiastowego zdobycia go.

Tkwiła w tern założeniu niezmiernie ważna dla losów jego ko-

SM

~^w

/;4 • ; .;•/ *• » ■ ;

ï

•v

. )

JUtf .•> vîfSv

il'-

■»

.•

ZE SZKICOWNIKA PARYSKIEGO (P. M. KRAJEWSKIEGO)

nieczność. Oto zamierzał nietyle wziąć z Paryża to, co mu miasto dać mogło, lecz narzucać niejako Paryżowi to, z czem sam przybywał. To olbrzymia różnica. Przywoził gotową Lithuanję i, jak wiemy, zamierzał wystawić tu Wojnę.

Bez wątpienia, iż był to zamiar wielki, rys charakteru ogromnie samodzielnego i dalszy ciąg apostolstwa. Jednakowoż o losach artysty to właśnie rozstrzygnęło decydująco. Wszystko musiał podporządkować temu zamiarowi: i kształcenie się własne, i korzystanie z Paryża, i nawet dalszą przyszłość — tej przyszłości natychmiastowej, doraźnej, którą dać mu mogło tylko natychmiastowe i doraźne powodzenie. Że za jedyny trybunał rozstrzygający uważał tu własne serce — nie potrzebujemy dowodzić. Paryż miał mu przybliżyć wreszcie ową niedościgłą chwilę szczęścia, Paryż stawał się swatem Grottgera... Tern śmielej tak rozumował, że przecież znał wartość Wojny i jeśli szukał „powodzenia“, to na najszlachetniejszej drodze.

Ale nam, patrzącym dzisiaj „trzeźwo“ na tę słuszną lecz nazbyt prostoduszną nadzieję artysty — jest odrazu jasno, że mógł się prze-rachować. Ciągle ten niepoprawny idealista zapominał, że co innego dzieło i sława, a co innego życie i chleb, że wreszcie Paryż mógł do pomóc w pierwszem, lecz drugie i tam było trudne do zdobycia. Chleba i życia i tam nie przymnożą, skoro dzieciom własnym nie poda ich wczas własna matka, ojczyzna. Zwłaszcza, że Grottger stawał na targowisku paryskiem nie jako bravo do najęcia temu, kto lepiej zapłaci, lecz właśnie jako prawy syn tej matki.

Sądzę, iż należy pamiętać o tym dziwnie zawikłanym węźle konieczności, który teraz właśnie, gdy pozornie artysta wyrwał się „na swobodę“ — na dobre pocznie mu się dokoła szyi zaciskać — za każdym szarpnięciem coraz ściślej...

Tak było.

Zamieszkał Grottger od dnia przyjazdu do Paryża w hotelu d'Harcourt na Bulwarze św. Michała Nr. 66 — a więc w samem sercu młodej kolonji polskiej przy Boul' Miche'u owym, skąd niedaleka droga prowadziła do różnych historycznych już wtedy kawiarni do Café Voltaire, do Prokopa, do Regence wreszcie, uświetnionych tyloma tradycjami emigracji i rewolucji. Rozlokował się nasamprzód gwoli oszczędności w t. z. tabakierce, t. j. na stryszku

ze ściętym nad głową dachem, gdzie w lecie duszno, a w zimie zimno i gdzie prawdopodobnie ani razu nie mógł się dobrze wyprostować. Nie tracąc czasu, puścił się w wędrówki po Paryżu, świeżem okiem w lot chwytając charakter ulicy. Zaraz też w końcu grudnia szkicuje typy paryskie w listach do narzeczonej — świetne typy subretek, piechurów, przekupniów i t. p. Uderza go wszystko: zgrabna nóżka paryżanek i twarze trochę czelne, chleb w długich bochnach („nawet uczciwego chleba nie mają“ pisze), tańce charakterystyczne z balów publicznych... A choć czuje i widzi to wszystko bezlitosnem okiem obserwatora, jakby był urodzonym boulevardier — to wszakże nie przestaje być sobą w każdym calu. W tern usposobieniu w jakiem tu przybył, pełen wspomnień o narzeczonej, pełen głębszych zagadnień w duszy — nie mógł się dać uwieść łatwym powabom ulicy — nawet paryskiej. Właśnie tyle z niej bierze, ile znakomity spostrzegacz wziąć może, ale żyje własnem życiem. Jemu nie paryski Noël rozkankanowany w sercu, lecz daleka, cicha wilja polska — a naprzekór rozswawolonym tłumom, snującym się pod oknami — widzi pod sznur wyciągnięty szereg skazańców wśród śnieżnej zamieci Sybiru. Poprostu duszę mu zabrały te rodzone bóle i nie będzie już miał jej dla obcej radości.

W ten sposób pierwszą pracą Grottgera w Paryżu byli Skazańcy na etapie — najdoskonalsza zdaniem naszem kompozycja z serji sybirskiej. Robił ją jeszcze w hotelu, we czworo skulony nad dużym kartonem, w pierwszych dniach stycznia, a robiąc, cieszył się na „kilkadziesiąt tych pięknych twarzy, wynędzniałych, a pełnych rezygnacji i odwagi, na cały szereg owych postaci, mizernych z pozoru, a tak wspaniałych na duszy!“

Najprostszy to ze szkiców sybirskich, najmniej wysilony na symbol, a wszakże w tern zszeregowaniu skazanych może najwymowniejszy dla idei poświęcenia.

Wkrótce musiał jednak Grottger przenieść się z hotelu; zamieszkał więc dans ses meubles(l) przy ulicy du Four St. Germain Nr. 73, gdzie miała ostatecznie powstać Wojna. Nie było to wcale pyszne atelier szanującego się karjerowicza: pokój o dwóch oknach z al-kówką, przy oknie sztaluga z kartonami — warsztat, nic więcej.

Powoli poczyna Grottger zanurzać się w atmosferę Paryża i, pokonawszy ulicę, orjentować się wśród skarbów jego sztuki. Choć go

. /    ¹ à é n

-

*

> 1

V NP

#

À

wl

t

t à

a

¥

¥

5(*É

/

4»

1ri;

* v! *>

WALKA I POJEDNANIE. (Olejne 1864)

sfEäl

►.■r

V»

ËiÉ§3È

*f'

vHjh

Li

■“3**

^ . * %

v

—*".'5*

fb

•w.    ia— „.at

•* o „'%gg

• ;*skJES

' r

.

*

2

■V

»

f li

•W-

... '.‘i

m-

-J

mct

«3W

^Ng§

WALKA I POJEDNANIE. (Rysunek kredką 1866—1867)

WIE. (Rystnek kredką i86ką 1866-dką

nic lubi szczerze, przyznaje jednak, że „dla artysty kształcącego się jest może jedynym na świecie. Wszelkie możliwe kierunki, wszelkie artystyczne zapatrywania... Studjum staje się gruntowniejsze, niż gdziekolwiek“... Wkrótce przekonywa się, że wbrew ustalonej (przez Niemców) opinji o „powierzchowności" francuskiej sztuki, jest ona równie gruntowna, jak niemiecka, lecz za to posiada „więcej od Niemców poczucia doskonałości".

W krótkim czasie opanowuje wszystkie galerje Paryża, a — szczegół ciekawy — najszlachetniej bawi w luxemburskiej, bo ta go najbliżej wojującej sztuki stawia. Do zestawienia Niemców z Francuzami powraca i widać, jak rychło pozbywa się reszty złudzeń i co do profesorów swoich, i co do całej atmosferki artystycznej Gemütlichkeit Wiednia i Monachjum. Czuje, że tu jest wreszcie w żywiole sztuki, nie na jej miłym partykularzu, lecz w samym naprzód rwącym prądzie. Uczy go wielkości sztuki zarówno rewolucyjnej Delacroix, francuski Bajron malarstwa, jak i klasyczny Ingres, francuski Rafael. Poznaje pejzaż Corota, nieporównane rysunki Milleta i słodkie a nie ckliwe sielanki Bretona, poznaje chmurną świetność Gćricaulta i przeczystą linię Chasseriau. Zachwyca się pokolei Baudrym lub Cabanelem i podziwia skalę malarską społeczności, która potrafiła wydać jednocześnie Courbeta i Meissoniera, Daumiera i Charleta, Raffeta i Legrosa — zgoła poznaje nie to, co na eksport wynosi sława i reklama, lecz to, co w skupieniu ducha lub w zapamiętaniu walki realizuje sztuka u źródeł własnych, na własne, nie zaś łaskawej publiczności potrzeby.

Niezmiernie też szybko orjentuje się w tej nowej bądź co bądź dla siebie atmosferze, co przedewszystkiem stwierdzić można na wielkiem wyrobieniu sądu estetycznego. Po paru miesiącach pobytu w Paryżu już go nie zadowala poprawny a zimny Gćrome, którym się wprzódy zachwycał, choć stosunek z nimi ceni sobie i opinją jego nie gardzi. Ani mu romantyczny Delaroche nie imponuje, choć Z bratem jego Horacym, ożenionym z Polką, panną Plichcianką, podtrzymywać będzie miłą znajomość. Coraz się czyściej klarują opinje i poglądy artysty na piękno plastyczne, coraz się bardziej uniezależniają od sentymentów i sentymencików.

Kształci się zresztą nie tylko w galerjach i muzeach, lecz nawet błąkając się po ulicach i ogrodach, „gdzie tłum posągów stoi".

I sama już ta obecność dokoła rzeźby w tem jedynem jej w sztuce nowoczesnej środowisku — musi ogromnie wpływać na niego, na artystę o tak szczególnem rozmiłowaniu się i poczuciu kształtu.

Wszystko to widać wyraźnie z listów Grottgera do narzeczonej, a jeszcze wyraźniej w kolejach powstawania Wojny, która w ten sposób staje się ostatecznym probierzem jego doskonalenia się.

Cóż się dzieje z Woj ną? Wszakże była w połowie gotowa w chwili wyjazdu Grottgera z kraju. Miał nawet, poczyniwszy kroki o przyjęcie na wystawę, wracać zaraz do Lwowa. — Dla niego zaś, który Warszawę narysował w kilka tygodni — cóż znaczyło gotowe obrazy Wojny przenieść na karton?

Otóż tu właśnie najpotężniej wyraził się wpływ Paryża: Grottger podniósł tak bardzo stopę wymagań od siebie samego, że Wojnę postanowił z gruntu przerobić!

Istotnie, przyjechał ze sześciu gotowemi kartonami Wojny. Były one jednak „gotowe⁴⁴ na miarę dawnych jego wymagań. Ażeby zaś uzmysłowić sobie, czem dawne wymagania różnią się od obecnych — dość zestawić kompozycję Komety, którą puścił na loterję, bawiąc jeszcze w kraju — z tym samym kartonem w Wojnie. Są to poprostu dwa odrębne światy. Oto na pierwszym widzimy nagromadzenie osób i szczegółów— i starca, i staruszkę, i niemowlęta, i zięcia z Żoną, i miasto, i za miastem — wioski i miasteczka, i pejzaż ze studzienką, i na studzience idyliczną parę gołąbków, i drzewa, i wszystkie liście na drzewach... Niczego nie chce dobrotliwość artysty wyrzucić z ram obrazu, a jednak obraz, na którym jest wszystko, nie jest całością!

Na kartonie paryskim pejzaż się rozszerzył i uprościł, że tylko gęstwa zieleni (nie liści) obramia główną grupę. Z grupy tej usunął się i „zięć z Żoną⁴⁴, i starzec, i niemowlę, i podlotek. Grupa się sama zwarła, skupiła i wyraz wyrazu już tu nie rozprasza — zniknęła studnia i z nią gołąbki, a na miejsce rodzajowości w traktowaniu postaci — każda z nich nabrała cech szerokich, ludzkich. Zniknęło wątpliwe światło rozproszone, a jakiś blask chmurny padł na całość, podnosząc siłę wyrazów. A to zaledwie cząstka zmian w samej kompozycji, w której Grottger i przedtem był najmocniejszy. Największe zaś zmiany jawiły się w traktowaniu technicznem kartonu. Mgławe, dalekie masy zieleni zmiękły i zlały się z niebem — bliższe krzewy

*

4*1

'#51

I

w*

*? ?#3

!

ff

V

Au ?

\\

*SN& ,fi

».    “*^-.«4i*.

Éfl

'S

¹

>■* ■"

'

\

\

-,

St

îïfV

H

fei

W--

INTERNOWANY (1867)

i gałęzie wystąpiły wyraźniej nie w rysunku, lecz w światłocieniu. Wspaniała biała szata tulącej się do matki kobiety spłynęła w przepysznych fałdach, że po nich mogła się rozlać fala światła, odblaskami bijąca w twarz kobiety. Zmieniła się architektura dyskretniej, w tło zanurzonej altany, że się czuje kolumny, nie patyki, pod zwojem liści. Wszystko się zharmonizowało i wyjaśniło nie przez drobiazgowe nagromadzenie szczegółów, lecz przeciwnie przez szersze, bardziej malarskie przeprowadzenie tematu z poświęceniem zupeł-nem anegdotycznej strony.

Takim samym zasadniczym przemianom uległy wszystkie „gotowe⁴⁴ kartony, te zaś, które tu powstawały — dostrajały się odrazu do nowej koncepcji artysty.

Rzecz prosta, że nie każdy obraz wymagał tylu przeróbek w kompozycji. W traktowaniu jednak każdy się odrodził całkowicie. Dlatego to pierwsze sześć obrazów kończy Grottger dopiero w ostatnich dniach marca, t. j. w trzy miesiące po przybyciu do Paryża. Zobaczymy zaś niebawem, że i wtedy nie były jeszcze skończone.

Nieoceniony skarb listów Grottgera do narzeczonej pozwoliłby nam na przeprowadzenie ścisłe, bo dzień po dniu, kreska po kresce niemal, rodowodu plastycznego Wojny. Niestety, materjał to, rozsadzający ramy tej pracy — musi więc tu czytelnik poprzestać na paru przykładach oraz na zapewnieniu naszem, że Grottger istotnie i w układzie figur, i w pojęciu ich i wreszcie w wykonaniu — odmienił wszystko pod wpływem nowej skali wymagań.

W ciągu najżarliwszej pracy nad Wojną nastąpiło otwarcie Wystawy powszechnej. Przed oficjalnem zaś otwarciem Grottger dzięki stosunkom począł ją zwiedzać jaknajszczegółowiej — naturalnie w dziale sztuki. Przez dwa miesiące trwają te studja, podczas których najmniej ma do powiedzenia o Niemcach. Natomiast — zachwycają go szczególniej Anglicy i Belgowie. Zrozumiemy to z łatwością, uprzytomniwszy sobie ich postępy malarskie od Wap-persa i Constable'a, Turnera i Prerafaelitów. W świecie zaś artystycznym samego Paryża czyż nie było podostatkiem materjału do rozważań dla artysty? Toż jest to owa przełomowa chwila w malarstwie, od której datować się będzie stanowczy rozbrat sztuki oficjalnej z nową sztuką. To czas, w którym Teofil Gautier i Baudelaire kruszą kopje o nową szkołę — w którym w szranki jej wstępują jeden po drugim malarze, dziś uświetniający galerjç Luxemburgu i Panteony — chwila wreszcie, w której istotnie wrzało, jak w ulu, w artystycznym świecie Paryża, gdzie jak bomba padł „manifest“ Maneta, twórcy pierwszej secesji, wystawiającego 50 płócien swych wybranych — poza murami wystawy! Ciągnął i Grottger z innymi na Avenue deTAlma, gdzie podziwiano Olimpję, Śpiewaka hiszpańskiego, Majówkę, Starego muzykanta, Gitanos, Pijaka absyntu i t. d., i t. d.

Cokolwiekbądź zaś sądził o tern tak zgoła dlań no wem pojęciu malarstwa — odchodzić musiał od tych płócien pełen myśli. Gdyż miały one władzę, daną rzeczom wielkim, godzenia we wspólnym szacunku nawet tak krańcowo sobie przeciwnych ludzi, jak Ingres i Delacroix!...

A już za wielkim harcownikiem malarstwa nowoczesnego występowały całe szeregi tych, którzy je mieli pracą i genjuszem wznieść na wyżyny, dawnym złotym czasom pokrewne. Więc wystawiał Puvis de Chavannes, odnowiciel fresku, Klaudyusz Monet, bojownik plein'airu występowali nowi rysownicy, jak Legros lub Bracque-mond — zgoła zanosiło się już wyraźnie i świadomie na wielką ba-talję „impresjonizmu“, mającą zwycięstwo „systemu słonecznego“ nad wszelkim innym w malarstwie opowiedzieć światu...

Niedziw, że Grottger, notując od czasu do czasu w listach, Że już „skończył“ Z Wojną — coraz znowu powraca do kartonów i pracuje nad niemi bez wytchnienia.

I tu jest wielki, niezapomniany triumf tego najuczciwszego Z artystów.

Triumf bowiem nie tkwi ani w „powołaniu“, ani nawet w osiągniętym rezultacie pracy — lecz w niej samej, w doskonaleniu się i podnoszeniu ideału — w tern wiecznem, coraz wyższem stawaniu się artysty sobą samym — przez coraz rzetelniejsze opanowywanie swej dziedziny. Widząc Grottgera przekształcającego kartony na coraz szerszą miarę pojmowania piękna plastycznego, widząc tę ogromną, wprost przeczuciową wrażliwość na wszystko, co sztukę malarską miało dźwignąć na wyżyny odrodzenia — rozumiemy, Że był tu w przededniu ostatecznych triumfów i odegrania ogromnej roli w losach nowoczesnego malarstwa w Polsce.

Jak umiał pracować — wiemy z dawnych czasów. Ale tu praco-

%

!*

/ < «m wm

Wy

", ^ii wmggftf

-•

r

¹

;

IÆV (L ■; Î ,

i

Slw

|K . JM⁵ *

aSS** vsJ

'

PBBrSH

..

r

!•’

\

pry

>a

?

. •

:

!f|y>

.,V

fi m

À

<Ü

si

gs

■;x

a

Sł - ';>..

-■■

l.,,łyv

' ■ ■

IÉÈÔ

ELS

¹ >

••3

-.

«

PÓJDŹ ZE MNĄ PRZEZ PADÓŁ PŁACZU

H

îriRLl

m

*

KOMETA

?

M

j

I

f. .

&' *•

W

jk.

W • . —

ł

ms

* &

'

.«

ł

\

i

* :1

i

58

«MmhM*

* &

*

if ‘

rv

"ii

LOSOWANIE REKRUTÓW

ł>:

IT¹

i

'

é

■

n

PTf

2!

*

T

X

U

L

-

4£

ses

?

?■ *

s

i«**

fc?

vîË’^

PU

ör«diB

-irl:

.f

!

S'

K"

i

*

*

POŻEGNANIE

k:

>

4

l\

:< ,^-.

V

Ji* -w*

Hlfe* ■< ii ■

*]

LŁL4 i

r*

i ,£-

52^

BH

aa — J

POŻOGA

*

fi

£ m

§ f

Lit

Æ,.

•*i

I

füâs

\

rtî *%

*4?

1 A

I

»

IP

i

V

*

•/

t

G

/

7

M

f»¹

*

u

^Vrsf---*

J

/VT

c V. JT V.

L* >

*

h

GŁÓD

♦7

V

'A

IWNt,

,V

'■M

Si

•v

à;ÂM.*

vf'T«

E3K

?

1*5»

-'SiTT-

rr.,^

î;

,r. '

t'

rf'jij

*s».

' i*

Ą-

./

iv'H

"kî

/X

lait

4fe

m #»

F^m

.Jk>

»,

j/i

,#

ZDRADA I KARA

1 f J

“fA

É -t/

• ; $T %

//

“s *'

ri

,-4

V⁴v^

' .r-~

Mi

w

(te»’ Jk

4%

f-.t

Sy

I«?

T***

■■m*

⁴t?i>p*>Jêéfepl

.

te

m

- ,,

WA

V«*

H

?

/

w

^ j

/

y

Off

\

\

u

ar

.

1

2>MMXaff2wv*t;„

UPk

- Sgppg?

Au

Ç™ - ÿ

4

If

L *

* 3^,

_

mi

zr?

/

*■

».,. .

<*2â

LUDZIE CZY SZAKALE?

n*

*

£&&&*

J-

»

V

:

rEC*^'*

,

>C

. ,

[•

J *

? JS

jgMfê

Vt

I

WA

-, !

fs

*■-

3 k

■

i

Mê

TUŻ TYLKO NĘDZA

%'

K

W

±v

m

¹    *£-, - J t*

• Y

BN* u W" >fj

«P»

/M

V .1

;

~%T

ÉÜ

a

i

vl

^ rai

■Miy* |i»|i»»i'i»«i|'l|in»tl I» —«

i

i

K

i

- 4*    #*»r

'' m

. '-. Hi

*

w

•1»

»

i

• U «

&

'

r KÉ

i SSfffl

5

9m

<

• yÉ

A> i. i

!

#

< >. V

!

ż

r

“

-

Ł

-V- —»

ŚWIĘTOKRADZTWO

%

^*3ist

.■sr

Mp »

Ml. '

Saft

w

m

■*#.

MŹ&i

Hg* /

i- !*•

Hj

§1

pr-

'

BSSRjrr'•*;••••

%v &

! fef\

B ;

>y

"•jjjjj“

■ff

O'

•/,

7.

».

i/f

sjHN \\ \

iVÜB

rrz.

Itźsfc?

-V

^i&Mk

=Æ>

/A>/

LUDZKOŚCI, TY RODZIE KAINA!

.

.

wał nieraz po szesnaście godzin dziennie, nie przebaczając kresce jednej.

Kiedy nam z dawnych lat imponowały szkicowniki jego obfitością prób, kiedy Zagórski np. zdumiewa się, że taki świetny rysownik po 5 czy 6 razy rysuje „nogę w bucie“ — to wszystko to są żarty w porównaniu z tern, co teraz robi. Studjuje piędź po piędzi swe kartony — co dzień coś skreśla, coś usuwa, porównuje z naturą, układa fałdy, przerysowuje rękę — zmazuje całą grupę lub wreszcie woła „wszystko na nici“ i na nowo rozpoczyna robotę... A rzecz ciekawa: im więcej przestudjowuje obrazy — tern mniej w nich szczególików. Rys ten, bardzo znamienny, warto zapamiętać. Szczegółikowość jest cechą małej sztuki, w niemieckiej zwłaszcza rodzajowo-sentymentalnej manierze obecną. Źe to nie ma nic wspólnego z wielkim ongi kierunkiem Flamandów i Holendrów — nie trzeba dowodzić. Co innego bowiem obrać za temat obrazu kawałek sera, flaszkę wina i parę cietrzewi — co innego zaś zapychać idealne elukubracje gołębiami, różami, emblematami i utensyljami. Z tym szkopułem, jak wiemy, zwycięsko walczył Grottger oddawna. Tu zaś znaczy się nowy krok: ilość szczegółów zastępuje coraz wyraźniej znakomitą ich jakością: wszakże jedna jakaś ręka, stercząca w po-mroce pobojowiska, jeżeli jest w trupiej swej sztywności dobrze przestudjowana, daje więcej obrazowi, niż setki karabinów, ładownic, złamanych kół i t. p. rebusów.

Im mniej szczegółów, tern dosadniejsze — tern więcej szczerości ; im mniej anegdoty, — ostatniej — tern więcej świadomość artysty zaprząta się tern, co w obrazie jednak jest najważniejsze — więc sztuką samą, zespołem, wyrazem, stroną czysto malarską przedmiotu.

I jeszcze raz pod datą 17 maja notuje, że Wojna skończona, ażeby potem powrócić do kartonów i robić przy nich jeszcze przez trzy dni, wcale nie wychodząc z domu.

Ostatnia ta naprawa całości ma już znaczenie decydujące. A oto co się stało. Grottger nieraz zasięgał opinji Gérome'a, Willemsa, Giacomettiego o tych obrazach — i nieraz uwzględniał ich rady. Na ostatnich oględzinach Giacometti krytykował ostro pomysł artysty z muzą o rysach Grottgera i narzeczonej, określając swój zarzut dosadnie: „Vous avez Vair de vous promener dam vos tableaux avec votre amie“.

Grottger czuł słuszność zarzutu, lecz czuł równocześnie, że jednak cała kompozycja opiera się o Artystę i Muzę, i Że wymazać ich nie może. Giacometti radził tylko odmienić rysy — Grottger zaś sięgnął daleko głębiej i nie tylko „poprawił", lecz poprostu jednym genjal-nym rzutem myśli postawił kompozycję na najwyższym poziomie. Oto postanowił nadnaturalny pierwiastek tych dwóch postaci szczerze i śmiało wyrazić w plastycznej formie. Nietylko im rysy odmienił, lecz zgoła dał im kształt posągów, towarzyszących wizjom nędzy ludzkiej. Muza — stanęła na obrazach, jako naprawdę ożywiony ruchem i wyrazem marmur klasyczny, Artysta, któremu dał rysy Rafała, obok niej. W ten sposób nie były to już dwie „osoby", przechadzające się z niezrozumiałych powodów wśród scen pożaru, świętokradztwa lub mordu — lecz posągowa grupa, wyrazem swym, jak antystrofa strofą, dopełniająca realną treść obrazów. Na kilku, jak Pożar, Ludzie czy szakale, Świętokradztwo, posągi wystąpiły same na plan pierwszy, a taka w nich moc plastyczna, że tak, jak są, mogłyby być przeniesione w rzeźbę i stworzyć arcydzieła. Na innych znów obrazach — posągi artysty i muzy znikają niemal w tle lub znaczą się dyskretnie jak płaskorzeźba.

Rozwiązanie to uważam za genjalne nie dlatego, by było jedynie możliwem w temacie Wojny, lecz że było najdoskonalszą, konieczną formą genjuszu grottgerowskiego. Zespół pierwiastku klasycznego i idealistycznego, w duszy jego nazbyt silnie utrwalony, nie pozwalał mu na traktowanie realistyczne tych tematów. Podobnie jak wyrzucił Moskali z Polonji, tak z Wojny wyrzucał zwierzęcość ludzką, która wszakże istotę niemal zjawiska stanowi. Nie mógł dawać jatek ludzkich, jak inni w tym temacie, bo to przeciwne było jego naturze artystycznej. Ohyda wojny występuje najplastyczniei nie w szarżach, podobnych do parady, lecz w zapiskach chirurgów. Ich śladem idąc, można istotnie płótna zalać krwią i zasypać nędznemi resztkami cielska, nagromadzić czaszki i piszczele, wydobyć jęk ambulansów lub rozbestwienie żołdactwa — i to będzie wojna w całej realistycznej nagości. Bataliści bowiem nie dają wojny, tylko zwycięstwo lub klęskę — a to ogromna różnica — i bardzo idealistyczne jeszcze pojmowanie tematu.

Grottger dał realizmu tyle, ile dlań koniecznie było potrzeba, nie zaś ile go temat znieść może — tyle znowu znieść nie mógł on

.

,j

/;

'%ES!

'

**s

• .*

î V

ÉÉtâ

El

♦

Q|

f

’T

v.

H

I

• *4*

s v i ! *• ;

«»

f

> ...

. • .

■’*■ \x -

►

w * V*

i *4 . ♦? ê :

'**♦* • 'gï •:*. 'Z t*ZÎ-S. '-4

' • j ; f r⁻ ~r ^ •

sSSBP^ V -Mj&ü

PORTRET WŁADYSŁAWA ŻELEŃSKIEGO (1867)

sam. Dlatego w najstraszliwszych, w jego mniemaniu, obrazach — posągi wystąpiły na plan pierwszy: niech ludzie z ich bólu i rozpaczy sądzą o tern, co się dzieje na mrocznej głębi pobojowiska lub w krwawych łunach pożaru.

Teraz więc występuje wyraźnie całość koncepcji największego grottgerowskiego dzieła — od swych początków dantejskich, gdy wypłynęło w pierwszym pomyśle na „niezgłębione morze“ jego wyobraźni — do ostatecznego wykonania, będącego tej wyobraźni zu-pełnem, pomnikowem ucieleśnieniem.

Nie dowierzając pamięci, rozejrzmy się uważnie po kartonach Wojny — ostatni to raz będziemy mieli przed oczyma dojrzałe, wielkie dzieło niezapomnianego człowieka i artysty.

Jak się głęboko u źródeł swoich ten ostatni cykl ogólnoludzki związał z dawnemi polskiemi, o tern już wiemy. Nietylko jednak ideowy związek tu zachodzi. Grottger nieraz myślał o Polonji, pracując nad Wojną. Pobojowisko stamtąd z nagim trupem powstańca— przeniósł tutaj, by znowu wymową tej piersi obdartej wstrząsnąć do głębi. Podobnież w scenie spustoszonego wnętrza widać i tu i tam jedność pomysłu. Niekiedy znowu jakiś doskonały szczegół — jak owa ręka trupa, wzniesiona tam w scenie, tu — na pobojowisku. Sądzę wreszcie, że naczelny obraz Wojny: Losowanie — jest odbiciem grozy i nienawiści, którą w dusze polskie rzuciła nieszczęsna branka Wielopolskiego.

Lecz tu już kończą się reminiscencje i wspólne w cyklach mo

tywy.

Poza ideą filozoficzną, poza uczuciem polskiem, poza wspomnieniami z niedawnej przeszłości — jest cała kompozycja w znaczeniu ściśle już plastycznem wykonana.

Otóż pod tym względem, tak ważnym w sprawie kształtowania się artysty, Grottger w Wojnie znowu robi ogromny krok naprzód.

Dzieło, ostatnie wkolei powstania, niekoniecznie ma być wyższe od poprzednich — i owszem, wiemy, jak nieraz słabnie twórczość na długie lata u najgenjalniejszych.

I tu nawet w parę miesięcy po W o j n i e wykonana praca Grottgera p. t. Przed posągiem Napoleona — świadczy o wielkiem znużeniu artysty. Ale Wojna — ostatni z cyklów — istotnie jest w stosunku do dawnych wielkim krokiem. Przedewszystkiem rozsnuwa się tu, jak w żadnym, ogromne bogactwo motywów malarskich. Portret, akt, pejzaż, wnętrza, figury fantastyczne i grupy ludzkie daje nam na przemiany, a w każdym razie z tych rodzajów jest mistrzowski, skupia lub rozprasza, zbliża lub oddala — zgoła wiąże temat każdy wcałość — genjalnie, t. j. ani na chwilę nie przestając być sobą — sobą w najwyższej skali.

Portretem jest tu niemal każda twarz, na co są dowody w listach i wspomnieniach — każdy szczegół zresztą jest „portretowany⁴⁴, Że nawet kształt namiotu, ubiory ludzkie, rodzaj zaprzęgu, gatunek broni lub rasę końską od pierwszego rzutu oka poznajemy jako francuskie. Francuskie są ubiory i kapelusze ludu w Pożarze lub w Obdzieraniu trupów, francuskie pancerze i kształt hełmów na przepięknym hufcu w Pożegnaniu, charakterystyczna dwukółka i ciężki przy niej koń francuski w tłumie uciekających zPożaruit. d. i t. d. Palca tu jednego, fałdy jednej nie przestudjowanych nie znajdzie. — Studja nocnego nieba nad Pobojowiskiem, studjum ogrodowego tła w Komecie, chmura nad Szpiegiem są arcydziełami w swoim rodzaju. Może w najwyższej potędze wszystkie te zalety — owoc olbrzymiej pracy i własnego genjuszu artysty — jednoczy w sobie karton Pożaru.

Łuna wiecznie gorejąca nad Paryżem, a w okolicy ziejące ogniem huty dały mu materjał obserwacyjny. — Sylwety ludu, ciągnącego długim szeregiem — widzieć można przy jednej z takich piekielnych czeluści co wieczór. Z tego materjału stworzył potężne tło obrazu, realistyczne w przestudiowaniu szczegółów, wstrząsające sentymentem, wprost namalowane w ponurem kotłowaniu dymów i płomieni, krwawiących się i złowrogich blasków. Wyraz wreszcie wyciosał w marmurowej grupie Muzy i Artysty w bolesnej, głuchej zadumie siedzących na skraju drogi. Na tym obrazie bardziej niż kiedykolwiek występuje obok znakomitego rysownika świetny malarz, władnący światłocieniem i walorem bezbłędnie. Za równie piękny i skończony, równie grottgerowski — to znaczy przedziwnie łączący klasyczną idealność kształtu z poczuciem i widzeniem rzeczywistości — uważam karton Ludzie czy szakale, na którym ohydne pokłośnice depcą to biedne ściernisko wojny...

Wszystko nam w oczach po raz ostatni przesunął w Wojnie młodzieńczy genjusz Grottgera. — Prawdziwie, nie pilno nawet

tj

* <9

-'X

fe>:

sfl

éf/

il

e.''.

Tw

z«***

,v

■Vv

T,*

"er*-

* >V r^iw

yi

V -    ; '' V fs •

W*l'ï

<%«

--

é*m

I m*œ: I

yr^

,f

O.

■/

gml

Wri

L -r-jć

• lN

m*

B5>'

e/ tJi ,

iSf

sr-!^

kk>'r ^ vJ

/U*' -

v'

SZKIC DO NAPOLEONA I. (1867)

v*S:

Tr*£L±,

f\

rr

\}i 7

.U:

vvJ-4

Ai -

""Ifilsfcr,} yy V -il > •'

/

X

€\

■'    *T;

t

r /

¹

•4i^ï/

►•—«—--rsK,.

/v

<

\

-

« X \

/

V

Pô

X

\ 1

A/TV

/

\ S f

J

SZKICE Z PARYŻA

n

N

>.*, V

'■

> ^

.

.7*0

Ssi

J'

» '

•* 7s

r*V

k ■— -—^'v'*

w

\\

-^C

•N

■«**.

i

0    *    »

U—

•-X"'

3#

m&t;

v v

r

V- }

/F '

>

rH JRk\

wwê

A'™ ri

l'/fc y

fej

f

fi

\

M

W t

H i

I 1

il

'■MUC

$\

J -

!

SZKICE Z PARYŻA SZKIC II DO NAPOLEONA I

u

badać, czy (nieznana zresztą) karta tytułowa, gdzie dwa szkielety w koronach dławią się wzajemnie — jest, czy nie jest reminiscencją szkielecej Rewolucji Rethla, czy pokłośnice w czemś przypominają Millet'a, czy w obrazach tych ongi — przedtem, gdy się stały dziełem — tliła się ta, czy inna iskra zapładniająca.

One już stoją na tej wysokości, gdzie Grottger sam z dumą ujawnić może prawdziwe źródła swych natchnień : Miłość i Dantego, marmur klasyczny i idealny świat Rafaela. W ogromnych strofach, jak chorał polski, płynie wizja po wizji w dymach pożaru, w hufcach żelaznych, w duszach żołdackich, w obdartych trupach, zhańbionych świątyniach, w widmach głodu i zbezczeszczenia — od pierwszej myśli poety, gdy mu się Dzieło jawi w chmurnej zadumie — do chwili gdy w śmiertelnej niemocy rękę dźwiga, kreśląca światu przypomnienie, że jest nad rodem Kaina — karzący Bóg. A jeśli całość ta nie tonie w morzu krwi i żółci — i, mimo iż daje straszną powieść o Nienawiści ludzkiej, samo nie nienawiść sieje, lecz żal i tęsknotę — to znowu dlatego, że genjusz artysty, ma tak bardzo zupełne widzenie świata i ponad nędzą ludzką czuje ludzki świat idealny i z poza zmory rzeczywistości—ukazuje marmurowy kształt piękna, proroczo wierząc, Że kiedyś Sztuka, olbrzymiejąc, dokona cudu przemienienia Ludzkości.

Wojna jest akordem wszystkich władz twórczych Grottgera. Dlatego to Giacometti i Gérome, stając przed tymi „rysunkami⁴* i podziwiając je „nie na żarty⁴⁴, jak pisze sam Grottger — zagrzewali artystę, by skończył Z kredką i jak najprędzej wziął się do malarstwa, twierdząc słusznie, że tam jedynie w całej pełni będzie się mógł wypowiedzieć, wróżąc mu wielką przyszłość.

A był najwyższy czas, by Grottger trud swój skończył. Ledwie, o kilka miesięcy spóźniona, znalazła się Wojna na wystawie, gdy oto nadludzkiem wysileniem woli podtrzymywany organizm — odmawia posłuszeństwa.

Powtarzają się od wiosny coraz uporczywiej objawy tego, co on nazywał swoją „wiosenną słabością*⁴, wszakże to od krwotoku w Śnia-tynce — blisko dwa lata śmiertelnej pracy i beznadziejnej walki!... Dwa lata, podczas których nie żył, lecz się spalał poprostu, trawiony wraz gorączką sztuki i miłości — zaś zła dola była mu jak wichr ów, rozniecający wewnętrzny pożar...

Pobyt w Paryżu tego bynajmniej nie odmienił. Zapewne, że miał tu, choć nie zawsze, i miłe towarzystwo i serca przyjazne ludzi oddanych sobie, jak Władysław Żeleński, Marceli Krajewski, przez czas jakiś dawny znajomy Maszkowski i kilku innych. Lecz to miewał i w kraju, stosunki zaś ogólne w kolonji paryskiej, niestety, również były takie, jeśli nie gorsze, jak w kraju.

Zaczęło się to już bardzo fatalnie od ogołocenia artysty z gotówki na wstępie. Trzeba więc było odrazu znowu — obok takiej pracy nad Wojną! — myśleć o zarobku.

Robi więc po dawnemu w dzień i w wieczór, w Paryżu i za Paryżem mnóstwo robót obstalunkowych lub na sprzedaż. Tak prócz Sybiraków — zawsze podczas pracy nad Wojną, wykonał portret pośmiertny hr. Juljana Tarnowskiego, obrazek p. t. Batin jol czy k, portret Żeleńskiego, warjant Walki, ilustrację p. t. Nas tka do powieści Chojeckiego „Alkhadar", rysunek obchodu w Montmorency, chłopki ruskie przy kopaniu kartofli (ze szkicu), trzy portrety rodziny Rembielińskich, z tych główki dzieci są arcydziełami nawet wśród jego portretów dziecięcych, dwa portrety czteroletniej Marji Branickiej, portret wnuczki Mickiewicza, portret Piotra Veron'a (redaktora Monde Illustré) z żoną — nieprawdaż, że to sporo — ale nie wszystko!...

27 czerwca notuje „robiłem 5 portrecików w ciągu dni ostatnich — a jeszcze dwa mam ich na jutro w Fontainebleau zamówionych“. Robi więc w Fontainebleau portret pani Gurowskiej, żony kapitana artylerji, Angielki, „podobnej do królowej Wiktorji“, z synem.

Wśród tej piekielnej krętaniny i pracy iście Syzyfowej — osłodą mu i wytchnieniem była muzyka, najczęściej Żeleńskiego, czasem duety tegoż z ks. Marceliną Czartoryską, czasem nawet kwartety (Maszkowski, bracia Langowie, Żeleński), dla których do własnego mieszkania każe wnieść fortepian. To też i muzyka posłużyły mu za punkt wyjścia do pracy! Pod jej wpływem powstaje znany rysunek Dziewczynki ze skrzypcami, który na wystawie sklepowej u ramiarza d'Angleterre’a zatrzymywał tłumy przechodniów, a potem utwór, do którego sam większą przywiązuję wagę, p. t. Muzyka. „Przecieżraz to,o czem marzyłem,słuchającBeethovena—zobaczyłem na obrazie“ — pisze sam. Długo czekał z wykończeniem utworu, bo nie mógł znaleźć „rąk muzycznych" — wreszcie znalazł je: „Jestem

l,

<

-

/A

*

>1

li

!

sà

n

r

JT

A

-g

f

>

./1

#

h

* •

I

t/

jNT,

p

*

/

H

■ ,%

A 'A

wn

KONAJĄCA (1867)

kontent z tego obrazu — pisze. — Cała ubrana w przezroczystej bieli, z takąż narzutką w kształcie płaszcza, którego poły na ramiona odrzucone — cała lotna i powiewna, jak tony, które, z pod jej smyczka wymykając się... gdzieś w podniebne światy się unoszą“.

W samą porę skończył Muzykę, gdyż właśnie nie miał czem opłacić ram do Wojny, a z goryczą i wstydem (nie za siebie!) notuje w listach, że „kolonja“ nie chciała „nawet poręczyć“ u ramiarza d’Angleterre’a. Muzykę nabył hr. Branicki, w którego zbiorach w zamku Montrćsor obraz ten, zgoła w kraju nieznany, dotąd zostaje.

Grottger nie jechał do Paryża z pustemi rękami. Wiózł ze sobą Lithuanję, na którą bardzo liczył, wiedząc, że nad Sekwaną bawi dobre pół polskiej arystokracji, jak słychać było, łaskawszej na dzieła sztuki niż krajowa, a przytem w rzeczach popierania spraw ojczystych zaprawionej. Jakoż nie omieszkano „dziwnego człowieka“ w cza-marce wprowadzać na salony.

„Poczciwy Zamoyski (Władysław) — pisze Grottger — w nadziei, że mi podobne znajomości w interesach moich mogą być pomocne, tak mię nagle w ten świat karmazynów, mitr, koron hrabskich wprowadził, że, powróciwszy do domu, mam wrażenie zupełnie takie, jak po zwiedzeniu wystawy starożytnych świecideł albo magazynu mód... Oprócz Krasińskich i Przeździeckich poznałem także kilku Branickich i innych jakichś jegomościów, których nazwisk nie pomnę, kilka pań i kilkoro ładnych złotowłosych dzieci“...

Bywał także kilka razy u Czartoryskich, gdzie poznał nieco „luminarzy“ francuskich i napawał się grą księżnej Marceliny, jak ongi całe pokolenie romantyków. Zresztą patrzy na tę sferę nie bez humoru — po wizycie u gen. Zamoyskiego pisze: „Naturalnie, jak zwykle, tylko w gronie samych znakomitości polskich i francuskich wieczór zszedł mi zupełnie zabawnie“.

Koniec końcem sprzedał parę drobiazgów, zrobił kilka główek obstalunkowych, służył radami którejś z pań, przygotowującej „bardzo piękne dzieło dla Ojca Św.“ — lecz wszystko to raczej rozrywało artystę i przeszkadzało w pracy, niż pomagało.

Hotel Lambert urządził nawet wystawę Lithuanji przedtem, nim poszła na międzynarodową. Ale oczywiście był to dalszy ciąg krajowych towarzyskich oględzin i Grottger nabywcy za skromne 3 tysiące franków, których żądał, po dawnemu nie znalazł. Stanowczo rodzimy, ludowy patrjotyzm Lithuanji — za mocny był na roz-dyplomatyzowane nerwy franko-polskiej arystokracji. Zaś świetne stosunki nie wystarczyły nawet na to, by Lithuanję ulokowano przyzwoicie na wystawie powszechnej, owszem zawieszoną ją w dziale architektury, w kącie i na uboczu od publiczności, by nadto krwawem przypomnieniem nie psuła harmonji festynu.

I jeszcze, pomimo tak nieubłaganych zawodów, nie daje za wygraną niespożyty człowiek. Niebawem po otwarciu wystawy wpada na nowy pomysł zarobku. Oto chce zrobić album wystawowe. Obra-chowuje sobie, że wobec 150 tysięcy zwiedzających dziennie, gdyby tylko „jeden na tysiąc** nabywał album, to jeszcze mógłby zarobić ogromne pieniądze. Chodzi więc z zapałem na wystawę i robi szkice do przyszłego albumu.

Ale jest już bardzo zmęczony i — rzecz nieznana u niego — w listach poczyna się przebijać gorycz i zniechęcenie. Wszystkoż bo się sprzysięgło na jego los: i wieści z kraju, drażniące i bolesne, i nawał pracy, i zawody w „kolonji**, i nieudanie się ratunkowej kombinacji z Lithuanją, i to, jak się z nią załatwiono na wystawie. W jednym z listów rysuje proroczą karykaturę: jakim jest i jakim będzie, gdy Wojnę skończy; w maju już skarży się na senność i wycieńczenie i pisze, że jest „biały jak alabaster“ i znowu daje cudną karykaturę własną z obwiązanem okiem, lecz mimo to pracuje do upadłego od zarania do chwili, gdy musi przerwać, bo „w lampie brak kamfiny". Pisze o sobie, że jest „zawędzony jakby w kominie wszystkich możliwych niepowodzeń“, skarży się na ból głowy, brak apetytu. Ale mimo to nic ustaje jeszcze. Jeździ za Paryż, by studjować przy saperskich robotach zakładanie min, które chciał pierwotnie w Wojnie przedstawić — jeździ na portrety lub szkice do Fontainebleau i Montmorency i tam na cmentarzu łapie chorą piersią trochę powietrza „tak pachnącego, jak nasze polskie... Przypomniałem sobie, jak słońce świeci, jak wiatry wiosenne powiewają w naszej krainie, w zacisznej, jedynej może na świecie**.

Cmentarne słońce nie uleczyło go, ale zato rozraniło w zbolałej duszy jeszcze jeden ból — tęsknotę za krajem, którego już ujrzeć nie miał.

Lecz najznamienniejszym rysem zmian ostatecznych jest u niego

M.

:•

S!

pSkS.^3

A

Lr-.

%

S\

il

tr-®

:X

4

J

r ^

. . *4

mm-’

»

<*

t:Hl

Ü-J

.

>1*

y

‘ * Ł

«*

fcv

«> rr

T

t*Jl.

-

ê

a

Îÿâ5

b* *'

*4

al

>

f.

«3

F*

14

,îî****“*';.^* •

~ witfetv** t «*

V v -■

î

W

L

! ■

■'

'*'•*»* '■ '

„jP"; *~ <••

BIEDNA MUZYKANTKA (1867)

powtarzamy, zgorzknienie i niewiara, których dawniej ta jasna dusza nie znała. Przecież ten człowiek, tak stanowszy i krańcowy w rzeczach piękna i ideału — gdy chodziło o potępienie kogoś, nie umiał zdobyć się poprostu na brutalny wyraz! Nie mówił „zły“ tylko „mało dobry“ nie mówił „głupi“, lecz „mało mądry“... Bardzo był w tern niepodobny do bieżących poglądów na irritabile genusl...

To nic, że „gorączka go całuje“, jak mówi coraz częściej — lecz ziębi mu serce coraz głębiej świat, który wreszcie widzi bez złudzeń. „Nie dość jest dzień i noc pracować — pisze — trzeba być jeszcze zimnym jak marmur i twardym jak stal!“. Podtrzymywała mu ducha praca przy Wojnie, lecz gdy tę skończył — nie miał już podniety i nie miał o co oprzeć się wobec coraz głębszego wyczerpania i znużenia. Pod datą 30 maja tak pisze:

„Od czasu, gdy Wojna tern być przestała, czem była dla mnie do niedawna jeszcze — od czasu, kiedy przestała być skarbnicą moich nadzieji najpiękniejszych — przestałem ją kochać. A z utratą tego uczucia dla niej — wszelka pociecha wyprowadziła się jakby z mego mieszkania. Obrazki te wprawdzie jako dzieło artystycznie mizerne, zato tyle miały życia i uroku dla mistrza (!) swojego... Tego już niema — już się stały prostym towarem, który prędzej czy później mam przehandlować... Wczoraj oglądałem je wszystkie po ośmiu dniach niewidzenia — ach, jakżeż mi się niepodobały, jakżeż mi były obojętne!“...

I pisze dalej:

„Spochmurniało dawniej tak jasne i pogodne niebo nad światem moich myśli“... Już nie może zasiadać co wieczór do listu, już nie może nakazać sobie być spokojnym i nie zdradzać się z bólem. „Radbym się śmiać — woła — od trzech dni składam do tego usta, ale prócz skrzywienia niczego nie potrafię wywołać“...

Są to złowrogie skrzypienia zachwianej u podstaw budowy moralnej człowieka, a musiałyż być ciosy nielitościwe, skoro wzruszyć zdołały z ostoi taką duszę, duszę, której ideał Księcia Niezłomnego świecił nietylko z kart poematu, ale i z głębin własnego serca! Zrywa się jednak jeszcze i jeszcze walczy. Tęsknotę do ukochanej kołysze w halucynacjach, gdy widzi ją w swej cudownej pamięci „tak wyraźnie, że aż śmiesznie!“. Tęsknotę za krajem oszukuje, przenosząc na karton ongi w szkicownikach i w sercu ponotowane motywy.

Tak powstaje przepiękny szkic jego, istna zapowiedź Chełmońskiego, p. t. Pastuszki. Tak sam wypieszcza ten obrazek w liście: „Mały obrazek, ale może mój najlepszy rysunek, który przedstawia ruskich pastuszków (pastuszki?), płachtami poprzykrywanych, jak to robią w deszcz i słotę, stojących w kupce przy drodze i gapiących się zapewne na przejezdnego. Zdała nic nie widać prócz deszczem zamulonej równiny i bydła, smutnie drzemiącego (jak to zwykle bywa na deszczu). Tylko mały czarny kundel, jedyny i nieodstępny towarzysz gromadzkiego bydła i pastuchów, czupurnie ogonek w górę zagiąwszy, naszczekuje zuchwale. Zresztą cicho bardzo na obrazku — błoto i deszcz... Pod względem pochwycenia prawdziwego nastroju natury, jest ten obrazek najlepiej zrobiony z moich wszystkich“...

Z owego albumu wystawowego wykańcza Przed posągiem Napoleona, biorąc motyw z posągu Veli, wielkiem cieszącego się powodzeniem na wystawie (dziś w Fontainebleau czy w Wersalu). Mimo iż ma to być czysto zarobkowa robota, kompozycję jej obmyśla ze zwykłą sobie sumiennością i wprowadza w obrazek głębszy sentyment i świetne typy z publiczności. Obrazek ten, wystawiony u Goupilla, nie znalazł nabywcy. Natomiast kupiec radził mu, by przystosował do gustu publiczności i dał „coś lekkiego“. Może pod wpływem tych rad powstało owo podmalowane płótno znane p. t. Fryne. Fryne to zapewne nie jest, bo ani w układzie (czemuż zawstydzona?), ani w rodzaju karnacji jej nie przypomina. Ale jest to doskonałe, a jedno z niewielu u Grottgera, studjum aktu — tu nawet nagość (wyraźnie modelki, nie Fryne) została przedstawiona z całą bezlitosną obserwacją grubych w wiązaniu kości, skóry, nie najbardziej delikatnej, i ciała dobrze, lecz prostaczo zbudowanego. O kolorze nie mówimy, bo płótno zaledwie podmalowane.

Koniec końcem Napoleon był ostatnią próbą Grottgera dźwignięcia się materjalnego własną pracą. „Cesarz Francuzów“, na którego rachował, obrazku nie kupił, w darze go również nie przyjął. Był to więc zawód jeszcze jeden, po jeszcze jednym wysiłku. Chorującego od wiosny już zupełnie wyraźnie, a co najgorsza tracącego energję i wiarę w życie, uratować teraz mogło tylko jakieś wielkie, niespodziewane szczęście. 2e onby z rozkoszą przyjął los najuboższy, byle go mógł dzielić z Ukochaną i przy niej pracować

i

m

Łl,

*

t

w

’v

■ y

& ™

MM

.

%t    jù

,'w    ! A

/<

* %

-

.*' Jpj

"T.1,

-A

PORTRET WNUCZKI ADAMA MICKIEWICZA

dla sztuki — o tem, znając go do głębi, nie wątpimy. Ale takiego kroku nie mógł się nawet spodziewać po młodziutkiej siedmnasto-letniej jedynaczce, strzeżonej jak oko w głowie, w domu pełnym polskiego fraucymeru — o powrocie do kraju też nie mógł myśleć, bo tam wracać bez „stanowiska“ — nie miał poco. Jedynie więc jeszcze Wojna mogła była stać się tym bodźcem szczęścia, który groźną niemoc w rozwoju mógł jeśli nie zażegnać, to powściągnąć na lata całe. Ale Wojna zabrała mu resztkę sił żywotnych w pracy — w powodzeniu zaś nie przyniosła nic.

Dzięki poparciu austrjackiego konsula Schwarca przyjęto ją na wystawę, pomimo, że o kilka miesięcy się spóźniła. Rozlokowano nawet kartony na sztalugach, w środku sali austrjackiej, w doskonałem oświetleniu tak, że odrazu zwróciła uwagę krytyki i publiczności. Był jakiś obiad uroczysty ku uczczeniu Grottgera, na którym znalazł się i Piotr Veron, redaktor Charivari i Monde Illustré. Krytyka poczęła się wypowiadać pochlebnie. Ale kto zna gorączkę życia paryskiego i jego sezony, ten z łatwością zrozumie, że wszystko to przyszło za późno. Wojna znalazła się na wystawie dopiero w ostatnich dniach lipca, t. j. kiedy wystawa przestała już właściwie zajmować publiczność i kiedy, na dobitkę, rozpoczęła się na dobre kanikuła a z nią nieodzowny exodus t. zw. lepszej publiczności ze stolicy! Kilka artykułów arcypochlebnych w pismach, opinja Veron’a, Emila de Girardin, Teofila Gautier — nie mogły tego naprawić, bo wielkie miasto ma również swoje przypływy i odpływy żywotności, które tylko rewolucje bezkarnie mogą przekraczać. Fatalny los sprawił, że Wo j na wypłynęła na widok publiczny właśnie w chwili takiego odpływu i skazaną była przez to na mieliznę życia paryskiego, najbeznadziejniejszą może z mielizn świata.

Wreszcie był jeszcze jeden dość ważny, a w tych warunkach dla Wojny niepomyślny wzgląd. Oto udział Polaków w salonach paryskich od pewnego już czasu przestał być „nowością“, łechcącą ciekawość krytyki i publiczności. Po dawnych popisach Stattlera, Kwiatkowskiego i Oleszczyńskiego, popisach dość anemicznych i tylko dzięki stosunkom tych artystów jako tako notowanych w opinji — od roku 1852 Polacy poczynają wysyłać płótna coraz ciekawsze. W 1852 i 53 Rodakowski wystawia swój portret generała Dębińskiego i portret matki — utwory pierwszorzędnej wartości,

odznaczone, podniesione nietylko przez krytyków, jak Delecluse, de Ris, de Calonne, ale przez takiego potentata opinji, jak genjalny Delacroix. Od roku 1855, i* °d pierwszej wystawy powszechnej, Polacy obsyłają wystawy coraz staranniej. W roku 1857 występują Kossak, Kapliński, Rodakowski, młodziutki Godebski, Tępa — w roku 1865 przybywa Matejko, w 66 — Szermentowski, Rygier... Wreszcie 1867 następuje popis tych wymienionych wyżej, a znanych już krytyce artystów i przybywają nowi: Gerson, Brandt... słowem: szereguje się pokolenie pionierów sztuki polskiej. Krytyka paryska po otwarciu wystawy zajmuje się działem polskim. Pisze o nim Paweł Mantz w Gazette de Beaux-Arts, pisze Maxime du Camp w Revue de Deux Mondes i inm...

Powtarzam : trzeba znać te stosunki, by zrozumieć, że spóźnienie się Wojny na wystawę było dla niej ciosem fatalnym. Cóż, Że mogła być dziełem ponad inne wybitnem? — Pitja krytyczna wyroki swe już sformułowała, sezon się skończył — zatem już stać się „wypadkiem dnia“ — nie mogła. Nie trzeba zapominać, że mówimy tu o losie obrazów, nie o ich wartości wewnętrznej. Ta zestawienia z najwybitniejszymi utworami wystawy mogła się nie obawiać. Wszakże wiemy już, że w Wojnie genjusz Grottgera w jeden snop promieni zebrał natchnienie swe i wiedzę i błysnął niemi nieśmiertelnie. Wszakże i tak spotkał „Wojnę“ rzadki „zaszczyt“, i tak nie przeszła niepostrzeżoną... Nie tego jednak trzeba było dla uratowania Grottgera! Za długo dzieło czekało „na ramy“ — klejnot za długo czekał na oprawę — za późno bodaj obcy, skoro nie swoi, w artyście zasilili stargane siły — człowieka.

We wrześniu trawiony nieustającą gorączką — miał jeszcze Grottger ową przeprawę z Goupilem o Napoleona, poczem w najwyraźniej gasnącym „na paryskim bruku“ artyście — poczynają się już ostateczne objawy wyczerpania.

Odwiedzają go różni ludzie z kraju jak Kraszewski, Penther, Kossak — dziw, że nie widzą, co się z nim dzieje, a może i widzą, lecz są bezradni? Kraszewskiego Grottger lubił, jako pisarza, choć się niecierpliwił jego sądami o sztuce, „które — jak mówił — mógłby sobie darować“ — Kossaka lubi także. „Bardzo się ucieszyłem — pisze — bo się przekonałem, że to poczciwe chłopisko takie szczere i przyjazne serce mi podało, jak niegdyś“. Ale wyraźnie już czuć apa-

1

ifi

E

S8-. -*r-

>j-

i

» -'

b*-i 2^

imm

_ ■»SjjrjW. ,

%

U

rl

i? »

J£~

r

,

&£k

■

£

BU

i

w*.

1*1

\

PASTUSZKI (1867)

! fgf >, ••

" -?cs i

, -

r.*

a.

fe

/

H

cas

.

*SŁ:

* JZ^fj

■ ■*r&'

m

' ■'**•A’».

/ff.

8ÜJ

■y'<

.

4

a

m

&

i#

I

i

w

mmmm

»3iK#A*.% -

li;.

!-w I

)

l

MüÆ

-

o.

:■*

ą ■ i

ń - !

r.

węb

l-V - : •

r&

«

-fi

>.q

Y

‘K*

Ą

V

'Jfc's

F*

"

.

w

m

■

'■*S8pŁ*

.

M '

k .?*

«

rr

HTH

RjK

>•1

■ v •

-,

^.-ÿsru^^ï-'

WIELKIE NIESZCZĘŚCIE (1867)

tjç i zobojętnienie na ludzi, jak zwykle w tych, którzy, śmiercią senni, do spraw życiowych coraz mniej mają ciekawości.

I raz jeszcze tern drętwiejącem z bólu sercem szarpnęły jakieś wieści od rodziny, że nawet mówić nie chce, czem go ugodzono — aż wreszcie się potargały siły i w końcu sierpnia buchnęła mu krew ustami. W liście 3 września, gdzie pismo już zupełnie zmienione, pisze, że był bardzo chory, lecz niebezpieczeństwo minęło. Rozpoczyna się więc suchotniczy okres złudzeń — wtem bolesnem życiu krótki już bardzo i ostatni. Jeszcze w parę dni potem znajduje dość humoru(l), by narysować własną szkielecą karykaturę, ale łóżka opuścić nie może. Pismo staje się bardzo nieczytelne, listy coraz krótsze.

Od dnia zaś 1 listopada można stwierdzić wyraźne konanie wielkiej duszy. Mówi o owej lampie życia, którą poeci widzą w duszy człowieczej. „Mojej lampy życia — już nie widzę... Ach, szkoda trzydziestu lat zawodu!“... Musiało tak być z tą do głębi idealną organizacją, że wpierw musiał stracić wiarę w życie, nim pozwolił na rozprzężenie się sił żywotnych. Dziwi się w jednym liście, że „serce mam takie pokiereszowane, o czem nigdy ani śniłem“.

Jeszcze raz szczerej doznał radości, gdy począł go w październiku codziennie jakoś odwiedzać Matejko.

„Dziś był z pożegnaniem — pisze w jednym z ostatnich listów — a z nim i Duchiński, z którym, oczywiście dla kompanji, mimo braku apetytu zjadłem kilka Moskali“, — Lecz są to już gromniczne błyski złotego ongi humoru. Jeszcze raz mu dopisze, gdy otrzyma wiadomość o tern, że cesarz austrjacki nabył Wojnę:

„Wczoraj urzędnik z wystawy z całą uroczystością zawiadomił mię, że Wojna została zakupiona przez Naszego(!) Najjaśniejszego Pana, a to za 8 tysięcy franków“. To Grottger sam podkreśla 1 stawia wykrzyknik... Dziwi się tylko, że cesarzowi na całej wystawie podobały się prace jego i Matejki, t. j. dwóch Polaków... Zato Polaków nie stać było na taki temperament, by przed „urzędnikiem“ sprzątnąć oba dzieła — do muzeów narodowych... Stanowczo i tu nie miał szczęścia. Dotąd bowiem niemal specjalnością polską było wręczanie hetmańskich buław ludziom, na łożu śmierci będącym, a tym razem i tej pociechy nie zaznał, widząc ukochane dzieło wędrujące w obce ręce za te trochę na śmiertelne potrzeby niezbędnych groszy.

To co się działo od tej chwili z Grottgerem, a co znamy bardzo dobrze z relacji p. Marcelego Krajewskiego, jedynego przyjaciela, który go nie opuścił aż do śmierci — nie należy już właściwie do zakresu niniejszej pracy. Było to powolne konanie organizmu, trwające jeszcze kilka tygodni po śmiertelnem złamaniu się człowieka i artysty. Nie na długo starczyło pieniędzy, wziętych za Wo j nę, wobec potrzeb choroby. Wywiózł p. Krajewski z rozkazu lekarzy żywe. zwłoki Grottgera nasamprzód do Pau, potem dalej w Pireneje nad morze do Amélie-les-Bains. Poprawy nie było i być nie mogło.

W przeddzień śmierci, przejrzawszy się w lustrze, rzekł Grottger:

— Wyglądam, jakbym wyszedł z trumny — niedługo też do niej

wejdę.

Listów już czytać nie chciał, a dawszy ongi słowo narzeczonej, że nikt prócz niego czytać ich nie będzie, nie kazał nawet odpieczę-towywać. Troskał się wielce tern, że śmiercią swoją „narobi kłopotu“ przyjaciołom, a umierać chciał jak najciszej. Nikt też znikąd nie spieszył ku odchodzącemu...

Wreszcie trzynastego grudnia 1867 roku w nocy — nie budząc już ku sobie nikogo — sam zasnął na wieki.

Że potem „długo lud płakał takiej ofiary — ognia wonnego i rozbitej czary“, że mu oddano żałobne honory, że na pogrzebie nie brakło szczerego żalu i pięknych słów, że zwłoki jego staraniem narzeczonej przewieziono do kraju, że spoczął na cmentarzu rodzinnego miasta pod pięknym grobowcem, że karmił całe pokolenia idealnym patrjotyzmem, że pokolenia te, rosnąc same z jego myśli, coraz lepiej go rozumiały — to już są rzeczy i bardziej wkolei losów polskich znajome, i bliższe nam wszystkim.

Tak już bywało nieraz i będzie nieraz, nim się nauczymy trudnej, choć tak na pozór łatwej, sztuki miłowania żywych, nie umarłych wielkości narodu. O jedno wszakże jeszcze należy upomnieć się nawet dziś — zawsze — o prawdę, nawet po śmierci. Wszakże, gdybyśmy do niej dotrzeć nie usiłowali — cóżby nam prawo dawało grzebać wśród relikwji i popiołów? Czyż tylko sąd nad wielkimi mamy mieć na względzie i pod jego pozorem poddawać wstecznym egzaminom ich duszę? Nie zdaje mi się — raczej sądem nad społecznością i przestrogą dla żywych muszą być takie rachunki sumienia. Zresztą

I,

%

■ £

!~N

A

V.

\

N

>

r

V ^

0S>

v

ij

V

4

Sk

n

{ ^

N

1

F#

r;

i;    '■•

• Il *

\

\

<mm1

K

V

*

x.

*

•K

- • « JT

,'!i ?.

M

* >K'V'*'\ (F;

JF3

•;;>i -Hv

mr

£7?

i.

“V '•.

*ÜS

S!

"r*

RUSINKI (1867)

I

i

1

* * ^^' ■

^ ’

>*v -

i! &

//

(

X-

f

V

J gjjr.

U

ï\

jr».

Æyr ’

il,»

ifâ

/■ ~iiïr.

t«>i

i

mÆ

W**

v

mW

- Jf

i;\

m |W '

#

i®#

■

m

F 5

■ >

«*»/

'    Il

fir

/*srm

V

"■ i

V

• ■Bb&mwH fl

% s.lbw

: l^ V'*

M

y

i

1

* ÿ,

«

i

* *ÙL'i

S J0mm

ji H,.

< I .

■Ks5^

T

i

i

|u

A

s\

«y

r

\

SZKIC DO KOMPOZYCJI (? Francja i Polska)

J

/

/Y

/

U

/

7

7

' ~-'s~

■ >

kr

A

-«4.

\ •

■

A

Y

)

V

f

w

Y

'

Y

vi

•4-

•'*

v<- ■ —

s

►'-.W

MARCELI KRAJEWSKI : GROTTGER W OSTATNICH DNIACH ŻYCIA

OSTATNI ROK

„wiecznie sądzić“ nikt nie ma prawa — lecz ma się obowiązek docierania do prawdy, bodaj najbezwzględniejszej.

Otóż w imię tej prawdy zaprzeczyć tu trzeba nazbyt ładnym słowom, wypowiedzianym ongi nad grobem Grottgera, że w losie jego widać dłoń bożą, „która chciała, aby ten wdzięczny, wonny kwiat nie opadł, nie przekwitł, nie stracił swych blasków, nie zwalał się w pyle ziemi, w prozie starości... Trzeba mu tak było umierać z miłością w sercu, z marzeniem, z nadziejami, z całą wonią poezji, która grób jego otacza“...

Nie — nie umierał tak poetycznie i na dłoń boską nie godzi się powoływać tam, gdzie ludzkie bezmiłosne ręce kopały mu przedwczesny grób. Nie umierał z nadzieją w sercu — umierał głucho, rozpacznie łkając nad starganem życiem, umierał samotnie, czując, że w sercu, nim zgasło życie — zagasł ostatni promień wiary i nadziei. Umierał on — genjusz gołębiej miłości — czując zwalający się mu na pierś, gniotący go w grób głaz nieczułej, bezdusznej obojętności ludzkiej.

Nie rozgrzeszajmy się poetycznym frazesem z win, nawet cudzych. Grottger umierał nie pierwszy i nie ostatni tak beznadziejnie dlatego, że społeczność polska, lub może zgoła ludzka — nie nauczyła się jeszcze prawdziwej mądrości żywego miłowania, dlatego, że i miłość bez uczynków, jak wiara, jest martwą.

Lepiej to spokojnie zrozumieć i w życie wnieść więcej sumienia i czynnej miłości, niż płakać jak najpoetyczniej nad skazańcami własnych naszych obyczajów.

Tak żył i umarł przepiękny człowiek i wielki artysta — Książę Niezłomny polskiej naradzającej się sztuki, — lub może, by równań szukać tylko w domu — wielki Powstaniec tej sztuki.

Nazywam go Powstańcem sztuki nie dlatego, że motywa roku sześćdziesiątego trzeciego wyraził najgenjalniej, lecz że cały jego żywot twórczy pełnił się w warunkach, w jakich i tamten bohater epoki walczył.

Nierozbudzoną i kształtującą się była sztuka polska owej doby, jak w powstaniu — dusza narodu. Lecz siła marzycielska, fatalna owa siła, niosła i jego w bój o piękno, jak tamtych w bój za wolność. Przeciw nadziei i losowi swemu walczył — często przeciw społeczno-

OSTATNI ROK

ści — jak oni. Jak oni widział ziemię obiecaną, ku której niósł go potężny genjusz — przeczuwał odrodzenie sztuki, ku niemu dążył sam — lecz w progach tej ziemi musiał się rozstać z życiem. Jak oni był bezbronnym i oręż samouctwa podnosił, choć po świecie biegłość i technika sztuki tak już skutecznie uzbrajały artystów. Walczył na białą broń rysunku, bo czasu nie było ni środków na mądrą inży-nierję malarstwa. I jak powstaniec zginął w klęsce losu, ale w triumfie nieposzlakowanej ofiary dla czystej, wielkiej sztuki. „Powołaniem mojem jest — mówił o sobie — malowanie obrazów a w nich ducha ludzkiego“. Powstańcze powołanie na owe czasy! Więc jak Powstaniec leży jeden z pierwszych na pobojowisku naszej walki o sztukę — wołając o miłość i zrozumienie dla niej w pol-skiem życiu.

Dlatego dziś, gdy losy jej ustaliły się, że jest już wpośród nas konieczna i uświęcona, i gdy do grobu zeszło pokolenie jej pionierów — możemy sumiennie powiedzieć, że w pokoleniu tamtem wielu Grottgera przeżyło, lecz nikt go w locie nie prześcignął.

KONIEC

PRZYPISY

I. Źródła

A) Sądzę, iż najdrobniejszy świstek, szkic, rysunek artysty więcej nam mówi o nim, niż tomy, doktrynerską erudycją nadziane. Również jedna jakaś data, jedno zdarzenie z życia większe mieć może znaczenie dla poznania artysty od systematycznie ułożonej biografji.

Dlatego sądzę, że źródeł we właściwem rozumieniu w sprawie Grottgera dotąd nie wyczerpaliśmy.

i) Przedewszystkiem co się tyczy prac samych — ostatnia niewątpliwie najkompletniejsza wystawa zgromadziła razem 322 numery (w tern liczne reprodukcje, fotografje i t. p.). Tymczasem zdaniem naszem liczba samych tylko prac ukończonych (nie szkiców i notatek) znanych nam z opisów, reprodukcyj lub oryginałów — nieomal podwaja cyfrę, na ostatniej wystawie osiągniętą. Pomiędzy nieznanemi nam zgoła lub znanemi tylko z reprodukcji, nie mówiąc o wielkiej ilości prac z okresu wiedeńskiego artysty (paręset — podług notatek rozsianych u Kanteckiego, Szczepańskiego, Kraszewskiego i in.), są dzieła pierwszorzędnej wartości a więc: Polonja (u hr. Palffiego w Preszburgu), drugi cykl Warszawy (sprzedany w Anglji), Muzykantka (1867, w Mon trésor hr. Bra-nickiego we Francji). Prócz tego sporo obrazów i kartonów znajduje się w kraju, o których nawet wzmianek właściciele dotąd nie podali, nie mówiąc już o wysta-• wieniu... Sporo wreszcie prac Grottgera rozprószyło się w Wiedniu, Monachjum, a nawet Salzburgu i Linzu.

Uważamy za pożądane, by Akademja lub inna instytucja, pieczę nad historją sztuki naszej mająca na względzie, przez wyznaczenie odpowiedniego tematu w konkursie lub za stypendjum spowodowała sporządzenie inwentarza i zgromadzenie reprodukcyj całości dzieła grottgerowskiego. Próbę zgromadzienia foto-grafij grottgerowskich przedsięwziął p. Czernecki z Wieliczki. — Kilkaset zaś

utworów nieznanych a rozprószonych wymieniają powołani wyżej autorowie i praca niniejsza.

Notatki te, zestawione z katalogami wystaw grottgerowskich, mogłyby posłużyć za punkt wyjścia do zinwentaryzowania dzieła.

2)    Odrębną kategorję stanowią szkice i studja artysty. I pod tym względem nie stoimy oczywiście lepiej. P. Fedorowicz we wstępie swym do katalogu rzuca cyfrę tysiąca takich szkiców i studjów, zostawionych przez Grottgera na pastwę wierzycieli w Wiedniu. Niewiele zapewne z tego się odnajdzie, natomiast trzeba się bardzo wystrzegać falsyfikatów, których nie brak w spuściżnie każdego wielkiego malarza. — Autentyczne a mało lub wcale dotąd nie wyzyskane zbiory i albumy są dość rzadkie. Z tych do najcenniejszych zaliczyć trzeba zbiór hr. Stanisława Tarnowskiego w Śniatynce, liczący prócz kilkudziesięciu obrazów z różnych epok przeszło sto szkiców i studjów, luźno lub w dwu albumach rzuconych. Dalej zbiór pani Młodnickiej zawiera jeszcze skarby szkiców, nieznane publiczności. Ciekawe jest album p. Sozańskiego o znacznej liczbie szkiców ołówkowych. W Paryżu posiada jeden ze szkicowników z ostatniego roku przyjaciel Grottgera, malarz Marceli Krajewski, któremu zawdzięczamy doskonały rysunek przedstawiający Grottgera na krótki czas przed śmiercią. Część szkiców jest w posiadaniu pana Fedorowicza w Oknie oraz pana Maszkow-skiego we Lwowie, a widzieliśmy mały szkicownik kieszonkowy z Linzu w zbiorach pani Dąbczańskiej.

3)    Trzecią wreszcie kategorję stanowią ilustracje. Najbogatszy zbiór ich zawierają roczniki Illustrierte Zeitung, Mussestunden i Illustrierte Blätter, czasopisma Waldheima z lat 1859—1864. Nie wszystkie mieliśmy w ręku, choć i w tych, które wyczerpaliśmy, jest paręset prac Grottgera. Prócz tego miały być ilustracje jego w Gartenlaube, w pismach czeskich (napewno wiemy o ilustracji w Pretozorze). Z polskich pism Postęp wiedeński przedrukowywał niektóre z waldheimowskich. O kartach tytułowych do Kaliny i Chochlika wspominają panowie A. Szczepański i Wł. Zagórski. Wszystkie powyżej wymienione ilustracje wykonywane były ze specjalnych rysunków, przeważnie już na drzewie przez artystę robionych. Być może, iż część jakaś drzeworytów znalazłaby się jeszcze w remanencie firmy Waldheima. Z wydawnictw książkowych z ilustracjami Grottgera wspomnieliśmy o młodzieńczych próbach do Anny Oświę-cimówny oraz o A. Patuziego Oesterreichische Geschichte z r. 1862, 2 tomy.

W toku tej pracy zaznaczaliśmy doniosłość ilustratorskiej roboty w kształtowaniu się artysty. Tu raz jeszcze podkreślamy temat ten, nadający się do specjalnej rozprawy.

4)    Kop je wreszcie, określone przez hr. Tarnowskiego oraz prof. Bołoz-An-toniewicza, znane są nam z czasów weneckich. — O kopjach z czasów Wiednia wiemy tylko tyle, ile wspomina p. Niedzielski o obrazku z Wouvermana z ga-lerji Lichtensteina. Muszą istnieć i inne, jak z czasów szkolnych (z Orłowskiego np.), tak i późniejsze.

B) Po pracach artysty drugie miejsce w sprawie jego charakterystyki zająć winny dokumenty własnych jego opinij, poglądów, zwierzenia, sądy i t. p.

Najbogatszy materjał w tym względzie przynoszą dzienniki i listy artysty, będące dziś w posiadaniu pani Wandy Młodnickiej. Z dzienników i listów korzystaliśmy w tej pracy w miarę możności. Dzienniki dają wskazówki do dziecinnych i młodzieńczych lat Grottgera, listy zaś formują nieoszacowany diarjusz prac, zamiarów, poglądów i marzeń artysty w latach 1866 i 67. Pisane były jak dziennik i często jeden list jest ciągiem notatek z kilku dni. Liczba listów, które miałem w ręku (około 200), sumienność i szczegółowość treści nadają im znaczenie pierwszorzędne; są one w dókumentach artysty tern, czem listy do matki Słowackiego. Występuje w nich cały wielkiej i pięknej duszy człowiek, odmalowuje się otoczenie i epoka, streszcza się przebieg wypadków życiowych. Ponadto zaś w zagadnieniu twórczem przynoszą one jedyny w swoim rodzaju dokument powstania Lithuanji i Wojny. W listach znajdujemy poglądy Grottgera na sztukę, na krytykę w Polsce, opisy wycieczki po kraju i t. p. Wreszcie zaś w liczbie kilkudziesięciu szkice piórkiem i ołówkiem przy listach (liczne szarże i autoportrety) tworzą z nich jedyną całość. Pozwolę tu sobie wyrazić opinję, że listy te należą do historji sztuki w Polsce i winny być wydane w opracowaniu wraz z fac-similé rysunków. Pod opracowaniem rozumiem komentarz objaśniający do nazw, miejsc, osób i t. p., nie zaś streszczanie i podawanie dowolnych wyjątków. Jeśli mają być dokumentem, to muszą być wydane tak, jak są, in extenso. Uformowałyby wówczas dwa spore tomy.

Listy, ze względu na dobę, w której były pisane, są bez porównania ważniejsze od dzienników młodzieńczych artysty.

Nie ulega wątpliwości, że zarówno rodzina, jak żyjący przyjaciele posiadają i inne luźne listy Grottgera. Wiadomości o nich nie posiadam.

II. Literatura przedmiotu

1) Najlepszą, a właściwie jedyną książką o Grottgerze jest praca Klemensa Kanteckiego p. t. Artur Grottger, szkic biograficzny (we Lwowie, nakładem przewodnika Naukowego i Literackiego, 1879, str. 150 in 8-vo i Dopełnienia str. 8). Jest to pierwsza i jedyna, powtarzamy, próba zestawienia życia i prac artysty, wykonana z wielkim pietyzmem i sumiennością. Autor zna zbiór hr. Pappen-heima, korzysta z wskazówek pani Młodnickiej i zna część grottgerowskich ilustracyj. W Dopełnieniach podaje notatkę p. Jana Amborskiego o paryskich czasach oraz list p. Larysz Niedzielskiego o pracach Grottgera, wykonanych w Śledziejowicach (1855 i 1865) i innych. Najszczegółowiej traktuje K. lata szkolne Grottgera (krakowskie i wiedeńskie) — najpobieżniej, nieomal zupełnie nic nie mówiąc, cykle Warszawy, Lithuanji i Polonji. Korzysta z odpisu urywkowego listów z epoki paryskiej. — Tu zanotowane „wpływy" Schwinda, jak również wzmianka o tern, że Bitwę pod Morgartem Rethla miał Grottger za wzór do swoich Konfederatów. Poza kwestją „wpływów", w najlepszym razie sporną, książkę p. Kanteckiego, o ile podaje jakieś wiadomości z życia i pracy Grottgera, należy uważaś za wiarygodną. Natomiast liczne w niej luki i zupełna dysproporcja (ze względów cenzuralnych?) w traktowaniu różnych okresów twórczości artysty.

Literaturę przedmiotu, wcześniejszą od swojej pracy, Kantecki wyzyskał. Nie wiele tam zresztą było do wyzyskania. Zabierają więc głos po śmierci artysty:

2)    Szczepański Alfred. Artur Grottger, ustęp z dziejów sztuki polskiej (Odbitka z „Kaliny'⁴, Kraków 1868, str. 86). Jest to ulotne pisemko, z wielką werwą i umiłowaniem przedmiotu napisane, a obracające się głównie około cyklów i motywu patrjotycznego. Trochę w nim wiadomości o mało znanych lub nieznanych pracach Grottgera i o otoczeniu jego z czasów wiedeńskich.

3)    Kraszewski J. I. w Rachunkach z r. 1867 (str. 399—426) daje notatkę biograficzną o Grottgerze. Nic w niej do podniesienia nie mamy.

4)    Kornela Ujejskiego Mowa, miana na pogrzebie ś. p. Artura Grottgera we Lwowie 4 ltpca 1868 r. (Nakład Dzień. Lwowskiego, str. 8) jest wiązanką pięknych myśli, w formie nekrologowej wypowiedzianych.

Wogóle ton i wartość nekrologów mają wszystkie wyżej wymienione prace.

5)    F. M. Aren. Arthur Grottger. Eine Reminscenz. (Wien, Verlag von L. Rosner, 1878, str. iii). Pod tym pseudonimem wydała wspomnienia swe ulotne o artyście pani K. Giżycka. Książeczka, pełna wdzięku, daje ciekawe świadectwo wrażenia, jakie w Wiedniu wywołała Warszawa, młodzieńczą sylwetkę artysty, notatkę o londyńskim warjancie i parę listów Grottgera. Dla tych szczegółów i dla szczerego, prawdziwie uroczego sentymentu, książeczka ta należy do najlepszych o Grottgerze, choć jedną tylko chwilę jego życia odbija. Kantecki skorzystał z niej wiele, a obszedł się z autorką z nieusprawiedliwioną niczem brutalnością. Portret (pośmiertny z fotografji?) i fac-simile podpisu

Grottgera.

6)    Prof. St. hr. Tarnowski. Artur Grottger (Kraków, odbitka z Przegl. Polsk. z upoważnienia autora nakładem St. Cichockiego, 1885, str. 48). Ze zwykłą swadą autora napisane studjum z uwzględnieniem przeważnie moralnej strony życia i moralności artysty. Broszura cenna zwłaszcza obfitemi cytatami z listów, w posiadaniu pani Młodnickiej będących.

7)    Józef Rogosz. Artur Grottger (i Jan Matejko). — Studja o sztuce w Polsce (Lwów, nakł. red. Tygodnia, 1876). Autor 127 stron broszury poświęca Grottgerowi, resztę Matejce. Nie jest to właściwe zestawienie dwóch artystów, lecz dwa luźne o nich szkice. Mimo zamiarów wyraźnie estetycznych i sporego balastu uwag o t. zw. technice, praca to nawskróś literacka, mało znajomości przedmiotu i mniej jeszcze zmysłu krytycznego w sztuce zdradzająca. Dużo błędnych informacyj i dat. Treść stanowi opis (literacki) kompozycyj cyklowych Grottgera. Dużo ogólników o „ilustratorstwie⁴⁴, robocie „z pamięci" i t. p., chwalebny sentyment zamiłowania do przedmiotu i czcze uwagi krytyczne w rodzaju takim np.: „Nie możemy powiedzieć, by ramiona i powiewna szata Beatryczy, były nienaganne" — albo tak: „W ciągu tych dziesięciu lat wiedeńskich nie stworzył nic uwagi godnego..." (!) Poprostu autor nie zna i znać nie może Grottgera. Chodzi mu zaś głównie o twierdzenie finału: „Wśród wielkich tylko katastrof budzi się genjusz polski". Broszura pod pozorami estetyzmu Zgoła publicystyczna.

8) K. Szajnocha pisze o Grottgerze w Dzienniku literackim z r. 1852 w maju, artykuł p. t. Wczesne talenty.

Na tych kilku, okolicznościowe piętno mających, pisemkach wyczerpuje się literatura książkowa o Grottgerze. Plon to niebogaty, w żadnym stosunku nie stojący do dzieła i artysty. Zkolei zanotujemy ważniejsze artykuły z czasopism.

3) L. Siemieński pisze o nim w Czasie w r. 1857 i 58.

10)    Fremden-Blatt, Illustrierte Zeitung, Mussestunden podają notatki z powodu Warszawy.

11)    Krytyki Lithuanji w dziennikach lwowskich i krakowskich w r. 1866; Kłosy w r. 1871 podają streszczenie broszury Szczepańskiego (podp. R.).

12)    W rocznikach Świata (1888) Juljusz Mien i W. J. Wdowiszewski podają wspomnienia i studja. Wdowiszewski (Artur Grottger, str. 446, 495, 552) wymienia jako „przedmiot ówczesnych zachwytów" artysty: Delaroche’a, Ary Scheffera, Corneliusa. Uważa (błędnie), że do r. 1861 Grottger zasługuje „Zaledwie na pobieżną wzmiankę jako illustrator". Redakcja Świata protestuje.

13)    Adam Bełcikowskiw Świecie z r. 1893 (str. 220) daje wspomnienie p. t. Artur Grottger w Krakowie. Jest to opis przyjęcia w hotelu Pod białym orłem, które koledzy i młodzież urządzili twórcy Warszawy i Polonji w styczniu roku 1865. Istnieje grupa fotograficzna z (datą 27.1. 1865), na której obok Grottgera odfotografowani : A. Gostkowski, F. M. Wyspiański, Fr. Mokrzycki, W. L. Anczyc, W. Rzewuski, W. Gadomski, I. K. Turski, Jaroszyński,

R. Hofman, J. Szujski, Szynalewski, Matejko, A. Bełcikowski, E. Lubowski, . M. Bałucki, Kotsis, Cynk, Filippi, S. Szymański.

14)    W Tygodniku Illustrowanym z r. 1893 Wł. Zagórski podaje wspomnienie o Grottgerze. Sąd jego streszcza się w tych jędrnych słowach: „Niektórzy w klasyfikacjach zamiłowani krytycy zaliczają go do romantyków ze względu na to poetyckie tchnienie, które każdą najdrobniejszą jego pracę zwykło było owiewać. Wszelako, jeśli nazwa romantyk ma oznaczać tych, którzy dla idei gotowi byli prawdę poświęcić, a lekceważyli formę pod pozorem, by w kształtach materji czysty pierwiastek duchowy nie zatracił swego nadludzkiego początku, to jej do Grottgera w żaden sposób stosować nie można. Owszem, był on realistą, jak Homer, jak Mickiewicz w Panu Tadeuszu, a dbałość jego o prawdziwą linję, prawdziwy ton, prawdziwy ruch i wyraz prawdziwy była niezmierną". Cytuje dalej przykłady sumiennego na podziw studjowania Grottgera przed ostatecznym rzutem jakiejś kompozycji. Wspomina o współ-pracownictwie ilustratorskiem w pismach czeskich.

W tym samym numerze Tygodnika p. Eligjusz Niewiadomski kreśli pobieżną sylwetkę krytyczną Grottgera p. t. A. Grottger. W trzydziestą rocznicę jego śmierci. Autor karygodnie nie zna swego przedmiotu, stąd takie np. dziwolągi: „Uleganie (Grottgera) wpływom epoki, a także pojedynczym talentom, jak Vernet (Horace) (!), a przedewszystkiem (!) Juljusz Kossak, z którym zetknął się (?) jeszcze we Lwowie". Oczywiście powtarza krytyk dawne ogólniki o „przełomie monachijskim" i t. p. Przytem twierdzi, że „odtąd (od Monachjum!)

łaniem się do sądu innego znawcy:

zarzuca on malarstwo i zajmuje się wyłącznie prawie rysunkami*'. A choć najwidoczniej nie zna poprostu obrazów Grottgera (nie widział zbiorów hr. Pappen-heima, hr. Tarnowskiego i hr. Pinińskiego), nie waha się jednak twierdzić, że „akwarele nie wiele lepsze (niby od olejnych prób), blade, nikłe, w kolorach i technice konwencjonalne**. Nie zupełnie można wierzyć oku tego krytyka, gdy, chwaląc szczegóły prac grottgerowskich, podnosi np. taki: „dłoń męska, Żylasta i włochata...** Ta „dłoń włochata** jest arcydziełem zapędu dziennikarskiego w sprawie godnej większej sumienności. Wreszcie notatkę swą, pełną błędów i gruntownej nieznajomości przedmiotu, kończy autor takiem oto odwo

„Znany i ceniony krytyk rosyjski I. N. Stasow miał możność oglądania rysunków Grottgera na międzynarodowej wystawie wiedeńskiej. Robi mu (Grottgerowi Stasow) wprawdzie słuszny zarzut z pewnego konwencjona-lizmu w kompozycji i romantycznego pojmowania ludzi i wydarzeń, ale ugina głowę przed siłą talentu**.

Ugięcie głowy I. N. Stasowa nie zastąpi, niestety, kultury estetycznej i historycznej prawości oraz kompetencji sądu, a nas zgoła mało obchodzi zarzut (?) romantyzmu w traktowaniu „zdarzeń“, których zrozumieć krytyk rosyjski nie mógł.

W tymże numerze Tygodnika spotykamy szereg dziwolągów, jak z błędu drukarskiego data śmierci Grottgera, oznaczona na 1857 rok, jak przypisanie grobowca (dłóta Fillippiego) — Młodnickiemu (Medaljon artysty wykonała pani Wanda Młodnicka). Smutne świadectwo czci w trzydziestą rocznicę zgonu! Tak dziś nie wolno pisać nawet o tiarze Sajtafarnesa, nie dopiero o wielkim, współczesnym, polskim malarzu w piśmie polskiem!

15) Ostatnia wystawa grottgerowska (1906 we Lwowie) wywołała liczne artykuły po pismach codziennych i innych, zwłaszcza galicyjskich. Artykuły te noszą przeważnie charakter sprawozdawczy, dziennikarski. Z tygodników najwięcej materjału przyniósł Grottgerowi poświęcony Nr. 21 Naszego kraju, gdzie p. W. Bunikiewicz pisze o Pierwszych latach Grottgera, a p. Artur Schröder notatkę p. t. Artur Grottger i F. M. Aren (Karolina Giżycka).

16)    P. Alfred Wysocki podaje w Gazecie Lwowskiej (Nr. 197 z 29. 8 1906) ciekawy przyczynek p. t. Artur Grottger w Porębie. Jest to z opowiadań hr. Bobrowskiej skreślona notatka o pobycie artysty w P. w końcu r. 1866. Dużo szczegółów o pracy, o modelach, używanych przez Gr., o mało znanych lub nieznanych utworach. Listy Grottgera, z Poręby do narzeczonej pisane, stwierdzają zupełną ścisłość wspomnień pani Bobrowskiej.

17)    Z prac ogólnych, w których Grottgerem zajmują się autorowie, wymienić należy treściwy pogląd hr. Jerzego Mycielskiego w dziele jego „Sto lat dziejów malarstwa w Polsce“. Zaznacza tu autor wpływ Palmy Starszego na Parki Grottgera, oraz podaje mistrzów włoskich, których Gr. studjował w Wenecji (str. 696 — 702).

18)    Wreszcie w Wielkiej Encyklopedji Sikorskiego p. Z. Sarnecki podaje krótką notatkę biograficzną, gdzie wspomina i o pracach Gr. Parę błędnych

informacyj, jak np., że Grottger Wojnę wystawił już w maju r. 1867, lub że od r. 1860 zarzucił malarstwo. Przy tekście trzy reprodukcje z Wojny i jedna z Lithuanji.

Katalogi stanowią bardzo ważną kategorję opracowań w dziedzinie sztuki. Katalogi nasze są naogół układane niedbale, bez fachowej znajomości rzeczy, a grottgerowskie wyjątku nie stanowią. Najlepszym, ale bardzo niekompletnym jest 19) Katalog illustrowany wystawy sztuki polskiej od roku 1764—1886 (Lwów 1894), ułożony przez prof. Bołoz-Antoniewicza, gdzie na str. 278 — 320 zestawia autor prace Grottgera, nadesłane na wystawę lwowską (177 numerów): ścisły, rzeczowy opis, próba klasyfikacji utworów, zwięźle podana notatka biograficzna czynią z katalogu prof. Antoniewicza nieomal pierwsze systematyczne opracowanie materjału. Usterki, gdy się zważy na ogrom materjału (1539 numerów), z którym miał do czynienia autor, na krótkość czasu, na brak źródeł i wiadomości, giną w całości pięknej i sumiennej. I chociaż w wywodach naszych nie ze wszystkiem (podział na okresy, kwestja wpływów), co szan. autor twierdzi o Grottgerze, zgadzamy się, jednak obok Kanteckiego jedyne to źródło, z którego mogliśmy skorzystać w toku własnych poszukiwań. 20) Niestety, autor katalogu z ostatniej wystawy grottgerowskiej nie poszedł za przykładem prof. Antoniewicza. Przedewszystkiem zaś, mając ponownie obrazy Grottgera przed oczyma, nie skorzystał z nich nawet, by sprostować usterki poprzednika. Tak np. nie przypuszczałem, by w Polsce znaleźć się mogło dwóch ludzi, nieumieją-cych odróżnić obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej od Częstochowskiej, lub postaci kobiecej od męskiej. Tymczasem autor ostatniego katalogu (Marjan Olszewski: Katalog wystawy dzieł Artura Grottgera, Lwów 1906) powtarza za poprzednikiem, że w Lithuanji widzenie w kopalni—to „Cudowna Matka z Ostrej Bramy”! a w tytułowym kartonie Wojny nie widzi że postać na komu jest kobieca! Mnóstwo błędów chronologicznych lub mylnych określeń szpeci ten katalog. Tak np. Nr. 10 figuruje z datą 1852, kiedy na obrazie nie brak daty 1858, Nr. 49 ma datę 1856, choć malowany w 1858, Nr. 11 i 12 wstawione nie we właściwem miejscu, to samo Nr. 69 (autor nie zrozumiał, co znaczy po polsku Mnichów, t. j. Monachjum!) i t. d. Kopje weneckie nie oznaczone w katalogu, pomimo że, sam ich właściciel nadesłał i list z komentarzem i na odwrotnej stronie każdej określił oryginał! Opis często bałamutny. Tak n. p. w Przysiędze z Lithuanji opuszczona chata, na tle której przysięga się odbywa, jakby o czczy jakiś warjant kartonu chodziło! — Styl katalogu, pominąwszy niedorzeczne, bo nieuzasadnione podawania „kąta, pod którym pada światło”, często zakrawa na kuplet operetkowy. Niezliczone mylne informacje lub tytuły (szkic np. do Szkółki wiejskiej nosi w tym katalogu tytuł... Piosenka!) Nie mamy tu miejsca na szczegółowe wykazywanie błędów, ogólnie zaś katalog ten możemy uważać za nieistniejący, bo tak jeszcze najmniej szkody rzetelnej znajomości przedmiotu wyrządzi. W pierwszych, wycofanych następnie z obiegu egzemplarzach katalogu, figurował i wstęp p. Wł. Fedorowicza p. t. Artur Grottger, Ze wspomnień jego przyjaciela (str. 1—39). Rzecz, jako wstęp do katalogu zgoła niewłaściwa, niepozbawiona wartości dokumentu, nietyle ze względu na Grottgera, ile na ludzi, którzy go otaczali, stopę i poziom ich estetycznych poglądów i t. p. Istnieje przedruk tego wspomnienia w Przeglądzie.

Kończąc ten niezupełny zresztą przegląd literatury o Grottgerze, musimy wyrazić szczere ubolewanie, że w społeczności oświeconej dokoła postaci, tak niedawno jeszcze obecnej wśród nas a tak ważnej w dziejach sztuki polskiej, że żyć w niej będzie nieśmiertelnie — nagromadziło się już tyle błędów — jakby to szło o odczytanie wydobytego z gruzu tysiącleci palimpsestu!

III. Reprodukcje

i) Współczesne reprodukcje prac Grottgera ukazały się w wymienianych tu często czasopismach Waldheima: III. Blätter, III. Zeitung, i Mussestun-den. Były to drzeworyty nieraz znacznej wartości. Obok paruset rysunków, zrobionych dla pism tych przez artystę na obstalunek (na drzewku), znajdujemy i reprodukcje obrazów, jak Zamknięcie kościołów z Warszawy, str. 16, rok i86a, III. Zeitung; Wdowa z warjantu Warszawy, str. 292 j. w.; Obrona dworu z Po-lonji, str. 4, r. 1864, Illustr. Blätter; Galileusz, str. 69, j. w.; Ucieczka Waleztgo, str. 428, rok 1860, Mussestunden; Wdowa powtórzona z poprzedniego na str. 353» j*w* i t. P- Podług Szczepańskiego dawała ilustracje Grottgera i Gartenlaube.

Fotograficzne reprodukcje Warszawy i Polonji zrobił fotograf (Mięthke i Wawra) natychmiast po ukazaniu się cyklu na wystawie wiedeńskiej.

W Paryżu robił fotograficzne reprodukcje rysunków z ostatniej epoki fotograf Polak, Wiktor Skrzyński. Zakład ten dziś nie istnieje. Zbiór tych fotografij, bardzo rzadkich, posiada p. Schillerowa w Żółkwi.

Pisma polskie, a mianowicie Postęp, dawały również reprodukcje, których wszakże nie znamy.

Chochlik i Kalina — tylko tytułowe karty (klisza Chochlika uszkodzona).

W Bibljotece dworskiej w Wiedniu znaleźliśmy reprodukcję nieznanego nam obrazu Grottgera p. t. Eine Ungarische Weihnacht. Format 8    V2 0,1

podp. Leop. Beyer sc. 1864. Rycina przedstawia kobietę z dzieckiem, z ręką wzniesioną, ukazującą szablę i czapkę, wiszące na ścianie.

Bez daty tamże oglądaliśmy dwie heliograwury z nieznanych nam również prac artysty: 1) Podsłuchane, form. 37X38. Dwoje przy studni — za krzakiem podsłuchuje dziewczyna, a) Le Rendez-vouz, form. j. w. Pod drzewem postać męska — kobieta ztyłu zbliża się figlarnie. Obie te heliogr. wykonane u C. Haack’a. Notujemy tu wreszcie wiadomość, udzieloną nam przez p. M. Krajewskiego, że Grottger sam uprawiał litografję: istnieje podobno portret jego ks. Adama Czartoryskiego, litografją wykonany. Jedną litografję Grottgera zawiera także rzadkie obecnie wydawnictwo Oesterreichs Ruhmesthaten.

Jesteśmy przekonani, że na tych kilku rycinach bynajmniej nie wyczerpują się reprodukcje współczesne z prac Grottgera, poza pismami puszczane w handel przez nakładców różnych. Należałoby przeszukać wydawnictwa pp. Waldheima, Miethke i Wawra, Szainoka i in., prawdopodobnie znalazłoby się jeszcze kilka zapomnianych prac artysty, jak trzy powyższe. Sądu naszego o nim zapewne nabytki te nie zmienią, lecz warto je w inwentarzu porachować.

a) Pośmiertne reprodukcje Grottgera są bardzo liczne, aczkolwiek dzieła nie wyczerpują. W wielu wydaniach ukazały się zarówno wszystkie cykle, jak i reprodukcje prac artysty z ostatnich dwu lat życia. O całkowitym spisie albumów, albumików, pocztówek, oddzielnych sztychów mowy tu nawet być nie może. Zanotujemy tylko rzadsze i mniej znane.

Znaleźliśmy jedną reprodukcję, dodaną jako premjum do czeskiego Sveto~ zoru na rok 1870 („Już tylko nędza“ p. t. „Pośledni dolesto chleba“). Zapewne bywały i inne (Posąg słowiańszczyzny). Oglądaliśmy również wydanie fotograficzne Wojny z poetycznym komentarzem do każdego obrazu przez Hansa Maxa Päumann’a (Im Thaïe der Tränen).

Pierwsze album grottgerowskie, a mianowicie Wieczory zimowe, wydane zostały u Szajoka przez pannę Wandę Monne.

W roku 1894 u Perlesa wyszło album, zawierające 20 reprodukcyj : Arthur Grottger Nachlas. Gesammelt und herausgegeben von Seiner Schwester. Są to heliograwury form. 31 X41 cm na papierze chińskim. Wreszcie Kłosy w r. 1868, 71, Świat w r. 1888, 93, Tygodnik Illustrowany w r. 1897 podają sporo reprodukcyj z cyklów Grottgera oraz szkiców i albumów.

Obecnie najkompletniejszy zbiór fotografij z prac Grottgera posiada p. Czernecki z Wieliczki, z niezmordowaną gorliwością kompletujący swój skarb. Życzyć należy, by osoby, posiadające fotografje lub obrazy, skomunikowały się z p. C. W ten sposób dojść możemy do względnej całości dzieła grottgerowskiego bodaj w fotografjach.

IV. Wystawy

Prócz wystawy retrospekcyjnej z r. 1894 (patrz wyżej) i ostatniej (1906) wiemy o jednej jeszcze znacznej zbiorowej wystawie prac artysty, a mianowicie lwowskiej z roku 1881. Wystawa ta zgromadziła numerów 121 retrospektywna 177 i wreszcie ostatnia najbogatsza numerów 322. Na żadnej jednak nie udało się zgromadzić nie już wszystkich, lecz nawet najważniejszych prac. Cykle wszystkie razem nigdy przed polską publicznością nie stanęły!

Sądzę, iż w przyszłości urządzenia takiej wystawy podjąć się będzie mogła tylko instytucja, nie komitety prywatne. A może miasto Lwów — przy okazji założenia na chlubę swoją i narodu Grottgerowskiego Muzeum?

TREŚĆ

Str

Wstęp...................

I. Pierwsze lata (1837—1851)........

II. Lwów i Kraków (1850—1854).......

III.    Lata wiedeńskie (1854—1861).......

IV.    Rok sześćdziesiąty trzeci (1861—1864) . . .

V. Wenecja (1864).............

VI. Na tułaczce wśród swoich (1865—1866) . . .

VII. Ostatni rok (1867)............

Przypisy..................

19

39

91

II5

134

167

SPIS RYCIN

69 a.

Portret własny, II a.

Portrety Józefa Grottgera, ojca artysty, 4 a.

Portret Matki, 6 a.

Wyjazd na polowanie, 8 a.

Wyjazd, 8 a.

Bitwa z Tatarami, 8 b.

Konie, 8 b.

Ekwipaż, io a.

Atak ułanów, 24 a.

Wjazd cesarza Franciszka Józefa do Lwowa, 26 a.

Napad, 34 a.

Pielgrzymka do Hodowic, 38 a. Portret własny, 40 a.

Sprzedaż konia w Śledziejowicach, 42 a.

Portret własny, 44 a.

„Würde der Frauen", 48 a. Sprawunki :

I. Wyjazd, 48 b.

II. Przed wystawą, 48 c.

III.    Zakupy, 48 d.

IV.    Powrót, 48 e.

Szkoła szlachcica polskiego:

I. Strzelanie z łuku, 50 a.

II. Reprymenda, 50 a.

III.    Przed bitwą, 50 a.

IV.    Błogosławieństwo ojcowskie, 50 a.

Portret własny, 52 a.

Modlitwa Konfederatów, 54 a. Pościg, 56 a.

Akt, 58 a.

Walc, 60 a.

Studjum, 61 a.

Ze szkicownika pana Sozańskiego (2 obrazy), 62 a.

Ze szkicownika pana Sozańskiego (2 obrazy), 62 b.

Ze szkicownika pana Sozańskiego (2 obrazy), 64 a.

Ze szkicownika pana Sozańskiego (2 obrazy), 64 b.

Spotkanie Sobieskiego z Leopoldem, 65 a.

Portret p. Jakubowiczowej, 65 b. Kalendarz na rok 1859, 67 a.

Portret hr. Pappenheima, 69 a. Spotkanie Sobieskiego z Leopoldem,

Studjum, 71 a.

Ćwiczenie rekrutów, 73 a.

Wojsko austrjackie, 73 b.

„Bertha", 74 a.

Atak na Cavrianę, 76 a.

Z listu do Pappenheima (2 obrazy), 78 a.

Z listu do Pappenheima (2 obrazy), 78 b.

SPIS RYCIN

tt

Sztuki piękne na wsi:

I. Muzyka, 78 c.

II. Malarstwo, 78 c.

Portret hr. Al. Pappenheima, 80 a. Ucieczka Henryka Walezego, 82 a. Portret konia, 82 b.

Modlitwa wieczorna rolnika, 84 a. Hetman Tarnowski, 86 a.

Ilustracje z Mussestunden (2 obrazy), 86 b.

Ilustracje z Mussestunden (2 obrazy), 86 c.

Dzień zaduszny, 88 a.

Dr. Armatys, Śmierć i Grottger, 88 b. Stado koni węgierskich, 90 a. Ilustracja z r. 1862, 90 b.

Szkice do Galileusza (2 obrazy), 90 c. E pur si muove, 90 d.

Pochód Turków na Wiedeń, 90 e. Relikwja zwłok Leopolda Wspaniałego, 90 f.

Zoe, 92 a.

Wieczór wigilijny, 92 b.

Studjum, 94 a.

Warszawa :

Żydzi, 94 a.

Trzy stany, 94 b. Błogosławieństwo, 94 c.

Pierwsza ofiara, 94 d.

Wdowa, 94 e.

Lud w kościele, 94 f.

Zamknięcie kościołów, 94 g. Warszawa, serja II. Wdowa, 98 a.

W kościele, 98 a.

Na placu Zygmunta, 100 a.

Szkic do tytułowej karty Polonji, 102 a. Polonja :

Karta tytułowa, 102 b.

Pobór, 102 c.

Kucie kos, 102 d.

Bitwa, 102 e.

Schronisko, 102 f.

Obrona, dworu 102 g.

Po odejściu wroga, 102 h.

Na pobojowisku, 1021.

Żałoba, 102 j.

Warjant Polonji. Obrona dworu, 104 a. Szkic do Polonji, 106 a.

Pomysł do Lithuanji, 108 a. Lithuanja :

Puszcza, no a.

Znak, no b.

Przysięga, noc.

Bój, no d.

Duch, 110 c.

Widzenie, 110 f.

Śmierć Borejszy, 112 a.

Po powstaniu, 114 a.

Wenecja, (2 obrazy), 116 a.

Fragment z „Prezentatione al Tem-plo", 118 a.

Wenecjanin z „Rzezi niewiniątek", 118 b.

Dostojnik w adoracji z „Pierścienia Doży", 118 b.

Schwind: Południe, 120a.

Jungfrau, 122 a. Kopciuszek, 122 b.

Siedem kruków, 122 b. Rozmowa posągów, 124 a.

Muzyka, 124 b.

Komedja, 124 b.

Psyche i Eros (2 obrazy), 126 a. Raffael : Święta Rodzina z Louvru, 126 b.

Raffael : Szkic do Madonny, 128 a. Ze zbiorów śniatynieckich : Portret, 128 b.

Ze zbiorów śniatynieckich : Szkic do „Parek", 128 b.

Parki, 128 c.

Raffael : Madonna de la casa Tempi, 128 d.

Matka, 128 e.

Raffael: Portret podwójny, 130a. Portret Władysława i Stanisława Tarnowskich, 130 b.

Sen, 132 a.

SPIS RYCIN

Portret ks. Czartoryskiej, 132 b. Portret ks. Jerzego Czartoryskiego, 132 c.

Obozowisko w lesie, 134 a.

W lombardzie (2 obrazy), 136 a. Pierwszy pomysł „Szpiega“, 136 b. Na bój, 136 b.

Krakus, 136 c.

Szkic do warjantu Lithuanji, 136 c. W pracowni, 138 a.

Posąg Słowiańszczyzny, 138 b.

Szkic do przejścia przez granicę, 138 c. Szkic do przejścia przez granicę (wa-rjant paryski), 138 d.

Szkic do Sybiraków, 140 a.

Przy źródle w Krynicy, 140 a. Studjum, 140 b.

Ze szkicownika p. Fedorowicza, 140 c. Ze szkicownika p. Fedorowicza, 140 d. Kapelan, 140 e.

Studjum, 140 f.

Błogosławieństwo, 140 g.

Zasadzka, 140 h.

Madonna, 140 i.

Portret konia, 140 j.

Portret p. Pańkowskiego, 142 a. Narzeczona wiejska z Wróblewie, 142 a.

Altana w Dyniskach, 144 a. Włościanin ruski, 144 b.

Portret Jana Maszkowskiego, 144 b. Portret Marcelego Maszkowskiego, 144 c.

Portret p. Jakubowicza, 144 c. Pastuszkowie, 146 a.

Szkic do „Szkółki wiejskiej“, 146 a. Szkółka, 146 b.

Zygmunt i Barbara, 148 a.

Szkic do „Pożegnania“, 148 b. Pożegnanie powstańca, 148 b.

Szkice. Ze zbiorów śniatynieckich (2 obrazy), 148 c.

Studjum pejzażowe, 148 d.

Pożegnanie i powitanie powstańca (2 obrazy), 148 e i 148 f.

Portrety Narzeczonej (2 obrazy), 150 a. Portret z cieniem, 152 a.

Oczy, 152 b.

Ze zbioru pani W. Młodnickiej, 152 c. Szkice do Przysięgi w Lithuanji (2 obrazy), 154 a.

Szkice do obrazu Widmo w Lithuanji (2 obrazy), 154 b.

Wieczory zimowe, 156 a.

Matka Bolesna, 156 b.

Chrystus, 156 c.

Pod murem więzienia, 156 d. Kolędnicy, 156 e.

Córka króla Popiela. L, 156 f.

Córka króla Popiela. II., 156 f. Cygan, 156 g.

Cyganie, 156 g.

Bajki I., 156 h.

Bajki II., 156 i.

Na lagunach, 156 j.

Wieczór letni, 156 k.

Krajobraz ze Śniatynki, 156 1.

W rok głodu, 156 m.

Kwesta, 156 n.

Portret hr. Dzieduszyckich, 156 o. Hr. Bertelli Algarotti, 158 a.

Portret p. Olgi Onyżkiewiczówny, 158 b.

Portret p. Sorgerowej, 160 a.

Muzyk Rafał Maszkowski z żoną, 160 b.

Portret Karola Mikulego, 160 c. Portret p. Januszkiewiczówny, 160 d. Portret damy francuskiej, 160 e. Huculi, 160 f.

Krajobraz księżycowy (Pożegnanie), 160 g.

Zamek Węgierski, 162 a.

Sybiracy.

Szkic do pochodu na Sybir, 164 a. Pochód na Sybir, 164 b. Dźwiganie krzyża, 164 c.

SPIS RYCIN

Ciosanie krzyża, 164 d.

W minach, 164 e.

Święta Rodzina w stajence, 166 a. Święta Rodzina, 166 b.

Madonna przy żłóbku, 166 b.

Studja draperji do „Wojny¹⁴ (2 obrazy), 168 a.

Typy paryskie, 168 b.

Ze szkicownika paryskiego, 170 a. Walka i pojednanie [olejne] (2 obrazy), 172 a.

Walka i pojednanie [rysunek kredką] (2 obrazy), 172 b.

Internowany, 174 a.

Wojna.

Alegorja „Wojny⁴⁴, 176 a i 176 b. Pójdź ze mną przez padół płaczu, 176 c.

Kometa, 176 d.

Losowanie rekrutów, 176 e. Pożegnanie, 176 f.

Pożoga, 176 g.

Głód, 176 h.

Zdrada i kara, 176 i.

Ludzie czy szakale, 176 j.

Już tylko nędza, 176 k. Świętokradztwo, 176 1.

Ludzkości, ty rodzie Kaina! 176 m. Portret Władysława Żeleńskiego, 178 a. Szkic do Napoleona I., 180 a.

Szkice z Paryża (2 obrazy), 180 b. Szkic II. do Napoleona I. (2 obrazy), 180 c.

Konająca, 182 a.

Przed posągiem Napoleona, 184 a i 184 b.

Biedna muzykantka, 184 c.

Portret wnuczki Adama Mickiewicza, 186 a.

Pastuszki, 188 a.

Wielkie nieszczęście, 188 b.

Rusinki, 190 a.

Szkic do kompozycji (Francja i Polska), 190 b i 190 c.

Marceli Krajewski : Grottger w ostatnich dniach życia, 190 d.

INDEKS ALFABETYCZNY

Adam Franciszek 87

Adamowie 64, 87

Ahrenberg 84

Alba 84

Albrecht 87

l'Allemand 64, 85, 195

Amborski Jan 195

Amélie-les-Bains 190

Anczyc W. L. 135, 197

Andriolli 30

d'Angleterre 183

Antoniewicz Bołoz Jan 194, 199

Antoniewicz Bołoz Mikołaj 44

Aren — zob. Giżycka Karolina

Aschenbach 64

Barszczowice 84

Bałucki 135, 197

Baudelaire 173

Baudry 173

Beatrix 162, 163

Bellini 122, 125

Bełcikowski Adam 135, 197

Bertelli Algaretti 154, 155

Beethoven 182

Beyer Leop. 200

Blaas 58, 61, 64, 65, 68, 69, 74, 117,

121

Blahâo de Chodietow Aniela 12 Blahâo de Chodietow Krystyna 3, 9,

Bobrowska hr. 198 Bobrowscy 154, 165 Bobrzyńscy 153 Bonifazio Primo 122, 124 Bonifazio Secondo 122 Bordone Paris 122, 124 Bracquemond 176 Brandt Józef 30, 188 Branicka Marja 182 Branicki hr. 183, 193 Breton 173 Brodowski 28 Brouwer 45 Brueghel 45 Brzostowski 31

Buława Ernest — zob. Tarnowski Władysław Bunikiewicz W. 198 Burckhardt 122 Cabanel 173 de Calonne 188 Charivari 187 Charlet 173 Chasserieau 173 Chełmoński 23, 186 Chlebowski 30 Chłapowski 118 Chłopicki 104 Chochlik 78, 194, 200 Chodowiecki 30

Chojecki E. 182

Chołoniewscy 36

Chopin V, 10

Cognet 30

Constable 65, 175

Cornelius 64, 197

Corot 65, 173

Courbet 173

Cynk 197

Czarniecki 52

Czernecki Józef 193, 201

Czartoryska Marcelina ks. 182, 183

Czartoryski Adam ks. 120, 138, 201

Czartoryscy 129, 183

Czas 197

Czorsztyn 27

Dante 162-3, 164» 181

Daubigny 65

Daum 43

Daumier 143

Dąbczańska 194

Dąbrowski 104

Delecluse 188

Delacroix 65, 126, 173, 188 Delaroche Paweł 58, 173, 176 197 Diderot 144 Drasch 119 Duchiński 189 Dyniska 152, 158 Dzieduszycka Helena 32, 34, 157 Dzieduszycki Włodzimierz 100, 118 Dzieduszyccy 34, 153 Dzieduszyckie 154, 155 Dziennik literacki 24, 197 Fedorowicz Władysław 136—137, 139» 153» 194» 195» 199 Fedoro wiczówna 154 Filippi 135, 197, 198 Fijałkowski arcyb. 98, 100 Foglar Dr. 100, 101 Fontainebleau 182, 184 Franz 87

Franciszek Józef I 26, 27 Fremden-Blatt 101, 197

Füger 64

Gadomski W. 197

Gainsborough 122

Garibaldi 103, 105

Gartenlaube 88, 194, 200

Gautier Teofil 175, 187

Gazeta lwowska 198

Gazette de Beaux Arts 188

Geiger 58, 85, 89

Geistinger 70

Genelli 64

Gericault 173

Gérome 173, 177, 181

Gerson 30

Gerzenzweig 99

Giacometti 177, 178, 181

Gierymski 54

de Girardin Emil 187

Giżycka Karolina 102, 117, 196, 198

Glażewski 49

Głowacki 29

Godebski 188

Gołuchowski hr. Agenor 26 Gostkowski A. 197 Goupil 186, 188 Grabowski 29, 30, 31, 78 Greil 85 Greuze 71 Grottger Artur :

Album wystawowe 184 — Allerseelentag 88 — Artysta z muzą na drodze ciernistej 66 — Atak na most pod Ma-gentą 87 — Atak ułanów 24 — Bajki 149 — Batinjolczyk 182 — Beduini 37 — Beffy 82 — Bertha 71, 73, 81 — Bitwa pod Cavrianą 87 — Bitwa pod Grochowem 24 — Bitwa Szwedów z Niemcami 35 — Bohaterskie dni w Güns 89 — Buhaj holenderski 45 — Chleb żołnierza 89 — Chłopki ruskie 182 — Chłopcy kolędnicy 159 — Ciosanie krzyża 109, 160 — Córka króla Popiela 70, 149 — Cygan-żebrak 159 — Czerkies 44, 47 — Czyszczenie bro-

Karykatura

ni 45 — Drwale w lesie śniatynieckim 159 — Dziad z siwą głową 142 — Dzieci, tańczące kołomyjkę 143 — Dzień zaduszny 89, 103 — Dziew-czątka z psem 155 — Dziewczę z szalem 36 — Dziewczyna z czerwoną chustką 71 — Dziewczyna ze wznie-sionemi oczyma 73 — Dziewczynka ze skrzypcami 182 — Egzekucja 15 — Ekwipaż 24 — Epizod z bitwy pod Magentą 76 — Fryne 186 — Galileusz 86, 89, 200 — Głowa Chrystusa 149, 160 — Głowy Rusinów 159 — Głowa w litym pasie 146 — Głowa w lokach 73 — Głowa zakonnicy 159 — Główka dziewczęca z zamkniętemi oczyma 62 — Golizna w Mnichowie 66 — Huculi 149 — Ilustr. do Anny Oświęcimówny 86, 194 — Ilustracje do „Konrada Wallenroda'* 47 — Ilustracje do noweli „Maskirte Model** 103 — Ilustracje do noweli Wernera „Das Diadem** 77 — Ilustracje do noweli Schrödera „Die Verschollene** 80 — Ilustracje do noweli Tennuego „Eine Klostergeschichte** 80 — Ilustracje do Patuzziego „Dziejów Austrji** 78 — Inwalida 149 — Jazda po Praterze 89 — Kalendarz na rok 1859, 67 — Karoca przed domem hr. Dzieduszyckich 24 własna 184 — Kobieta z dzieckiem 159 — Kometa 174 — Koń na tle letniego nieba 83 — Koń w ogrodzeniu 46 — Koń w stępie i galopie 143 — Koń z dżokejem 36 — Koń 2 psem 36 — Konie stepowe 87 — Królowa korony polskiej 142 — Las śniatyniecki 158 — List do hr. Pap-penheima 79 — Lithuanja8, 109, 110, 112,    126,    127,    130,    131,    143,    146,

147,    149,    151,    152,    153,    158,    160,

164,    171,    183,    184,    195,    196,    197,

199 — Madonna 124    — Madonna di

rosa — 139 Madonna-Dzieduszycka 140, 157 — Marja Stuart 44, 70 — Matka Bolesna 149, 160 — Miłość Boga 149 — Miłość Ojczyzny 149 — Modlitwa Konfederatów 53, 83, 139 — Modlitwa wieczorna rolnika 84 — Muzyka 144, 159, 183 — Muzykantka 193 — Nad wieczorem 158 — Nach dem Treffen bei Montebello 76 — Napad Szwedów 45 — Napoleon i Eugenja 80 — Narzeczona szatana 127 — Nastka 182 — Noc na lagunach Wenecji 149, 152, 158 — Obchód Unji 89,106 — Obchód w Montmorency 182 — Oblężenie Wiednia

44    — Obrona dworu 109, 131, 200 — Panna młoda z Wróblewie 142 — Parki 123, 131, 199 — Pędzący Czer-kies 81 — Pielgrzymka do Hodowic 36 — Pobudka 55 — Pochód na Sybir 109, 160, 161 — Pod więzieniem 109 — Pod murami więzienia 149, 158 — Poezja 144 — Podsłuchane 200 — Polonja 8, 90, 106, 109, 110, 112, 119, 120, 126, 127, 129, 131 » 178, 179, 193, 196, 197, — Portret hr. Bertelli-Algaretti 154, 155 — Portret pp. Bobrowskich 154 — Portrety Marji Branickiej 182 — Portret ks. Adama Czartoryskiego 201 — Portrety książąt Czartoryskich 120 — Portret damy na tle żółtej draperji

139    — Portret A. Dzieduszyckiej

140    — Portret panien Dzieduszyc-kich 154 — Portret pn. Fedorowi-czówny 154 — Portret p. Głażew-skiego 49 — Portret p. Gurowskiej 182 — Portret p. Olgi Horodyskiej i54> 155 — Portret pn. Januszkie-wiczówny 154, 155 — Portret pp. Korczyńskich 154 — Portret Lenaua

45    — Portret ks. Lubomirskiej 154, 155 — Portret Matki 71 — Portret Rafała Maszkowskiego i jego żony

INDEKS ALPABETYCZNY

Portret p.

Po-

154 — Portret K. Mikulego 154 — Portret Narzeczonej 149 — Portret Narzeczonej w różach 150 — Portret z cieniem 150 — Portret z kotką 150—-Portret (z głową w zasłonie) 150 — Portret „panny Olesi" (Madonna di rosa) 139 — Portret p. Pańkowskiego 154 — Portret hr. Pappenheima 81, 82 — Portret konny Pappenheima 36 — Portret W. Pola 149, 154, 155 — Portrety Rembielińskich 18a — Portret panny Ristori w roli Ofelji 70 — Portret p. Rubczyńskiej 154 — Portret p. Sawiczewskiej 154 — Portret dyr. Schwarza 154, 155 — Portret p. Skulimowskiej 154 Sorgerowej 154 — Portret starca w futrze 142 — Portret Jana Tarnowskiego 84 — Portret braci Tarnowskich 154 — Portret hr. Jul-jana Tarnowskiego 182 — Portret Fr. Tępy 149, 154 — Portret „Tygrysa" 143 — Portret Piotra Verona 18a — Portret wnuczki Mickiewicza 182 — Portret własny (na palecie) 142 — Portret własny (z cygarem) 154 — Portret własny (z dzieckiem siostry) 158 — Portret Wł. Żeleńskiego 182 — Posągi 124 — Posąg Słowiańszczyzny 138, 201 tyczka Konfederatów z Kozakami 24 — Pożegnanie 158 — Pożegnanie powstańca 158 — Pożegnanie i powitanie 109 — Półkopki w polu 143 — Praczka 143 Przed kratami więzienia 89 — Przed posągiem Napoleona 179, 186, 187, 188 — Przy źródle w Krynicy 140 — Przybycie jeńców francuskich i sardyńskich do Wiednia 77 — Przejście przez granicę 139 — Przeniesienie zwłok Leopolda Sławnego 83 — Przygody wojenne 158 — Przygody karnawałowe 48, 103 — Psyche i Amor 124, 144 —

Rekruci 73 — Le Rendez-vous 200 — Robotnicy w ogrodzie śniatynieckim 143 — Rozmowa posągów 124 — Scena obozowa 120 — Scena z walki na ulicach Cavrianny 77 — Sen 123 — Siwek przy kolumnie 46 — Skazańcy na etâpie 172 — Spotkanie Sobieskiego z Leopoldem pod Schwechat 68, 79, 80, 81, 82 — Spotkanie dwóch cesarzów w Villafranca 77 — Sprawunki 48, 79 — Sprzedaż konia w Śledziejowicach 45 — Staw w Śnia-tynce 152 — Studjum wigilijne 73 — Sybir 109 — Sybir 112, 160, 161 — Sybirak 149 — Sybiracy 182 — Sybiracy, niosący krzyż 109, 160 — Szkic biwakowy 158 — Szkice do Lithuanji 143 — Szkice z polowania na lisy 89 — Szkoła szlachcica polskiego 49, 50, 53, 54, 60 — Szkółka wiejska 145, 200 — Szlachcic pod figurą 149 — Sztuki piękne na wsi 79 — Tragedja 159 — Trzy dni z życia polskiego szlachcica 66 — Trzy konie 24 — Turcy, idący pod Wiedeń 89 — Typy galicyjskie 158 — Typy paryskie 172 — Ucieczka 35 — Ucieczka Walezjusza 81, 84, 86, 200 — Uchodzący Czerkies 66 — Ułanka 24 — Utarczka ze Szwedami 37 — W minach 109, 160 — W saskim o-grodzie 103 — Walka 182 — Walka i pojednanie 109, 120, 158 — Warszawa 9, 97, 98—104, 105, 106, 107, 108, 109, 112, 118, 126, 131, 137, 174, 196, 197, 200—Warszawa, serja druga 101—103, 119, 193 — Wdowa 101, 200 — Eine ungarische Weihnacht 200 — Wędrowny muzykant 149—Wianki 89,127 — Widok Wiednia 81 — Wieczór wigilijny 89 — Wieczory zimowe 149—150, 201 — Wieśniaczki węgierskie 89 — Wjazd Bolesława Chrobrego do Kijowa 24 —

199

Wojna 107, 110, 112, 129, 131, 149, 158, 160, 161-163, 171» 174» 175-182, 183,184,185,187,195,199 — „Würde der Frauen" 66, 124, 127 — Wygnaniec 135 — Wygnaniec polski 45 — Wyjazd na polowanie 24, 25 — Z powodzi w Wiedniu 89 — Z wystawy 89 — Zakonnica 149 — Zamek Kraka 15, 24, 27, 95 — Zamykanie kościołów 86 — Zgon Czachowskiego 89 — Zgon Garibaldiego 89 — Zmierzch, Zorza, Noc 124 — Zoë 89 — Zosia z „Dziadów" 70 — Grottger Jan Józef 3, 9,11,12,14—15, 16» 23, 33, 51 Grottger Jarosław 195 Grottger Julja 19 Grottger Aniela 19 Grottger Leopoldyna 19 Grottger Klementyna 19 Grottger Juras 11 Grottger Oleś 11 Grybów 153, 159 Haack C. 201 Hamilton Lady 71 Hammer 89 Hodowice 36 Hofman R. 197 Homer 132, 197,

Hornung 70

Horodyska Olga 154, 155 Hoszowscy 33 Hrehorów 13 Husiatycze 13

Illustrierte Blätter 83, 85, 109 Illustrierte Zeitung 83, 85, 88, 89, 101, 103, 109 Ingres 173, 176 Januszkiewiczówna 154, 155 Jaroszyński 197 Jaźwiński 12 Jankowski 29 Jakubowiczowa 65 Jokai 89

Jordaens 45 Jürgens 21 Kalina 78, 194, 200 Kalisz 56 Kantak 118

Kantecki 27, 91, 150, 193, 195, 196,

Kapliński 188

Katzler 85

Kaulbach 64, 69

Kazimierz W. 142

Klaczko Juljan 137

Kłosy 197, 201

Kocowski Józef 12, 15

Konopka 33

Korczyńscy 153, 154

Kordecki 142, 155

Kossak J. 23, 24, 30, 188, 198

Kościuszko 52, 104, 158

Kotsis 30, 135, 197

Krajewski Marceli VII, 182, 189,

190, 194, 195, 201

Kraków 27—38, 41, 135, 136, 139, 140, 153, 164 Krasiński 96 Krasińscy 183 Kraszewski 188, 193, 196 Kremer Józef 28—30, 120 Krynica 140 Kubala Ludwik 95, 195 Kwiatkowski 187 Langowie 182 Legros 173, 176 Leopold I 25, 68, 69, 70 Lichtenstein 49, 58, 194 Lubomirski ks. 154 Lubowski E. 197

Lwów 4, 26, 32, 33, 37, 41, 147, 148, 153» 165

Łuszczkiewicz Władysław 28 Maas 45 Majer 58

Malczewski Jacek 160 Manet 144, 176

INDEKS*ALFABETYCZNY

194

Manz 188 Mafak J. 89

Marja, królowa bawarska 66 Maszkowski 194 Maszkowski Jan 23, 24 Maszkowski Rafał 49, 83, 154 Maszkowski Marceli 23, 30, 57, 63, 66, 83

Matejko 26, 27, 30, 32, 48, 54, 58, 69, 128, 135 Matz 12

Maxime du Camps 188

Meissonier 173

Mentzel 64

Metternich ks. 57

Micewski 57

Michałowski Piotr 29

Mickiewicz Adam 8, 27, #6, IIo, in

Mickiewicz Władysław VII, 195

Mien Juljusz 197

Mierosławski 104

Miethke i Wawra 102, 119, 200, 201

Mikołaj I 95

Mikuli K. 154

Millais 89

Millet 173, 181

Młodnicka Wanda VII, 122, 194, 195, 196, 198

Młodnicki Karol 30, 165, 198 Mokrzycki Fr. 197 Monet Klaudjusz 176 Monné Wanda 147—8, 149, 150, 152, 187, 201

Müller Leopold prof. 85, 89 Mussestunden 76, 77, 79, 84, 85, 86, 88, 101

Mycielski Jerzy hr. 198 Napoleon III 186 Nasz kraj 198 Neureuther 48, 64, 66 Niedzielscy 44 Niedzielski 49 Niedzielski Larysz 195 Niepołomice 27

Niewiadomski E. 198 Norblin 30 Norwid 6, 7

Nowotarski Ludwik ix, 17 Oleszczyński 187 Olszewski Marjan 199 Orłowski Aleksander 29, 30, 35, 37,

Ostrowski Leon 57, 63 Ottyniowice 3, 10, 12, 13, 14 Overbeck 27, 64 Padlewski 104 Palatzki 138

Palffy Janosz hr. 56, 119, 120, 122,

137, 193

Palma Starszy 199 Pau 190 Pańkowski 154

Pappenheim hr. Aleksander 22, 24, 25» 26, 33, 34, 36, 37, 39, 42, 46, 49» 55» 62, 63, 66, 67, 74, 75, 79, 81, 82, 84, 101, 118, 120, 137, 197

Pappenheim hr. Ludwik 66 Pappenheim Zygfryd hr. VII Paryi 23, 30, 169—170 Patuzzi 78, 88, 194 Päumann H. M. 201

Pawlikowska z Dzieduszyckich Helena 34

Penther 30, 188 Perles 201 Perugino 130 Pieniaki 153, 154 Piniński Leon hr. VII, 61, 198 Plichcianka 173 Pluciński 29 Pol W. 33» 154 Poniatowski Józef ks. 104 Postęp 78, 194, 200 Potocki Emil 57 Potoccy 36 Praga 84

Prerafaelici 53, 175 Przegląd 200

Przeidzieccy 183 Pu vis de Chavannes 176 Raczyński 33 Rafael 129—132, 181 Raffet 173 Rembielińscy 182 Rethel 64, 181, 196 Revue de Deux Mondes 188 De Ris 188 Ristori 70

Rodakowski Henryk 30, 187, 188 Rogosz Józef 196 de Rohan ks. 56 Romney 71 Rottmann 64, 65 Rubczyńska 154 Ruben 44, 57, 61, 64, 68, 69 Ruskin 120 Rygier 188 Rzewuski W. 197 Saint-Claire 43, 57 Sarnecki Z. 198 Sassoferato 140 Sawiczewska 154 Schadow 64 Scheffer Ary 197 Schiller 48, 128, 139 Schirmer 64, 89 Schlick gen. 33 Schlick 36 Schnorr 64 Schröder 80 Schröder Artur 198 Schwartz dyr. 154 Schwarz, konsul austr. 187 Schwarzenberg ks. 84 Schwind 64, 65, 66, 117, 127, 128, 158, 196 Sebaek 128 Setteiowa Paulina 48 Siemianowski hr. Hilary 3, 14 Siemieński Lucjan 48, 55, 197 Siemieńscy hr. 33 Siemiradzki Henryk 30

Skrzyński Wiktor 200 Skrzyńscy hr. 26 Skulimowska 152, 153, 154 Skulimowscy J. 167 Słowacki V, 7, 8, 10, 27, 32, 54, 95, 96, 106, no, 128, 152 Sobieski 25, 69, 80, 81 Sorgerowa 154 Sosnowska Ludwika 158 Sozański 194 Stadnicki Jan 31 Stanisławski 83 Stasow J. N. 198 Stattler Wojciech 27, 28, 29, 187 Steen 45

Stefanowicz ks. arcyb. 14

Steffeck 64

Steinie 64

Stryj 24

Stuck 161

Suchodolski January 30, 32, 35, 37

Sullivan hr. 70

Svetozor 201

Swoboda 64, 85

Szajnocha Karol 151, 197

Szajnok 201

Szczepański 77, 88, 95, 150, 193, 194, 196, 197 Szechenyi 84 Szekspir 6 Szermentowski 188 Szujski 197 Szymański S. 197 Szynalewski 197 Śledziejowice 44 Śniadecka Ludwika 11 Śniatynka 14, 141, 143, 146, 148, 151, 152, 154» 158 Świat 197, 201 Taine Hipolit 5 Tarnowski Juljan hr. 182 Tarnowski Stan. prof. 196 Tarnowski Stanisław hr. (ze Śnia-

tynki) VIII, 15, 16, 31, 34, 84, 141, 151, 154, 194» 195 Tarnowski Władysław hr. 64, 153 Tarnowscy bracia 154 Teniers 45 Tennue 80, 85, 88 Tępa Fr. 154, 188 Termopile 113 Tuczyński 81 Turner 65, 72, 175 Turski I. K. 197 Tycjan 121, 124 Tygodnik Ilustrowany 81, 86 Ujejski K. 97, 98, 196 Veit 64 Velasquez 140

Vernet Horacy 35, 83, 129, 198 Veron Piotr 182, 187 Waldheim 76, 77, 85, 101, 127, 194, 200, 201 Wappers 175 Wawra i Miethke zob. Miethke i Wawra

Wdo wiszę wski W. J. 197 Wenecja 121—129, 199 Wereszczagin 161 Werner 77

Wiedeń 4, 26, 32, 33, 41, 44—46

Wieliczka 44

Wielopolski A. 179

Willems 177

Wiśnicz 27

Witkiewicz Stanisław 22

Wit Stwosz 30

Wolter Szarlota 70

Wouverman 35, 49, 194

Wysocki Alfred 198

Wyspiański F. M. 135, 197

Zabielski hr. Ludwik 12, 13, 26

Zabołocki 99

Zagóreczek 13

Zagórski Wł. 177, 194, 197

Zagórzany 27

Zakluczyn 27

Zamoyski gen. 183

Zamoyski Władysław 183

Zan Tomasz 31

Zdenko Kolowrath-Krakowsky hr. 56 Zwengauer 64

Żebrowska z Siemianowskich 151 Żelazowa Wola 10 Żeleński Władysław 182, 195 Żółkiewski 52 Źygliński 29

BIBLIOTEKA PSlIIECHfllCZKA

KRAKÓW

ŒÜJ

• O

jm

p;

é

[

MM

UMl

Hl

■pp

PML

■MM MII

l§gg

Ipi#

pila

ü

2SI

-,?l

ndnRr

SM

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231985

-$@M

Äfll

Ä$2

æâp?i®

llfe

Im

*

££