,:;i'

::-

•r

trtjéftfI

BÄSIil

^lli*|i||||||||||

lilliliil

m?

SS

;:l!

:;J

\ ;K

mmm

;a

mmmsM

;$}

!•!

vlVÎV-*.

II

:>

Si

;;

SSBR

mm

AY:

t$i

Xv

•,

mmmmm

Wę$f

wÊmwâ

ss

y.

r';L;:^?sS

VS

::

tts

:v :

:!

Mmm

WÈ&f"

mm

Âf«K

i

i4«&

iS;?:

ïm

SSSSâKSS&i

‘SS&fâW

S>;

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231490

(

//

BIBLJOTEKA HISTORYCZNA T. 25.

RYSZARD ROEPPEL.

DZIEJE POLSKI

do XIV stulecia.

Przełożył

Dr. K. PRZYBÓRÓWSK.L

Tom I-

L W Ô W

POLSKA.

1 8 79.

S 3^

%y

¹

4-

(S

cl\‘

-'

cCv

N

K !

V

II- ViffW

Akc. Nr.

'%*%r 44

J J -

tt**

4M

.•v

V'

: - f*

:

rm&r

f

CZĘŚĆ I.

Do tego poglądu Ossolińskiego przystąpił Lelewel**

ROZDZIAŁ CZWARTY.

gów, iż oni w

Jednak już w roku następnym stanął pokój między Wł

ROZDZIAŁ TRZYNASTY.

WŁADYSŁAW II WIELKIM KSIĘCIEM. JEGO WYGNANIE. WY

ROZDZIAŁ TRZECI.

CZĘŚĆ I.

ï* W '

X ■

t'.

WSTĘP.

I. ÖEOÖRAFJA.

Widownią dziejów, które zamierzamy opowiedzieć, są obszerne niziny, zalegające całą wschodnią połać Europy od Wołgi do Elby i od brzegów Lodowatego do Czarnego morza. Nizina ta nie ma żadnych zewnętrznych podziałów, nigdzie nie jest przerżnięta morzem, jak południowy zachód naszej części świata, przedstawia zbitą kontynentalną masę, której ustrój wewnętrzny prostotą swoją w zupełności odpowiada zewnętrznej formie. Żaden łańcuch gór, w ścisłem tego wyrazu znaczeniu nie wznosi się ponad jej falistemi, kilkaset stóp w przecięciu nad powierzchnią morza wzniesionemi wzgórzami, i nie dzieli pojedynczych części na oddzielne całości. Wielkie rzeki przecinają ten ląd prawie równolegle w kierunku z południa na północ lub też naodwrót ; ich wody po części nawet łączą się z sobą, nie tworząc nigdzie wyrazistych granic swemi nizkiemi brzegi. Tylko na północy i na południu, nie wielkie podniesienia gruntu, ciągnące się wiele mil nakształt brzegów, ograniczają nizinę.

Pod Saratowem nad Wołgą, tam gdzie ją przecina Obszczyj Syrt, łańcuch gór, dzielący niziny Azyi i Europy, zaczyna się południowa część tego podniesienia gruntu i ciągnie w wschodnio-zachodnim kierunku, aż do prawego brzegu Odry, sięgając mniejszemi odnogami aż do Wezery. Saratów, Kijów, Chełm, ujścia Pilicy i Kacbach stanowią mniej więcej jej północną granicę; południowa zaś idzie w kierunku od Sarepty na Alexandrowsk i Jampol do Prutu, ograniczając nadbrzeżną nizinę Czarnego morza i sięgając na zachód do stóp Karpat.

Podobny zachodnio-wschodni kierunek ma i północne podniesienie gruntu. Od ujścia Haweli do Piłby ciągnie się jego południowa granica na wschód przez ujście Warty, wzdłuż prawego brzegu Noteci do ujścia Drwęcy, skąd w prostej linii idzie do Grodna nad Niemnem, a ztąd w kierunku północno-wschodnim ku źródłom Dźwiny, Dniepru i Wołgi. W zachodnich swych częściach rozszerza się aż do brzegów Bałtyku, idzie wzdłuż nich, przecięta tylko deltą Wisły aż do zatoki Kurońskiej. Ztąd zwraca się na wschód do Kowna nad Niemnom, a ztamtąd na północo-wschód przez Psków do jeziora Urnen, w pobliżu którego łączy się z wzgórzami Wałdajskiemi.

- Tylko południowo z tych płaskowzgórz, a i to li w niektórych miejscach, podnosi się do znaczenia górskich formacyj. Ich szerokie, po części równe, po części pagórkowate szczyty, ich nieznaczne pochyłości ku nizinom, które ograniczają, mało je odróżniają od całości, do której należą i której ogólną jednostajną budowę podzielają.

Atoli ta obszerna nizina w szczegółach ma nader urozmaiconą postać. Ziemie, leżące na wzgórzach i nizinach, ziemie więcej ku zachodowi lub wschodowi zbliżone, położenie i pierwotna natura gruntu i większa lub mniejsza kultura, nadają jej fizyognomię wielce urozmaiconą. Wprawdzie przeciwieństwa te nie są do siebie zbliżone; lecz właśnie wielkie owe rozmiary, w których się przedstawiają odpowiednio do natury kraju, nadają im często istotnie wspaniały charakter.

1. Południowe plasków zg orze. Zstępując z wyżyn Tatrzańskich po skalistej dolinie płynącego na północ Dunajca, wchodzimy, tam gdzie rzeka wychodzi z gór, w dolinę prawie trzy mile szeroką, w której płynie Wisła w kierunku wschodnio-północnym, jako nieznaczny jeszcze potok. Ku wschodowi dolina ta, w kącie między Wisłą a Sanem przechodzi w błotną nizinę, pokrytą lasem, mało zaludnioną, mającą 10 mil długości, a 6 szerokości. Od zachodu zaś zbliżają się do rzeki podnóża Karpat tworząc stromy skalisty brzeg doliny. Na jednej z tych skał, Wawelu, widzimy widownię prastarych podań, z wspaniałym niegdyś zamkiem Jagiellonów w starej stolicy Polski. Ozdobiony mnogiemi wieżami, wspaniałemi kościołami i starożytnemi gmachami, Kraków, leżący u podnóża góry rozsiadł się wzdłuż Wisły. Z drugiej strony na wysokiej górze widać klasztor Tyniecki, najstarożytniejsze i najbogatsze benedyktyńskie opactwo w Polsce; obok malowniczy kopiec Kościuszki; daleko na południu na horyzoncie wznoszą się wierzchołki Karpat. Ich przedgórza zajmują prawie całą okolicę na południowej stronie Wisły, zamieszkaną przez piękną i silną rasę górali, i ze swemi dolinami, stromemi skałami, lasami i łąkami nadają okolicy romantyczny widok. Mnóstwo zamków pańskich lub książęcych ze swemi ruinami wychyla się z lasów na skałach. Tu na zachód ku szląskiej granicy leży Bobrek, jeszcze w zeszłem stuleciu obozowisko konfederatów Barskich; Zator, stolica książęca; Żywiec w górach na granicy węgierskiej ; Lanckorona, na wysokiej, wielorako poszarpanej skale; potem Wiśnicz, gniazdo Kmitów; Mielsztyn, zamek Tarnowskich; w pobliżu obudwóch sławne kopalnie Wieliczki i Bochni, niewyczerpane źródło soli w dawniejszych i nowszych czasach.

Mniej górzystą, wszakże niezupełnie równą jest okolica, leżąca ns północ od Krakow*a i górnej Wisły. Tworzy ona płaszczyznę wzniesioną, na 8—900 stóp nad powierzchnią, morza, często przybierającą cechy okolicy górzystej od ostrych, stromo sterczących skał. Płaszczyzna ta ma największą wyniosłość między Skałą a Pilicą. Tu znajdują się bogate kopalnie srebra w Olkuszu, exploato-wane w 15—16 wieku, zarzucone ku końcowi 17go; ztąd wypływają Warta i Pilica, Przemsza i inne pomniejsze przytoki Wisły i Odry, ku wszem stronom świata. Przedewszystkiem zaś wschodnia granica płaszczyzny ma cechy gór. Nad wapniem jurajskim, z którego się one składają i w którym wyżłobione są głębokie doliny, jak Szklary i Pioskowa skała, piętrzą się na kilkaset stóp wysokie malownicze, oddzielnie stojące skały, ciągnące się w północno-zachodnim kierunku przez Skałę, Wolbrom, Pilicę, Kromołów, Włodowice, Żarki, Olsztyn, Mstów, Kłobucko i zniżając się powoli w okolicy Wielunia, nikną zupełnie. Skały prawie wszędzie otoczone lasami, posiadają jeszcze mnogie zwaliska książęcych i szlacheckich zamków. Z pięknej doliny, z której wybiega Prądnik, jako wartki górski potok, sterczy stroma, otoczona lasem skała, na wierzchołku której leży Ojców, stary zamek Kazimierza Wielkiego. Między Ojcowem a Pieskową skałą, zbudowała Salomea, pobożna siostra Bolesława Wstydliwego, w Grodzisku, panieński klasztor; nie opodal ztąd stał Tenczyn, gniazdo znakomitej rodziny, od której poszli Ossolińscy. U źródeł Warty i Pilicy w pośród lasów, Ogrodzieniec, zamek potężnych Firlejów; nieopodal Pilicy, niegdyś własność książąt Zbaraskich; trochę na wschód od tych gór, Koniecpole i Potok, gniazdo Potockich i Koniecpolskich ; na północ stary zamek Olsztyński, bogaty klasz-sztor Mstów; nakoniec na ostatnich wyżynach Częstochowa, sławna swym cudownym obrazem i swemi niegdyś wielkiemi skarby. Z tej wysoczyzny odkrywa się rozległy widok na przyległą krainę. Ku północy, na dolinę wzdłuż

Warty; ku zachodowi ciągną się pagórki szląskie do Odry; na wschód zaś od tych malowniczych szeregów skał leży o kilkaset stóp niżej krajobraz, który chociaż patrzącemu z góry wydaje się płaszczyzną, w rzeczy samej atoli w skutek stromych i wąskich parowów, wyżłobionych wodami, raczej może być uważany za kraj wielorako przerżnięty pagórkami. Jak z zachodu płaszczyznę tę ogranicza szereg gór od Krakowa do Częstochowy, tak samo od północy występują one w kierunku od Przedborza nad Pilicą do Sandomierza nad Wisłą, tworząc południowy brzeg tak zwanych gór Sandomirskich, najwyższej okolicy na północy Karpat. Sześć równoległych pasm gór, oddzielonych od siebie płaskiemi podłużnemi dolinami, idzie tu w odległości 2—3 mil jedno od drugiego. Najdalej na północ wysunięta z pomiędzy nich Łysa góra jest też i najwyższą (1800—1900 stóp). Ostro wyzębione grzbiety, złożone po części z wapienia, strome i krótkie spadki ku południowi, mnogie szczeliny, nadają tu i ówdzie tym górom charakter alpejski, najwybitniej występujący w Chęcinach. Na północ od Łysej góry, na najwyższym jej szczycie, wpośród skał i puszczy stoi najdawniejszy klasztor w Polsce, Świętokrzyski, fundowany przez Bolesława Chrobrego. Tu spadzistość góry jest lekka i długa. Pomniejsze, coraz to niższe pagórki ciągną się ku Pilicy, po za którą właściwie zaczyna się nizka płaszczyzna Polski.

Takim sposobem dwa pasma gór: jedno na północy a drugie na zachodzie, opasują to płaskowzgórze, które zajmuje okolica na lewym brzegu Wisły między Krakowem a Sandomierzem, podniesiona w przecięciu na 600 stóp nad powierzchnią morza. Z płaskowzgórzem tern bezpośrednio łączą się równiny, leżące jeszcze niżej po tamtej stronie rzeki; równiny te rozszerzając się coraz bardziej, ciągną się aż do najodleglejszych krańców wscho-

dniej Europy. Tylko Wisła tworzy między niemi rodzaj granicy dzielczej. Płynie ona od Krakowa do Sandomierza w nizkiej dolinie, blizko trzy mile szerokiej, pagórki bowiem północnego płaskowzgórza nie są zbliżone do koryta rzeki. Atoli około Sandomierza przerywa prosto w północnym kierunku płaskowzgórze i aż do ujścia Pilicy płynie wpośród wysokich stromych brzegów, okrytych lasami. Spławność jej w tych miejscach, jest stosunkowo utrudniona. Zachodnią część sandomierskiego płaskowzgórza pokrywa gruba warstwa potopowego namułu. Tu leżą, mianowicie około Proszowic: Skarbimicza i Pińczów, stare siedziby Oleśnickich, najżyzniejsze pszenne pola na swiecie. Na wysokiej górze nad Wisłą, otoczony sadami i winnicami stoi Sandomierz, niegdyś stolica województwa tegoż nazwiska; nieopodal ztąd znajduje się Ossolin, gniazdo Ossolińskich, obok Klimuntów, bogaty klasztor dominikański fundowany przez nich, w sklepach którego też i spoczywają; dalej ku środkowi opactwo cystersów Andrejów, Mogiła, Sulejów nad Pilicą, dalej ku zachodowi w Krakowskiom Miechów, nad Wisłą na północ Sieciechów, jedno z najstarszych opactw benedyktyńskich w całej Polsce. Zborów w okolicy dolnej Nidy, Odrowąż ku północo-zachodowi, od Łysej góry, przypominają potężnych niegdyś Zborowskich i Odrowążów; cała bogata okolica obfituje w miejsca historyczne. Niemniej żyzne są i dalej od Sandomierza leżące górzyste równiny dawniejszego województwa Lubelskiego na prawym brzegu Wisły. I tu obficie rodzi się pszenica. W Kaźmierzu nad Wisłą, gdzie dotychczas widać jeszcze ruiny zamku zbudowanego przez Kazimierza Wielkiego, zwykle w przeszłych wiekach angielscy kujicy miewali swój dom handlowy ; rynki lubelskie sławiły się szeroko. Sam Lublin stoi w pośród żyznych, przyjemnych pagórków; starożytne to miasto ma dużo szlacheckich pałaców, wiele kościołów i baszt. Tylko

po tamtej stronie Wieprza, nad brzegami którego stoi Sobieska wola, gniazdo Jana Sobieskiego, krajobraz ku Bugowi staje się więcej płaski. Piasek zaczyna zamieniać żyzny namuł, a pod Chełmem wznoszą się ostatnie kredowe góry, z których ku wschodowi wzrok pada na wołyńskie niwy.

Tu się charakter krajobrazu zmienia. Zamiast pagórków występują rozległe równiny, tu i owdzie, zwłaszcza w północnych swych częściach pokryte gęstemi lasy, szeroko rozciągającemi się na wschód i południe. Na ich zachodniej granicy płynie powolnie Bug od Uściługa w błotnistej leśnej dolinie. Styr, Horyń i Słucz, wychodząc z wierzchołka płaskowzgórza, wraz ze swemi mniejszemi przytokami, płyną powolnie po równinie, której wapienny grunt obficie rodzi groch, żyto, a przedewszystkiem ciężką pszenicę. Tu leżą obszerne posiadłości rodzin książęcych, pochodzących od niezależnych niegdyś książąt litewskich lub ruskich. Na południu, u źródeł Hory nia — Wi-śniowiec — gniazdo Wiśniowieckich, którzy dali Polsce jednego króla. Xtąd ku północy leży Ostróg, stolica książąt Ostrogskich, których bogactwa dostały się Lubomirskim, a potem Sanguszkom. Jeszcze dalej ku północy, nad Styrem, Czartorysk, gniazdo szlachetnych Czartoryskich ; nakoniec na wysokiej górze w południowo-zachodniej części równiny Krzemieniec, sławny swą szkołą ufundowaną przez Tadeusza Czackiego.

Wołyń położony w środku między zaludnionemi okolicami zachodu a krainą stepową na wschód. Po tamtej stronie Słuczy do Dniepru i dalej równiny są całkiem bezleśne. Nieprzejrzane, wysoką trawą porosłe płaszczyzny przedstawiają się oczom podróżnika. Ani góry, ani lasy nie zamykają widokręgu, tylko tu i owdzie oko spocznie na jakim pagórku (mogile) usypanym albo dla oznaczenia drogi, albo jako mogiła.

Dziwny zaiste w takim stepie przedstawiają widok głębokie doliny, niepostrzegalne z daleka (jary). W głębi ich szumią czyste potoki, małe gaiki (bairaki) pokrywają pochyłości, pomiędzy któremi w obfitych ogrodach, otaczających skromne spokojne chaty mieszkańców, roją się pszczoły. Tu chronią się one latem od gorących wiatrów, swobodnie bujających po płaszczyznach nie okrytych lasem, a w zimie od groźnych, śnieżnych zamieci.

W pośrodku tych Ukraińskich stopów płynie Dniepr w głębokiej, miejscami skalistej kotlinie z północy ku południowi, i nieco ku wschodowi. Na jego wysokim prawym brzegu leży malowniczy Kijów, starożytna stolica Rusi i długi czas siedziba polskich wojewodów; niżej na Dnieprze stoją Czerkasy, starosta których, Daszkiewicz, był pierwszym organizatorem kozaków. Niżej ztąd znikają wzgórza, ciągnące się wzdłuż Dniepru. Niskie, tu i owdzie krzakami pokryte brzegi okalają go, a tylko w niektórych miejscach u porohów wynurzają się skały. Na południe od Aleksandrowska koryto rzeki opuszcza równiny Ukrainy i w powolnym biegu szerokiem korytem między wysokiemi trawami dąży do morza. Na tych pastwiskach Tatarzy w przeszłem jeszczo stuleciu wypasali swe liczne stada. Okolice te były placem bojów między Pie-czyngami, Połowcami i Rusinami, między Tatarami, Turkami i Polakami. — Zwracając się teraz nadbrzeżną niziną na zachód ku Dniestrowi i posuwając się znowu ku północy między niemi a Prutem, już w Multanach spostrzegamy wpływ ciągnących się tuż Karpat. Zamiast obszernych i pustych, trawą porosłych płaszczyzn, pojawiają się obszerne lasy i błota, przerywające górzystą Bukowinę i. Pokucie u stóp Karpat, i posiadające nader żyzną glebę. Dniestr od Mohilowa płynie ku południowi głębokiem ska-listem korytem, nieraz zawalonem skałami. Na lewym jego brzegu niegdyś wznosiły się strome zamki, w celu ochrony od napadów tureckich i tatarskich; pomiędzy niemi na wysokiej skale, otoczony basztami, leży Kamieniec Podolski, najznakomitsze miasto w całej tej okolicy. Kraina ta, zwana Podolem, ciągnie się między Dniestrem a Bohem i graniczy od północy z równinami Wołynia, a od południo-wschodu ze stepami ukraińskiemi. Charakter jej odmienny od obu tych krain. Przyjemne, ślicznemi gajami umajone wzgórza zapełniają całą krainę.

Między rzekami Zbruczom a Smotryczem podnoszą • się one coraz to wyżej, a w Miodoborach nabierają cech gór, przeplatanych najżyzniejszemi dolinami i mnogiemi pastwiskami. Prześliczne stada bydła rogatego, owiec, krów i t. d. tuczą się tu obficie; ziemia prawie bez pracy wydaje nadzwyczaj hojne plony, a podolskiem zbożem w połowie 15. wieku weneccy i innych narodowości kupcy, opatrywali Grecyę i wyspy Archipelagu. I klimat podolski również jak grunt ziemi jest odmienny od krain ją otaczających. Gdy tamte długo stoją pokryte śniegiem, brzegi Dniestru zaczynają już zielenieć, wcześniej niż gdzie indziej rozkwitają się drzewa, a melony, morwy i inne południowe owoce dojrzewają bez wszelkiego zachodu; lato tu nie tak gorące jak w stepach Ukrainy i zima nie tak mroźna.

Z tą, tak bogato od natury uposażoną krainą, na zachód od Zbrucza stykają się górzyste równiny Czerwonej Rusi, łączące się bezpośrednio z żyzną ziemią Lubelską i Wołyńską, i na zachód ciągną się aż do Wisły. Jej południową część zajmują stoki Karpat nie sięgające daleko w głąb kraju. Już od Sambora Dniestr płynie powolnie przez żyzne pola i piękne lasy. Na lewym jego brzegu, nieopodal od granicy Podola, leży Halicz, stara stolica książąt ruskich ; na północo-zachód ztąd Lwów, jakby w kotlinie otoczony pagórkami i pszennemi polami; dalej na północ Bełz, niegdyś środkowy punkt ruskiego księstwa.

Niedaleko od lubelskiej granicy, Zamość, sławny twierdzą i Akademią, fundowaną przez wielkiego kanclerza Jana Zamojskiego z własnych funduszów.

Czerwona Ruś zamyka szereg okolic, leżących na szerokim grzbiecie połudn.płaskowzgórza aż po Wisłę. Zaczynają się one na wschodzie równemi prawie stepami, ku zachodowi nabierają cech obszernych, żyznych, wysokich równin i w większej części zwolna przechodzą w doliny, rozpostarte przed niemi w wschodnio-zachodnim kierunku.

2. Niziny Polski i Litwy dzieli Wisła na dwie połowy, mniejszą, zachodnią, i większą, wschodnią. Od ujścia Pilicy, gdzie Wisła przerywa południowe płaskowzgórze, nikną jej wysokie, strome, lasami uwieńczone brzegi. Sze-rokiem łożem płynie ona spokojnie ku północy i dopiero w okolicy Modlina zbliżając się do północnego płaskowzgórza pokazuje się znowu na prawym jej brzegu wysoki rąbek doliny. W szerokiem zagłębieniu, idącem na zachód od Wisły do Odry, ba nawet bez żadnych naturalnych przegród po za nią, aż do Elby, leżą żyzne wzgórza Wielkopolskie, dawniejsze województwa Rawskie, Łęczyckie, Sieradzkie, Kaliskie, Poznańskie, Gnieźnieńskie i pszenne Kujawy między dolną Notecią a Wisłą. Tłusty namuł przeplata ławy piasczyste. Pyszne łąki przechodzą w obszerne błota, a łany uprawne przecinają tu i owdzie jeziora i lasy, którym nadaje dużo powabu wielka rozmaitość gatunków drzew — dębów, sosen, jodeł, wiązów, olchy, lipy i t. p.

W Marchii i Szląsku przeważa piasek. Obszerne błotniste niziny nad Bzurą i Wartą koło Koła i Konina, na szerokość mili ciągną się wzdłuż Warty, otaczając Noteć— od Wolina (Filehne) aż powyżej Nakła — u źródeł której znajdują się liczne jeziora. To gniazdo Piastów. Na Gople, w Kruszwicy, usadowiły się najstarożytniejsze ludowe podania Polanów o złym Popielu, o gościnnym kmieciu Piaście i jego wojowniczym synie Ziemowicie. Nieopodal od Kruszwicy, wśród gór i jezior, leży Gniezno, najdawniejsza stolica państwa, dalej na zachód w dolinie Warty Poznań, siedziba pierwszego chrześciańskiego biskupa w Polsce. Wielkopolska była śpichrzem późniejszego państwa jakoteż gniazdem najstarszych i najpotężniejszych rodów szlacheckich. Rody Nałęczów i Grzymali-tów, rody Szamotulskich, Czarnkowskich, Ostrorogów, Gór-ków i inne, w tym kącie miały bogate swe posiadłości. Wcale odmienny charakter ma nizina, leżąca na wschód od Wisły. Oddalając się od brzegów rzeki, po lewej stronie której stoi Warszawa, wspaniała rezydencya późniejszych królów polskich, rozłożona na przyjemnych wzgórzach — tuż zaraz w Mazowszu znajdujemy obszerne lasy, o wiele obszarami swemi przeważające pola uprawne. Na Bugu i jego przy tokach Muchawcu, Narwi i Bobrze ogromne przestrzenie porosłe są trzciną i niską łozą, przeplatane odwiecznemi dębowemi, lipowemi i szpilkowemi lasy. Przedewszystkiem obfituje w nie dawniejsze województwo podlaskie na średnim Bugu i Narwi, starożytna ojczyzna dzikich Jadźwingów. Tu i w lasach Mazowsza zwykle Jagiellonowie bawili się łowami na grubego zwierza : tury, dziki i t. d. ; na Narwie koło Ostrołęki osiedli Kurpie, słynni swem męstwem. Ten sam wspaniały charakter zachowują te lasy i dalej na wschód w dawniej-szem województwie Brzesko-litew. kiem nad Prypecią i jej licznemi przytokami. Tu rozciąga się ogromna błotnista i leśna nizina 60 mil od północy na południe, a ze 30 od wschodu na zachód. Zajmuje ona bez przerwy prawie przestrzeń 1500 mil kwadratowych i corocznie, na wiosnę, przy nastaniu peryodycznych wylewów, tworzy rodzaj międzymorza w skutek wielkiego zbioru wód. I północne części Litwy — dawniejsze województwo Nowogrodzkie — w których znajdowały się niegdyś wspaniałe zamki Nie-

IG

świezki i Różański, ordynacya Radziwiłłów i obszerne włości książąt Sapiehów; dalej województwa Mińskie i Mścisław-skie, niemniej obfite są w lasy, jeziora, torfowiska i błota, w pośród których sterczą potężne granitowe bryły, świadki odwiecznych rozlewów morskich. Tu król Zygmunt I. na małej przestrzeni 24 mil od Orszy do Smoleńska musiał postawić 340 mostów przez bagna, jeziora i rzeki, dla przeprowadzenia wojska, a i teraz jeszcze lasy ciągnące się po mil 20 nie są tu rzeczą rzadką. Dopiero po tamtej stronie Dniepru zmienia się postać kraju. Zamiast bagien i lasów pokazują się otwarte łąki, suche równiny ciągnące się aż do południowego płaskowzgórza i po za nie. Płaszczyzny te bezwątpienia podczas wędrówek narodów stanowiły drogę, po której szły one z północy i północo-wschodu, podczas gdy gęste lasy i bagna litewskie między Dnieprem a Bugiem stanowiły dla nich nieprzebytą zaporę. Dla tego też tu dłużej niż gdziekolwiek indziej w Europie utrzymało się pogaństwo i polscy pisarze 16. wieku stwierdzają, iż kraj ten dopiero za czasów Zygmunta I. jako tako zaczął się zabudowywać i stał się więcej zamieszkanym.

3. Północne plaskówzgórze. Postępując z biegiem Niemna ze wschodu na zachód, spostrzegamy znów na południe od Grodna, że koryto rzeki zwraca się ku północo-zachodowi, a nieco dalej idzie wprost ku północy. Tu rzeka przecina północne wzgórza, oddzielające równiny Polski i Litwy od brzegów Bałtyckiego morza. Od Grodna do Kowna wysokie brzegi z namułu, gliny, kredy i tu i owdzie sterczących skał ogradzają dolinę kilka tysięcy stóp szeroką, po której w wartkim pędzie, w częstych skrętach płynie ta rzeka. Pyszne lasy wieńczą te wzgórza i pokrywają stoki mnogich ubocznych dolin, po których w kaskadach spadają pomniejsze potoki. Tu i j owdzie w dolinach i na stokach ich rozsypane są ciche

wioski i miasteczka; cała dolina ma przyjemny, romantyczny, urozmaicony widok. Po obu stronach koryta rzeki ciągną się obszerne wzgórza, których fizyognomia zmienia się stosownie do mniejszej lub większej uprawy gruntu. W dolinie, wpadającej do Niemna, Wilii, leży Wilno otoczone pagórkami, niegdyś stolica bałwochwalstwa, potem stolica pierwszego chrześcijańskiego biskupa Litwy, ozdobiona mnogiemi starożytnemi kościołami i gmachami, stolica całego kraju. Grunt w części piasczysty, w części przydatny do uprawy pszenicy, żyta, innych gatunków zbóż, a w leżącej ku północy Żmudzi wyborny dla lnu i konopi. Obszerne szpilkowe i liściaste lasy tu i owdzie przerywają żyzne łany płasko wzgórza, tak samo na wschodzie przerżniętego bystrą Dźwiną, jak na zachodzie Niemnem. Liczne jeziora na wschód od Niemna odróżniają północne płaskowzgórze od południowego, sięgając na zachód aż po Wisłę i po za nią aż do Odry. Wisła przecina płaskowzgórze szeroką i głęboką doliną od Torunia do Mewy. Wysokie, górzyste brzegi jej koryta oddalają się coraz więcej od niego i pokryte sąrównemi polami, nie zaś lasami. Jednak strome przerwy licznych poprzecznych pomniejszych dolin, nadają mnogim, otoczonym sadami osadom w nizinie i na stokach gór, jakoteż miastom: Chełmnu, Świecowi, Neuenburgowi, Mewie z ich wieżami i po części zwaliskami ich murów, widok wcale ponętny.

Wprawdzie na wzgórzach leżących na wschodniej i południowej części rzeki znajdują się obszerne lasy (Joha-nisburska puszcza), lecz inne jej okolice są żyzne, a rzeki, strumienie i jeziora obfitują w ryby ; we wschodnich częściach, w przy tokach Preglu, rozpościerają się piękne łąki i pyszne liściaste gaje. Za to okolice, leżące na brzegu lewym Wisły mniej bogato są uposażone. Aż do Neu-marku grunt w ogóle piasczysty i jałowy, wielkie puszcze ciągną się po wzgórzach, a jednostajne szpilkowe lasy na-

Roeppel.

dają krajobrazowi charakter pustyni, z pośród której wyróżnia się tylko północna nadbrzeżna część, zamieszkana przez Kaszubów, ze swemi romantycznemi dolinami, czy-stemi, gorzkiemi strumykami i jasno zielonemi liściastemi lasami.

Te ob

Od tych brzegów Bałtyckiego morza aż do Karpat i od brzogów Czarnego morza aż do ujść Dniestru i Bohu rozciągało się potężne niegdyś państwo Polskie, szerne płaszczyzny mają tylko granice : na północy, morze, i na południu, Karpaty; bez żadnych naturalnych przedziałów ciągną się one na zachód aż do wieńca gór, oddzielających w północno-zachodnim kierunku, od źródeł Wisły do Wezery kraj ten od dalszych ziem Europy; na wschód zaś sięgają aż do Wołgi i tu bezpośrednio łączą się z płaskowzgórzem Azyatyckiem, na północ od Kaspijskiego morza. Zupełnie otwarty na wschód, od południa oddzielony Karpatami, bez styczności z oceanem i bez wewnętrznego i zewnętrznego wyrazistego podziału, kraj ten nosi na sobie całkowicie cechy przestronnego między-lądu, którego geograficzne położenie i właściwa przyroda nie mało wpłynęły na rozwój zamieszkałych tu plemion. Dzieje ich nie raz dostarczą nam po temu dowodów.

li. SŁOWIANIE.

W czasach największego dziejowego żywota ludów europejskich, zamieszkałych nad brzegami Śródziemnego morza, ziemie, leżące na dalekim północo-wschodzie, których rys geograficzny tylko co podaliśmy, zupełnie prawie nie brały w nim udziału, i właśnie w skutek tego odosobnienia, wiadomości nasze o ludach zamieszkujących te kraje przed Chrystusem i wiele wieków po nim są sto-

sunkowo nader szczupłe, i takiemi zapewne pozostaną na zawsze. Liczne plemiona, znane w tych stronach Grekom i Rzymianom, redukowali oni do dwóch głównych szczepów: Scytów na Wschodzie i Celtów na Zachodzie. Później dopiero wystąpił między niemi szczep germański, rozpostarty na Wschód aż do Wisły, gdy tymczasem szczep sarmacki występuje na miejscach zamieszkanych przez Scytów, dopóki wielka wędrówka narodów w pierwszych wiekach chrześcijaństwa nie zmieniła stosunków i w tych krajach. Zaledwie uciszyły się wzburzone fale wędrówek ludowych, zaledwo wędrowne ludy osiadły na stalszych mieszkaniach w zachodniej Europie, dając nowy układ światu — wnet jawi się szczep słowiański, szeroko rozpostarty po całym północo-wschodzie Europy. Od wybrzeży Adryatyku, przez Karyntyę, Austryę i Czechy do Elby i i wzdłuż jej biegu aż do brzegów morza, zajęli Słowianie stałe mieszkania, i od tej zachodniej granicznej linii rozpostarli się po całej prawie niezmiernej przestrzeni aż do granic Azyi. Szczep i nazwa Sławian, lub jak się sami nazywali Słowian¹), poraź pierwszy w dziejach występuje pomiędzy plemionami, naciskanemi w czasie wielkiej wędrówki narodów i naciskającemi północną granicę wschodniego Rzymskiego cesarstwa. Jornandes zwie go „licznym szczepem Winidów“ (vinidarum nałio populosa), co dowodzi, że późniejsza niemiecka nazwa Windów, Wendów, już w tych wiekach była w użyciu. W początku 6. wieku szerokim łukiem rozsiedli się oni na północ od Alp karpackich, od źródeł Wisły do ujść Dunaju, rozpościerając się od tej linii na północ i wschód. Plemiona, składające ten szczep, nader były liczne, lecz z pomiędzy nich wyróżniały się dwa główne. Dniestr dzielił ich siedliska.

Na zachód od niego aż do gór, wśród lasów i bagien mieszkali Sławini, na wschód do Dniepru Antowie, wzdłuż brzegów Czarnego morza. Jak daleko i jedni i drudzy sięgali na północ, nie wiadomo; na południu zaś Sławini sięgali nizin dolnego Dunaju, ku południowi od gór siedmiogrodzkich granicząc z zachodu prawdopodobnie na Alucie z Gepidami ²). Na tych siedzibach Prokopiusz, spółczesny Justyniana, wzmiankuje o obu szczepach głównych (s/laßv)-’Avxat), nie podając wszakże żadnych pewnych historycznych wiadomości o ich pochodzeniu, pierwotnych siedzibach i przyjściu w te okolice ; nawet najstarszy słowiański kronikarz, Nestor, mnich kijowski, żyjący w początku 12. wieku, nie wie nic więcej nad to, co znalazł u Bizan-tyjczyków. „I od wielu lat“, pisze on, „siedzieli Słowianie nad Dunajem, tam gdzie teraz jest kraj węgierski i bułgarski. Od tych Słowian rozmnożyły się plemiona słowiańskie na ziemi, przybierając sobie nazwy od miejsc, w których osiadły“ ³). Rozwiązaniem tych kwestyj trudniło się wielu badaczy. Erudycya, krytyka, dowcip wysilały się nad niemi, jednak jedna hipoteza odpychała drugą, a żadna nie była zadowalającą. Najprostsze, zdaje mi się, choć niezupełnie zadawalające rozwiązanie, daje niemiecka nazwa szczepu. Jornandes zwie go Winidami, Wendami. Dalej już Pliniusz na wschód od Wisły i nad Bałtykiem

vot

atr. 75—76.

wzmiankuje o ludzie, którego nazwa bardzo przypomina tamte. „Niektórzy twierdzą — pisze on (4, 13)— że kraje te aż po Wisłę zamieszkane są przez Sarmatów, Wenedów, Seirrów“. O tych samych Wenedach wzmiankuje i Tacyt w swojej Germanii (c. 46) z większą dokładnością. Wie , iż mieszkają oni więcej na północ od Germanów, Sarmatów, i że po nich dalej ku północy następują Estowie i Finno-wie. Z wszelką stanowczością odróżnia on ich od Sarmatów, „albowiem budują domy, noszą tarcze, wytrwali są i dużo chodzą, czego nie robią Sarmaci, żyjący więcej na wozach i koniach“. Późniejszy od Tacyta Ptolomeusz (3, 5) wspomina o Wenedach (oùevéSot) znowu w kraju na wschód od Wisły leżącym. Sadowi on ich nad brzegiem Bałtyckiego morza, zatoki Wendyjskiej (-rbv Oùevs&xcv ⁴ óXt:ov) i wzmiankuje nawet o jednej górze w tych okolicach, od ich nazwy wendską nazwanej (spr; Oihvs&xà), która nie może być inną jak Wołchoński las. Nakoniec jeszcze w początku 3. wieku rzymska mapa (charta) podróżna wymienia „Ve-nudi Sarmatae“ między koczowniczemi plemionami na północ od Dacyi i Karpat, i „Venedi“ w nizinach u ujścia Dunaju. Od tego czasu w rzymskich doniesieniach lud ten znika, a natomiast, jeśli się nie mylimy, dopiero w kilka wieków później ukazuje się jako „liczny szczep Yinidów“. Za tożsamością Yinidów Jornandesa i Wenedów dawniejszych pisarzy przemawia podobieństwo nazwy ⁴), różnica od Sarmatów i miejsca siedzib tych ostatnich, okolice, w których Winidowie występują później znowu na widownię, nakoniec późniejsze geograficzne rozmieszczenie wschodnich Słowian, a równie też i sama prostota takiego rozwiązania tego zagadnienia.

Stosownie do tego kolebką Słowian były lesiste i błotniste równiny, otaczające Wołchoński las. Ku północy graniczyli oni z fińskiemi, ku południowi z sarmackiemi szczepami, rozszerzając się od nader odległych czasów daleko ku południo-zachodowi. W krajach tych, już Pythias ’) około 320 r. przed Chrystusem podaje wiadomości o ludzie zwanym Q<r«aïoc. Ten sam szczep (Aestuorum gentes) umieszcza Tacyt²) znowu na wschód od ujścia Wisły, wzdłuż brzegów Bałtyku ; , chwali go, że troskliwiej od Germanów uprawia rolę i zbiera bursztyn. Ptolomeusz wprawdzie nie wzmiankuje o nazwisku, lecz z Cassiodo-ra ³) i Jornandesa⁴) dowiadujemy się, iż Aistowie zawsze trzymali się swych siedzib, w których znowu w kilka wieków później znajduje ich Einhard s) i sprawozdanie z podróży Wulfstana ⁶). Potem od razu, po dawno skończonej wędrówce narodów, po zajęciu przez Słowian całej europejskiej niziny od Elby po przez Wisłę do Niemna, na wybrzeżach Bałtyku występują nowe nazwy Prusaków, Litwinów i Lettów, na miejscach, przez Aistów zamieszkanych. Szczepy te są nie słowiańskie i nie fińskie ; zkąd i jakiemi drogami w tak spóźnionej dziejowej dobie tu przybyły?

Wyniki nowszych językowych badań rozwiązują tę zagadkę. Udowodniają one, iż języki trzech tych szczepów są w tak bliskiem między sobą pokrewieństwie, że wszystkie razem wzięte tworzą trzeci, wielki odłam językowy mowy słowiańskiej, zbliżającej się do obu innych, wscho-dnio-ruskiej i zachodnio-polskiej. Wskazują one dalej, że ta prusko-litewsko-łatyszska mowa najwięcej jest zbliżona do staro-słowiańskiej ; że tedy ludy te są Słowianami⁷).

*) Strabo 1. 4. Stephanus Byzant.

*) Germania c. 45.

*) Cassiod. Variar. 5. 2. ł) Jornandes c. 23. ł) Einhardi vita Car. c. 12.

•) U Langenbecka, script, rer. danie, w 2 tomie.

’) Podług Aug. Friedr. Potta : Commentatio de Lithuano-Borussieae in slavicis letticisque linguis principata. Italia Saxonum 1837.

Podobieństwo wiary, zwyczajów i całego trybu życia, wszystko to dowodzi pokrewieństwa, łączącego te trzy ludy z wielką słowiańską rodziną.

Lecz jaki zachodzi stosunek między tymi ludami a Aistami, którzy w prastarych czasach tam mieszkali? Pozostają nam tylko dwa przypuszczenia: albo Prusacy i t. d. przywędrowali tu dopiero po podróży Wulfstana, albo też mamy do czynienia z tym samym szczepem, tylko pod różnemi nazwiskami. Przyjmujemy ten ostatni pogląd. Tacyt z największą stanowczością odróżnia Aeslijów od Germanów, a z większym jeszcze naciskiem od Finnów i Sarmatów. Do jakiegoż tedy innego szczepu wówczas tu zamieszkałego mogli oni należeć, jak nie do słowiańskiego? Żeby bowiem mieli należeć do jakiej odrębnej od nich rodziny ludów, przy małem rozpostarciu i przy ogólnych stosunkach ludów, które tu zamieszkały, jest rzeczą całkiem nieprawdopodobną. Po Tacycie zaś Ptolomeusz nie wspomina o ich nazwie, lecz wysuwa Wendów (Słowian) aż do brzegów morza, które mianuje Wendyjskiem. A więc tedy w podanych przezeń wiadomościach Aistowie, występujący później na widownię w tych krajach, a w jego czasach mieszkający oczywiście w tych samych miejscach, zaliczają się do Słowian. Ba, nawet on (3, 5) pomiędzy pomniejszemi plemionami zamieszkującemi te kraje przytacza raXcvSoi i ZouStvot, oczywiście późniejsze pruskie plemiona Galindów i Sudawów. W wiekach następnych miano Aistów utrzymuje się tu. Tylko w kilkadziesiąt lat później, po ostatniej o niem wzmiance w podróży Wulfstana, gdzie występuje jako nazwa ogólna, pojawiają się nowe nazwy Prusaków i t. d., gdy wszystkie okoliczne kraje oddawna już przez Słowian były zajęte. Ze wszystkich słowiańskich narzeczy, mowa ich najwięcej jest zbliżoną do starosłowiańskiej : najpewniejsza wskazówka, że nie mogli przywędrować w te kraje tak późno, gdyż dopiero aż w 10. wieku, lecz że muszą stanowić jeden

"24

z najstarszych szczepów słowiańskich, uporczywie trzymający się swych siedzib. Wreszcie nazwa Aistów, zapatrując się na nią ze stanowiska językowego, okazuje się nazwą niemiecką, nadawaną przez Germanów ich słowiańskim sąsiadom, zamieszkałym po tamtej stronie Wisły. Wyraz ten nie znaczy nic innego jak „wschodnie“, narody mieszkające na wschód; nazwa ta sięga aż do północo-wschodniego kąta Słowian, tam, gdzie oni graniczą z Fin-nami ; gdzie nawet u Estończyków, Estonia, zachowała się jeszcze po dziś dzień. Uznawszy tedy tożsamość Aistów z późniejszymi Prusakami, Litwinami, Lettami, gdyż po-jedyńcze te nazwy zastępują stare niemieckie miano dopiero wtedy, gdy wiadomości o tych okolicach stają się dokładniejsze, przychodzimy z jednej strony do wniosku, że szczep słowiański od niepamiętnych czasów zamieszkuje te części Europy (Pythacas około 320 r. przed Chr.); z drugiej zaś, że siedziby jego od Wołchońskiego lasu rozciągały się w południowo-wschodnim kierunku do Wisły, w południowym zaś do bagien Prypeci, która na-kształt, południowo-pruskiego łańcucha błot, jezior i lasów, stanowiła ich granicę od południa.

W siedzibach tych, w pośród plemion germańskich, sarmackich i fińskich, Słowianie trzymali się stale dopóki nie rozpoczęła się wielka wędrówka narodów. Wtedy ob-szerność i potęga gockiego państwa wyłącznie prawie zwróciła na siebie uwagę Rzymian; nazwa Gotów zastąpiła miana wszystkich podbitych ludów, których losy podzielili i Windowie⁵) dopóki po ich upadku nie otrzymali większej swobody ruchu. Naśladując bowiem ogólne parcie ludów ku Południowi rozpostarli się oni po krajach opuszczonych przez Gotów i Hunów, posunęli się ku Karpatom, ku nizinom i brzegom morza Czarnego i stali się wnet znanymi pod nazwiskami Sklabenów i Antów, groźnych sąsiadów Wschodnio-rzymskiego cesarstwa.

Tych Słowian maluje nam Prokopiusz¹) jako lud wysoki, mocno zbudowany, z nie nader białą skórą i włosem pośrednim między jasno-brunatnym a rudym. Nakształt Massagetów, powiada on, żyli oni nędznie, brudno, w lichych tu i owdzie porozrzucanych chałupach, w wielu rzeczach naśladując Hunów, lecz nie znali jedynowładz-twa, a rządzili się władzą gminną. Mauritius²) chwali ich uczciwość, gotowość do wskazania dróg błądzącym, łagodne obejście się z jeńcami, wspomina o ich zamiłowaniu do muzyki, które, jak wiadomo, trwa i po dziś dzień u ich potomków. Pancerze nie były im znane, li w spo-dniem ubraniu, lub otuleni płaszczem, opasani pasem, z kopiami, tukami i małemi tarczami, najczęściej pieszo, szli przeciw wrogom mężnie z nimi walcząc. Żądne wojny i żołdu nieraz pojedyńcze ich drużyny, równie jak i innych barbarzyńców zaciągały się do rzymskiej wojennej służby*); wszakże masa ludu trzymała się niezależnie w nieprzyjaznym do rzymskiego państwa stosunku. Ciągłymi zbójeckimi napadami, nacechowanymi mordami i pożogą*) nie tylko trapili pograniczne prowincye, lecz nieraz wdziarali się daleko w głąb państwa, które z wielkim niekiedy trudem ledwo mogło się od nich obronić.

Plemiona te ledwo 50 lat przetrwały w takim stanie, gdy około połowy 6go wieku, nowy lud, Awarowie, ciągnący ze Wschodu, wkroczył do Europy. Na tym odwiecznym szlaku narodów, wędrujących na Zachód, musieli oni spotkać się z Antami i Sklawonami. Menander⁵) podaje wiadomość o tern nieprzyjacielskiem spotkaniu obu

*) Procopiu8 ex recens Diodor Bonnae 1833 Vol. II. str. 332 i nast.

*) Mauritii strategeticon 11. 5.

*) Procopius II. str. 125, 254 i inne.

*) Tamże str. 397 i inne.

*) W bonn8kiem wydaniu, stronica 284.

ludów, chociaż wzajemny ich stosunek pozostaje ciemnym dotychczas. Awarowie poszli swą drogą dalej na Zachód a w kilka lat później ukazali się na granicach Turyngii i zwróciwszy się ztąd osiedli stale na Pannonii (568). Około tegoż czasu, zdaje się że i między szczepami słowiańskie-mi rozpoczęły się wielkie poruszenia, gdyż ku końcowi tego stulecia i w początku następnego znajdujemy, iż wiele z pomiędzy nich posunęło się na zachód i południe. Dotychczas jeszcze nauka nie posiada dokładnych wiadomości o tych wędrówkach. Zdaje się, jakoby plemiona słowiańskie odrazu zajęły nowe siedziby i ani punkt wyjścia, ani kierunek ruchów, ani czas ich odbycia i przybycia, nie dają się dokładnie określić. Tylko Nestor i kronikarze bizantyjscy dają skąpe wskazówki. Nestor powiada⁶): „I mnogie lata siedzieliJSłowianie nad Dunajem, tam, gdzie jest ziemia węgierska i bułgarska. Od tych Słowian rozpostarły się ludy słowiańskie po ziemi i poprzybierały sobie różne nazwy, gdziekolwiek osiadły. I tak przybysze osiedli nad rzeką Morawą przezwali się Morawianami, a inni nazwali się Czechami, i ci są Słowianami także ; Biało-Chrobaci, Serbowie i Karyntyjczycy.“

„Gdy Wołosi napadli na Słowian naddunajskich i między nimi osiedli i ujarzmili ich, naówczas Słowianie wy-wędrowali i osiedli nad Wisłą i przezwali się Lachami. A niektórzy z nich przezwali się Polakami, a inni Lachowie Lutykami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami.“ „Tak samo przyszli Słowianie, którzy osiedli nad Dnieprem i nazwali się Polanami, inni Drewlanami, gdyż mieszkali w lasach. Inni osiedli między Prypecią i Dźwiną i zwali się Dregowiczanami, a jeszcze inni osiedli nad Dźwiną i nazwali się Połoczanami od rzeczki zwanej Po-łotą, wpadającej do Dźwiny.“

i nast.

„Inni zaś Słowianie przybyli z nad Dunaju, osiedli około jeziora Ilmeńskiego i zatrzymali tę nazwę i zbudowali miasto i nazwali je Nowgorod. A inni osiedli nad Desną i nad Semem i Sułą i nazwali się Siewieranie.“

I tak rozpostarł się lud Słowiański od którego i pismo otrzymało nazwę słowiańskiego. Pomimo całej ogólnikowości tych podań, pomimo braku wszelkich dat chronologicznych, opierają się na nich wszystkie nowsze poglądy na pochód tych wędrówek. Zdają się one z pewnością mieć dwie podstawy. Raz, że te stare siedziby Skla-benów i Autów od dolnego Dunaju i Karpat do Dniepru są punktami wyjścia i rozpostarcia Słowian ku zachodowi, północy i wschodowi, a powtóre, że to rozpostarcie się nastąpiło w dwóch przynajmniej różnych peryo-dach czasu, i że oba razy popęd do ruchów dany był od „Wołochów“. Gdy zaś jeszcze w tymże czasie napad Awarów i ich osiedlenie się w Pannonii musiał dać powód do przesiedlania się Słowian, zwłaszcza że Awarowie faktycznie z nimi się starli, ztąd więc niedaleki wniosek, że Wołosi ci nie są czem innem, jeno Awarami, ktńrych nacisk rozbił Słowian. Jednak podstawy te wzięte z Nestora równie jak i wniosek co do Awarów mogą być nie tak pewne, jak się na pierwszy rzut oka wydaje. Albowiem jak mógł Nestor, któremu, jak się o kilka stronic niżej pokaże, właściwa nazwa Awarów była znaną, przezywać ich „Wołochami, Włachami“ i nadawać im nazwę nigdzie nie nadawaną? Zresztą i to uderza, że wszystkie te liczne plemiona Słowiańskie, które później około połowy 7go wieku znajdujemy rozsiane po wschodniej Europie, wyszły z małej stosunkowo doliny dolnego Dunaju, zwłaszcza, że historya stanowczo stwierdza, iż Sklabenowie w znacznej liczbie mieszkali nad dolnym Dunajem wtedy, gdy już Awarowie oddawna usadowili się w Pannonii. Kronikarze bizantyjscy podają wiele wiadomości o częstych zmianach w stosunkach obu sąsiednich narodów. Walczyły one, albo pojedynczo z Rzymianami, lub też biły się między sobą. Jak przedtem tak i potem Słowianie w straszliwy sposób pustoszyli prowincye Cesarstwa we wszystkich kierunkach, dopóki nakoniec sami się w niem nie osiedlili.

Z końcem 8go wieku już grecki Peloponez jest ze-słowiańszczony i zwie się „ziemią Słowiańską“. *) Ze wszystkiego tego można i taki wyciągnąć wniosek, że Awarowie w swym pochodzie ku Zachodowi przerwali masy Słowian między Dnieprem i Dunajem, lecz nie rozproszyli ich. Pojedyńcze tłumy mogły usunąć się na północ i północo-wschód, lecz wielkie masy, które znajdujemy później w okolicach Wisły i Odry, mogły niekoniecznie wszystkie poucliodzić z nad Dunaju. Nie trudno potem wytłumaczyć, jakim sposobem Nestor okolice te przyjął za punkt wyjścia wszystkich słowiańskich wędrówek. Nie wiedział on o żadnych innych siedzibach swojego szczepu, od tych tedy musiały powstać jego pojęcia o rozpostarciu się plemion. I jak łatwo daje się wytłumaczyć to przypuszczenie Nestora, tak też i niewielką może mieć historyczną wartość. Wprawdzie po odrzuceniu tego podania Nestora upada jedyna prawie podstawa, służąca do wyjaśnienia wędrówek Słowian, i musimy zadowolnić się tylko poglądem wziętym z wiadomości o ówczesnych stosunkach ludów w ogóle, który w takim stanie musi na zawsze pozostać hypotezą.

Jak daleko na północ, północo-wschód i zachód od znanych Jornandesowi siedzib Sklabenów i Antów rozciągały się siedziby Słowian, ściśle historycznie wykazać niepodobna. Lecz mając na względzie, iż główne szczepy Germanów, mieszkające dawniej między Elbą a Wisłą już

*) Terra Slavinica nazwana w życiu Śtego Willibalda w Act. Sanct.

2. Juli 504.

w drugiej połowie drugiego wieku posunęły się na południe, że w trzecim wieku znajdujemy je na granicy Wschodnio-rzymskiego cesarstwa ; że według wszelkiego prawdopodobieństwa i mniejsze, im pokrewne plemiona wyszły wraz z nimi, chociaż nazwy ich występuje dopiero na widownię w 4tym wieku ; że wreszcie Herulowie ciągnący z nad Cissy ku północy, przeszli na północ od Karpat pomiędzy plemionami słowiańskiemi ⁷) : nie będzie to zbyt śmiały wniosek, gdy przypuścimy, iż Słowianie wkrótce po wyjściu Germanów posunęli się ku Zachodowi i najpóźniej podczas przechodu Herulów musieli zająć w posiadanie okolice między Elbą a Wisłą. Komuż są znane ruchy ludów północnego wschodu Europy w owych czasach ?

Parcie na zachód i południe jest wszędzie widocznem i nic nie staje na przeszkodzie przypuszczeniu, że i Słowianie ulegli takiemu popędowi. Stare duńskie sagi, o bojach Duńczyków i Wendów na południowym brzegu Bałtyckiego morza, dochowane nam przez grammatyka Saxo, pomimo całej swej fantastyczności w szczegółach wspominają o nader 'wczesnem zajęciu tych okolic przez Słowian, których plemiona wysunięte najdalej na północ znajdujemy w ten sposób nad Bałtykiem, gdy tymczasem najbardziej południowi Sklabeni i Anto wie pojawiają się w Karpatach, nad dolnym Dunajem i na północnym brzegu Czarnego morza. Gdy zaś w pośrodku Karpat usadowili się Awarowie, a niziny między górami, ujściem Dunaju i Dnieprem zajęte już były przez Słowian, nie pozostawała tedy masom ciągnącym dalej na południe żadna inna otwarta droga, jak tylko na zachód Karpat w kierunku Beskidów. Słowiańskie plemiona, pojawiające się z końcem 6go wieku na południu Dunaju, na wsclio-dnich stokach i dolinach Alp żadną inną drogą nie mogły się tu dostać. Prawdopodobnie wtedy staroruskie plemiona, które później spotykamy w polsko-ruskich okolicach i dzisiejszej Galicyi, musiały posunąć się aż po San na zachód i popchnęły, dawniej na północnych stokach Karpat zamieszkałe pobratymcze ludy, dalej na południe. Z temi to hordami Słowian, nadciągającemi nad Dunaj i we wschodnie doliny Alp musiał już w r. 595 walczyć książę bawarski Tassilo; syn jego około 610 r. odepchnął ich od źródeł Drawy, i w tymże czasie zjawiają się oni u górnego biegu Sawy.⁸) Jako Karantanowie pozostają w tej alpejskiej okolicy.

Nowe hordy pobratymczych plemion postępowały w ślad za tamtymi. W czasach cesarza Herakliusza, pisze Konstanty Porfirogenita, przyszli Słowianie, Seytowie, Chorwaci, ciągnący z północnych stoków Karpat, na granice llliryi, Dalmacyi, owładnęli temi krajami i posuwając się na wschód zajęli dzisiejszą Serbię i takim sposobem wcisnęli się pomiędzy Awarów i państwo greckie. ⁹) O ich pobratymstwie z południowo-wschodnimi alpejskimi Słowianami, jako też i ruskiemi plemionami daje niezaprzeczone świadectwo mowa „którą ich potomkowie dochowali po dziś dzień“.

Za temi drugiemi hordami Słowian dążących na południe, zdaje się podążyły inne plemiona, różniące się od nich narzeczem. Trochę wcześniej niż tamte doszły na południe ; te znalazły się już na nizinach Marchii i w Czechach. Wprawdzie frankońscy kronikarze nie wzmiankują o czasie ich przybycia, lecz ponieważ okolice te najpóźniej już w końcu czwartego i na początku piątego stulecia, były całkiem opuszczone od Markomanów i Kwadów, najgłówniejszych plemion germańskich tu osiadłych, a zatem Słowianie posuwający się wówczas z północy znaleźli już miejsca puste, na których i osiedli. Ściśle historycznie Morawczycy i Czesi już w r. 623 są tu osiedli; około 630 pokrewni im mową Serbowie zjawiają się na granicy frankońskiego państwa między Elbą a Saalą. ¹⁰)

Wędrówki Słowian skończyły się. Trzema głównemi masami, o trzech różnych narzeczach zapełnili oni całą prawie nizką płaszczyznę europejską. Na wschodzie ruskie plemiona zajęły stare siedziby, rozpostarłszy się na zachód po przez Dniepr i Dniestr ku Karpatom, aż po San, a na południe pojedyńczemi gromadami zaszły aż za południowy

brzeg Dunaju ku Alpom i Adryatykowi. Na zachód od nich, osiadły od Wisły do Elby i po za nią plemiona le-chickie

. ¹¹

) między niemi klinowato wcisnęły się plemiona prusko-litewskie od ujścia Wisły po za Niemen do Dźwi-ny i na południe do bagien Prypeci. Geograficzne położenie, zajęte od każdego z tych trzech szczepów, zawaro-wało w następstwie i rozwój ich historyczny.

Ze szczepów ruskich normandzcy książęta utworzyli trwałe potężne państwo. Postępując z biegiem głównych rzek, zbliżyli się oni do greckiego cesarstwa i przyjęli od niego chrześcijaństwo. Szczepy zachodnie, sąsiadujące z Niemcami, zostały przez nich wciągnięte w pochód dziejowy chrześcijańskiego zachodu. Środkowa masa prusko-litew-skich ludów najdłużej się opierała wpływom i Wschodu i Zachodu. Teraz zajmiemy się losami plemion zwróconych ku zachodowi.

Po wyjściu germańskich Longobardów z Pannonii, których resztki zlały się z podbitymi Gepidami, Awarowie zostali ludem panującym w tych okolicach średniego Dunaju. Dzicy, rozbójniczy i wojowniczy, wnet stali się nader uciążliwymi dla wszystkich swych sąsiadów, a często strasznymi. Sklabeni na Wschodzie, a cesarstwo greckie na południu uczuli ich potęgę; przedewszystkiem zaś dali się oni we znaki Morawcom i Czechom, więcej na zachód od nich zamieszkałym. Starzy pisarze opowiadają o strasznem wrażeniu, jakie Awarowie na tych Słowian wywierali. Nestor powiada o Obrach, którzy nie byli zapewne innym, jak Awarowie, ludem¹²): „Ci Obrzy i zawojowali Słowian i dręczyli jedno plemię słowiańskie zwane Dulębami i gwałcili niewiasty Dulębów. Gdy Obr miał jechać, to nie zaprzęgał koni ani wołów, lecz wprzęgał trzy, cztery lub pięć kobiet do wozu. Tak męczyli oni Dulębów. Obrzy byli wysokiego wzrostu i wyniosłego umysłu. Za tę ich wyniosłość wytępił ich Pan. Wymarli wszyscy i nie pozostało żadnego z nich. Zkąd powstało na Rusi przysłowie: wyginęli jak Obrzy; nie zostało po nich żadnego krewnego ani sukcesora.“

Dokładniejsze są wiadomości Fredegara, kronikarza frankońskiego, na które jednak nie można spuszczać się bezwarunkowo. „Od wieku już, pisze on, Winidowie tworzyli przednią straż Hunów i Awarów, tak, że gdy Awarowie napadali na jaki lud, sami stawali przed obozem w bojowym porządku, Winidowie zaś rozpoczynali bój. Gdy ci zwyciężali, naówczas Awarowie przystępowali do rabunku ; gdy zaś byli pobici, naówczas cofali się ku Awarom i byli przez nich wspierani. Co rok przychodzili Awarowie do Słowian na zimowe leże i gwałcili kobiety i dziewice słowiańskie w ich własnym obozie. Brali też od nich daninę i używali do rozmaitych posług. Nako-niec synowie Awarów, spłodzeni ze słowiańskich żon i dziewic, nie mogąc dłużej znosić haniebnych czynów swych ojców, wypowiedzieli posłuszeństwo Awarom i rozpoczęli bój. Właśnie w tym czasie, było to 623 roku, przybył Samo, I rank rodem *) w tę okolicę. Samo złączył się ze słowiańskiem wojskiem przeciwko Awarom i wiele dopomógł do zwycięstwa nad nimi. Naówczas Winidowie wybrali go na króla swego ; od tego czasu pobił on Awarów w wielu bitwach i panował nad nimi więcej niż 35 lat“.**)

W ten sposób Słowianie odzyskali swą niepodległość. Pierwsze słowiańskie państwo znane w dziejach powstało w Czechach i obejmowało, jak to widać z późniejszych wojen Samona z Frankami, na północ od Czech okolicę między Salą a Elbą, a na wschód teraźniejsze Łu-życe. ***) Lecz jak niespodziewanie i doraźnie ukazuje się

*) Anonymus de conversione Carantanorum twierdzi, iż Samo z pochodzenia był Słowianinem. Por. o Samonie i jego państwie Pałuckiego. O kronikarzu Fredegarze, w rocznikach czeskiego Muzeum 1830 r. str. 387 i nast.

**) Fredegarii chronicon u Ruinarta Gregorii Turonensis Opera, Lutecia Parisiorum 1699. p. 626—27.

***) Że Wielko i Małopolska należały do tego państwa, jest to hypoteza Ossolińskiego, na niczem nie oparta, Wiadomości historyczno-krytyczne. W Krakowie 1819 r. T. II. str. 522—523.

Roeppel.

państwo w dziejach, tak też prędko i znika, a z niem i wszelkie wiadomości o tym i okolicznych krajach słowiańskich. Historyę zastępuje podanie przynajmniej u Czechów. Zrazu proste i skąpe w najdawniejszym swym kształcie z biegiem wieków powoli rozszerza się i uzupełnia, aż nakoniec w 10 wieku nabiera pretensyj do prawdziwej historyi. Powiada ono, jak długo po przyjściu Czechów do Bohemii panował Krok siedząc na złotym tronie na zamku Wyszehradzkim w błogosławionym kraju, jak potem najmłodsza jego córka Libusza objęła rządy, lecz widząc, że tylko mąż może utrzymać lud w posłuszeństwie, wybrała sobie na męża Przemysława pana na Stadzie, a Czechom na księcia. Przemysław uważa się za przodka książęcego rodu, który rządził Czechami aż do 14go wieku. Podanie zgodnie z jego charakterem przypisuje mu ufundowanie Pragi, wprowadzenie późniejszych prawnych i politycznych urządzeń; lecz o następcach jego nie podaje nic prawie krom imienia. Historycznie pewną wiadomość o tym i sąsiednich słowiańskich krajach podaje dopiero koniec 8go i początek 9go wieku.

Wówczas Karolingowie z całą siłą rozszerzali granice swojego państwa na Wschód. Podbicie Sasów, ściślejsze bezpośrednie połączenie Bawaryi z państwem Franków dopiero w czasie Karola Wielkiego, przywiodły niemiecki Zachód w stałą dziejową styczność ze słowiańskim Wschodem. Od południowo-wschodnich stoków i dolin Alpejskich, po przez dzisiejszą Austryę, zamknięte górami Czechy, wzdłuż biegu Elby, aż do brzegów morza, wysunięte naprzód szczepy słowiańskie poczęły graniczyć z potężnem państwem Franków. Musiały zapewne od pierwszych chwil ich przybycia w te okolice zachodzić dość często to przyjazne to wrogie zetknięcia się między nimi a Sasami, Turyngijczyka-mi i Bawarami, lecz ponieważ zbyt były oddalone od widowni dziejowej, a więc i pozostały nieznane potomkom.

Tylko styczność z ludami historycznymi wciąga ludy pierwotne w wir dziejowego żywota.

Podczas swych bojów z Sasami i po podbiciu ich, poznali Frankowie najpierw słowiańskie szczepy Obotry-tów i Wilków na dolnej Elbie. Potem w ciągu 9go i lOgo wieku powoli stosunki tych ludów między Elbą a Odrą i ich położenie zaczęły się coraz bardziej wyjaśniać. Ukazał się cały szereg tych plemion „podzielonych między sobą na wiele pomniejszych niezależnych zupełnie od siebie gałęzi. Tu siedzieli Pomorzanie (Po-morze) na wschód od dolnej Odry wzdłuż brzegów Bałtyku; na zachód od tej rzeki zamieszkiwali Wilcy, zwani także Lutykami (Luticzi), najpotężniejsze plemię z pomiędzy nich, dzielące się na pomniejsze gałęzie Kicynów, Circipanów, Tollenzów, i Khedarów; z Lutykami z zachodu sąsiadował obecny Meklenburg aż do Elby, zamieszkany przez Obotrytów z ich odnogami, Wagrami i Polakami; na południe od obu tych szczepów siedzieli Ukrowie w dzisiejszym Ucker-rnarku, Hawelijczykowie nad Hawelą, Stoderani, Warna-bowie i inni; nad Odrą siedzieli w okolicach Frankfurtu Lebusowie ; w dolnej Luzacyi, Łużyczanie, w górnej Luza-cyi Milcyanie, nad Elbą w okręgu Miśnieńskim, Dalemini, między Elbą, Saalą i Muldą, Sorbowie.

Kiedy i w skutek czego powstał ten podział jednego szczepu na tak wiele plemion, w żaden sposób nie daje się to historycznie wyśledzić. Żródłosłów prawie wszystkich nazw plemiennych, ma przynajmniej geograficzne miejscowe znaczenie, i wskazuje na to tylko, że podział ten nie był pierwotny, lecz mógł powstać dopiero w skutek tworzenia się pojedyńczych osad. Historya wskazuje nam tylko ich odrębność, i z góry już ukazuje tych Słowian zupełnie inaczej rządzącymi się, niż opisuje Proko-piusz Sklabenów i Antów. Byłoby to rzeczą nader ciekawą, poznać proces rozwoju państwowego żywota tych ple-

3*

mion od pierwotnego ich przyjścia, wyśledzić, z jakich żywiołów powstały władze książęce, które znajdujemy w końcu 8go wieku w Czechach i Morawii, równie też i u wszystkich plemion nadodrzańskicli i nadelbiańskich. Chociaż władza książąt nie była nader wielką, a raczej w wielu względach niewyrobioną, nieokreśloną, chwiejną, wszakże są oni naczelnikami w boju, przewodniczącymi w radzie i wyniesionymi po nad masy ludu. Obok naczelników (obejmujemy tu wiadomości z kilku wieków) stoi liczny, poważny i wpływowy stan Panów, ludzi wolnych w plemieniu. Obok tych stoi tylko lud niższy, wszędzie zostający w większej lub mniejszej zależności od Panów. Mieszkania ludu są jak najprostsze, gdy tymczasem ludzie wolni siedząc w swych dworach, prowadzą żywot pański, zajęci polowaniem i jadłem, to biorą udział w zgromadzeniach, gdzie odbywają się narady o interesacłi ogólnych pod wodzą ograniczonych w swej władzy naczelników, to uczestniczą w wojnach i napadach zaborczych. Tu i owdzie nawet wyrobił się stan średni pomiędzy ludźmi wolnymi i tłumem poddanym. Są to mieszkańcy miast, t. j. miejscowości do miast zbliżonych, w których zgromadzali się ludzie, trudniący się prostemi rzemiosłami lub handlem i trzymali się na stanowisku mniej zależnem od naczelników i szlachty. Tak przynajmniej było później na Pomorzu i Rusi.

Brak spójni politycznej pomiędzy temi plemionami słowiańskiemi, zamieszkałemi między Elbą a Odrą, zastępowała poniekąd jedność religijna. Arkona na wyspie Ru-gii ze swą świątynią Światowida, Rhetra ze świątynią Ra-degasta, Brandenburg gdzie czczono Trzygława występują jako świętości narodowe, jako religijne ogniska. W pewnych porach roku pokrewne plemiona w te miejsca odbywały pobożne pielgrzymki dla wspólnego uczczenia bogów i dla wspólnych uczt. W bogatych i w pewnym

względzie kunsztownie ozdobionych świątyniach opowieści niemieckich kronikarzy, składały one swe ofiary, potem wyprawiały uczty, po których następowały narady o rzeczach publicznych, w których kapłani, jako zwiastunowie woli bogów, brali przeważny udział. Przez to przeważnie religijna cecha tych siedlisk bogów i uczt nabierała politycznego znaczenia, albowiem ona podtrzymywała w pobratymczych plemionach poczucie jedności rodowej, nie bacząc na podział polityczny. Lecz do jakiego stopnia rozwoju doszły te zawiązki państwowego żywota zachodnich Słowian, w chwili stałego zetknięcia się z państwem Karolingów, nie można dokładnie określić. Istnienie naczelników, o których wspominają wszyscy frankońscy kronikarze, wskazuje, że ono było jednym z najpierwszych następstw osiedlenia się tych ludów.

wedle

Ze wszystkich tych Słowian pierwsi Sorbowie zetknęli się z państwem Franków ; zamieszkując krainę między Elbą a Saalą stali się jego sąsiadami od chwili, w której Turyngia została przez nich podbitą i, w niedającym się ściśle oznaczyć czasie, rozpostarli się na zachód od Saali. Książe ich, Fredegar nazywa go Derwanem, uznał zwierzchnictwo Samona i złączywszy się z tamtym nie tylko pobił wojska króla Dagoberta Astrazyjskiego (w 630 roku) lecz spustoszył w kilka lat później Turyngię i Hes-syę aż do Itenu. Od tego czasu Turyngia dużo cierpiała od ich napadów, dopóki za panowania Karola Wielkiego nie nastąpiła zmiana.

Wtedy to zaczęła się walka między Słowianami a Niemcami ; była ona następstwem wojen saskich i ciągnęła się przez wiele wieków, aż do zupełnego zwycięstwa Niemnów. Zabezpieczenie granic państwa od rozbójniczych napadów Słowian raz już usposobionych nieprzyjaźnie, potem wprowadzenie chrześcijaństwa, które ówcześni chrześcijańscy władcy uważali za swój największy i najświętszy

obowiązek, były powodami tej walki ze strony Niemców; gdy tymczasem zamiłowanie swobody i głęboko zakorzeniona wiara w starych bogów ożywiały Słowian, pobudzając ich ciągle do nowych wysileó. Jeśli w zaraniu walki często przeważał powód ziemski, jeśli wojna obronna zamieniała się w wojnę napastniczą (zaborczą), to wszakże i powód religijny nie ustawał nigdy. Natura stosunków miała to do siebie. Dopóki Słowianie nie byli przyjęli chrześcijaństwa, nie można było spodziewać się od nich spokoju; chrześcijanami zaś nie myśleli zostać dopóki nie byli podbici. Jedno zawarowywało drugie. Rozszerzenie niemieckiego panowania szło wraz z rozszerzeniem chrześcijaństwa.

Z końcem 8go i na początku 9go wieku rozpoczęła się ta walka na całej wschodniej granicy Niemiec, mając właśnie światowo-dziej owe znaczenie w skutek przeciwieństwa między pogaństwem a chrześcijaństwem. Od Wilków, nieprzyjaznych Obotrytom, zosl^jącym w przyjaznych stosunkach z Karolem Wielkim od czasu wojen saskich, rozpoczął się pierwszy napad króla Franków. Było to w roku 789, gdy Karol z licznem wojskiem, z którem złączyli się Sasi i Słowianie, przeszedł Elbę, spustoszył krainę ogniem i mieczem, zmusił naczelnika Wilków i wszystkich jego podwładnych do posłuszeństwa i dla pewności w dotrzymaniu umowy wziął zakładników. W kilka lat później, gdy Karol W. wyruszył przeciwko Awarom, którzy wypadając z Węgier i dolnej Austryi pustoszyli niemieckie pograniczne kraje, wojska Franków po raz pierwszy wkroczyły w ziemię Sorbów, Czechów i Morawian. Niewiadomo jaki był stosunek między tymi ludami a królem ; lecz gdy Karol koronowany na cesarza został naczelnikiem całego zachodniego chrześcijaństwa, zdaje się, iż w 805 czy 806 roku zniewolił Sorbów, Czechów i Morawian do uznania pewnego rodzaju zwierzchnictwa nad sobą. Nawet w czasach syna jego Ludwika Pobożnego, gdy już rozpoczęły się rozruchy w państwie Franków, Słowianie nie otrzęśli się z pod tego zwierzchnictwa, przeciwnie nawet wewnętrzne swoje spory słowiańscy naczelnicy oddawali do rozstrzygnięcia cesarzowi.

Lecz po śmierci Ludwika, naprzód Morawii, najbardziej na południo-wschód tych przednich plemion słowiańskich położonej, udało się zdobyć znaczniejsze stanowisko dziejowo-polityczne. W skutek styczności z państwem Franków zaczęło się tu zwolna szerzyć chrześcijaństwo : moment niezmiernie ważny dla rozwoju ludów. U Karan-tanów, sąsiadów Bawaryi, już dawniej pojedyńcze próby nawrócenia nie pozostały bez pomyślnego skutku. Lecz teraz Mojmir, książę Morawski nawrócił się do wiary chrześcijańskiej. Arcybiskup salcburski Adalram poświęcił w 836 r. pierwszy chrześcijański kościół w Nejtrze, we wschodniej części Marchii : w Brnie, Ołomuńcu, prawdopodobnie i w Welehradzie wznoszono współcześnie kościoły chrześcijańskie. Przyjęcie chrześcijaństwa i wierność, jakiej dochowywał Mojmir cesarzowi, zapewne nie pozostały bez wpływu na wzmocnienie jego władzy książęcej ; zatargi synów Ludwika Pobożnego zapewne sprzyjały rozszerzeniu jego państwa. Po zwalczeniu lub wygnaniu innych pomniejszych naczelników morawskich, ufondował on księstwo w tych okolicach Marchi i Waagi.J

Tymczasem zaś jedność państwa Karolingów całkiem się rozchwiała. Bądź co bądź, czy to nieustanne wojny władców trzech państw, powstałych z jednego, czy wewnętrzny bezład u Niemców, który jednocześnie coraz to się powiększał, czy też w ogóle przywiązanie do starej wolności i ucisk, który musieli znosić od niektórych pogranicznych wojskowych naczelników, pobudziły do powstania Słowian, dość, że od roku 844 widzimy ruch wojowniczy na całej wschodniej granicy Niemiec. Słowianie odmawiają dotychczasowej daniny i większemi masami wylewają się na pogranicze niemieckie, pustosząc je najokropniej, jak Normanowie zachodni. Z roku na rok kronikarze wzmiankują o wyprawach przedsiębranych przez królów niemieckich to przeciwko Obotrytom i Wilkom, to przeciw Sor-boin, Czechom i Morawianom. Zw3rkle są oni zwycięscami, lecz zwycięstwa te sprowadzają li chwilową uległość; albowiem skoro tylko królowie niemieccy wyruszają w inne strony państwa, natychmiast podnoszą się Słowianie i wpadają niszcząc i rabując w granice państwa.

Najpotężniejszymi ze wszystkich są książęta Morawscy. Już Ludwik niemiecki dla zapewnienia swego panowania musiał nań w 846 r. ruszyć z wojskiem. Utwierdził on na księztwie Rościsława, synowca Mojmira, wszakże i ten nie lepiej od stryja swego dotrzymywał zaprzysiężonej wiary. Przeciwko królowi Zachodu szukał sobie sprzymierzeńców na Wschodzie i zawiązał stosunki z Bułgarami i cesarzem Wschodnim. Nawet w stosunku kościelnym oddzielił się od niemieckiego państwa. Na jego żądanie w 863 r. zjawili się kapłani greccy Cyryl i Metody w Morawii. Oddawna już zajęty nawracaniem Słowian Cyryl przełożył pismo święte i księgi kościelne na język słowiański. Bracia zaczęli opowiadać świętą ewangelię Morawianom w ich własnym języku, pozakładali liczne kościoły i wprowadzili wszędzie obrządek wschodni. Biskupi bawarscy, dotychczasowi naczelnicy kościoła morawskiego, zostali usunięci ; nawet sam papież rzymski Adryan udzielił greckim braciom i ich uczniom godności biskupich i mianował Metodego arcybiskupem Pannonii i Morawii.

Wprawdzie już w następnym roku przedsięwziętą została wielka wyprawa króla Ludwika, dla utrzymania upadającego politycznego i kościelnego stosunku Morawii z Niemcami. Rościsław zdradą swego bratanka ujęty i wydany Niemcom, został przez ideh pozbawiony wzroku i zamknięty w klasztorze, a jego bratanek Światopłuk, wyniesiony na księztwo, wszystkie też zamki w kraju osadzono Niemcami ; pomimo to powstał Światopłuk ze swym ludem w następnym roku i zdradą pokonał Niemców. Od tego czasu wzmocnił się jeszcze sojuszem z Czechami.

I tu w Czechach, jak wprzódy w Morawii, zdaje się jakoby kilku naczelników (niemieccy kronikarze zwą ich książętami, duces), rządziło jednocześnie. 14tu z nich, na sejmie w Ratyzbonie ochrzciło się (845), jednak przez to, ani niemieckie panowanie ani chrześcijaństwo nie wzmocniły się bynajmniej. Jeszcze w 856 r. kronikarze wzmiankują o wielu książętach czeskich, lecz od siedmdziesiątych lat 9go wieku zdaje się książęcy ród Przemysławów brać górę nad innemi nie bez współudziału ścisłego sojuszu z Świętopełkiem Morawskim. Wówczas Borzywoj z tego rodu wraz z małżonką swą Ludmiłą, został ochrzczony przez Metodego, arcybiskupa Morawskiego, prawdopodobnie w r. 871, na książęcym zamku Lewym Hradku; na lewym brzegu Mołdawy, niedaleko Pragi wzniesiony został pierwszy chrześcijański kościół wewnątrz kraju, przez świętego Klemensa. Grecko-słowiański obrządek wszedł do Czech i tym sposobem sprzymierzył jednym politycznym interesem i jednaką wiarą książąt czeskich i morawskich przeciwko Niemcom.

Sojuszem tym udaremnili oni wszelkie zamachy królów niemieckich przeciwko swej niepodległości: w 873 r. Ludwik musiał zawrzeć z nimi pokój, na jaki pozwalały okoliczności ; Wielko-morawskie państwo doszło do szczytu swej potęgi i rozpostarcia. Państwo Świętopełka sięgało na południe aż do Bułgaryi, a na północ oprócz Czechów zdawało się mieć jeśli nie zupełną władzę nad Sorbami i Słowianami zamieszkującymi dolną Elbę, to zawsze zostawało z nimi w ścisłym zwierzchniczym stosunku :

„Jak cesarz jaki przewodniczył on sprzymierzonym ludom“. ¹³)

Nadaremnie później już kusił się niemiecki król Arnulf w dwóch wyprawach (890—893 r.) złamać potęgę Morawskiego księcia. Dopóki żył Świętopełk zawsze zwyciężał ; dopiero po jego śmierci, w r. 894, upadło państwo jego w skutek niezgody synów, a przedewszystkiem od nacisku Madżiarów.

Działo się to ku końcowi 9go wieku, gdy fiński szczep Madżiarów ruszył z krajów naddońskich i nad-dnieprskich na zachód Europy. Walcząc z Bułgarami, usadowili się Madżiarowie w Siedmiogrodzie, rozpostarli się w dolinie Cissy i stali się przez to sąsiadami Morawian. Już król Arnulf zawarł z nimi przymierze zrazu bezskuteczne, lecz od tej chwili rozpoczęli oni swoje wyprawy na zachód i boje z Morawianami. Dzikie te hordy wszędy roznosiły trwogę. Gdy przez wschodnie doliny Alp po raz pierwszy wtargnęły do Włoch, poprzedzały ich straszliwe pogłoski, że piją krew ludzką, i spożywają serca ludzkie; mieszkańcy wsi chronili się do miast, zdawało się, że wracały czasy wędrówek ludów. Pod ich ciosami upadło państwo Morawskie. Znika ono bezpowrotnie w dziejach, i jest to tylko domysł, że Moj mir, syn Świętopełka, zginął w walnej bitwie z Węgrami, przegranej przez Niemców pod Presburgiem w 907 roku. Od tego czasu Madżiarowie zapanowali w większej części staro-morawskiego państwa nad zamieszkałymi tam Słowianami: Niemcy zaś, których królowie tak długo ubijali się o władanie tym krajem, stanęły same odtąd otworem dla zagonów węgierskich. Tak tedy pierwsza próba zachodnich Słowian utworzenia własnego potężnego państwa, niezale-

żnego od Niemców, pod względem politycznym i duchowym skończyła się niefortunnie.

W tejże chwili odbiło się to na wszystkich innych zachodnio-słowiańskich plemionach. Gdyż wnet po śmierci Świętopełka i upadku potęgi morawskiej, w skutek nieporozumień między jego synami, Spitygniew i Warcisław, synowie Borzywoja czeskiego wraz ze wszystkimi innymi naczelnikami kraju przybyli do Arnulfa na sejm ratyz-boński i przyjęci z honorami poddali się napowrót pod zwierzchnictwo Niemców. Do Zelcz (Selz) jeszcze w tym samym roku przybyli posłowie Obotrytów prosząc o pokój, z podarunkami dla króla niemieckiego ; w kilka lat później uczynili to samo Sorbowie. Od tego czasu Czesi trzymali się Niemców i jak uprzednio sojusz z Morawą był powodem do wprowadzenia greckiego obrządku i rozszerzenia jego — tak teraz najpierwszem następstwem przylgnięcia do Niemiec, był zwrot ku kościołowi łacińskiemu, który panował tam jeszcze przed upadkiem Morawskiego państwa, chociaż resztki greckiego obrządku długo się tam jeszcze zachowywały. ¹⁴) Przez usadowienie się Madżiarów w Węgrzech związek tych zachodnich Słowian z państwem greckiem został zerwany na zawsze; od tej chwili wiara i kultura chrześcijańska, które tu już zdołały się zagnieździć, mogły tylko w państwie niemieckiem znaleść punkt oparcia, ztąd tylko mogły one dostać się do pogańskich jeszcze plemion słowiańskich, zamieszkałych na północ od Czech. To nakreśliło całe dalsze dziejowe stanowisko tych plemion.

Brakowało jednak dużo jeszcze Niemcom do spełnienia tego swego dziejowego posłannictwa. Myślał już wprawdzie Karol Wielki o nawróceniu Słowian nadelbiańskich, u niego bowiem w ogóle interesa państwowe i kościelne

zawsze ściśle z sobą były złączone, lecz następcy jego, zwłaszcza po stanowczym podziale państwa, porzucili prawie zupełnie sprawy kościelne. Karolingowie niemieccy, ciągle walczący w różnych stronach kraju, zadowalniali się karaniem sąsiednich Słowian za zbójeckie napady, zmuszając ich do płacenia daniny; o rozszerzeniu zaś między nimi chrześcijaństwa nie mieli ani czasu myśleć, ani też żadnego interesu, ani wreszcie mocy po temu. Lecz po śmierci Arnulfa, wewnętrzny ład w państwie zaginął prawie zupełnie; władza królewska upadła bardzo nisko, jedność państwa rozchwiała się prawie zupełnie przez oddzielanie się pojedyńczych plemion, ze swymi książętami, Normanowie i Węgrzy ciągle prawie zwycięzko pustoszyli państwo, i zdawało się, iż ono w tern osłabieniu raczej padnie pod ciosami obcych, niż wywrze jakikolwiek wpływ na ludy sąsiednie. Jednak Niemcy cudem prawie szybko podniosły się ze swego upadku. Pierwszy król z saskiego domu Henryk, pełen energii i działalności, dobił się ogólnego uznania i natychmiast stał się zwycięscą w walce z sąsiednimi Słowianami, z którymi pograniczna wojna nie ustawała i w czasach nieletniego Ludwika i Konrada. W ciągu jednej wyprawy król zdobył Brennaborch, stolicę Hawe-lian, Gronę stolicę Daleminów i ujarzmił te plemiona. Obotryci i Wilcy rhedaryjscy około tegoż czasu uznali jego zwierzchnictwo¹⁵); w następnym roku wyruszył on m przeciwko Czechom. Powody wojny nie są znane dokładnie, lecz skutek był niewątpliwy. Dopóki żył książę czeski Wacław, pozostał on wiernym niemieckiemu królowi; następcy Henryka żądali okrom tego od Czechów daniny,

jako znaku uznania ich zwierzchnictwa. Chociaż w roku następnym 929 powstali Rhedaryjczycy i zaraz z nimi wszyscy inni Słowianie nadelbiańscy, lecz stanowcze zwycięstwo odniesione 4. września zmusiło ich napowrót do posłuszeństwa. Gdy zaś wówczas Milzieni w górnych Lu-życach i Ukry w dzisiejszej środkowej Marchii¹⁶) wspierając współziomków musieli uledz razem z nimi, zatem zwierzchnictwo Niemców nad Słowianami rozszerzyło się znowu aż po Odrę. Jakkolwiek świetnym był ten rezultat , mało wszakże wpłynął na zmianę wewnętrznych stosunków u Słowian. Z wyjątkiem rocznej daniny zachowali oni pewną niezależność pod panowaniem swych książąt ; o nawróceniu ich do chrześcijaństwa za czasów króla Henryka nie myślano wcale¹⁷).

Taki był stosunek zachodnich Słowian do Niemieckiego państwa, gdy na tron po śmierci Henryka wstępował wielki syn jego Otton. Wiemy o potężnem dźwignięciu się niemieckiego narodu wówczas we wszystkich kierunkach. Życie duchowe długo uśpione przebudziło się z nową siłą. Przejęty niem król i starsi w narodzie, żarliwie wzięli się do rozszerzania chrześcijaństwa między poganami. Nawrócenie Słowian i organizacya chrześcijańskiego kościoła w ich krajach były najulubieńszemi staraniami Ottona Wielkiego.

Tylko po długiej uporczywej walce udało mu się dojść do celu. „Słowianie— pisze Widukind, dziejopis Ottonów — są narodem tęgim, wytrwałym w pracy, przyzwyczajonym do lekkiego pokarmu, i co dla naszych zdaje się być ciężkiem brzemieniem, dla nich niejako stanowi zabawkę. Przenosząc swobodę nad wszystko, pomimo ciężkich porażek, wciąż na nowo chwytają za oręż. Dużo czasu zajęły te boje, w których z rożnem szczęściem, jedni walczyli o sławę i wielkie, pewne władanie, a drudzy o swobodę“.

Wnet po śmierci Henryka, walka rozpoczęła się w skutek odpadnięcia Czechów. Książę Wacław, sprzymierzeniec Niemców, został zamordowany przez brata swego Bolesława, wroga Niemców, i potrzeba było 14 lat czasu, nim na-powrót uznał zwierzchnictwo Ottona. Za Czechami poszli Itedarowie, a za tymi inne plemiona. W ustawicznej walce, Gero, mąż wojowniczego ducha, któremu Otton powierzył najwyższy zarząd pogranicznych krajów i kierownictwo walki, zdołał w końcu zwyciężyć nie bez gwałtownych podejść i skutecznej zdrady. Odtąd częściowe powstania skutecznie były poskramiane, i gdy wreszcie sam Bolesław ściśnięty przez Ottona w swej stolicy Pradze, upokorzył się, a Gero zwalczył Łużyczan, wszystkie ludy słowiańskie po Odrę uznały zwierzchnictwo królów niemieckich.

Tymczasem Otton w ciągu tych walk nie spuszczał z oka nawrócenia Słowian i urządzenia kościoła w ich krajach. Tak jak się tam złożyły stosunki, wprowadzenie chrześcijaństwa zawisłem było od utrzymania zwierzchnictwa Niemców; dla tego też król chwycił się wszelkich środków, zapewnienia mu trwałości. Pojedyńcze ziemie i całe powiaty rozdarował on grafom i innej szlachcie, prze-dewszystkiem zaś uposażył w takowe sąsiednie duchowne fundacye. Posiadłości te miał, ich podniecać do nowych duchowych zasiewów i zachęcać niemieckich kolonistów do osiadania. Całe szeregi zamków zostały wzniesione wśród ziem słowiańskich dla utrzymania zaboru, i osadzone nie-mieckiemi załogami. Pod ich ochroną można było nako-niec wprowadzić kościelną organizacyę.

Dla krain między Elbą a Kremmą na północy, do Muryckiego jeziora, 9. maja 946 r. ustanowione zostało biskupstwo w Hawelsbergu. Obok niego na północy ustanowiono biskupstwo Aldenburskie, prawdopodobnie w tym samym roku, a we trzy lata potem na południu Brande-burskie. Fundacye te miały nawracać Słowian i utrzymywać między nimi chrześcijaństwo. Później nieco ustanowiono biskupstwa Merzeburskie, Zeitzkie i Miśnieńskie. Cała ta kościelna organizacya uwieńczona została erekcyą bogato uposażonego arcybiskupstwa w Magdeburgu, którego zwierzchnictwu poddane zostały wszystkie owe biskupstwa.

za-

Zauważmy: że wszystkie przodujące ludy słowiańskie od Czechów w dół do brzegów Bałtyku nie zdołały się oprzeć naciskowi Niemców. Czesi, którzy wcześnie przyjęli chrześcijaństwo i poddali się władzy jednej książęcej rodziny, i tym sposobem zdołali osiągnąć więcej organiczny ustrój, protegowani samą naturą kraju utrzymali się najniezależniej pod wpływem Niemców. Ściślejszą była leżność Słowian nadelbiańskich i nadodrzańskich. Niepołą-czeni w żadną większą polityczną całość, w swojem odosobnieniu, bez względu na uporczywy, wytrwały i wielokrotny opór, musieli uledz. W pośród ich ziem wzniosły się zamki Niemców, zaczęła się kolonizacya niemiecka i chrześcijaństwo, podstawa wszelkiego rozwoju nowych czasów, utrzymało niemieckie panowanie nad opornymi. W ślad za tern oręż niemiecki rozwarł dla dziejów dalszy słowiański wschód, i wciągnął w ruch dziejowy plemiona zamie-

szkałe między średnią Odrą a Wisłą. Dotarłszy do Odry zetknęli się Niemcy z Polakami. I ci, chociaż zjednoczeni w większą, potężniejszą państwową całość, ulegli w końcu wpływowi niemiecko-chrześcijańskiego zachodu i przyjęli odeń chrześcijaństwo w postaci kościoła rzymskiego. Wtedy to i podnieśli się oni własną potęgą i utworzyli czysto narodowe potężne państwo, które w ciągu wielu wieków z chwałą broniło chrześcijańskiego Zachodu i jego cywili-zacyi od nacisku barbarzyńskich hord Azyi.

KSIĘGA PIERWSZA.

MONARCHIA PIASTÓW OD 850-1139 R.

Roeppel.

* 52

Jan: Powiedz mi jednak, mój Mateuszu, kogo mamy uważać za twórcę naszych urządzeń? My bowiem dzisiejsi jesteśmy i nie wiemy nic o tern, co się działo dawniej.

albowiem nif

Mateusz : Ty wiesz, że mądrość jest u starych, a roztropność przychodzi z latami. Lecz w tym wypadku i ja jestem dzieckiem, przyznaję się otwarcie znane mi są nawet okruszyny z przeszłości, która nas poprzedziła. Nie chcę jednak zamilczeć o tern, com wiaro godnego dowiedział się od starszych.

Pewien stary człowiek opowiadał w taki sposób : nie gdyś mieszkała tu niezliczona mnogość ludu, który ogroi obszarów państwa cenił nie więcej od morga ornego poli Tak mało posiadał on żądzy panowania lub też chciwe wości, lecz siła młodzieńczej jego duszy wyżej nad wszysl ko stawiła męstwo i bezgraniczny wzrost cnoty. Nie | łyby to bowiem cnoty, gdyby na nie nałożono jakieko wiek kajdany.

Nawet kraje zamorskie były świadkami jego zw cięstw; albowiem on podbił nie tylko wszystkie naród zamieszkałe po tej stronie morza, lecz zhołdował na'ff duńskie wyspy, obrońców ich bowiem zwalczył najpiei w morskich bitwach, a potem wkroczywszy do wnętr wysp, podbił wszystek lud i uwięził króla ich Kanu Pobitym dano do wyboru: albo płacić stałą daninę, al nosić cię po kobiecemu, w żeńskiej odzieży, trefiąc wic 3 jak niewiasty, na znak swego kobiecego niedołęztwa, G a zaś ci wiedli spór, na co się zgodzić, zmuszeni zostali 11 przyjęcia obu warunków. Wnuk tego Kanuta, chcąc a mogąc pomścić^hańby dziada na wrogach, zaczął gnę 0 swoich. Gdy bowiem Dakowie naprzód w walce z Pola J‘ mi, a potem z Bastarnami walczyli nie męzko, nakazał 11 im za tchórzostwo kłaść się do snu głowami tam, g⁽ ^ jest miejsce dla nóg i zajęcia męzkie polecił ustąpić i wiastom, dopókiby nie zmyli swej hańby. Mówi też po

nie, jakoby Gallowie naówczas posiedli wszystkie prawie królestwa ziemi. Nasi wojownicy w mnogich spotkaniach wytępili ich wiele tysięcy, a resztę zmusili do ugody, którą zawarowano zrobić równy podział zdobyczy. Gallowie więc dostali w udziale całą Grecyę, a naszym zaś Polakom przypadł z podziału cały kraj, sięgający z jednej strony do Parthyi, z drugiej do Bułgaryi, a z trzeciej do Karyntyi. Tam, po wielu walkach z Rzymianami, prowadzonych z rozmaitem szczęściem, opanowali oni miasta, postawili naczelników i wybrali księciem męża z nazwy Graka. Lecz w końcu osłabieni zbytkiem i rozpustą zgnu-śnieli. Książęta ich potraci, a reszta została ujarzmioną przez krajowców. Tak tedy ci, których nikt nie mógł pokonać orężem, przez gnuśność niewielu zwyciężeni zostali.

Jan: Nic tu niema zmyślonego, wszystko-co opowiadasz jest sprawiedliwe i pochodzi z starożytnych dziejów; Trogus bowiem powiada: „Gdy dla Gallów ojczyzna stała się za ciasną, wysłali oni 800.000 swoich ludzi, jako zaprzysiężoną ofiarę, dla zdobycia nowych siedzib. Jedna ich część wtargnęła do Włoch, zdobyła i spaliła Rzym, a druga część zwycięsko wyparłszy barbarzyńców z Panonii, osiadła w niej. Po zajęciu Panonii prowadzili oni wiele wojen z sąsiadami. Ztąd też jest wszelkie prawdopodobieństwo, ba nawet pewność, że oni walczyli z tym ludem, albowiem sprzeczne żywioły nie uciszają się bez walki, ani też lew z tygrysem nie długo żyją w zgodzie, ani też mogą dwa sprzeczne prądy płynąć w jednem korycie.

Mateusz: Od tej chwili niektórzy zaczęli się ubiegać o udział we władzy. Lecz Grakus wracający z Karyntyi jako człowiek wymowny, zwołał wszystkich na naradę, umiał zjednać sobie ogólne względy i wyrobić ogólną u wszystkich dobrą o sobie opinię. Mówił on: „Pośmiewiska godnem jest pokaleczone zwierzę i człowiek bez głowy. Czem jest ciało bez duszy, świecznik bez świecy, świat »

bez słońca, tem i państwo bez króla.“ Obiecuje on, jeśli zostanie wybranym, być nie królem, lecz uczestnikiem władzy, mniema się być urodzonym nie dla siebie, lecz dla wszystkich. Po tej przemowie powitany przez wszystkich królem, stanowi prawa i obwieszcza ustawy.

W ten sposób powstało nasze prawo cywilne, albowiem przedtem swobodę zastępowała niewola, a słuszność poddaną była niesprawiedliwości, a prawem nazywało się to, co było najkorzystniej3zem dla najmocniejszego. A chociaż surowa sprawiedliwość nie zapanowała natychmiast, jednak przestała ulegać samowoli i zdobyła sobie nazwę sprawiedliwości, albowiem najwięcej przynosiła korzyści tym, co mogli najmniej.

Dla tego to Polska powiększona i kwitnąca uznałaby syna jego najgodniejszym następstwa po nim, gdyby się nie był splamił bratobójstwem.

Znajdowało się w jaskiniach jednej góry straszne zwierzę, zwane smokiem, którego żarłoczność co tygodnia wymagała pewnej ilości bydła; jeśli zaś mieszkańcy nie dali mu tych ofiar, naówczas smok pożerał tyleż ofiar z pomiędzy ludzi. Me mogąc znosić takiej klęski, Krakus więcej kochający ojczyznę niż synów, przedłożył im tajemny plan. „Męstwo nie cierpi tchórzliwości, siwizna zamieszania, młodość gnuśności. Męstwo bowiem nie jest trwożliwem, wiek podeszły nie trzpiotowaty, a młodość bezczynna ; właściwą nawet jest rzeczą wynajdować zdarzenia mogące posłużyć dla ćwiczenia odwagi. Któż kiedykolwiek omieszkał dojść do sławy, gdy mu się po temu nadarzała okazya. Obrona i ochrona współobywateli przynosi wieczystą chwałę. Me należy bowiem dbać o własne bezpieczeństwo, gdy wszystkim zagraża klęska ogólna; a więc wy moi drodzy, których starałem się wychować w poszanowaniu cnót moich, wam przystoi uzbroić się i nieodzownie stanąć do walki z potworem, albowiem jesteście

55

połową mojego żywota, do której należy następstwo w tym kraju.“

Na to oni odrzekli: „Zdawałoby się nam jakobyś zatruty był jadem ojczymowskiej nienawiści, gdybyś odmówił nam tej wielkiej chwały; przy tobie niech pozostanie władza rozkazywania, przy nas obowiązek posłuszeństwa.“ Gdy potem napróżno kilkakrotnie kusili się oni o-twarcie napaść na potwór, zmuszeni zostali nareszcie udać się do podstępu; wypchali skóry wołów palącą się siarką i wystawili je na zwykłem miejscu zamiast wołów? a gdy smok zaczął je chciwie połykać, zaduszony zost ał przez tlejący w nich ogień. Lecz wnet młodszy brat porwał starszego, nie jako współuczestnika zwycięstwa i władzy, lecz jako współzawodnika, zamordował go, i szedł za jego zwłokami ze łzami krokodyla, kłamiąc jakoby on zginął od smoka, i przyjęty został od ojca radośnie jako

zwycięsca.

Tak tedy młody Krakus, niecny spadkobierca, zapanował w ojcowskiem państwie, lecz dłużej pamiętano o bratobójstwie niż o jego panowaniu, wkrótce bowiem po odkryciu zbrodni wygnany został z kraju na zawsze.

Jan : Nie masz bowiem prawa sprawiedliwszego nad to, które zabija mordercę własnym jego orężem. Lecz nie spodziewałem się, aby z tak szlachetnego szczepu wyro-dziła się taka szkaradna latorośl. Dość jednak często szlachetne winogrono wyradza się w dziką winną jagodę, oliwa zamienia się w męty, a złoto w żużle. Czegóż się dziwić, że smutna żądza zaszczytów ma smutny koniec? Im więcej szczęście jej sprzyja, tern jest nędzniejszą; im większe powodzenie, tern bliższy straszny upadek; im gwałtowniej dąży do rozkazywania innym, tern łacniej daje się uwikłać w obce wpływy. Jest to bowiem wła-ściwem wyniosłości wszędzie się wtrącać, wszystkim schlebiać, przed wszystkimi się płaszczyć, dopóki się nie osią-

płód umiera prędzej nim zacznie oddychać. Tak to do piersi wiary jako poród lęgnie plemię żmij, wysysa ją, karmiąc i przyjaciół i panów więcej podstępem, niż wiernością. Albowiem nimi kieruje interes a nie przyjaźń...

Dotąd staraliśmy się mniej więcej dosłownie o ile możności oddać kronikę Kadłubka chcąc namacalniej uwydatnić jej charakter. Zrobiwszy ogólną uwagę, iż niekiedy w Polsce rządzili ludzie niższego pochodzenia, zaczyna on swoje opowiadanie od wojen Aleksandra Wielkiego z Polakami. Król macedoński wysłał do nich posłów dla wzięcia od nich daniny. Lecz lud wymordował (obił) wysłanych, zapchał im usta częścią złotem, częścią kałem, i odesłał ich do króla z zuchwałem pismem, wyrzucając mu ambicyę i chciwość i chełpiąc się swem męztwem i dzielnością. Naturalnie Aleksander rozgniewany obejściem się z jego posłami wysłał przeciwko zuchwalcom wojsko, lecz to zostało pobite. Król musiał osobiście ruszyć z wojskiem. Z liczną armią wkroczył on przez Szlązk i Morawę do Polski, spalił Kraków, a miejsce, gdzie tenże był zbudowany, posypał solą.

Lecz tu chytrość pewnego męża zatrzymała zwycięski pochód zdobywcy. Jeden złotnik wywiesił na górze błyszczące gotowe zbroje w taki sposób, iż się wydawało, jakoby stało tam liczne wojsko. Argyraspidowie Aleksandra ruszyli do ataku, tymczasem zbroje znikły, a oni myśląc, że nieprzyjaciel uciekł, posunęli się zadaleko, wpadli w zasadzkę, i zostali zniesieni ze szczętem. Zwycięscy odziawszy się w zbroje pobitych, zmylili macedońskie straże, wpadli do nieprzyjacielskiego obozu, wielu wycięli i zmusili króla do ucieczki. Szczęśliwego twórcę tego pomysłu — który oswobodził ojczyznę — wybrano na króla i nazwano go Leszkiem, t. j. chytrym.

„Po nim dano jeszcze tę samą nazwę innemu księciu» lecz z innego powodu. Gdy bowiem Polska pozostała bez króla, a zawiść możniejszych, którzy wszyscy ubiegali się o władzę, wstrząsała państwem, zgodzono się nakoniec powierzyć wybór księcia pewnym wybrańcom. Ci o-świadczyli, że królem zostanie ten, kto wygra na wyścigach. I oznaczyli czas i miejsce. Wypadkiem wigilią dnia tego dwaj młodzieńcy założyli się, kto z nich prędzej dobiegnie pieszo do mety i postanowili zrobić zaraz próbę na placu, przeznaczonym do wyboru króla. Lecz gdy zaczęli biedź, wnet uczuli, że coś im rani nogi. Poszukując powodu tego wypadku, odkryli, że cała droga pokryta jest kolcami, i że chytry sprawca tylko wąską drożynkę wolną zostawił, po której mniemał pierwszy do-biedz do celu i do władzy.

Młodzieńcy zamilczeli o swem odkryciu, lecz i na tę ścieżkę nakładli kolców; paleni żądzą władzy, oczekiwali dnia rozstrzygnięcia. W oznaczonej godzinie zebrali się senat, starszyzna i lud. Chytry twórca podstępu ufał ścieżce, którą dla siebie zostawił; jeden z młodzieńców był niemniej pełen nadziei, gdyż dla uniknienia kolców kazał całe kopyta swego konia okuć żelazem.

Na dany znak puścili się wszyscy do mety. Lecz wszystkie konie trafiły na kolce, tylko jeden młodzian dobiegł szparko do celu i został okrzyknięty królem. Lecz za nim w ślad biegł jego współzawodnik, skacząc tędy i owędy i omijając kolce, nie bez wielkiego śmiechu zebranego ludu. Jednak on przypadł drugim do mety. Wtedy lud spostrzegł podkute nogi u konia pierwszego z nich, poznał chytrość i mając młodzieńca za twórcę jej, zamordował go w gniewie. A drugiego ogłosił księciem, „gdyż chytrość pomaga tylko dopóki jest ukrytą, odkryta zaś przynosi hańbę: nieraz to się zdarza, że jeden pracuje, a drugi zań odbiera hołdy“ *).

*) Opowieść ta w oryginale jest niejasną,, przez to, iż pozostaje rzeczą^ wątpliwą, który z trzech właściwie dostał.koronę. Dla tego to ona przez później-

w skutek wiadomej sztuki, zdawało się, jakoby go do połowy wypróżnił, a potem podał go do wypicia temu, co go przyniósł. Gdy dalej wszyscy spełnili toast braterstwa, nakazał król wszystkim w ten sposób oszukanym i otrutym oddalić się. W skutek trucizny ludzie popadali na ziemię tarzając się po niej ; myślano zrazu, że się popili, gdy sen zawarł ich powieki, lecz tejże samej nocy wszyscy pomarli, i najdzikszy z tyranów odmówił im nawet pogrzebu; twierdził bowiem, że ich wytępił gniew boży, gdyż zamierzali żywcem go zagrzebać.

Od tego czasu szczęście przestało sprzyjać Polakom. Oddany rozpuście i zbytkom Pompiliusz nie umiał ani rządzić rozumnie, ani walczyć mężnie. Pierwszym był zawsze w ucieczce, ostatnim w napadzie. Częściej go można było znaleść w gronie niewiast, niż w zgromadzeniach mężów : we wszystkich sprawach swoich był nikczemnym. Za to też i spotkała go niesłychana kara. Albowiem z trupów niepogrzebanych ciał stryjów, powstała niesłychana ilość myszy. Zaczęły one go ścigać przez jeziora, rzeki i płonące stosy i ścigały dopóty, dopóki nie zjadły go wraz z żoną i dwoma synami, chociaż był się on schronił na wysoką wieżę. Po wyginięciu do szczętu rodu Pompiliu-sza, nastąpił szereg książąt, których wielkość tern jest szczytniejszą, im niższem było pochodzenie. Albowiem Ziemowit, syn niejakiego rolnika, odznaczający się pomiędzy młodzieżą wysokiemi cnoty, został naprzód wybrany wodzem*) a potem ozdobion królewską godnością. Mówią, iż los ten był mu już przepowiedziany w dzieciństwie.

Był sobie ubogi człowiek, syn Chociska, imieniem Piast, a żona jego zwała się Rzepicha. Oboje niskiego stanu, ubodzy, bez znaczenia, lecz zacni tern, iż wiedli cnotliwy żywot. Któż nie dziwi się, gdy białe staje się czarnem a czarne białem? Jednak szczodrobliwość rozmnaża maluczki zapas. Raz bowiem dwóch cudzoziemców, odepchniętych od podwojów Popiela, weszło do biednej chaty. Przychylnie przyjęci od mieszkańców zostali zaproszeni na odpoczynek; poczem gospodarze podali im mały swój zapasik, kawałek mięsa i trochę piwa z prośbą : aby nie zważali na to, co, ile i od kogo, jest podańem, lecz aby przyjęli takiem sercem, jakiem się im podaje. Przysposobili to na uroczystość postrzyżyn małego syna swego ; może to zresztą i smakować, bo chociaż brak w nich słodyczy, nie braknie jednak dobrych chęci, z któremi są podane.¹⁸) Naówczas odrzekli cudzoziemcy: „Wasza dobra chęć sama daje nazwę waszemu dziełu, gdyż kto co lubi to i robi“. Lecz gdy usiedli, jadło zaczęło się pomnażać, ilość napoju także powiększyła się tak, iż nie mogły go zmieścić mnogie naczynia. Nawet długa biesiada nie mogła ich zmniejszyć pomimo mnóstwa gości, których cudzoziemcy kazali sprosić wraz z królem Popielem i zna-komitszemi osobami. Naówczas w przytomności wszystkich cudzoziemcy odbyli postrzyżyny Ziemowita, przepowiednia więc przyszłej królewskości została uświęcona cudem. Ten zaś rozniecił iskrę polskiej sławy z pod zgasłego popiołu do nowego życia, albowiem zhołdował napowrót narody, które oddzieliły się za gnuśnych rządów Popiela, a nawet rozszerzył swe panowanie nad innymi dotychczas niepodległymi krajami i ustanowił nad nimi dziesiętników, pięć-dziesiętników, setników, chiliarchów, wodzów i rządców miast i wszystkie inne władze. „Teraz możemy, ciągnie dalej Kronika Kadłubka, wolni od przeszkód postępować szybciej, albowiem prąd swobodny nas unosi, a utorowana droga rozwesela nas.“

Leszek był równie mądrym jak i walecznym władcą. Był mężnym, albowiem zwalczał narody i zdobywał państwa w osobistych pojedynkach z najsilniejszymi z pomiędzy wrogów; a gdy nie miał wrogów zewnętrznych, ćwiczył się sam wraz z ludem swoim w popisowych walkach, na których wyznaczał nagrody. Mądrym się zaś pokazał, będąc umiarkowanym w jadle, hojnym, i ceniącym wyżej przymioty umysłu niż ciała. Przedewszystkiem zaś tern, iż nigdy nie zapominał o nizkiem swem pochodzeniu, lecz zawsze chował stary płaszcz i łapcie, których dawniej używał. Syn jego (późniejsi kronikarze zwą go także Leszkiem) był z cnót podobny do ojca. W trzech bitwach pobił Juliusza Cezara, i u Partów zniół Krassusa z całem jego wojskiem. Panował bowiem nad Getami i Parthami (t. j. Prusakami i Rusinami dodają późniejsi) i nawet nad krajami po za Parthami leżącymi. Lecz Juliusz wydał za niego swoją siostrę Julię i dał mu Bawaryę w posagu; on zaś provincia surbiensis dał jej jako wiano. Ona to założyła dwa miasta Juliusz dziś Lubusz, i Julia, dziś Lublin. Jedno od imienia brata, a drugie od własnej swej nazwy. Lecz później powstała nieprzyjaźń między szwagrami ; Leszek odepchnął żonę od siebie, zatrzymując przy sobie spłodzonego z nią syna Pompiliusza. Miejsce królowej zajęła nałożnica, ona zmieniła nazwiska miast; z nią i in-nemi jeszcze nałożnicami król miał jeszcze dwudziestu synów. Każdemu z nich wydzielił był dzielnicę. Jednym dał księstwa, drugim hrabstwa, lub margrabstwa, a Pompiliusza ustanowił nad niemi królem. Panował nietylko nad wszystkiemi słowiańskiemi ziemiami, lecz i nad sąsie-dniemi krajami. Bracia byli mu zawsze ulegli, a cześć ich ku niemu doszła do tego stopnia, iż po jego śmierci uznali niezwłocznie królem nieletniego jego syna Pompiliusza.

sam

■szych kronikarzy przepisywaczy Kadłubka rozmaicie jest modyfikowaną-, Długosz opowiada ją, inaczej niż my.

Lecz Pompiliusz doszedłszy pełnoletności odpłacił za przywiązanie nienawiścią, za przyjaźń zasadzkami, za miłość, krwi rozlewem, za wierność, zdradą. Małżonka jego zbrodniczemi podszeptami napoiła serce jego nienawiścią ku stryjom. Twierdziła, że władzę jego ogranicza ich am-bicya, że mu należy wybierać pomiędzy uległością, a panowaniem, że musi albo panować albo słuchać innych. Słusznie przez ostrożność puszczają krew, albo też obcinają pędy winnej latorośli, aby rosła lepiej. Namowy te wpłynęły na księcia; z porady żony, zmyśliwszy chorobę, położył się do łóżka i zwołał przyjaciół dla pocieszenia i narady. Potem oświadczył każdemu z nich z osobna, iż czuje zbliżający się zgon. Wnet powstały głośne szlochy, żale i płacze; dziewczęta rwały sobie włosy, a niewiasty swą odzież. Przedewszystkiem zaś królowa najsilniej objawiała swą boleść, obejmując to męża to przedniej szych i wzbudzając we wszystkich najżywsze współczucie. Poczem wedle pogańskiego zwyczaju nastąpiła suta uczta, król zaś jeszcze raz wezwał wszystkich do łoża, pocieszał zbolałą żonę i powierzył ją wierności i opiece stryjów. Wszyscy przysięgli mu, że raczej dadzą się żywcem pogrzebać, niż zapomną o doświadczonych od niego dobrodziejstwach. „Dobrze więc“, rzekł król, „przynieście puhar i podnieście mię, abyśmy się mogli wzajemnie zjednoczyć w pożegnalnym pocałunku i abyśmy wszyscy mogli za moim przewodem wypić boskiego nektaru. “ Złoty puhar misternie był zrobiony według pomysłu królowej. W nim nie wielka ilość płynu sięgała brzegów, tak iż choć w połowie tylko nalany, wydawał się pełnym, w skutek podnoszenia się płynu do góry nakształt pary, lekkie dmuchnięcie mogło zwiać tę parę, a wtedy puhar zdawał się być do połowy tylko napełnionym. Puhar został nalany trucizną i dla uniknienia wszelkiego podejrzenia, podano go najpierw królowi. A choć on nie pił z niego, jednak

w skutek wiadomej sztuki, zdawało się, jakoby go do połowy wypróżnił, a potem podał go do wypicia temu, co go przyniósł. Gdy dalej wszyscy spełnili toast braterstwa, nakazał król wszystkim w ten sposób oszukanym i otrutym oddalić się. W skutek trucizny ludzie popadali na ziemię tarzając się po niej ; myślano zrazu, że się popili, gdy sen zawarł ich powieki, lecz tejże samej nocy wszyscy pomarli, i najdzikszy z tyranów odmówił im nawet pogrzebu; twierdził bowiem, że ich wytępił gniew boży, gdyż zamierzali żywcem go zagrzebać.

Od tego czasu szczęście przestało sprzyjać Polakom. Oddany rozpuście i zbytkom Pompiliusz nie umiał ani rządzić rozumnie, ani walczyć mężnie. Pierwszym był zawsze w ucieczce, ostatnim w napadzie. Częściej go można było znaleść w gronie niewiast, niż w zgromadzeniach mężów : we wszystkich sprawach swoich był nikczemnym. Za to też i spotkała go niesłychana kara. Albowiem z trupów niepogrzebanych ciał stryjów, powstała niesłychana ilość myszy. Zaczęły one go ścigać przez jeziora, rzeki i płonące stosy i ścigały dopóty, dopóki nie zjadły go wraz z żoną i dwoma synami, chociaż był się on schronił na wysoką wieżę. Po wyginięciu do szczętu rodu Pompiliu-sza, nastąpił szereg książąt, których wielkość tern jest szczytniejszą, im niższem było pochodzenie. Albowiem Ziemowit, syn niejakiego rolnika, odznaczający się pomiędzy młodzieżą wysokiemi cnoty, został naprzód wybrany wo-dżem*) a potem ozdobion królewską godnością. Mówią, iż los ten był mu już przepowiedziany w dzieciństwie.

Był sobie ubogi człowiek, syn Chociska, imieniem Piast, a żona jego zwała się Rzepicha. Oboje niskiego stanu, ubodzy, bez znaczenia, lecz zacni tern, iż wiedli cnotliwy żywot. Któż nie dziwi się, gdy białe staje się czarnem a czarne białem? Jednak szczodrobliwość rozmnaża maluczki zapas. Raz bowiem dwóch cudzoziemców, odepchniętych od podwojów Popiela, weszło do biednej chaty. Przychylnie przyjęci od mieszkańców zostali zaproszeni na odpoczynek; poczem gospodarze podali im mały swój zapasik, kawałek mięsa i trochę piwa z prośbą : aby nie zważali na to, co, ile i od kogo, jest podanem, lecz aby przyjęli takiem sercem, jakiem się im podaje. Przysposobili to na uroczystość postrzyżyn małego syna swego ; może to zresztą i smakować, bo chociaż brak w nich słodyczy, nie braknie jednak dobrych chęci, z któremi są podane.¹⁹) Naówczas odrzekli cudzoziemcy: „Wasza dobra chęć sama daje nazwę waszemu dziełu, gdyż kto co lubi to i robi“. Lecz gdy usiedli, jadło zaczęło się pomnażać, ilość napoju także powiększyła się tak, iż nie mogły go zmieścić mnogie naczynia. Nawet długa biesiada nie mogła ich zmniejszyć pomimo mnóstwa gości, których cudzoziemcy kazali sprosić wraz z królem Popielem i zna-komitszemi osobami. Naówczas w przytomności wszystkich cudzoziemcy odbyli postrzyżyny Ziemowita, przepowiednia więc przyszłej królewskości została uświęcona cudem. Ten zaś rozniecił iskrę polskiej sławy z pod zgasłego popiołu do nowego życia, albowiem zhołdował napowrót narody, które oddzieliły się za gnuśnych rządów Popiela, a nawet rozszerzył swe panowanie nad innymi dotychczas niepodległymi krajami i ustanowił nad nimi dziesiętników, pięć-dziesiętników, setników, chiliarchów, wodzów i rządców miast i wszystkie inne władze. „Teraz możemy, ciągnie dalej Kronika Kadłubka, wolni od przeszkód postępować szybciej, albowiem prąd swobodny nas unosi, a utorowana droga rozwesela nas.“

Po Ziemowicie nastąpił syn jego Leszko, a po nim syn jego Ziemomysł. Ich szlachetność, piękna budowa ciała, pomyślność i cnoty przewyższały cnoty wszystkich innych królów. Ziemomysł miał syna sławnego Mieszka, ślepego do lat siedmiu, który w końcu '7go roku życia przejrzał cudownym sposobem; wraz z wzrokiem zaczął się i umysł jego rozwijać. Dopóki bowiem był ślepym, dopóty też był i pozbawionym rozumu, gdyż sypiał z siedmiu nałożnicami, które nazywał żonami. Lecz w końcu odepchnął ich od siebie i pojął za żonę Dąbrówkę z Czech: ona to złamała lody niewiary i nawróciła pogański nasz lud do chrześcijaństwa, jak dziką winorośl w szlachetne winogrono. Albowiem ona wyznając wiarę katolicką nie pierwej go przypuściła do swego łoża, aż póki cała Polska nie przyjęła chrześcijaństwa. Mówiła bowiem, iż różnica wiary jest przeszkodą w małżeństwie. Tym tedy sposobem Mieszko, jako pierwszy król Polski, otrzymał łaskę chrztu świętego...

Taką opowieścią kończy się epoka podań w kronice Kadłubka i przechodzi we właściwą historyę. Z pierwszego rzutu oka łacno pojąć, że podanie to, jeśli kiedykolwiek istniało rzeczywiście, nie doszło do nas w pierwotnej swej czystej formie, takiem, jakiem powstało i wykształciło się w ustach ludu, lecz zostało przekręcone przez kronikarzy, przyozdobione dodatkami, tak, iż w znacznej części straciło swój czysty pierwotny charakter podania. Czy to, cośmy przytoczyli, jest robotą samego Kadłubka, czy też, jak chce Lelewel, należy do biskupa krakowskiego Mateusza, czy też wreszcie opowiadanie Jana pochodzi z komentarza wstawionego później do tekstu, jest rzeczą całkiem obojętną, albowiem cecha opowiadania, od kogo by ono pochodziło, zostaje zawsze taż sama. Ta uczenie rozważająca cecha najwydatniej maluje się w retorycznym tonie, w gęsto przytaczanych zdaniach i uwagach, w naciąganiu etymologii ludów i miejsc,

wreszcie w przykładach dziejowych wziętych po większej części wprost z Justyna.²⁰) Wszystko to doskonale widać także z dosłownie przełożonego przez nas początku opowieści, do którego i reszta jest zupełnie podobną.

Lecz przechodząc od formy do ściślejszego rozpatrzenia treści, naprzód spostrzegamy, że cała powieść składa się z wielu części, ustawionych obok siebie bez żadnego wewnętrznego związku. Takiemi są naprzód walki Słowian z nadmorskiemi ludami, dalej wojny z Gallami i połączone z niemi wywyższenie Krakusa. Między obydwiema temi wiadomościami nie masz najmniejszej wewnętrznej spójni, żadnego przejścia od jednej do drugiej, i tylko jakieś ogólne oznaczenie czasu: „I jest także podanie, że około tego czasu Gallowie podbili prawie wszystkie państwa na ziemi“, łączy je z sobą. Pierwsze opowiadanie przenosi na najodleglejszą północ, nad brzegi Bałtyckiego morza, przodowe plemiona słowiańskie; drugie rzuca ich daleko na południe w okolice Krakowa i Karpat. Zważywszy, że podanie o bojach morskich nie mogło powstać u Polaków, zamieszkujących kraje daleko od morza odległe, że okolice krakowskie — Stara Chrobacya aż do 1000 roku — z pewnością nie były złączone z Polską, jasną jest rzeczą, iż obie składowe części podania nie są czysto-polskie, lecz że jedna należała pierwotnie do Chrobatów, a druga do Pomorzan.

O częstych bojach pomorskich nadbrzeżnych Słowian z Duńczykami i Normanami, opowiadają także północne kroniki²¹) i bardzo być może, że pamięć o nich przetrwała u Pomorzan długi czas, jako podanie w ustach ludu. Niestety, ta słowiańska powieść zaginęła całkiem, to bowiem

co późniejsi kronikarze Pomorza, Kantzow, Krane i t. d. wzmiankują o tern, wzięli oni w większej części ze źródeł północnych i tylko częściowo zmienili i ozdobili. To zaś, co nam w zamian dostarcza nasza kronika, jest tak ską-pem, jak tylko być może, a nawet aż do wzmianki, „że takie boje miały miejsce“, jest całkiem podejrzanem. Albowiem całe opowiadanie o postępowaniu zwycięskich Słowian ze zwyciężonymi jest żywcem wzięte z Justyna (32 T. 3 rozdz.).

Tak samo rzecz się ma i z podaniem o walkach Polaków z Gallami. Sam tekst kroniki w drugiej odpowiedzi Jana, pozwala nam wyciągnąć zeń niejakie wnioski: „Jest tedy do prawdy podobnem (mówi się tam), że oni (Polacy) z tym ludem (Gallami) walczyli, albowiem sprzeczne prądy nie uspokajają się bez walki i t. d.“ Kronikarz w swym Justynie czytał o wędrówkach Gallów; przyjmował, iż Słowianie mieszkali od niepamiętnych czasów w okolicach, których dotknęły się ich wyprawy, więc wyprowadził ztąd wniosek, że oni musieli wystąpić nieprzyjaźnie względem tamtych, albowiem „dwa prądy i t. d.“ Ztąd powstało jego opowiadanie, dla stwierdzenia wewnętrznej wartości którego, wskazuje na miejsce, na którem się opiera. Chociaż Ossoliński i Lelewel starali się odkryć historyczną wartość tego opowiadania kroniki, zastępując Gallów to Frankami, to Wschodnio-Rzymianami i chcieli poczytywać wspomnienia o bojach Słowian z nimi za osnowę podania ; lecz że tu jest mowa o Gallach, nie zaś o Frankach lub wschodnich Rzymianach, najwyraźniej nam tego dowodzi przytoczone z Justyna miejsce i zmusza nas do odrzucenia wszelkich w tym względzie utworzonych domysłów nie wchodząc w żadne dalsze roztrząsania.

Do tych walk z Gallami jest w końcu przyczepione opowiadanie o Krakusie i córce jego Wandzie. I tu Ossoliński i Lelewel chcieli postawić rzeczywiście historyczne

wypadki, za podstawę podania, wskazując na wędrówkę Słowian do Karyntyi, na ich walkę tam z Frankami i na podbicie ich przez Awarów. Lecz porównywając bez uprzedzeń z temi dziejowemi wypadkami, opowiadanie kroniki o Krakusie, łacno się przekonamy, iż wszelka próba zrobienia z Krakusa osoby dziejowej musi się rozbić koniecznie o brak wszelkich cech historycznych w podaniu, które by mogły dać jakikolwiek punkt oparcia, przy tłumaczeniu jego znaczenia. Raczej musimy zadowolnie się zdaniem, że szczep chrobacki ma tak samo swego Kraka, Chrobata, jak Czesi Czecha, Kijowianie Kija, i t. d., to jest, iż cała powieść o nim ma swój początek w dążności ludu, znalezienia owego praojca, od którego by mógł wyprowadzić swą nazwę.²²) W ślad za tern przyplątane są uczone etymologie nazw takich jak Krakowa, Wandy i Wandalów, czy to przez samego Kadłubka, czy przez jego komentatorów. Tak tedy znaleźliśmy, iż w kronice są luźnie związane podania dwóch zupełnie różnych, daleko od siebie zamieszkałych szczepów, Chrobatów i Pomorzan, i upiększone uczonemi dodatkami ; równie też odkryliśmy i to, że z nich bardzo mało a prawie nic nie możemy wydobyć o przeddziejowych czasach Słowian i ich stosunkach. A jakim sposobem kronikarz powiązał z sobą oba te podania i o tern wreszcie sam ich początek daje niejaką wskazówkę, gdyż podanie o pierwiastkowej niezmierności polskiego państwa, umieszczone na samym wstępie, nie jest niczem innem, jak poczuciem pierwotnej narodowej jedności słowiańskich plemion. Wychodząc z tego stanowiska przywłaszczył on sobie podania Pomorzan i Chro-

batów jako dwóch najpotężniejszych plemion, występujących w dziejach Polski.

Taki pogląd oczywiście wpływał i na dalszy rozwój podania przez kronikarzy po Kadłubku. W najzupełniej-szem wykończeniu znajduje się ono u Długosza; u niego znajdujemy już wszystko złączone w najpiękniejszy historyczny związek. Tu już dwaj bracia, potomkowie Ja-feta, Lech i Czech (Lechici i Czesi) wyprowadzają słowiańskie plemiona z Pannonii. Młodszy z jedną częścią osiada w Czechach, starszy idzie dalej i nakoniec bierze we władanie równiny Warty. Tu zakłada Gniezno, jako stolicę swego państwa; gdyż pochodzenie tej nazwy od gniazda dowodzi, iż to było najdawniejsze mieszkanie Polaków. On i potomkowie jego rozszerzają państwo, „jednak pamięć o ich czynach zaginęła u ludu“, albowiem nie zachowało się to w żadnych pismach. A teraz nader ciekawą jest rzeczą, jak została wypełniona przerwa między Lechem a Krakusem i jak dochodzimy z Gniezna do Krakowa. Ród Lecha wymiera. Monarchia upada, a na jej miejscu zostaje obranych 12 mężów, najbardziej odznaczających się szlachetnością i bogactwem, w ich ręce oddaje się kierownictwo ludu. Lecz rządy ich nie mają należytej mocy; mocniejszy gnębi słabszego, wybuchają wszędy wewnętrzne rozterki, aż wreszcie naród uważa za rzecz pożyteczniejszą wrócić do rządów monarchicznych. Tak tedy wybierają na króla męża dzielnego, Krakusa, mieszkającego u podnóża Karpat nad Wisłą. Ten zakłada Kraków i przenosi doń stolicę z Gniezna, rozszerza swe panowanie, zdobywa Czechy, naturalnie dla tego tylko, że w podaniach czeskich znajduje się także król Krakus. Imiona synów jego, nieznane jeszcze w kronice Kadłubka, są już wiadome Długoszowi; mianuje on ich Lecho i Krakus, a dla umotywowania późniejszego rozdziału Czech i Polski, o których połączeniu tu i owdzie z powodu Krakusa wspomina

podanie, robi znaną czeską Lubuszę siostrą Wandy i po śmierci ojca, czyni jedną władczynią Czech, a drugą Polski. Napad niemieckiego księcia, którego zwie Rithogaru-sem, opowiada on potem w głównych rysach zgodnie z kroniką Kadłubka, lecz szczegóły okrasza jak zwykle, nader retorycznie. Zwycięsko powraca Wanda w tryumfie do Krakowa, z wdzięcznością nakazuje trzydziestodniowe uroczyste ofiary i postanawia, aby mogąca w przyszłości nastąpić klęska nie zaćmiła blasku chwili obecnej, sama poświęcić się bogom podziemnym. W tym celu zbiera starszych w narodzie i po uroczystej z nimi modlitwie rzuca się z mostu w Wisłę.*) Dziś jeszcze pod Krakowem mogiła Wandy budzi w ludzie wspomnienia jej czynu.

Zwracając się od tej wykończonej formy podania u Długosza, do jej najstarszego opisu w kronice Kadłubka, znajdujemy, że cała dziwna opowieść o Krakusie i Wandzie łączy się z wiadomością o walce Polaków z Aleksandrem Wielkim. I nie masz żadnego ściślejszego związku ani z tern, co poprzedzało ją, ani z tern, co po niej następuje; tylko ogólna uwaga: „że czasem ludzie nizkiego stanu panowali w Polsce, nie budząc zawiści ani w ludzie, ani w starszych“ poprzedza ją i ukazuje jako trzecią oddzielną, nie mającą związku z resztą, składową część podania, które kronika Kadłubka umieściła obok tamtych. I późniejsi kronikarze, Boguchwał i obaj tak zwani Szląscy, przepisując jeden drugiego i Kadłubka, mniej lub więcej obcięli lub zmienili je w pomniejszych szczegółach. Dopiero Długosz, który zresztą tern się wyróżnia, *iż wszędzie, gdzie tylko zachodzi potrzeba, stara się zamienić podanie w historyę, miał dość historycznego taktu i odrzucił owo bajeczne wplątanie Aleksandra Wielkiego do historycznych podań polskich. Odrzuca on Aleksandra, lecz, natomiast opowiada, iż po śmierci Wandy, gdy dwunastu wojewodów rządziło narodem, Morawianie i Pannończycy, z pomocą innych ludów napadli Polskę. Do tych walk wciąga też opowiadanie o chytrości Leszka, i tym sposobem zachowując jądro podania, unika niesłychanego anachronizmu, zachodzącego od łączenia Aleksandra z Polakami. W podobny sposób i prawie także dowolnie uczony patryota hrabia Ossoliński²³) obrobił tę samą część podania. Na podstawie licznych hipotez, opartych jedna na drugiej, odkrył on, iż starożytni Budinowie byli praojcami Słowian. A wspominając o wojnie Aleksandra z Seytami europejskimi i azyatyckimi mniema, iż podanie mogło, dostając się od jednej hordy do drugiej, pozostać żywem w pamięci Słowian polskich. Lecz z tern prasta-rem podaniem jest związane wspomnienie o wzięciu Salony przez Słowian, o którem mówi Konstanty Porfiroge-nita de admin. imp. c. 29, 3J; „albowiem sposób wzięcia (Słowianie pobili jeden oddział rzymskiego wojska, przebrali się w zbroje pobitych, wsiedli na ich konie, w ten sposób zmylili straże i zdobyli Salonę), znajduje się gruncie rzeczy w opowieści o chytrości Leszka. Nakoniec dodana tu wzmianka o walkach Słowian z Awarami, a w ten sposób z trzech tych części urosło podanie, które komunikuje nam Kadłubek, a którego bohater Leszek nie może być kim innym jak Samonem, owym znanym wodzem Słowian przeciwko Awarom.

¹

Słowianie od „słowo“, a więc mówiący, wzajemnie się rozumiejący, w przeciwieństwie z ościennymi, nie rozumiejącymi ich mowy Niemcami, zkąd też i powstała ich nazwa od niemy, niemowa.

2¹

²

Jornandes, cap. 5. In Scythia prima ab occidente gens sedit Gepi-darum — introrsus illi Dacia est ad coronao speciem arduis Alpibus emunita, juxta quorum sinistrum latus, quod in aquilonem vergit, Vinidarum natio po-pulosa consedit. Quorum nomina licet nunc per varias familias et loca muten-tur, principaliter tarnen Sclaveni et Antes nominantur. Slavini a civitate nova et Sclavino Rumunensis et lacu qui appellatur. Mursianus usque adDanastrum et in borcam. Yisela tenus eommorantur ; hi paludes sylvasque pro civitatibus habent. Antos vero qui sunt eorum fortissimi, qui ad Pontium mare curvantur, a Danastro extenduntur ad Danubium (Danaprum) quae flumina multis man-sionibus ab invicem absunt. Porów, koniec tego rozdziału : a Boristhene amne quem aceolae Danubium vocant.

³

Porówn. Nestor przetłumaczony i objaśniony przez Szlöcera, T. 2.

⁴

Sam Jornandes nazywa w rozdz. 26 tych Winidów Yeneti.

⁵

O podbiciu Winidów przez Gotów mówi Jornandes w r. 23.

⁶

Por. Nestor, tłumaczony i objaśniony przez Szlöc.era Tom II. str. 75

⁷

Por. Prokop. 1. roz. II. str. 205.

⁸

Cf. Paulus Diaconus IV. 7. 40. 41.

⁹

Cf. Constantini Porphyrogennitae Opera ed. Meursius. Lugduni 1697 de admin. imper, c. 30, 31. 32. por. z e. 13.

¹⁰

Ef. Fredegar. c. 48. 74.

¹¹

Lechici, Lechowie, Lachy, oznacza mieszkańców równin. Pierwiastek oczywiście stanowi litewskie lenke, nizina, pole, równina; łatyszskie leekni; i dziś jeszcze Polak u Litwinów nazywa się lenkas, mieszkaniec równin ; u Ma-dzjarów lengyel. Zakończenie ka odpowiada polskiemu ch; lech, lęg— nizina, łąka. Że te lechickie szczepy z równin dnieprowych posunęły się ku zachodowi, stwierdza i to jeszcze, iż Nestor (p. Schlöcer 1. str. 21) lechickie szczepy Radimiczów, Wieticzów, Polanów zna nad Dnieprem. Obecność ich w tych okolicach, jeśli nie przyjmiemy wstecznego ruchu, jako niemającego za sobą żadnej analogii, możemy objaśnić tym tylko sposobem, że na starych siedzibach pozostały niektóre ich szczątki, gdy inne im pokrewne szczepy odeszły na zachód.

¹²

Nestor, wyd. Szlöcera 2 T. str. 116. 117. Pozostaje jednak zawsze rzeczą, wątpliwą, ażali ci Obrzy Nestora byli rzeczywiście Awarami. Szczep, który on nazywa Dulębami, mieszka! podług własnych słów jego nad Bugiem. Wytępienie Obrów stało się na Rusi powodem powstania przysłowia, a jednak nikt nie wie, czy Awarowie zachodzili kiedykolwiek w te okolice. Nawet stanowisko, jakio oni zajmowali w Pannonii zbija prawie przypuszczenie, iżby to być mogło. Karpaty i Skleboni oddzielali ich od ziem ruskich; czyżby oni mogli przejść przez tamte, a tych przełamać? Wójcicki w swoich Przysłowiach narodowych, Warszawa 1830. 1. str. 74, tylko z Nestora wspomina o tem przysłowiu, jako dowód, że ono w Polsce było obcem.

¹³

Palacky, dzieje Czech 1. str. 140. Źe zaś stara Chrobacya na północy Karpat z Krakowem należała do Morawskiego państwa, nie daje się to niczem udowodnić.

¹⁴

Palacky na innem miejscu str. 159.

¹⁵

Zważywszy geograficzne położenie Daleminów nasuwa się domysł, że i Sorbowie już wówczas byli zhołdowani. Wprawdzie nie mamy o tem żadnych pewnych wiadomości, lecz zdaje się być rzeczą nieprawdopodobną, aby wyprawa Henryka przeciwko Daleminom mogła nastąpić bez poprzedniego poskromienia Sorbów graniczących z Turyngią.

¹⁶

Nie można dokładnie oznaczyć czasu podbicia tych plemion. Podług Waitza, który ostatniemi czasy robił w tym względzie (w rocznikach niemieckiego państwa I. 1. str. 100, 117) najdokładniejsze poszukiwania, podbicie pierwszych mogło nastąpić w r. 930 a drugich w 934.

¹⁷

Annal. Aug. u Pertza, Monumenta I. str. 69 wzmiankuję, wprawdzie, że Henryk nawrócił do chrześcijaństwa królów Obotrytów i Normanów, a Adam z Bremy 1. roz. 47 pisze, że po wielkiem zwyzięstwie Henryka nad Słowianami (929) ci zaprzysięgli królowi wierności przyjęcie chrześcijaństwa ; lecz wzmianka ta staje się więcej niż wątpliwę, zważywszy, że o ustanowieniu biskupów dla Słowian i o założeniu kościołów i klasztorów w ich krajach w czasach Henryka nie ma najmniejszej wiadomości.

¹⁸

Wyrażenie z trudnością, dają,ce się przetłumaczyć : quibus (pokarmom) etsi dulcis desit sapor, saporosa tarnen affectionis non deest dulcedo.

¹⁹

Wyrażenie z trudnością, dające się przetłumaczyć : quibus (pokarmom) etsi dulcis desit sapor, saporosa tarnen affectionis non deest dulcedo.

²⁰

I tak historya o Bastarnach znajduje się w 32. T. 3. cap. Justyna; historya Gallów w 24. T. 4. rozd.; o Semiramidzie w I. T. roz. 2.; o Anaxylau-sie T. 4. rozdz. 2 prawie dosłownie i t. d.

²¹

Saxo. Grammaticus i inni.

Koeppel.

²²

Imię Krakus, Krak zostaje w lingwistycznym związku z nazwą Chrobatów, Karpat (?) (Karpak nazywa się najwyższy szczyt w Karpatach). Wanda, córka Krakusa podług podania topi się w Wiśle i nadaje jej swoje nazwisko. Gdy zaś woda po litewsku dziś jeszcze nazywa się wandu, widzimy więc, że podanie osnute jest na miejscowych stosunkach. Wanda, rzeka, jest córką Krakusa, góry. (Nie Karpak, ale Krępak nazywa się góra w Karpatach ; przyp. Wyd.)

²³

Wincenty Kadłubek na in. miejscu str. 31, 36—37, 48—50.

Do tego poglądu Ossolińskiego przystąpił Lelewel¹) o tyle, iż przypuszcza, że to była wojna z Awarami, o której tu wzmiankuje kronika Kadłubka. Nie wyraźnie daje do zrozumienia, że i on Leszka uważa za Samona, i

posuwa się nawet do tego, że owego Aleksandra uznaje za Chagana Awarów.

Każdemu tedy nieuprzedzonemu, na pierwszy rzut oka z rozmowy Jana w tej części kroniki, jasną wyda się rzeczą, że i w tern podaniu, jak również i w poprzednich, jakiejkolwiek są one formy, wyrządzona jest krzywda uczoności. Albowiem uczonośó ta dość uczciwie wskazuje swe źródło sama; gdy bowiem Mateusz opowiedział walkę Aleksandra z Polakami, Jan ciągnie dalej : „Rzecz dziwna, lecz wiarogodna. My bowiem posiadamy zbiór listów Aleksandra, w którym znajduje się ich około 200. W jednym z nich Aleksander pisze do Arystotelesa w ten sposób: „Abyś się nie niepokoił niewiadomością o mojem położeniu, możesz wiedzieć, że u Lechitów doskonale mi się wiedzie. Albowiem u tych Lechitów jest słynne miasto, leżące w północnej stronie Pannonii, nazwane od nich Karantas. Więcej ono opiera się na swych obrońcach, niż na skarbach, i więcej jest wzmocnione przez sztukę, niż naturę, lecz ja zdobyłem je wraz z okolicznym krajem, tak, jakem sobie tego życzył.“ Potem przytacza jeszcze odpowiedź Arystotelesa, w której również jest mowa o Lechitach i Karantach.

O starożytnym zbiorze listów Aleksandra, często napotykamy wzmianki w wiekach średnich, i już Lelewel wykazał, że autor naszej kroniki musiał go mieć przed sobą.*) Co on tam mógł wyczytać o Seytach, odniósł to do Słowian, uważa ich bowiem za jeden i ten sam lud, i windy kuje to wszystko swoim Polakom, podsuwając nazwy Lechitów i Polaków. Już Lelewel **) poznał się na tern ; gdyż jakim sposobem Argyraspidowie, Karnutumi i tym podobni mogli w tych wiekach dojść do wiadomości narodów słowiańskich i wedrzeć się w podania ludowe?

*) Tamże na in. miejscu str. 523—526.

**) Winc. Kadi, na in. miejscu str. 503.

Bardzo być może, iż wplątanie to Aleksandra Wielkiego do sagi słowiańskiej, nie jest prostym wymysłem naszego kronikarza.

Podania o cudownych wyprawach Aleksandra Wielkiego bardzo wcześnie dostały się do ludów Zachodu, jak tego znajdujemy przykład w sagach słowiańskich, które mówią: Sasi, pierwej nim przyszli do zimi saskiej, służyli w wojsku Aleksandra i z nim podbili świat; przypuszczając zaś tę możliwość, musimy dalej przypuścić, że podanie o księciu Leszku i jego czynach żyło u ludu w tej postaci, w jakiej znajdujemy je tu naszkicowanem ; wszakże w każdym razie, czujemy się w prawie wyjaśnienie tego podania, na zasadzie pewnych historycznych faktów odrzucić kategorycznie, skoro ono, jak w danym wypadku, opiera się na przypadkowem zewnętrznem podobieństwie pojedyńczych rysów podania z wypadkami dziejowemu Dla tego też nie możemy zgodzić się ze zdaniem Lelewela, jakoby podanie to pierwotnie należało do słowiańskiego plemienia Karantów, Karantanów. Albowiem znów zdanie to polega na tern tłumaczeniu: iż Leszek jest to Samo ; walka zaś Leszka z Aleksandrem Wielkim oznacza walkę południowych plemion słowiańskich z Awarami. Musimy raczej przyznać się otwarcie, że nie wiemy, co sobie począć z tern opowiadaniem, niemającem żadnego związku w kronice, ani z tern co poprzedzało, ani z tern co następuje i tylko możemy się domyślać, że ono należy właściwie do lechicko-polskiego cyklu podań, gdyż w nich znajdujemy wielu Leszków, a u nich wszystkich chytrość, przebiegłość jest najwybitniejszą cechą: rys charakterystyczny narodu, który wytworzył te podania.

Lecz gdy dotąd kronika nasza podaje tylko odrębne, jedno obok drugiego ustawione, a przez swą uczoną re-dakcyę nader podejrzane podania o wyspach duńskich, o Gallach, o Krakusie, złotniku Leszku, od chwili wyboru

Leszka, zwycięscy na wyścigach, nabiera ona ścisłego związku. Znika i cecha cudnie użytej uczoności, i raz tylko jeszcze objawia się przy wplątaniu Juliusza Cezara, jego siostry i tego co po tem następuje ; ²) wreszcie, z wyjątkiem formy, która pozostaje przeważnie retoryczną, przeważa czysto legendowy charakter treści i zniewala nas do uznania, że mamy tu do czynienia z legendą czysto ludową co do jądra. Wiąże się ona nieprzerwanym szeregiem potomków z ojca na syna, przez co nabiera większej spójności, i nie spuszcza tego rodu z oka, aż do jego zupełnego wygaśnięcia. Mniemamy nawet, że się nie mylimy, upatrując w całym tym cyklu o rodzie Leszka, podania jednego i tego samego szczepu; a ztąd powstaje najpierw pytanie, jakiemu lechickiemu szczepowi należy je przypisać. Rozpatrując opowiadanie tego cyklu w kronice Kadłubka uważanej sama przez się, żaden rys nie zdradza jakiejkolwiek pewnej miejscowości, jakiegokolwiek ściśle oznaczonego szczepu. Lecz porównywując z sobą poprzedzające i następujące po sobie opowiadania natrafiamy na niejakie wskazówki, kędy się mamy zwrócić. Kronika Kadłubka, jakeśmy to już wyżej zauważyli, wychodzi z tej zasady, że wszystkie przodowe plemiona słowiańskie tworzyły jedno państwo, ona przenosi ich podania na Polaków, plemie, które w późniejszym czasie utworzyło najpotężniejsze słowiańskie państwo, i do którego należy sama kronika. Potem znajdujemy w ostatnim legendowym cyklu, iż ojciec Popiel podzielił obszerne swe kraje między synów, że starszy został naczelnikiem wszystkich oddzielnych książąt, i że stanowisko to odziedziczyli jego następcy. Już to jedno wskazuje na Wielko-Polskę, jądro późniejszego polskiego państwa. Potem następują

Piastowie na miejsce Leszków; lecz legenda o Piastach należy niewątpliwie do Wielko-Polski ; zkąd wypada, że cykl podań o Leszkach według wszelkiego prawdopodobieństwa jest czysto polskiego pochodzenia Do tego dodajmy, że Gallus, którego kronika o cały wiek prawie jest starszą od Kadłubkowej, przy swej krótkiej wzmiance o Popielowej sadze (Pompiliusowem podaniu) nazywa tego Popiela poprostu dux in civitate gneznensi i późniejsze kroniki IB i 14 wieku Boguchwała i szląskie, notują zgon Popiela w Kruszwicy, mieście leżącem w pobliżu Gniezna i jeziora Gopła, w którem do dziś dnia jeszcze zachowała się stara wieża pod nazwą Myszej wieży, przypominająca legendową powieść.

Tak tedy odszukawszy kraj i szczep, do którego należy cykl tych podań, możemy pokusić się o wytłumaczenie ich znaczenia. Odrzuciwszy wszystkie naleciałości o senacie, o starszych i t. d., poznajemy zaraz na początku podania najstarożytniejszy stan urządzeń słowiańskich. Tylko u nawpół koczowniczych ludów może wytworzyć się podanie o wyborze księcia, zawisłym od szybkości końskiego biegu, albowiem w życiu takiego ludu tylko, koń może mieć wysoką cenność, wysokie znaczenie.³) Jednocześnie, pomimo wszystkich uczonych łatanin występuje drugi charakterystyczny rys: całkiem równoprawne stanowisko wszystkich członków plemienia. Leszek, ubogi

młodzieniec w łapciach i grubej, siermiędze współubiega się w wyścigach o koronę, zostaje wybrany i oddaje swe dostojeństwo w puściznie swoim potomkom. Lecz imię Leszek nie znaczy nic innego jak i Lech; także w tym Leszku nie uznajemy nic innego jak uosobienie samego plemienia. Gdy zaś podanie uznaje go za władcę całego słowiańskiego szczepu, to nie znaczy to nic innego, jak poczucie szerokiego rozpostarcia plemion lechickich i pierwotnej narodowej jedności, sięgającej najodleglejszych czasów. Lecz późniejsze czasy, znają tylko odrębność tych plemion, nie zaś połączenie ich pod jednym władcą. Dla tego to saga mówi o dwudziestu jego synach i dzieli pomiędzy nich obszerne państwo.⁴) Każde zaś podanie, kształcąc się dąży do zmienienia się na prawdziwą histo-ryę. Później uzupełnia się tem, co brakowało jej jeszcze; to samo znajdujemy i tutaj : gdy kronika Kadłubka mówi o 20 synach w ogóle, Boguchwał już podaje ich imiona, nawet wymienia nazwy ziem nadanych każdemu z nich od ojca, między Wisłą a Elbą.

Po podziale poczucie jedności trwa jeszcze czas jakiś. Saga twierdzi i to jeszcze, że wszyscy oni podlegali starszemu, jako najwyższemu królowi. Lecz późniejsze dzieje świadczą o ich wzajemnej nieprzyjaźni i wojnach. I to ► musi wyjaśnić podanie. Jak mogą bracia tak stanowczo się poróżnić? Tylko wielkie zbrodnie mogą zniszczyć spokój rodzinny, a członków jej zapalić ku sobie nienawiścią. Dla tego to podanie, mianuje tego, który się dopuścił t}^ch czynów, wręcz Popielem, t. j. takim, który pali i spopiela; a zatem niszczycielem czyli prosto złym. Sama zaś zbrodnia jego tkwi w podaniu o nikczemnej zbrodni Popiela względem swych stryjów, zbrodni, która umysło-

wi późniejszych wydawała się tak haniebną, iż oni — patrz Długosza — małżonkę Popiela, która go do tego nakłoniła, robią niemiecką księżniczką, aby większą część wstrętnego rozlewu krwi zwalić na członka obcego, zawsze nieprzyjaznego Słowianom szczepu. Lecz bogowie nie pozostawiają takiej zbrodni bez kary. Jak sam czyn sprzeczny z prawem natury, tak niemniej i rodzaj kary. Myszy rodzą się z ńiepogrzebanych zwłok niewinnie pomordowanych, prześladują mordercę i unicestwiają go. I to jest znowu piękny rys podania, że te niszczące myszy powstały z tych zwłok, gdyż takim sposobem Popiel ginie od swego własnego dzieła, które wywołuje karę na cały ród jego ⁵).

Bezpośrednio z podaniem o rodzie Leszków łączy się tradycya o Piastach. Przytoczyliśmy już ją uprzednio podług kroniki Kadłubka, lecz prościej i z większym powabem opowiada ją dawniejszy odeń Gallus, jednak z temi samemi szczegółami. Dopiero późniejsi kronikarze odróżniają się od nich istotnie. Już Boguchwał wie, że Piast nie zaś syn jego powołany został na księcia; obu cudownych cudzoziemców uważa za męczenników Jana i Pawła, i już śmiało pragmatyzuje, chcąc wyjaśnić cudowne wyniesienie ubogiego kmiotka na księcia, że obaj cudzoziemcy wrócili podczas wyborów, poprzedzeni cudownem nakarmieniem zebranego głodnego ludu, co i spowodowało wy-

bór Piasta*). Zmiany te dla nas całkiem są obojętne, albowiem jądro podania pozostaje nietkniętem. Piast (Past, Pasth, Pasch) jest kmiotkiem, synem Ckosciska (pisownia jest odmienna n Gallusa: Chosischonis filius, tudzież Cho-szyszionis i Cliosisstionis ; żyje w ścisłych stosunkach ze swą żoną Repiczą (Reppa, Repta, Rzepicza). Jemu zwiastują wielkość jego domu; Ziemowit, syn jego, odznacza się dzielnością i męztwem, staje się wodzem swojego ludu i nakoniec obwołany zostaje przezeń księciem.

u Boguchwała Chosszeszko) ;

Oto jest w ogóle sucha treść podania, którego zresztą poetyczna pełnia zawiera się tylko w ubogiem życiu Piasta i jego gościnności. Trzymając się ściśle tej treści, zdobywamy tylko wskazówkę, że księstwo Piastów wychodzi z gminnej starosłowiańskiej swobody — że Piast, ojciec pierwszego księcia, przedstawiony jako ubogi kmieć wydobył się na wierzch pod naciskiem ciężkich wojennych okoliczności, które postawiły dzielnego wodza na czele swego plemienia, który potem zwierzchnictwo swe zamienił na właściwe stanowisko książęcia. Lecz przypomniawszy sobie, iż okres podań o Leszkach, przedstawia nam losy lechickiego plemienia, jako jednej całości, jego pierwotną jedność i jego podział na wiele pomniejszych plemion, wyprowadzamy ztąd wniosek, czy nie reprezentuje być może podanie o Piastach losów polskiego plemienia, a wtedy dopiero podanie nabiera rozleglejszego znaczenia. Piast jest synem Chosciska, t. j. pielgrzyma (choditi, chodzić), sam on kmieć **).

*) Kto się chce przekonać o pragmatyzującym sposobie traktowania podań przez Długosza, co się mu nieraz przytrafia i we właściwych dziejach, niech przeczyta jego opowiadanie o Piaście str. 78—84 edycyi lipskiej.

**) Nazwy Piast nie śmiem wyjaśnić lingwistycznie ; być może, iż ona jest w związku z wyrazem piastować, tak iż Piast mógłby być ten, co piastuje» obrabia rolę, a zatem kmieć, wieśniak. Imię Repta, Repicza, Brzepicza nasuwa na myśl wyraz rzepka, rzepnisko : jednak stosowanie tego źródłosłowa do nazwy żony Piasta, jako gdyby ona trudniła się pielęgnowaniem ogrodu, tak jak on roli, jest za śmiałe.

Syn jego zwie się Ziemowit, t. j. zdobywca ziemi (Ziemia — wjteż, po litewsku zwycięsca), wnuk Ziemomysł, t. j. urządzacz kraju ⁶), prawnuk Mieszko, Mieczysław, z którym podanie przechodzi już w okres dziejowy. Pomijając imiona książąt, trudno nie dostrzedz, iż i to podanie zupełnie abstrakcyjnie w osobach książąt uosabia stan polskiego ludu: przyjście, pierwotne osiedlenie się, dalsze zajęcie kraju, nakoniec utworzenie nowego gminowładztwa.

jest to piękny rys ducha polskiego

Pierwotnie oba okresy podań, i ów o Leszkach i ten o Piastach nie miały między sobą żadnego związku. Dopiero późniejszy rozwój utworzył tę spójnię przez objęcie władzy od Piastów, po wygaśnięciu rodu Popielów i przez usadowienie Piastów w przedmieściu zamku zamieszkanego przez tamtych, i narodu — w przypisaniu praojcu wielu wiekowego książęcego rodu wszystkich starosłowiańskich narodowych cnót w przeciwstawieniu ze zbrodniarzem.

Z Mieszkiem, Mieczysławem, podanie wstępuje właściwie w dzieje. Tylko to, co Gallus obszerniej niż kronika Kadłubka opowiada o jego młodości, zachowuje cechę trądycyi, choć w innym rodzaju. Ten Ziemomysł, powiada Gallus, spłodził wielkiego i godnego pamięci Mieszka, który do 7 lat po urodzeniu był ślepy. Po ukończeniu zaś przezeń 7 lat, ojciec jego, stosownie do zwyczaju, zaprosił do siebie na świetną ucztę swych hrabiów i inną starszyznę. Wśród uczty, gdy jedni wykrzykiwali z radości, a inni klaskali w dłonie, książę wzdychał głęboko, wspomniawszy o ślepocie syna. Lecz niespodzianie wpada cudowna wiadomość, że ślepe dziecko przejrzało. Ojciec uwierzył temu z trudnością dopiero wtedy, gdy małżonka jego wstawszy od stołu sama, przyprowadziła chłopca, sprawiając tem niewysłowioną radość ojcu i gościom. Lecz książę zwoławszy starszyznę, zapytał, co znaczy ten cud? Oni mu odrzekli: iż ślepota jego oznacza ślepotę Polski, że Mieszko oświeci ją i podniesie nad wszystkie okoliczne narody. Ponieważ zaś rzecz się tak ma, więc mogło to wówczas znaczyć co innego. Albowiem Polska dotychczas była rzeczywiście ślepą, gdyż nie znała prawdziwego Boga i jego nauki; przez Mieszka zaś została oświeconą, albowiem przez przyjęcie chrześcijaństwa, naród polski wyrwany został z objęć niewiary. Albowiem według porządku rzeczy, Bóg wszechmogący pozwolił Mieszkowi naprzód przejrzeć cieleśnie, a potem duchowo, aby od widomego przeszedł ku niewidomemu i poznał wszechmoc Stwórcy, poznawszy dzieła jego. Pobożne objaśnienie cudu przez Gallusa jest zarazem sprawiedliwem wytłumaczeniem podania, które w ten sposób dochodzi do wprowadzenia chrześcijaństwa przez Mieszka i tu się kończy.

Reasumując pokrótce wyniki tych długich roztrząsań historycznych podań Polaków, znajdujemy, iż właściwie tylko druga główna część podania kroniki Kadłubka, od Leszka zwycięscy na wyścigach o koronę, jest czysto polską tradycyą, pierwsza zaś część nosi na sobie ogólne rysy to pomorskich, to chrobackich podań, a w ogóle ma mniej cech prawdziwej tradycyi, a więcej uczonej baśni. W poetycznych opowieściach o Leszku, Popielu, Piaście i Mieszku, widzimy najgłówniejsze zwroty w losach właściwego polskiego plemienia w czasach przeddziejowych: pierwotna jedność wszystkich plemion słowiańskich i ich podział, wyniesienie jednego rodu u Wielkopolan i wprowadzenie chrześcijaństwa. Podanie dochowało nam tylko te trzy najważniejsze chwile rozwoju narodowego, wszystkie szczegóły zaś opuściło, zaznaczając przez to samo, że w ciągu tych wieków nie zaszły żadne ważniejsze zmiany w położeniu narodu. Mogło być wiele bitw z sąsiadami, wiele

bohaterskich czynów, lecz znikły one z pamięci, jak rysy spokojnego żywota, albowiem wciąż powracały jednostajnie, a cały bieg żywota nie zmieniał się ani na jotę.

ROZDZIAŁ DRUGI.

NAJDAWNIEJSZY STAN PLEMION POLSKICH I UTWORZENIE SIĘ MONARCHII PIASTÓW. PIERWSZE STARCIE SIĘ Z NIEMCAMI. ZALEŻNOŚĆ PIASTÓW OD CESARSTWA. WPROWADZENIE CHRZEŚCIJAŃSTWA.

Upłynęło wpierw kilka wieków od zaludnienia przez Słowian ziem, leżących między Odrą a Wisłą, zanim wystąpili oni na widownię dziejową; dłuższego czasu wymagał rozwój narodu, by się w nim wyrobiły podstawy późniejszych urządzeń. Wiemy tylko, i to zresztą niedokładnie, co się stało, lecz nie wiemy jak? Ani dzieje, ani podanie nie dają należytego punktu oparcia, tak, iż jeżeli nie zrzekamy się całkowicie skreślenia najdawniejszych stosunków zewnętrznych — nie pozostaje nam nic innego jak próbować odtworzyć ich wizerunek w części opierając się na późniejszych stosunkach i wskazówkach, w części zaś porównywając stosunki innych plemion słowiańskich i wyprowadzając ztąd wnioski.

I tak, znajdując pierwotnie w całym świecie słowiańskim podział większych plemion na liczne od siebie niezależne pomniejsze gałęzie, jak to napotykamy u Słowian nadelbiańskich, na dalekiej Rusi, u plemion litewsko-pru-skich — łatwo jest zrobić podobny wniosek i względem pierwotnego stanu całego polskiego plemienia. Wskazuje go nam podanie; o późniejszych krainach małopolskich wiemy, iż one pierwotnie nie należały do państwa Piastów i prawdopodobnie późniejsze ziemie polskie, jak Kujawy, Mazowsze i inne, występujące zrazu jako oddzielne całostki były nazwami pomniejszych, dawniej niezależnych plemion polskich.

Od życia nawpół koczowmiczego przeszły one w ciągu wieków do życia osiadłego. Osiedlały się u źródeł i potoków, nad jeziorami i w lasach; rolnictwo i chów -bydła były podstawami ich nowego sposobu życia. Wtedy to węzeł familijny zbliża pojedyncze jednostki i łączy w jedną całość. W im odleglejsze czasy sięgają poszukiwania bytu jakiegokolwiek ludu, tern mocniejszym i rozleglejszym wszędzie ukazuje się ów związek familijny, słabnący raczej przy późniejszym dziejowym rozwoju, nie zaś wzmacniający się. Ztąd też u Polaków w 13. i 14. wieku napotykamy (tych bowiem czasów sięgają najdawniejsze do-szłe do nas pomniki prawa polskiego) — wielorakie ślady takich ścisłych, rozległych i długo się utrzymujących związków rodzinnych lub rodowych; podobny lub też zupełnie jednakowy stan rzeczy napotykamy i u innych plemion słowiańskich, jak n. p. u Rusinów, Serbów, Czechów⁷). I dla tego to bacząc na owe ślady i wskazówki, nie nazbyt śmiałym wyda się nam wniosek, iż stosunki takowe musiały istnieć w najdawniejszych czasach polskiego narodowego żywota. Nestor⁸) powiada o Polanach naddniepr-skich: „Mieszkali oddzielnie, każdy w swojem miejscu ze swymi rodami, którymi rządzili“; temi słowy maluje sposób życia, który zapewne pierwotnie istniał i u plemion polskich nad Wartą i Wisłą.

Jeśli zaś i nie daje się udowodnić, że u nich, jak podług mniemania niektórych uczonych, u Rusinów, Czechów i Serbów, rodzina tak dalece tworzyła jedną całość iż wszelka ziemska posiadłość w dawniejszych czasach znajdowała się w niepodzielnem władaniu całej rodziny i administrowaną była przez starszych z jej łona wybranych członków⁹), to zdaje się być rzeczą niewątpliwą, iż w zasadzie późniejszego polskiego prawa leżało pojęcie o ta-kowem ogólnem pierwotnem władaniu całej własności przez jeden ród¹⁰). Prawo synów, braci, synowców i krewnych w ogóle do sukcesyjnego majątku, ograniczające dowolność posiadacza nad nim, przy kupnie, zamianie, podarunku i t. p., prawo wszystkich członków rodziny, nawet rodu, aż do najdalszych stopni pokrewieństwa — prawo pierwszeństwa członków rodu przy sprzedaży czy zastawianiu dóbr spadkowych, prawo krewnych ściągnie-nia do siebie nawet dotalicium niewiasty za złożeniem sumy kupna bez wszelkiego przedawnienia — usunięcie córek od spadku po śmierci ojca na korzyść braci, a w razie gdyby nie było żadnego brata, na korzyść wszystkich stryjów i braci stryjecznych w rodzie — zwyczaj często napotykany jeszcze w 14. wieku, gdzie bracia i siostry niepodzielnie siedzieli na ojcowiźnie — szczególne baczenie, jakie ustawy zwracają, na sądowe postępowanie względem tych spólnych posiadłości — starodawne uchwały prawne, gdzie z jednej strony w sporach ręczy ojciec za synów, brat za brata, krewni za krewnych, z drugiej strony grzywny za zabójstwo w braku bliższych członków rodziny płacone dalszym krewnym — nakoniec późniejszy prawomocny pogląd, że wszystkie szlacheckie rodziny, które używały jednego herbu — jakąby zresztą nie była ich liczba, i chociażby pokrewieństwo ich członków nie mogło być udowodnionem, stanowią jeden ród : wszystko to wskazuje na pierwotnie ścisły, szeroko sięgający i długo zachowywany rodzinny czyli rodowy związek, który z pewnością można uważać za podstawę wszystkich prywatnych i publicznych prawnych stosunków¹¹). Z pewnością więc można twierdzić, iż każdy pojedynczy człowiek, tylko o tyle, o ile był członkiem rodziny, nabierał pewnego prawnego znaczenia w stosunku do ogółu. Oddzielne rodziny, lub raczej powstałe z rozmnożenia się ich, rody, jak jedna całość występowały przeciwko sobie. Obraza jednego członka, zabójstwo lub skaleczenie i t. p., poczytywało się za obrazę całego rodu, na czem też funduje się krwawa zemsta, do której pierwiastkowo uprawniało pokrewieństwo z poszkodowanym niemniej u Słowian jak i u Germanów ¹²). W późniejszym czasie zamiast krwawej zemsty ustanowiono grzywny, które jeszcze w 14. wieku, a pod pewnymi względami istniały nawet i w 18. wieku. W obu tych ustawach, jak niemniej według wszelkiego prawdopodobieństwa przy wszelkiem naruszeniu prawa za winowajcę odpowiedzialną była cała rodzina. Ztąd widzimy, że opieka prawa, z której korzystał każdy pojedyn-

czy członek, w istocie polegała na stanowisku jego w rodzinie, w rodzie.

Jeśli tedy węzeł rodzinny był najpierwszem ogniwem, wiążącem wszystko w jedną całość, jeśli każdemu członkowi nadawał prawne stanowisko w obec reszty, to z niego musiały dalej organicznie rozwijać się i kształtować publiczne prawne stosunki. Już w 12. i 13. wiekach napotykamy ustawę prawną pod łacińską nazwą vicinia, po polsku opole, która stanowi połączenie w jedną jurydyczną całość kilku gmin jednego powiatu. Pod wieloma rozmaitemi prawnemi względami mieszkańcy opola są uważani za jedną całość. Płaciło ono grzywny za morderstwo, które się przytrafiło w jego obrębie, w razie, gdy nie można było odszukać sprawcy ; okradzionemu wracało straty, gdy na jego wezwanie nie chciało w ogóle pomagać do ujęcia złodzieja; płaciło straty, gdy nie pospieszyło z pomocą na wołanie o pomoc kogokolwiek napadniętego na drodze publicznej ; wspólnie płaciło podatki księciu, najprawdopodobniej wspólnie płaciło pewne daniny książęciu, i wspólnie spełniało większą część posług publicznych, których mógł żądać, jak n. p. budowę zamków, mostów, dawanie podwód i przewodników wojsku, dawanie koni i posłańców, pielęgnowanie koni książęcych, psów, sług, myśliwych i t. p. ¹³) Jeżeli zaś nie ulega najmniejszej wątpliwości, że płacenie podatków i posług były późniejszem dopiero następstwem powiększonej władzy książęcej, to jednak inne momenta ustawy: wspólna odpowiedzialność za mord, kradzież i t. d. w ogóle, utrzymanie publicznego spokoju w opolu, musiało być rzeczą daleko dawniejszą niż władza książęca, taka bowiem insty-tucya najzupełniej odpowiada potrzebom i duchowi czasu, w którym jeszcze żadna książęca władza nie brała na siebie zobowiązania co do strzeżenia powszechnego wykonywania praw, a co musiało być atrybucyą plemion używających swobody gminnej, które nie mogły jej lepiej zabezpieczyć jak zobowiązując się do wzajemnej solidarności ¹⁴). Zważywszy krom tego, że taż sama instytucya z tą samąż nazwą ma miejsce u Czechów i Serbów, że znajduje się także w najdawniejszym pomniku ruskiego prawodawstwa ¹⁵), musimy ją tedy z jednej strony uznać za ogólnie starosławiańską i stosownie do tego początek jej odnieść do najodleglejszych czasów polskiego narodowego żywota, a z drugiej strony przyznać, że władza książęca skorzystała z niej dopiero później, aby na niej, jako na istniejącej już organizacyi oprzeć prawidłowy porządek w spełnianiu służb i oddawaniu podatków. Zupełnie tak samo, jak rodziny w związku rodowym, widzimy w tej prawnej instytucyi wiele rodów, zbitych w jedną zamkniętą prawną jednostkę, ukazujących się jako jeden ród. Analogia ta doprowadza nas do tego, że początku instytucyi możemy poszukiwać nie w jakiejś uprzednio obmyślanej organizacyi—nieznanej w czasach dawniejszych, lecz musimy ją uważać prosto jako dalszy rozwój organiczny familijnego czyli rodowego związku. Familie jednego rodu uprzednio zamieszkiwały jedną okolicę; przy rozmnożeniu się ich, członkowie potrzebujący nowych siedzib osiadali w pobliżu swych starszych krewnych, przez co okrąg, który zajmowali, rozszerzał się coraz dalej. Gdy zaś rodziny jednego rodu, jakeśmy uprzednio zauważyli, stanowiły prawną jednostkę, to i cały okręg przezeń zajęty

w jurydycznym względzie stanowił jedną skończoną łość, która pozostała taką, nawet i wtedy, gdy już z jednej strony mniej więcej zaginęło uznanie przynależności rodziny do jednego rodu w ogóle, a z drugiej, gdy nawet obie rodziny osiadły już w okręgu uprzednio zamieszkanym przez jeden ród ¹⁶).

ca-

Dalej rody znajdują naturalną swą rozleglejszą jedność w stosunku swoim do plemienia, którego są częściami. Byłoby tedy rzeczą nader interesującą, dowiedzieć się, jak te prawne stosunki w odniesieniu do tej jedności były uporządkowane u plemion polskich ; lecz dla tego braknie nam wszelkich wiadomości, braknie nawet punktów oparcia z czasów późniejszych, które by mogły dopomódz do wyjaśnienia dawniejszych stosunków, jak to było dotąd. Porządek sądowy, postępowanie prawne, jednem słowem, cała zasadnicza ustawa plemienia, jest niemniej prawie jak wszystko to, co ma stosunek z pogańską wiarą Polaków, dotychczas prawie nieznanem; dla tego to nie kusimy się, wiadomości o tych stosunkach, zebrane u innych plemion słowiańskich, przenieść na Polaków w szczególe, możemy tylko stwierdzić ogólnie, że pojedyńcze plemiona, z których przez zabory Piastów utworzył się naród polski, musiały pierwotnie rządzić się demokratycznie, tak jak i wiele innych plemion słowiańskich. Dalej nie można wątpić i o tern, że obok ludzi wolnych, w narodzie już w dawniejszych czasach znajdowali się i niewolnicy — nie-

WP'

wolni — pierwotnie jeńcy wojenni, ich potomstwo i kupieni u ościennych, przez ćo czysta demokratyczna forma została nadwerężoną już bardzo wcześnie, i to tern wcześniej, im więcej życie, którego głównem zatrudnieniem jest rolnictwo i chów bydła, jak to było u plemion polskich, już samo przez się sprzyjało wykształceniu podziałów stanowych. Znaną nam jest w ogóle sprawa rozwoju, odbywająca się w takich okolicznościach. Pierwotna nierówność rozmiarów własności ziemskiej, która zrazu przypadła w udziale pojedynczym rodom przy pierwszem objęciu ziemi w posiadanie, zubożenie niektórych w skutek złego gospodarowania, liczne potomstwo, nieurodzaj it. p., powiększone bogactwo innych przez spadki, szczęście w wojnie i t. p., sprowadziły faktycznie różnicę wpływów uboższych i bogatszych rodów już w takich czasach , w których wyobrażenie jurydycznej równości wszystkich członków plemienia, było jeszcze obecnem w ogólnem uznaniu. Z jednej strony, uboższy już wtedy nie mógł utrzymać się dłużej w posiadaniu swej ziemskiej własności ; czy to z musu, czy też w skutek nacisku bogatszych i możniejszych ustępował on już swoją własność, , gdy tymczasem bogatszy z drugiej strony, nie mogąc sam gospodarować w swych obszernych posiadłościach, rozdawał je z warunkiem czynszu i służebności, z zastrzeżeniem swoich praw własności, między uboższych.

Naturalnie, ci ostatni natychmiast zstępowali ze stanowiska równoprawności na stanowisko podrzędne, zależne. Tym sposobem pomiędzy wolnymi w plemieniu, a niewolnikami czyli poddanymi, utworzyła się trzecia średnia klasa, która wprawdzie osobiście wolna, lecz wyrażając się z niemiecka rzeczowo (dinglich) była zależną, i ukazuje się w Polsce tak wcześnie, jak tylko sięgają najdawniejsze pomniki prawne, pod ogólną nazwą cmetones, kmieci. W przeciwstawieniu ku nim, wszyscy ci, którzy zachowali swą osobistą i rzeczową niezależność, otrzymują nazwę

szlachty. Pierwotnie tedy, polska szlachta oznacza wszystkich wolnych ludzi w narodzie. Osobista i rzeczowa wolność stanowią dwa charakterystyczne momenty tego pojęcia. Naturalnie, że pogląd ten na pochodzenie szlachty w Polsce nie daje się udowodnić źródłowo. Jest on tylko wynikiem ogólnego rozwoju pierwotnych stosunków i znajduje swe potwierdzenie w późniejszych stosunkach polskiej szlachty. Zważywszy, że polska szlachta nigdy jako ogół nie była związana z księciem węzłem lenności — w germańskiem znaczeniu tego wyrazu : że nie masz nigdzie w polskich starożytnościach, doszłych do nas, żadnej wiadomości o rodzinach pierwotnie kapłańskich i sędziowskich, lub też wyłącznie wojowniczych¹⁷)—dalej, że stan urzędników książęcych, tak, jak go poznamy później, nigdy się nie stał spadkowym, łacno nabierzemy przekonania, że szlachta polska nie mogła powstać ani ze szlachty lennej, ani z rodzin kapłańskich lub też jakich innych z góry uprzywilejowanych, ani też z urzęduików książęcych, lecz miała swój początek w czasach daleko wcześniejszych.

Nie chcąc zaś uważać szlachty za potomków jakiego zwycięskiego szczepu, który ujarzmił mieszkające tu dawniej plemiona, na co zresztą nie mamy żadnych dowodów historycznych, nie pozostaje nam nic innego, jak przyjąć przedstawiony tu pogląd, który ma to przynajmniej za sobą, iż z jednej strony odpowiada organicznej niczem niezakłóconej sprawie rozwoju takich stosunków, jakie — mniemamy — iż istniały pierwotnie w Polsce. 0 ile świadczą stare źródłowe dokumenta, nie istniał nigdy w Polsce swojski wolny stan kmiecy obok szlachty ; a między wszystkimi członkami licznej szlachty panowała demokratyczna równość praw¹⁸), dalej utrzymało się kar-

dynalne prawo, że ten tylko zachowuje w całej zupełności prawo swojego szlachectwa, kto posiada choćby najmniejszą posiadłość ziemską ¹⁹), a w końcu szlachta zawsze siebie tylko uważała właściwie za naród. Łatwo dostrzedz, jak tu wszystko łączy się z sobą i z przyjętem przez nas mniemaniem o powstaniu szlachty. Brak niezależnego całkiem od szlachty stanu kmiecego objaśnia się tern, że każdy ziemski posiadacz, nawet najmniejszy, skoro tylko utrzymywał się w swem posiadaniu, należał też i do szlachty — gdyż znamię to oznaczało zupełną niezależność. Owa równość wszystkich członków stanu szlacheckiego jest wynikiem równości w obliczu prawa i ogólnej równości wszystkich pierwotnie swobodnych członków plemienia ; że zaś właściwie tylko szlachta uważała się za naród, pochodziło to ztąd, iż jej tylko członkowie byli zupełnie wolnymi w plemieniu. Wszakże trudno, ba »nawet niepodobna, określić, w jakiej rozciągłości ta stanowa różnica między szlachtą a kmieciami ustaliła się przed i wkrótce po wystąpieniu plemion polskich na widownię dziejową. Zważywszy jednakże przeciąg czasu, który upłynął od pierwszego usadowienia się Słowian w tych okolicach do wystąpienia ich na widownię dziejów, możemy z łatwością przyjąć, że już w czasie podniesienia Piastów istniał u Polaków stan szlachecki i kmiecy, i że wpośród pierwszego uwydatniały się niektóre zamożne rody. Czy one wykształciły już swój przeważny wpływ, aż do możności utworzenia zwierzchniczego książęcego stanowiska, jak to miało miejsce u Słowian nadelbiańskich, o tern nie wiemy, i zapewne nie dowiemy się nigdy, równie jak i to, czy książęca władza Piastów powstała w ciągu tego lub innego twórczego procesu.

Kto może historycznie dowieść drogi, po której oni kroczyli ? Podanie pod pierwszemi imionami Piastów przed-

stawiało nam tylko różne stopnie kształcenia polskiego szczepu w czasach przeddziejowych, innego dziejowego momentu w niem odszukać niepodobna. Musimy tedy, powstrzymując się od wszelkich dalszych przypuszczeń za-dowalniać się ogólnem zaznaczeniem, wynikającem z natury późniejszej władzy książęcej, że źródłem i podstawą tej władzy prawdopodobnie była wojna.

Z okolic Kruszwicy, Gniezna i Poznania, pierwotnej ojczyzny podania o Piastach, a zatem i podstawy ich władzy, wojowniczy ci książęta rozszerzali dalej swe panowanie. Wprawdzie Mazowszanie wiedli długie i niszczące boje z Prusakami *), o których dużo prawią stare podania, lecz one nie doprowadziły do stałego zhołdowania tych ostatnich ; wszakże ziemie, leżące na zachód od Warty aż do Odry, na południe zaś aż do Pilicy, jeszcze w czasach przedhistorycznych musiały ulegać Piastom. Gdy państwo ich ukazuje się w dziejach, do niego należały już te kraje, a może też i Mazowsze na wschód od Wisły**). Na około graniczyły z niem pokrewne ludy. Za Wartą i Notecią, które jeszcze w kilka wieków później opasywał szeroki na kilka mil pas lasów, przez które z trudnością dostać się było można, mieszkali Pomorzanie od Wisły do Odry na północ aż do brzegów morza. Nad Wisłą w pobliżu jej mieszkali Prusacy. Zwyczajem słowiańskim, podzieleni na mnóstwo małych niezależnych plemion luźnie byli z sobą złączeni wspólnością wiary i wpływem wysoko postawionych kapłanów. Za nimi na wschód następowały dzikie plemiona litewskie, rozpostarte na południe aż do bagien Prypeci, po przez Bug na zachód, zajmując późniejsze Podlasie. Na południe od nich plemiona ruskie już doszły na

*) Tradycye te obszernie opisane znajdują, się podług Łukasza Dawida Kroniki pruskiej u Yoigta, Dzieje Prus 1. T. str. 139—185.

**) Od pierwszej wzmianki o Mazowszu w dziejach polskich, należy ono już do państwa Piastów, lecz gdy w przytoczonych podaniach napotykamy nazwy książąt mazowieckich, zupełnie odmienne od Piastowskich, to można przypuszczać, że okolice te dopiero później zostały zdobyte przez Piastów.

zachód aż po San i Karpaty. Tu graniczyły one z Chor-batami, zamieszkującymi okolice górnej Wisły, Dunajca i innych jej przytoków aż do gór, do których przymykały pomniejsze słowiańskie plemiona osiadłe wzdłuż Odry: Tre-bowanie, Slesanie, Boboranie i inne. W końcu szereg znanych już nam Słowian Nadodrzańskich i Nadelbiańskich otaczał Indy, które weszły w skład nowo powstającego państwa Piastów.

U wszystkich tych ludów, jako jednoplemiennych, z pewnością podówczas w ogóle i w szczegółach był ten sam tryb życia. Byt ich wszędzie musiał być jednakowym. Rolnictwo i chów bydła, rybołówstwo i myśliwstwo, uczty familijne i ofiary bogom, dzieliły czas pomiędzy pracę a zabawę, gdy tymczasem wyprawy wojenne w ziemie plemion sąsiednich ćwiczyły i wzmacniały dzielność mężów. Tak po większej części żyli oni po za obrębem historycznego żywota, gdy poczęło się państwo Piastów. Było to podług zwykłego rachunku około połowy 9. wieku. W pierwszych swych początkach zaczęły się kształtować państwa tylko na Wschodzie i Zachodzie. Tam Ruryk, Wareg, w Nowogrodzie założył podwaliny wielkiego państwa, które potomkowie jego w ciągu jednego wieku rozpostarli głównie ku południowi i południo-zachodowi ; tu zaś powstało państwo książąt Morawskich, księstwo w Czechach, a nad Elbą rozpoczęła się walka pojedyńczych plemion z państwem franko - niemieckiem. Piastowie w owym czasie wraz ze swym ludem nie brali zupełnie żadnego udziału w tych poruszeniach dziejowych; nawet plemiona zamieszkałe na wschód i zachód od nich nie były przez nich napadane.

Nakoniec w połowie lOgo wieku nastąpiła zmiana tych stosunków. Z jednej strony Piastowie rozszerzyli swe panowanie od Warty, aż po za średnią Odrę, prawdopodobnie i nad dolnym Szlązkiem, z drugiej zaś Niemcy od czasów króla Henryka I., jakeśmy już o tern wzmiankowali, posunęli się zwycięsko od Elby aż po Odrę. Na-

stąpiło starcie się obu narodów. Przez to historya zdobyła pierwszą pewną wiadomość o państwie Polaków.

W r. 963 saski hrabia Wichman, krewny cesarza Ottona Wielkiego, lecz zostający z nim w kłótni i ogłoszony podówczas wrogiem ojczyzny, odesłany został napowrót do barbarzyńców, którzy go byli wydali, przez Gerona, naczelnika słowiańskiego pogranicza. Gościnnie przyjęty od nich, prawdopodobnie od Pomorzan, napadł na barbarzyńców dalej zamieszkałych. W dwóch bitwach, zwyciężył króla Mieszka, który panował nad Słowianami, zwanemi Licikawiki, zabił brata królewskiego i zabrał wielką zdobycz. Bardzo być może, że opowieść ta jest pierwszą historyczną wzmianką o polskim księciu Mieczysławie, czwartym z kolei Piaście, o którym mówi podanie: „który podówczas panował nad swym ludem, gdy w skutek zwycięstw Gerona nad Słowianami nadodrzań-skimi i nadelbiańskimi, oręż niemiecki zbliżył się do granic jego posiadłości“.²⁰) Wiadomość o tern pierwszem starciu doszła do nas li urywkowo; „Gero, pograniczny wschodni margrabia, pisze Thietmar Merseburski, podbił Łużyczan, Selpulów i Mieszka z jego ludem pod zwierzchnictwo cesarza“. Od tego czasu i polski książę został „mężem“ cesarza, płacił daninę, dawał pomoc w wojnie i wkrótce osobiście przybył na zjazd do Niemiec.²¹) Chociaż z pewnością zależność ta Polski od Niemiec była tylko czysto osobistą zależnością księcia, gdyż ani cesarz, ani Niemcy w ogóle nie mieszali się do spraw wewnętrznych

tak oddalonego od nich kraju; wszakże nowo zawiązany stosunek z zachodem wnet zaczął oddziaływać na cały naród. Zachodni świat chrześcijański zbliżył się do Polski; Niemcy w okolicach nadelbiańskich i nadodrzańskich walczyli nietylko dla wprowadzenia chrześcijaństwa, lecz i dla podbicia ich pod swe panowanie ; Mieczysław uległ im także. Przyjąwszy wkrótce potem wiarę chrześcijańską, starał się on rozszerzyć ją między swym ludem, nie możemy więc nie dostrzedz wewnętrznej spójności w całym tym szeregu wypadków.

Ledwo dwa lata upłynęły od pobicia go przez Ge-rona, a już Mieczysław, mianowany od niemieckich kronikarzy księciem, stara się o rękę Dubrawki, córki czeskiego księcia Bolesława, który już od 10 lat uznawał zwierzchnictwo cesarza, a więc znajdował się doń w takim stosunku, jak i Mieczysław. To, wraz ze szczepowem pokrewieństwem zbliżyło książąt słowiańskich. Dubrawkę pojął polski książę za żonę (965 r.). Gorliwa w swej wierze, wkrótce nawróciła małżonka. Tylko w rok po swojem ożenieniu, Mieczysław wraz z częścią swego ludu ochrzcił się, i odtąd Jordan, pierwszy pasterz nowej gminy z pobożną gorliwością pracował nad dalszem nawróceniem ludu. ²²) Charakterystycznem co do stanowiska ludu względem księcia jest i to, że tenże nie sprzeciwiał się otwarcie szerzeniu nowej wiary. Długo bowiem jeszcze pokryjomu czczono dawnych bogów, a resztki pogaństwa nawet po upływie lat kilkudziesięciu były jeszcze dość silne, aby wywołać chwilową, dość potężną reakcyę przeciwko chrześcijaństwu. Rychło po nawróceniu księcia, nastąpiła pierwsza kościelna organizacya w nowonawróconym kraju. Wraz z nią, wybitnie występuje wpływ Niemiec. Nie bez współudziału Ottona Wielkiego funduje się w Poznaniu pierwsze polskie biskupstwo, którego pierwszym biskupem mianowany został Jordan, który jako sufragan poddany został zwierzchnictwu nowo utworzonego przez Ottona arcybiskupstwa Magdeburskiego, łączącego w jedną całość w duchownym względzie wszystkie chrześcijańsko-słowiańskie kraje.²³)

Tak tedy kościelne i polityczne stosunki od tego czasu przechyliły polskiego księcia ku Niemcom, i dla tego nie z wypadku, lecz z natury rzeczy wynika, iż pierwsze jego wystąpienie na zewnątrz ma wyłączny kierunek ku zachodowi. Nowy jego stosunek do cesarza natychmiast, prawdopodobnie w 968 roku, ściągnął na siebie napaść wiadomego już nam hrabi Wichmana. Połączywszy się z księciem wagryjskim Seliburem, niespokojny hrabia zaczął znowu napastować dawnego swego wroga, księcia Hermana saskiego, lecz zmuszony został do ucieczki, z oblężonego przez tego ostatniego, słowiańskiego miasta, zkąd udał się do pogańskich jeszcze Wuloinów, raczej może do pomorskich Wollinów. Tych znowu podniecił on do napaści na Mieczysława, przyjaciela cesarza; Mieczysław jednak był już o tern uprzedzony i miał się na baczności. Wsparty dwoma oddziałami rajtarów czeskich, otrzymanych od szwagra w posiłku, wystąpił przeciwko nieprzyjacielowi. Piechota rozpoczęła atak ; lecz na rozkaz księcia cofnęła się w tył odciągając nieprzyjaciela od jego obozu, potem zaś raptem zwróciła się napowrót do nowej walki, podczas gdy rajtarya czeska będąca w zasadzce ukazała się na tyłach nieprzyjaciół. Napadnięty z przodu i z tyłu Wichman starał się umknąć ; lecz sprzymierzeńcy jego wyrzucali mu, że pobudził ich do walki, rachując na szybkość swojego konia; naówczas zsiadł on z niego i pieszo zaczął walkę z Polakami. W nocy zaś cofnął się i znużony głodem i dźwiganiem ciężkiej zbroi, nadciągnął z rana z kilkoma towarzyszami do jakiegoś dworku słowiańskiego, do którego wstąpił. Tu dopadli go ścigający, poznali w nim znakomitszego męża, i obiecując mu odprowadzić go nietykalnym do swego pana, a u niego wyjednać wydanie go cesarzowi, namawiali do poddania się. Lecz on odpowiedział, że gotów jest poddać się tylko polskiemu księciu, złożyć broń i podać mu rękę; ruszyli tedy ścigający do księcia po odpowiedź. Wówczas nowj" tłum ludu wpadł na dziedziniec i napadł na hrabiego. Długo się on bronił, lecz wreszcie oddał swój miecz najmocniejszemu, mówiąc: „Weź ten miecz, zanieś go swemu panu, niech to weźmie jako znak zwycięstwa i odeszle go cesarzowi swemu przyjacielowi, aby ten powiedział, czy ma szydzić z zamordowanego nieprzyjaciela, czy też opłakiwać swego krewnego. Poczem obrócił się ku wschodowi słońca, głośno pomodlił się i umarł. Cesarz zaś istotnie otrzymał oręż jego.“ *) Atoli, nietylko nieprzyjaciele cesarza niemieckiego niepokoili Mieczysława. Wprawdzie jego prędkie dobrowolne nawrócenie się do wiary chrześcijańskiej ocaliło Polaków od ściślejszego podbicia władzy niemieckiej, którą ściągnął na siebie wytrwały przeciwko chrześcijaństwu opór Słowian nadelbiań-skich. Lecz pomimo to Mieczysław widział się ciągle zagrożonym od margrabiów niemieckich, którzy z dumą zwycięsców, pogardzając Słowianami i dążąc do rozszerzenia swej władzy na jego rachunek, zawsze byli gotowi z nim walczyć i nie raz mogli mu jak i innym naczelnikom słowiańskim imponować swą wyniosłością. Wszak Thietmar opowiada, że Mieczysław nie śmiał pokazywać się w futrze przed margrabią Udo, ani też siadać, gdy ten stał.**) Stanowisko takie musiało wzniecać nienawiść,

*) Por. Widukind str. 6G0.

**) Thietmar 1. 1. str. 116.

a nienawiść rodzi żądzę zemsty. Z niewiadomych przyczyn, jeszcze w ostatnich latach życia wielkiego cesarza, nastąpiło między nimi poróżnienie. Margrabia złączywszy się z hrabią Sygfrydem, ojcem biskupa Merseburskiego Thiet-mara, wyruszył przeciwko Polakom. W dzień Św. Jana Chrzciciela w pewnem miejscu, Cidini, przyszło do boju. Zrazu Niemcy zaczęli brać przewagę, lecz w końcu Cyde-bur, brat polskiego księcia odniósł świetne zwycięstwo. Prawie wszyscy Niemcy polegli na placu boju, tylko obaj hrabiowie uniknęli śmierci. Z niepokojem przyjął cesarz Otton, bawiący podówczas we Włoszech, smutną wiadomość o tej bitwie. Zajęty myślą o utrzymania swych urządzeń w ziemiach słowiańskich, ku czemu przedewszyst-kiem potrzebny był spokój, natychmiast wysłał gońców do Saksonii, grożąc utratą swej łaski, równie księciu polskiemu, jak i margrabiemu i nakazując powstrzymać się od wszelkich zajść, aż do jego przybycia, chce bowiem sam spór między nimi rozstrzygnąć. Obie strony, jak się zdaje, usłuchały rozkazu. W r. 973 powrócił cesarz przez Alpy do Niemiec ; przez Bawaryę dostał się do Magdeburga i przepędził święta wielkanocne w Kwedlinburgu. Na jego rozkaz przybyli tu wraz z Bolesławem czeskim Mieczysław. *)

Po raz pierwszy dopiero, przynajmniej u kronikarzy, nie znajdujemy nigdzie żadnej wzmianki o wcześniejszej jego bytności w Niemczech ; zobaczył on tu życie niemieckiego dworu w całej jego okazałości. Mnodzy książęta i wazalowie państwa, wysokie duchowieństwo ze swem otoczeniem, zgromadzeni byli koło osoby cesarza; posłowie greccy, węgierscy, bułgarscy, duńscy i słowiańscy znajdowali się na dworze cesarskim, jako dowód jego* sławy i potęgi. Musiało to wywrzeć potężny wpływ na Mieczysła-

*) Thietmar p. 37. Hue confluebant imperatoris edicto Miceco et Bolesl. duces. Otto był jeszcze 28. marca w Kwedlinburgu. Por. Boehmer, Regesta.

wa, gdy obdarowany i wesoły wracał do ojczyzny.²⁴) Rychło potem zaszłe wypadki świadczą, że też lepiej niż dotychczas poznał stosunki niemieckie.

) może też

W kilka miesięcy potem umarł cesarz Otton Wielki. Na długo już przedtem książęta państwa uznali byli syna jego, Ottona młodszego następcą ojca; lecz teraz powstał przeciwko niemu jego własny wuj książę Henryk Bawarski. Wnet Bolesław czeski i Mieczysław zawarli ścisły sojusz z Bawarami.²⁵ ²⁶) Kronikarze nie mówią, jaki interes kierował księciem polskim w zawarciu tego sojuszu. Może namówił go do tego szwagier jego czeski, spokrewniony prawdopodobnie i z domem bawarskim skusiły go świetne obietnice Henryka, co do stosunku jego do cesarstwa, dość, że udział w wewnętrznych sprawach Niemiec, wyraźnie objawia się w tym sojuszu. Nie wiemy atoli, czy doprowadził on Mieczysława do otwartego boju z cesarzem i jego partyą. f) Silna jednak pomoc Bolesława Czeskiego, nie zdołała utrzymać Bawarskiego księcia. Musiał on prosić o łaskę swego siostrzeńca i został uwięziony w Utrechcie, pod dozorem biskupa. Zdaje się jednak, że sojusz dwóch książąt słowiańskich z Bawaryą trwał ciągle. Skoro tylko Henryk po śmierci cesarza wyszedł z więzienia, natychmiast znowu występuje jako pretendent do tronu przeciwko trzechletniemu Ottonowi III., w sojuszu z Mistujem, księciem Obotrytów i Bolesławem Czeskim, do którego przystąpił i Mieczysław. Na Wielkanoc

984 r. wszyscy trzej przybywają na zgromadzenie stronników Henryka do Kwedlinburga, i obiecują mu jako swemu królowi i panu pomoc ; ²⁷) jednak nie przyszło do walki. Po wielorakich układach, Henryk zrzekł się pre-tensyj do korony, a wnet i książęta słowiańscy poczęli traktować o pokój z prawomocnym królem. Na święta wielkanocne 985 r. przybył z Bolesławem i Mieczysław na uroczystość do Kwedlinburga, upokorzył się przed królem i wrócił ztamtąd suto obdarowany wedle zwyczaju. ²⁸ ²⁹)

Wkrótce potem polski książę wszedł w nowy z Niemcami związek. Dubrawka, pierwsza jego żona umarła w 977 roku. Teraz pojął on za żonę Odę, córkę margrabiego Dietrycha, mniszkę z klasztoru Kalwejskiego, wbrew woli duchowieństwa, które jednak zwolniło ją od przysięgi albowiem spodziewało się tern małżeństwem wzmocnić spokój ojczyzny. I nie oszukało się. Wpływ Ody wzmocnił w Polsce religię chrześcijańską, i za jej staraniem mnodzy więźniowie wrócili do ojczyzny.²⁶) Tymczasem zaś jeszcze w ostatnich chwilach panowania Ottona II., srogi ucisk zhołdowanych Słowian przez pogranicznych hrabiów

saskich wywołał powstanie plemion słowiańskich między Elbą a Odrą. Najpierw rzucili się oni na Hawelberg, szturmem zdobyli miasto, wycięli załogę i zburzyli ledwo co ukończony kościół. We trzy dni potem tłumy ich nad ranem ukazały się pod Brandeburgiem. Na krótko przedtem uciekł biskup, a w ślad za nim i załoga z niebezpieczeństwem ustąpiła z miejsca. Słowianie i tu sprofanowali groby kościelne, złupili skarby, wymordowali chrze-ścian i wznowili służbę starym bogom pogańskim. W tymże czasie Mistuj, książę Obotrycki, spalił stolicę biskupią Hamburg, i Słowianie w trzydzieści oddziałów konnych i pieszych spustoszyli cały kraj aż po za Elbę. Wprawdzie biskupi, margrabiowie i panowie pogranicznych ziem zebrali natychmiast swe oddziały i po solennem nabożeństwie odnieśli nad Słowianami świetne zwycięstwo,*) lecz albo nie ścigali ich, albo też panowanie niemieckie podczas rozruchów, które nastąpiły po śmierci Ottona II., w tych okolicach między Elbą a Odrą zachwiało się znowu, gdyż wnet po zawarciu ugody między Henrykiem Bawarskim a prawomocnym królem, widzimy ze strony Niemców nową wyprawę przeciwko Słowianom, której towarzyszył sześcioletni Otton III.

Tu dopiero objawiły się skutki nawrócenia Polaków i związek ich księcia z Niemcami. Jeżeli Słowianie nad-elbiańscy i nadodrzańscy w walkach swych z Niemcami zawsze opierali się o nich, to teraz, równie jak i w następnym roku książę Mieczysław z licznym oddziałem swego krewniaka margrabiego wystąpił z pomocą Niemcom. Niemieccy kronikarze notują to pilnie, że on wówczas między innemi podarunkami, przyprowadził królowi wielbłąda i wznowił swój hołd; **) uważmy jakiego wy-wzajemnienia się wkrótce potem doznał Mieczysław.

*) Por. Thietmar str. 58.

**) Annal. Hildesh. u Leibnitza scriptor. rer. brunsvic. 1. p. 720. anno

W kilka lat po tej wyprawie, Mieczysław rozpoczął walkę z Bolesławem czeskim. Chodziło, jak się zdaje, o sporne posiadłości na północno-wschodniej granicy Czech i Szląska. Książe Czeski przywołał na pomoc Lutyków, starych sprzymierzeńców swoich i swych przodków. Mieczysław udał się o pomoc do Teofanii, matki Ottona III., regentki małoletniego jeszcze syna. Z rozkazu jej Giziler, arcybiskup magdeburski wraz z wieloma saskimi hrabiami wyruszył przeciwko Czechom. W okręgu Selpulów spotkały się oba wojska, lecz do bitwy nie przyszło. Bolesław podarunkami skłonił jedną część Niemców do przymierza z sobą, a gdy reszta wróciła do domów, tamci wraz z Czechami ruszyli przeciwko Polakom, aż do Odry. Wtedy Bolesław przebiegle chciał skorzystać z obecności Niemców w swoim obozie. Wysłał posłów do Mieczysława z poleceniem: „ponieważ jego sprzymierzeńcy są w jego mocy, więc niech mu odda napowrót co zabrał, w takim razie puści Niemców wolno, jeśli zaś nie, to ich wytępi“. Lecz książę Polski nie dał się uwieść, i odpowiedział: „Jeśli król Otton zechce, może odebrać swoich napowrót bez szwanku, lub też pomścić się za ich śmierć; on zaś ze swej strony nie myśli dla nich nic tracić. “ Potem Czesi spustoszyli okoliczną ziemię, w odwrocie wzięli jedno miasto i puścili w końcu Niemców. Koniec wojny z Polakami niewiadomy,*) lecz zdaje się, iż przejście tamtych wojsk 985: Et eodem anno Saxones Slaviam invaserunt, quibus ad supplementum Misaco cum magno exercitu venit. — Anno 986: Otto Rex adhuc puerulus cum magno exercitu Saxonum venit in Slaviam, ibique venit ad eum Misaco cum multitudine nimia obtulitque ei unum camelum et alia xenia multa et seipsum etiam subdidit potestati illius.

*) Annal. Hildesh. podają, pod r. 990 krótką, wzmiankę : Misacho et Bo-lizlavo, duces Sclavorum, gravibus inimicitiis inter se conflixerant. Głownem źródłem tej opowieści jest Thietmar str. 71—75. Dobner ad Hagec. IY. str. 350 mniema, że owe miasto zdobyte od Czechów było Nimptsch, ponieważ w Cos-mas ad a. 989 znajduje się notatka: Nemci perdita est. Tegoż zdania jest i Palacky, Hist. Czech 1. str. 232 nie bacząc, iż miasto, o którem powiada Thietmar, było wzięte, nie zaś stracone przez Czechów.

na stronę Czechów nie zmniejszyło wierności polskiego księcia kn królowi i nie zmieniło dotychczasowego stosunku. Gdy wkrótce potem (991), Otton III. znowu wyruszył przeciw Słowianom i zdobył Brandenburg, Mieczysław znowu osobiście brał udział w tej wyprawie.³⁰) Był to ostatni rok jego życia. Przed zgonem swoim (umarł 25. maja 992 r. jako starzec)³¹) widział, jak wzrósł jego naród. Lud jego oddzielony od chrześcijańskiego zachodu, ogniska oświaty nowożytnej, zamknięty w sobie i stykający się tylko z sąsiadami, znajdującymi się w tych samych warunkach żywota, poruszał się dotychczas tylko w ciasnych ramach wykształcenia swego plemienia. Teraz po raz pierwszy odsłonił się przed nim naród zwycięzki, ścieśniający go, innoplemienny, zorganizowany w państwo, którego rozwój wtedy pod każdym względem postępował szybko, którego stanowisko u obu innych zachodnich narodów było najświetniejszem. Jednocześnie utwierdził się w nim mocno kościół, który będąc ogniskiem duchowego życia i świetnego kultu, odrzucał wszystko, co naród dotychczas uważał za święte— jako sprośne, wielu zmysłowym bogom przeciwstawił jednego, jedynego niecielesnego Boga, wymagał wiary w niego i spełniania jego nowych dla ludu przykazań, wykonanie których w porozumieniu z księciem zaczynał przeprowadzać. ³²) Jednem słowem

102

starodawne ciasne kółko narodowego żywota w przeciągu niewielu lat zmieniło się pod rozmaitemi względami, a gdy przyjęto je z konieczności, musiało rozwijać się dalej. Jeśli duch chrześcijański przemógł i zwyciężył pogaństwo dopiero po upływie kilku wieków w przekonaniu całego narodu, jeśli nawet masy więcej biernie niż czynnie występowały w tej duchowej sprawie, my o tym przebiegu nie mamy żadnej wiadomości, to jednak stosownie do porządku rzeczy musiał on stworzyć niejako od tej chwili duchowe tło, na którem występują czynności narodu skierowane na pozór wyłącznie na zewnątrz.

ROZDZIAŁ TRZECI.

DALSZE ROZPOSTARCIE PAŃSTWA NA PÓŁNOC, POŁUDNIE I ZACHÓD ORAZ KOŚCIELNE I POLITYCZNE UWOLNIENIE SIĘ JEGO Z POD BEZPOŚREDNIEGO WPŁYWU NIEMIECKIEGO ZWIERZCHNICTWA.

W dawniejszych dziejach każdego prawie narodu narodu napotykamy książąt, odznaczających się wielkością umysłu i energią, uświetniających wspaniałą swą postacią naród, z którego wyszli, wznoszących go swym polotem, wiodących od zwycięztwa do zwycięztwa, rozszerzających państwo, a wewnątrz kształtujących państwowe żywioły w trwałą państwową formę. Wprawdzie zawsze prawie po śmierci tych potężnych władców ginie część ich dzieł; lecz podwaliny budowy, przez nich wystawionej, zachowują się nietknięte, a wdzięczna pamięć ludu czci bohaterów narodu, którym przypisuje nawet utworzenie późniejszych instytucyj.

Do takich książąt należy Bolesław, syn Mieczysława i Dubrawki. Wszyscy kronikarze narodu od Gallusa aż do Długosza piszą z uniesieniem o jego wielkości. „Któż

mógłby, woła Gallus w jednem miejscu, godnie opisać jego czyny waleczne i jego walki ze wszystkiemi okolicznemi ludami“. Potem wystawia on jego zwycięstwa od Saali do Dniepru, od Dunaju do brzegów Bałtyckiego morza, wychwala gorliwość w utrzymaniu i rozszerzaniu wiary chrześcijańskiej, troskliwość o dobro duchowieństwa; wynosi sprawiedliwość względem ubogich i możnych, jego surowość i łagodność, szczodrobliwość i blask jego dworu. „Gdy Bolesław pożegnał świat, powiada, zdawało się, iż spokój i radość, i obfitość wszelka jednocześnie znikły z Polski.“ Wspomnieniu swego bohatera poświęca on nawet wiersz żałośny własnego utworu.

Natychmiast po śmierci ojca objawił się wyniosły i stanowczy umysł Bolesława. Z Niemki Ody, Mieczysław miał jeszcze trzech synów: Mieczysława, Świętopełka i Bolesława; najstarszy brat powinien był podzielić się państwem z tymi trzema przyrodnimi braćmi, lecz on wypędził z kraju macochę wraz z jej dziećmi, kazał wyłu-pić oczy swym krewnym Odilienusowi i Przybuwojowi, i ujął władzę w swe jedynie ręce.³³)

Takim to gwałtownym sposobem wyniósł się Bolesław. Łatwo zrozumieć, że człowiekowi z takim charakterem, stosunek ojczyzny jego do Niemiec, który był zawsze pewnym rodzajem zależności, musiał być uciążliwym, i że będzie się starał uwolnić z pod niego. Nigdzie jednak nie napotykamy wzmianki, by Bolesław natychmiast powziął ten kierunek. W wyprawach Ottona III. przeciwko zbuntowanym Słowianom nad Hawelą w latach 992 i 995, Bolesław pierwszą rażą posłał mu na pomoc wojsko, a drugą osobiście stanął przy boku jego. *) Dopóki żył Otton III., książę polski zostawał z nim w ścisłej przyjaźni, zdaje się nawet, iż Bolesław korzystał z tego związku dla rozszerzenia swego panowania w innych stronach, dla podbicia Pomorzan i zhołdowania sąsiednich Prusaków. Zwycięsko dotarł on do brzegów morza; stary Gdańsk wtedy już był polskiem miastem, a Prusacy mieszkający na wschód od Wisły upokorzyli się przed polskim orężem, chociaż tylko chwilowo. **)

*) Por. Annal. Hildesh. pod r. 992—995 u Pertza Y. str. 69 i 91. Otton 3. Oktobra 995 dał przywilej na ufundowanie kapituły Miśnieńskiej w Ha-welbergu. Patrz Boehmer, Regesta.

**) Że Gdańsk jeszcze przed pielgrzymką. Św. Wojciecha był miastem polskiem, pokazuje się z życia Św. Wojciecha u Canisiusza lect. antiq. ed. Basnage, Yol. III. str. 56: Ipse vero primum adiit urbem Gidanie, quam ducis (sc. Boleslai) latissima régna dirimentem maris confinia tangunt; a zatem i kraj na lewym brzegu Wisły leżący musiał już być naówczas mu podległym. O czasie, w którym to nastąpiło, nie mamy żadnej pewniejszej wzmianki. Najdawniejsze polskie kroniki tylko ogólnie wzmiankują o wojnach Bolesława z Pomorzanami i Prusakami. Marcin Gallus str. 37: Ipse (sc. Boleslaus) namque Selenciam, Pomeraniam et Prussiam usque adeo vel in perfidia resistentes, vel conversos in fide solidavit, quod ecclesias ibi multas et Episcopos per Apo-stolicum, imo Apostolicus per eum ordinavil. — Kadłubek I. str. 39 : Quibus (sc. armis) Selenciam, Pomeraniam, Prussiam, Russiam etc. suae subjiciens di-tioni suis posteris reliquit vectigales. Podobnież i inni. Długosz na str. 161 bardzo obszernie mówi o wojnach Bolesława z obu ludami, z którego potem, Miechowita, Kromer i inni, a z Prusaków Łukasz Dawid T. 1. str. 96—98 wzięli swoje opowiadania. Pierwsi wojnę przeciwko Prusakom odnoszą do 1015 r., ostatni zaś do 1013. Naruszewicz T. IV. do 1014. Wszystkie te daty, równie jak i szczegółowe opowiadania nie fundują się na żadnych starożytnych źródłach. Dla tego to nie włączyłem ich do tekstu, a oznaczam czas na 995—97 roku; raz dla tego, że w późniejszych latach Gdańsk już jak wiemy był polski, a po wtóre, ponieważ Helmold lib. I. c. 15 łączy podbicie Pomorza i Prus z wyż wzmiankowaną wyprawą Ottona III. przeciwko Słowianom. Oto jego wyrazy : eodem quoque tempore Bolislaus Polonorum christianissimus Rex confoedera-tus cum Ottone III. omnem Slaviam, quae est ultra Oderam tributis subjecit sed et Russiam et Prussos.— I Kannegiesser Hist. Pomorza, Część I. str. 293 odnosi do tego czasu zhołdowanie Pomorza. Jakiej części Pomorza? Podług Kan-negiessera, wschodniej ; jednak u Helmolda omnem Slaviam. Dla tego to słusznie uważa Kannegiesser, że Mieczysław nie był jeszcze posiadaczem Pomorza.

Powodzenie to sprowadziło natychmiast i zwiastuna prawdziwej wiary do tych pogan. Wojciech drugi biskup praski, Czech rodem, a zarazem wielki przyjaciel Ottona III., wypędzony ze swego biskupstwa w Czechach za kościelną surowość, a po części i dobrowolnie poróżniw-szy się ze swym ludem, porzuca go, postanawiając zostać apostołem pogan. W r. 996 przybył on na dwór Bolesława, u którego w łaskach był już brat jego. *) Z uszanowaniem przyjął książę biskupa, który nie mogąc się długo zdecydować, dokąd się udać, czy do Lutyków, czy do Prusaków, i wreszcie zapewne nie bez wpływu Bolesława, postanowił udać się do tych ostatnich. Książe spodziewał się przez nawrócenie Prusaków utwierdzić swoje panowanie nad dolną Wisłą; biskup zaś rachował na pomoc księcia.

Na łodzi w towarzystwie*30 rycerzy polskich, popłynął Wojciech Wisłą do Gdańska. Tu na wstępie mnogie tłumy ludu przyjęły od niego naukę Chrystusową i chrzest; poczem wsiadłszy na łódź, ruszył on do wschodnich Prus. 22. kwietnia 997 r. pod Tenkitten, między Fischhausen a Piławą, znalazł śmierć męczeńską, z cichem poddaniem się. Towarzysze jego uwięzieni z razu przez Prusaków, umknęli wreszcie do Polski; książę wykupił od Prusaków zwłoki świętego i przeniósł je do Gniezna do kościoła, ku czci wiernych. Stare podania donoszą, że poganie za wykup zażądali tyle złota, ile zaważą zwłoki, lecz trup okazał się cudownie lekkim. Próba nawrócenia Prusaków, pierwsza w ogóle, jaką przedsięwzięli Polacy dla rozszerzenia nowo przyjętej wiary, spełzła na niczem. Więcej jeszcze niż dwa wieki pozostali oni, jako poganie, niebezpiecznymi sąsiadami monarchii Piastów.

Z daleko trwalszym skutkiem Bolesław rozpostarł swe panowanie ku południowi.

*) Por. najstar. Vita S. Adalberti, Acta sctor. 23. kwietnia str. 185.

Po upadku wielkiego morawskiego państwa, ginie wszelka wiadomość o dalszych losach ziem Chrobackich. Naraz znajdujemy je w r. 973 pod panowaniem czeskiem, chociaż nie znamy ani czasu, ani okoliczności, które towarzyszyły ich podbojowi. Pewną jest rzeczą, że Kraków i okoliczne ziemie przy erekcyi biskupstwa praskiego zostały doń przyłączone.³⁴) Jeszcze święty Wojciech objeżdżał te części swego biskupstwa dla utwierdzenia wiary Chrystusowej w umysłach ludu.³⁵)

W kilka lat potem, w r. 999 umarł także książę czeski, Bolesław Pobożny. Z tej chwili skorzystał jego siostrzeniec, książę Polski, napadł na Kraków, wziął miasto i wyciął w pień wszystkich tam znajdujących się Czechów. Wraz z zajęciem miasta bezwątpienia nastąpiło i zajęcie ziem okolicznych nawet prawdopodobnie i górnego Szląska; od tego czasu pierwsze pozostało przy Polsce na zawsze, a ostatnie więcej niż 100 lat należało do Polski. Zdaje się nawet, że Bolesław rozciągnął podówczas swe panowanie i dalej ku południowi. Nie jest nieprawdopodobieństwem, iż cała Morawa ³⁶) i kraj Słowacki aż po Dunaj poddały się jego zwyciężkiemu orężowi. Widzimy ztąd, że żądny wojny Bolesław Chrobry, w różne strony wiódł lud swój do zwycięstw; powiększał swe państwo, pomnażał swą potęgę, a zarazem i swe znaczenie u sąsiadów na około. Już w skutek posunięcia się ku Bałtykowi, musiał wejść w stosunki z władzcami narodów zamorskich, z Duńczykami i Szwedami. W podaniach północnych napotykamy często wzmianki o tych walkach jego na brzegach Bałtyckiego morza, gdzie się on nazywa Burzysławem i do tego czasu musi się odnosić małżeństwo jego siostry Zyg-frydy z królem duńskim Sweinem. ³⁷) Wtedy to cesarz Otton III. pobudzony rozgłosem cudów, jakie się działy u grobu Św. Wojciecha, jego dawnego przyjaciela, zamierzył sam odwiedzić grób ten i pomodlić się przed nim. Prawdziwa pobożność, wierna pamięć o zmarłym przyjacielu, może też i ponętność dalekiej wędrówki zdeterminowały młodego cesarza do podróży. W końcu 999 roku wyruszył Otton z Rzymu i przez Regensburg, Zeitz i Miś-niję, przyjmowany wszędzie z największem uszanowaniem, przez ziemię Milcienów, zimą 1000 roku zbliżył się do granic Polski. W Iłwie ³⁸) spotkał go książę Bolesław z wielkiemi honorami i ztąd prowadził w świetnym orszaku do Gniezna. Nawet współczesny pisarz niemiecki Thietmar merseburski,- nieprzychylny Bolesławowi, świadczy: „że niepodobna ani wypowiedzieć ani opisać, jak świetnie cesarz był przyjmowany przez Polaków i odprowadzony do Gniezna“. ³⁹) Ujrzawszy miasto, Otton zdjął

obuwie i zbliżał się doń boso, modląc się, z uszanowaniem został przyjęty przez biskupa krajowego Ungera i wprowadzony do kościoła. Tu ze łzami błagał świętego o wstawienie się do Boga dla odpuszczenia mu grzechów. ⁴⁰)

W przeciągu trzech dni książę polski uroczyście podejmował cesarskiego gościa z królewskim przepychem. Codzień pokazywały się na stołach coraz to inne a zawsze droższe naczynia, a gdy uczty zbliżały się ku końcowi, odsyłał Bolesław złote i srebrne czasze, noże, rogi do picia, kosztowne nakrycia i cały wspaniały przybór, cesarzowi jako podarunki, obdarzając przytem stosownie, równie bogatemi darami jego świtę.⁴¹) Sam Thietmar przyznaje, „że książę polski uczcił wtedy cesarza wielkiemi darami“.

Znamy upodobanie, a nawet unoszenie się cesarza Ottona nad starożytnym, rzymskim światem ; wiemy, jak nosił się z myślą odbudowania na nowo starożytnego rzymskiego państwa i obrania wiecznego miasta za stolicę cesarską. Tu tedy w miejscu, na którem nigdy nie stanęła stopa rzymska, podziwiając zapewne potęgę polskiego księcia, objawiającą się w przepychu uczt, mnogości wojowniczego otoczenia, w zwycięstwach, które rozszerzyły państwo jego zarówno na północ, jak na południe, określił swój stosunek do Bolesława polskiego; wyrażając się starorzymskim sposobem, nazywając go „przyjacielem i sprzymierzeńcem rzymskiego narodu“, ozdobił głowę jego własną koroną — jak o tern wszystkiem mówią polscy kronikarze i udzielił wszystkich kościelnych praw, przysługujących cesarstwu, dla Polski i wszystkich ziem zdobytych na barbarzyńcach i mogących być jeszcze zdo-

bytemi*). Wtedy przepełniony wspomnieniem o świętym, dla uczczenia którego przybył do Polski, fundował on

*) O wypadkach tych podczas bytności cesarza Ottona III. w Gnieźnie sprawozdania niemieckie znacznie różnij się od polskich kronikarzy. Pierwsi wszyscy uwiadom iają o założeniu arcybiskupstwa Gnieźnieńskiego i trzech innych biskupstw, wymienionych w tekście, lecz zamilczają zupełnie o owem wyniesieniu Bolesława, o udzieleniu mu korony królewskiej i nadaniu mu praw kościelnych cesarstwa ; gdy przeciwnie polscy kronikarze zamilczają o pierw-szem, ostatnie zaś opisują dokładnie. Od samego bowiem początku przypisują oni podróży cesarza cel zupełnie inny. Najstarszy Gallus pisze na stronicy 38: Imperator ad sanctum Adelbertum oracionis ac reconciliacionis gracia, simul-que gloriosi Boleslawi cognoscendi fama, introivit. Kadłubek ostatni ten powód podaje za najważniejszy. Mówi on I. str. 95: Ideo que imperator Otto Rufus desiderio experiendi ea, quae fama de Boleslao diffuderat, Poloniam ingreditur, quasi beato Martini Adelberto votivam exhibiturus reverentiam. Za terni dwoma poszli i inni aż do Długosza i jego następców. Tylko Boguchwał jeden u Sommersberga script, rer. siles. T. IL str. 25 podaje, że ces arz miał po prostu zamiar odwiedzić grób przyjaciela i świętego. Co się zaś tyczy fundacyi kościelnej podczas bytności Ottona III. w Gnieźnie, to milczenie polskich kronikarzy w obec stanowczych wiadomości współczesnego Thietmara Mersebur-skiego, tem mniej może dowodzić, iż oni i bez tego przypisują wszyscy księciu Bolesławowi fundacye polskich biskupstw. Gallus str. 61 : Igitur Rex Bo-leslaus erga divinum cultum in ecclesiis construendis et episcopatibus ordinan-dis beneficiisque conferendis, ita devotissime existebat. Kadłubek 1. str. 91 : Qui adhuc tenellas fidei primitias adhuc in cunis vagientem ecclesiam tam te-nero amplexu, tam adulta fovit teneritate ut geminam institueret metropolim et débitas suffrageneorum dioeceseos utique deputavit: ipsarumque dioecesium distinctiones certis limitibus insculpsit. Boguphalus 1. 1. II. p. 25. Et sex cathédrales ecclesias videlicet Poznaniensem, quam primo fundaverat, Gneznen-sem, Mazoqiensem, quae nunc Plocensis dicitur, Cracoviensem, Vratislaviensem et Lubuczensem. Yita sancti Stanislai u Bandtkiego M. Galii chronicon p. 322: Hic erat Boleslaus cultor dei devotus, qui omnes épiscopat us in Polonia fundavit, limitavit, distinxit et ecclesias dei donis regalibus ampliavit. Chronica principum Polonia u Stenzela scriptor. rer. silesiae. I. Hic Boleslaus Chabri, hoc est mirabilis nominatus est, nec„immerito, quoniam multa mirabi-lia gessit, ecclesias multas construxit, episcopos ordinavit, metropolim Gneze-üam instituit et suffrageneos plures sibi subjecit.

, a na-

Co w tych wiadomościach jest błędnem, wyjaśnia się z dodatków o kościelnej organizacyi polskiej, w każdym jednak razie są one dowodem, że pamięć narodowa przypisała je księciu Bolesławowi. Daleko wątpliwszą wet, można powiedzieć, zupełnie fałszywą jest wiadomość o koronacyi Bolesława przez Ottona III. Dlaczegoby współczesny Thietmar Merseburski, któremu w skutek jego stanowiska dobrze znane były stosunki na wschodnich granicach Niemiec, który pomimo swej niechęci do Bolesława Chrobrego nie zamilcza o źadnem nieszczęściu lub też niepomyślności, które Niemcy przezeń ucierpiały —dla czego by on o tak ważnym fakcie, jak koronacja, umyślnie miał zamilczeć, o fakcie, który jeśliby miał miejsce, musiałby koniecznie być

wraz z Bolesławem, nie bacząc na metropolitalne prawa arcybiskupa Magdeburskiego, do którego ten zresztą nie ciężył, w Gnieźnie arcybiskupstwo i mianował Gaudentiusza, brata Wojciecha, pierwszym arcybiskupem polskim, a su-fraganami jego ustanowił biskupów Reinborna i Salzchol-berga, Poppo z Krakowa i Jana z Wrocławia, dla któr, eh jednocześnie ustanowił biskupstwa.

Tak tedy bytność cesarza Ottona w Gnieźnie była obfitą w następstwa dla Polski. Ustanowienie w jego obecności i przy jego współdziałaniu organizacyi kościelnej zatwierdzało niejako nowe zdobycze polskiego księcia ; erek-cya arcybiskupstwa w Gnieźnie ustanawiała kościelną niezależność Polski od Niemiec; sam książę widział się podniesionym przez cesarza na swojem nowo-zdobytem stanowisku; poczucie własnej potęgi musiało przez to tylko powiększyć się i wzmocnić. Wprawdzie odprowadzał Bolesław cesarza powracającego do Magdeburga z licznym orszakiem *), lecz nie upłynęło i dwóch lat, gdy rozpoczęła się długa walka między nim a Niemcami. Już na początku znanym w Niemczech i dojść do potomności ? Do tego należy dodać, iż żaden z późniejszych niemieckich kronikarzy nie wspomina o nim, że podług Yita Sancti Rumualdi u Mabillona VI. P. 1. str. 295, Bolesław w r. 1004 starał się pobudzić dwóch uczniów św. Romualda, aby mu wyrobili koronę u papieża Jana XVIII., że nakoniec Annal. Quedl. pod r. 1025, Wippo w życiu Konrada str. 470 i inni stanowczo twierdzą, że dopiero po śmierci cesarza Henryka II, Bolesław sam się koronował i przybrał godność królewską. Zawsze jednak pozostaje godna uwagi formuła : Populi romani amicum et socium, którą oznacza Gallus stosunek cesarza do księcia, ta tak starożytna formuła, która nie powtarza tię u Gallusa, a więc wskazuje nam dawniejsze źródła, odpowiadające zupełnie duchowemu nastrojowi Ottona III. Gallus przytacza jako takie źródło: Passio Sancti Adelberti. Nakoniec Długosz i jego następcy szczegółowo opisują koronacyę Bolesława przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, a więc wiadomość ta jest tylko poetyczno-pragmatycznem uzupełnieniem opowiedzianej historyi, którego w ogóle dopuścili się dziejopisarze XV. wieku.

*) Thiemar str. 92. Podróż i pobyt Ottona w Gnieźnie przypada prawdopodobnie w lutym i marcu 1000 roku. 31. stycznia 1000 r. w Regensburgu wydał on przywilej (Raumer, Regesta Ilistor. Brandb.), a 23. marca przywilej dla klasztoru Nienburskiego w Magdeburgu (Boehmer Regesta), gdzie spędzał kwietnią niedzielę. Thietmar. 1. 1. Musiała tedy podróż odbyć się w czasie pomiędzy temi dwoma datami upłynionym.

tej walki objawia się dążność polskiego księcia do wyswobodzenia się z pod wpływu niemieckiego państwa, wprawdzie niezupełnie wyraźna u kronikarzy niemieckich, wszakże nikt powątpiewać nie może, że dążność ta była w rzeczywistości powodem tej walki.

Natychmiast po śmierci Ottona III. wewnętrzny pokój państwa został zakłócony zaburzeniami, które poprzedziły ogólne uznanie Henryka Świętego jego następcą, i wschodnia granica państwa pozbawioną została najpotężniejszego swego obrońcy Ekkarda, margrabi Miśnieńskiego, najpotężniejszego pana w tych okolicach, niespodziewanie zamordowanego, gdy tymczasem Bolesław niezwłocznie wyruszył przeciwko Marchiom niemieckim. W roku 1002 niespodzianie wkroczył z wojskiem do górnej Lu-zacyi, opanował Budyszyn z okolicą, zajął Strellen i posunął się do Miśnii⁴²). Zdradą i złotem ujęci mieszkańcy poddali mu ten ważny pograniczny zamek. Podkupieni pod wodzą Guncelina, brata margrabiego Ekkarda, gdy pewnego dnia większa część załogi wyruszyła po żywność, napadli na pozostałych, zmusili ich do wyjścia i otwarli wrota polskiemu księciu, który zajął takim sposobem w posiadanie całą okolicę od Elby do Elstery i obsadził ją swoją załogą. Występujących przeciwko niemu panów saskich, zapewnił, że wszystko to uczynił w porozumieniu z Henrykiem Świętym ; w ten sposób porozumiał się z nimi i pozostał spokojnym posiadaczem zaborów. ⁴³) Teraz rzecz chodziła o to — czy też rzeczywiście otrzymał na to zezwolenie króla, na które się powoływał. Dla uzyskania go użył Bolesław wszelkich możebnych środków.

Gdy Henryk na dzień św. Jakóba⁴⁴) — 24. lipca— naznaczył zjazd w Merseburgu, na którym został uznany za króla przez książąt saskich, przybył tamże Bolesław i wykonał przysięgę na wierność. Za pomocą znacznej sumy usiłował zarazem wyjednać sobie u króla pozostawienie ważnej dlań Miśnii; lecz nie mógł tego na nim wymódz. Tyle tylko udało mu się zrobić i to z wielkim mozołem, że ów Guncellin, jego sprzymierzeniec otrzymał Miśnię, a on sam pozostał przy posiadaniu Łużyc i kraju Milcie-nów⁴⁵). Wygrana była wielka, ale książę gonił za większą. Niezadowolony opuścił on dwór, hojnie jak zwykle uda-rowany. Lecz w powrocie napadł nań tłum zbrojnych tak, iż życie jego było w niebezpieczeństwie. A że już i bez tego rozgniewany był na króla, więc zamach ten przypisał jemu, chociaż niesłusznie; gniewny natychmiast wszedł w związki z margrabią Henrykiem Szweinfurckim, powa-śnionym z królem i przyobiecał mu swą pomoc. Wracając do Ojczyzny — jeszcze w drodze napadł na Sztrel-ce, spalił je i uprowadził mnóstwo ludzi w niewolę; po-czem wysłał posłów do Niemiec z pieniądzmi dla utworzenia sobie stronnictwa⁴⁶). Już sam przez się związek Bolesława z margrabią Szweinfurckim i całą partyą knujących spiski przeciwko królowi w Niemczech, był rzeczą nader ważną, lecz w skutek wypadków zaszłych wkrótce potem w Czechach nabrał on daleko większego znaczenia.

Dawno już książę Bolesław Rudowłosy został znienawidzony przez swych poddanych za rozmaite okrucieństwa. Latem 1002 roku wybuchło tam ogólne powstanie. Czesi wezwali Polaka Władywoja na tron. Książę uciekł z kraju do Henryka Szweinfurckiego, który go zrazu uwięził, lecz potem odesłał do Bolesława, swego sprzymierzeńca. Wła-dywój szukał potwierdzenia swego panowania w Niemczech. W listopadzie przybył do Regensburga, zaprzysiągł królowi wierność jako swemu panu i otrzymał to, czego żądał: potwierdzenie na księcia⁴⁷).

Jednak już w początku następnego 1003 r. zakończył on życie. Czesi powołali na księstwo braci Bolesława Rudowłosego: Ulryka i Jaromira, którzy dawniej jeszcze przed nim umknęli do Niemiec. Z tej chwili skorzystał Bolesław Chrobry dla wdania się w sprawy czeskie⁴⁸). W styczniu 1003 r. ⁴⁹) z licznem wojskiem wkroczył on do Czech, prowadząc Bolesława Rudowłosego do Pragi. Jaromir zmuszony został na nowo uciekać do Niemiec, a Czesi musieli napowrót uznać starego księcia za pana. Ale ten zaczął natychmiast mścić się nad tymi, którzy go uprzednio wygnali. W ostatni wtorek zapustny wezwał wszystkich znakomitszych w kraju mężów, napadł na nich niespodzianie i kazał ich wymordować. Na własną atoli szkodę puścił cugle swej zemście. Czesi spodziewając się wszystkiego po jego okrucieństwie, udali się teraz sami o pomoc do Bolesława Chrobrego. Taki obrót rzeczy, jak powiada Thietmar, nie był dlań niespodziewanym. Pozornie, dotychczas żył on w przyjaźni z księciem czeskim, często razem

Właśnie około tego czasu przyszło do kroków nieprzyjacielskich między Henrykiem Szweinfurckim i jego sprzymierzeńcami z jednej strony, a królem Henrykiem z drugiej. Łacno dostrzedz, jak ważnem było dla stron obu, skłonienie na swoją stronę i bez tego już potężnego polskiego księcia, który teraz przez zajęcie Czech stał się jeszcze potężniejszym. Stanowisko jego w Czechach było równie groźnem dla Sasów, jak dla Franków w Bawaryi.

ucztowali; lecz teraz obłudnie zaprosił go na rozmowę, czy też na ucztę, po ukończeniu której kazał go uwięzić i pozbawić wzroku. Odesławszy Bolesława Rudowłosego do jakiegoś zamku w Polsce, sam z wojskiem pospieszył do Pragi, gdzie przychylnie przyjęty, objął w posiadanie Czechy *).

*) Thietmar str. 125. Adelboldi vita 1. 1. str. 435 wzmiankuje tylko w tem miejscu o wzięciu Pragi. Pragam quae caput est Bohemiae, per pecu-niae deceptiones, per falsas permissiones, per astutissimas fraudes invadit. Lecz na str. 440 opowiada on dokładnie o stosunkach Bolesława Rudowłosego z Bolesławem Chrobrym. Ostatnia katastrofa: Inter llos ergo duos Bolizlavos fit amicitia ficta, fit societas subdola. Saepe alter ab altero invitatur, saepe alte-rius sumptibus jocunde convivantur, latente tarnen igni sub cinere. Tandem Bolizlaus Meseconis filius jocunditatem Pragae et amoenitatem Boemiae pro-missae praeponit amicitiae et ut nepote suo qualibet ratione ejecto, tantae terrae principatu potiri possit fraudum suarum intima scrutatur. Invitât eum ad convivia et diversa praebet ciborum genera, amara demum propinaturus pocula. Satiatum enim ilium militibus suis commisit et ut eductus excaecaretur oculorum nutibus ad similia edoctis, innuit. Implentur impietatis jussa etc. Zajęcie Pragi przez Bolesława przypada prawdopodobnie jeszcze na luty. Ob. Palacky, Historya Czech T. 1. str. 256. U starych polskich kronikarzy zachowała się także wzmianka o tych czeskich wypadkach. Nie podają oni jednak o tem żadnych szczegółów. Gallus str. 36 : Num quid non ipse Moraviam et Bohemiam subjugavit, et in Praga ducalem sedem obtinuit. Kadłubek 1. str. 99 : Quibus (sc. armis) Selenciam, Pomeraniam, Prussiam, Russiam, Moraviam, Bohemiam suae subjiciens ditioni suis posteris reliquit vectigales ; in urbe Pragensi secundariam sibi sedem regni constituens. Brevis chronica Cracov. u Sommersberga 1.1. ad a. 1001 : Poloni receperunt Pragam et ducem Boleslaum in eadem caecaverunt. Chronic. Polon, u Stenzela 1. 1. str. 10: Hic primus sedem ducalem Präge constituit et ecclesiam ibi in monte edificavit. Chronic, princip. polon. ibid. p. 48 : quod tarn Moraviam quam Bohemiam subjugavit, in Praga ducalem sedem constituens. Opowiadanie Długosza i jego następców, różniące się od naszego, samo przez się upada przy porównaniu z Thietmarem. Porównaj zresztą jeszcze Dobner ad Hagec. IV. str. 482 sq. str. 499 i następne.

Nie ma się więc czemu dziwić, że teraz sam król współ-ubiegał się o jego przyjaźń. Wysłał posłów do księcia obiecując uznać go w posiadaniu Czech, jeżeli będzie mu powolnym i zechce z nim się połączyć. Ale książę polski nie zgodził się na propozycyę Henryka, i gdy ten po Zielonych Świętach wyruszył przeciw Henrykowi Szweinfur-ckiemu, posłał temu ostatniemu na pomoc wojska, a jednocześnie sam osobiście przez góry czeskie wkroczył w niemieckie pograniczne kraje. Pomny na swój dawniejszy związek z Guncelinem, miał on ciągle na widoku zawładnięcie Miśnią: lecz plan jego rozbił się o wierność Guncelina ku królowi.

Wtedy Polacy w początku kwietnia, poniżej Miśnii pod Streinern przeprawili się przez Elbę, w najokropniejszy sposób spustoszyli całą podówczas kwitnącą okolicę i z wielką zdobyczą — 3000 więźniów wrócili do kraju. Tak podaje Thietmar ⁵⁰).

Tymczasem król zwyciężył we Frankonii. Margrabia Szweinfurcki musiał uciekać do Cżech. Napad Polaków z tej strony pozostał bez skutku i Henryk święty mógł wrócić z Bawaryi do Saksonii, aby stawić czoło napadowi Polaków. Na święta Bożego Narodzenia 1003 roku na zje-ździe w Peldzie, zapowiedział on panom turyngskim i saskim wyprawę⁵¹); a w lutym 1004 r. Niemcy wyruszyli przeciwko nieprzyjacielowi⁵²). Lecz wyprawa poszła niepomyślnie. Ostre mrozy i głębokie śniegi tamowały ruchy wojska; Polacy zostali w posiadaniu zabranych uprzednio zamków i tylko otwarta okolica została spustoszoną. Tak

tedy król nie dokonawszy dzieła wrócił napowrót do Mer-seburga, zarządził tylko środki dla obrony granic od nowych napadów, a margrabiom polecił pojedyńczemi od-dzielnemi wyprawami niepokoić polskiego księcia⁵³). Wkrótce potem, gdy Henryk Szweinfurcki i inni znużeni pobytem u Bolesława, zażądali zgody z królem i otrzymali ją, ruszył on do Włoch. Całkowicie jednak nie zaprzestał walki. Już w lipcu tego samego roku wrócił znowu w okolice nadelbiańskie i począł się gotować do nowej wyprawy przeciwko Polakom. W sierpniu zebrało się wojsko w Mer-seburgu; pozostawało to jednak ścisłą tajemnicą, czy miało wyruszyć do Czech, czy też w okolice, leżące na wschód od Elby, wiedziano bowiem, że Bolesław na dworze królewskim miał tajemnych szpiegów⁵⁴). Sprowadzono wszystkie łodzie z Magdeburga do Zeitz tak, jak gdyby król zamierzał przeprawić się przez Elbę ; lecz on wbrew wszelkim oczekiwaniom ruszył natychmiast do Czech⁵⁵). Rzeki wezbrały od częstych deszczów, jednak tą rażą Niemcy posuwali się tak szybko, iż niespodziewanie stanęli u granic czeskich, dla obrony których Bolesław zresztą poczynił wszelkie przygotowania.

Niemcom ku pomocy przybyło zniechęcenie Czechów ku obcemu panowaniu, które dało im się we znaki ⁵⁶). Czeskie wojska przeszły na stronę Jaromira i Ulryka, do nich przyłączyli się krajowcy i dobrowolnie otwarli wrota pogranicznych zamków, lub też wymordowali polskie załogi, tak, iż wkrótce droga do Pragi otwarła się przed królem. Bystro pospieszył Bolesław zasłonić stolicę, lecz napróżno. Odnaleziona w naszych czasach staroczeska ludowa pieśń żywo maluje, w jaki sposób Polacy wówczas stracili Pragę⁵⁷).

O świcie na dźwięk rogów i trąb, zwołujących zwykłym sposobem stado dla wypędzenia z miasta, 350 przyjaciół ojczyzny wyszło z zasadzki, gdzie byli nocą ukryci, na most, wiodący przez Wełtawę do wrót miasta. Po krwawym boju z Polakami wdarli się oni w te wrota, a gdy z drugiej strony jednocześnie sprzysiężeni z Wysze-hradu biciem w dzwony pobudzali współobywateli do walki, Bolesław pospiesznie opuścił wraz z wojskiem miasto a potem i cały zabrany kraj. Następnego dnia Jaromir stanął pod Pragą. Obiecywał ogólną amnestyę, zapomnienie wszystkiego co się stało i zachowanie praw narodu; lud przyjął go z uniesieniem, osadził na starym książęcym stolcu i okrzyknął księciem. W ślad za nim przybył i król niemiecki i zatwierdził postanowienie ludu.⁵⁸) Naów-czas wsparty jeszcze tłumami Czechów ruszył on po uciążliwych, trudnych do przebycia drogach do kraju Milzie-nów i obiegł Budyszyn. Lecz polska załoga broniła się dzielnie i oddała miasto dopiero na wyraźny rozkaz swego księcia, gdy jej przyobiecany został swobodny odwrót

str. 144.

z miasta. Zdobycie to zakończyło wyprawę. ⁵⁹) Tą rażą Niemcy odnieśli niejakie korzyści; dla utrzymania ich i lepszego spożytkowania, w roku następnym król przedsięwziął nową wyprawę. Rozpuszczając wojsko zapowiedział mu swe postanowienie; 15. sierpnia 1005 roku Niemcy ruszyli się znowu od granic; szybkiemi pochodami przybyli do Dobrołuku w Dolnych Łużycach ⁶⁰) i połączyli się tu z Jaromirem i jego Czechami. Król chciał prostą drogą posuwać się na wschód; lecz przewodnicy podkupieni przez Bolesława, zaprowadzili wojsko w lasy i błota, aż wreszcie przybyli nad brzegi Sprei do wioski Nice, gdzie został wytknięty obóz. Tu dopiero ukazał się nieprzyjaciel niewielkiemi oddziałami; z głównemi zaś siłami stanął Bolesław obozem w okolicy Krosen i usiłował przeszkodzić Niemcom przejść Odrę. Upłynęło siedm dni na próżnych usiłowaniach zbudowania mostu na rzece, aż nakoniec znaleziono bród, przez który Niemcy się przeprawili, Polacy zaś cofnęli się. 22. września król doszedł do opactwa Mezeryckiego, a ztąd posunął się dalej ku Poznaniowi i stanął o dwie mile od niego. Wszakże do bitwy nie przyszło. Polacy staczali tylko utarczki małemi oddziałami, a tymczasem Niemcy plądrowali własną ich ziemię. Żadna dotychczasowa wyprawa nie dochodziła tak daleko; Bolesław zagrożony w~e własnym kraju zażądał pokoju. W skutek tego biskup magdeburski Tagino, z innymi królewskimi pełnomocnikami, przybył do Poznania dla układów i wreszcie zawarł pokój na warunkach dla obu stron dogodnych. Wesoło wracało niemieckie wojsko do ojczyzny, wprawdzie mocno wycieńczone długą wyprawą, głodem, trudnościami wszelkiego rodzaju i walką. ⁶¹) Lecz miałże Bolesław zachowywać ten pokój ? Po wieloletnich usiłowaniach, po świetnych sukcesach, ujrzał się on teraz pozbawionym wszelkich korzyści. Czechy zostały stracone, Łużyce i inne przezeń zdobyte niemiecko-sło-wiańskie pograniczne marchie prawdopodobnie musiał on teraz ustąpić, znalazł się tedy w obec Niemiec w uprze-dniem swem stanowisku. Taki przedsiębierczy charakter jak Bolesławowski nie mógł tego znieść spokojnie. Jakoż znajdujemy, że natychmiast po zawarciu pokoju, jeśli nie otwarcie, to jednak w skrytości zaczął się przysposabiać do nowej z Niemcami walki. Zaczął tedy zjednywać sobie pokrewne sąsiednie plemiona. Obietnicami, złotem pozyskał sobie Lutyków i czeskiego księcia Jaromira. Przypuszczać należy, że teraz usiłował Bolesław naprzeciwko niemieckiemu panowaniu postawić ogólny słowiański interes (jak się to później w rzeczy samej pokazało), stając sam jako jego obrońca na czele ruchu.

Tą rażą jednak nie osiągnął zamierzonego celu. Na zjeździe w Regensburgu na Zielone Święta 1007 roku, Lutycy i Czesi donieśli królowi z własnego popędu o owych poduszczaniach Polaków. Przedstawiali mu, że nigdy nie będzie spokojnie panować nad temi krajami, skoro tylko dłużej żyć będzie z Bolesławem w pokoju, i doprowadzili do tego, że król po długiej naradzie z książętami państwa wysłał do Bolesława hrabiego Hermana z wypowiedzeniem wojny. Bolesław uprzedzony już o tern poselstwie hrabiego, przyjął go nie-

przyjaźnie i rzekł: „Chrystus, który wszystko widzi, wie, że on niechętnie spełni to, do czego jest teraz zmuszony“. Potem szybko ściągnąwszy wojsko, nie oczekiwany przez nikogo, nagle ukazał się w pobliżu Magdeburga. Ztąd zwrócił się niszcząc wszystko dokoła ku Zerbstowi i uwiódł, po części groźbą, po części łagodnemi obietnicami, mieszkańców tej okolicy i uprowadził z sobą. Zebrali się wprawdzie pod Juterbokiem sąsiedni niemieccy panowie z magdeburskim arcybiskupem Tagino na czele, lecz oddział ich okazał się za słabym dla ścigania nieprzyjaciela. Bolesław nie spotykając żadnej przeszkody, zajął na nowo w posiadanie stracone w przeszłej wyprawie ziemie, i stanął obozem pod Budyszynem. Niemiecka załoga trzymała się mężnie, lecz gdy pomimo wszystkich zabiegów hr. Hermana panowie sascy nie spieszyli z odsieczą, miasto poddało się Polakom pod warunkiem, że załoga zostanie puszczona wolno.⁶²) Krótka ta wyprawa dała Bolesławowi zupełne zwycięstwo.

Nie można zaprzeczyć, że Polacy w walkach tych w ogóle okazali swą wyższość nad Niemcami, wyższość, która na długi czas mogła stać się szkodliwą panowaniu Niemców między Elbą a Odrą. Nie napotykając żadnych przeszkód splądrowali oni słowiańsko-niemieckie pogranicze aż do Elby, nie napastowani wrócili nazad ze zdobyczą; tylko w odosobnionych zamkach trzymały się niemieckie załogi, które nie będąc wspierane przez mieszkańców musiały się wreszcie poddać. Król mógł tylko wywalczyć zwycięstwo po zjednoczeniu sił panów saskich, wsparty krom tego pomocą czeską. Lecz natychmiast ginęły wszystkie odniesione korzyści, jak skoro panowie zmuszeni zostali bronić się każdy oddzielnie. Nie masz wątpliwości, że gdyby państwo, jako całość, zgromadziło swe siły, odniosłoby zwycięstwo. Lecz teraz właśnie w chwili, w której najwięcej zależało na tern, aby odebrać od polskiego księcia zabrane ziemie i w ogóle zmusić go do uznania zupełnego zwierzchnictwa Niemiec, dla nadania trwałości takowemu zwycięstwu, Niemcy mniej niż kiedykolwiek były gotowe skupić się w jedną całość pod wodzą króla. W Bawaryi, we Flandryi, w Lotaryngii temi czasy król miał ciągle do czynienia z niespokojnymi panami; musiał więc obronę wschodnich granic państwa pozostawić zamieszkałym tam panom. A ci zawsze między sobą w niezgodzie, nie byli w stanie nic przedsięwziąć przeciwko polskiemu księciu. Herman, margrabia łużycki i Guncelin, miśnieński, ciągle walczyli między sobą. Jeden napadał na drugiego, a ten ostatni teraz jak wprzódy znowu zostawał w tajnem porozumieniu z Polakami. W skutek tych okoliczności Bolesław przez długie lata pozostał spokojnym posiadaczem zdobytych krajów.

Nakoniec w 1010 roku król zwrócił swoją uwagę na te kraje. Przedewszystkiem chcąc coś skuteczniejszego począć przeciwko Polakom, należało przywrócić pokój między niemieckimi panami wschodnich marchij. Na zjeździe w Merseburgu król z książęty rozpatrzył się w sporach margrabiów. Przy tej okoliczności przyszło do wyświecenia stosunków Guncelina z Bolesławem ; złożono go z urzę-du, a Miśnia poruczona została hrabiemu Hermanowi, który albo już był w tej chwili zięciem Bolesława, albo też wkrótce nim miał zostać. Wówczas także pokazało się, jak dokładnie Bolesław uwiadomiony był o wszystkiem, co się^ działo w Niemczech. Gdy obaj hrabiowie znajdowali się u dworu, polskie oddziały niespodziewanie pokazały się przed Meissen, w celu opanowania zamku stosownie do tajnego układu. Tylko ostrożność załogi udaremniła ten projekt. ⁶³)

Tymczasem cesarz zapowiedział nową wyprawę przeciwko Polakom. Po Wielkanocy Niemcy zebrali się pod Białogórą⁶⁴) i ruszyli na wschód. Wyprawa spełzła na niczem; na samym jej początku król rozchorował się i powrócił do domu; a chociaż wojsko wzmocnione czeskie-mi posiłkami księcia Jaromira z wielkim trudem doszło do Głogowa, gdzie znajdował się podówczas książę Bolesław, lecz nie wywalczyło żadnego zwycięstwa i tylko pustoszyło kraj, wsi Dyedesów i Cilensów. Bolesław stał z wojskiem w obwarowanem miejscu. Wyzywającym go do walki Niemcom odpowiedział: „Wojsko, które przed sobą widzicie, małe jest liczbą, lecz wielkie męstwem i wybrane jest z pomiędzy mnóstwa ludzi i zdolnych do boju. Jeśli ja napadnę, to czy ja będę zwycięscą, czy zwyciężonym , zawsze w przyszłości zostanę pokonanym, albowiem król łatwo może wystawić drugą armię, a więc lepiej jest być teraz cierpliwym i innemi sposobami ile możności bez własnego uszczerbku przyczyniać mu szkody“. Tak się też i stało. Wojsko królewskie cofnęło się napowrót za Elbę nie wskórawszy nic oprócz narabowa-nej zdobyczy. Czesi powrócili do domu, a król ruszył w inne strony państwa. ⁶⁵) Jak wyprawa sama, tak również nie powiodły się i układy o pokój, które przez dni parę czynił arcybiskup magdeburski Walter. *)

Nie pozostawało tedy nic innego jak spróbować jeszcze raz szczęścia w orężu. 24. lipca 1012 roku Niemcy znowu wyruszyli w pole, lecz tą rażą poprzestali tylko na strzeżeniu granic. W sierpniu zaś, gdy Elba wezbrała w skutek częstych deszczów i komunikacye między obu brzegami przerwane zostały, Bolesław wpadł z licznem wojskiem, splądrował jak zawsze ogniem i mieczem okolice leżące po tamtej stronie Elby, zdobył i spalił 20. sierpnia, na krótko przedtem zbudowaną przez Henryka Lubuszę i zwycięsko z wielką zdobyczą powrócił do kraju.**) Jednak w początku następnego roku Bolesław sam zażądał pokoju.***) Nie wiemy z pewnością, co mogło spowodować go do tego jako zwycięscę ; być może, że za powód do tego posłużyły wypadki na wschodnio południowej gra-nicy jego państwa, na które wkrótce zmuszeni będziemy zwrócić swą uwagę, a może też wiedział już z góry, że minime perventurus, cum paucis media revertitur via ; gravi ingruente aegri-tudine: caeteris, ut erant bello parati plurima devastantibus loca, multamque praedam secum reportantibus. Dokładniejsza wiadomość o wyprawie u Thiet-mara na str. 173.

*) Thietmar str. 179.

**) Thietmar str. 184. Libusua jest Lebus między Dahmą, a Szlieben. Chronic. Quedlinb. pod r. 1012 : Post ejus mortem (Walhard, arcybiskup Magdeburski) Bolizlavus, multis militibus suorum contractis Dalmantiae terminos occupavit. Urbem Coloci noviter instauratam dolose expugnat et utrinque magna strągę peracta cum captivis nostris domi reversus est. Saski Chronograf w Leibnitii access. historie., który wypisuje z kroniki kwedlinburskiej, postawił w miejscu imienia Coloci wyrazy co loci.

***) Chronic. Quedlinb. ad a. 1013 : Heinricus Rex a Bolizlavone multia obseerationibus exoratus Parthenopolim venit, ubi idem Bolizlavo filium suum cum variis donis in occursum Regis honorifice misit et utrimque pace compacta filium laete recepit, jussus Regem quantocius ipse videre. Sam Thiet-öiar na str. 190 mówi stanowczo: Interea Rex de Alstidi discedens, ubi Epi-phaniam domini celebravit et Bolizlai nuncios pacem poscentes et confirma-cionem cum Misecone, ejusdem filio fieri promittentes, audivit, ad Merseburg venit.

król zgodzi się na jego propozycyę. Dość, że na wiosnę 1013 r. wyprawił do króla posłów, dla ułożenia się o pokój, a za tymi wkrótce pospieszył i własny jego syn Mieczysław. Na święto Gromnicznej Matki Boskiej przybył on wraz z królem do Magdeburga, wręczył pyszne podarunki, wykonał przysięgę na wierność i bogato obdarowany, przyjaźnie pożegnany powrócił do domu. ⁶⁶)

Wkrótce potem przybył sam książę. Dla bezpieczeństwa dano mu zakładników i na Zielone Święta ukazał się on w Merseburgu. Przyjęty jak najlepiej, złożył przysięgę „służebności“ królowi, przed którym szedł w kościele niosąc miecz. Następnego zaś dnia złożył królowi i jego małżonce bogate dary, otrzymał jeszcze bogatsze i wreszcie dostał w lennictwo ziemie, których od tak dawna pożądał i które już był sobie zdobył.⁶⁷) Widzimy ztąd, że królowi na jego stanowisku w państwie nie pozostawało inne-

go środka, jak pogodzić się z dumnym polskim książę-ciem. Oddając mu tamte kraje jako lennictwo ratował przynajmniej formę ; jeszcze przez to nie odrywały się one ostatecznie od państwa, a książę ze swej strony uznawał swoje osobiste obowiązki względem króla. Lecz jakże dalekim był Bolesław od tego, aby w rzeczy samej być mu posłusznym. Zupełnie nakształt potężnego zbuntowanego wasala wymógł on na królu wszystko czego chciał; przekonał go, iż ten nie mógł właściwie go zmusić ; a więc musiał mu teraz, jak i uprzednio, ustąpić w swych własnych interesach. Nie uczynił też zadość żądaniu Henryka towarzyszenia mu w jego wyprawie do Włoch z posiłkowem wojskiem, co jako wasal królewski uczynić był obowiązany; i nie tylko nie towarzyszył mu, lecz dał znać papieżowi, że cesarz nietylko nie dopuścił przysłać mu przyobiecaną daninę, lecz owszem starał się wszelkiemi sposobami odstręczyć od niego wszystkich, kogo tylko mógł.⁶⁸) Bolesław począł starać się znowu o zjednanie sobie czeskiego księcia Ulryka. Kazał mu powiedzieć, „że gdyby był pomny na pokrewieństwo, mogliby wspólnie stawić czoło wszystkim nieprzyjaciołom, a zwłaszcza królowi “.

Potem posiał własnego syna Mieczysława w tym celu do Czech. Któżby mógł nie poznać do jakiego celu zmierzały wszystkie te starania? Sojusz między Polakami a Czechami, do którego bezwątpienia przystąpiłyby wszystkie ujarzmione teraz, zawsze jednak dążące do wyzwolenia się słowiańskie plemiona między Odrą a Elbą, mógłby stać się nader niebezpiecznym w obecnym stanie państwa i mógłby wszystkich naprzód wysuniętych Słowian uwolnić całkiem od przewagi niemieckiej. W tej myśli, chociaż mający zawsze najpierw na oku własne swe interesa, jednak nie zapoznający jego ogólnego znaczenia, występuje wyraziście rozległy i głęboki umysł Bolesława, jak równie uwydatnia się niebezpieczne jego stanowisko i zachowanie się względem Niemiec. ⁶⁹)

Było to jednak szczególnem szczęściem dla państwa, że książę czeski Ulryk, czy to przez swą umysłową nieudolność, czy też w skutek własnych odmiennych interesów nie zgodził się na ten wielki pomysł Bolesława. ⁷⁰) Przeciwnie nawet uwięził przybywającego doń Mieczysława wraz z towarzyszącą mu szlachtą, ba, nawet wydał ich królowi, chociaż z pewną niechęcią. Wtedy Bolesław odstąpił od swego pierwotnego planu i oznakami przychylności starał się u cesarza wyjednać uwolnienie syna.

Lecz Henryk rozgniewany i obrażony do najwyższego stopnia chciał teraz wydać surowy sąd na księcia. Wezwał on Bolesława 1015 roku na Święta Wielkanocne dla wytłumaczenia się na zjazd do Merseburga, na który przybył Ulryk czeski, lecz Bolesław nie ukazał się, przepędził święta na ucztach pokryjomo ze swym zięciem hrabią Hermanem Miśnieńskim i oczekiwał postanowienia cesarskiego. Wprawdzie czynił zabiegi, aby postanowienie to wypadło dlań pomyślnie. Napróżno arcybiskup magdeburski Gero przedstawiał zgromadzeniu, że uwolnienie Mieczysława w chwili obecnej, bez zakładników lub też innych jakich gwarancyj co do przyszłej wierności księcia, było niestosownem ; jego słuszna rada została odrzuconą przez tych, którzy wzięli od Bolesława pieniądze, i rzeczywiście Mieczysław został odesłany do ojca z napomnieniem, aby w przyszłości zachowywał pokój. *)' A jednak arcybiskup magdeburski słusznie twierdził, że to ustępstwo cesarza nie zjedna polskiego księcia. Wprawdzie Bolesław powolnie przyjął napomnienia, lecz słowom jego, powiada Thietmar, jak zwykle nie odpowiadały czyny. Nie wiemy wprawdzie, co wówczas przyobiecał Bolesław, ani też jakich na nowo dopuścił się przekroczeń ; to jednak jest wiadomem, że Henryk jeszcze w tym samym roku zmuszony był żądać od niego zwrotu zabranych krajów przez osobne doń wystosowane poselstwo. Bolesław odpowiedział dumnie, że nietylko zatrzyma „swą własność“, lecz myśli jeszcze zdobyć coś więcej. Naówczas cesarz zdecydował się raz jeszcze spróbować szczęścia w orężu. **)

*) Annal. Hildh. u Leibn. script, rer. brunsv. I str. 723. Annal. Quedl. ad a. 1014 : Imperator quorundam precibus persuasus Bolizlavum remisit filium suum incolumen. Thietmar str. 207.

**) Bieg wypadków od tego ziazdu w Merseburgu aż do wybuchu wojny nie jest dokładnie wiadomy. U Thietmara nic prawie nie ma o tern; brak ten zapełniają, niejako Annal. Quedlinb. pod r. 1015. Annal. Hildh. u Pertza, monum. V str. 94 ad a. 1015 : Et duces Oudalricum Boemiorum et Bolizlavum Polianorum in pascha Merseburg ad se venturos determinavit, Oudalricus vero die statuto se pro criminis accusati innocencia expurgandum praesenta-vit. Et hoc quia Bolizlavus neglexit, estatis illius tempore cum valida suorum manu Polianiam imperator intravit.

128

D. 8. lipca 1015 wyruszyło wojsko niemieckie. Przeprawiwszy się przez Łabę przeszło Luzacyę i znowu stanęło w okolicy Krosna nad Odrą. Tu stanął obozem Mieczysław z częścią wojsk polskich. Na wezwanie niemieckich posłów, dochowania przyobiecanej wiary, odpowiedział on równie charakterystycznie jak godnie: że uznaje, iż z łaski cesarza wyrwany został z rąk swych wrogów i że przyobiecał mu wierność; że gotów dochować jej w zupełności, gdyby był wolnym; lecz teraz jest jak wiadomo poddanym swojego ojca, a ponieważ ani on, ani ojciec, ani jego własne wojsko nie znieśliby tego, musi więc z niechęcią złamać słowo i będzie bronić wedle swej możności zagrożonej ojczyzny, aż do przybycia ojca, a wówczas przyłoży starań do pojednania go z cesarzem. Naówczas Niemcy po zwycięskim z Polakami boju 3. sierpnia stanęli nad Odrą.⁷¹) W tymże czasie saski książę Bernard z biskupami, hrabiami i posiłkowym oddziałem Lutyków od północy przybył nad Odrę, gdy tymczasem Ulryk czeski i posiłki bawarskie, stanowiące prawe skrzydło królewskie, wkroczyły do kraju nieprzyjacielskiego. Widzimy tedy, że to była jedna z znaczniejszych wypraw, które Henryk przedsiębrał przeciw Polakom. Wtedy Bolesław ze swojem wojskiem cofnął się dalej w głąb kraju i bardzo być może, że pierwsze niemieckie zwycięstwo przyniosłoby większe korzyści, gdyby tak Sasi jak i czeski książę w właściwym czasie połączyli się z wojskiem ce-sarskiem. Gdy zaś to nie nastąpiło, cesarz niespokojny o los swego nielicznego wojska, nakazał odwrót. Lecz i Polacy zwrócili się natychmiast. Wprawdzie Bolesław chciał niby zawiązać z cesarzem układy o pokój, posyłając doń opata Tuni, jak go zwie Thietmar ; lecz w rzeczy samej wysłał on już naprzód polskie oddziały za cofającem się

wojskiem w zamiarze napadnięcia nań niespodzianie w pe-wnem miejscu; tak tedy Niemcy przez błota, pustynie i losy cofając się napastowani często małemi oddziałami polskiemi i osłabieni przyszli nad Łabę. ⁷²). Nawet ważna twierdza Meisen była prawie straconą. Tylko waleczna obrona hrabi Hermana, w której nawet niewiasty pomagały w walce mężom i gasiły rzucane ognie miodem w braku wody, wreszcie niespodziewane wezbranie Łaby ocaliło zamek.⁷³ ⁷⁴) Jak większa część poprzednich, tak i ta wyprawa Henryka nie przyniosła żadnej korzyści. Wkrótce potem cesarz opuścił wschodnie prowincye państwa i udał się do Burgundyi i innych okolic, gdzie spędził rok z górą, polski zaś książę pozostał spokojnym posiadaczem swoich zdobyczy. Nakoniec 1017 roku cesarz zwrócił znowu swą uwagę na te stosunki. Posłowie jeździli tędy i napowrót ; traktowano o zawieszenie broni i arcybiskupi Erkinbald moguncki, Gero magdeburski, biskup Arnulf halberstadzki wraz z wielu hrabiami czternaście dni cze

). Tak tedy rokowania spełzły na niczem. Posłowie niemieccy wrócili nazad, a cesarz postanowił przedsięwziąć nową wyprawę. Znowu w początku lipca wojska niemieckie posunęły siu ku Łabie, a ztąd po niedoszłym do skutku usiłowaniu Henryka, przedtem bawarskiego księcia, co do zawiązania nowych rokowań wyruszyły da-

kali w Muldzie, aby osobiście porozumieć się z polskim księciem. Lecz Bolesław, zatrzymawszy się w Scyciani, odmówił przybycia nad Łabę; a gdy pośrednicy zapytywali co uczyni, gdy owi panowie przybędą aż do czarnej Elstery, odrzekł: iż nie ruszy się po za most, na którym teraz stoi.

lej na wschód.⁷⁵) 4. sierpnia wojsko wzmocnione posiłko-wemi oddziałami Lutyków i Czechów stanęło pod Głogowem. Już w czasie marszu Mieczysław korzystając z nieobecności czeskiego księcia, wpadł z dziesięciu oddziałami do jego ziemi, plądrował tam przez dwa dni i powrócił do ojca z mnóstwem więźniów. Bolesław stanął także z wojskiem pod Głogowem. Cesarz unikał spotkania. Ruszył ku Niemczy, i oblęgł ją. Wbrew wszelkim oczekiwaniom oblężenie przeciągało się dość długo. Polakom udało się wprowadzić do miasta znaczne posiłki. „Nie słyszałem nigdy (przyznaje to sam Thietmar), żeby ktokolwiek z większą wytrwałością i roztropnością kiedykolwiek się bronił. Gdy im się udało odnieść jakąkolwiek korzyść, nie weselili się bardzo, mniej zaś jeszcze się u-skarżali, gdy ponieśli jaką stratę“. Załoga odparła wszystkie szturmy Niemców, Czechów i Lutyków. A tymczasem wybuchła zaraza w obozie cesarskim, w skutek czego król musiał zdjąć oblężenie i cofnąć się do Czech. Tymczasem Bolesław w Wrocławiu oczekiwał skutku oblężenia, a polskie podjazdy na tyłach cesarza docierały aż do Łaby, roznosząc wszędzie trwogę. Już 15. sierpnia polskie oddziały napadły Belgern, a 19. września pokazały się między Łabą a Muldą. Uprowadziły ztamtąd więcej niż tysiąc więźniów, ogniem spustoszyły prawie wszystkie okoliczne miejscowości, i w ogóle odwrót cesarza z Czech był nieszczęśliwszy od wkroczenia. „Któż mógłby, powiada Thietmar, skreślić trudności pochodu i ogólną klęskę“. Wyprawa cesarza, który 1. października powrócił znów do Merseburga, spełzła na niczem. Nawet wyprawa ruskiego księcia, z którym Henryk zawarł przymierze przeciwko

Polakom, nie odniosła żadnego skutku; bez boju prawie Bolesław został zwycięscą. ⁷⁶)

Jednak sam żądał trwałego pokoju. Jeszcze gdy cesarz znajdował się w Pradze, wysłał do niego gońca, żądając wymiany jeńców i starając się zbadać umysł cesarza dla zawiązania z nim rokowań. W Budyszynie na początku 1018 roku arcybiskup magdeburski Gero, Arnulf halbersztadzki i wielu hrabiów zawarło pokój stwierdzony obustronną przysięgą. O warunkach jego nie wiemy, lecz wyrazy Thietmara, że pokój zawarty został nie tak jak się chciało, lecz jak na to pozwalały ówczesne okoliczności, świadczą wyraźnie, że polski książę odzyskał wszystkie korzyści, że więc zatrzymał przy sobie wszystkie zdobyte ziemie.⁷⁷)

W cztery dni po zawarciu pokoju do zwycięscy przybyła Oda, córka margrabi Ekkarda I. miśnieńskiego, o którą starał się oddawna.

Była to ostatnia walka Boiesława z Niemcami. Pokazało się, że plemiona polskie złączone w jedną polityczną całość pod wodzą dzielnego księcia mogą stawić Niemcom wcale inny opór, aniżeli podzielone, pokawałkowane przodowe plemiona słowiańskie między Łabą a Odrą. Wspierany odległością i przyrodą ziem pogranicznych, wewnętrznemi zamieszkami Niemców, jako też stojącą przeciwko niemu osobistością cesarza Henryka II. Bolesław śmiało sięgający naprzód zajął i utrzymał w obec

cesarstwa zupełnie inne stanowisko niż jego ojciec. Zwycięskie rozpostarcie niemieckiego panowania na wschód w skutek szybkich a wielkich korzyści za czasów pierwszego cesarza z saskiego domu, zostało przezeń i jego lud z razu powstrzymanem ba nawet odpartem niejako. Niemcy przynieśli Polakom chrześcijaństwo; lecz nie udało się im zapanować nad nimi politycznie. Służebność polskiego księcia teraz była bardzo mała, a nawet nie miała prawie żadnego rzeczywistego znaczenia ; co więcej, w następnych czasach potężni cesarze tylko w skutek chwilowych zwycięstw mogli wymódz uznanie jego; na całe wieki Polska w obec niemieckiego świata została niezwalczonem ądrem, ogniskiem i punktem oparcia się zachodniej Słowiańszczyzny. ⁷⁸).

¹

Winc. Kadłubek na innem miejscu str. 499—530, mianowicie str. 517—19 i str. 528-29.

²

Czy nie zasadzają się te sagi o Juliuszu Cezarze na starożytnej opowieści o podróży Augusta na okrętach naokoło Germanii, która znajduje się u Martiana Capella?

³

Podanie o tych konnych wyścigach tak bardzo przypomina zwyczaj dawnych Prusaków podany nam przez Weissei, Chronica alter Preussischer Historien, Königsberg 1599 r. 4 T. 25, że nie mogę nie przytoczyć jej dla porównania. Podług tego opowiadania starzy Prusacy mieli zwyczaj z wielkim krzykiem prowadzić na wozie ciała umarłych aż do granicy wsi. Doszedłszy do niej, szli potem na wyścigi o złotą monetę, leżącą, na palu wbitym w ziemię. Zwycięzca otrzymywał monetę. Zwyczaj takowy łacno mógł być powodem utworzenia naszego podania o Leszku, który właśnie zwyciężywszy na wyścigach, otrzymał godność książęcą. Dziś jeszcze wyścigi konne stanowią główną przyjemność Małorusinów. Porów. Budberg, Reise eines Russen durch Weiss-, Klein- und Neurussland im Jahre 1827. Zerbst 1832. Str. 19, 20.

⁴

Nie przez sam tylko przypadek wiadomość podana przez Helmolda o 20 plemionach słowiańskich zgadza się z liczbą, synów Leszka. Zawsze i to jest godnem uwagi, że Fredegariusz przypisuje Samonowi również dwudziestu-dwóch synów.

⁵

Rażącą zdawać się może nieco rzeczą to, że my przy naszem objaśnieniu znaczenia podania nie zwracamy wcale uwagi na Leszka drugiego i na pierwszego Popiela. Wspomnijmy tylko, jak bezbarwni i bez znaczenia są oni obadwaj w opowieści Kadłubka, jak z wyjątkiem bajecznie naciąganych walk pierwszego z Juliuszem Cezarem, nie mówi się o nim nic charakterystyczniej -szego, a może się wszyscy zgodzą z nami, gdy powiemy, że obydwaj oni przyplątani są do sagi dopiero później, aby szereg królów w celach chronologicznych powiększyć : przypuszczenie, na które wskazuje i samo podobieństwo nazwisk, Że zaś już dawniej kuszono się o chronologizowanie podania, dowodzi tego Boguchwał, który obok późniejszego Dzierzwy donosi : tempore autem hujus Lest-conis (sc. secundi) Christus de virgine natus esse estimatur. Imperante autem Nerone — Lestco — debitum carnis in senectute exsolvit; równie jak Chro-nicon principum Poloniae u Stenzela, scriptor. rerum silesic., które objęcie rządów przez Popiela II. odnosi do r. 800.

⁶

Między Ziemowita a Ziemomysła Gallus i Kadłubek wtłaczają jeszcze Leszka, lecz już ta okoliczność, że nie wiedzą o nim nic szczegółowego, wskazuje w związku z innemi nazwami, iż on wstawiony jest li dla powiększenia szeregu książąt.

⁷

Por. Hubego. Historyczny wykład spadkowego prawa u Słowian, wyd. przez Jana Konst. Żupańskiego. Poznań 1836. 8. Praca, na którą, zresztą nie można się spuszczać w szczegółach.

⁸

Nestor przez Szlöcera Tom 1. str. 99.

Reppel.

⁹

Zwyczaj niepodzielnego władania majątkiem dotrwał w Czechach (nedjlnost, spółek, hromada) do 17. wieku, a u Słowian południowych trwa i po dziś dzień. Tu stareszyna rządzi majątkiem całego domu, on nakazuje mężom i chłopcom, co mają robić; on za zgodą domowników sprzedaje, co ma na sprzedaż i kupuje, co tylko potrzeba; w jego ręku kasa; on trudni się zaspokojeniem potrzeb publicznych. Nie zawsze nim jest starszy wiekiem; jeśli ojciec jest za stary, wtedy oddaje starszeństwo najdzielniejszemu z synów? braci, lub synowców, choćby to był i młodszy. Jeśli starszyna źle rządzi domem, wtedy domownicy wybierają na jego miejsce drugiego. Por. Palacky. Dzieje Czech. 1. str. 169 podług Wuka Stefanowicza serb. słownik. Że tenże zwyczaj jest prastary i w Czechach, wykazuje to zupełnie sprawiedliwie Pa-lacky ze starego poetyckiego ułamku w rękopismie królodworskim, wydanego przez Wacława Hankę w Pradze 1835 r. str. 51, gdzie się mówi: wśk ot swći Öeledi wojewodi — muzie pasci Zeny ruby stroià, i umreli glawa cele-dina, dieti wśe tu sboziem viedno vladu, wladyku si z roda wyberuve.

¹⁰

Hube, Prawa spadkowe str. 22 przytacza : „Z pewnego źródła doszła mię wiadomość, że dotychczas jeszcze w województwie Sandomirskiem znajduje się wolna wieś, posiadająca mnogie przywileje królowej Jadwigi, która po dziś dzień zachowała starą formę rządzenia się. Ziemie tej wioski są ogólną własnością wszystkich mieszkańców, którzy pod rządem wójta uprawiają łany, dzieląc między siebie otrzymane owoce. Nader ciekawą byłoby rzeczą, aby kto z krajowców sprawdził to, i o ile można, zbadał dzieje tej wiosid.

¹¹

Obszerniejszy traktat o tem znajduje sig w pierwszym dodatku — o związku rodowym (über den Geschlechtsverband).

¹²

Por. Maciejowski, Historya prawodawstw słowiańskich, w Warszawie 1832 r. Tom II. §. 133 i nast.

¹³

Por. drugi dodatek o vicinia czyli opole.

¹⁴

Stenzei, Urkundenbuch zur Geschichte des Ursprungs der Städte itd. str. 25 porównywa ustawę o vicinia z postępowaniem Francuzów, w czasie ich panowania we Włoszech, uznanem za stosowne dla wytępienia rozbójnictwa.

¹⁵

Co do Czech, gdzie instytucya zwie się okolina i vicinia, por. Palacky Hist. Czech. 2. T. str. 40; co do Serbii i Rusi por. Zakonik Srbskij Cara Stefana Dusana §. 19, głównie §. 72 i Prawda russkaja §. 3, 4 i t. d. oba u Kucharskiego : Najdawniejsze pomniki prawodawstwa słowiańskiego, Warszawa 1838. Wyrazy: opole, okolina, oznaczają okolicę.

¹⁶

Późniejsze rozgałęzienie się rodów szlacheckich przedstawia analogię, albowiem u wielu z nich można dojść, jak naprzód siedzieli razem w jednej okolicy, a potem powoli rozchodzili się po różnych miejscowościach. Przykładem ród Nałęczów. Ze 152 rodzin jego, które przytacza Niesiecki w swojej : Korona Polska, wszyscy ci, których nazwy sięgają, po wiek 15, z wyjątkiem niewielu, znajdujących się już w 1436 r. w ziemi lwowskiej, są z Wielkopolski. Dopiero w 16. i 17. wiekach rozpraszają się oni po różnych miejscowościach. Również, przeważna liczba rodzin z rodu Grzymalitów, które sięgają 14. wieku, są rodem z Mazowsza i Sieradzia.

¹⁷

Jekel. Polens Staatsveränderungen. T. 3. str. 1—5, dzieło, zwykle zanadto wysoko cenione w Niemczech.

¹⁸

Ks. Winc. Skrzetuski, Prawo polityczne narodu polskiego, w Warszawie 1782 r. Tom 1. p. 50 sq.

¹⁹

Por. Skrzetuski 1. 1. 1. etr. 232.

²⁰

Por. Dodatek trzeci : 0 pierwszem starciu Mieczysława z saskim hrabią, Wichmanem.

²¹

Thietmar wyd. Wagnera str. 27. Gero orientalium marchio Lusizi et Selpuli, Miseconem quoque cum sibi subjectis, imperiali subdidit ditioni. Por. także przytoczony dodatek, o stosunku Mieczysława i Bolesława do niemieckiego państwa. Worbs, Inventarium diplomaticum Lusatiae inferioris, przytacza na str. 5 przywilej Ottona Igo z 25. lipca 961 r., w którym naznacza dziesięcinę dla kościoła Magdeburskiego z dóbr swoich i z dóbr hrabiów w ziemiach Łużyczan, Selpulów i Chozimów.

²²

Thietmar p. 97. Jordan primus eorum anlistes multum cum iis suda-vit, dum eos ad supernae cultum vineae sedulus verbo et opéré invitavit.

²³

Usprawiedliwienie tego twierdzenia w Dodatku czwartym: wprowadzenie chrześcijaństwa i organizacya kościoła w Polsce.

²⁴

Thietmar str. 37.: ditati muneribus magnis reversi sunt ad sua lae-tantes. Chronogr. Saxo i Annal. Saxo wypisali z Thietmara.

²⁵

Por. Lambertus Schaffenburg ad a. 974.

²⁶

Żona Bolesława II. czeskiego, Ema, była prawdopodobnie córką, bur-gundzkiego króla Konrada, a w takim razie siostrą, Gizeli, która była małżonką Henryka Bawarskiego. Por. Palacky Ilistorya Czech 1. str. 230.

t) Może następne miejsce biografa św. Wojciecha (Canissi Lectiones antiq. ed. Basnage. III. str. 60) tu się stosuje: Actum est bellum cum Polo-nianis : Dux eorum Misaco arte vicit, humiliata Teutorum magna anima terrain lambit. Otto pugnax Marchio laceris vexillis terga convertit.

Reppel.

²⁷

Thietmar str. 65. Hue Miseco et Mistui et Bolizlavo duces, cum cae-teris ineffabilibus confluebant, auxilium sibi deinceps ut regi et domino jura-rnentis affirmantes.

²⁸

Thietmar p. 69. Hue etiam Bolizlavus et Miseco cum suis conveniunt, omnibusque rite peractis, muneribus locupletati discesserunt. Tn diebus illis Miseco semetipsum Regi dédit.

²⁹

Rok śmierci Dubrawki podają. Annal. Saxo i Cosmas chronicon : w Dobrowskim i Pelzla script, rer. bohem. 1. str. 53. Z ostatniego Długosz 1. p. 103 zaczerpnął swą wiadomość. Co do małżeństwa z Odą głównem źródłem jest Thietmar na str. 98, jednak bez ścisłego określenia czasu. Kronikarz saski, zgadzający się tu z nim dosłownie, opowiada to pod rokiem 987. Dobner ad Hagec. III. str. 297 przyjmuje bez dowodów r. 983. Thietmar wyraża się następnie : sed propter salutem patriae et corrborationem pacis necessariae non

venit hoc ad discidium--spero ei (Odzie) perpetrati facinoris a Deo remit-

titur, cum in ea tantae pietatis dilectio cognoscitur. Legimus autem, quod is frustra dominum placare studeat, qui inceptae propositum nequitiae omnino prorsus non abjiciat.

³⁰

Annal. Hildesli. 1. 1. anno 991. Otto Rex cum magno exercitu Saxo-num ac supplemento Misaconis Brannanburg obsedit et vicit. — 9. Sept. 991 r. Otton wydał jedno postanowienie z Brandeburga. Por. Boehmer, Regesta.

³¹

Rok śmierci podają. Annal. Hildesh. 1. 1., dzień Thietmar str. 99, który go w tern miejscu nazywa senex. Inaczej Calendar. Merseburg. uHofera str. 128 : Lampertus sive Miscio dux Poloniorum decessit Y. Idus Maj (11 . Maja), z czem zgadza się Necrolog m. s. Michaelis Bamberg, u Schamnat, Yin-dem II. 52.

³²

Thietmar p. 248: Et quicunque post septuagesimam carnem mandu-casse invenitur, abscissis dentibus graviter punitur. Lex namque divina in his regionibus noviter exorta potestate tali melius quam jejunio ab episcopis in-stituto corroboratur.

³³

Thietmar str. 99. Dobner ad Hagec. IV. str. 409 przytacza stary rę-kopism, w którym mają, znajdować się słowa: Boleslaus cum fratribus regna-vit tribus annis, dein solus. Chociaż polskie źródła nic nie mówią, o tern wszyst-kiem, to jednak podział państwa pomiędzy braci wydaje się tern prawdopodobniejszym, że co do sukcesyj we wszystkich książęcych słowiańskich rodach panowała równość (paragium).

³⁴

Palacky Histor. Czech T. 1. sts. 221 mniema, że zabór ten musiał nastąpić po największej części między rokiem 955 a 967. Por. o rozszerzeniu się panowania czeskiego w dodatku „Wprowadzenie chrześcijaństwa i organi-zacya kościoła w Polsce“ odcinek o biskupstwie krakowskiem.

³⁵

Legenda de Sto Adalberto. Cracoviae 1611 str. 95 podług przytoczenia Voigt’a Historya Prus Tom 1. str. 263. Długosz I. str. 116 opowiada, że kaplica Św. Wojciecha w Krakowie stoi na tern samem miejscu, na którem on wtedy kazał. Główne źródło Historyi o Św. Wojciechu, jego biografia u Ca-nisii lect. antiq. ed. Basnage w III. T., nie mówi nic o jego bytności w Krakowie, tylko fragmentum ex chronica Ademari ibid. p. 66 zawiera źle pojętą notatkę : Sanctus denique Adelbertus convertit ad fidem quatuor istas provin-cias, quae antiquo paganorum errore detinebantur, scilicet Pollianam, Slavo-niam, Yaredoniam, Cracoviam, quas postquam fundavit in fide abiit in pro-vinciam Pincenatorum, ut eis prpedicaret dominum.

³⁶

Obacz Dodatek piąty : „O zdobyczach Bolesława Chrobrego na południu i wschodzie.“

³⁷

Była ona poprzednio za królem szwedzkim Erykiem. Obacz : Vet. Schol. Adami Brem. 22 i Thietmar lib. VII. Ob. Dahlman Historya Danii 1. str. 89 i 100.

³⁸

Worbs, N. Archiv. 2. str. 313 uważa Iłwę za Eulau, wioskę przed samą Sprotawą, gdzie rzeczywiście stykały się granice Milcenów z granicami okręgu Diedesi.

³⁹

Chronic. Quedl. u Pertza T. V. str. 77 pod r. 1000: Ibi summo co-namine a duce Sclavonico Bolizlavone susceptus, xeniis omnigeni census, ubi-que terrarum studiosissime quaesiti, obsequialiter donatur, licet nihil tunc tem-poris ex his acceperit: quippe qui non rapiendi nec sumendi, sed dandi et ovandi causa eo loci adventasset.

⁴⁰

Thietmar str. 90 i następne.

⁴¹

Marcin Gallus str. 41—43. Długosz i jego następcy opowiadają, o tem świetnem przyjęciu jeszcze obszerniej i krasomówniej ; to samo stosuje się i do następnych wypadków.

⁴²

Czas tego wtargnięcia nie daje się ściśle określić, albowiem Thietmar na str. 113. śmierć hrabi Ekkarda odnosi II. Kai. Maji, to jest na 30. kwiet. i potem powiada, że Bolesław przedsięwziął wyprawę dopiero po śmierci hrabiego. Gdy zaś zjazd w Merseburgu, na którym Bolesław pogodził się z Henrykiem II. odbył się w dzień św. Jakóba (24. lipca) wypada tedy miesiąc maj jako czas napadu Polaków.

⁴³

Thietmar str. 114.

⁴⁴

Annal. Quedl. u Pertza V. str. 78. Por. Adelboldi episcopi vita Hein-rici u Leibnitza, scrip. rer. brunsvic. I. str. 433.

⁴⁵

Thietmar str. 120: Vix impetrans (sc. Bolesl.) ut haec (Misnensis urbs) fratri su o Guncelino daretur, redditis sibi Liudizi et Milzieni regionibus. 0 pokrewieństwie Bolesława z Guncelinem pisze Kreysig w dziele : „Beiträge zur sächsischen Geschichte“ część 6. str. 13. 14.

⁴⁶

por_ Thietmar str. 119—120, krócej Adelboldi vita Heinrici 1.1. His strenue paractis (zjazd w Merseburgu) Bulizlaus inde discedens, ab ipsa die qua fidem promiserat et promissam sacramento firmaverat, perversa meditari et meditata prout potuit coepit machinari. Ipse enim et Hezelo collocutione in invicem habita, alter alterius venenatis contiliis tactis, uterque coepit quod utrumque male finisse puduit.

⁴⁷

Adelboldi 1. 1. str. 434 : Regensborg igitur S. Martini solennia celebrans Blademario cuidam Slavo ducatum Boemicensem largitur et ut caeteris acceptabilior existât, ilium plus justo verbis et rebus honorât. Henryk cały prawie miesiąc listopad bawił w Regensburgu. Por. Boehmer, Regesta. Palacky str. 152, robi Władywoja, bratem Bolesława Chrobrego.

⁴⁸

Obacz Thietmara str. 122, 125.

⁴⁹

Dziewiątego i dziesiątego lutego już Bolesław kazał wymordowaé swoich nieprzyjaciół Pradze. Ob. Thietmara str. 125.

Reppel.

⁵⁰

Por. Thietmara str. 125, 128 i następ. Adelboldi vita str. 436. Dobner ad Hagec. IV. str. 507. Przybliżone oznaczenie czasu, z podania Thietmara, że napad odbył się podczas gdy król zajęty był zdobywaniem zamku Krusna należącego do margrabiego.

⁵¹

Adelboldi vita Heinrici 1. 1. Rex Heinricus Poledae nativitatem domini célébrât et Toringis et Saxonibus in Milzaviam expeditionem futuram indixit.

⁵²

Ibid. Thietmar str. 130 str. 136 sq.

⁵³

Najkrócej Adelboldi vita 1. 1. str. 437. Post haec collectis Toringis et Saxonibus Rex in Milzaviam intrat, munitiones quas Bulizlaus occuparat, expugnare volens : sed hujusmodi dispositum hiemis asperitas intercepit effec-tum qui expleri leviter in aestate posset regiae voluntati denegavit. Omissis igitur munitionibus terram dévastât hanc incolis deputans culpam quod pecunia corropti, exfideBulizlao non restiterint. Inde Meresborg revertitur juxta decur-sum Albis Marchiones statuons, qui et Saxoniam et Bolezlai incursum latrocia nandi custodiant et ipsi Bulizlao assiduae inquietationis molestias inférant. Jest więc i tu zarzut, że Bolesław dla dopięcia swych celów używał pieniędzy. Wyprawa króla musiała się odbyć w pierwszej połowie lutego, albowiem Henryk wtargnął po Gromnicznej (2. lutego) (Adelboldi 1. 1.), a 24. lutego (Boehmer, Regesta) już znajdował się z powrotem w Magdeburgu.

⁵⁴

Adelboldi vita 1. 1. str. 440.

⁵⁵

Wymarsz królewski przypadł w środku sierpnia. Obacz Thietmara str. 142: Sibique fidelibus expeditionem Augusto jam mediante indixit. Statute igitur termino in Merseburg fit collectio ac in hostem tandem secreta promotio. 8. sierpnia król podczas wyprawy przeciwko Sklabonom w Nien-burgu nad Saalą wydał przywilej. (Obacz Boehmer, Regesta.)

⁵⁶

Tamże 1. 1.

⁵⁷

Obacz RukopiB Kralodworsky, wydań od Wacława Hanki. W Praze 1835. str. 1—3.

⁵⁸

Dnia 8. Septembra 1004 roku był Henryk w Pradze. Ob. Thietm.

⁵⁹

Annal. Quedl. u Pertza Y. str. 79 a. 1004 podają, krótką, notatkę: Et rex de Italia regressus parvo post tempore Bohemiam, quam Bolezlavus Poli-nensis injuste possederat, pugnaturus intravit. Sed tarnen deo adjuvante tota ilia gens sese cum pace suaque omnia régi dedere, et ille tyrannus Bolizlavus contumeliose evasit. Thietmar str. 142 — 145. Dobner ad Hagec. Y. str. 8, 15go Oktobra był Henryk znowu w Frozie nad Elbą,. Ob. Boebmer, Regesta.

⁶⁰

Dobryłuk w Łukawskim okręgu.

⁶¹

Thietmar str. 148—53. Co się tyczy pokoju, którego szczegółowych warunków nie wiemy, podanie kroniki Quedlinb. u Pertza Y. str. 79 jest nieco odmiennem : Rex quamvis dolens assumpta non bona pace cum lachrymis revertitur. Prawdomówność Thietmara tak bardzo uderza w całem jego dziele, że ja wolałem pójść za nim w tern opowiadaniu. Przecież on nie zamilcza o niekorzystnym pokoju w r. 1018.

⁶²

Porównaj Chronic. Quedlinb. pod rokiem 1007 : Ad civitatem Ratis-pona pervenit (sc. Heinricus) dominicain resurrectionem ibidem concele brans ; simul etiam recenti suorum caede cordetenus tactus, mittit legatos ad Boliz-lavonem, bellum se sitire, bellum demandât contra se parare, sed fama ite-rum de Balduino non bona percrebuit, quae id ne fieri posset prohibuit. — Boleslaus interim dux incursu Saxonum ex legatione Regis concitus, audaci bello, elatus, prope Parthenopolim pergens omnem Sclavoniae loci provinciam vastat, incolas aut nęci tradidit, aut captivos colligari praecepit, donec ripam Albiae fluminis attigit, ubi superba quaedam jactans verba, obstante summi Regis milite sancto Mauritio, suae non compos voluntatis revertitur; ducens secum in vinculis fortes viros Saxonum, Ludolfum, Talidan et Tadi. Rex talia audiens animo dolet ; hortatur suos ne id inultum ferent. Sed ejusmodi affectum, nescio quo obstaculo nullus etiamnum sequitur effectua.

Obszerniej Thietmar str. 157. Bolizlaus autem Lusizi Zara et Selpuli denuo occupât.

⁶³

Thietmar str. 170—71.

⁶⁴

Wittenberg albo Belgern.

⁶⁵

Obronie. Quedlinb. ad a. 1010: Eodem anno Rex in expeditionem suas contrahens copias Poloniam Sclavoniae quaesiturus, sed quo veile ducebat

⁶⁶

Thietmar ibid. : — et interpositis diebus paucis Miseco, Bolizlavi filius, cum magnis veniens muneribus, Régis efficitur et fidem cum sacramento firmat. Dehinc cum honore magno remittitur, et ut iterum veniret delectalur.

⁶⁷

Chronić. Quedlinb. ad a. 1013: Obvium habet (król w Merseburgu) Bolizlavonem cum magno apparatu diversorum munerum pacis gracia sua om-nia seque dedentem, quem benigne suscipiens paucos dies secum morantem, ut par erat regiae dignitati, claro honore adauctum, non tarnen sine sui regni detrimento permisit remeare. Thietmar str. 191: In cujus (Pentec.) vigilia Bo-lizlaus cum securitate obsidum apud se relictorum venit et optime suscipitur. In die sancto manibus applicatis miles efficitur et post sacramenta Regi ad ecclesiam ornato incedenti armiger habetur. In II feria regem magnis muneribus a se et contectali sua oblatis placavit, deindeque regia largitate his me-liora ac multo majora cum beneficio diu desiderato suscepit et obsides suos cum honore et laetitiae remisit. Beneficium diu desideratum, które Bolesław wtedy otrzymał stanowiły bezwątpienia okolice Zara (Sorau) i kraj Łużyczan (Górne Łużyce, Budyszyn). Do słów Thietmara : et post sacramenta Regi ad ecclesiam ornato incedenti armiger habetur, dostarcza 130 rozdział Kny-tlingasagi (Bałtyckie studya I str. 87), bardzo stosowne porównanie, opowiadając, jak wiosną, 1186 r. ksią,żę Burzysław (Bugisław I) pomorski, który przed rokiem poddał się zwierzchnictwu króla duńskiego, przybył do Reskildu i niósł miecz przed królem. Annal. Bartholiniani u Langenbecka I str. 341 : Bugislaus dux Pomeranorum fit homo Canuti. Inna kronika ibid. III str. 261 pisze 1186« Bugislaus homo factur est Regis Kanuti. (Do tego por. Otto Fris, tom VII str. 19).

⁶⁸

Jest to pierwsza wzmianka o płaceniu przez Polaków daniny papieskiej. Zwykłe mniemanie, podług którego owo zobowiązanie się do płacenia daniny, datuje od czasów Kazimierza Mnicha, zostało odrzucone już przez Naruszewicza tom IY str. 245 na podstawie wiadomości, wyjętej z Thietmara na str. 192, natomiast zaś przyjmuje on, że danina ta Stolicy papieskiej musiała być ustanowioną wnet po pierwszem nawróceniu polskich książąt. Za tern zdaniem przemawia i list Innocentego IV do swego legata w Polsce pod datą 16. czerwca 1253 r„ znajdujący się u Raynalda pod r. 1253 pod numerem 24 w skróceniu. W nim papież poleca legatowi obronę polskich książąt od wszelkich wymagań, choćby one nawet pochodziły od Wilhelma Hollenderskiego, albowiem są oni tylko dannikami Stolicy apostolskiej. Pisze on: cum itaque, sicut ex parte dilect. fil. nobis virorum principum Poloniae fuit propositum coram nobis progenitores eorum, postquam fidei notitiam habuerunt, eidem sedi solummodo subjecti fuerint (?) et ipsi adhunc existant, et in signum sub-jectionis hujusmodi censum, qui denarius sancti Petri vulgaliter appellatur idem et habitatores Poloniae ipsi sedi annis singulis persoverint hactenus et persolvant.

⁶⁹

Thietmar sądzi tylko o zachowaniu się Bolesława ze swego pobożnego stanowiska, str. 193 : tantus fuit huic respectus dei et sic piorum quaesivit interventum, ac ita cluebat militis incliti firma fides et de sacramentis terri-bilibus adeo curavit.

⁷⁰

Annal. Quedlinb. ad a. 1014: Sed et Misico, Bolizlavi filium, ab Othelrico Bohemico capitur dolo caesis ejus comitibus ac imperatori praesen-tatus custodiae traditur, sicque patris dolor renovatur. Thietmar str. 206: istotnie powiada: Ille vero hoc omne in detrimentum sui esse compossitum, a veracibus accipiens hunc comprehendit.

⁷¹

Thietmar str. 210: in inventione Christi protomartyris Oderam trans -means (sc. Caesar).

⁷²

Por. Annal. Quedl. pod rokiem 1015.

⁷³

Thietmar str. 211—216. Napad na Meisen, według podania Thiet-mara, uskuteczniony został Idibus Septembris (13. września).

⁷⁴

Por. Thietmar str. 231. Było to w lutym.

Reppel.

⁷⁵

Podług Thietmara str. 235, Niemcy 8. lipca przeprawili się przez Elbę. Dnia 10. lipca cesarz w Leizkau wydał przywilej. Obacz : Boehmer, Regesta.

⁷⁶

Annal. Quedlinb. : Imperator etiam hoc anno iterum castra movit contra Bolizlavum, sed nimia pestilentia et mortalitate populi obstante sine belli effectu rediit in patriam. Dokładniejszy obraz podaje Thietmar str. 235 do 239. Annal. Hildh. ad a. 1017: Eodem anno rursum Polianiam cum exer-citu intravit.

⁷⁷

Annal. Quedlinb. ad a. : et hon anno Bolizlavo per nuntios recon-ciliata pace imperatoris gratiam recepit. Obszerniej podaje Thietmar str. 239, 247. Ann. Saxo pod r. 1029, z okazyi wyprawy Konrada II, mianuje Budy-szyn pierwszym, który Niemcy odebrali po roku 1018 ; urbem sui (sc. imperatoris) quondam regni.

⁷⁸

Porównaj szósty Dodatek: 0 stanowisku Mieczysława i Bolesława Chrobrego w obec niemieckiego państwa.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

UTWORZENIE SIĘ RUSKIEGO PAŃSTWA. PIERWSZE NIEPRZYJAZNE STARCIE SIĘ POLSKI I RUSI.

Tak samo jak zachodni, przodowy świat słowiański, i wschodni też pierwotnie był podzielony na mnóswo drobnych, niezależnych od siebie plemion. Tu około jeziora Ilmeńskiego siedzieli Słowianie ; nad Połotą i Dźwiną, Po-łoczanie; między Dźwiną a Prypecią w dzisiejszych guberniach Mińskiej, Moliilewskiej i Witebskiej, Dregowicze ; ku południowi od nich w puszczach późniejszego Wołynia, Drewlanie albo Derewicze; po Bugu, Bużanie; po Dnieprze, Polanie ; nad Sułą, Suliczanie ; nad Diesną i Semem, Siewierzanie ; nad Oką, Wiaticze; nad Sożą, Radimicze. Widzimy tedy, że od Ładogi na północ, aż do porohów

Dnieprskich, od Wieprza i Bugu na zachód aż do Oki i Wołgi kraj cały posiedli Słowianie. Na północ i północo-wschód od nich zamieszkiwały plemiona Fińskie ; Czudowie na południu zatoki Fińskiej ; Wiessowie na północ od Białego Jeziora, Merowie nad jeziorem Rost o w-skiem; Muranowie około Muramia. Z zachodu graniczyły letskie i litewskie plemiona, od południa zaś ludy azya-tyckie; Bułgarowie na dolnej Wołdze, Chazarowie między Wołgą a Donem; Pieczyngowie między Donem, Dnieprem i w późniejszych czasach znacznie dalej na zachód aż do ujść Dunaju, wszystko to były plemiona dzikie, koczownicze, napastnicze. Tylko w najogólniejszych rysach możemy określić sposób życia i bytu tych wschodnio-europejskich ludów. Podania Nestora dowodzą tylko, że wszystkie te plemiona żyły w stanie pierwotnym. Gruba siła i zmysłowość cechowały ich; wojna i rabunek zmieniały się u nich ciągle ucztami familijnemi i ofiarami dla bogów, polowanie i uprawa bardzo niewielkiej ilości roli, stanowiły główne zajęcie mężczyzn. A jednak, jak widać z podań sag północnych i opisów arabskich podróżników, miał tam miejsce dość znaczny handel, za pomocą którego wschód był w stosunkach z najdalszą północą. Podania północne opowiadają o podróżach do Holmgardu, może Nowgorodu albo starej Ładogi, gdzie dla królów północy kupowano stołową bieliznę, złotogłów, złotem przetykane materye i inne kosztowne towary. Podług opowiadania Nestora, trakt handlowy szedł od Czarnego morza wzdłuż Dniepru do rzeki Łowati, Łowatią do jeziora Ilmeń-skiego, a potem po Wołchowie do Ładogi. Drugie główne handlowe miejsce Arabowie zwą Itil nad Wołgą, którędy szły przez morze Kaspijskie wschodnie towary Indyi i Per-syi, wyprawiane ztąd dalej na północ. Futra, miód, wosk i niewolnicy stanowiły główne artykuły północy, w zamian za które brano kosztowne stroje, okrycia, chustki, pałasze,

perły, korale szklanne i t. p. lub też przedawano je za złoto wschodu.

Lecz jakkolwiek znaczny był ten ruch handlowy^ wszakże zdaje się, iż nie miał żadnego, lub też bardzo niewielki wpływ na dalszy rozwój Słowian wschodnich i ich ukształcenie. I tu także nie pokój, lecz wojna, jak powiada Heraklit, była ojcem wypadków.

W ciągu dwu wieków, gdy wszystkie przodowe plemiona słowiańskie nie zdołały oprzeć się naciskowi sąsiednich Niemiec, Słowianie wschodni zdołali ściślej się zjednoczyć. Godnem zastanowienia jest i to, że zjednoczenie owo jeśli nie wprost od Niemców, to jednak było dziełem niemieckiego szczepu Normanów. W tymże czasie, w którym hordy ich, żądne boju i zdobyczy, wyruszając ze skandynawskich brzegów licznemi oddziałami za morze, roznosiły trwogę po całym Zachodzie, przeprawili się oni także i przez morze Bałtyckie do obszernych krajów obecnej Rossyi, przez które dostali się aż do Konstantynopola.

„Roku 859, tak opowiada Nestor powstanie ruskiego państwa — Waregowie z tamtej strony morza przybyli i obłożyli daniną Słowian, Czudów, Merów i Krywiczan. Lecz w roku 862 powstały te plemiona przeciwko Ware-gom i przestały im płacić daninę. I zaczęli oni rządzić się sami i budować zamki. Lecz nie było u nich żadnego prawa, jeden ród powstawał przeciwko drugiemu, wszczęły się między nimi kłótnie i spory, a nawet poczęły się wojny. Naówczas zebrawszy się naradzili między sobą i rzekli: „Poszukajmy kniazia, któryby nami rządził, utrzymywał porządek i sprawiedliwie nas sądził.“ I poszli za morze do Warago-Russów, gdyż tak nazywali Rusini tych Waregów, jak inni Szwedami, Normanami, Anglikami i Gotami. Waragom tym rzekli Czudowie, Słowianie i Kri-wicze : Ziemia nasza jest wielka i obfita we wszystko, lecz nie masz w niej ładu; przyjdźcie, zostańcie naszymi książętami i rządźcie nami.“ Z pomiędzy nich zostali wybrani trzej bracia ze swemi rodzinami. Ci z licznym orszakiem przybyli naprzód do Słowian i założyli zamek Ładogę. Najstarszy, Ruryk, osiadł w Ładodze; drugi, Syneus, w Biełoziersku ; a trzeci, Truwor, w Izborsku ¹). Od tych trzech przybyłych Waragów i od tego samego czasu Ruś otrzymała swą nazwę“. ²)

Z tych okolic waragski książęcy ród rozszerzył swe panowanie nad okolicznemi plemionami. Już Ruryk, jedno-władny pan po wczesnej śmierci swych braci, rozkazywał w Nowgorodzie, Połowcu, Rostowie i Murowie nad brzegami Dźwiny, równie jak i Oki. Dwaj inni Waragowie, Askold i Dir, ruszyli jednocześnie ku południowi, zdobyli Kijów nad Dnieprem i ufundowali tu osobne państwo, które jednak równie jak i Smoleńsk, Liibecz i inne zostało przyłączone do tamtego, przez Olega, następcę Ruryka. Z Kijowa, obranego za stolicę przez Olega, podbite zostały plemiona słowiańskie, mieszkające po biegu Dniepru ; Siewierzanie nad Diesną, Radymicze nad Sożą, Drewlanie nad Horyniem i Prypecią, Luticze i Tiwercy nad Dniestrem i Bugiem. Widzimy ztąd, że ci Słowianie nie mogli sprostać napadowi Germanów. Wszystkich pierwszych następców Ruryka znajdujemy przepełnionymi żądzą staro-normandzkich wojennych wędrówek.

Na małych łodziach Oleg i jego następca Igor, spuszczają się po Dnieprze do Czarnego morza, i szerząc przed sobą trwogę, zjawiają się pod Konstantynopolem. „Gdy Światosław, syn Igora, doszedł pełnoletności— opowiada Nestor³)—zaczął zbierać mnogie i dzielne wojska, a i sam był walecznym. Chodził lekko jak pantera i prowadził mnogie wojny. W wyprawach swych nie miał ża-

dnych wozów, ani też kotłów. Nie gotował bowiem żadnego mięsa, lecz koninę, cielęcinę i zwierzynę, pociąwszy na cienkie kawałki, piekł na węglach i jadł. I namiotów żadnych też nie miał z sobą, lecz podścielał pod siebie koński czaprak, a siodło kładł pod głowę. Tak też robili i wszyscy jego wojownicy. I słał on w różne strony mówiąc: ja chcę iść na was.“ — Tak walczył zwycięsko z Wiaty czarni nad Oką, Chazarami nad Donem, Bułgarami nad Dunajem, Pieczyngami w stepach między dolnym Dniestrem, Bugiem i Dnieprem. Później rzekł swej matce ⁴) : „Mnie się nie podoba żyć w Kijowie, lecz chcę osiąść w Perejasławcu nad Dunajem, albowiem to jest środkowy punkt mojej ziemi. Tędy spływają wszelkie skarby; z Grecyi — złoto, wytworne tkaniny, wino i owoce wszelkiego rodzaju; z Czech i Węgier — złoto i konie; z Kusi — futra, wosk, miód i niewolnicy.“ I potem wyruszył rzeczywiście przeciwko Bułgarom nad Dunajem. Jak całe życie wiódł walki, tak też i zginął z orężem w ręku ; Pieczyngowie zamordowali go, gdy wracał z nad Dunaju. Jego trzej synowie podzielili między sobą państwo, lecz wkrótce (980) rozpoczęły się między nimi walki, aż Wladimir, najmłodszy, po śmierci obu braci, został jedynowładzcą. Państwo, które Buryk ufundował pomiędzy wschodniemi słowiańskiemi plemionami, a rozszerzyli jego następcy, było księstwem wojennem w ścisłem znaczeniu tego wyrazu. Władza książęca spoczywała na wojowniczej drużynie, która go otaczała, i która ciągle się wzmacniała przez nadciągające coraz to nowe drużyny Normanów— jeszcze Włodzimierz dla utrzymania swej władzy⁵) sprowa-

dzał z za morza nowe gromady Waregów. Zwycięscy i zwyciężeni pod względem pochodzenia, wiary i obyczajów różnili się między sobą najzupełniej, i tylko wojenna wyższość Waregów uśmierzała powstania, za pomocą których niektóre podbite plemiona starały się wielokrotnie odzyskać swą dawną wolność.

W czasach Władimira, przez niego samego wywołany zaszedł wypadek, który przedewszystkiem przyspieszył powolne zlanie się zwycięsców i zwyciężonych w jeden naród. Było to przyjęcie i rozszerzenie chrześcijaństwa.

Już w czasie ustalenia się waregskiej władzy Askolda i Dira w Kijowie, znajdowali się tam wyznawcy chrześcijaństwa — prawdopodobnie nawróceni od Greków. Potem (957) Olga, matka Światosława, ochrzciła się w Konstantynopolu, lecz syn nie poszedł za jej przykładem. Dopiero w 987 roku — tak opowiada Nestor — zjawili się na dworze Włodzimierza wysłańcy bułgarscy, niemieccy, żydowscy i greccy, wychwalając każdy swą wiarę i pobudzając księcia do jej przyjęcia. Nie mógł się on zdecydować, lecz -za poradą swych poufnych wysłał dziesięciu rozumnych i myślących mężów dla rozpoznania rozmaitych religij w obcych krajach. Po powrocie, wysłańcy w sprawozdaniu swem oświadczyli się za Grecyą. „Byliśmy też i u Niemców, i widzieliśmy ich kościoły, w których się modlą; lecz nie zauważyliśmy tam ani piękności ani ozdób; nakoniec przybyliśmy do Greków; wprowa-

Stralsund 1837. T. I str. 179—96. Tym samym sposobem podczas jedynowładztwa Olafa w Norwegii Ejmund i Rajnar ruszyli z 600 towarzyszami na Ruś, aby tam, jak opowiada Eymundar - Saga, Ilafniae 1833 r. Roz. 2. „w służbie jednego z wojujących między sobą synów Włodzimierza, znaleść drogę do honorów i bogactw“. Bardzo też jest ciekawy sam sposób ich przyjęcia w Holm-gardzie, opisany w dalszym ciągu sagi ; żądali oni złota, srebra i dobrej odzieży za swe usługi ku obronie ruskiego księcia, po funcie srebra dla każdego wojownika, dla majtka zaś półtora raza więcej. Zresztą, gdy się zgodzili brać skóry kunie i bobrowe, zamiast srebra, stanęła umowa o służbie na dwanaście miesięcy. Ci i inni „goście“ tworzyli tedy drużyny ruskich książąt.

dzono nas tam, gdzie oni modlą się swojemu Bogu i nie wiedzieliśmy, azali byliśmy w niebie, gdyż na ziemi nie ma nic tak pięknego i wspaniałego. Nie możemy tego opowiedzieć, tyle jednak wiemy, że Bóg jest u nich obecny i że ich służba boża daleko pozostawia za sobą służbę innych ludów“. Naówczas odpowiedzieli bojarowie i rzekli: „Gdyby grecka religia była złą, to babka twoja Olga nie byłaby jej przyjęła ; ona, która była najmędrszą ze wszystkich ludzi. “ Władimir odrzekł : „ Gdzie więc chcecie ochrzcić się?“ A oni mu odpowiedzieli: „Gdzie się tobie podoba.“ I nie przyszło do żadnego postanowienia.

Lecz we dwa lata potem ruszył on z wojskiem przeciwko Chersonowi, dla zdobycia tego greckiego miasta. Oblężenie ciągnęło się długo, aż dopóki zdrada nie przyszła w pomoc. Jeden Grek rzucił do obozu Rusinów strzałę z napisem: „Źródła, które znajdują się po za wami ku wschodowi, z których woda rurami sprowadzona jest do miasta, możesz odkopać i odprowadzić.“ I Władimir, posłyszawszy to, podniósł oczy ku niebu i rzekł: „Jeśli się to stanie, to ja chcę tu się ochrzcić“. Mieszkańcy, spaleni pragnieniem, poddali się, i Władimir ze swemi wszedł do miasta.

„Jeśli

Natychmiast wysłał on poselstwo do Konstantynopola z obietnicą przyjęcia chrztu, prosząc oraz o rękę Anny, siostry cesarzów Bazylego i Konstantego. Po niejakim oporze księżniczka przybyła do Chersonu i znalazła, iż przyszły małżonek niespodzianie oślepł. Naówczas kazała mu powiedzieć: „Jeśli chcesz wyzdrowieć od tej niemocy, ochrzcij się natychmiast; jeśli nie, to pozostaniesz na zawsze ślepym. “ Władimir, posłyszawszy to, rzekł : to w rzeczy samej się stanie, to zaiste Bóg chrześcijański jest wielkim.“ I rozkazał ochrzcić siebie. Chersoński biskup ochrzcił tedy Włodzimierza przy towarzyszeniu duchowieństwa, które przybyło z księżniczką, a gdy biskup

położył nań rękę, otwarły mu się oczy. Włodzimierz przejrzawszy tak niespodzianie, dziękował Bogu i rzekł: „Teraz poznaję prawdziwego Boga“. A gdy to zobaczyli otaczający go, wielu z nich dało się ochrzcić.

Z Chersonu Władimir wrócił do Kijowa, kazał poniszczyć posągi dawnych bożków, porąbać je w kawałki, wrzucić w wodę lub spalić i rozkazał wszystkim mieszkańcom następnego poranku wcześnie stanąć nad brzegiem rzeki. Mieszkańcy zaś rzekli : „ Gdyby to nie było dobrem, to ani książę, ani bojarowie, nie przyjęliby go.“ Tak tedy tysiące w nurtach Dniepru zostały ochrzczone ; książę kazał budować kościoły; poosadzał je kapłanami, i zaczął we wszystkich miastach, wsiach i osadach nawracać lud na wiarę, i wybrawszy dzieci znakomitszych ludzi, kazał ich uczyć pisma. „Takim sposobem oświecon jest sam Władimir, jego synowie i jego lud“ ⁶).

Wprawdzie to wprowadzenie chrześcijańskie, jak widać z niektórych śladów, zrazu nie było ani tak powsze-chnem, jak to się wydaje Nestorowi, ani też nie było tym głównym węzłem, łączącym podzielone dotychczas plemiona⁷). Zawsze jednak łączyło ono ich jednością wiary i jednością kościoła i istotnie, wiele przyczyniło się do tego, aby język słowiański podnieść do stanowiska języka panującego, zwłaszcza, gdy współcześnie z chrześcijaństwem przyniesiony został na Kuś słowiański przekład ksiąg świętych Metodyusza i Cyrylla. Ono też wyrównało podział między zwycięscami i zwyciężonymi, i powoli zjednoczyło wszystkie plemiona w jeden lud.

Tak tedy w tymże samym prawie czasie, gdy nad Wartą i Wisłą powstawało, utwierdzało się i rozszerzało panowanie Piastów, na wschód od niego nad Dnieprem utworzyło się i rozpostarło drugie słowiańskie państwo; tamto zwróciło się ku zachodowi i otrzymało ztamtąd chrześcijaństwo w postaci kościoła rzymskiego; to przez swe położenie geograficzne i ztąd wynikające dawniejsze stosunki, uległo wpływowi wschodu i przyjęło wiarę kościoła greckiego. Oba w pierwszych żywych usiłowaniach ku rozwinięciu swej potęgi, rządzone przez dzielnych i wojowniczych książąt, prędko zetknęły się z sobą nieprzy-jaźnie. Każdy zna w ogóle długą, przez wieki ciągnącą się walkę między Rusią a Polską i jej dzisiejszy koniec ; początek jej rozpoczął się w téj pierwszej epoce obustronnego rozwoju.

Już Oleg, bezpośredni następca Ruryka, rozszerzał swe panowanie z Kijowa ku zachodowi, podbiwszy pod swe zwierzchnictwo drobne słowiańskie plemiona lesistego Wołynia i równiny Podolskiej. Władimir posunął się dalej na zachód. Zdobył on — było to podług Nestora 981 r. — tak zwane grody czerwieńskie, to jest okolice około Chełmu, na zachód od Bugu do Wieprza, Przemyśl, wschodnią część Galicyi po San ⁸). W dziesięć lat później, oręż jego po raz pierwszy zagroził Polsce*). Czy doszło wtedy do wojny, lub czy też spór w inny jaki sposób został zakończony, nie podają nam dzieje, lecz w kilka lat potem w końcu X wieku, polskie panowanie w tej stronie rozciągnęło się ku południo - wschodowi. Bolesław Chrobry zdobył u Czechów Kraków i okoliczną ziemię i stał się przez to bezpośrednim sąsiadem ruskiego księcia.

Zapewne, zrazu nie przyszło do starcia obu bohaterów. Bolesław zajęty swemi stosunkami do niemieckiego państwa, zwracał podówczas, jakeśmy widzieli, całą swą działalność i uwagę ku wschodowi; Władimir w tymże czasie walczył na północy swego państwa, około Bado-skiego jeziora i nad brzegami morza z Normanami**), być też może, że było już ułożonem małżeństwo między Świętopełkiem, adoptowanym synem Włodzimierza i córką Bolesława, o którem powiemy później ***). Związek ten je-skiej dyecezyi, jak go podaje akt erekcyi, nie jest zresztą, wcale zupełnym dowodem podobnego rozpostarcia ówczesnego czeskiego panowania. Było to w ogóle w zwyczaju, aby obszary biskupstw, które się fundowały na granicach pogan , rozszerzać dalej, niż sięgało panowanie chrześcijańskie, raz dla tego, że spodziewano się dalszego nawracania, a powtóre może i dlatego, aby dać biskupom pobudkę dalszego nawracania dla własnego interesu. I Długosz I. str. 108 robi wzmiankę o tych zaborach Włodzimierza ; podstawą, jego wiadomości, równie też jak i wszystkich prawie jego opowiadań o polsko-ruskich stosunkach, jest rękopism Nestora, jednak pożytkuje on z niego nie nader sprawiedliwie, lecz obrabia go często stosownie do swych celów i poglądów. Tak mówi wprost o wojnie między Mieczysławem a Włodzimierzem, iż była prowadzona vario Marte, nunc Polono, interdnm vero Rutheno triumphos retinente. Jednak i on nie zamilcza o zdobyciu grodów czerwieńskich.

*) Annal. Hildesh. u Leibnitza, script, rer. brunsvic. I str. 720 rok 992: Otto Rex cum valida suorum manu iterum Brannanburg adiit.— Bolizlao vero Misachonis fllius per seipsum ad dominum regem venire nequaquam valens (iraminebat quippe illi grande contra Ruscianos bellum) suos satis fideliter milites in ministerium Régis direxerat.

**) Por. Heimskringla Snorre Sturlesona przekład Mohnike I. str. 255. UNestora znajduje się albo przerwa od r. 997 do 1015, lub też brakowało mu dokładniejszych wiadomości o tych latach.

***) Wiadomość o związku córki Bolesława z Światopełkiem podaje nam Thietmar. W jednem miejscu (str. 244) mówi on o ożenieniu jednego z synów Władymira z księżniczką polską, nie nazywając tego syna po imieniu. Potem dnakże, jak się zdaje, był powodem do zerwania pokoju. Z córką polskiego księcia przybył do Kijowa Reinbern, biskup ufundowanego przez Bolesława biskupstwa Kołobrzeskiego, który pozostał z Światopełkiem w bliskim stosunku. Intrygi jego rozbudziły podejrzenia. Włodzimierz otrzymawszy wiadomość, iż oni w tajnym związku z Bolesławem zamyślają o powstaniu, uprzedził ich i kazał uwięzić obu wraz z córką swojego szwagra. Rozdrażniło to polskiego księcia; umyślił zemścić się za swoje, pospieszył zawrzeć pokój z Niemcami — było to na początku 101B roku — i natychmiast po zawarciu go posiłkowany przez Niemców i Pieczyngów wyruszył przeciwko Rusinom. O tej wyprawie wiemy tylko to, iż Bolesław spustoszył wielką część ziemi ruskiej i po wybuchnięciu niezgody między swoimi a Pieczyngami kazał całkiem wyciąć tych ostatnich.

Dalszy przebieg wojny równie jak i koniec jej nie jest nam znany *). Po tej wojnie nastąpiło kilka lat pokoju między Polską a Rusią. Dnia 15. lipca 1015 roku umarł Władymir w Berestowie. Jego adoptowany syn, ów Światopołk, zięć polskiego księcia, pochwycił władzę w powiada (str. 239) ze względu na wyprawę Bolesława do Kijowa, iż ten posadził tam na tronie swego generum ; na str. 265 nazywa on jego Zentepulcum. Nestor nic nie wie o tem pokrewieństwie między Światopełkiem a Bolesławem, lecz wiedzą o nim Gallus i jego następcy, chociaż nie podają ani imienia ruskiego księcia, ani też rodzaju pokrewieństwa.

*) Chronologiczne następstwo tych wypadków jest bardzo niepewne. Thietmar podaje na str. 192 wiadomości o tej wyprawie Bolesława; o której znów nie wspominają ani ruscy ani polscy kronikarze, nie rozszerzając się ani nad powodami, ani nad jej skutkiem; pisze on tylko: Post haec (po zjeździe Bolesława z Henrykiem w Merseburgu na Świątki 1013 r.) vero Ruciam no-stris ad hoc auxiliantibus petiit et magna regionie iilius parte vastata, cum commotio inter suos et hospites Pezineigos fieret, eosdem quamvis suimet fau-tores jussit interfici omn«s. Stosunki między Światopełkiem a Włodzimierzem, jako też uwięzienie pierwszego, opowiada on później na str. 243—244, nie wskazując czasu, i zamyka słowami: Bolizlaus autem haec omnia comperiens, in quantum potuit vindicare non desistit. Ja starałem się tylko oba miejsca rozdzielone w tekście powiązać z sobą.

Kijowie, a Bolesław zabezpieczony przez to na swych tyłach od groźnego nieprzyjaciela, z większą jeszcze niż dotąd mocą popierał swe plany przeciwko Niemcom, dzieliśmy jnż, jakiemi skutkami uwieńczone były te przedsięwzięcia, tak, iż polski książę w końcu wojny wymógł cesarzu pokój korzystny tylko dla siebie. Tu możemy tylko zrobić uwagę, że jednak i wypadki zaszłe tymczasem na dalekim wschodzie nie mogły pozostać bez wpływu na zawarcie onego. Już w r. 1016 Jarosław, syn Włodzimierza i udzielny książę Nowogrodzki, podniósł się przeciwko Światopołkowi z bronią w ręku, chcąc pomścić morderstwa swych braci, za pomocą którego Świa-topołk chciał ubezpieczyć swe panowanie w Kijowie. Nad brzegami Dniepru, pod Lubeczem, jesienią spotkały się oba wojska; zwycięstwo zostało przy Nowogrodzianach, Jarosław wszedł do Kijowa, a Światopołk zmuszony uciekać do swego teścia do Polski *). Wówczas to nastąpił pierwszy dziejowy stosunek między Rusią a Niemcami. Świętopołk mógł zarówno spodziewać się od Polaków pomocy i przywrócenia swego panowania, jak Jarosław obawiać się takowego. Wiedział on o wojnie, jaką naówczas Bolesław prowadził z Niemcami, wysłał więc Jarosław poselstwo do cesarza Henryka II. dla zawarcia ściślejszego przymierza przeciwko wspólnemu wrogowi. Nie wiemy nic o przebiegu tych rokowań. Tyle tylko doszło do nas, że ruski książę stosownie do obietnicy danej cesarzowi w r. 1017 ze swej strony przedsięwziął wyprawę do Polski. Lecz wyprawa ta nie odniosła żadnego skutku, Rusini. oblegali napróżno jedno polskie miasto.**) Gdy zaś Bolesław w skutek nieszczęśliwej wyprawy niemieckiej tegoż roku wymógł na cesarzu ów pokój w Budyszynie, w początku

Wi

na

*) Nestor przez Szerera str. 120.

**) Por. Thietmar str. 239. Imperator autem Kal.^Octobr. Merseburg ve-nit... et tunc primo comperit, Ruszorum regem, ut sibi per internuncium pro-misit suum, Bolizlavum petiisse, nilque ibi ad urbem possessam profecisse.

1018 roku, mając przez to rozwiązane ręce od zachodu, natychmiast zwrócił swój i swego zięcia oręż na wschód.

Latem 1018 r. ruszył on ze swoimi, z 300 Niemcami, 500 Węgrami i 1000 Pieczeniegów na Ruś i d. 22. lipca stanął nad brzegiem Bugu. Po drugiej stronie rzeki już stał obozem Jarosław z licznem wojskiem, wzmocnio-nem waregskiemi oddziałami. Gdy Polacy przygotowują mosty dla przejścia przez rzekę, ochmistrz dworu Jarosława, wojewoda Bud, na drugim brzegu rzeki, szydząc z otyłości Bolesława, zawołał: „Chcemy ci już rozpruć twój gruby brzuch.“ Rozgniewany tern polski książę pierwszy na koniu rzucił się w rzekę, wojsko ruszyło za nim i nieoczekiwany napad rychło rozstrzygnął zwycięstwo. Napróżno Rusini starali się stawić czoło gwałtownemu natarciu Polaków, całe ich wojsko poszło w rozsypkę i Jarosław z czterma tylko ludźmi ledwie uszedł do Nowogrodu.

Bez dalszej walki posunął Bolesław na Wschód. Gdzie tylko stanął, wszyscy mieszkańcy przyjmowali go bo-gatemi darami i po krótkiem oblężeniu stolica otwarła przed nim swe bramy. Gdy 14. sierpnia zwycięsca wraz ze swym zięciem wchodził do Kijowa na czele swojego wojska, ugodził swym mieczem, podarunkiem cesarza Ottona III, w Złote Wrota, aż miecz się wyszczerbił i od owego czasu otrzymał nazwę Szczerbca. Przez długie wieki jako klejnot koronny chowany był w skarbcu krakowskim i wszyscy późniejsi królowie podczas koronacyi przypasywali go do boku *). Wyprawa skończyła się na zdobyciu

*) Wszystkie staropolskie podania wzmiankują, o tem cięciu, o czem jednak die wspominają, ani ruskie, ani Thietmar. Obacz Gallus str. 46. Kadłubek str. 99, Boguchwał w księdze II str. 25, Chronic. Polon, i chronię, princ. Polon, u Stenzela, script, rer. siles. t. I str. 10 i 50. Gallus podaje za przyczynę wojny to, iż Jarosław odmówił Bolesławowi oddania swej siostry za małżonkę i objaśnia owo cięcie następnemi słowy: et evanginato gladio in aurea porta percuciens, risu satis jocoso, suis admirantibus, cur hoc fecisset? enodavit: Sicut, inquit, in hac hora aurea porta civitatis ab isto ense percu-

Kijowa. W bogatem handlowem mieście, które wówczas jakoby liczyło więcej niż 400 cerkwi i ośm rynków *), dostały się w moc zwycięscy macocha Jarosława, żona i siostry wraz z niezmierną zdobyczą. On wziął jedną z tych sióstr Przedsławę sobie ; jedną częścią zdobyczy hojnie wynagrodził swoich, resztę zaś bogactw wysłał do ojczyzny**). I wyprawił swych posłów teraz do cesarzy Wschodu i Zachodu. Henrykowi świętemu posłał bogate dary z zapewnieniem swej przychylności; cesarzowi konstantynopolitańskiemu ofiarował swą przyjaźń, lecz zarazem kazał oświadczyć, iż jeśli jej nie dochowa, będzie mieć w nim ciągłego niezwyciężonego nieprzyjaciela. Stał on wtedy u szczytu swojej potęgi ; zięcia swego osadził ponownie na państwie w Kijowie, a wojsko swe rozlokował naokoło po miastach zdobytego kraju. Zdawało się, iż chciał tu pozostać na zawsze. Jednak to mu się nie udało. Czy że Światopełk czuł się ograniczonym w swej władzy książęcej przez bezpośrednią bliskość potężnego teścia, czy też ucisk i gwałty, których dopuszczali się obcy wojownicy nad mieszkańcami, pobudziły go do powstania, dość, że dał rozkaz mordować Polaków ; obawa uskutecznienia tego zamachu zmusiła Bolesława do opuszczenia Kijowa i kraju.

titur, sic in nocte sequenti soror regis ignavissimi, mi dari prohibita, cor-rumpetur, nec tum Boleslavo thoro maritali sed concubinali singulari vice tantum conjugetur, quatenus hoc facto nostri generis injuria vindicetur et Ru-thenis ad dedecus et ad ignominiam imputetur. U Thietmara stoi tak, na str. 265: Ibi (w zdobytem mieście) fuit noverca, regis praedicti (sc. Jaroslavi) u-xor, et VIII sorores, quarum unam prius ab eo desideratam antiquus fornicator Bolizlavus, oblita contectali sua, injuste duxerat. Gdy Tadeusz Czacki w r. 1792 na rozkaz sejmu zrobił opis krakowskiego [skarbca, znalazł w środku klingi, lecz nie na ostrzu szczerbę. Na rękojeści miecza znajdował się napis literami XI wieku, świadczący, iż Bolesław otrzymał go od cesarza Ottona III. Ob. Naruszewicz hist. narodu pois. t. VI str. 138.

*) Por. Thietmar str. 265 i późniejszy Adam Bremeński pisze c. 66 : Cujus (sc. Rusziae) metropolis civitas est Chive, aemula sceptri constantino-politani, clarissimum decus Graeciae.

**) Podług Woskresień. kroniki. Por. Karamzin Tom II str. 7 w przy-

piskach.

Reppel.

10

Obciążony bogatemi łupami, mnóstwem jeńców, prowadząc z sobą dwie siostry Jarosława wrócił on do Polski. Chociaż Kijów był stracony, to jednak korzyść z wyprawy

była bardzo znaczna.

czerwieńskie grody, zdobyte niegdyś przez Włodzi-

Jeszcze w odwrocie Bolesław zajął

owe

mierzą i w ten sposób rozszerzył i z tej strony granice swego dotychczasowego państwa. Nie trudno dopatrzyć, jak wspaniałem było stanowisko, które Bolesław w niewielu leciech wywalczył dla siebie i swojego ludu. Uwolnił się z pod zwierzchnictwa Niemiec, Czechów odepchnął do ich własnej ziemi, zwycięsko zwalczył Prusaków i Pomorzan, a wreszcie postawił przegrodę postępowi ruskiej potęgi na Zachód. Od Dniepru na Wschodzie, aż do Elby na Zachodzie, od brzegów Bałtyckiego morza aż do gór karpackich, był on teraz bezspornie najpotężniejszym panem, a Polacy narodem panującym. Z najzupełniejszem prawem potomność nadała mu miano Chrobrego, to jest: „Męża mocnego, śmiałego i wielkiego serca“ ⁹).

ROZDZIAŁ DRUGI.

STAN WEWNĘTRZNY. KORON AC YA I ŚMIERĆ BOLESŁAWA.

Upłynęło zaledwie lat trzydzieści od chwili, gdy naród, zetknąwszy się bezpośrednio z chrześcijańskim zachodem, po wprowadzeniu chrześcijaństwa i utworzeniu pierwszej organizacyi chrześcijańskiego kościoła we własnem łonie, wstąpił na nowe, pod różnemi względami dotychczas nie znane mu tory, kiedy Bolesław Chrobry, wypę-

dziwszy gwałtownie swych braci, zdobył sobie jedynowładz-two. Widzieliśmy, do jak wielkiego wojowniczego ruchu pociągnął go z sobą, i jak wysoko pod jego wodzą podniosły się zewnętrzne polityczne znaczenie i potęga Polaków. Im przeważniej takowy, skierowany na zewnątrz, rozwój narodowej potęgi, musiał polegać na podstawie stosunków wewnętrznych, tern większej wagi nabiera pytanie , jakiemi też one były? Pytanie — na które odpowiedź w obecnym stanie źródeł historycznych o owych czasach na zawsze pozostanie niedostatecznie rozwiązaną. Gallus i jego następcy podają tylko bardzo niedostateczne wskazówki dla rozwiązania jej, gdy tymczasem niemieccy i inni sąsiedzcy kronikarze wzmiankują tylko o głównych momentach tych ruchów, które towarzyszą powstawaniu każdego potężniejszego państwa, lecz milczą całkowicie o wewnętrznych stosunkach odległego, rzadko przez cudzoziemców zwiedzanego, a ztąd mało znanego kraju. Z ułamków tych, z uwzględnienia późniejszych stosunków i ich ogólnego rozwoju, musimy się postarać wytworzyć sobie wizerunek owych wewnętrznych stosunków, o ile to się da zrobić.

Bolesław Chrobry obejmując władzę, zastał naród podzielony na ludzi wolnych w plemieniu (szlachta), na czyn-szowników (kmieć), i poddanych, w całem znaczeniu tego wyrazu. Stan szlachecki, złożony z większych i mniejszych swobodnych posiadłości ziemskich, tworzył najliczniejsze jądro narodu, i stanowił zarówno, jak samo pojęcie o każdym zupełnie swobodnym człowieku, przedewszystkiem część jego wojowniczą, zdolną do noszenia broni, gdy tymczasem kmiecie, jeśli nie wyłącznie, to jednak głównie, uprawiali ziemię i płacili czynsz *). Po nad obydwoma te-

10*

*) Por. Gallus str. 17 w ogólnem opisaniu Polski. Patria ubi aer salu-bris, ager fertilis, silva melliflua, aqua piscosa , milites bellicosi, rustici labo-riosi. W dawniejszych tłumaczeniach polskiego prawa z lat 1449 i 1503, które Lelewel wydał w Wilnie 1824 r. : Księgi ustaw polskich i mazowieckich, znaj-

mi stanami gorówała władza książęca, według wszelkiego podobieństwa dłużej, niż żywot ludzki istniejąca, a więc posiadająca niejako mocniejszo już ukształcenie. Niepodobna wprawdzie ściśle określić jej natury, miary jej praw i potęgi; mogła ona nawet w owych czasach pod wielu względami być chwiejną i niewyrobioną. Znajdując jednak, iż w ostatniej połowie XII wieku szlachta obowiązaną była służyć księciu wojskowo, iż ze swych dóbr płaciła podatki i pełniła wielorakie służebności — zapewne za pośrednictwem kmieci — że książę na tych dobrach posiadał pewne regalia, jak np. polowanie, rybołówstwo, młyny i t. d., że nakoniec do niego jednego należało prawo sądów tak nad szlachtą jak i nad kmieciami, że wszystko to było jego udziałem bez pośrednictwa lenniczego związku, w germaliskiem znaczeniu tego wyrazu : nie możemy nie dostrzedz z jednej strony, w jakiej rozciągłości pierwotna ogólna swoboda Polaków ograniczoną została przez władzę książęcą, a z drugiej strony nie daleko jesteśmy od tego, aby główne podwaliny owoczesnej władzy przypisać wiekowi Bolesława Chrobrego. Przypuściwszy, iż większa część danin, liczne służebności i regalia, takie, jak je znajdujemy w XII wieku, dopiero z biegiem czasu powolnie ustanowione i przeprowadzone zostały przez władzę książęcą, zawsze jeszcze pozostają prawo jurysdykcyi, powinność służby wojskowej i pewnej miary podatków i służb, jako prawdopodobnie najdawniejsze momenta tej władzy.

Służba wojskowa z pewnością uważaną była przez szlachtę pierwotnie raczej jako prawo ludzi swobodnych, dujemy bardzo często mile3 przetłumaczony na szlachczicz np. rozdz. 19 str. 25; rozdz. 60 str. 46; rozdz. 71 str. 50; militia przez ślachta por. roz. 83 str. 56; jus militare przez prawo ślyachatne ; por. rozdz. 4 str. 16; de militari prosapia przez sz slachatlmego rodu. Da się i więcej przykładów przytoczyć ; co do przytoczonych należy zauważyć, że podane cyfry rozdziałów stosują się do łacińskiego tekstu u Bandtkiego.

aniżeli jako obowiązek. Szli oni — to jest więksi właściciele ziemscy — zapewne z radością za walecznym księciem na wyprawy przezeń przedsiębrane, gdyż bogata zdobycz w skarbach i niewolnikach przypadała na każdego z nich jako korzyść, a życie wojownicze w ogóle odpowiadało ich usposobieniu. Dla tego to, jeśli Gallus *), którego opowiadania o tych czasach noszą na sobie cechę wspomnień narodowych podawanych z ust do ust, przedstawia wojenną potęgę Bolesława Chrobrego pod pewnym względem, jako niezmierzoną, to daje to nam niejako wskazówkę, iż większa część narodu była zdolną do noszenia broni i obowiązaną do pełnienia służby wojskowej. A znów dalej nie zadziwi nas , ani też razić będzie, ów bystry rozwój sił polskich, jaki napotykamy pod panowaniem Bolesława w jego wyprawach na zewnątrz. Masami niejako wysypywała się szlachta pod wodzą dzielnego i bohaterskiego króla po za dotychczasowe ciasne granice swojej ojczyzny i zwyciężała albo przez swe gwałtowne natarcie, jak np. Rusinów, lub też unikając regularnych bitw, nieustannemi, niespodziewanemi napadami i potyczkami, jak Niemców. Ogólny charakter tych ostatnich wypraw wskazuje też i na to, że główną siłę polskiego wojska już wtedy stanowiła jazda (Reiterei). Szybkie napady, częste niespodziewane ukazywanie się polskich oddziałów na tyłach Niemców, ich szybkie rozpostarcie się po wielkich obszarach, nie pozwalają nie dopatrzyć tu oddziałów jezdnych**); mniemanie to stwierdza się jeszcze i tern, że najbliżsi następcy Bolesława tym samym sposobem odbywali swe wyprawy

)•

*) Ob. Gallus str. 51.

**) Na jednem miejscu na str. 211 Thietm. wyraźnie wspomina o pol ¹⁰

skiej jeździe.

Jeśli wystąpienie Bolesława na zewnątrz ukazuje nam jego i jego naród jako lud wojowniczy, to znów i urządzenie jego dworu— przynajmniej tak, jak go nam wystawia Gallus — nosi na sobie cechę nadwornego obozu królów-bohaterów, tak jak malują ich w północnych i niemieckich podaniach. Tu wszelki „gość“, który chciał wstąpić do służby książęcej, był pożądanym*). Bolesław nie nazywał go sługą, lecz synem książęcym, a jeśli przytrafiło mu się stracić konia, lub inne jakie rzeczy, natychmiast książę szczodrze go napowrót obdarowywał. Obok tego znajdowali się tam łowczy i myśliwi ze wszystkich narodów **). Oprócz stołów dla pomniejszej świty, codzień nakrywano i bogato zastawiano 40 stołów dla znakomitszych osób. Nie brakło nawet dworowi Bolesława zewnętrznego przepychu, który tak dziwnym nam się wydaje przy ówczesnej prostocie i surowości trybu życia wedle podań północnych. Już samo świetne przyjęcie cesarza Ottona III w Gnieźnie, które nawet niemiecki Thietmar znajduje godnem podziwu, daje tego dowód. Lecz nawet i w mniej uroczystych okolicznościach, jak opowiada Gallus¹⁰), nie tylko znakomitsi, lecz nawet i pomniejsza szlachta nosiła złote łańcuchy wielkiej wartości, a kobiety ukazujące się na dworze tak bogato zdobiły się złotemi łańcuchami, brasoletkami i drogiemi kamieniami, iż ledwie mogły udźwignąć ciężar tych ozdób, wspierając się na kimkolwiek f). Przepychu tego dostarczała bogata zdobycz, którą przywozili z sobą i książę i szlachta ze swych odległych wypraw; dla podtrzymania blasku dworu obok zdobytych skarbów — przypomnijmy sobie tylko, jak wielkie bogactwa Bolesław zabrał w jednym tylko Kijowie, jakie skarby w kilka lat po śmierci Bolesława, Brze-

*) Por. Gallus str. 75. **) Tenże str. 71.

***) Tenże str. 64. f) Tenże str. 39.

tysław czeski przyniósł z Polski do Pragi — zapewne służyły i daniny, które musiały bezwątpienia zwycięscom płacie sąsiednie ludy, np. Pomorzanie. Opisy więc tego przepychu, które stary Gallus nam zostawił o dworskiem życiu Bolesława, choćby one nawet po części przez podania były powiększone, w ogóle jednak bezwątpienia podają nam sprawiedliwy wizerunek owego życia podzielonego między bogatem zmysłowem użyciem i niebezpie-czeństwy, a wesołością wojowniczego życia. Obok tego wizerunku Bolesława, szczodrego dla swych dworzan i szlachty, biesiadującego z nimi i ich żonami¹¹), wskazuje nam Gallus w pojedyńczych rysach i surowego w nim księcia. Bezwątpienia, uszanowanie władzy książęcej w owych czasach przedewszystkiem zależało od osobistości samego panującego; jeśli ona była silną, więc i panowanie jego mogło być energicznem, nawet gwałtownem ; jeśli osobistość była słabą, z pewnością szlachta burzyła się bezkarnie przeciwko panu. Charakter, z którym Bolesław występuje na zewnątrz daje nam rękojmię, że we własnym kraju sprawował władzę swą energicznie. Nasz stary kronikarz wielokrotnie chwali jego sprawiedliwość, z którą zarówno występował w obec ubogich i maluczkich i nie cierpiał, aby możniejsi krzywdzili ich w czemkolwiek. Wspomina o posłuszeństwie, z jakiem każdy, nawet najznakomitszy obwiniony stawił się w naznaczonym czasie przed sądem książęcym, który nie zważał na żadne względy, dla osób choćby i znakomitszych, podczas sądów swoich¹²). Jeśli przytem powiada o częstych wyrokach śmierci, wydawanych przez księcia, o poważnych napomnieniach¹³) i dodaje, że z młodszą szlachtą krom napomnień przychodziło czasem i do bicia f), to wszystko są rysy, które, zważywszy nawet ich podaniową formę, wskazują jednak z jednej strony na surowy charakter władzy Bolesławowskiej, a z drugiej na jego książęce stanowisko względem szlachty. Dokładniejszego wizerunku ustroju stosunków społecznych w owym czasie, w państwie, nie podają starsi kronikarze; wprawdzie Gallus w wielu miejscach wspomina : duces, principes, proceres, magnates, comités, vastan-diones, familiäres, camerarii, vicedomini i villici¹⁴), poró-wnywając jednak z sobą te miejsca, przekonywamy się wyraźnie, iż do nazw tych nie przywiązuje żadnego ścisłego pojęcia o stanie lub urzędzie , lecz chce tylko odróżnić w ogóle po części znakomitszych, po części zaś urzędników książęcych od tłumu, nobiles czyli milites. Jeśli tedy stary kronikarz powiada, iż Bolesław zawsze trzymał obok siebie dwunastu radców (consiliarii, amici), z którymi zawsze radził o sprawach państwa, a Kadłubek dodaje, iż do rady tej wybierał najmędrszych ludzi w narodzie, to jednak wiadomości te z jednej strony tak są urywkowe i nie dadzą się pogodzić z żadną późniejszą ustawą państwową Polaków, że nie możemy zgodzić się ze zdaniem Naruszewicza, iż owych dwunastu doradzców było przeznaczonych dla zawiadownnia sądownictwem, a z drugiej strony tak bardzo przypominają one nam podanie, dochowane przez Boguchwała, iż Lechici przed ustanowieniem władzy książęcej wybierali dwunastu poważnych i bogatych mężów dla rozstrzygania wewnętrznych sporów i sprawowania publicznych interesów, iż cały ten ustęp uważamy za produkt podania, które bohatera narodowego—jak się to często trafia w podaniach—otoczyło dostojną, godną poszanowania radą, złożoną z najmędrszych w narodzie*). Dla tego to zapewne nie bez powodu pamięć narodowa wynosi Bolesława Chrobrego nie tylko jako zwycięskiego rozszerzyciela powstającego polskiego państwa, lecz mianuje go także fundatorem późniejszych ustaw, które w całości lub w części przetrwały wieki.

W czasach wzrostu narodu—jakim był dla Polaków początek XI wieku — książęce charaktery takiej siły, jak Bolesław Chrobry, wszędzie są zarówno skłonne, jakoteż i właściwe dla nadania większej spoistości istniejącym żywiołom państwowym, a przez to dla rozszerzenia potęgi i znaczenia narodu na zewnątrz, równie też jak i dla wzmocnienia władzy książęcej wewnątrz. Boguchwał podaje**): „Bolesław wprowadził w Polsce obowiązek nazwany stróżą, tak, iż z każdego sprzężeju i z każdego łanu miarę żyta i owsa rocznie znosili do stodół królewskich, wyjąwszy tych tylko, którzy walczyli za ojczyznę. Ten podatek zbożowy dla tego zaś nazwany został stróżą, iż przeznaczony był dla użytku garnizonów stojących po zamkach, zwłaszcza po zamkach pogranicznych. Albowiem pomieniony król na granicach państwa swojego pobudował mnogie zamki dla utrwalenia ' panowania i odporu nieprzyj aciół “.

Wiadomość ta jest bezwątpienia pierwszym śladem późniejszych urzędów kasztelańskich w Polsce, które długi czas były główną podstawą ustawy państwowej, co pokazuje się ze źródeł dopiero w początku jej osłabienia, to jest około połowy XII wieku. Nie jest to tedy miejsce dla dokładniejszego rozpatrywania tej instytucyi, możemy jednak sobie pozwolić, posłużyć się głównemi jej rysami o tyle, o ile one mogą dopomódz do zrozumienia tworzenia

*) Por. Gallus str. 67. Kadłubek Tom I str. 93—94. (Cromer str. 43.) Naruszewicz IY str. 143. Boguphali chronicon u Sommersberga, script, rer. Biles. Il str. 20.

**) U Sommersberga 1. 1. II str. 25.

szerniej.

***) Długosz str. 169 i 170. Cromer str. 432 i toni wypełnili to ob

się tej ustawy. Pewny prawidłowy porządek w spełnianiu służby wojskowej ze strony szlachty równie tu, jak i w administracyi, musiał zapewne już istnieć i przed Bolesławem Chrobrym. Gdy zaś za jego panowania z jednej strony prąd wojowniczy w życiu narodu znakomicie podniecony został, a z drugiej prawdopodobnie administracya całego państwa przeszła w ręce książęce, musiała tedy właśnie teraz zjawić się konieczna potrzeba oparcia obu tych gałęzi na stalszych, niż to było dotychczas, podstawach. Według wszelkiej dziejowej analogii przypuszczać należy, że ustawy, które w tym względzie weszły w życie za jego panowania, lub też przezeń wprowadzone zostały, nie były ani zupełnie nowe, ani też utworzone dowolnie, lecz musiały się opierać jako takie na istniejących już stosunkach. Wiadomość Boguchwała, że Bolesław głównie budował zamki na granicach i dla opatrzenia ich ustanowił nowy podatek stróża, może mieć swą słuszność, lecz utrzymywać, iż owa pierwotna pograniczna instytucya została z czasem rozciągniętą na kraj cały, jest rzeczą nieprawdopodobną. Daleko więcej zbliżonem do prawdy jest przypuszczenie, iż owa wojenna i administracyjna ustawa, jakbyśmy ją tam i nazwali, jednocześnie została przeprowadzoną w całym kraju. Alboż to było trudno nową ustawę złączyć z istniejącą już instytucyą vicinia. W tej już bowiem, jakeśmy uprzednio zauważyli, leżało jądro administracyjnej organizacyi; w tym względzie stanowiła ■ ona już zamkniętą całość, okręg, na którym później — nie wiadomo, czy za czasów Bolesława, lub też po nim — oparty został porządek w sprawowaniu służby publicznej i pobieraniu podatków. Oprócz tego zdaje się być rzeczą więcej niż prawdopodobną, ba nawet pewną, iż vicinia znajdowało się w pewnym stosunku i związku z zamkami (castra), które były ogniskami całej administracyjnej organizacyi. Wszystkie okoliczności sprzyjają przypuszczeniu,

że urząd kasztelański był złączony z tą instytucyą. Wprawdzie nie od razu i nie natychmiast zostały wszędzie pobudowane rzeczywiste zamki, mogły się jednak znajdować w tych okręgach wielkie książęce dwory, które w potrzebie wzmacniano nakształt twierdz. Tu osadzał książę jednego ze swych urzędników (familiäres, comités, jak ich nazywano) po części dla doglądania nad administracyą ksią-żących dóbr, sprawowaną przez villici, po części dla wykonywania powierzonych im obowiązków, po części wreszcie dla przewodniczenia ludziom wojennym w razie potrzeby, i we wszystkich tych wypadkach kilka yiciniów przyłączał do jednego dworu lub zamku, tak, iż ten stawał się ogniskiem większego okręgu — kasztelanii. Widzimy, iż ten sposób powstania kasztelańskiego urzędu jest równie prostym jak możebnym, nowa zaś ustawa mogła w najłatwiejszy sposób zostać przyłączoną do już istniejącej i stworzyć porządek w administracyi wojskowej, sądowniczej i finansowej, co było zarówno ważnem i dla władzy książęcej, jak też i dla samego narodu. Kasztelan, gdyż odtąd możemy używać tego tytułu, od tego czasu zwoływał na wojnę szlachtę, osiadłą w podwładnym mu okręgu, obwieszczał prawa, dzielił pomiędzy podwładnych służebności i zbierał podatki. W późniejszym dopiero czasie ta prosta instytucyą rozwinęła się daleko więcej, tak, iż kasztelanom dodani zostali niżsi urzędnicy dla pełnienia oddzielnych funkcyj, lub zastępowania ick miejsc, wszakże książęta zostawili sobie na zawsze prawo mianowania ich. ¹⁵)

Wypada z samej natury rzeczy, że władza książęca za pośrednictwem tej nowej instytucyi zyskała na mocy i trwałości, jednak błądziliby ci, którzy od owej chwili,.

zechcieliby uważać polskich książąt jako monarchów, rządzących na sposób czysto monarchiczny, których władza odbywała się spokojnie w raz utworzonej formie bez żadnej opozycyi ze strony poddanych. Nie można wprawdzie zaprzeczyć, opierając się na wiadomościach, które posiadamy, o tych czasach, zarówno jak i o całym rozwoju Polski aż do połowy XII wieku, ba nawet i nieco dalej, że zasada monarchiczna była jedyną właściwą fundamentalną formą władzy książęcej i całego państwowego ustroju ¹⁶), jednak między zasadą a praktycznem jej zastosowaniem jest wielka różnica. Ogólny duch czasu w tych wiekach, które mamy przed sobą, zarówno jak charakter i tryb życia narodu, nie dozwalają przypuszczać takiego spokojnie prawnego porządku rzeczy. Jeśli tedy polscy książęta z zasady samej byli nieograniczonymi władzcami, albowiem nie było żadnych ustaw, prawnie ograniczających ich władzę, to jednak z pewnością przypuszczać można, że wojownicza szlachta opierała się im często i musiała nieraz być przez nich słuchaną i jednaną. Tylko potężne osobistości panowały całkiem niezależnie, a dalsze dzieje podają nam niejeden przykład oporu szlachty przeciwko władzy książęcej.

Już Thietmar powiada, że za jego czasów lud nie mógł być rządzony przez książąt bez ciężkich kar, i opisuje potem kary dla cudzołóżców, które jawnie wykazują okrucieństwo nieokrzesanej ówczesnej dzikości narodu.¹⁷)

Chrześcijaństwo wprowadzone, i rozszerzone zaledwie przed pięćdziesięciu laty, mało zaiste mogło jeszcze wpłynąć na złagodzenie obyczajów i trybu życia. Zresztą Bolesław Chrobry gorliwie pracował nad rozszerzeniem i umocnieniem chrześcijaństwa. Mogła jego wiara być tylko powierzchowną *), mógł wizerunek, który nam podaje Gallus o jego zachowaniu się względem kościoła i duchowieństwa — według którego, książę tak szanował biskupów i kapłanów, że nie chciał usiąść, gdy ci stali, że nazywał ich panami (dominos, xiąz), i sam osobiście bronił przed sądem **) — być upiększonym w skutek duchownej żarliwości kronikarza, w każdym razie jednak, więcej niż te wszystkie wychwalania, same fakta mówią o jego usiłowaniach ku podniesieniu kościoła.

Popierał on usiłowania św. Wojciecha dla nawrócenia

). Lecz czy duchowieństwo miało już

Prusaków, w krajach przez się zdobytych, w Kołobrzegu, Krakowie, Wrocławiu, fundował biskupstwa i ściągał do kraju duchownych dla rozszerzania wiary chrześcijańskiej w swoim narodzie

venitur abscissis dentibus graviter punitur. Lex namque divina in his regioni-bus noviter exorta potestate tali melius quam jejunio ab episcopis instituto corroboratur. Sunt etiam illi mores alii ab his multo inferiores, qui nec Deo placent, nec indigenis, nil nisi ad terrorem prosunt.--In temporo patris sui,

cum is gentilis esset, unaquaeque mulier post viri exequias sui igne cremati decollata subsequitur ; et si qua meretrix inveniebatur, in genilali pro turpi et poena miserabili circumcidebatur, idque, si hic dici licet, praeputium in fori-bus suspenditur, ut intrantis oculus in hoc offendens in futuris rebus eo magis sollicitus esset et prudens.

*) Thietmar str. 193 : Attende lector, quid inter tot flagitia is (Bolis-laus) faciat. Cum se multum peccasse ipse sentit, aut aliqua fideli castigatione perpendit, canones coram se poni, qualiterque id debeat emendari, ut quae-ratur, praecipit ac secundum haec scripta mox scelus peractum purgare con-tendit. Major tarnen est ei consuetudo periculose delinquendi quam in salutari poenitentia permanendi.

**) Obacz Gallus str. 54. 62.

***) Vita Soti Romualdi w Act. Sctor. 7 lut. str. 114 opowiada, że Rus-clavus Rex prosił cesarza Ottona III o przysłanie mu kapłanów dla nawraca-nia jego ludu; że cesarz wskutek tego prosił św. Romualda, i w rzeczy samej dwóch z jego uczniów, Jan i Benedykt, wyruszyli do Polski i tam nauczali po słowiańsku.

wówczas jakie swobodniejsze stanowisko, nie da się to udowodnić, albowiem przywileje, wyjmujące je z pod praw ogółu, zaczynają się dopiero pokazywać w połowie XII wieku. Dziesięciny i inne daniny mogły zapewne istnieć i w owym czasie, nawet klasztory budowano już wtedy.

Thietmar wzmiankuje o opactwie Międzyrzeckiem ¹⁸); klasztor Benedyktynów w Tyńcu prawdopodobnie był około tegoż czasu ufundowany¹⁹), a Długosz i jego następcy podają, że klasztor Benedyktynów w Sieciechowie nad Wisłą w województwie Sandomierskiem, i na Łysej górze zbudowane zostały za czasów Bolesława Chrobrego ²⁰). Tak było w istocie i krzyż wznosił się teraz zamiast pogańskich ołtarzy na najwyższych górach kraju, zkąd można było widzieć śnieżne szczyty Karpat i kędy się otwierał przepyszny widok na otaczające, niżej położone ziemie. W taki to sposób przez Bolesława Chrobrego pod wielu względami bogato rozwijała się Polska. Granice państwa zostały daleko rozpostarte, władza książęca wzmocnioną została przez lepszą organizacyę wojskowości, sądownictwa i finansów, chrześcijaństwo wzmocniło się przez utworzenie biskupstw, pobudowanie kościołów i klasztorów; słusznie więc należy uważać Bolesława Chrobrego za fundatora przyszłego polskiego państwa.

Na schyłku swego żywota umyślił on do rzeczywistej władzy, którą sobie wywalczył, dołączyć należną jej nazwę, i wysłał posła do Rzymu, upraszając Stolicę papieską, jako najwyższą ziemską władzę w owych czasach, o koronę i tytuł królewski, aby przez to dowieść światu swą niezależność od cesarstwa. Ponieważ jednak cesarz Henryk został uwiadomiony o jego planach, kazał strzedz wszystkie drogi, prowadzące do Włoch, pojmał więc i uwięził posła *). Czy otrzymał zezwolenie papieskie czy nie, nie wiadomo, dość, że w roku 1025 kazał się Bolesław koronować na króla, i tym sposobem godnie uwieńczył swoją działalność. Jeszcze tego samego roku 17. czerwca zakończył on żywot**).

*) Podług Vita Romualdi 1. 1. poseł był wprawdzie w cudowny sposób uwolniony, jednak nie podaje on dalszych wiadomości o negocyacyach z Rzymem.

**) Por. Brev. chronic, cracov. u Sommersberga 1. 1. II str. 79 r. 1025 : primus Boleslaus effaitur reä magnus. O samej koronacyi nie można wątpić: Annal. Corbeiens u Pertza Monum. T. V str. 5 r. 1025 : Bolizlaus Sclavus in regem unctus est ; ac non multo post mortuus est. Annal Quedl. u Pertza Monum. T. V str. 90 ad a. 1()25 : Bolizlavo dux Poloniae, obitu Ileinrici Impe-ratoris Augusti comperto, elatus animo viscere tenus superbiae veneno per-funditur adeo ut uncto etiam sibi coronam temere sit usurpatus. Quam animi 8ui praesumptionis audaciam divina mox subsequuta est ultio. In brevi nam-que tristem mortis sententiam compulsus subit. Podobnież Vippo w Vita Con-radi u Struvego rer. germ. scriptor. III str. 470 : Bolislaus Slavigena dux Bo-lanorum insignia regalia et regium nomen in injuriam regis Conradi sibi ap-tavit cujus temeritatem cita mors exinanivit. Dobner ad Hagec. V str. 138. mniema, że bk kupi nie odważyliby się koronować księcia bez papieskiego zezwolenia. Grodnem jest zresztą uwagi, iż wdowa po Mieczysławie II w nadaniach cesarza Henryka III mianowaną jest Regina. Por. Tolner codex, diplom. palatin, str. 25—26. przywilej z r. 1051, Kai. Aug. d. d. Comphyngam, w którym cesarz stwierdza darowiznę domina venerabilis Richeza nomine Regina quondam Poloniae. Podobne nadanie z tegoż roku i dalej 1. 1. str. 27—28. Sama ona mianuje się także w nadaniach swych regina; por. 1. 1. str. 29, przywilej z r. 1051, 7 idus septemb. Rok śmierci podają Annal, polon. vetu-stiss. u Sommersberga II str. 81 (Chronic, breve Silesiae u Stenzela 1.1. str. 35 temi samemi słowy); Annal. Cracov. maj. 1. 1. str. 25 z dodatkiem, iż umarł w Poznaniu i tamże pochowany w kościele. (Chronic, polon, u Stenzela 1. I. str. 10) — dzień Cosmas w Dombrowsky scriptor. rerum, bohemiracum. Pragae 1783 I str. 85. Zkąd wziął Długosz, że Bolesław umarł 3. kwietnia ? Podług Thiet-mara str. 99. Bolesław miał cztery żony. Najpierw ożenił się z córką margra-

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

MIECZYSŁAW II. WOJNA Z WĘGRAMI. WZNOWIENIE WAŁKI Z NIEMCAMI. ZDOBYCIE MORAWII PRZEZ CZECHÓW, A GRODÓW CZERWIEŃSKICH PRZEZ RUŚ. POWTÓRNE UZNANIE ZWIERZCHNICTWA CESARZA NIEMIECKIEGO.

Wzrost potęgi polskiej w początku XI. stulecia istotnie musi być przypisanym potędze Bolesława Chrobrego; już pierwszy jego następca, któremu brakło tych przymiotów nie mógł utrzymać się na stanowisku wywal-czonem dla siebie i swego ludu przez ojca w obec wszystkich sąsiadów. Z podobną gwałtownością jak jego ojciec, pochwycił Mieczysław w swe ręce jedynowładztwo wraz z tytułem królewskim, *) lecz właśnie gwałtowność ta, jak się zdaje, była powodem pierwszych strat, jakie poniosło państwo Bolesławowskie w swych ziemiach. Gdy bowiem w skutek nieporozumień o podział ojcowskiego państwa wypędził Mieczysław z kraju starszego swego brata biego miśnieńskiego Rygdaga, porzucił ją potem i wziął Węgierkę, która zwała się Judytą, podług Długosza i jego następców, i była siostrą Św. Stefana. Po powiciu przez nią syna Bezpryma odpędził ją Bolesław i ożenił się z Emrni-nildą, córką Dobromira, która będąc sama bardzo religijną, starała się pobudzić męża do dobrych uczynków. Ta urodziła mu dwóch synów, Mieszka i Dobromira, i trzy córki, z których jedna była ksienią, druga została poślubioną hrabi Hermanowi, synowi Ekkarda miśnieńskiego i turyngskiego, trzecia wydaną była za wielkiego księcia kijowskiego Światopełka. Czwartą żonę, Odę, córkę Ekkarda 1., poślubił Bolesław w r. 1018 (Ob. Thietm. str. 247). Annal. Hildesh., Annal. Saxo i Chronogr. Saxo pod rokiem 1035 i 1036 mówią jeszcze o Matyldzie, córce polskiego księcia Bolesława, która 15. maja tego roku była zaręczoną w Bambergu z Ottonem Szweinfurckim, lecz wkrótce potem porzuconą została w skutek orzeczenia synodu odbytego w Tryburze.

*) Z przywilejów, o których wspomnieliśmy w poprzedzającym przy-nisku, wydanych przez Ryksę, wypada, że i Mieczysław mianował się królem. Stwierdza to pod r. 1030. Annal. Saxo.

Ottona zwanego także Bezprym²¹) udał się tenże prawdopodobnie do swego wuja, węgierskiego króla Stefana. Bądź co bądź, czy że ten ostatni rzeczywiście chciał się ująć za sprawą siostrzeńca, czy też chwycił się tylko tego pretekstu dla rozszerzenia swego państwa kosztem Polski, dość, że jeszcze przed rokiem 1029 Węgrzy zdobyli sobie tak zwaną Słowacyę i część Morawii. Tak więc to co zwycięstwy Bolesława Chrobrego w tej stronie było zdobytem, już w kilka lat po jego śmierci zostało stra-conem. ²²)

Za tą pierwszą stratą nastąpiły dalsze, daleko większe. Od owego tak niefortunnego dla Niemców pokoju w Budyszynie, zdaje się, iż dopóki żył Bolesław, walka z nimi się nie wznawiała. Mogło wprawdzie przybranie królewskiego tytułu przez Bolesława dość być draźliwem dla króla Konrada II. Zawsze on bowiem poczuwał się do prawa uważania go za swego „męża“. ²³) Lecz sprawy burgundzkie, włoskie i inne do tyła go zatrudniały, iż nie mógł bliżej zająć się sprawami Polski. Być może, iż po śmierci Bolesława, gdy syn jego nie zaprzestał używać królewskiego tytułu, posłał mu napomnienie, może też wymagał osobistego hołdu, lub też wymówił mu posiadanie pogranicznych ziem niemieckich, ustąpionych Bolesławowi przez Henryka II.; dość, że w r. 1028 Mieczysław,

11

czy to podrażniony przez Niemców, czy też porwany żądzą wojny i zdobyczy, wpadł ponownie do marchii cesarstwa. Z licznem wojskiem wtargnął on w okolice średniej Łaby. Polacy straszliwie spustoszyli kraj ogniem i mieczem; mężczyźni, kobiety i dzieci zostały wymordowane z niesłychanem okrucieństwem, tylko niektóre kobiety w odwrocie zostały uprowadzone do niewoli.*) W skutek tej napaści oprócz wielorakich innych przyczyn, które musiały spowodować cesarza do poważniejszego wystąpienia przeciwko polskiemu księciu, przyłączyły się jeszcze teraz skargi pogranicznych mieszkańców, żądających od opieki przeciwko takiej niesprawiedliwości ; gdy

mego

Konrad bawił w święta Bożego Narodzenia w Paliti, przy

byli doń posłowie Łużyczan, prosząc o pomoc przeciwko uciskowi Mieczysława i obiecując najwierniejsze posłuszeństwo.**) Wszystko to zdecydowało cesarza nie odkładać dłużej wyprawy przeciwko Polakom. W następnym 1029 roku, prawdopodobnie w środku lata, zebrały się wojska niemieckie pod Leitzkau w pobliżu Magdeburga z tamtej strony Łaby i ruszyły ztąd ku południo-wschodowi. Jak to się już często zdarzało w takich wyprawach, tak i teraz przyroda kraju tych słowiańsko-nie-mieckich okolic, a może i zdrada stawiała wielorakie przeszkody wykonaniu planów cesarza.***) Przez nieprzebyte lasy, bagna i pustynie z niesłychanym trudem posuwali się Niemcy, aż wreszcie stanęli nie tam, gdzie chciał cesarz, lecz pod Budyszynem. Po niejakiem wahaniu się przystąpił Konrad do oblężenia. Z obu stron padło wiele ludu, Polacy bronili się mężnie, wreszcie Konrad straciwszy nadzieję zwycięstwa wrócił do Saksonii.

*) Ob. Annal. Hildesh. pod r. 1028. Vita Meinverci rozdz. 100 u Leib-nitza script, rer. Brunsvic. I. str. 558.

**) Ob. Annal. Hildesh. pod r. 1029.

***) Ob. Annal. Saxo u Ekkarda : corpus historicum medii aevi I. str. 460. Chronogr. Saxo pod r. 1029 u Leibnitza accessiones historicae I. str. 241.

Daleko lepszym skutkiem uwieńczoną, została wyprawa czeska, przedsięwzięta prawdopodobnie w tymże czasie i zapewne w porozumieniu z cesarzem, przeciwko Polsce. Brzetysław, młody lecz dzielny syn czeskiego księcia ¹ Ulryka, wpadł z wojskiem do Morawy i wypędził, z jednej strony, Polaków, a z drugiej strony, Węgrów z kraju. Wtedy to Polacy stracili całą Morawę, i Oppa od tego czasu stała się granicą państwa czeskiego a obrona jej przeciwko Polakom odtąd powierzoną została kasztelanowi pogranicznego zamku Gracy około Opawy ²⁴).

Jakkolwiek znaczną była ta strata, mało jednak Mieczysław, jak się zdaje, zwracał na nią uwagi. Na wieść o śmierci Thietmara, margrabiego łużyckiego, gdy cesarz Konrad przedsiębrał wyprawę przeciwko Węgrom, wtargnął polski książę w ostatnich dniach stycznia 1080 roku w pograniczne kraje niemieckie. Z nim znajdował się Siegfryd, syn Udona, niegdyś margrabiego łużyckiego, przedtem mnich klasztoru nienburskiego nad Saalą, a teraz towarzysz i przewodnik Polaków. Wtedy to tłumy ich rozlały się po całym kraju między średnią Łabą a Odrą. Z jednej strony wzięli oni do niewoli biskupa brande-

burskiego Livizo, a z drugiej spalili więcej niż sto wsi między Łabą a Saalą. Wszędzie, gdzie się ukazali, pustoszyli wszystko w najokropniejszy sposób. Szlachetne, brzemienne kobiety ścinali, lub też przebijali lancami; starców, dzieci, chorych mordowano masami, nie szczędzili nawet świętych ołtarzy, plamili wszystko krwią. Wprawdzie margrabia Teodoryk dopadł ich z silnym oddziałem, wielu wymordował, innych rozpędził, nie mniej przeto Polacy uprowadzili do dziesięciu tysięcy jeńców mężczyzn i kobiet, do niewoli.²⁵) Wszystko to wskazuje, jak niedostateczną była obrona granic niemieckich przeciwko Polakom. Wprawdzie zamieszkali w pobliżu zamków kryli się w nich wraz ze swem mieniem, lecz ci, co byli więcej oddaleni i cały otwarty kraj straszliwie cierpiał od tych napadów, które nie inaczej mogły być poskromione jak przez zupełne zwalczenie polskiego księcia. Już poprzednicy Konrada na państwie uznali ową konieczność; po zawarciu więc pokoju z Węgrami, Konrad przedsięwziął na nowo popróbować osiągnięcia celu.

Wśród takich okoliczności nie małej wagi rzeczą było i to, że ów Otton, wygnany brat Mieczysława, omylony w swych nadziejach co do Stefana, udał się do Konrada z prośbą, aby mu dopomógł wrócić do ojczyzny. Cesarz przystał na to i umówił się z Ottonem, iż ten ma napaść na wspólnego wroga z jednej strony, sam zaś jesienią

1031 r. z niewielkim oddziałem Sasów wyruszył przeciwko Polakom. Bliższych szczegółów o tej wyprawie nie wiemy, lecz wiadomy nam jest jej koniec. Mieczysław napadnięty z dwóch stron długo się opierał, aż wreszcie uznał za lepsze, raczej zawrzeć pokój z cesarzem, niż być zmuszonym do ustąpienia władzy popieranemu przezeń bratu. Oddał mu Luzacyę i zdobycz, którą w przeszłym roku zabrał w Saksonii, i pokój stwierdził przysięgą. Nie mógł jednak Mieczysław utrzymać się przeciwko bratu, gdyż ten nie bacząc na ową umowę z cesarzem nie myślał poprzestawać na uzyskanych korzyściach. W miesiąc niespełna po zawarciu pokoju Mieczysław musiał uciekać z kraju i udał się do czeskiego księcia Ulryka. Gdy zaś ten, znajdując się naówczas w nienader przyjaznych z cesarzem stosunkach, chciał go wydać Konradowi, otrzymał od niego szlachetną odpowiedź, iż nie życzy sobie kupować wroga od wroga. Otto tymczasem osiągnął całkowitą władzę w Polsce i wysłał, chcąc się lepiej na niej utwierdzić, nowe poselstwo do cesarza, odsyłając mu koronę i inne królewskie insygnia ojca i brata do Niemjec. ²⁶)

W takich okolicznościach podnieśli się i inni uprzednio przez Bolesława podbici sąsiedzi. Już w r. 1030, Jarosław, książę kijowski, zdobył Bełz po tej stronie Bugu; w następnym zaś, wspólnie z bratem swoim Mścisławem, wyruszył przeciwko Polakom, odebrał napowrót wszystkie grody czerwieńskie i uprowadził z sobą mnóstwo jeńców, dla osiedlenia ich w swojem własnem państwie, nad brzegami Rosi. Potęga polska tak bystro wzrastająca za panowania Bolesława Chrobrego wszędzie prawie była w całkowitym upadku. ²⁷)

Nie na wiele się bowiem przydało to, iż Otton w 1082 roku za niesłychane swoje okrucieństwa nie bez współdziałania brata został zamordowany. Wprawdzie Mieczysław, wolno puszczony od Ulryka czeskiego, natychmiast wrócił do Polski, lecz nawet pozbywszy się nienawistnego brata, nie czuł się dość silnym, aby utrzymać dawniejsze swe stanowisko w obec cesarstwa. Wysłał więc posłów do cesarza, żądając, aby naznaczył mu czas, w którym by mógł przybyć do niego i przeprosić go. Jakoż 7. lipca 1082 roku osobiście przybył na zjazd do Merse-burga i upokorzył się przed cesarzem. Konrad przyjął go przyjaźniej niż się tego mógł spodziewać, lecz nie zwrócił mu ziem pogranicznych, któremi władał jego ojciec; zostały one nadane Teodorykowi Wettyńskiemu, być bardzo nawet może, że w daleko większej rozciągłości. *)

*) Annal. Hildesh. pod r. 1032. Yippo 1. 1. str. 477. Mniemany podział jest nader ciemny. Annal. Hildesh. donoszą, iż cesarz podzielił posiadłości Mieczysława pomiędzy niego i jego patruelis, niejakim Teodorykiem, lecz polski książę zabrał później wszystko to sobie. Vippo powiada o podziale polskiego państwa pomiędzy trzech książąt, nie podaje jednak nazwiska ostatnich równie jak i jego części. Annal. Saxo i chronogr. saski pod r. 1032 dosłownie prawie zgadzają się z Annal. Hildesh. odrzucając tylko ostatnie zdanie: quod ipse tarnen postea solus iterum sibi usurpavit. Ja myślę, że już stary Hahn, Deutsche Reichs- und Kaiserhistorie tom II. str. 242, bardzo słusznie, owego podziału, jeśli już koniecznie chcemy się trzymać tego wyrazu, nie stosuje do właściwej Polski po tamtej stronie Odry, lecz do słowiańsko-niemieckich pogranicznych krajów, sięgających do Odry. Przypuszczenie Dobnera (ad Ha-gec. V. str. 190 i 191), że wówczas Szląsk i Morawa, jako trzecie księstwo, zostało oderwane od Polski, nie ma żadnej podstawy historycznej. Teodorich von Yettin, o tyle może być nazwanym patruelis polskiego księcia, iż pochodził od Dedo, do rodziny którego należała Oda, żona Bolesława Chrobrego. Poglądu Naruszewicza, IV. str. 156, 164—69, i Bandtkiego, I. str. 174, wziętego z Joh. Szulz, Polonia nunquam tributaria, str. 163, w skutek którego niemieccy kronikarze biorą Mieczysława polskiego za jedno ze spółczesnym obo-tryckim Mieszkiem, a braci jego Ottona z Udonem, synem Mściwoja i ojcem Gotszalka, i to co słyszeli o Obotrytach błędnie przenoszą do Polaków, nie mogę uwzględnić, ponieważ 1) żaden z ówczesnych źródłowych kronikarzy nie wspomina o Mieszku u Słowian Północnych, któryby żył współcześnie z Konradem II.; 2) losy Udona, o których nam opowiadają Adam Bremeński i Helmold różne są całkiem od losów polskiego Ottona.

Ziemia słowacka, Morawa, grody czerwieńskie, sło-wiańsko-niemieckie pogranicze, wszystkie zdobycze Bolesława były tedy jnż przez Mieczysława stracone, do tego jeszcze Pomorze zamierzyło uwolnić się od zwierzchnictwa, które nad niem mieli Polacy do końca X. wieku. Pomorzanie odmówili dotychczasowej daniny i wyruszyli przeciwko Polakom, lecz Mieczysław wystąpił przeciwko nim z wojskiem dla zmuszenia do posłuszeństwa. Po tylu stratach udało mu się wreszcie otrzymać jedno zwycięstwo, którego rozstrzygnięcie było skutkiem męstwa trzech węgierskich synów książęcych: Beli, Andrzeja i Lewanty, którzy uciekając przed królem Stefanem z ojczyzny, udali się zrazu do Czech, a potem przybyli na dwór Mieczysława i przyłączyli się do wyprawy przeciwko Pomorzanom. Zmuszeni tedy byli Pomorzanie do płacenia dotychczasowej daniny, którą Mieczysław, nagradzając Węgrzyna Belę ręką swej córki, jako zięciowi swemu dał dla stosownego utrzymania.²⁸)

Był to ostatni czyn wojenny Polaków pod wodzą, Mieczysława. Skołatany mnogiemi nieszczęściami, umarł on w r. 1034, nie zostawiwszy po sobie chwalebnej pamięci w narodzie. Ojca uczciła pamięć narodu jako bohatera i przeróżne rysy jego charakteru, jako też i dzieł jego przechodziły z ust do ust; o synie zaś i jego czasach pozostało tylko ogólne, nawpół niepewne podanie, iż słaba jego osobistość i gnuśność były powodem upadku potęgi, którą tak wysoko podniósł Bolesław.*) szewicz w t. IV. na str. 178: Niektórzy powiadają, iż go Bela w osobistym pojedynku zabił; za co Mieczysław wydaniem córki swojej zięciem go uczyniwszy, księstwo mu w posagu lennem prawem miał oddać. Zresztą, cała ta wojna i zwycięstwo Mieczysława nad Pomorzanami już przez to zdaje się podejrzaną, iż z jednej strony w opowiadaniu Thwrocza jest wzmianka o synach Mieczysława, którzy brali udział w wyprawie, gdy tymczasem Kazimierz po śmierci ojca był jeszcze małoletnim, a z drugiej strony, ucieczka książęcych synów węgierskich z ich ojczyzny, wedle pisarzy węgierskich, jest w związku ze spiskiem uknutym na życie Stefana, który miał miejsce na krótko przed jego śmiercią. Gdy zaś Stefan umarł 15go sierpnia 1038 r. (Engel, Historya Węgier I. str. 133 i nast.), Mieczysław zaś dokonał żywota już w r. 1034, to niemożebną prawie wydaje się rzeczą, iżby owi książęta przybyli do Polski, jeszcze za jego życia i walczyli z nim przeciwko Pomorzanom. Fessier, Geschichte der Ungarn und ihrer Landsassen, Tom I. str. 403 objaśnia, podług Pray’a Hist. reg. hung. I str. 31, imię trzeciego brata Lewenta, to jest Ruiger, w ten sposób, iż to było tylko drugie imię Beli, tak, iż w ogóle jest mowa tylko o dwu braciach. Engel, w nowem wydaniu swej Historyi z r. 1812, zdaje się, słusznie zatrzymał Lewenta, jako trzeciego brata, gdyż Thwrocz 1. 1. str. 127 do 130 i 132 dokładnie opisuje dalszy żywot Lewenty.

*) Rok śmierci Mieczysława podają Annal. Polon, vetustiss. u Sommers-berga 1. 1. II str. 81. Chronica principum Poloniae u Stenzela 1. 1. 56. Annal. Hildesh. i chronogr. Saxo pod r. 1034. Brevis chronic, crac, u Sommersberga II str. 79. podaje 1035 Meszko Rex Polonorum obiit. — Wizerunki jego osobistości, które podają nam dawniejsi polscy kronikarze, różnią się bardzo między sobą. Gallus str. 84: Hic vero Mescho miles probus fuit, mutaque gęsta militaria, quae longum est dicere, perpetravit ; hic etiam propter patris invi-diam vicinis omnibus extitit odiosus nec sicut pater ejus vita vel mo-ribus vel diviciis copiosus. Dicitur eciam a Bohemicis in colloquio pe tradicionem captus, et genitalia, ne gignere posset, corrigiis astric-tus, quia rex Boleslaus pater ejus similem eis injuriam fecerat, quan-do eorum ducem suumque avunculum excecaverat. Qui de captione qui-dem exivit, sed uxorem ulterius non cognovit. Sed de Meszkone silea-mus. To jest prawie wszystko co Gallus wie o nim. Kadłubek str. 105: Tam secundis vero Boleslai successibus, filiua ejus Mesco secundus non tam secundo

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

REAKCYA PRZECIWKO WŁADZY KSIĄŻĘCEJ I CHRZEŚCIJAŃSTWU. UCIECZKA CZY TEŻ WYPĘDZENIE WDOWY MIECZYSŁAW OWEJ I JEJ SYNA KAZIMIERZA. ZWYCIĘSKI NAPAD CZESKIEGO KSIĘCIA BRZETYSŁA-WA. POWRÓT KAZIMIERZA I PRZYWRÓCENIE WŁADZY KSIĄŻĘCEJ.

Jeśli szczęście, które towarzyszyło wyprawom Bolesława Chrobrego; jeśli skutki, które były ich wynikiem, dużo bezwątpienia pomogły do rozszerzenia i wzmocnienia wewnątrz władzy książęcej, to osłabienie jej natychmiast dało się uczuć po śmierci Mieczysława, jako skutek successit auspicio. Quia enim paterna voluit esse contentus gloria, quam nec augere quidem, necdum transcedere quis poterat, nec civibus tam gloriosus, nec hostibus adeo visus est terribilis ; nam si quae cum quibuspiam gessit proe-lia, neccessitatis ea fuisse constat, non virtutis, coacta, non voluntaria: non quia ulla illi strenuitas, sed quia diligentia conservandi ratio. Bogupb. u Som-mersberga II str. 25: Mortus itaque magno Boleslao filius ejus Meszko secun-dus eidem in Regno successit, qui solum sibi et non reipublicae vacabat. Tempore enim suo exterae nationes ab obediencia sua recesserunt et desidiam suam considérantes tributa patri suo consueta dari solvere denegarunt. Ymo castra fortissima per Boleslaum patrem suum, ut predictum est, in extremitatibus Regni et praecipue in Albea constructa praefecti eorundem usurpaverunt, sibi et suis posteris ipsa perpetuo possidentes. Komentator Kadłubka dosłownie przepisał z Boguchwała i prawdopodobnie opis ten posłużył Długoszowi za podstawę do jego rozwlekłego opowiadania. Życie Św. Stanisława u Bandtkie-go M. Galii chronicon str. 323 : Hic (Mescho) minoratus et probitate patris, sicut Roboam sapiencia Salamonis, deliciis resolutus, nimiumque verbis uxoris credulus circa rem publicam factus est desidiosus et remissus. Quo tandem ignominiose mortuo etc. Annales Cracov. maj. 1. 1. pod r. 1025 podają szczególną wiadomość: Boleslaus magnus obiit, Meszko secundus succedit, qui in amenciam cedicit et mortuus est. Chronicon Polonorum u Stenzela 1. 1.: Cui successit filius ejus Mesico II. qui nunquam aliéna invadere voluit, sed proprios terminos studuit servavit, non sine proelio tarnen mortuus est. Źródłem tego, zdaje się, jest Kadłubek. Chronica principum polon, u Stenzela 1. 1. po części wypisuje dosłownie z Gallusa, po części opowiada o zabiegach o koronę u stolicy papieskiej, czynionych jakoby przez Mieczysława I (Ob. Yita Stanislai n Bandtkiego str. 379). Widzimy ztąd jak mało wiedzieli kronikarze o Mieczysława II. i jego czasach.

jego strat i porażek. Przywódca uwieńczony laurem zwycięstwa łatwiej mógł zapanować nad szlachtą; książę pobity od nieprzyjaciół narodu musiał koniecznie stracić na poważaniu; nie masz wprawdzie żadnych wiadomości o powstaniu, lub też o rozprzężeniu porządku rzeczy, zaprowadzonego przez Bolesława Chrobrego, jeszcze za życia Mieczysława, lecz to co zaszło wkrótce potem wyraźnie świadczy, iż nie było owocem chwili, lecz tylko wybuchem dawniejszego niezadowolenia. Po śmierci Mieczysława, wdowa jego Ryxa (Richeza), córka palatyna reńskiego i Matyldy, siostry cesarza Ottona III., objęła rządy i opiekę nad małoletnim synem Kazimierzem. Jako kobieta i Niemka nie była ona w stanie utrzymywać w należytej powadze osłabioną już władzę książęcą i dla tego też tern pochopniej otoczyła się Niemcami, którzy byli w jej towarzystwie, lub też szukali służby na dworze polskim. Za ich pomocą, starała się utwierdzić swe panowanie i dawała pierwszeństwo najniższym z nich przed najznakomitszymi Polakami. Lecz środek ten zupełnie chybił celu ; przeciwko takiemu upośledzeniu słusznie oburzyło się uczucie narodu ; królowa została wygnaną i udała się do swych krewnych w Niemczech, gdy tymczasem syn pozostał w kraju pod opieką możnych. Można domyślać się, w jaki sposób teraz były sprawowane rządy, i jak wśród takich okoliczności władza książęca upadała coraz niżej, a natomiast wzmagała się swawola i niezależność możniejszych. Gdy wreszcie Kazimierz doszedł peł-noletności, możnowładcy obawiając się, iż po objęciu władzy mścić się na nich pocznie za wygnanie matki i w ogóle ściślej nad nimi znów rozpostrze władzę książęcą, wypędzili go także z kraju. *)

Wtedy to zachwiał się porządek wewnętrzny, ustanowiony przez Bolesława Chrobrego. Z nieograniczoną sa-

*) Ob. ósmy Dodatek : O Ryxie, żonie Mieczysława II.

mowolą podniosły się potężniejsze rody, wyganiały słabsze z ich posiadłości, lub też zmuszały do danin ; zaczęły się liczne między niemi niezgody i wojny. Przeciwko nim znowu powstali kmiecie i poddani ; a pomni na swobodę, rozdrażnieni uciskiem, lub też gnani rozpaczą wytępiali się wzajemnie, mordowali lub bili panów i zabierali sobie ich żony i majętności; do tego jeszcze wielu z nich odpadło znowu w pogaństwo, porzuciwszy wiarę chrześcijańską; starzy bogowie u wielu z nich byli jeszcze w poszanowaniu ; chrześcijaństwo bowiem przeprowadzone i utrzymywane było tylko potężną dłonią Bolesława. Teraz zaś, gdy zabrakło tej potęgi, gdy żaden książę nie troszczył się o kościół, zwolennicy bałwochwalstwa wystąpili jawnie i znaleźli, jak się zdaje, w narodzie silną sympatyę. Dziesięciny i inne kościelne podatki; surowość, z jaką książę i duchowieństwo zmuszali lud do chowania obcych mu chrześcijańskich przykazań, podniecały do zrzucenia tego ucisku, gdy tymczasem majątki i bogactwa, posiadane już wówczas przez duchowieństwo, stanowiły ponętną zdobycz, tak, iż w ogóle każdy dopuszczał się gwałtów, skoro tylko miał po temu siłę. Kościół sam przy ogólnym upadku wszelkiego społecznego porządku nie mógł ostać się przeciwko temu napadowi. Biskupi i kapłani byli wypędzani, zabijani lub kamienowani ; klasztory i kościoły palono, a skarby kościelne rabowano.²⁹) Widzimy tedy, iż wszystkie dotychczas uciśpione żywioły dawniejszego narodowego życia usiłowały napowrót się podnieść: Stara swoboda ludu w przeciwstawieniu do władzy książęcej, kmiecie przeciwko szlachcie, pogaństwo przeciwko chrześcijaństwu. Zachodziło pytanie, czy one zdołają wywalczyć zupełne zwycięstwo, to jest przywrócić stary porządek rzeczy ; w ogóle była to wojna wszystkich przeciwko wszystkiemu, która sprowadziła rozstrój wewnętrzny, z którego nie omieszkali natychmiast skorzystać sąsiedzi. Płacenie daniny przez Pomorzan ustało; wielki książę kijowski, Jarosław, wojując z Jadźwingami, zamieszkującymi głębokie lasy Podlasia, zhołdowanemi już przez Włodzimierza, lecz zawsze burzącymi się przeciwko panowaniu ruskiemu, dotarł aż do samego Mazowsza; jeszcze dalej, bo aż do samego serca kraju doszli Czesi. Brzetysław, dawniej już zwycięsko walczący z Polakami, a od r. 1087 po śmierci swego ojca, książę czeski i morawski, uważał tę chwilę za stosowną, aby pomścić dawną swą niechęć, którą lud jego miał do Bolesława Chrobrego, a przed-siębierczy i śmiały, może też nosił się z myślą zajęcia teraz między przodowymi Słowianami stanowiska pierwszego polskiego króla. W r. 1089 rozesłał on wici po całym swym kraju obwieszczając wojnę i wtargnął z wojskiem przez górskie wąwozy do Polski. Nakształt gwałtownego uraganu, opowiada Kozmas, wkroczył on, niszcząc wszystko, paląc i pustosząc wsie, zajął zachodnie prowin-cye, dotarł do Krakowa, zrabował nagromadzone ,tam przez polskich książąt mnogie skarby w złocie i srebrze i spalił miasto. Potem ruszył, zdobywając wszędzie miasta, paląc i niszcząc do szczętu, przez środek Polski do drugiej stolicy, Gniezna. Załoga zamku Gdecza wyszła na jego spotkanie ze złotą gałązką na znak poddania się i została w skutek swej prośby z całym dobytkiem przesiedlona do Czech. ³⁰)

Samo Gniezno, chociaż obronne swem położeniem i murami, zostało zdobyte bez wielkich trudności. Tu w kościele P. Maryi spoczywały relikwie św. Wojciecha, wygnanego niegdyś z Pragi, a teraz’czczonego przez Czechów. Wiara owego czasu pobudziła zwycięsców do zabrania relikwii swego świętego współziomka i sprowadzenia ich napowrót do kraju. Napróżno biskup praski Severus napominał ich, aby nie ważyli się używać gwałtu; lud pospieszył do kościoła, sprofanował ołtarz, pod którym spoczywał święty, lecz natychmiast doświadczył gniewu Bożego, gdyż wszyscy na wiele godzin postradali zmysły. Nauczeni tern zastosowali się do woli biskupa. Poszczono i kajano się przez trzy dni, i gdy lud dał jeszcze uroczyste zapewnienie księciu i biskupowi, iż się wyrzecze na zawsze starych pogańskich praktyk, przystąpiono z wielką ceremonią do podniesienia św. ciała. Duchowieństwo śpiewało Te Deum, laicy Kyrie elejson na znak podziękowania niebu za spełnienie dzieła, a na ołtarzu złożone zostały mnogie ofiary. Potem zwycięskie wojsko z relikwiami świętego wyruszyło napowrót do Czech. 24. sierpnia 1039 r. stanął książę obozem pod Pragą, zamierzając następnego dnia uroczyście wejść do miasta. Sam on i biskup nieśli szczątki św. apostoła Prusaków, za nimi szli opaci niosąc relikwie pięciu świętych braci, zabrane także z Gniezna, archiprezbiterowie nieśli zwłoki gnieźnieńskiego arcybiskupa Gaudencyusza, brata św. Wojciecha ; dwunastu wybranych kapłanów uginało się prawie pod ciężarem wielkiego, złotego, także tam zdobytego krzyża. Za nimi postępowali inni kapłani z trzema wielkimi stołami dla ołtarzy, bogato ozdobionymi drogiemi kamieniami i złotem; za nimi z górą sto wozów naładowanych zdo-na południo-zachód od Gniezna, o którym Długosz pisze na str. 35 : Giec mons magnus et latus ante Gnesnam et Posnaniam situs ubi quondam ducalis arx habebatur, hodie vero habetur ecclesia.

byczą, nakoniec niezliczona ilość więźniów stanu szlacheckiego z rękoma skutemi łańcuchy. Całe duchowieństwo i niezliczony lud towarzyszyły tryumfalnemu pochodowi zwycięscy.*) Brzetysław splądrował Polskę, nie spotkaw-szy nigdzie żadnego oporu (kronikarze nie wspominają nawet o żadnej bitwie), i zatrzymał w swej mocy oprócz bogatych łupów, które on i wojsko jego z sobą przyniosły, Wrocław i inne miasta, prawdopodobnie cały Szląsk, jako owoc zwycięstwa. **) Polska zaś w skutek rozterek

*) Ob. Kozmas 1. 1. str, 106 i nast. Gallus str. 90 powiada, że Czesi zburzyli nawet Poznań. Długosz str. 195 i jego następcy zaprzeczają, uniesieniu relikwii św. Wojciecha przez Czechów, gdyż udało się polskiemu duchowieństwu ukryć je przed poszukiwaniami i postawić natomiast ciało św. Gau-dencyusza. Przeciwko temu świadczy to, iż dawniejsi polscy kronikarze zgadzają się w tym punkcie z Kozmasem. Gallus 1. 1. Eo tempore Bohemi Gneznen et Poznan destruxerunt sanctique corpus Adelberti abstulerunt. Brevis chronic, cracov. u Sommersberga 1. 1. II str. 79. 1038: Sanctus Adalbertus translatus est i krom tego Chronogr. Saxo pod r. 1034 robi taką samą notatkę. Czyż być może, żeby pierwszy kontynuator Kozmasa zaczerpnął swą wiadomość z Długosza? Pisze on pod r. 1127: VH. Kal. Martii caput sancti Adelberti, marty-ris et pontificis in civitate Gnezden repertum est eo quidem loco ubi martyr idem fuit martyrio coronatus et tumulatus, wiadomość, którą Długosz umieścił również pod r. 1127. Mnich z Sazawy zaś powiada pod r. 1143: (Dobrowsky, Script, rer. bohem. I str. 342): Eodem anno inventio capitis S. Adelberti e-piscopi et martyris in urbe Praga in ecclesia S. Yiti Martyris. O początku tych rozmaitych, a jednak współczesnych podań Meinert robi przypuszczenia (Wiener Jahrb. Bd. 48, Anzeigeblatt S. 48 — 49) twierdząc, iż ów kontynuator był nieprzychylnym ówczesnemu biskupowi praskiemu i kapitule i dla tego sfabrykował tę wiadomość. Dobner ad Ilagec. Y str. 235 słusznie oświadcza się za Kozmasem. O tern uwiezieniu zwłok św. Wojciecha była nawet zaniesiona skarga do stolicy papieskiej, która jednak, gdy niektórzy kardynałowie zostali przekupieni przez Czechów, odniosła tylko ten skutek, iż z E,zymu nakazano księciu zbudować nowy klasztor dla przebłagania. Obacz Kozmas 1. 1. str. 117—19, Długosz na str. 201 powiada, iż biskupi polscy popierali tę skargę i wyjednali u papieża rozkaz zwrotu. Pierwsze podanie znajduje się już w Da-limilu, którego mamy tylko stare niemieckie tłumaczenie. (Pez. Script, rer. austr. I str. 1074).

**) Por. Kozmas pod r. 1054: Urbs Vratislai et aliae civitates a duce Brpcislao redditae sunt Polonis ea conditione ut quam sibi tam suis succes-soribus 500 marc, argenti et 30 auri annuatim solverent. — Pod r. 1055. Dux Brziecislaus, cum adjuvante deo totam sibi subjugasset Poloniam. Szląsk w przywilejach u kronikarzy bardzo często nazywa się Polską. Pogląd Sten-zela (script, rer. siles. t. I str. 157), że w skutek tych zwycięstw czeskich,

wewnętrznych i pustoszeń zewnętrznych nieprzyjaciół stanęła prawie pustką. Kto uszedł miecza, uciekał do Mazowsza za Wisłę ; miasta stały pustką, a w kościołach św. Wojciecha i apostoła Piotra usadowiły się dzikie leśne zwierzęta.*) Me można więc nie dopatrzeć, iż ani starodawna swoboda ludu, ani stara wiara, do której on powrócił, nie były w stanie tchnąć weń nowego życia i stworzyć dlań nowy punkt oparcia. Duch, który stworzył dawniejsze, na nim oparte warunki żywota, już nie istniał. Tylko w Mazowszu udało się dawniejszemu podczaszemu Mieczysława, dzielnemu mężowi nazwiskiem Masławowi (Meczsław) utrwalić swą władzę. Tymczasem Kazimierz umknął zrazu do Węgier, a potem udał się do matki do Niemiec. **) Tu bracia jej znajdowali się w wielkich łaskach biskupi wrocławscy czasowo przenieśli swoją, stolicę do Schmograu, a prawdopodobniej do Rützen, zaleca się z jednej strony geograficznem położeniem tych miejsc względem Czech, a z drugiej tern, że oznaczenie czasu r. 1052 lub 1054, które uważa się zwykle za czas powrotu stolicy biskupiej do Wrocławia, zgadza się całkowicie z czasem, w którym Polacy odebrali napowrót Szląsk od Czechów.

*) Ob. Gallus str. 90 i 91.

**) Ob. Gallus str. 87 i 88. Wiadoma powieść, iż Kazimierz został mnichem w Kluniaku i ztamtąd wrócił do Polski, otrzymawszy dyspensę od stolicy Apostolskiej, znajduje się najpierw u Boguchwała II str. 25 i w Yita Sancti Stanislai 1. 1. str. 334 i nast. Z tego ostatniego dość zręcznie we wła-ściwem miejscu została ona wstawioną, przez przepisywacza do rękopismu Gallusa i to dość wcześnie. Gnieźnieński kodeks jego, który posłużył Bandtkiemu za podstawę do jego wydania i który podług zdania tegoż miał należeć do XIY lub XV wieku nie zawiera tej wstawki w sobie, lecz znajduje się ona w rę-kopiśmie heilsberskim z r. 1426, z którego, jak wiadomo, Lengnich po raz pierwszy podał do druku Gallusa. Jednak dawniejsze jeszcze manuskryptu, musiały być już w ten sposób sfałszowane, gdyż już w latach 1384 i 85, Chronica princip. Poloniae, która po większej części co do tych okoliczności kopiuje Gallusa, zarówno zawiera w sobie ową wstawioną powieść i nietylko w jednej chronic, polon, znajduje się ona. Tej ostatniej, która prawdopodobnie była pisaną w pierwszej połowie XIY wieku, widocznie za podstawę służyły inne źródła niż Gallus lub Vita Sancti Stanislai, albo też Boguchwał, gdyż ona nietylko inaczej nazywa papieża, który uwolnił polskiego księcia od jego ślubów, lecz dodaje jeszcze i inne warunki do dyspensy tak, iż przypuszczać każe, że musiały być i inne jeszcze źródła o mnichostwie Kazimierza

i znaczeniu u króla Henryka II. Jeden, Herman, był arcybiskupem kolońskim, drugi, Otton, pfalcgrafem, a później księciem szwabskim. Łaska ta spłynęła i na ich siostrzeńca, może po części i dla tego, iż Henryk zawsze miał zamiar utwierdzić zwierzchnictwo swe nad krajami graniczącemu z cesarstwem, a z drugiej strony restytucya wypędzonego zdawała mu się najwłaściwszą dla wznowienia dawnego stosunku Polski do cesarstwa. Krom tego był on rozżalony przeciw Brzetysławowi czeskiemu, jął się tedy tern czynniej sprawy polskiej. Z oddziałem posiłkowym, wynoszącym 600 ludzi wyprawił Kazimierza dla odzyskania ojcowskiego państwa.*) Sam zaś jeszcze jesienią 108J roku wyruszył przeciwko Czechom. Wprawdzie na teraz zadowolnił się tern, iż książę oddał mu swego dziewięcioletniego syna jako zakładnika, lecz w r. następnym zażądał zwrotu wszystkich zabranych w Polsce skarbów i przedsięwziął nową wyprawę, która mu się zresztą nie powiodła, jednak w końcu przy trzeciej wyprawie złamał opór książęcy. **) obok życia Stanisława i Boguchwała. Nie można dokładnie wyśledzić, zkąd się wzięło całe to opowiadanie. Być może, iż pierwszą, pobudkę do tego podały wyrazy Gallusa na str. 98 : Qui (Cazimirus) monasterio parvulus a parentibus est oblatus, ibi sacris literis liberaliter eruditus, gdyż i Kadłubek I str. 109 wspomina o tern wychowaniu klasztornem ; być może, iż powstało to ztąd, że Kazimierza pierwszy kronikarz maluje jako przyjaciela duchowieństwa i prze-dewszystkiem zakonników. Jej nieprawdopodobieństwo wykazał już Mabillon Annal. Benedict, t. IV pod r. 1034—1039 i Naruszewicz 1. 1. IV str. 193 do 210 zbił je obszernie.

*) Ob. Gallus str. 91 i 92. O pomocy cesarskiej wzmiankuje Vita S. Stanislai str. 336. Chronica polon. 1. 1. str. 10 i Chronić, princip. Polon. 1. 1. str. 58 podają, iż najpierw cesarz go koronował i że potem on powrócił wraz z matką. Temu sprzeciwia się Narratio mon. brunsv. Kronikarze zaś, którzy podają bajkę o mnichostwie Kazimierza, stosownie do tego twierdzą, iż Polacy sami znużeni bezrządem przez swe własne posły zażądali jego powrotu.

**) Ob. Stenzela, Geschichte der frank. Kaiser I str. 78 i nast. Źe te wyprawy Henrykowo przeciwko czeskiemu księciu były przedsiębrane i w interesie polskiego księcia, o tern powiada wyraźnie Annal. Saxo pod r. 1040: Deinde expeditionem suam in regionem Boemiae pro vastatione Poloniae de-stinavit.

Nie mniej szczęśliwie wypadł i drugi plan Henryka. Kazimierz przy swem ukazaniu się na polskiej granicy znalazł żywe współczucie u pewnej części ludu znękanego długim bezrządem. Z pomocą tej partyi nie bez wielorakiego trudu i walki zdobył on powoli władzę ³¹) i wszedł (1043) w ścisły związek z potężnym naówczas wielkim księciem Jarosławem kijowskim, pojąwszy za małżonkę jego siostrę Dobrogniewę, zwaną także Maryą, która wniosła mężowi bogaty posag, gdy ten dla ujęcia sobie wielkiego księcia darował, jako wiano, wolność ośmiuset więźniom z jej kraju, których niegdyś jeszcze Bolesław Chrobry przyprowadził z sobą do Polski³²). Związek ten z wielkim księciem pomógł nawet do zwalczenia Mazowszan, którzy się ciągle jeszcze wzbraniali uznać Kazimierza za pana i czynili nieprzyjazne napady do podwładnego mu kraju. Z wojskiem, złożonem z Rusinów pod wodzą Jarosława, Kazimierz rozpoczął z nimi na nowo walkę. Masław szukał także sojuszu na zewnątrz i znalazł go; żądni zdoby-

12

czy i wojny Litwini i Prusacy pospieszyli mu na pomoc, wsparły go nawet hordy Pomorzan. Kazimierz dla przeszkodzenia ich połączeniu, przyspieszył napad. Tłumy Ma-zowszan były liczne, spotkanie krwawe, sam Kazimierz zbroczony krwią w boju, pędząc nieprzyjaciela, wyprzedzał swoich i ledwo życia nie postradał, gdyby go nie był uratował jakiś prosty żołnierz. Wedle starej opowieści, Masław pozostał na placu, podług innych zaś uciekł do Prusaków i został od nich powieszony na drzewie z urąganiem się: „Wysokoś mierzył, wiś że wysoko“ ³³). Natychmiast po zwycięstwie, Kazimierz zwrócił się przeciwko nadciągającym Pomorzanom; tłumy ich przewyższały liczbą Polaków, lecz Kazimierz się nie uląkł, dodał ducha swojemu ludowi, aby ufni byli w pomoc Bożą przeciwko poganom i odniósł stanowcze zwycięstwo³⁴). Nie ma wprawdzie nigdzie wzmianki, iż potem ścigał ich i zmusił na-powrót do płacenia daniny, lecz można to przypuścić dla tego, iż u Gallusa jest wzmianka, że syn jego, Bolesław, w początkach swych rządów panował nad Polakami i Pomorzanami. W każdym zaś razie Mazowsze od tego czasu wróciło napowrót do Polski.

Tak tedy przywrócenie władzy książęcej w Polsce odbyło się za wpływem Niemiec nie bez pomocy cesarza

Henryka III ; można ztąd łacno wywnioskować, że ów potężny władzca dbały o swe prawa, tembardziej musiał utrzymywać dawny stosunek książąt polskich do państwa.³⁵) Wiemy tylko o chwilowem jego zakłóceniu, które prawdopodobnie było w związku z wypadkami węgiersko-niemieckiemu Tam Henryk III starał się ustalić wpływ swój kilkakrotnemi wyprawami, lecz nie był w stanie utrwalić władzy swego protegowanego, króla Piotra. Niechęć narodu do cudzoziemców, mocna sympatya do starej pogańskiej wiary, prowadziły zawsze do nowych powstań, w skutek których wstąpił na tron Andrzej, z rodu Ladislaidów. Brat jego Bela, ożeniony był z siostrą Kazimierza, i gdy obaj bracia w latach 1049—50 zajęli nieprzyjazne stanowisko w obec sąsiednich pogranicznych Niemiec, spowodowało to w 1051 r. nową wyprawię cesarza Henryka przeciwko Węgrom.

wnem

Ci zapewne starali się pozyskać dla siebie spokrewnionego z sobą polskiego księcia³⁶). Tyle tylko jest pe-iż Kazimierz właśnie wr tym czasie (1050 r.) dał powód cesarzowi do uzbrajania się przeciwko Polsce, co zresztą skończyło się na niczem, po części dla tego, że Henryk zachorował, a po części i dla tego, iż polski książę sam szukał pokoju³⁷). W ogóle Kazimierz nie bacząc na uznanie swej władzy przez naród, nie był w stanie, na wzór swych przodków³⁵, potężnie występować na ze-

wnątrz. Czesi, przez długie lata po swym zwycięskim napadzie, byli w posiadaniu Szląska, aż dopiero w 1054 r. zwrócił Brzetysław Polakom Wrocław i inne miasta, a z okoliczności, iż Kazimierz za siebie i swoich następców zobowiązał się płacić Czechom rocznej daniny za te pro-wincye 500 marek srebra i trzydzieści marek złota, wnosimy, jak długo jeszcze oddziaływały skutki wewnętrznego bezrządti na stosunki zewnętrzne ³⁸).

Niestety, nie posiadamy żadnych szczegółowych wiadomości o wewnętrznym stanie Polski z owych czasów. Im większem było rozprzężenie wszystkich stosunków społecznych po śmierci Mieczysława, tern trudniejszem musiało być ich przywrócenie; a władza książęca musiała być nader chwiejną. Jak dalece Kazimierz w ogóle odbudował dawniejszą państwową i kościelną organizacyę, nie wiemy o tern szczegółowo, w każdym jednak razie, stare podanie: że sprzyjał kościołowi i pomnożył liczbę klasztorów³⁹) dowodzi, iż przekonanym był, że nowy porządek rzeczy może się utrwalić w przyszłości tylko przez zupełne wytępienie pogaństwa. Jednak zdaje się, iż nowa kościelna organizacya postępowała nader powolnie. Jeszcze w r. 1075 pisał Grzegorz VII do Bolesława, syna Kazimierza : iż dla mnogości ludu liczba biskupów jest za małą, aby mogła urząd swój sprawować, jak się należy, a obszar parafii jest za wielki. Okrom tego braknie trwałego metropolitalnego węzła, biskupi opierają się rozkazom ojców świętych i każdy wedle swego widzimisię stara się dostać ordynacyę to tu, to tam*). Jednak jakkolwiek ważne były te niedostatki, głównej rzeczy Kazimierz zdołał dokonać. Przeciwko podnoszonym tu i owdzie zaburzeniom przez przyjaciół starodawnej swobody ludowej i pogaństwa umiał Kazimierz aż do samej swej śmierci (1058) walczyć zwycięsko**). On ustalił władzę książęcą i chrześcijaństwo w Polsce napowrót, jako dwa główne żywioły polskiego narodowego żywota.

tacza nazwy wielu miejsc, któremi Kazimierz zaraz na początku obdarzył tg fundacyę, zdaje się więc, jakoby był w posiadaniu dotyczących tego przedmiotu przywilejów. Jednak chroń, princ. poi. sama sobie przeczy, gdyż w niej na str. 159 stoi: że biskup wrocławski, Walter, introducit primo con-ventum nigrorum monachorum in Lubens ordinis sancti Benedicti, gdyż Walter, jak to wskazuje Stenzel, nie był biskupem wrocławskim przed r. 1149, ba nawet przed 1152, gdyż wykaz arcybiskupów gnieźnieńskich u Damalewicza, Sériés Archiepisc. Gnesnensium, Varsaviae 1649, poprzednika jego, Jana, robi arcybiskupem gnieźnieńskim dopiero w pomienionym roku. Widzimy ztąd, iż obie te wiadomości różnią się z sobą o wiek cały, okoliczność, która tern więcej czyni podejrzaną fundacyę Lubenską przez Kazimierza, gdyż ani chroń, polon. str. 24, gdzie jest wiadomość o erekcyi klasztoru Cystersów przez szlą-skiego księcia Bolesława I, ani rzeczywisty przywilej na tę fundacyę z r. 1175 (Büsching, Urkunden des Klosters Leubus str. 1) nie robią żadnej wzmianki o istnieniu jakiegobądź klasztoru w tern miejscu. Jednak podanie, iż przed wprowadzeniem Cystersów, mieszkali tam Benedyktyni, musi być starszem, gdyż przywilej z r. 1178 u Sommersberga I str. 894, zapewne podrobiony, zawiera wyrazy: in loco, qui dicitur Lubens — ubi prius pauci monachi nigri Ordinis resederant.

*) Ob. Mansi, Sacrorum conciliorum collectio. Vol. XX str. 182 i nast.

**) Ani Gallus, ani Kadłubek nie podają roku śmierci. Yita S. Staniał. 8tr. 336, naznacza rok 1057, jednak widać z jednego miejsca heilsberskiego

ROZDZIAŁ ÓSMY.

NOWE PODNIESIENIE SIĘ POLSKIEJ POTĘGI POD BOLESŁAWEM ŚMIAŁYM. ZWYCIĘSKIE BOJE Z WĘGRAMI, CZECHAMI I RUSINAMI. KORONACYA BOLESŁAWA NA KRÓLA. WALKA JEGO Z KOŚCIOŁEM I WYGNANIE.

Początek restauracji dzieł Bolesława Chrobrego przypada właśnie w chwili, gdy po śmierci cesarza Henryka III, która dwoma laty poprzedziła zgon Kazimierza, 5. października 1056 r., rozwój stosunków niemieckiego cesarstwa przybrał kierunek, nader w swych następstwach ważny dla politycznego stanowiska Polski i jej książąt. Utrwalenie władz książęcych w cesarstwie, walka, którą cesarz Henryk IV, doszedłszy pełnoletności, rozpoczął z jednej strony z nimi, z drugiej z kościołem, sprzymierzonym z książęty, nakoniec gwałtowne starcie dwu najwyższych ziemskich potęg: cesarstwa i papieztwa, pochłonęły całą uwagę i wszystkie siły cesarza, i prawie wszystkich członków państwa o tyle, iż wszystkie inne interesa państwowe zewnętrzne ustąpiły przed niemi. Ottonowie zwycięsko rozpostarli się daleko na wschód w ziemiach zachodniej Słowiańszczyzn}'', najbliżsi ich następcy z wielkim trudem i niezawsze pomyślnie usiłowali utrzymać te zdobycze, teraz zaś wszystkie poprzednie, często powtarzane usiłowania cesarza, utrzymania zwierzchności nad polskimi książętami, więcej niż przez pół wieku były nadaremne. Natychmiast oddziałało to i na stanowisko Polski wzglę-kodeksu Gallusa, wyjętego z Vita, że inne rękopisma jego mają, rok 1058. Tę ostatnią, cyfrę podaje Boguchwał 1. 1. str. 26 ; Chroń, polon. str. 11. Chroń, princ. polon. str. 59. Annal. Cracov. major. 1. 1. prawdopodobnie w skutek omyłki przepisywacza r. 1038.

dem cesarstwa, zwłaszcza, gdy dodamy do tego następstwa utrwalenia się chrześcijaństwa od czasu powrotu Kazimierza. Nie będąc, jak dawniej, zagrożeni przez Niemców, ani też napadani, porzucili oni swe dotychczasowe, niekorzystne dla państwa stanowisko. 0 napadach, któ-remi tak często pustoszyli słowiańsko-niemieckie pogranicza, nie masz odtąd żadnej wzmianki; jednem słowem na dłuższy czas ustają owe wzajemne stosunki obu narodów, które od chwili pierwszego starcia przez cały wiek prawie były głównym powodem zwrócenia na zewnątrz politycznego życia Polaków.

Gdy tedy Bolesław Śmiały, najstarszy z czterech synów Kazimierza *) w r. 1058 objął władzę ojcowską, mając spokój od strony Niemiec, mógł obrócić swe siły w inne strony i tern większe odnieść ztąd korzyści, im bardziej ówczesne wewnętrzne stosunki sąsiadów sprzyjały jego zamiarom. W Węgrzech wprawdzie panowanie króla Andrzeja — przez uprojektowany związek między jego młodym synem Salamonem a Judytą, córką cesarza Henryka III, wreszcie przez śmierć tego ostatniego — było zabez-pieczonem od napaści Niemców; lecz odbyta wkrótce ko-ronacya królewskiego dziecka, oraz i inne okoliczności już w r. 1059, sprowadziły takie naprężenie stosunków pomiędzy królem a jego bratem, księciem Belą, iż ten wraz z całą rodziną opuścił ojczyznę. Po raz drugi przybył on do Polski i znałazł tu przychylne przyjęcie u swego siostrzeńca Bolesława**). We dwa lata później na jego

*) Co się tyczy synów Kazimierza, podania kronikarzy różnią się między sobą. Gallus na str. 92 podaje ich czterech : Bolesław, Władysław, Mieszko, Otto; z nim się zgadzają "Vita S. Stanislai str. 336, Boguchw. p. 26 i Annal, crac. maj. pod r. 1025. Boguchwał dodaje jeszcze, że dwaj ostatni nie zostawili żadnego potomstwa. Chronic, polon. str. 11 wie tylko o dwóch starszych synach; Chronic, princ. polon. str. 58 zawiera i to ostatnie podanie, jako też i wiadomość Gallusa.

**) Ob. Thwrocz 1. 1. str. 137. Katona, Historia critica II str. 139 i n Engel, Geschichte von Ungarn, t. I str. 155—57.

dworze ukazał się i drugi zbieg. Czeski książę Spitygniew zmarł był 28. stycznia 1061 r. Gdy tedy starszy brat jego Wratysław, dotychczasowy książę morawski, wstąpił tron i natychmiast podzielił Morawę pomiędzy dwu swych młodszych braci, Konrada i Ottona, czwarty brat Jaromir, przeznaczony do stanu duchownego, uczuł się pokrzywdzonym. Wprawdzie dał się on zrazu namówić do przyjęcia święceń kapłańskich, gdy mu przyobiecano biskupstwo praskie, lecz wkrótce umysł jego, pochopny bardziej do stanu rycerskiego, niż duchownego, przeważył w nim o tyle, iż porzucił strój duchowny i z wielą swymi stronnikami umknął do Polski ⁴⁰). Obaj wygnańcy pobudzili polskiego księcia do zajęcia się ich sprawą, gdy tymczasem Andrzej szukał pomocy w Niemczech, znajdując się już krom tego w ścisłem przymierzu z Wratysławem czeskim, swym zięciem.

na

Jeszcze tego samego roku przyszło do walki. Z jednej strony wtargnął do Węgier książę Bela, wsparty trzema polskimi oddziałami, i przyjęty przez większą część narodu ; w stanowczej bitwie nad brzegiem Cissy zwyciężył brata i jego niemieckie posiłki, a gdy Andrzej umarł w ucieczce, zwycięsko wszedł do Stuhlweissenburga i przez biskupów krajowych został ukoronowany na króla⁴¹). Z drugiej strony zdaje się, iż polski książę wtargnął do Czech, gdy Wratysław spieszył na pomoc swemu teściowi. Z licznem wojskiem przeszedł Bolesław przez Oppę w górnym Szląsku i stanął obozem przed tamecznym pogranicznym zamkiem Gradcem, jednak nie udało mu się go zdobyć, i wojsko polskie ledwo zdołało uniknąć zasadzki

Czechów, w którą je uwikłała była nieostrożność Bolesława*). Czy, i w jaki sposób wojna była prowadzoną dalej, nie wiadomo; tyle tylko jest pewnem, że musiała ona zakończyć się w końcu 1062 lub na początku 1063 r., gdyż w owym czasie czeski książę Wratysław pojął siostrę Bolesława Swatislawę (Swatawę) za małżonkę**).

Tymczasem w Węgrzech król Bela utwierdził się na tronie, lecz po jego śmierci na początku 1063 r., Niemcy korzystając z okoliczności osadzili na ojcowskim tronie protegowanego przez nich Salamona. Z młodym królem Henrykiem IY, Adelbert, biskup bremeński i Otton, książę bawarski jesienią 1063 r. ruszyli do Węgier, koronowali Salamona w Stuhlweissenburgu i zrównali go z synami Beli. Lecz po odejściu Niemców wszczęły się na nowo niesnaski między obydwiema stronami, w skutek których Gej-za, Władysław i Lampert zmuszeni byli znowu uciekać do

*) Podług Palackiego I str. 299 przyjąłem to opowiadanie o oblężeniu Gradca, znajdujące się najpierw u Gallusa na str. 99, a od niego przeszłe do chronic, princ. polon, na str. 60, o którem jednak nie wspomina ani Kadłubek, ani Boguchwał, ani chronic, pol., i odniosłem do wojny z Czechami. Gradée jest oczywiście Gratz, nie zaś Grudzienc nad Wisłą, gdyż Gallus w calem tern opowiadaniu, ani jednem słowem nie wspomina o Prusakach, ale mówi o Czechach. Nam cum in principio sui regeminis et Polonis et Pomeranis im_ peraret eorumque multitudinem ad castrum Gradée obsidendum innumerabilem congregaret, suae contumaciae negligencia non solum castrum non habuit, verum eciam Bohemorum insidias vix evasit. Gdy Długosz t. I str. 255 to miejsce Gallusa najpierw zastosował do Grudzieńca i znalazłszy u Boguchwała na str. 27 opowiadanie, iż Prusacy wpadli na Pomorze i zostali pobici przez Bolesława nad rzeką Sarus, złączył obydwie te wiadomości i, swoim zwyczajem, rzekę Sarus, o której nie wiedział, zamienia na Ossę i szeroko opisuje podwójną wyprawę Prusaków, potem jego opowiadanie przepisał Kromer na str. 81 i Miechowita na str. 43 i inni. Łukasz Dawid 1.1 str. 159 przyjął je także, a z nowszych poszli za nim Naruszewicz t. Y str. 42—46 (uważając Sarus jako Passargę) i Yoigt t. I str. 318. Bandtkie t. I str. 182 Gradée bierze prosto za zamek w ogóle, mówi jednak ciągle o wojnie z Prusakami, stosuje do wojny z Pomorzanami. Oprócz tego Długosz na str. 252 i jego następcy podają jeszcze długi i szczegółowy opis wojny ż Czechami, która wybuchła w skutek ucieczki Jaromira. Prawdopodobnie za podstawę jej służy Gallus str. 101, Kadłubek str. 121, a Długosz ją tylko we właściwy sobie sposób przyozdobił.

**) Ob. Cosmas 1. 1. str. 139.

Polski. I tą rażą nie zawiodła ich pomoc Bolesława. Z posiłkami polskiemi wkroczyli oni do Węgier, natychmiast jedna część narodu stanęła po ich stronie i Salamon zamknąwszy się w Mosony (Wiezelburg) zażądał pokoju. Za pośrednictwem biskupa raabskiego Dezyderyusza stanęła umowa, iż Salamon pozostaje przy władzy królewskiej, a synowie Beli, jako książęta, otrzymają pewne posiadłości nad Cissą ⁴²).

Tak tedy Polacy po raz drugi z pomyślnym skutkiem wtrącali się do sporów węgierskich, a w kilka lat później coś podobnego miało miejsce i względem Rusi. Po śmierci Włodzimierza podział jego państwa między synów i ich potomków osłabił powstającą potęgę Rusi. Wewnętrzne wojny między udzielnymi książętami, walki z Pieczyngami i hordami innych dzikich sąsiadów, tu i owdzie zwycięskie wyprawy przeciwko Litwinom, następowały po sobie, nie wydając żadnego znaczniejszego lub też trwalszego rezultatu. Wtedy to zdarzyło się, iż wielki książę kijowski Izasław ze swymi braćmi, w nocnej bitwie z Pieczyngami nad Altą, poniósł zupełną porażkę i uciekł do Kijowa. Mieszkańcy miasta, wzburzeni zarówno samą porażką, ja-koteż i odmową księcia wznowienia walki stając na ich czele, uwolnili trzymanego w więzieniu księcia połockiego Wszesława, dotychczasowego współzawodnika wielkiego księcia, w skutek czego Izasław wraz ze swym bratem Wsiewołodem opuścili Kijów; wielki książę udał się do Polski, gdzie panował Bolesław, syn jego siostry z jednej, a siostrzeniec jego żony z drugiej strony. Z radością pochwycił wojowniczy polski książę nadarzającą się zręczność do nowych wypraw, i 1069 r. z wojskiem wyruszył

na Kijów. Wszesław umknął, nie odważywszy się stoczyć bitwy, do swego połockiego księstwa; kij owianie zaś udali się z prośbą o pomoc do braci wielkiego księcia. Za ich poradą, nie posuwając się z obcemi wojskami przeciwko Kijowu, lecz naprzód wysławszy swego syna Mścisława z małym oddziałem, obiecując przy tern mieszkańcom miasta zapomnienie wszystkiego, co zaszło, udało się Izasła-wowi w ten sposób wyjednać dla syna przyjęcie w Kijowie. Lecz jak tylko Mścisław utwierdził się w Kijowie, natychmiast zaczął karać uczestników przeszłego buntu ; jednych uwięził, drugich kazał pozbawić wzroku ; tymczasem zaś ojciec nadciągnął z Polakami i wszedł z nimi do Kijowa. Przedewszystkiem ci ostatni poczuli się tu zwy-cięscami; ujęty rozkoszą miejsca i przyjemnościami życia, które nastręczał mu pobyt w bogatem, handlowem mieście, Bolesław z wojskiem rok prawie cały przebył w Kijowie. Dumnie dając uczuć wielkiemu księciu, iż odzyskał władzę tylko za jego pomocą, przez rozkwaterowanie Polaków stał się uciążliwym dla Rusinów, i wreszcie pobudził ich do oporu. Zaczęto pojedynczo i pokryjomu na kwaterach mordować Polaków, co zmusiło wreszcie Bolesława do powrotu. 2. maja 1069 r. wszedł on do Kijowa, a w marcu następnego roku miasto i kraj cały zostały uwolnione od cudzoziemców. ⁴³)

na

Po tych wyprawach wschodnich nastąpiły wyprawy Bolesława w zachodniej części państwa. Pokój z Czechami sprowadzony ożenieniem Wraty sława czeskiego z siostrą polskiego księcia, zdaje się, iż jnż w r. 1068, a więc przed ruską wyprawą został zerwany. Przebieg tych cze-sko-polskich nieporozumień, jako też i związek ich są nader zawikłane, jednak tyle jest wiadomem, iż w czerwcu pomienionego roku wojsko czeskie zebrane było na granicy szląskiej, a wiatach 1070—71 były nawet wzajemne napady i bójki pograniczne. Do tych to walk zapewne odnoszą się świadectwa Gallusa i innych dawniejszych polskich kronikarzy, w kształcie oddzielnego opowiadania o wojnach między Polakami a Czechami, dochowane przez nich. Podczas gdy Bolesław zajęty był ruską wyprawą, książę czeski wtargnął, jak powiada Gallus, z całem swem wojskiem do Polski (na Szląsk). Przebył gęste lasy i zajął w stosownem miejscu na równinie stanowisko przydatne do bitwy, gdy Bolesław na wieść o napadzie, szybko, jak zwykle, nadbiegł, zaszedł w tył Czechom i przeciął im odwrót. Już dzień miał się ku schyłkowi, a gdy i polskie wojska były zmęczone pospiesznym marszem, Bolesław nie chciał natychmiast przystąpić do ataku, lecz wysłał gońca do Czechów z zawiadomieniem, iż nazajutrz stanie do boju; iż oni, wychodząc z lasu jak zgłodniałe wilki, ze zdobyczą pochwyconą w nieobecności pasterza, zwykli bezkarnie kryć się napowrót w lesie, lecz teraz nadarza się im zręczność w obliczu myśliwego, który wyśledził ich z rynsztunkiem i psami, ujść zastawionych sieci nie przebiegłością lub ucieczką, lecz męstwem. Przebiegle odpowiedział książę czeski: iż nie godzien jest, aby taki preciosum exhibuit. A i do wymordowania Polaków w Kijowie i spowodowanego przezeń odwrotu Bolesława i Długosz na str. 249 pod r. 1059 i na str. 264 pod r. 1070, odrzuciwszy pewną, okrasę, trzymał się ściśle w swem opowiadaniu ruskich kronikarzy.

¹

Izborsk leży niedaleko od Pskowa, na południe od jeziora Pejpus.

²

Ob. Nestor przez Szlöcera tom II str. 154 i następne.

³

Nestor przez Szlöcera tom Y str. 121.

⁴

Tamże str. 140.

⁵

Nestor przez Schlöcera tom V. str. 196,198. Saga Olaf Triggwesona wskazuje nam, że w tymże czasie pojedynczy szlachetni Normanowie poszukiwali i znajdowali służbę na dworze książąt ruskich. Tak np. Sygurd Ejrikson, przyrodni brat Olafa, miał tam wielkie poważanie, a i sam Olaf przyprowadził Włodzimierzowi jeden oddział. Por. Heimskringla tłum. przez Mohnike.

⁶

Nestor przez Szerera. Lipsk 1774 r. str. 99—109.

⁷

Jeszcze w XIII wieku poganie byli w Muromszczyznie. Por. Karam-ziaa, Hist. państwa rosyjskiego T. I str. 368.

⁸

Nestor przez Szerera str. 97: „W r. 981 naszedł Wołodymir znowu Lachów i wziął u nich Przemyśl, Czerwień i inne miasta, które i po dziś dzień są na Rusi.“ 0 położeniu tych miejsc por. V Dodatek. Lecz inna jest kwestya, u jakiego księcia Władymir odebrał te ziemie. Nestor powiada ogólnie : u Lachów, a więc znaczyłoby to u Polaków. My jednak wiemy z pewnością, że Bolesław Chrobry dopiero w r. 999 zdobył na Czechach ziemie Chro-backie, a zatem władza jego z pewnością nie musiała sięgać po za Wisłę. Pa-lacky, Hist. Czech T. I str. 232 wyprowadza wniosek, że Włodzimierz zabrał te ziemie u Czechów, opierając się na wiadomym akcie erekcyi biskupstwa praskiego, wskazującym szeroko naówczas rozpostarte granice czeskiego państwa. Lecz ponieważ Nestor, jak to wypada z innego miejsca na str. 114 umie odróżnić Czechów i Lachów nader wyraźnie i ponieważ Piastowie wówczas tu nie panowali, to nie pozostaje nam nic innego jak przyjąć, że panowanie czeskie w żadnym razie nie sięgało tak daleko na wschód, jak daleko rozszerza je erekcyjny przywilej praskiego biskupstwa ; że tedy Wołodymir nie zrobił tej zdobyczy ani na Czechach, ani na Piastach, lecz podbił małe, dotychczas swobodne plemiona, przez co stał się sąsiadem Czech, z którymi, jak świadczy Nestor (str. 114), w r. 994 zachowywał pokój i przyjaźń. Wielki obszar pra-

⁹

Stryjkowski, Kronika polska etc. 1582 r. str. 156. Po zbiciu Jarosława Rusacy Chrobrym, t. j. przeważnym, śmiałym i wielkiego serca mężem nazwali. Ob. 7. Dodatek: 0 wyprawie Bolesława Chrobrego na Ruś.

¹⁰

Por. następne miejsca u Gallusa : str. 58, 75,101, 185, 189, 199, 230, 231, 250, 252, 260, 261, 300. Nie mniej ważnem jest i to, iż w podaniu o walkach Mazowszan z Prusakami, jazda uważana jest za główną ich siłę. Por. Voigt. Historya Prus tom I str. 165—66.

¹¹

Por. Gallus str. 67.

¹²

Tenże str. 54—57. Btr. 63.

¹³

Tenże str. 67. t) Tenże str. 69—70.

¹⁴

Duces str. 55, 66, 77. — principes, str. 28, 38, 59, 62, 63, 66. — proceres str. 77. — magnates str. 55. — comités str. 28, 55, 64, 66, 77. — vastandiones str. 65. — familiäres str. 72. — camerarii str. 42. — vicedomini i villici str. 71.

¹⁵

Ciekawego porównania dostarczają instytucye św. Stefana, współczesnego Bolesła wowi w Węgrzech. Zobacz Engel, Historya państwa Węgierskiego T. I str. 114 i następne.

¹⁶

Już Cromer, Polonia 1589 r. str. 502, Skrzetuski prawo polityczne etc. I str. 35 wypowiedzieli to bez ogródki.

¹⁷

Thietmar str. 247—48 ; In hujus sponsi (Boieslai) regno sunt multae consuetudines variae et quamvis dirae, tarnen sunt interdum laudabiles. Po-pulus enim suus more bovis est pascendus et tardi ritu asini castigandus et sine poena gravi non potest cum salute principis tract&ri. Si quis in hoc alie-nis abuti uxoribus vel sic fornicari praesumit, banc vindictae prosequentis poenam protinus sentit. In pontem mercati is ductus per folłem testiculi clavo affigitur et novacula prope posita, hic moriendi sive de his absolvendi dura electio Bibi datur. Et quincunque post Septuagesimam carnem manducasse in-

¹⁸

Por. Thietmar str. 152.

¹⁹

Por. Dodatek o Organizacyi kościoła pod „Krakowem“.

²⁰

Boguchwał u Sommersberga 1.1. II str. 25: Et multa monasteria fun-davit, dotavit, reconstruxit. Długosz powiada pod r. 1004, że przez owych uczniów św. Romualda, przybyłych do Polski, ufundowany został klasztor Kazimierz w Wielkopolsce. Przytoczone tu vita Romualdi, z którego w ogóle zaczerpnęliśmy najdawniejszych wiadomości o całej tej sprawie, nie tylko nic nie mówi o tej fundacyi, lecz powiada li o chatce, w której mieszkali obaj ci uczniowie. W ogóle Długosz w swych kościelnych wiadomościach o czasach dawniejszych jest niepewny, dla tego to i my jego podania o czasie fundacyi na Łysej górze i w Sieciechowie, 1010, tern mniej możemy przyjąć, iż Boguchwał na str. 40 przypisuje fundacye tych klasztorów Bolesławowi III. Szczygielski, Aquila benedictina Cracoviae 1663 str. 120 wspomina, że na Łysej górze czczone były słowiańskie bóstwa Łada, Boda i Lelum.

²¹

Thietmar str. 99 wymienia trzech synów Bolesława: Bezprym, Mise-ko, Dobromir ; na str. 247 zdaje się wymieniać czwartego Ottona. Gdy jednak Annal. Hildesh. pod r. 1031 mówią to o Bezprymie co inni o Ottonie, wypada ztą,d, iż oba imiona stosują się do jednej osoby.

²²

Niemieccy kronikarze Yippo i inni donoszą, iż Otto uciekł in Rus-siam, Ruhiam. Możnaby myśleć, że to Rugia, lecz Palacky w Historyi Czech T. I. na str. 269 bardzo słusznie uważa, że Emmeryk, syn Stefana Świętego w Annal. Hildesheimskich pod r. 1031 u Pertza Monumenta Y. str. 98 nazywa się dux Ruizorum i ucieczkę Ottona do Węgier, do wuja Stefana, znajduje daleko odpowiedniejszą okolicznościom, niż ucieczkę do Rugii. O wojnie Stefana z Polakami ob. Palacky na in. miejscu str. 270.

²³

Ob. Vippo 1. 1. str. 470.

Reppel.

²⁴

Współczesność wypraw Konrada i Brzetysława przyjmuje już Dobner Hagec. Y. str. 156. i następne. Wiadomość, na której Palacky, str. 271 opiera swe zdanie, że wyprawa czeska miała miejsce już w r. 1028, nie jest udowo-dniającą. O walce z Polakami wzmiankuje przywilej n. 125 w Boczka cod. dipl. Moraviae I. str. 111. Zwest castellanus Olomucensis tradidi ad altare s. Petri in Olomuc, — quidquid navishowe servitio contra polonos promerueram dili-genti apud Olderic illustrem ducem boemorum. Gdy Brzetysław w roku 1029 zrobił nadanie w Ołomuńcu (Boczek 1. 1. n, 126) był tam obecny dux de Po-loniae. Czy to Otton przybył z Węgier do Czech, czy też ten książę był trzecim bratem Mieczysława, Dobromirem? W przywileju z r. 1031 pod Nr. 129 na str. 115 stoi: Contuli (Brzetysław) ecclesiae s. Petri decimam septimanam telonei juxta civitatem, quam ad castrum Gradez in terminis Polonorum muru forti construxeram — — item aedi 50 mansos moravicos incultos super U pa fluvio cum silva spaciosa in terminis Polonorum. W innem nadaniu z r. 1055 n. 149 pomiędzy świadkami znajduje się custos termini polonici, i w trzeciem jest wzmianka (Nr. 153, str. 135): Sifridus custos termini polonici et castellanus in Gradech.

²⁵

Annal. Saxo i Chronogr. Saxo pod r. 1030. Ten ostatni z gniewem powiada o owem pustoszeniu Polaków w następnych wyrazach: Miseco dux

Polonorum, falsus Christianus, homicida, tyrannus--Talis ergo est rex Me-

secho, haec viarum suarum abhominanda simplicitas, haec mnocentiae damp-nanda puritas, haec justitia, haec fides falsissima ejus christianitatis. Si ergo Rex, quare praedo; si simplex, quare apostrophus ; si fidelis, quare apostata ac tyrannus? Quid tibi cruenta belua regale ornumentum in corona et lancea deaurata ? Quae consentio Christi cum Belial ? Quae te tumide vexât vesania ut in regnum romanae virtutis temere duceres arma? Quod quam tibi sit pe-riculosum, tum sero percipies cum tui imbelles plurima multitudine armatû nostris bella scientibus immo et facientibus, ut digni sunt conterentur.

²⁶

Anal. Hildesh. pod r. 1031. Vita Meinverci roz. 108. str. 560. Yippo 1. 1. str. 477. Annal. Saxo i Chronogr. pod r. 1031.

²⁷

Nestora latopis przez Szerera str. 125 pod r. 1031. Karamzin, Histo-rya państwa rossyjskiego tom 2. str. 19.

²⁸

Ze wszystkich dawniejszych polskich źródeł, pierwszy Długosz na str. 186 pod r. 1032 wzmiankuje o tej wyprawie przeciwko Pomorzanom. Opowiadanie jego, którego źródła doszukać się nie mogłem, różni się istotnie od doniesienia, znajdującego się w Thwrocz. chronica Hungarorum II. roz. 38. u Schwandtnera, script, rer. Hungar. I. str. 126—27 i wyjętego ze starej, nie później jednak jak 1358 roku pisanej kroniki, która i Długoszowi też nie była nieznaną. Ta wprawdzie donosi o ucieczce książ ęcych węgierskich synów do Polski i Czech, i o ich uczestnictwie w wyprawie pomorskiej, lecz potem ciągnie dalej : Pomorzanie zrobiłi Polakom propozycyę, aby zakończyć spór pojedynkiem; gdy zaś Mieczysław i jego synowie nie chcieli go przyjąć, zgodził się nań Bela, szczęśliwie zwyciężył, za co otrzymał rękę córki polskiego księcia wraz z pomorską daniną. Czy przyjmiemy to opowiadanie, czy też zechcemy się trzymać sprawozdania Długosza, to jednak z żadnego z nich nie wynika, że Mieczysław, jak to pisze Bandtkie, Dzieje I. str. 186, oddał w zarząd swemu zięciowi Pomorze. Wyrazy Długosza na str. 186 są: Generum sibi elegit et dans ei filiam suam in uxorem, etiam Universum censum pomeranicum ad tenendum statum ducalem sibi consignât; i u Thwrocza stoi to 1. 1.: cum toto censu pomeranico tradidit filiam suam in uxorem et universa, qua ei ne-ce8saria fuerant, sufficienter et copiose ministrari praecipit, et eum in omnibus honoratum in ducatu suo tenuit. Pierwszy Kromer to oddanie daniny zamienił na wielkorządztwo, a ostrożniej niż Bandtkie wyrażał się już Naru-

²⁹

Por. Gallus str. 89—91. Kadłubek t. I. str. 109—10. Boguphal 1. 1. str. 25. Vita S. Stanislai 1. 1. str. 323—24. Annales Hildesh. 1. 1. pod rokiem 1034 : Misacho Polianorum dux immatura morte interiit et Christianitas ibidem a suis prioribu8 bene inchoata et a se melius roborata flebiliter, proh. dolor, disperiit. Chronogr. Saxo pod r. 1034 dosłownie.

³⁰

Dnia 1. sierpnia 1240 r. książę Przemyśl darował w Gdeczu kawał ziemi (sortem) quae sita est juxta castrum Gdecz. Z oryginalnych nadań archiwum kapitulnego w Poznaniu. Jest to, to samo miejsce, które w przywileju z r. 1319, dochowanym w archiwum nadprezydyalnem w Poznaniu, nazywa się castrum Gedche : w chronic, polon, na str. 11 i 27 Chronić, princ, polon. str. 103 Geszk, Gezeck, Gszk. Już Naruszewicz t. IY str. 218 wspomina o Gieczu,

³¹

O czasie powrotu Kazimierza znajduje się tylko w Annal. Saxo dokładne podanie pod r. 1039: His temporibus Kazimer, filius Miseconis ducis Polanorum, reversus in patriam a Polanis libenter suscipitur. D awniejsze polskie wiadmości o powrocie do władzy mówią, bardzo krótko. Gallus str. 92: Et assumptis secum militibus quingentis Poloniae fines introivit, ulteriusque progrediens Castrum quoddam a suis sibi redditum acquisivit, de quo paula-tim virtute cum ingenio totam Poloniam a Pomeranis et Bohemis aliisque fi-nitivis gentibus occupatam liberavit eamque dominio suo mancipavit. Podobnież Kadłubek I str. 110; Vita S. Stanisl. str. 336; Boguchw. 1. 1. p. 26.

³²

Gallus str. 92 mówi ogólnie: Postea vero de Rusią nobilem cum magnis diviciis uxorem accepit. Kadłubek nie mówi nic o ożenieniu. Vita S. Stanislai str. 336: Et accipiens uxorem de Rusiae principibus nobiliorem, nomme Dobrognevam, dictam cognomine. Mariam--Boguchwał 1. 1. str. 26

daje to samo imię, lecz robi ją córką, ruskiego księcia Romana. Annal. Crac, maj. 1. 1. pod r. 1025 : Iste Cazimirus — rediens ex uxere de Russia nomine Maria genuit. — Chroń, polon. str. 11 nie zna ani imienia Dobrogniewy, ani też jej pochodzenia. — Chronic, princ. polon. str. 58 powtarza poprzedzające rzeczy i dodaje z Gallusa, że ona pochodziła z Rusi. I Annal. Saxo pod r. 1039 wie, iż ona była córką ruskiego księcia, nie wie wszakże o imieniu jej ojca. Bliższe szczegóły podaje Karamzin 1. 1. 2 str. 25 podług Nestora i innych ruskich źródeł.

Reppel.

³³

Ob. Gallus str. 93—96. Kadłubek str. 111 mianuje Maritimi, Getae Daci i Rutheni sprzymierzeńcami Mazowszan ; nazwy te w części powtarzają Boguchwał str. 26. Chroń. Polon. str. 11. i chroń, princ. poi. str. 58. Maritimi i Getae są, podług sposobu wyrażania się Kadłubka, niewątpliwie Pomorzanami i Prusakami. Rutheni mogą być Litwinami, wątpliwą atoli wydaje się być rzeczą, aby Daci byli Duńczykami, osiadłymi na Samlandzkiem wybrzeżu, jak to chce mieć Yoigt Geschichte Preussens I str. 314. Chroń. Pol. str. 11 mówi o dwóch bitwach z Masławem. Zupełnie odrębnem jest opowiadanie Chroń, princ. poi. str. 59. 0 pomocy Jarosława kijowskiego wspomina Nestor pod r. 1047 ; o ucieczce Masława do Prusaków : Kadłub. 1. 1. Boguph., chroń, poi. i chroń, princ. poi.

³⁴

O bitwie z Pomorzanami wzmiankuje] tylko Gallus na str, 96 i zresztą rozdział ten znajduje się tylko w rękopismie gnieźnieńskim.

³⁵

Por. Yippo str. 477 : Hefuncto Misecone, Casimirus filius ejus fideli-ter serviebat que usque imperatoribus nostris

³⁶

O stosunkach węgierskich. Ob. Engel, Geschichte des Ungarischen Reichs I str. 146. Stenzei, Geschichte der französischen Kaiser T. I.

³⁷

Por. Herman Contr. ed. Ussermann str. 224 pod r. 1050 : Imperator contra Gazmerum, ducem Bolanorum, rebellionem molientem, expeditionem parat gravique infirmitate detentus, pacem pactumque eum petentem suscipiens discessit. On także wzmiankuje pod r. 1052 na str. 226, że milites bolani znajdowali się w wojsku cesarza Henryka podczas wyprawy jego do Węgier w tym roku odbywanej. Czy on pod tern rozumiał oddział posiłkowy Polaków, przysłany mu przez Kazimierza, jako lennika cesarskiego ?

³⁸

Ob. Cosmas pod r. 1054 w przypieku 5. Jeszcze w latach 1093, 99 i 1100 Polacy wypłacali tę daninę Czechom. Por. Cosmas pod r. 1093, str. 198: Ipse autem Dux Yladislaus dat sacramentum quod tributum olim duce Brze-cislao constitutum 500 marcas argenti et 30 auri annuatim sibi pro concessa pace solveret determinato tempore. — pod r. 1099: — ex tributo quod pater suus, Yladislaus (Bolesław III z Polski) solvebat semper annuatim. — pod r. 1100. Tributum allatum quod tempore eo fuit de Polonia allatum et quidquid in sua invenit camera. Król Władysław czeski jeszcze w r. 1158 starał się o zatwierdzenie tego u cesarza Fryderyka I. Ob. Boehmer, Regesta s. a.

³⁹

Por. Gallus str. 98: Chronic, polon. str. 11 błędnie przypisuje jemu fundacyę klaszto ru Tynieckiego w Krakowskiem , który jakoby miał on oddać mnichom z Lüttich, którą, to wiadomość powtarza chroń, princ. polon. str.58 Być bardzo może, iż odnowił tylko klasztor, fundowany przez Bolesława Chrobrego, a zniszczony w czasie zaburzeń po śmierci Mieczysława. Długosz, który na str. 228 fundacyę klasztoru Tynieckiego podaje pod r. 1044, przytacza wprawdzie pomienioną wiadomość, iż pierwsi mnisi i pierwsi zakonnicy przybyli doń z Lüttichu, lecz przychyla się raczej do podania, podług którego pierwsi zakonnicy tego klasztoru przybyli z Kluniaku. Podług chroń, princ. po-polon. str. 99, miał Kazimierz fundować także klasztor Lubens (Leubus nad Odrą w Szląsku) i osadzić w nim czarnych Benedyktynów: wiadomość, którą także umieścił i Długosz na str. 229 pod r. 1044. Gdy zaś on po imieniu przy-

⁴⁰

Ob. Cosmas 1. 1. I str. 136—37. Palacky 1. 1. str. 298—99.

⁴¹

Ob. Thwrocz 1. 1. str. 137. Lambert. Schaffnab. ed. Krause str. 21, którego wiadomości różnią, się w szczegółach. Katona 1. 1. II str. 144. Engel na in. miejscu I str. 157. Czy Bolesław sam był tej wyprawie obecnym, nie mówi o tern wyraźnie Thwrocz.

⁴²

Ob. Thwrocz 1. 1. str. 140. Katona II str. 208. Do tych węgierskich źródeł stosuje się to, co z jednej strony Gallus str. 108 mówi o wypędzeniu Salamona i osadzeniu Władysława przez Bolesława ; z drugiej strony Kadłubek str. 127, a z późniejszych Boguchwał str. 207 i chroń, princ. poi. str. 62.

⁴³

Co do przebiegu tych polsko-ruskich wypadków trzymałem się sprawozdań ruskich Karamzina t. II str. 60. Wiadomości podane przez Gallusa str. 109, Kadłubka na str. 125, równie jak wszystko, co oni opowiadają, o tych czasach noszą na sobie cechę wyraźnych podań ludowych, tak, iż tylko jako Lkie mogą mieć wartość. Podejrzaną jest także w niektórych miejscach prawie dosłowna zgodność ich opowiadań z tern, co już dawniej pisali o zdobyciu Kijowa przez Bolesława Chrobrego. Dumne zachowywanie się Bolesława w Kijowie wystawiają oni w zabawnych rysach. Gallus str. 101 : Kogatus itaque Boleslaus largus a rege quem fecerat, ut obviam ad se veniret sibique pacis osculum ob reverenciam suae gentis exhiberet, polonus quidem hoc annuit, sed Ruthenus dedit quod voluit. Computatis namquo largi Boieslai passibus equi de stacione ad locum convencionis totidem auri marcas Ruthenus posuit, nec tarnen equo descendens sed barbam ejus subridendo divellens, osculum ei satis

gów, iż oni w

wielki król przybywał do niższego; jeśli jest synem Kazimierza, to niech następnego dnia oczekuje, a Czesi staną, do usług. Bolesław dał się oszukać; oczekiwał przybycia Czechów, lecz po południu już dowiedział się przez szpie-nocy ratowali się ucieczką. Rozgniewany

tem polski książę rzucił się natychmiast przez Morawę w pogoń za uciekającymi, wielu pojmał, innych pobił i powrócił do domu¹).

Takie pojedyńcze wyprawy musiały powtarzać się nieraz, gdyż aż cesarz Henryk IV naraz zmuszonym został wdać się w te spory ze swem pośrednictwem. Jesienią 1071 r. wezwał on obu książąt do Miśnii, surowo zganił te ich niesnaski i zagroził, że uważać będzie tego za nieprzyjaciela, kto pierwszy schwyci za oręż przeciwko swemu przeciwnikowi²). Jednak groźba ta tem mniej skutkowała, im mniej przy ówczesnych stosunkach państwa mógł

ją Henryk wykonać. Nieprzyjaźń sąsiadów, jak przedtem tak i potem nie ustawała ³ ⁴), i gdy w kilka lat później (od r. 1075) Wratysław czeski wstąpił w ścisły sojusz z Henrykiem IY, w którym dotrwał do końca życia, mogło to być dla Polaków powodem, iż z jednej strony szukali pomocy u Sasów przeciwko Henrykowi, a z drugiej ciągle napastowali Czechów. Szczegóły tych dziejów nie są dokładnie znane; wiemy tylko z ruskich kronikarzy, że Włodomir, syn Wsiewołoda, i Oleg, syn Świętosława, w r. 1076, a więc w czasie, w którym Wratysław czeski czynny brał udział w sprawach Henryka IV, przyprowadzili polskiemu księciu posiłki przeciwko Czechom³ "). Tymczasem na Rusi wybuchła nowa rewolucya przeciwko wielkiemu księciu Izasławowi, który w 1069 r. zawdzięczał Bolesławowi swe przywrócenie na księstwo ; już w r. 1073 powstali jego właśni bracia książęta Świętosław i Wsie-wołod i wygnali go po raz wtóry. Obładowany skarbami przybył on znowu do Polski, lecz tą rażą nie otrzymał żadnej pomocy od siostrzeńca. Bolesław zabrał nawet od niego część skarbów i podług słów ruskiego kronikarza kazał mu oddalić się. Naówczas wielki książę udał się do cesarza Henryka, nakoniec do Stolicy apostolskiej, i w rzeczy samej, Grzegorz YII własnoręcznem pismem (1075) zażądał od polskiego księcia zwrotu zabranych zbiegowi skarbów. „Albowiem nie wezmą udziału w Bożem i Chry-stusowem królestwie ci, którzy nieprawnie zabierają cudzą

własność i nie starają się poprawić swych złych uczynków, gdy są w stanie.“

Jednak jak mało skutkowało to napomnienie i w jak dobrych stosunkach znajdował się naówczas Bolesław z braćmi wygnanego, wskazuje nam wyżej wspomniana pomoc, jaką synowie ich w r. 1076 dali Polakom przeciwko Czechom. Wprawdzie w r. następnym, Izasław z pol-skiemi posiłkami wrócił napowrót do władzy, jednak niewiadomo, czy polski książę osobiście brał udział w wyprawie ⁵ ⁶).

Tak tedy Bolesław nakształt swojego wielkiego dziada rok rocznie prawdę odbywał wyprawy to do Czech, to do Węgier, to na Pmś, nawet przeciwko Pomorzanom, którzy znowu raz wpadli w pograniczne ziemie ⁴), aż w końcu

mając na względzie wewnętrzne rozterki w cesarstwie nie-

mieckiem, a zatem czując się bezpiecznym od wszelkiej

z tej strony napaści, zamierzył przyprowadzić do skutku

projekt, wykonany już przez Bolesława Chrobrego, a upa-« ... , dły za jego następców: uświetnienia swego panowania

przez przybranie królewskiego tytułu i publiczne ogłoszenie zupełnej swej niezależności od państwa. W chwili, gdy cesarz Henryk, po niepomyślnej walce z Sasami, opuszczony przez wszystkich prawie książąt swojego państwa, jako zbieg przeszedł Alpy, szukając we Włoszech pojednania z głową kościoła, Bolesław na święta Bożego Narodzenia 1076 r. przywdział koronę i kazał biskupom swojego kraju namaścić się na króla. Niemieccy książęta natychmiast zrozumieli doniosłość tego czynu dla państwa, jak tylko wiadomość o tern doszła do Niemiec. Głęboko wzruszeni wyrzucali oni sobie nawzajem, iż własną niezgodą i wewnętrznemi walkami tak dalece powiększyli potęgę „barbarzyńców“; lecz wzajemne stosunki książąt do cesarza, a jednych i drugich do kościoła, do takiego stopnia były już rozkiełznane, iż o pojednaniu w najbliższej przyszłości nie było co i myśleć, a zatem upadała wszelka nadzieja poskromienia potężnego polskiego księcia.

Jednakże w kilka lat potem, Bolesław stracił władzę królewską*). Wiemy o troskliwości i niezmiernej działal-zapewne, według sposobu wyrażania się autora, Prusacy. O walce z Pomorzanami wspominają, Gallus str. 104, Kadłubek str. 130, i idą,c za pierwszym, chronic, princ. polon. str. 61. Obacz Uwagę 5. Z tą, walką, z Prusakami wiąże się podanie, opisane przez Gallusa: ponieważ w niej zginęło i utonęło wielu Polaków przy przeprawie przez rzekę, w skutek ciężaru ich zbroi, naród od tego czasu zarzucił używania pancerzy.

*) Głownem źródłem co do koronacyi Bolesława 1076 r. jest Lambert. Schaffnab. pod r. 1077 na str. 237. Brevis chroń, cracov. u Sommersberga 1, 1. II str. 79 rok 1078: Boleslaus secundus coronatus est, qui occidit sanctum Sta-nislaum. Chroń, princ. polon. str. 62 zawiera w sobie wiadomość, nie znajdującą, się w żadnem z tych źródeł: Boleslaus vero in tantam superbiam est erectus propter rerum habundantiam et terrarum quod nollet imperio subja-cere, sed a se ipso ab omnibus rex vocari. Lambert Aszaffenburski jest spół-

ności, jaką Grzegorz YII rozwijał w interesach kościoła. Mając głównie zwróconą uwagę na zachód, nie spuszczał on z oka stosunków kościelnych Polski. W r. 1075, dla uporządkowania ich wysłał legatów do Polski i dał im list do Bolesława, w którym wzmiankując o jego przywiązaniu i posłuszeństwie ku Stolicy apostolskiej napomina, aby władzy, powierzonej mu przez Boga, używał w sposób Bogu przyjemny i żąda, aby był posłusznym, posłanym przezeń legatom stosownie do słów : „Kto was słucha, mnie słucha, kto wami gardzi, mną gardzi“ *). Chociaż nie wiemy, jak Bolesław przyjął legatów i jaki wpływ miało na Polskę poruszenie duchowe, w które wprawił cały świat zachodni papież Grzegorz YII, usiłując przeprowadzić reformę kościoła, i wątpimy, aby naród w ogóle został przez nią do głębi poruszony, albowiem stał daleko niżej ukształ-ceniem od Zachodu; jednak wydaje nam się rzeczą prawdopodobną, iż starcie, które w kilka lat później nastąpiło między Bolesławem a Stanisławem, biskupem krako-wkim, musi mieć związek z ogólnemi poruszeniami ko-ścielnemi owego czasu. Godną uwagi jest rzeczą, iż dawniejsi kronikarze o całej tej sprawie z lekka tylko napomykają. Gallus pisze tylko: „W jaki zaś sposób król Bolesław został wygnany z Polski, długo o tern mówić; to tylko możemy sobie pozwolić zauważyć, iż chrześcianin, nie powinien był na chrześcianinie mścić się cieleśnie za jakiś tam błąd, gdyż to mu zaszkodziło najwięcej, że przeciwko grzechu użył grzechu, i za zdradę karał biskupa ucięciem członków. My bowiem ani uniewinniamy zdrady biskupa, ani też chwalimy króla, który tak haniebnie się zemścił**).

czesnym, dobrze uwiadomionym i zasługującym na zupełną wiarę. Sąd Naruszewicza w tomie V na str. 30 o tej jego wiadomości każdemu nieuprzedzo-nemu wyda się naciągniętym i niesłusznym.

*) Ob. Mansi 1. 1. XX str. 182.

13

**) Ob. Gallus str. 109.

Keppel.

Gdy tedy Gallus w taki sposób wyraźnie wskazuje nam zdradę biskupa, o której zresztą nie ma żadnych bliższych szczegółów, w tekście Kadłubka, który był w niespełna dwieście lat potem biskupem krakowskim, znajduje się opowiadanie, które widocznie wzięte jest z daleko późniejszego życiorysu św. Stanisława*) i wstawione również do późniejszych rękopismów Gallusa. Pozostaje tedy jako jedyne źródło, zaiste nie nader pewne, opisanie życia św. Stanisława, dokonane już po jego kanonizacyi.

zrazu

*) Por. Kadłubek afcr. 131 i t d. z str. 345—47, 348—49, 53, 55 i K. str. 141 ze str. 377 Vita S. Stanislai. Mogłoby się zdawać, iż Kadłubek posługiwał się Vita, jednak 1) Dzierzwa, który w XV wieku po części wypisywał z Kadłubka, a po części parafrazował, pisze wtem miejscu, hujus insuper Boleslai Regis Magnanimitas praelia ac xirtutes vitiaque et quomodo S. Stani-slaum occidit in vita ejusdem Scti Martiris reperies ; 2) Sarnicki (16 wieku) świadczy na str. 1056 drugiej części lipskiego wydania Długosza, że opowiadania tego nie ma ani w Gallusie, ani w Kadłubku. Boguchw. na str. 27 i 28 w opowiadaniu swem trzyma się całkowicie Vita. Gdy zaś on umarł 9. lutego 1203 r. (por. str. 65 jego kontynuatora), a kanonizacya Stanisława nastąpiła dopiero 17. września 1253 r. (por. Acta Sanctorum Mai. II str. 200), a on już go nazywa S. Stanislaum, można mniemać, że i w jego tekście zrobiono później wstawkę z Vita ; zdanie, które Btwierdza się jeszcze i przez to, iż u Bo-guch. na str. 28 znajdują, się wyrazy: cujus gęsta vitae et miracula in vita ipsius beati martyres plenius continentur. Nie są, to zapewne rzeczy rozstrzygające. Układy o kanonizacyę toczyły się już w r. 1251 (por. Acta Sanct. 1, c.) i r. 1252, 26. maja, papież Innocenty IV wydał polecenie, w którem nakazuje minorycie Jakóbowi z Velletry, udać się do Polski i porobić poszukiwania o świętym Stanisławie, zkąd widać, iż Boguchwał już przed r. 1253 mógł mianować biskupa Sanctus. Pismo Innocentego IV znajduje się u Raynalda Ann. Eccl. pod r. 1252, No 8 ; Buschyng przywileje klasztoru Lebuskiego str. 184, i Długosz str. 714—15. Ten ostatni fałszywie przenosi to na r. 1250. A zatem wyrazy : cujus gebta etc. musiały pochodzić od innej późniejszej ręki przypisane na maryginesie, ztamtąd dopiero później zostały wniesione w tekst, który w oddruku Sommersberga w ogóle jest nader niepoprawny i potrzebuje krytycznego obrobienia. Samo Vita, które posiadamy, zostało w każdym razie napisanem po kanonizacyi i przed r. 1295, ponieważ w tym roku Przemysław II koronował się na króla; koniec zaś Vita brzmi następnie: Ideo forte usque ad haec tempora regalia insignia coronam videlicet, sceptrum et lanceam in armorio Cracoviensi ecclasiae quae oss urbs regia, servat recondita, usquedum ille veniat, qui vocatus est a Deo tamquam David cui haec sunt deposita. Poprawione przez Długosza, w r. 1511 wydane w Krakowie i poprawnie wydrukowane na nowo w Actis sanctor. i Vita S. Stanislai w obec dawniejszego nie ma żadnej wartości.

Król Bolesław — tak opowiada to źródło — był śmiałym i wojowniczym, w trudnych przedsięwzięciach mężnym, szczodrym w rozdawaniu darów i nawet rozrzutnym ⁷), zdziercą mieszczan, ciemiężycielem biednych, niesprawiedliwym prawodawcą, kałużą cielesnych nieprawości. Pobożny Stanisław z ojcowską troskliwością wymagał od niego, aby nakształt marnotrawnego syna, zaczął się kajać i płakał nad nim, jak Samuel nad drugim Saulem. Bolesław zaś głęboko ugrzęzły w występkach i przepełniony jadem dumy, żywił w swem sercu śmiertelną nienawiść przeciwko lekarzowi duchownemu ; ten tymczasem niewinnie za prawdę cierpiąc prześladowanie, pomimo to modlił się za niego i żarliwie go napominał, lecz gdy biskup w końcu przekonał się , iż napomnienia jego nie odnoszą żadnego skutku, zaczął unikać styczności z królem, zaprzestał bywać u niego w dni uroczyste, aby milcząco nie uprawniać niejako jego wybryków. Bolesław nie schodził z drogi występku. Umocniwszy się na państwie, zamierzył on trzy rzeczy : naprzód, pomścić się na szlachcie, za krzywdy, wyrządzone jego rodzicom wygnaniem ich z królestwa ; potem odzyskać napowrót prowincye państwa stracone przez rodziców ; a nakoniec wszystkie ziemie shoł-dowane przez przodków podbić na nowo swej władzy.

Otoczony potężnem wojskiem, wyruszył w pole, przeszedł wszystkie otaczające kraje, pobił w wielu bitwach zbuntowanych, i popalił ich miasta, zamki i wsie. Siódmy rok mijał już, jak ciągle prawie znajdując się w obozie pomiędzy nieprzyjaciółmi, rzadko kiedy zajrzał do ojczyzny. Ciągle się wdawał w sprawy innych ludów, starał się poznać ich czynności i służył ich nieprawościom. Sława jego zamieniła się w hańbę, naturalne użycie w nienaturalne*), szczęście schlebiało Bolesławowi, pożądliwemu zwycięstw, przysposabiając jednak ojczyźnie więcej klęsk niż pomyślności. Albowiem, gdy szlachta polska zajętą była wyprawami po za domem, w domu pomiędzy żonami i córkami wkradł się bezrząd : jedne powychodziły za niewolników, nie mogąc się doczekać powrotu mężów, inne zaś z rozpaczy zmuszały drugich do gwałtów. Tak więc niewolnicy pozabierali domy i majętności pańskie, pozajmowali zamki i wytoczyli bój powracającym. Szlachta zaś dowiedziawszy się o tern, pałając żądzą pomszczenia swej hańby, wbrew woli królewskiej, bez zezwolenia jego, wróciła do ojczyzny, zwyciężyła w boju niewolników, ukarała winne niewiasty i wróciła napowrót do swych posiadłości. Roz-wścieklony nakształt dzikiego zwierza, powrócił Bolesław do ojczyzny i gniew swój zaczął spędzać na szlachcie, o którym zresztą już oddawna zamyślał. Twierdził bowiem, iż szlachta mściła się nie swej hańby, lecz w ludzie prześladowała majestat królewski. Blask księcia, mówił Bolesław, tkwi w mnogości ludu, jeźli tedy zostanie on wytępiony, ażaliż to nie będzie hańbą dla króla? Powiadał także, iż żonaci ludzie nie podobają mu się, albowiem im więcej leżą na sercu sprawy kobiece, niż królewskie i nie mogą jednocześnie spełniać wolę żon i królewską. Uskarża się, iż nietylko swoi go porzucili, lecz nawet wydali

*) Chronić, polon. str. 11 : et flagiciosus cum equa contra naturam effectua (sc. Boleslaus).

nieprzyjaciołom. Potem zwołuje stany całego kraju, znaczniejszych skazuje na śmierć, chytrością ima tych, którym obawia się szkodzić otwarcie, i prześladuje nawet kobiety oszczędzone przez mężów z taką surowością, iż każe karmić szczenięta zamiast niemowląt.

Gdy błogosławiony biskup ujrzał i poznał, że ojcow-skiemi namowami nie sprowadzi rozwścieklonego króla na lepszą drogę — ten bowiem, raczej jako wilk drapieżny, który wpadł w stado owiec, swój miecz tyrański pławił we krwi chrześcijańskiego narodu, niepomny na krew niewinnych, na prawo małżeńskie, na sprawiedliwość, nie obawiający się ani Boga, ani ludzi — naówczas powstał jako ściana w obronie domu Bożego i jako dobry pasterz nie wahał się dać życie własne w ofierze za swą owczarnię. Gdy król kilkakrotnie napominany i zagrożony upadkiem państwa nie poprawiał się, rzucił wreszcie nań klątwę i zabronił mu wstępu do kościoła.

To wzbudziło niezmierny gniew w królu. Gdy tedy biskup wr kościele św. Michała w Krakowie odprawiał mszę świętą, przypadł tam Bolesław i nakazał swym przybocznym wyprowadzić biskupa z kościoła. Potrzykroć chcieli oni tam wpaść, lecz trzykroć rażeni niewidzialną siłą padali na ziemię. Naówczas król w okrutnym gniewie shańbił służalców, przypadł sam do ołtarza, porwał kapłana z poświęconego miejsca i pierwszy przebił go mieczem 1079. ⁸)

na

Za taką zbrodnię stracił Bolesław królestwo. Opuszczony przez szlachtę został przez nią wypędzony i uciekł do Węgier, gdzie król Władysław, jego bratanek, pomny pomoc, jaką niegdyś od niego otrzymał, przyjął go po

przyjacielsku, chociaż Bolesław i względem niego zachowywał się dumnie, przez co ściągnął na siebie nienawiść Węgrów.*) Różnie powiadają o jego końcu. Gallus świadczy, iż padł ofiarą owej nienawiści Węgrów. Życiorys św. Stanisława twierdzi, iż w drugim roku po swojem wygnaniu, zapadł był w niesłychaną chorobę, wpadł leństwo i wreszcie zabił sam siebie. Późniejsi pisarze podają jeszcze dwie wersye. Podług jednej umknął z Węgier do Karyntyi, tam wstąpił do klasztoru i umarł pokutując; podług innej, rozszarpały go własne psy na polowaniu. **)

w sza-

*) Por. Gallus str. 108. Kadłubek str. 187. Boguchwał str. 28. Podług Kadłubka Bolesław całą, winę przypisywał biskupowi, on to jakoby był powodem zachowania się niewolników względem żon szlacheckich.

**) Długosz str. 298 mianuje klasztor Yilthina prope Insbrug (Inspruk); Miechov. str. 50 i dodaje, że nie mógł tam odkryć żadnych śladów pobytu Bolesława. Kromer str. 61 opowiada, że Walenty Kuczborski, jego przyjaciel, w podróży do Rzymu, w klasztorze Ossyak w Karyntyi, o pół mili od miasteczka Feldkirchen, widział kamienny pomnik, na którym wyciosany był koń osiodłany z napisem : Rex Boleslaus Poloniae, occisor S. Stanislai episcopi. Naruszewicz Y. str. 86 wątpi o rzeczywistości pomnika. Tadeusz Czacki powiada, że kamień grobowy znajduje się dotychczas, a napis, o ile można wnosić z charakteru liter, należy do XIII a może do XIY stulecia. Znajduje się też w klasztorze opisanie końca życia BoleBławowego, jednak jest to taka licha bazgranina i taka plątanina, iż nie posiada żadnej historycznej wartości. Jako rok śmierci Bolesława, vita S. Stanislai str. 377 podaje drugi rok jego wygnania, a więc 1081, jeśli uciekł do Węgier w roku popełnionego morderstwa. Dawniejsi kronikarze jako Gallus, Kadłubek, Boguchwał nie podają żadnej daty. Przeciwnie zaś Brevis chronic, cracov. 1. 1. str. 79 r. 1081: Rex Boleslaus se-cundus obiit occisor. S. Stanislai. Przywilej wydany w Poznaniu przez Bolesława r. 1067 die Martis post dom. Jubilate i u Pez. cod. dipl. histor. epistoł. T. III str. 245, nie nader pewny. Długosz str. 295 i jego następcy powiadają, że Grzegorz YII dowiedziawszy się o zabójstwie Stanisława, nałożył interdykt na całą Polskę, uwolnił wszystkich poddanych od posłuszeństwa królowi i odebrał państwu nazwę królestwa. Vita na str. 377—78 zaznacza wprawdzie, iż w skutek tych wypadków ustała królewska godność polskich książąt, lecz iżby to było z rozporządzenia stolicy apostolskiej, o tern ani ona, ani żadne inne źródło nie mówi ani słowa. Musimy zatem tern bardziej odrzucić wiadomość podaną przez Długosza, iż według świadectwa Baroniusza Annal. Eccles. pod r. 1079 Nr. 41 nie znajduje się w jego regestrach żaden list Grzegorza, dotyczący tych okoliczności.

we;

Szczegóły tego opowiadania o śmierci Bolesława i o powodach jego wygnania mogą, być niezupełnie prawdzi-z nich jednak taki wypada historyczny rezultat, że

to pierwszy w Polsce⁵"

szlachta czuła się pokrzywdzoną w swych interesach surowością książęcą⁹) i gdy wybuchł spór króla z kościołem, czy to w skutek rozwiązłości Bolesława, czy też przez zdradę biskupa krakowskiego, czy wreszcie w skutek hierarchicznych zachcianek w ogóle w duchu Grzegorza VII, dość, że skorzystała z niego i w połączeniu z władzą duchowną wygnała księcia. Po raz kościół ukazuje się jako polityczna potęga.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

WŁADYSŁAW HERMAN ZARZUCA TYTUŁ KRÓLA.

WALKI Z POMORZANAMI. ZBIGNIEW I BOLESŁAW KRZYWOUSTY. ROZDZIAŁ PAŃSTWA.

Gdy po śmierci Mieczysława II, Polacy wzburzyli się przeciwko jego żonie i synowi, i wygnali ich, nastąpiło wówczas zupełne obalenie władzy książęcej. Teraz zaś utrwaliła się ona tak mocno, że natychmiast po gwałto-wnem wypędzeniu Bolesława II, młodszy brat jego Władysław Herman objął władzę i zaczął rządzić krajem, bez

nama-

wszelkiego oporu wewnątrz. Spokojniejszy i słabszy charakterem od Bolesława Śmiałego, porzucił on wszystkie jego zamiary. Tytuł królewski przybrany przez Bolesława zarzucił;¹⁰) duchowieństwu, które tak wiele przyczyniło się do upadku brata, nadał pewne prawa, swobody, o które to zapewne toczył się spór między niem a Bolesławem; ¹¹) a w obec sąsiadów, w których sprawy wewnętrzne przedsiębiorczy Bolesław zawsze mieszał się z pomyślnym skutkiem, zachowywał się zupełnie spokojnie. Ożeniony z Judytą, córką Wratysława czeskiego, zachowywał najprzyjaźniejsze stosunki z tym księciem, z którym Bolesław tak często walczył; pod względem wielkiej kościelnej kwestyi owego czasu, za papieża Klemensa III, przyjął stronę partyi cesarskiej i po kilku leciech wszedł nawet w bliższe stosunki z cesarzem Henrykiem IV. Być bardzo może, iż przyłączenie się polskiego księcia do polityki czeskiej przygotowało to zbliżenie, stanowczo jednak nastąpiło ono dopiero po śmierci Judyty. Małżonkowie ci długo byli bezdzietni i napróżno starali się wyprosić sobie u Boga męzkiego potomka, pomimo postów, modlitw, jałmużn, ofiar, według wiary owego czasu ; aż wreszcie biskup Franko doradził im udać się do św. Egi-dyusza w Massylii. Wyprawili więc tedy posłów z boga-temi darami do odległej Prowancyi, i księżna otrzymała ztamtąd pocieszającą wiadomość: „Miej nadzieję w Bogu i wierz, iż poczniesz i porodzisz syna!“ Poczęła rzeczywiście i dała życie Bolesławowi Krzywoustemu, który wstąpił po ojcu na państwo, lecz radość tę zapłaciła wła-snem życiem (25. grudnia 1085)¹²). Wówczas na polskim dworze przemieszkiwał Otton, późniejszy biskup bamber-ski i apostoł Pomorzan ; jako syn ubogiego szlachcica z Szwabii, wcześnie już był on przeznaczony do stanu duchownego i wyświęcony, doszedłszy pełnoletności udał się do Polski szukać szczęścia w kraju, w którym dotychczas mało było bardzo uczonych ludzi. Nauczył się tu mowy polskiej, uczył dzieci szlacheckie, z niemi i przez nie dostał się na dwór książęcy, gdzie wkrótce pozyskał łaskę książęcą. Po śmierci Judyty podsunął myśl wyszukania żony dla polskiego księcia w Niemczech. Zwrócił uwagę księcia na korzyści, mogące wypłynąć z bliższego związku z Niemcami, mówił o majestacie i potędze cesarstwa i zaproponował ożenienie z Judytą, siostrą cesarza Henryka IV, która jako wdowa po królu węgierskim Salamonie mieszkała podówczas w Regensburgu. Projekt ten uzyskał przyzwolenie księcia i szlachty, i Otton został wyprawiony do Niemiec dla przeprowadzenia układów. Cesarz Henryk skwapliwie przyjął propozycyę. Spodziewał się: „iż oba narody za pomocą tego małżeństwa połączą się bliżej“ i dał swe zezwolenie. Otton pozostał wiernym nowej pani i dopóki pozostawał na polskim dworze (aż do roku 1096) zawsze był używanym we wszystkich sprawach pomiędzy obydwoma dworami. *) Jaki był zresztą ówczesnych biskupów polskich; wszakże Engel, Geschichte des ungarischen Reichs. Wyd. z r. 1811 tom I str. 103 pod r. 1071 wspomina o biskupie Franko. I Cosmas pod r. 1085 wspomina o owej historyi narodzin Bolesława III. Podług niego Judyta umarła VIII Kai. Jan. 1085 r.

*) Vita Ottonis u Ludwiga, Script, rer. bamberg. str. 633—35. Gallus str. 131 mylnie robi Judytę siostrą, cesarza Henryka III; była ona jego córką. Po wyjściu jej za Salomona węgierskiego, powiada Berthold Const. ad a.: Nee dla nec ille conjugale foedus servaverunt, imo contra Apostolum se ipsos frau-

dare

non timuere. Czas jej zamęźcia niewiadomy, ponieważ Salomon umarł w r. 1087 (por. Katona, Histor. critic. II str. 504; Engel. Geschichte des ung. Reichs 1. str. 814. Stenzel, script, rer. siles. I str. 64, zdaje się wziął tę wiadomość z Koelera, Genealogia fam. Aug. Franconicae u Schroettera, Colectio dissertationum historiam imperii Romano Germanici illustrantium 1. str. 205, Salomon zmarł już w. r. 1075), a zatem to drugie małżeństwo Judyty nie

udział Władysława w ówczesnych sprawach niemieckich, nic o tem na pewne nie wiemy, lecz milczenie niemieckich kronikarzy w tym względzie naprowadza na domysł, iż jeżeli miał miejsce, był nader mały i nie mógł mieć żadnych ważniejszych następstw. W skutek przyjaznych stosunków Władysława Hermana z Czechami i Niemcami, panowanie jego z tej strony nie napotykało żadnych trudności; lecz nie tak, jak się zdaje, rzecz się miała ze strony Węgier. Syn Bolesława, Mieczysław, który wraz z ojcem uciekł do Węgier i po śmierci jego kochany był i wychowywany jak własne dziecko przez króla Ladislawa, wyrósł tu i rozwinął się pięknie na ciele i umyśle.*) Wtedy to mógł się Ladysław zająć przywróceniem młodzieńca na państwo ojcowskie, lub przynajmniej zażądać swobodnego dlań powrotu do ojczyzny. Władysław H. zaś i Polacy mogli mu w tem odmówić. Następstwo tych wypadków jest zupełnie ciemnem. Podług opowiadania węgierskiego kronikarza, Ladysław oblegał Kraków, wziął miasto i zawarł pokój z Polakami wedle swego życzenia. Kronikarz nie mówi nic o przyczynach wyprawy, ani też nie określa dokładnie czasu, w którym się ona odbyła. **) To tylko jest pewnem, iż Mieczysław wrócił do Polski, dzielnością swą pozyskał miłość narodu, ożeniony został przez stryja z ruską księżniczką, lecz potem zmarł nagle w młodych mogło nastąpić przed r. 1088. Rok ten przyjmuje także i Koeler na innem miejscu.

*) Por. Gallus str. 116.

**) Por. Thwrocz. str. 164 i 165. Naruszewicz V str. 94 stawi wyprawę pod r. 1081 wedle Pray. Histor. critic. str. 81 i mniema, że odbywał ją sam Bolesław, lub też syn jego wraz ze zbiegłymi towarzyszami. Już Katona, Hist. critic. II str. 412 stawi ją w związku z powrotem Mieczysława, który to pogląd miałby za sobą największe prawdopodobieństwo, gdyż i Gallus powiada: Władysław przywołał napowrót synowca, bacząc na jego dzielność. Engel, Geschichte des ungarischen Reiches I str. 193 łączy z niewiadomych powodów wyprawę tę z powstaniem Zbigniewa.

leciech, budząc podejrzenie, iż przeciwnicy jego ojca z obawy otruli go.¹³)

Śmierć ta i z tej strony zabezpieczyła panowanie Władysława, a około tegoż czasu prawdopodobnie rozpoczęły się długie walki przeciwko północnym sąsiadom Polski, Pomorzanom, prowadzone przez niego i jego następcę, które po wielu przejściach doprowadziły wreszcie, choć nie na długo, do zupełnego podbicia całego obszaru ziemi między dolną Odrą a Wisłą. Już zwycięski oręż Bolesława Chrobrego zapanował nad tym krajem ; Gdańsk już w końcu X wieku był polskiem miastem, w Kołobrzegu zwycięsca ufundował biskupstwo, zapewne mniej dla pożytku mieszkających tam chrześcijan, ile dla rozszerzenia wiary i dla wzmocnienia politycznej władzy Polski za pośrednictwem duchownem. Lecz już za Mieczysława II władza ta zachwiała się. Po śmierci jego, gdy reakcya na korzyść pogaństwa i starej swobody ludowej wtrąciła całą Polskę w najsroższy bezrząd, naturalnie nie było co myśleć o utwierdzeniu politycznej przewagi, ani też panowania nad Pomorzem; nasiona chrześcijaństwa, które mogły wyjść z Kołobrzegu, zginęły wraz z biskupem. Wprawdzie później Kazimierz podczas walki z Masławem mazowieckim pobił oddziały Pomorzan, które spieszyły mu na pomoc; Bolesław Śmiały odniósł zwycięstwo nad innymi Pomorzanami, lecz dawniejsi polscy kronikarze nie mówią, nic o następstwach tych zwycięstw i jeśli tedy w skutek tego wydaje się rzeczą wątpliwą, iż one, jak świadczą późniejsi, doprowadziły do nowego podbicia Pomorzan, to jednak sposób, w jaki Gallus rozpoczyna opowiadanie o nowych walkach z tymi sąsiadami, wskazuje, iż władza jego poprzednika nie była ustaloną. Albowiem nie mówiąc nic o powstaniu Pomorzan, co musiałoby sprowadzić nowe wojny, zaczyna od razu opowiadanie swe o tych bojach, od wojowniczych czynów Władysława Hermana.¹⁴)

Jakkolwiek starym był i schorowanym książę polski, wyruszył on wszakże osobiście na tę wyprawę przeciwko sąsiadom, którzy prawdopodobnie ściągnęli na siebie wojny swemi rozbójniczemi napadami na Polskę, dość często i później powtarzającemi się na południu od Noteci i Warty. Polacy właśnie oblegali jakiś zamek, gdy tłumy Pomorzan nadbiegły z odsieczą, lecz w dzień Wniebowzięcia (15. sierpnia) 1091 r. zostały one zupełnie zniesione. Zwycięstwo otwarło Polakom drogę do wnętrza kraju ; zamki i miasta, aż do brzegów morza zostały zdobyte, wszędy

w główniejszych punktach pozostawiono załogi ; a gdy i te środki zdawały się niedostatecznie jeszcze zabezpieczać od powstania, Władysław rozkazał swym naczelnikom popalić w jednym i tym samym dniu wszystkie twierdze, znajdujące się wewnątrz kraju. W ten sposób myślał za-pobiedz wszelkiemu powstaniu w ujarzmionych ludach, lecz rozkaz ten, chociaż i został spełniony, nie przyniósł oczekiwanych skutków. Pomorzanie powstali znowu, wymordowali sroższych naczelników, ustanowionych nad nimi przez polskiego wojewodę Sieciecha, puścili wolno łagodniejszych i odzyskali starodawną wolność. Zdaje się, iż to stało się w jesieni tegoż samego roku.¹⁵) Już w lutym następnego roku Władysław, chcąc się pomścić strat, znowu z silnem wojskiem ruszył na Pomorze. Było to w poście; niespodziewanym napadem zdobył on jedno miasto, które liczyło się do zamożniejszych i bogatszych, i już z bogatą zdobyczą i mnóstwem więźniów wracał do kraju, gdy niespodziewany napad Pomorzan w samą wigilię kwietnej niedzieli zmusił go do bitwy w okolicy Driesen nad Notecią. Od rana aż do zmroku trwała ciężka i krwawa walka. Polacy z wielkiemi stratami utrzymali się na placu bitwy; nie czując się jednak na siłach, ścigać

uciekającego nieprzyjaciela, wrócili do kraju szcza, iż się zbliżały Święta Wielkanocne.*) I trzecia wyprawa, odbyta, jak się zdaje, około św. Michała tego samego roku nie doprowadziła do żadnych znaczniejszych rezultatów. Wzmocnieni czeskiemi posiłkami, Polacy oblegali pograniczną twierdzę Nakło nad Notecią ; załoga broniła się mężnie i gdy oddziały Pomorzan nadeszły z odsieczą w nocy, zbudziły się polskie straże i całe wojsko oblęgające natarło na nich, oni zaś cofając się odciągnęli je od twierdzy, a tymczasem załoga zrobiła wycieczkę, zniszczyła machiny oblężnicze i jedną część nieprzyjacielskiego obozu, przez co Polacy, którym zaczynało już brakować żywności, zmuszeni byli do odwrotu. **) Obok całej niedostateczności tych wiadomości, widzimy, iż cała walka nosi na sobie istotnie charakter nieregularnej pogranicznej wojny. Czyniono wzajemne napady, zdobywano pojedyncze twierdze, niszczono kraj, a w najpomyślniejszym razie zmuszano do posłuszeństwa, które nigdy nie było

zwła-

*) Por. Gallus str. 134; Kadłubek str. 150. Kadłubek nic nie wie o wzięciu bogatego miasta i nie wspomina ani o rzece, ani o dniu bitwy, którą mianuje zgubną, dla stron obu. Chronic, princ. polon. 1. 1. I str. 64 po części zgadza się z Gallusem, a po części z Kadłubkiem. Z tym ostatnim ma to wspólnego, iż nie wspomina nic o zdobyciu miasta, ani o dniu bitwy. Pierwszego zaś przypomina tu i ówdzie w sposobie wyrażania i ze wzmianki o rzece. WłaBnem jego jest to tylko, iż rzekę tę nazywa Nakla.

**) Por. Gallus str. 136 i Chronic, princ. Polon. 1. 1. str. 64 ; Kadł. 1. str. 151 zamilcza o spaleniu machin, a zresztą ze wszystkiem zgadza się z dwoma pierwszemi. Długosz t. I str. 317—318, 321—322 używał wszystkich dawniejszych źródeł i swoim sposobem ich wiadomości połączył razem. Szczególną jest uwaga, iż w drugiej wyprawie Prusacy pomagali Pomorzanom, co starał się już poprawić Kromer na str. 64 w ten sposób, iż pod nazwą Prusaków chce rozumieć Pomerellów czyli Kaszubów, zamieszkałych na lewym brzegu Wisły. Na str. 324 Długosz wspomina o czwartej ekspedycyi przeciwko Pomo-zanom i Prusakom (1093), której następstwem było podbicie obu narodów i uka— uranie przywódców jednych śmiercią, drugich wysłaniem w inne okolice. Oczy wiście źródłem tego opowiadania jest Boguchwał II str. 24. Lecz, gdy Długosz w końcu mówi o podbiciu, a przytem jednak przytacza dokładniejsze wiadomości Gallusa i Kadłubka, którzy mówią zupełnie co innego, musiał więc łącząc wszystkie te źródła dodać jeszcze czwartą wyprawę, aby z Boguchwałem utworzyć zupełne poddanie się Pomorzan.

trwałem. Dalszych następstw przewagi polskiej nie widać w następnych latach, a raczej przytoczone tu wyprawy pobudzają samopoznanie Pomorzan przeciwko potężniejszym, uciskającym ich sąsiadom, i gdy wkrótce potem w Polsce wybuchły wewnętrzne rosterki, nie omieszkali oni wedle sił swoich z nich skorzystać.

Na czele polskiej administracyi państwem znajdował się wówczas przy boku księcia wojewoda Sieciech,¹⁶) mąż, w którym Władysław i jego małżonka pokładali zupełne zaufanie, człek rozumny, szlachetny i ukształcony, lecz chciwy i na różne sposoby uciskający kraj. W rządach swych nie zważał on na to, co było słusznem i dobrem, lecz patrzał na swój interes; przy rozdawaniu urzędów zwracał więcej uwagi na majątek i gotowość dzielenia się z nim; nieszlachtę przenosił nad szlachtę, którą wyganiał z kraju i często dopuszczał się nieznośnych gwałtów. Wielu ze strachu wyniosło się kraju, błąkając się tu i ówdzie zrazu, nakoniec zebrali się oni na wezwanie Brzety-sława czeskiego w Czechach.¹⁷ ¹⁸) Nie znamy wprawdzie dokładnie uczestnictwa książąt czeskich w tych sprawach, jednakże wiadomość podana przez Kosmasa pod r. 1093 nie jest nieprawdopodobną, iż Władysław od dwóch lat przestał płacić Czechom dawniejszą daninę i przez to pobudził czeskiego księcia do wojny, i że to było bliższym powodem owego połączenia się Brzetysława z wygnanymi ; dość, że Brzetysław nie tylko zajął się wygnańcami, lecz nadto pobudził ich jeszcze do otwartego buntu przeciw Władysławowi. Za jego poradą porwali oni Zbigniewa, nieprawego syna polskiego księcia, dorosłego już, który wysłany był do pewnego saskiego klasztoru dla ukształcenia się w naukach i żądali, aby ówczesny polski wielkorządcą w Wrocławiu Magnus, powstał przeciwko tyranii znienawidzonego wojewody, a razem w obronie Zbigniewa, i aby przyjął go wraz z poplecznikami do miasta. Magnus zrazu zwlekał, lecz naradziwszy się ze szlachtą, ustąpił namowom wygnanych. Wiadomość o tern rozgniewała księcia; Sieciech i jego żona pobudzali go jeszcze mocniej, aż wysłał do Wrocławia posłańca z zapytaniem: dlaczego Magnus przyjął Zbigniewa wraz z wygnanymi bez jego wiedzy; azali Magnus wraz ze szlachtą krajową chcą być mu posłuszni, czy też zamierzają powstać? Odpowiedź brzmiała jednogłośnie, iż nie myślą oddawać ojczyzny ani Czechom, ani innym jakim cudzoziemcom, lecz przyjęli tylko syna książęcego i swych zbiegłych współziomków; z ochotą wróciliby do posłuszeństwa księciu i jego prawowitemu synowi, lecz stoją na przeszkodzie temu Sieciech i jego niegodziwe sprawy. Mogą oni rachować na potężną pomoc, albowiem i lud do takiego stopnia był podburzony przeciwko wojewodzie, iż chciał ukamienować posłańca, który starał się bronić jego sprawy błahemi pretekstami. Wtedy to Władysław udał się do obcych o pomoc, mianowicie do księcia czeskiego i króla węgierskiego ; lecz ci zawiedli jego oczekiwania i nie chcieli walczyć przeciwko opornym tak, iż księciu nie pozostawało nic, jak tylko zawrzeć pokój ze Zbigniewem i uznać go za syna. ¹⁹) Lecz czego nie mogła dokazać siła, wkrótce dało się osiągnąć chytrością. Sieciech zdołał od-strychnąć od Zbigniewa jedną część szlachty rozmaitemi obietnicami i podarkami i skłonić na swoją stronę, a gdy książę, ufny w wierność swej partyi, czuł się bezpiecznym, Sieciech szybko nadciągnął z wojskiem do Szlązka i zajął wszystkie zamki na około Wrocławia, jak to było umó-wionem. Naówczas Zbigniew przekonawszy się, iż nie można dłużej polegać na szlachcie, a nie będąc pewnym wierności prostego ludu, porzucił dalszą obronę i umknął do Polski. Tu w Kruszwicy nie tylko spotkało go przychylne przyjęcie, lecz nawet żywy udział; do tego jeszcze ściągnięto pogańskie pomocnicze oddziały Pomorzan tak, iż Zbigniew z siedmiu oddziałami wystąpił przeciwko ojcu, który z wojskiem nań wyruszył. Bitwa wypadła dla Zbigniewa niepomyślnie. Straciwszy wiele ludu, Zbigniew zamknął się w zamku i wreszcie, otrzymawszy od ojca zapewnienie, iż życie jego będzie nietkniętem, poddał się. Odesłano go do Mazowsza i tam uwięziono w jednym z zamków Sieciecha.²⁰)

Około tegoż czasu wystąpił Brzetysław czeski, jak się zdaje, jako otwarty nieprzyjaciel. Kilkakrotnemi napadami spustoszył on Szląsk po Odrę z taką gwałtowno-

14

ścią, iż od zamku Recen aż do Głogowa oprócz miasta Niempczy nie oszczędził ani jednej mieściny, a kraj cały wzdłuż i wszerz zamienił się w pustynię. Bądź co bądź, czy, że ten napad zanadto był silnym, czy że Władysław gdzieindziej zajęty (1093),²¹) nie był w stanie, czy wreszcie nie miał odwagi odeprzeć Czechów, dość, że dla otrzymania pokoju musiał zapłacić zaległą od dwóch lat daninę 1000 marek srebra i 60 marek złota; oprócz tego, przysięgą zobowiązał się płacić rok rocznie daninę i oddał okolice Glatzu synowi swemu Bolesławowi, który krom tego słowem swem zobowiązał się być wiernym wujowi czeskiemu. Pomimo to jednak w kilka lat później wybuchły nowe nieporozumienia między Czechami a Polską, o powodach których nie wiemy nic dokładnie. Czesi zburzyli zamek Bardo nad Nissą i nieco niżej po biegu rzeki zbudowali nową twierdzę Kamenc na wysokiej skale. Od tego czasu, zdaje się, iż między obydwoma sąsiadami ustaliły się pokojowe stosunki. Przynajmniej Brzetysław na Boże Narodzenie 1099 r. wezwał siostrzeńca swego Bolesława na uroczystość do Satca, zrobił go swym miecznikiem, i za ten obowiązek naznaczył mu rocznie 100 marek srebra i 10 marek złota z daniny, którą zawsze jeszcze wypłacał jego ojciec Czechom za Glatz czyli Szląsk. ²²)

211

Daleko większych korzyści niż w wojnie z Czechami mógł oczekiwać Władysław wznawiając walkę z Pomorzanami. Wkrótce po powstaniu Zbigniewa wtargnęli oni znów w polskie prowincye i o mało nie zdobyli jednego zamku za pomocą kilku zdrajców, gdyby nie sam św. Wojciech— tak głosi podanie — ujął się za swoimi i swem ukazaniem się nie zmusił do ucieczki pogan, którzy w nocy dostali się już byli za pomocą sznurów, spuszczonych im przez zdrajców, na przedmieście i oczekiwali tylko świtu dla wykonania napadu. *) Władysław, który w tymże czasie za pośrednictwem biskupów i szlachty z okazyi poświęcenia kościoła w Gnieźnie pogodził się ze Zbigniewem,**) zebrał wojsko, dowództwo nad niem poruczył obydwom synom i wysłał na Pomorze ; lecz synowie, może w skutek wzajemnej niezgody, wrócili nic nie sprawiwszy, co, jak świadczy Gallus, spowodowało ojca do podzielenia między nich kraju natychmiast.***) Sam podział jest cokolwiek niejasny ; Gallus uwiadamia jedynie, iż szej części z Gallusa, więc mogło to być późniejszym dodatkiem. Brydo lub Bardo podług Stenzela bardzo słusznie oznacza dzisiejszą, Wartę nad Nibsą w przecbodzie między hrabstwem Glatz aSzląskiem. Długosz umieszczając to pierwsze powstanie Zbigniewa pod r. 1096, ów drugi napad Czechów (1. 1. str. 336) stawi z nim w związku twierdząc, iż książę czeski chciał go w ten sposób podtrzymać. Zjazd Bolesława z czeskim księciem w Satecu Długosz wyjął (I str. 342) z wiadomości czeskich z r. 1099, jednak nie wspomina ani o miejscu ani o czasie uroczystości, a mianowanie miecznikiem równie jak i u-stąpienie części daniny opuszcza, przeciwnie zaś twierdzi, iż Brzetysław darował Bolesławowi zamek Kamienc, obdarzył go wielu darami, naznaczył mu liczną świtę i napominał, aby był przychylnym wujowi i Czechom.

*) Por. Gallus str. 147. Chronic, princ. polon. 1.1. I str. 66; u Kadłubka nie ma o tern wzmianki. Długosz wie (I str. 337) nie tylko o dniu poświęcenia kościoła gnieźnieńskiego (1. maja 1099), lecz także o nazwisku zamku (Santok), przy którym zdarzył się cud; opowiada też, że Pomorzanie skorzystali z uroczystości poświęcenia kościoła, dla wykonania swego przedsięwzięcia.

**i Por. Gallus str. 147.

***) Por. Gallus str. 149—50: imperfecto negotio ex itinere redierunt. Unde pater nescio quid suspicans, confestim inter eos regnum divisit.

ojciec zatrzymał przy sobie tylko stolicę państwa (sedes regni principales), a po jego śmierci Zbigniew do swej dzielnicy miał przyłączyć jeszcze Mazowsze, Bolesław zaś Wrocław, Kraków i Sandomierz jako główne ziemie państwa.²³) Na zapytanie szlachty, któremu z obu synów przeznaczy pierwszeństwo w rządzie, odpowiedział książę : „Ponieważ jestem stary i chory, więc moją rzeczą jest podzielić państwo; lecz wywyższać jednego nad drugiego lub obdarzać ich prawością i mądrością, może jedynie moc Boża; ja mogę tylko odkryć przed wami życzenie mojego serca, abyście jednomyślnie słuchali tego, kto będzie sprawiedliwszym i dzielniejszym w obronie kraju. Jeśli zaś obaj nie będą dzielni, albo gdyby wynikły między nimi niesnaski, to niech ten z nich straci swoją dzielnicę i państwo, który będzie lgnąć do obcych i sprowadzać ich na szkodę kraju, a ten niech posiędzie państwo, który będzie dbałym o dobro i honor kraju.“ Potem każdy z synów objął przeznaczone dla siebie ziemie, ojciec zaś udał się na stały pobyt do Mazowsza. ²⁴)

Z synów, Bolesław rozwijał się pięknie kn ogólnemu zadowoleniu. Dzieckiem już gardził dziecinnemi zabawami i kierował swój umysł do naśladowania dzielnych i wojowniczych czynów. Gallus opowiada, jak w młodzieńczych latach raz powalił dzika,²⁵) potem znowu niedźwiedzia²⁶) a nieletniemu jeszcze, raz towarzyszył wojewoda Sieciech w wyprawie do Morawy. ²⁷) Młodzieńcem będąc nie oddał się przyjemnościom życia, jak to robią inni, lecz dowiedziawszy się zkądkolwiek, iż nieprzyjaciele napadli i zabrali zdobycz, spieszył tam z młodzieżą, tajemnie z niewielkim orszakiem wpadł w kraj nieprzyjacielski, palił wsie i wracał ze zdobyczą i więźniami. Przedewszystkiem zdaje się, iż Pomorze było celem jego wypraw. Lecz tu miał on cel wyższy niż zabranie zdybyczy i spustoszenie kraju. Zdobycie lub też zburzenie zamków i większych miast miało mu posłużyć do zupełnego podbicia ludu i do u-trwalenia swej władzy. W uskutecznianiu tego planu był niezmordowanym, f) Natychmiast po zdobyciu Międzyrzeckiego zamku, znajdującego się naówczas w ręku Pomorzan, po krótkim odpoczynku, szybko wtargnął na Pomorze, przy pierwszym szturmie zdobył mocny i wsławiony zamek, zabrał dużo zdobyczy i wielu jeńców, ff) A jeśli skutek tych wypraw, o których po wielekroć wspomina Gallus, ograniczał się podobnym zyskiem, to jednak, z jednej strony rozwijały one w młodzieńcu i jego współtowarzyszach zdolności wojenne, a z drugiej strony istotnie dopomagały przyszłemu księciu do pozyskania szacunku i miłości wojowniczego narodu.

Gdy Bolesław uwijał się w ten sposób odbywając naokoło wyprawy wojenne, wojewoda Sieciech, pozostający zawsze w wielkich łaskach u Władysława Hermana, intrygował przeciwko niemu i jego bratu. Nieprzychylny obydwom, obawiał się najbardziej panowania Bolesława jako potężniejszego umysłem i zamierzał usuwając obu usłać sobie drogę do tronu. *) Dla tego to starał zniechęcić ojca ku obydwom ; do zamków, które stanowiły udziały braci, naznaczał naczelników sobie przychylnych, lub też ludzi bez znaczenia, i zręcznie podburzał ich do nieposłuszeństwa przeciwko obydwom. Lecz wspólne niebezpieczeństwo zjednoczyło obu braci. Przysięgli oni sobie wzajemną pomoc i przyobiecali wspierać się wzajemnie wszyst-kiemi siłami, w razie, gdyby Sieciech chciał któregokolwiek z nich usidlić. Zdarzyło się wówczas, iż Władysław, czy to przez chytrość, czy też w istocie, dał znać Bolesławowi, iż otrzymał wiadomość, jakoby Czesi zamierzali napaść na Szląsk, i aby jak najspieszniej pospieszył na wskazane miejsce, wezwawszy na pomoc przełożonych swojej prowincyi, ustanowionych przez Sieciecha, którym Bolesław w żadnym razie nie dowierzał. Bolesław nie przeczuwając nic złego, zebrał swych zaufanych i wyruszył w oznaczone miejsce. Uderzyło to jednak współtowarzyszy, iż Wojsław, któremu powierzona była opieka nad synem książęcym, nie ruszył na tę wyprawę. Przekonanie o zdradzie było tak ogólne i silne, iż zaufani skłonili przywódcę, aby zakomunikował mu swe podejrzenia: „Wiemy, powiadali oni Bolesławowi, iż Sieciech dąży do zgubienia całego twojego rodu, przedewszystkiem zaś ciebie, jako następcy

*) W dwóch miejscach (str. 162 i 164) Gallus wzmiankuje o owym zamiarze Sieciecha.

215

tronu, aby mógł sam zawładnąć Polską. Nie bez przyczyny, rozkazał ci ojciec wyruszyć w owe odległe okolice i wezwać do pomocy przyjaciół i krewnych Sieciecha, którzy dybią na twe życie. I Wojsław, krewny Sieciecha bez-wątpienia wyruszyłby z nami, gdyby nie wiedział, iż na nas zastawione są jakieś sidła. W każdym razie, należy nam co najrychlej powziąć jakiekolwiek postanowienie, dla uniknienia zagrażającej klęski.“ Objaśnienie to zatrwożyło Bolesława, i zadecydowano, z jednej strony wysłać zaufane poselstwo do Zbigniewa, aby nie omieszkuł co rychlej pospieszać z swoimi na pomoc, a z drugiej strony, wracać natychmiast do Wrocławia i wzmocnić ważne to stanowisko. Grdy to ostatnie zostało wykonanem, Bolesław w obec wielkiego zgromadzenia skarżył się ze łzami na zasadzki, jakie mu stawi Sieciech; przybył także i Zbigniew, wprawdzie z niewielkim oddziałem swoich i wymową swoją popierając brata, zachęcał wzburzony już przeciwko jego nieprzyjaciołom. Naówczas wykrzyknęli wszyscy, iż gotowi są całe życie wiernie służyć prawowitemu swemu księciu; niech bracia zbierają wojsko, ciągną do obozu ojcowskiego, i z należną dla niego względnością, niech poszukają swej krzywdy. Poczem Bolesław i Zbigniew ruszyli do Polski. Pod Żarnowem spotkali się z ojcem, który wyruszył przeciwko nim z wojskiem i stanęli naprzeciwko niego obozem. Jednak nie przyszło do walki. Władysław po długich układach ustąpił radom znakomitszych i groźbom synów, oddalił Sieciecha i pod przysięgą przyobiecał, nie przywracać go nigdy do dawniejszego stanowiska. Sieciech oddalił się do swego zamku Sieciechowa; bracia zaś spokojnie pogodzili się z ojcem, obiecali mu nadal posłuszeństwo i wraz z nim i wszystkimi oddziałami pociągnęli na zamek swego przeciwnika, a gdy usiłowali wygnać całkiem z kraju wojewodę, niespodziewanie jednej nocy, stary książę z trzema zaufanymi sobie

ludźmi opuścił obóz i przeszedł przez Wisłę do Sieciecha. Oburzyło to synów i lud. Deklarowano, iż ucieczka ta może być tylko czynem człowieka pozbawionego zmysłów i postanowiono, aby Bolesław natychmiast zajął znajdujące się w pobliżu główne miasta państwa, Kraków i Sandomierz; Zbigniew zaś, aby pospieszył na Mazowsze dla objęcia w swe posiadanie miasta Płocka i okolicznego kraju. Tylko pierwszą część planu udało się wykonać. W Mazowszu ojciec uprzedził syna, tak, iż temu ostatniemu nie pozostało nic, jak raz jeszcze chwycić za oręż. W powtórnej wyprawie wkroczyli bracia do Mazowsza i stanęli obozem na lewym brzegu Wisły naprzeciwko Płocka. Naówczas stary arcybiskup Marcin począł negocyo-wać pomiędzy nimi i po wielu mozołach udało się zawrzeć pokój. Władysław powtórnie zaprzysiągł dotrzymać obietnicy, danej względem swego ulubieńca, i Bolesław wrócił mu zajęte już miasta. Gdy jednak słaby książę znów złamał swe słowo, zmusili go synowie jeszcze raz do spełnienia swych żądań. Sieciech został wygnany z Polski, a chociaż potem jeszcze raz wrócił do ojczyzny, nie udało mu się już zająć dawniejszego stanowiska, gdyż Władysław Herman teraz nie naznaczył ani wojewody, ani jakiegokolwiek następcy, lecz aż do samej swojej śmierci, albo sam go zastępował, albo też posługiwał się wyższymi urzędnikami (kasztelanami, których wysyłał do rozmaitych powiatów.*)

*) Por. Gallus str. 160—68. Kadłubek I str. 165 bardzo krótko mówi o tych wypadkach. Boguch. 1. 1. II str. 30 wspomina o nich tylko ogólnie, z tą różnicą, iż powiada, że Sieciech podburzył Zbigniewa przeciwko bratu, lecz

ten jego machinamenta intercepit, et Seczechonem--perpetuo exilii pro-

scribit. Czas tych wypraw synów przeciwko ojcu niewiadomy. Długosz I str. 338 do 341 stawi je pod r. 1098 i w gruncie rzeczy idzie za Gallusem, chociaż posługuje się potrosze i Chronic, princ. polon, albowiem zgodnie z nią czyni tylko samego Bolesława z Wrocławianami uczestnikiem tego przedsięwzięcia bez wszelkiego spólnictwa ze Zbigniewem.

Od tego czasu zapanowała zgoda między ojcem a synami niczem nieprzerwana i Bolesław stał się główną podporą ojca. Przedewszystkiem dzielnie odpierał napady zewnętrznych nieprzyjaciół. Z wewnętrznych niepokojów państwa najpierw skorzystali Pomorzanie. Naprzeciwko Santoka, mocnej polskiej pogranicznej twierdzy, którą, Gallus nazywa kluczem państwa, zbudowali nowy mocny zamek tak blisko, iż poganie mogli widzieć i słyszeć co się działo w twierdzy. Zbigniew tedy jako starszy i udziałem swym więcej zbliżony do Pomorzan, pospieszył tam ze swemi i brata oddziałami, lecz nie zdobył sobie wielkiej sławy, albowiem ani zdobywał świeżo zbudowanego zamku, ani też, pomimo przeważnych sił, zmusił nieprzyjaciela do boju, i wrócił napowrót do kraju, więcej może sam nastraszony, niż nieprzyjaciel. Wtedy dopiero Bolesław rozpoczął walkę. Chociaż wojsko jego było słabszem liczebnie od wojska brata, zdobył jednak most (miejscowość jest nieznana), parł Pomorzan aż do wrót i takiego napędził im strachu swojem natarciem, iż obawiając się powrotu jego z liczniejszem wojskiem sami dobrowolnie zburzyli zamek. ²⁸). Zdaje się jednak, iż wkrótce potem znowu oblegali Santok, gdy Władysław około Wniebowzięcia miał zamiar w Płocku pasować dzielnego syna na rycerza.

Nikt nie śmiał przeciwko nim wystąpić i tylko Bolesław wbrew woli ojca i wielu doradców natychmiast wyruszył z zamku, wpadł niespodzianie na nieprzyjaciela i odniósł świetne zwycięstwo. Wróciwszy z boju, otrzymał wraz z wielu ze swych rówieśników od ojca wśród wielkich uroczystości dobrze zasłużoną nagrodę, którą wkrótce uświetnił nowemi czynami.²⁹)

Tą rażą napad nieprzyjacielski nastąpił ze wschodu. Od końca XI wieku zarysowują się wyraźniej stosunki ziem ruskich, a mianowicie okolic Sanu, górnego Dniestru i Bugu. W r. 1078 wielki książę Izasław, dwakroó za polską pomocą przywrócony na tron książęcy w Kijowie, ustąpił Włodzimierz i Turów z okolicznym krajem jako udzielne księstwo synowi swemu Jaropełkowi. ³⁰) Po jego śmierci w r. 1086 dostało się ono wraz z Łuckiem stryjowi jego Dawidowi Igor o wieżowi, który został zatwierdzony w posiadaniu jego jeszcze w r. 1097 na ogólnem zgromadzeniu książąt ruskich. ³¹) Równocześnie prawie około 1084 r. możemy dostrzedz powstanie, a przynajmniej historyczne ukazanie się takich udzielnych księstw nad Sanem i górnym Dniestrem pod panowaniem Rości-sławowiczów. Albowiem na owym zjeździe książąt w Lu-beczu, otrzymali jako udzielne posiadłości bracia Wasilko i Wołodar, tamten Trembowlę, a ów Przemyśl. O granicach ich księstw możemy zrobić sobie tylko przybliżone wyobrażenie, opierając się na położeniu owych stolic. ³²) Książęta ci, jak się zdaje, zajęli w obec Polski stanowczo nieprzyjazne stanowisko. Już w r. 1094 przedsiębiorczy i śmiały Wasilko Trembowelski z posiłkami Połowców wyruszył przeciwko Polakom i wyrządził im znaczne szkody. W trzy lata później gotował się on z Torkami, Beren-derami, Połowcami i Pieczyngami do nowej przeciw nim wyprawy, lecz został schwytany podejściem przez Dawida, księcia Władimirskiego i wielkiego księcia Świętopełka.!)

Wprawdzie zamierzony przezeń napad został w ten sposób zniweczony, jednakże być bardzo może, iż owo wtargnięcie Połowców, o którem wspomina Gallus, przy końcu panowania Władysława, ze względu na czas i powód, musiało być w związku z planem Wasilka o tyle, iż owe dzikie hordy, raz skierowane na zachód, nawet i bez księcia Trembowelskiego wykonały napad na Polskę. Podzielone na trzy czy cztery oddziały, hordy te w nocy przeszły Wisłę, szybko spustoszyły kraj, i z obfitą zdobyczą wieczorem wróciły napowrót za rzekę. Tu stanęły obozem i układły się do nocnego spoczynku, gdy Bolesław niespodziewanie, z małem liczebnie wojskiem, napadł na nie i tak stanowczo pobił, iż za życia jego nie odważały się już ani razu wpaść do Polski.*)

Widzimy tedy, iż w ostatnich latach swojego żywota, Władysław Herman zupełnie prawie znika za swym synem. Wszędzie widać tylko Bolesława, o czynach którego opowiadają doszłe do nas z owych czasów wiadomo-braciom moim Wołodarowi i Dawidowi: dajcie mi tylko waszych młodszych wojowników, sami zaś pijcie i weselcie się. Ja wyruszam w zimie, a latem zdobędę Polskę.“

*) Ob. Gallus str. 173—75. Krócej Kadłubek I str. 168, który nazywa Połowców Parthi — nazwa ogólna u niego dla wszystkich hord na południo-wschód od Polski. Chroń, princ. pol. 1. 1. str. 69 zgodnie z Gallusem nazywa Plavci, qui Almanice Balwen (Blaven, Plaven) dicuntur. Gdy zaś w gdańskiem wydaniu Gallusa zamiast Plauci stoi Rutheni, a opowiadanie Długosza (I str. 346), o wojnie Bolesława ze wszystkimi prawie ruskimi książętami, w głównych swych zarysach oczywiście wziętem jest z opowieści Gallusa o owej walce Bolesława z Połowcami, a zatem prawdopodobnie Długosz musiał używać ręko-pismu Gallusa, w którym stało Rutheni, i po swojemu ubarwiając, rozpisał się o tej wyprawie. Jak wielkie spustoszenia na Rusi sprowadzały częste napady Połowców, maluje to (por. Karam. 2 str. 90) Nestor nader żywo : „Miasta stoją pustkami, po wsiach palą kościoły, domy, chaty, stodoły, mieszkańców zabijają. W łańcuchach, nagich wloką więźniów w odległe kraje barbarzyńców,, a nieszczęśliwi mówią ze łzami: Jestem z takiego to ruskiego miasta, ja z takiej wsi ! Ani stad, ani koni nie widać na naszych łąkach. Pola zarastają zielskiem, a dzikie zwierzęta zgromadzają się tam, gdzie niegdyś mieszkali chrześcijanie“. Wnosząc z tego miejsca, możemy ocenić ważność zwycięstwa Bolesława dla Polski.

ści, który wziął na się obronę ojczyzny i zwycięsko odpierał napady nieprzyjaciół. Tylko w dawniejszych ruskich kronikach raz jeszcze ukazuje się Władysław, i to nie w nader korzy stnem świetle. Przyjaźń między wielkim księciem Światopełkiem a Dawidem Igorowiczem, która doprowadziła w r. 1097 do uwięzienia Wasilka Trembo-welskiego i przeszkodziła w ten sposób jego wyprawie, została zerwaną już w r. 1099. Gdy wielki książę ruszył z wojskiem przeciw Włodzimierzowi, Dawid, jak to zwykle prawie zawsze czynili udzielni ruscy książęta tych zachodnich okolic, szukał ucieczki w Polsce. Pieniądzmi zjednał sobie przyjaźń Władysława. Stary książę wyruszył z nim w pole i stanął obozem nad Bugiem; lecz w chwili stanowczej zawiązał układy z wielkim księciem. A gdy ten mu ofiarował bogatsze podarunki, doradził Władysław Dawidowi wracać do swego księstwa, upewniając go, iż będzie w niem zupełnie bezpiecznym. Dawid dał się oszukać i powrócił do Włodzimierza. Ale tu oblężony przez wielkiego księcia, po uprzedniem porozumieniu się z Polakami, i zmuszony do ustąpienia ze swego księstwa 9. kwietnia, musiał po raz drugi uchodzić do Polski. ³³)

W kilka lat potem (1102) umarł Władysław Herman w Płocku, w podeszłym wieku, po długiej chorobie i tamże w katedrze, po przybyciu synów, z należytą okazałością pogrzebany został przez arcybiskupa Marcina³⁴). Już

wtedy Polacy spodziewali się od jego syna rządów energiczniejszych, niż ojcowskie *).

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY.

ZDOBYCIE ZAMKÓW NAD NOTECIĄ

BOLESŁAW III KRZYWOUSTY I JEGO BRAT ZBIGNIEW. ZWYCIĘSKIE WALKI Z POMORZANAMI, CZECHAMI, NIEMCAMI.

I WSCHODNIEGO POMORZA. POKÓJ Z CZECHAMI. ZAMORDOWANIE ZBIGNIEWA.

był

Ledwo Władysław Herman zamknął powieki, wnet się pokazało, iż zgoda istniejąca dotychczas pomiędzy braćmi przeciwko ojcu, czyli raczej przeciwko jego faworytowi Sieciechowi, nie będzie trwałą. Zbigniew i Bolesław jeszcze przed pogrzebem ojca poróżnili się przy podziale jak skarbów książęcych, tak i państwa, a chociaż spór ten na chwilę złagodziło pośrednictwo arcybiskupa, nie udało mu się jednak trwale pogodzić braci**). Bolesław III Krzywousty miał lat siednmaście, gdy mu przypadła większa część ojcowskiego państwa. W pierwszym rozkwicie siły młodzieńczej, przedsiębiorczy i mężny zdawał się dziedziczyć ducha swego wielkiego praojca Bolesława Chrobrego, i rzeczywiście Zbigniew w obec niego mógł się czuć upośledzonym pod wielu względami ; chociaż nieprawego łoża, on uznanym za syna przez Władysława Hermana; chociaż był starszy wiekiem, jednak ojciec oddał

niem biskupa Adama Michała Prażmowskiego, a 12. września z wielką, uroczystością, złożone zostały do nowego grobu, nad którym wzniesiono pomnik, zrobiony w Warszawie przez Mencela. Por. Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna przez Wincent. Gawareckiego w Warszawie 1827.

*) Por. Gallus str. 175—76.

**) Por. Gallus str. 177—78.

w posiadanie młodszemu bratu główne części państwa, krom tego zaś urodzeniem i zdolnościami Bolesław zdobył sobie większą miłość u ludu. Wszystko to wzbudzało zazdrość Zbigniewa, żądza władzy powiększała jeszcze niechęć ku bratu, a wreszcie nadzieja, iż Bolesław w skutek jakiegokolwiek niepowodzenia w swych przedsięwzięciach, straci miłość u ludu, pobudzały go do tajemnych przeciwko niemu knowań.

Tymczasem Bolesław z właściwą sobie energią starał się doprowadzić do skutku uprzednie swe plany przeciwko Pomorzanom. Zgromadził pewną liczbę towarzyszy broni, wybrał z pomiędzy nich doborowy oddział, i wtargnął z nim do ziemi pogańskiej, dotarł aż do Belgardu nad Persantą; miasto było wielkie i ludne, Polacy nieliczni i bez wszelkich środków oblężniczych. Jednak Bolesław jeszcze tego samego dnia na czele swoich przypuścił szturm do miasta, odniósł zwycięstwo, zburzył forty-fikacye, i z bogatą zdobyczą³⁵) wrócił do ojczyzny, siejąc trwogę między Pomorzanami, a radość między chrześcijanami, aby natychmiast w podobny sposób zwrócić swój oręż w inną stronę, przeciwko Rusi.

Bliższe powody, jakoteż i przebieg szczegółowy tej wojny, nie są znane; lecz wypadek jej zdaje się niewątpliwym, gdyż wielki książę kijowski Świętopełk, po wielu porażkach żądał pokoju, i Bolesław dla wzmocnienia jego zażądał ręki córki książęcej ³⁶). Chociaż małżeństwu temu stało na przeszkodzie bliskie pokrewieństwo, jednak gdy biskup krakowski, Baldwin, przedstawił papieżowi Paschalisowi II korzyści, wynikające z owego połączenia dla Polski, ten udzielił mu żądanej dyspensy *), i Bolesław z wielką uroczystością w r. 1103 odbył swe wesele ze Zbysła-wą**). Bogate dary w futrach, okryciach, złotych i srebrnych naczyniach, zostały rozdane Polakom przez szczodrego księcia; inni otrzymali wsie i dobra ziemskie, a inni jeszcze miasta i zamki***).

Tylko Zbigniew trzymał się zdała od tych wszystkich uroczystości. Był on już w ścisłym związku z Pomorzanami, Czechami i Morawcami, i nie ukończyły się jeszcze imienia, a nazywając go tylko po prostu Rex Ruthenorum. Lecz gdy z jednej strony wiemy, iż pierwsza małżonka Bolesława była jego córką, a z drugiej strony całe opowiadanie w ogóle dobrze uwiadomionego o tem Anonymusa może się tylko stosować do tego małżeństwa, gdyż słusznie dodaje, że ona umarła w kilka lat później, zostawiwszy tylko jednego syna, więc nie wahałem się przyjąć jego opowiadanie.

*) Ob. Gallus str. 180. Długosz str. 350 : quarto consanguinitatis gradu. Dobrogniewa - Marya, małżonka Kazimierza, była babką Bolesława, a siostrą wielkiego księcia Jarosława, dziada Świętopełka.

**) Imienia Zbysława nie podaje żadne z dawniejszych polskich źródeł. Długosz str. 350 dowiaduje się o niej, najpierw z kronik ruskich i podłng nich sprawiedliwie podaje, iż była córką Świętopełka. Por. Karam. na in. miej. str. 118. Boguch. 1. 1. II str. 30 zwie ją jedyną córką króla Halickiego; lecz gdy wiadomości jego o stosunkach halickich, jak to zaraz udowodnimy, są całkiem niedokładne, zatem nie możemy zgodzić się na zdanie Naruszewicza V str. 162 i Engla, Historya Halicza str. 451, opartych na tem miejscu Boguchwała, iż wielki książę Świętopełk od r. 1100 był w posiadaniu halickiego księstwa. Ze starszych polskich źródeł, jedna tylko chroń, princ. pol. 1. 1. str. 71 podaje czas tego ożenienia a mianowicie r. 1104. Lecz gdy Cosmas na str. 218 stawi pod r. 1103 napad Czechów, który miał miejsce podczas wesela ; a i ruscy kronikarze, jak to można wnosić z Długosza str. 350 i Karamzina 2 str. 118 podają rok ten jako czas zaślubin, musimy więc go przyjąć jako sprawiedliwy. Naruszewicz 1. 1. opowiada o weselu z niewiadomych nam powodów pod r. 1102.

***) Por. Gallus str. 181 : Octo siquidem diebus antę nupcias,—totidemque post nupciarum octavas,— heiliger Boleslaus dare munera non quievit, aliis,—• scilicet renones et pelles palliis coopertas, et aurifrisiis — delimbatas princi-pibus pallia — vasa aurea et argentea — alliis civitates et castella— alliis vil-ab et praedia.

były uroczystości weselne, gdy nadeszła wiadomość, że tłumy Czechów za jego poduszczeniem wpadły do Szląska i spustoszyły okolice na okół Wrocławia ³⁷). Tą, rażą Bolesław nie chwycił natychmiast za oręż, lecz wysłał swego nauczyciela Skarbimira do Boży woj a, księcia czeskiego, który w połączeniu z Światopełkiem stał obozem w Retzen ³⁸), w Oppawskiem, i starał się za pomocą układów nakłonić pierwszego do odstąpienia od związku. Plan ten udał mu się. Doradzcy książęcia, Grabisza i Protiven, przekupieni przez Polaków, doradzali swemu panu pokój; ofiarowane mu 1000 marek srebra, skłoniło go ostatecznie. Porzucając sprzymierzeńca, uszedł on ze swoimi na-powrót³⁹), a wtedy Polacy na Zielone Święta 1104 r. trzema oddziałami wtargnęli do Moraw, zrabowali i zniszczyli kraj, i obciążeni zdobyczą już byli z powrotem, gdy Świa-topełk z zebranem na prędce wojskiem, spiesznie postępując, dopadł ich. Nie uchylili się od bitwy. Jak wściekły odyniec — pisze Gallus — natarł Światopełk, i byłby całkowicie zwyciężył otoczonych i obciążonych zdobyczą nieprzyjaciół, gdyby ci, wytężając wszystkie siły, nie postawili mu najdzielniejszego oporu. Po wielkich stratach z obu stron bitwa została nie rozstrzygniętą; Polacy cofnęli się ze zdobyczą f), i powtórzyli — być może, w tym samym jeszcze roku — napad pod wodzą samego Bolesława. Lecz teraz wiadomość o wyprawie dobiegła rychlej niż polskie tłumy. Ziemianie mieli czas schronić się ze swem mieniem do zamków, a wojska czeskie i morawskie miały czas się połączyć. Jednak nie odważyły się napaść w otwartem poln na nieprzyjaciela, pustoszącego kraj, ani też, gdy wracał, osaczyć go w wąwozach i lasach, które znajdując się na granicach Polski i Moraw, zarówno utrudniają ruchy wojsk, jako też przydatne są do robienia zasadzek. Nie napastowany wcale, powrócił Bolesław ⁴⁰), i zwrócił się teraz — łącząc, jak się zdaje, do jednej wyprawy drugą — na nowo przeciwko Pomorzu. Zupełnie w duchu wojen krzyżowych, ogarniającym podówczas całe chrześcijaństwo, całkowite ich podbicie leżało zarówno w interesie chrześcijaństwa, jako też i rozpostarcia polskiego panowania. Lecz to nadawało tym walkom nowe i wyższe znaczenie dla Polaków, a jeśli z jednej strony nie da się zaprzeczyć, że już najstarszy kronikarz, Gallus, obejmuje i wystawia je ze stanowiska świętej chrześcijańskiej walki przeciwko poganom, to z drugiej strony wyraźnie w nich się objawia, że chrześcijański duch średnich wieków głęboko już zakorzenił się w Polakach od czasu ostatniej re-akcyi ze strony własnego ich pogaństwa, i że chociaż w mniejszym stopniu niż ludy zachodu, jednak wzięli udział w ogólnym duchowym ruchu zachodu. Uwagę tę tem-bardziej musimy uwydatnić, im rzadziej w starych wiadomościach natrafiamy na ślady dalszego rozwoju ducha polskiego ludu.

Bolesław zbierał swe wojsko pod Głogowem; wybrał co dzielniejszej i najlepiej uzbrojonej jazdy, resztę zaś i lud pieszy rozpuścił do domów, a z tamtymi pospieszył na Pomorze. Pięć dni i nocy bez odpoczynku trwał marsz przez pustynie, w ogóle w tym samym kierunku, w którym już w pierwszym roku swych rządów, wkroczył był do tej krainy. W nocy z piątego na szósty dzień, ksią-

15

ż ę odprawił solenną mszę na cześć P. Maryi — co zwykle zawsze robił i później — potem w dnin następnym, przybywszy w okolice Kołobrzegu, wieczerzał ze swoimi, wzmacniając ciało cielesnym pokarmem. Nad rankiem ruszono naprzód, przeprawiono się przez rzekę, i po krótkiej, podniecającej przemowie wodza, niespodziewanie napadnięto na miasto, nie oczekujące napadu. Plan jednak nie udał się w całości. Niektórzy z żołnierzy, chciwi zdobyczy, rozsypali się po przedmieściach, i gdy inni waleczni, przenosząc sławę nad zdobycz, z mieczem w ręku natarli przez most na bramę właściwego miasta, napotkali tu na ulicy opór ze strony przebudzonych mieszkańców, których naczelnik, już przy pierwszym okrzyku, ze strachu umknął przez drugie wrota. A chociaż Bolesław wszędzie okazywał się jako waleczny żołnierz i jako dzielny przywódzca, chociaż jedni opasali jedne wrota, a drudzy drugie, chociaż walka trwała dzień cały, jednak Polacy musieli ustąpić, zadowalając się spaleniem przedmieścia i zabraną tam zdobyczą, i wieczorem zaczęli odwrót. Jednak śmiały ten napad daleko i szeroko rozniósł sławę Bolesława. Całe Pomorze przeraziło się ⁴¹), i gdy wkrótce potem jeden z naczelników kraju — Gallus nazywa go Świętobor — został uwięziony i wyzuty z władzy przez lud, dość było tylko wieści o uzbrojeniach polskiego księcia na pomoc swemu krewnemu, dla zmuszenia Pomorzan do wydania go⁴²). Ry-227 chło jednak napady Polaków zaczęły się znowu. Wojewoda Skarbimir w dwóch wyprawach wtargnął na Pomorze, zdobył i spalił w pierwszej z nich jeden zamek, w drugiej zaś twierdzę Bytom, a w obu spustoszył kraj, i jak zawsze, uprowadził do Polski wielu jeńców wraz z bogatą zdobyczą *).

Bolesław tymczasem udał się do południowych okolic swojego państwa, dla widzenia się ,z węgierskim królem Kolomanem, którego syn ożeniony był z siostrą jego małżonki**). Pokrewieństwo to mogło zbliżyć obu książąt ; lecz właściwym powodem owego zjazdu był zamiar Bolesława, pogodzić króla węgierskiego z jego bratem Almusem, który po wielorakich sporach z królem, umknął był do Polski, i znalazł tu u dworu przychylne przyjęcie. Z tego względu Koloman, obawiając się zasadzki, zrazu odmówił przybycia, i zgodził się nań dopiero po kilkakrotnem naleganiu. Nie wiemy wprawdzie, co tam między sobą ułożyli obaj książęta, tyle jest jednak wiadomem, iż chociaż Almus z jednej strony wkroczył do Węgier z polskiemi posiłkami, musiał jednak prosić brata o przebaczenie, z drugiej zaś strony Bolesław zawarł z Kolomanem ścisłe przymierze, przyobiecawszy sobie wzajemną pomoc na wypadek nieprzyjacielskiego napadu ze strony Niemiec***).

Bolesława. Pochodzenie zaś późniejszego książęcego pomorskiego rodu od tego Światobora, nie jest niczem udowodnione i tern mniej prawdopodobne, iż pierwsi znani jego członkowie występują jako władzcy kraju nad dolną Odrą, ten zaś według wszelkich danych musiał mieć swe posiadłości w pobliżu granic polskich nad Notecią, lub też na północ od niej. Por. Barthold, Geschichte von Rügen und Pommern I str. 436.

*) Por. Gallus str. 194—96. Czas wypraw niewiadomy; Gallus powiada tylko w ogóle, iż przedsiębrane były interea, że Bolesław miał zjazd z Kolomanem. Lecz to mogło być dopiero w r. 1106 lub też w 1107.

) Por. Karamzin na in. miejscu 2 str. 59 notât.

***) Por. Gallus str. 193 i 228. Thwrocz 1. 1. str. 269. Engel, Geschichte des ungarischen Reiches I str. 216. Podług Thwrocza Almus umknął w r. 1106 do Polski, a dopiero przed końcem 1107 do Niemiec. Zjazd Bolesława z Kolomanem musiał się odbyć w tym przeciągu czasu, i Długosz, zapewne bez wszelkiej podstawy, w t. I na str. 371—2 przenosi go na r. 1108.

15*

Zaledwie Bolesław wrócił z tego zjazdu, wnet znowu zajął się swemi planami względem Pomorza, lecz chcąc usunąć wszelką możebną przeszkodę, starał się uprzednia pojednać z bratem. Udało się to tylko pozornie: chociaż obaj przysięgali sobie, iż żaden z nich z osobna nie będzie stanowić o wojnie lub pokoju z nieprzyjaciółmi, że żaden z nich nie bądzie zawierać sojuszu bez zgody drugiego, że nakoniec jeden drugiemu w każdej potrzebie będzie pomagać, lecz skoro tylko rozstali się, wnet Zbigniew rozr począł dawniejsze knowania. Nie zważając na to, iż pomiędzy nimi ułożoną została wspólna wyprawa przeciwko Pomorzanom, iż naznaczony był czas i miejsce dla połączenia wojsk, Zbigniew nie tylko nie przybył ze swoimi, lecz nawet sprowadził z drogi wojska Bolesława, który poprzedzając je w nielicznym orszaku, spieszył na umówione miejsce, i jak twierdzą niektórzy⁴³), tajemnie uwiadomił Pomorzan o całym planie. Natychmiast jeden ich oddział wpadł w prowincye polskie , i tak niespodzianie zaskoczył Bolesława, iż ten, polując w nadgranicznych lasach z nielicznym orszakiem, tylko dzielnej obronie zawdzięczał swe życie i swobodę. Pomorzanie cofnęli się, on zaś zamyślał pomścić się na nich w nowej wyprawie, gdy w tern doszła go wiadonąość o wtargnięciu Czechów do Szląska⁴⁴). Stary jego wróg, Światopełk ołomuniecki, wiosną 1107 r. wypędził czeskiego księcia Bożywoja z jego państwa, a gdy ten wraz z Sobiesławem, młodszym swym bratem i liczną szlachtą umknął do Polski, mogło więc i to może za tajnem poduszczeniem Zbigniewa, być powodem owego wkroczenia Czechów do Polski⁴⁵). Jednak Bo-

22 9

lesław nie zarzucił całkowicie wyprawy przeciwko Pomorzu, lecz rozdzieliwszy swe wojsko, jedną połowę z wojewodą Skarbimirem wysłał na Pomorze, a sam z drugą pospieszył do Szląska przeciwko Czechom. Tamten wedle zwyczaju splądrował i spustoszył kraj nieprzyjacielski ; Czesi zaś, jeszcze przed przybyciem Bolesława, cofnęli się do pogranicznych lasów i zmusili go do próżnego oczekiwania przez dłuższy czas na powtórny napad*).

Gdy tedy Bolesław w ciągłych wyprawach, to napadając na sąsiadów, to broniąc się przeciwko nim, uwijał się na około, Zbigniew był w ciągłym sojuszu, to jawnym to skrytym, z pogańskimi Pomorzanami. Za niewielkie podarunki uwiadamiał ich o wszystkiem, zdradzał przed nimi wszystkie projekta i plany brata, podniecał ich do napaści, skoro tylko brat znajdował się w odleglejszych okolicach państwa; cieszył się, gdy zwyciężali i jeśli wypadkiem splądrowali jego ziemie, odbierał bez wykupu jeńców, gdy tymczasem zdobycz z części Bolesławo-wskiej natychmiost sprzedawaną była barbarzyńcom północy. Wszystko to oddawna już zniechęciło przeciwko niemu umysły ludu, i głośne nań skargi nieraz wytaczano przed Bolesławem, aż nareszcie, występując coraz widoczniej ze swemi planami, zupełnie zerwał z bratem**). Ważny podówczas pograniczny zamek Kozel, znajdujący się na granicy Czech i Morawy, niespodziewanie został spalony, nie bez podejrzenia o zdradę. W obawie, iż Czesi mogą zawładnąć tern miejscem, Bolesław po-

Wiadomość, iż Zbigniew pobudzał Czechów do tego napadu, podaje Kadłubek I str. 178, a za nim Boguchwał 1. 1. str. 31.

*) Por. Gallus str. 202—3. Kadłubek I str. 179 : et ipse de Boemorum millibus triumphat: sic et injuriam propulsât et patriam conservât. Że Skar-bimir był naczelnikiem w wyprawie przeciwko Pomorzanom, znajduje się tylko wiadomość u Boguchwała 1. 1. str. 31. Długosz I str. 359 wie, iż Światopełk czeski ze swem wojskiem stał pod Klocko (Glatz).

**) Ob. Gallus str. 203—4.

spieszył natychmiast z niewielką liczbą ludzi, po części aby przyspieszyć jego odbudowanie, po części, aby ochronić od możebnej napaści, i zażądać od brata natychmiastowej pomocy. „Pozostawiałeś dotychczas — pisał Bolesław do niego—mnie jednemu ciężar władania. Albo weź sobie teraz zupełne przewodnictwo, lub też nie przeszka⁴⁶ dzaj mi przynajmniej, jeżeli nie chcesz pomagać. — Jeśli chcesz objąć przewodnictwo i żyć po bratersku, to ja ci zawsze będę wiernym pomocnikiem, czy mnie wezwiesz do wspólnej narady, czy też gdziekolwiekbądź użyjesz na korzyść ojczyzny. Jeśli zaś wolisz żyć spokojnie, to zdaj na mnie wszystko, a sam z Bożą pomocą będziesz bezpiecznym“.

Zbigniew nie dał mu na to żadnej zadowalającej odpowiedzi, albowiem zebrał już był wszystkie swoje siły przeciwko bratu, i pobudził Czechów i Pomorzan, aby mu pomogali do wygnania go. Tymczasem Bolesław nie wiedząc o tern, siedział w Kamieńcu ⁴⁶), gdy posłowie wysłani od niego do Zbigniewa, ledwo uszedłszy więzienia, wrócili i uwiadomili go o tern, co widzieli i słyszeli.

Długo wahał się Bolesław co ma począć, lecz wreszcie jak mógł najspieszniej zebrał wojowników wezwawszy Rusinów i Węgrów do pomocy. Pochwycone listy Zbigniewa odkryły całkowicie zdradę, a gdy nadto jeszcze Bolesławowi udało się odstrychnąć czeskiego księcia od przymierza, szybko wyruszył w pole. Zbigniew unikał walki. Nie odważając się ani na bitwę, ani też czując się bezpiecznym w zamkach, uciekł za Wisłę; a tymczasem Bolesław z wielką szybkością zajął zamek kaliski, w Gnieźnie ustanowił swego naczelnika, zjednał sobie Spicymi-ra, ztamtąd pospieszył do Łęczycy i tu na nowo obwarował starożytny zamek przeciwko Mazowszu. Poczem połączył się z nadciągającymi Węgrami i Rusinami, którymi dowodził jego szwagier Jarosław, i wraz z nimi przeszedł Wisłę. Zbigniew ugiął się przed przemocą. Za pośrednictwem ruskiego księcia i krakowskiego biskupa Baldwina, między nim a Bolesławem stanął układ, w którym Zbigniew po raz pierwszy uznał się poddanym brata, obiecał zburzyć zamek Gallus i przysięgą przyobiecał na przyszłość wszelkie posłuszeństwo. Za to Bolesław ustąpił mu Mazowsza, którem jednak miał on władać nie jako niezależny władzca, lecz pod zwierzchnictwem brata, który natychmiast po tym układzie odesłał ruskie i węgierskie posiłki napowrót, a sam zaczął się sposobić do nowej wyprawy przeciwko Pomorzu.⁴⁷) W zimie wtargnął on głęboko w głąb kraju, gdyż liczne jeziora i bagna były teraz pokryte mocnym lodem i nie tamowały ruchów wojska, jak w innych porach roku, i po raz drugi stanął przed Belgardem. Po kilku dniach poddało się to obronne miejsce, w którem Bolesław zostawiwszy załogę, posunął się dalej ku brzegom. Tu w pobliżu Kołobrzegu zdobył zamek, i nim jeszcze wyruszył przeciwko miastu, mie-

szkaócy jego wyszli naprzeciwko niemu i dobrowolnie poddali się obiecując przyjąć chrześcijaństwo. Ukazał się nawet naczelnik kraju, uznał zwierzchnictwo zwycięscy, który w przeciągu pięciu tygodni przeszedł przez cały kraj, który mu się poddał na całej swej przestrzeni. *) Jednak jak prędko przyszło to zwycięstwo, tak też rychło zostało straconem. Pomorzanie ugięli się tylko przed chwilową przemocą; lecz jak tylko Bolesław odszedł, natychmiast powtórzyły się dawniejsze ich napady na polskie kraje. W kościele w Spicimierzu napadli oni starego arcybiskupa Marcina, wychodzącego ze mszą ; uszedł on niewoli przez to tylko, iż pomimo wieku swego wdrapał się pod strop dachu i tam schował przed napastnikami, którzy wtedy w miejscu jego schwytali jakiegoś niższego duchownego, wziąwszy go za biskupa, i uprowadzili, zabrawszy razem wszystkie sprzęty kościelne. **) Wprawdzie

*) Por. Gallus str. 214—17. Kadłubek str. 183 twierdzi, że Zbigniew udał się osobiście do nieprzyjaciół i wraz z nimi przebrany napadł na obóz brata, lecz tu został poznany, schwytany i wysłany na wygnanie. Wiadomość tę skróciwszy, Boguchwał podał z dodatkiem, iż Bolesław post tempus non longum dał bratu we władanie niektóre dobra. W tern się także różnią, obaj od Gallusa, iż twierdzą, że Belgard był wzięty szturmem. Tylko jeden Boguchwał wymienia nazwę miast, które się poddały Bolesławowi : Colibrigensium, Caminensium, Yealmiensium, Cosomiensium et aliorum. Por. Barthold, Geschichte von Bügen und Pommern I str. 441. Chronic, polon, u Stenzela I str. 13 reprodukuje wiadomość Kadłubka o zdradzie Zbigniewa, jego ujęcie do niewoli i wyroku nań : Cum quo, dum multis legibus contendisset, tandem pugnae probacione eum superavit et sic perpetuo exilio dampnatur et victori totum territorium quod Ponez (Punitz przy Bojanowie i Reisen) dicitur, cum omni juri principali libéré donatur et locus judicii ac pugne a re nomen suscepit scilicet Sandueli (Sandewalde przy Gurowie). Ta ostatnia nazwa ściśle się łączy z wyrazami sąd i wola, używana często jako nazwa miejsca np. Sobieska wola i inne. Z Chroń. poi. wiadomość ta w skróceniu przeszła do chroń, princ. poi. na str. 71. Sprawiedliwość jej może być podaną w wątpliwość, gdy Gallus i Kadłubek nie wspominają o niej.

**) Por. Gallus str. 221—25. Kadłubek I str. 225 i nast. Kadłubek robi własną uwagę, iż Pomorzanie dawno już w rozmaity sposób dybali na życie arcybiskupa, raz, że im przeszkadzał czcić bałwany, potem, iż wymagał od nich dziesięcin, a wreszcie, iż spodziewali się, że Polacy po jego śmierci stracą naczelnika : nam ejus nutu et arbitrio totus hujus reipublicae cardo vertebatur*

Bolesław wkrótce potem po długiem oblężeniu zdobył pograniczną twierdzę Czerników nad Notecią, poczem wielu Pomorzan, między innemi Gniewomir, naczelnik twierdzy, ochrzciło się, a i sam książę naczelnik kraju upokorzył się znowu;*) lecz wszystko to nie było długotrwałem i walka o zniesienie pogaństwa na Pomorzu przez długie lata musiała być jeszcze prowadzoną przez Polaków.

Tymczasem Zbigniew w żaden sposób nie chciał dotrzymywać słowa danego bratu. Nie zburzył ani zamku Galii, ani też wspierał swemi posiłkami Bolesława w jego zimowej wyprawie przeciwko Pomorzanom. Wszystko to wskazywało, że i nadal nie porzuci swych zabiegów i spowodowało Bolesława do zupełnego wygnania przeciwnika. Jeszcze przed wyprawą przeciwko Czernikowu zwyciężył on, wsparty znowu posiłkami węgierskiemi i ruskiemi, jego popleczników, zdobył zamek i wypędził jego samego z kraju. **) Po tym czynie nastąpiła zwycięska wyprawa do Prus.

Boguch. 1. 1. str. 33—34 zgadza się w zupełności z Kadłubkiem, tylko że raz jest krótszym, a drugi raz obszerniejszym. Własną, zaś jego wiadomość stanowi to, iż Pomorzanie opuścili castrum Nakel.

*) Por. Gallus str. 226—27. Długosz t. I str. 363—64 i wszyscy jego następcy aż do Naruszewicza, przed tą ekspedycyą pomieszczają zwycięską wyprawę Bolesława do Szczecina, w której zdobył i to miejsce. Wszystkie dawniejsze źródła nie wzmiankują nic o tem, a miejsce z Vita Ottonis Bamb. u Ludwiga, Script, rer. Bamb., do którego odwołuje się Naruszewicz, może według wszelkiego prawdopodobieństwa stosować się tylko do zdobycia Pomorza około r. 1120.

**) Por. Gallus str. 214. 218.

***) Por. Gallus str. 218: Igitur in Prussiam terram satis barbaram est ingressus, unde cum praeda multa, factis incendiis, pluribusque captivis que-rens bellum, nec inveniens, est reversus.... Terra enim illa lacubus et paludi-bus est adeo communita, quod non esset vel castellis vel civitati-bus sic munita, unde non potuit adhuc ab aliquo subjugari, quia nullus va-luit cum exercitu tot lacubus et paludibus transportari. Voigt, Geschichte Preussens, I str. 337 błędnie stosuje wiadomość, którą podaje chronic, princ. pol. 1. 1. str. 88, do tej wyprawy Bolesława. Pochodzi ona od Gallusa str. 301 i opisuje drugą wyprawę polskiego księcia przeciwko Prusakom ; nawet napad, o którym wspomina Długosz w t. I na str. 406 stosuje się do tej drugiej wyprawy.

Tymczasem Koloman, król węgierski, stosownie do umowy, zawartej na zjeździe, zażądał pomocy Bolesława. ⁴⁸) Zgoda tego króla ze swym bratem Almusem była równie nietrwałą jak i pokój zawarty między Bolesławem a Zbigniewem i spór między nimi skończył się tern, iż Almus — prawdopodobnie w początku 1108 r.—uciekł do Niemiec. Tu u cesarza Henryka V znalazł tern przychylniejsze przyjęcie, im więcej ten, po przywróceniu wewnętrznego pokoju w państwie, okazywał się skłonnym do przywrócenia dawniejszej przewagi nad Czechami, Węgrami i Polakami. W tym celu już Henryk sprzyjał Światopełkowi czeskiemu przeciw Borzywojowi; teraz zaś zamierzył uzyskać podobny wpływ w Węgrzech, popierając Almusa, i we wrześniu 1108 r. wkroczył do Węgier, gdy tymczasem Światopełk, zostający z nim w ścisłym związku, ruszył na Trenczyn. Już obaj oblegali Presburg, gdy Bolesław, do którego tymczasem udał się uciekający Borzywoj, napadł na Czechów we własnym ich kraju dla zmuszenia do odwrotu z Węgier. Wprawdzie Światopełk dla zabezpieczenia kraju podczas swej nieobecności pozostawił wojsko pod wodzą hrabiów Wacka i Mutiny, lecz Polacy pobiwszy ich zmusili wojsko do ucieczki, zdobyli pograniczną twierdzę Racibor, wkroczyli daleko w ziemię czeską i w przeciągu trzech dni i trzech nocy pustoszyli prowin-cyę Sadowę. A chociaż, czy to oszukani obłudnie rozszerzoną przez hrabiego Wacka wiadomością o zbliżaniu się Światopełka, czy też, wedle polskich źródeł, zniewoleni wiadomością o napadzie Pomorzan na Polskę, musieli niemniej rychło opuścić Czechy, to jednak wyprawa osiągnęła zamierzony skutek. Światopełk na wieść o wkroczeniu do jego kraju Polaków objawił cesarzowi: „iż musi powra-

caé do obrony Czech“ i gdy w rzeczy samej jeszcze w październiku wyruszył z pod Presburga, Henryk ujrzał się zmuszonym zdjąć oblężenie i bez żadnego skutku wracać do Niemiec. Bardzo to go rozgniewało i jeszcze w o-bozie poprzysiągł Czechom, pomścić się na polskim księciu za nich i za siebie, za tę niepomyślność. *) Tymczasem Bolesław dniem i nocą bez odpoczynku pospieszał z Czech do granic Pomorza. Poganie w rzeczy samej korzystając z jego nieobecności powstali znowu i zdobyli pograniczny zamek Uście nad Notecią, głównie przez to,, iż ów Gniewomir, którego sam Bolesław trzymał do chrztu, fałszywą wiadomością zniewolił załogę do poddania ; twierdził on, że książę zosłał wzięty do niewoli przez Czechów i wydany Niemcom. Lecz gdy Bolesław ukazał się, samo zjawienie jego przywróciło spokój, jednak gdy jego ludzie i konie wypoczęli nieco, stanął obozem przed zamkiem Filene. Załoga stawiła wytrwały opór — podług jednych wiadomości sam Gniewomir znajdował się w zamku.— Podczas gdy Polacy budowali machiny oblężnicze, załoga poprawiała szańce, wzmacniała je zaostrzonemi palami, gromadziła kamienie dla rzucania na napadających nieprzyjaciół. Jeśli ci mężnie walczyli o wiarę i zwycięstwo, to tamci niemniej dzielnie bronili swojego żywota i bogów pogańskich i poddali się dopiero wtedy, gdy siły ich zostały wyczerpane nocnem czuwaniem i walką, i gdy Bolesław zaręczył im zachowanie życia. Jednak rozdra-

*) Por. Engel, Geschichte des ungarischen Reichs, 1. str. 216. Stenzel, Geschichte der frank. Kaiser, 1. str. 620 i 21. Palacky, Hißtorya Czech. 1. str. 859. Cosmas 1. 1. I str. 228. O zdobyciu Raciborza wzmiankuje Gallus str. 227 i 28. Kadłubek I str. 213 : Pragitarum ergo urbes aggreditur, prosternit, popu-latur, quorum et aminiculis et studio praelia intellexit in Hungaros confłata : sic ab amico in sese hostem (cesarza ?) distorquet, vias occupât, redeuntes pre-stolatur, intrépide confligit, victoriose triumphat. Boguch. 1. 1. str. 33 wszystko to wypisał prawie dosłownie i dodaje, iż cesarz per crebras suggestiones B. ducis Bohemorum inductus ad devastandum regnum Pannoniorum przedsięwziął wyprawę.

śnienie Polaków było potężniej szem niż słowo książęce. Rozjątrzeni ciągłemi, od lat wielu, walki z Pomorzanami, ustawicznemi trudami, stratami i zdradami, których doświadczali, a teraz do najwyższego stopnia rozwściekleni uporczywą obroną zamku, z dziką zaciekłością wpadli na nieszczęśliwą załogę i wymordowali ją do szczętu, nie bacząc na wszelkie usiłowania Bolesława.⁴⁹)

na

Gdy tedy w ten sposób Filene, Uście i Czarników wpadły w moc Polaków, przyszła kolej na stary zamek Nakło, położony w pośrodku bagien, i dość silnie obwarowany sztuką. Gdyby się udało go zdobyć, naówczas Polacy zawładnęliby nietylko całym szeregiem twierdz całej granicznej linii Noteci, lecz mieliby w nich najdogodniejsze punkta wyjścia i powrotu dla dalszych bojów z Pomorzanami. Dla tego też w lecie 1109 r. Bolesław rozpoczął oblężenie owego zamku ; załoga z początku broniła się mężnie, lecz potem spodziewając się odsieczy ze strony swych współziomków zawarła układ, według którego miała poddać zamek w razie, gdyby na oznaczony dzień nie przybyła z zewnątrz pomoc. W rzeczy samej nadciągało już liczne wojsko Pomorzan i dowiedziawszy się od wysłanych przez załogę gońców o owym układzie postanowiło o ile można skrycie niespodziewanym napadem uprzedzić Polaków. Zostawiwszy wszystkie konie, unikając bitych dróg, ciągnęli Pomorzanie niepostrzeżenie przez gęstwinę lasów i jeszcze przed upływem oznaczo

czonego czasu, w dzień św. Laurencuysza, niespodziewanie napadli na obóz polski. Jedna część Polaków wyszła była wówczas dla sprowadzenia paszy i żywności, druga wysłaną do strzeżenia dróg i ścieżek, reszta zaś zajęta była słuchaniem mszy na cześć świętego, gdy Pomorzanie rozpoczęli napad. Bolesław szybko ułożył plan. Podzieliwszy będących przy nim ludzi na dwa oddziały, z jednym wpadł na nieprzyjaciela z przodu, gdy tymczasem wojewoda Skarbimir z drugim usiłował go obejść. Pomorzanie ze swej strony skupili się w ściśniętą masę i z wy-snniętemi naprzód kopiami bronili się przeciwko napadowi Bolesława, dopóki Skarbimir z drugiej strony nie dostrzegł stosownej chwili do natarcia i nie rozbił ściśniętej masy. Wtedy nawet stawili oni jeszcze waleczny opór i poszli w rozsypkę dopiero wówczas, gdy zostali całkiem prawie otoczeni i ściśnięci. Zwycięstwo to dla Polaków było pod każdym względem stanowczem; raz, że Pomorzanie ponieśli taką porażkę, jak nigdy przedtem, i stracili taką ogromną masę ludzi, iż z wojska ich liczącego 40.000 głów, ledwo 10.000 ujść zdołało; z drugiej zaś strony, nietylko załoga Nakła w skutek tej bitwy natychmiast poddała zamek, lecz krom tego jeszcze w pierw-szem przerażeniu mieszkańcy sześciu innych twierdz poddali się zwycięscy, który osadził tam wszędzie polskie załogi i od tego dopiero czasu utwierdzać się zaczęła jego władza potężniej na północy Noteci. ⁵⁰)

Być może, iż Bolesław zamierzał, korzystając ze zwycięstwa, odnieść jeszcze większe korzyści, gdy nadeszło doń poselstwo od cesarza Henryka V. Od czasów Konrada II stare zwierzchnicze prawa cesarza nad Polską nie były wprawdzie zarzucone przez jego następców, lecz też i nie zawsze były wykonywane. Stosunek był zawsze chwiejny. Jeśli Kazimierz na mógł uchylać się od swych zobowią-wań i od uznania zwierzchnictwa potężnego Henryka III, -znajdując się sam w niepewnem położeniu, to już syn jego Bolesław Śmiały, korzystając z ówczesnych wewnętrznych stosunków państwa, otwarcie wystąpił przeciwko Henrykowi IV, i całkowicie zerwał stosunek z państwem. Po jego nagłym upadku, Władysław Herman, który w ogóle nie był w stanie utrzymać się na stanowisku zajętem przez brata, wznowił dobre stosunki z Henrykiem IV, i nawet, jak wiemy, spokrewnił się z nim; nie masz jednak nigdzie wyraźnej wzmianki o spełnianiu dawniejszych zobowiązań, i Henryk IV tembardziej musiał się zadowalniać ogólnem, nieokreślonem uznaniem swego cesarskiego zwierzchnictwa, im mniej mógł zmusić polskiego księcia do ścisłej zależności z jednej strony, i im bardziej musiał obawiać się połączenia Polaków z Sasami i całą mu nieprzychylną partyą, z drugiej strony. Tak tedy stosunek całkiem nieokreślony trwał ciągle. Niemcy pamiętali zawsze o swych dawniejszych pretensyach, Polacy nie troszczyli się o nie, albowiem tamci nie popierali ich orężem. Henryk V przedsięwziął to odmienić ; rozgniewany osobiście na Bolesława, albowiem głównie napad jego na Czechów zniweczył właśnie jego plany na Węgrzech, a oprócz tego podniecany przez Światopełka, jakoteż i przybyłego doń Zbigniewa millia suis vincti loramentis in Poloniae colonias transvecti. Boguch. str. 35: Extunc Nakel et aliae urbes quas Pomerani ex largitate Boleslai regebant decretum fuerat nunquam per ipsos regi et tueri debere. Długosz I str. 394 kładzie tę wyprawę pod r. 1113. Lecz podług Gallusa poprzedziła ona bezpośrednio wojnę Bolesława z cesarzem Henrykiem 1109 roku.

usłuchał ich podszeptów, i grożąc wojną, zażądał teraz od polskiego księcia : aby ustąpił połowę swego państwa wygnanemu bratu, aby płacił jemu samemu 300 marek rocznej daniny, lub też dostarczył mu tyluż rycerzy do wyprawy rzymskiej. Gdy Bolesław oba te żądania odrzucił, Henryk z licznem niemieckiem i czeskiem wojskiem wtargnął do dolnego Szląska. Lecz wkrótce przekonał się, że Światopełk i Zbigniew oszukali go swemi obietnicami. Albowiem wbrew ich twierdzeniom, iż większa część Polaków opuści Bolesława, załoga Bytomia napadła z taką natarczywością na część mimo idącego wojska, iż sam cesarz zadziwił się męstwem tych na wpół nagich prawie ludzi, w porównaniu z jego opancerzonymi wojownikami, i gniewnie wyrzucał Zbigniewowi fałsz jego obietnic. Tymczasem zaś, gdy wojsko z pod Bytomia (Beuthen) ciągnęło do Głogowa, Bolesław na pierwszą wiadomość o rzeczy-wistem wkroczeniu Niemców, pospieszył z małą liczbą wojska nad Odrę, polecił swoim bronić przeprawy przez rzekę i stanął obozem nieopodal od Głogowa, oczekując przybycia większej masy wojsk, których nie mógł zgromadzić natychmiast, gdyż ludzie i konie zmęczeni ostatnią wyprawą przeciwko Pomorzu, byli już rozpuszczeni do domów.

Tymczasem Niemcy, nieznanym dotychczas brodem, przeszli przez Odrę i tegoż samego dnia jeszcze (w dzień św. Bartłomieja, 24. sierpnia) napadli Polaków, którzy nadciągnąwszy dla wzmocnienia załogi Głogowa, stanęli pod namiotami obok miasta, rozprószyli ich i obiegli miasto. A chociaż stare jego fortyfikacye były w zupełnym prawie upadku, jednak Henryk, wziąwszy zakładników, dał załodze pięciodniowy termin, po upływie którego miało decydować się, albo na dalszą obronę, albo też poddać się. Ale gdy Bolesław, wysłanym doń z Głogowa gońcom, oświadczył, iż każdego zdrajcę każe ukrzyżować, zdecy-

dowali się bronić i postawili taki dzielny opór napastnikom, iż Henryk równie okrutny jak wiarołomny, wbrew swemu słowu, zatrzymanych zakładników, a między nimi i syna naczelnika miasta, kazał poprzywiązywać przed machinami oblężniczemi, w nadziei, że ci, dla ocalenia życia, zaprzestaną obrony. Twierdza została opasaną i bronioną wszystkiemi środkami ówczesnej sztuki wojennej. Gdy Niemcy starali się spędzić obrońców z murów procami, pociskami, kamieniami i t. d., aby tymczasem, zakryci ruchomemi dachami, zbliżyć się do nich, podkopać się pod nich, po części zaś, aby podsunąć swoje oblężni-cze wieże z żelaznemi taranami, Polacy zrzucali na nich masy kamieni, belek i zaostrzonych pali, lali wrzącą wodę i rzucali ogień na napadających, paląc i druzgocąc w ten sposób machiny, a nawet podnosząc hakami w powietrze szturmowe drabiny, napełnione ludźmi i spuszczając potem dla druzgotania ich nagłym upadkiem.

Bolesław tymczasem nie stał bezczynnie. Jazda jego dniem i nocą niepokoiła obóz cesarski, chwytając i mordując oddziały, wysłane dla zgromadzenia żywności i paszy, i od czasu do czasu napadała obóz. W takich okolicznościach, cesarz, po długich, próżnych usiłowaniach, odstąpił od oblężenia, i cofnął się, niepokojony ciągle przez Polaków, za Odrę ku Wrocławowi. Wojska Bolesława otaczały ze wszech stron armię niemiecką, przecinały jej wszelkie dowozy, znosiły pojedyńcze oddziały, skoro tylko oddalały się od głównej armii, i rozszerzały wszędzie taki przestrach, że nikt nie odważał się wyjść z obozu, i wszyscy musieli dzień i noc stać pod bronią. Wszystko to wraz z trudnością pochodu przez gęste lasy, rojące się wszelkiego rodzaju owadem, przez bagna i pustynie, sprowadziło z sobą głód, a nocne czuwanie i upał letni pogorszyły jeszcze położenie tak, iż wojsko cesarskie do szczętu prawie zniszczonem zostało. Henryk jednak nie chciał je-

szcze zdecydować się do zupełnego odwrotu. Z jednej strony proponował Bolesławowi, aby zapłacił mu 300 grzywien srebra w zamian za pokój, z drugiej zaś groził, iż pociągnie na Kraków, a tymczasem ruszał się z wojskiem to tu, to owdzie, tak, jakby chciał wykonać to swoje postanowienie. Już Niemcy na złość jemu zaczęli śpiewać piosnki, wychwalające bohaterstwo Bolesława, gdy niespodzianie nadeszła wieść o zamordowaniu Światopełka czeskiego, które nastąpiło wieczorem 21. września w obozie; wiadomość ta stanowczo zniewoliła Henryka do odwrotu*). Wiprecht z Grojcza, szwagier Borzywoja, wygnanego uprzednio przez Światopełka, a teraz zaprzyjaźnionego z Bolesławem, wziął natychmiast stronę swego krewnego, i skorzystał z kłopotu, w jakim znajdował się cesarz w obec Polaków, aby wymódz na nim uznanie praw Borzywoja, obiecując zabezpieczyć mu odwrót, chociaż Henryk ulegając żądaniom czeskiego wojska, utwierdził już był księciem Ottona, brata Światopełka**). O ile przy tym układzie współdziałał Bolesław, nie wiadomo, wszakże jest więcej, niż prawdopodobnem, iż gorąco popierając i później sprawę Borzywoja, za tę cenę poprzestał dalszych napadów na cesarza i pozwolił mu zrejterować się spokojnie. Tak tedy próba Henryka, by zmusić orężem Polaków do uznania cesarskiego zwierzchnictwa, spełzła na niczem. Właściwie bez bitwy, zupełnie nakształt sposobu

*) Por. 10 Dodatek : Sprawozdanie o wyprawie cesarza Henryka Y do

Polski.

**) Por. Yita Vigberti u Hoffmana, Script, rer. lusatic. I str. 23: Ex-orto deinde clamore Bojemorum (po zamordowaniu Światopełka) ubi eis inte-ritus ducis innotuit, nil morati, praecipites aufugiunt et regem positum in grandi anxietate relinquunt. Yocatus dehinc a Rege Vigbertus affuit. Quem Rex ut se cum suis a Polonia deduceret, obnixe petiit. Quod se facturum gra-tanter pollicetur, si Borvi per eum in paternum principatum restitueretur. Cujas petitioni refragari tandem non valons, utpote necessitate ductus, annuit, et at illam in paternam sedem reduceret, imperavit. Rex itaque festinus Yigberto praeduce Polonia decessit. Por. Cosmas 1. 1. str. 237. Palacky, Historya Czech I str. 367.

16

Reppel.

wojowania Bolesława Chrobrego, Niemcy zostali odparci i ustalona wolność wewnętrzna ⁵¹).

Wnet też Bolesław przeszedł od obrony do napaści ; cesarz ustępując tylko chwilowej konieczności, zgodził się na uznanie wymagań Borzywoja ; lecz jak tylko wrócił do państwa i otrzymał wiadomość, że potężna w Czechach partya obwołała księciem Władysława, młodszego brata Borzywoja (2. października 1109 r.), i wezwała jego pomocy, złamał swe słowo, utwierdził go i wszedł z nim w ścisły związek⁵²). Nie mogło to być rzeczą obojętną dla Bolesława, łatwo pojąć, jakie korzyści wynikały dlań z panowania księcia, zaprzyjaźnionego z nim i wyniesionego na księstwo za jego pomocą, i przeciwnie, jak wielkie szkody mógł mu wyrządzić książę, źle dla niego usposobiony i zaprzyjaźniony z cesarzem, skoro tam się utwierdzi. W takim razie nie tylko Szląsk był wystawiony potem jak i przedtem na niszczące napady Czechów, i Bolesław we

wszystkich swych ruchach w inne strony, zagrożony był z tyłu, lecz okrom tego jeszcze miał cesarz mocną podstawę dla wszelkich dalszych przedsięwzięć przeciwko Pol-w przeciwnym zaś razie, Bolesław z jednej strony

sce;

był wolnym od groźnego zawsze sąsiada, a z drugiej ścisły związek między Polakami a Czechami mógł wywrzeć stanowczy wpływ na stanowisko obu książąt słowiańskich

względem państwa. Czy zaś Bolesław powodował się tą myślą, jasno już niegdyś objawioną przez Bolesława Chrobrego, czy też tylko osobistem współczuciem dla losu zbiegłego doń wuja : dość, że w połowie grudnia wyruszył mu w pomoc z wojskiem do Czech. Już był rozpędził straże, postawione przez przeciwników w pogranicznych górach, i zamierzał posunąć się do Pragi, gdy doszła go wiadomość, iż Borzywoj, wsparty przez swego szwagra Wiprechta z Grojcza, nadciągnąwszy w skrytości z północy, stanął niespodziewanie rankiem 24. grudnia pod Pragą, i porozumiawszy się tajemnie z pewną częścią mieszkańców, zajął miasto, i natychmiast został na nowo obwołany księciem. W takich okolicznościach dalsza polska pomoc była już niepotrzebną, albowiem cel wyprawy został osiągnięty; Bolesław tedy wrócił z Czech, lecz nie rozpuścił wojska, i jeszcze tej samej zimy pospieszył na Pomorze *).

I tu sprzyjało mu szczęście. Spaliwszy trzy zamki, zdobyte na nieprzyjaciołach, i jak zawsze, nabrawszy więźniów i zdobyczy, dopiero teraz, jak się zdaje, osiągnął należyte skutki z otrzymanego w r. przeszłym pod Na-kłem zwycięstwa, w natychmiastowem otrzymaniu których stanął mu na przeszkodzie napad cesarski**). Od tego czasu panowanie polskie rozszerzyło się w każdym razie nad całym obszarem ziemi, który ciągnie się między Dragą i

*) Por. Co8mas 1. 1. str. 238. Gallus str. 284. **) Por. Gallus str. 285.

Brahą na północ od Noteci aż do Tempelburga, Hammer-szteinn i Schlochau, być może zaś, iż obejmowało nawet północno-wschodnią część tylnego Pomorza, otoczoną Brahą, Wisłą i brzegiem morskim; pozostały tylko z całego Pomorza wolnemi, okolice na wschód od Odry przylegające do brzegów tej rzeki. Zresztą podbite te prowincye według wszelkiego prawdopodobieństwa zrazu pozostały pod zarządem swych krajowych władców, których zależność od polskiego księcia wyrażała się w tern tylko, iż uznawali jego zwierzchnictwo, płacili daninę, spełniali wojenną służbę, otwartemi mieli dlań swe zamki i obiecali nie stawić żadnych przeszkód rozszerzeniu chrześcijaństwa.

W taki to sposób ukształtowały się stosunki kraju, leżącego na południowej stronie Noteci. Tu Świętopełk, mianowany przez Gallusa Pomorzaninem i krewnym Bolesława, a prawdopodobnie nawet jeden z członków rodziny panującej w tych okolicach, pod wyż wymienionymi warunkami otrzymał w posiadanie Nakło i wiele innych okolicznych zamków, przez co zabezpieczył tej okolicy dłuższy pokój, albowiem przez długie lata dochowywał zaprzysiężonej Polakom wierności. W taki to sposób ukończone niejako zostały długoletnie walki jego z Pomorzanami. Zadowolony z otrzymanych dotychczas rezultatów Bolesław zaprzestał podbicia dalszych części kraju, i gdy pod ochroną jego zwierzchnictwa, chrześcijaństwo mogło się teraz zwolna rozszerzać w owych okolicach za staraniem polskiego duchowieństwa, mógł się swobodniej poruszać w innych kierunkach⁵³).

Przedewszystkiem najpierw zajęły uwagę i działalność Bolesława sprawy czeskie. Zwycięstwo Borzywoja było tu nader krótkotrwałem. Cesarz Henryk, oceniając dobrze ważność rozstrzygnięcia sporu o następstwo czeskiego tronu ze swego ramienia, już 1. stycznia 1110 r., a zatem w tydzień po wzięciu Pragi przez Borzywoja, wyruszył z wojskiem do Czech i wezwał zarazem obu pretendentów na dzień oznaczony do siebie, do Bokiczan, a gdy ci tu

sza

(str. 194), albo też składają się tylko z obustronnych napadów, którym towarzyszą, wzięcie i spustoszenie pojedynczych miast wewnątrz kraju. (Por. Gallus str. 159, 169, 179, 189, 193, 194). Dopiero po powtórnem wzięciu Belgardu (str. 214), Bolesław osiągnął rezultaty podobne, jak niegdyś Władysław Herman. Lecz i to podbicie nie trwało długo. Pomorzanie znów wpadli do Polski (str. 221), Gniewomir w Czarnikowie powstaje znowu (str. 229), Bolesław musi na nowo zdobywać Fellin (Tilehne) i Nakło. Jeśli tedy pograniczne twierdze nad Notecią nie były w stanowczem posiadaniu Polaków, jakżeż może być mowa o panowaniu ich wewnątrz kraju? Że zaś po zdobyciu Nakła i wygraniu wielkiej bitwy nad Pomorzanami w sierpniu 1109 r., kraj leżący w pobliżu Noteci bardziej stanowczo został shołdowany przez Polaków, wynika to ztąd : 1) iż kierunek uprzednich wypraw ustaje, i walka, jak to zobaczymy, przenosi się nad Odrę; 2) iż nie posiadamy żadnych wiadomości o dalszem podbijaniu tych południowych okolic Pomorza (z wyjątkiem krótkotrwałego powstania w Nakle); 3) iż współczesny biograf Ottona bamberskiego, granice Pomorza przenosi nad Dragę; 4) iż podróż Ottona w celu nawracania, skierowaną jest ku Odrze i brzegom, nie zaś ku dolnemu Pomorzu ; 5) iż okolice te na północ Noteci, o ile sięgają pierwiastkowe dokumenta, należą do dyecezyi poznańskiej i gnieźnieńskiej, gdy tymczasem dla właściwego Pomorza ufundowane było osobne biskupstwo (por. dodatek o organizacyi kościoła w Polsce pod Poznaniem i Gnieznem). Co się tyczy właściwej Pomerelii, jest rzeczą godną uwagi w każdym razie, iż nigdzie nie znajdujemy wzmianki o zdobyciu Gdańska, głównego miasta kraju. Lecz gdy po śmierci Bolesława III, w skutek ciągłych sporów polskich książąt między sobą, trudno przypuszczać, aby tu robione były jakie zdobycze, sam zaś Bolesław od 1109 r. przedsiębierze tylko wyprawy ku Odrze, a Pomerelia i później zdaje się znajdować pod zwierzchnictwem polskiem, więc prawdopodobną jest rzeczą, iż podbitą została około*.tegoż czasu po zwycięstwie pod Nakłem. O Światopole por. Gallus str. 313. Późniejsi historycy Pomorza usiłowali jego przyplątać do genealogicznego drzewa późniejszych krajowych książąt, robiąc go synem Świętobora i bratem Wraty-sława I. Ani jedno, ani drugie nie daje się udowodnić dokumentalnie, nawet tylko prawdopodobnie, również mało można polegać i na wiadomości Długo-(I str. 398) że Światopole należy do polskiego rodu Gryfonów. Źródłem tego podania zapewne nie jest nic innego, tylko to, iż książęta pomorscy mieli Gryfa w swym herbie.

przybyli, nie namyślając się długo, okuł Borzywoj a w kajdany i kazał go zaprowadzić do twierdzy Hammerszteinu nad Renem.

Naturalnie, Władysław od tej chwili mocniej niż kiedykolwiek przylgnął do cesarza i zajął potem Pragę, gdy tymczasem trzeci brat jego Sobiesław i wraz z nim wielu ze szlachty umknęło do Polski ⁵⁴). Natychmiast prawie objawiły się skutki owej zmiany stosunków państwowych czeskich. Ledwo Władysław został tam panem, wnet Zbigniew, niechętny zawsze bratu, wpadł z posiłkami czeskimi do Szląska, pustosząc kraj. Wprawdzie został pobity, i rychło odegnany w górskie lasy⁵⁵), lecz niebezpieczeństwo nadal nie zostało przez to usuniętem, a gdy przy-tem zbiegowie czescy zachęcali do wojny przeciw Władysławowi, zdecydował się Bolesław do drugiej wyprawy przeciwko Czechom. We wrześniu 1110 r. wyruszył w drogę ; niezwykłemi drogami przeszedł pograniczne góry, torując sobie przejście przez najwyższe ich szczyty, przez gęste lasy i bagna, i 1. października wkroczył do nieprzyjacielskiego kraju. Nie napotykając nigdzie poważnego oporu — tylko załoga jednego zamku próbowała zrobić wycieczkę — doszedł do Cydliny, trzymając swe wojsko w ściśniętym szyku bojowym, na drugim brzegu której stanął już obozem Władysław ze zgromadzonym na prędce ludem. Brzegi rzeki były błotniste, a przejście, zwłaszcza w obec nieprzyjaciela, niebezpiecznem. Dla tego też, aby znaleść miejsce dogodne dla przejścia, Bolesław w ciągu całego dnia manewrował po nad rzeką to do góry, to w dół, lecz Czesi śledzili za wszystkimi ruchami,

we

i gdy zaproponował Władysławowi, albo oczyścić mu miejsce dla przejścia, lub też samemu przeprawić się, nie będąc napastowanym, dla stoczenia bitwy, otrzymał tylko wymijającą odpowiedź. Odrzucił także żądanie Bolesława, aby podzielił się państwem z bratem swym, i zgadzał się tylko dozwolić mu powrotu do ojczyzny w razie, gdy Bolesław udzieli go Zbigniewowi. Tak upłynął dzień cały. Dopiero nad rankiem dnia następnego, Bolesław przestał zwłóczyć. Postępując wzdłuż Cydliny, aż do jej ujścia do Elby, przeszedł nie napastowany przez rzekę i ukazał się na drugim brzegu, chcąc zmusić Czechów do bitwy. Jednak i oni tymczasem w nocy przeszli przez Cydlinę tak, iż rzeka znów rozdzielała oba wojska. Naówczas w obozie polskim postawiono pytanie, czy należy iść na Pragę, czy też wypada zacząć odwrót. Młodzi, a z nimi i sam Bolesław, głosowali za pierwszym, a starsi za drugim planem, który wreszcie został przyjęty; wojsku bowiem zaczynało już braknąć żywności. Dla tego też rozpoczęto odwrót i dokonano go, nie bacząc na plądrowanie i palenie, któremu się teraz oddali Polacy, w takim porządku, iż postępujący za nimi Czesi nie odważyli się na nich napaść w otwartem polu. Doszedłszy do podnóża gór, Bolesław jeszcze raz stanął obozem, po nocnym wypoczynku, podnieciwszy męstwo swego wojska, nakazał biskupom odprawić uroczyście mszę, nakarmił wszystek lud, i potem posunął się w góry. Nie było tu najmniejszego śladu drogi, każdy musiał sam torować ją sobie, i Bolesław mógł tylko w ogóle utrzymać jaki taki porządek w pochodzie; gdy większa część wojska poprzedziła go, pozostał sam nieco w tyle i z boku, a wojewodzie Skarbimirowi nakazał w podobnyż sposób postępować po drugiej stronie głównych sił. Te tymczasem zatrzymały się na małej polance nieporosłej lasem, oczekując nadciągnienia skrzydeł, gdy Czesi spodziewając się znieść nieprzyjaciela, który im się

wydawał rozsypanym po górskich lasach i wzgórzach, pewni zwycięstwa, uderzyli na nich, lecz bez porządku, i zaczęli walkę, uprzedzając jeden drugiego. Polacy ze swej strony dali wszędzie najwaleczniejszy odpór; w miarę tego, jak nadchodziły, pojedyncze oddziały Czechów—jeden bowiem oddział niemiecki rozpoczął napad — były one po części odparte, po części zniesione, i takim sposobem wreszcie całe wojsko zostało pobitem do szczętu. Mnóstwo szlachty czeskiej zostało na pobojowisku, masa zaś poszła, w rozsypkę, i tylko obawa zasadzek w lasach powstrzymała Polaków od szybkiego ścigania nieprzyjaciół po otrzymanem zwycięstwie. Wprawdzie wkroczyli oni raz jeszcze do Czech przed opuszczeniem Szląska, lecz ten napad, równie jak i poprzednie, nie miał żadnych dalszych następstw, i właściwy cel wyprawy nie dał się osiągnąć nawet i po owem zwycięstwie ⁵⁶).

¹

Co do zgromadzenia czeskiego wojska na granicy szląskiej w 1068 r. por. Cosmas 1. 1. str. 147. Palacky I str. 304, pomienione tam miejsce Dobe-nina uważa za dzisiejsze Doberle, leżące za Trutnowem, nie daleko szosy, która prowadzi do Szląska. Wojna między Czechami a Polską wrzała w latach 1070 i 1071 według Lambert. Schaffnab. ed. Krause pod rokiem 1071 str. 76 (ob. uwagę 10). Czy opowiadania Gallusa str. 101, Kadłubka str. 128, z których czerpałem rzeczywiście stosują się do tego czasu, jest rzeczą wątpliwą, gdyż u obudwu kronikarzy nie ma żadnych dat chronologicznych. Godnem też uwagi jest to, że Kadłubek na str. 128 sprzymierza z Czechami także Austrenses, których Boguchwał na str. 27 biorąc za podstawę tegoż Kadłubka, nazywa Australes. Leo, Rex Bohemorum, o którym wzmiankuje Boguchwał, musiał utworzyć się tylko w skutek niezrozumienia autora, lub też jego przepisywacza, gdyż w wyrazach Kadłubka : Bohemicus Leo, mox a leonis ferocitate desistens, vulpina induitur astutia, niepodobna odszukać prawdziwego imienia czeskiego księcia.

²

Ob. Lambert. Schaffnab. ad r. 1071 str. 76: Inter ducem Polenorum ©t ducem Beheimorum infestissima dissensio erat, propter quod eos rex in ci-vitatem Misene autumnali tempore evocatos, durius corripuit et ut deinceps suis singuli terminis contenti essent, nec se vicissim temerariis incursionibus lacesserent, sub obtentu regiae majestatis praecepit, alioquin se hostem et vin-dicem experturus foret, qui prior alteri arma intulisset. W przywileju wydajni w Meissen 1071 r. wydrukowanym u Schöttgena, Nachlese, YII str. 387 podpisani są obok króla Henryka, Wratysław czeski i Bolesław polski. Jednak autentyczność tego nadania jest wątpliwą.

³

Przedłużanie się kroków nieprzyjacielskich między Polakami a Czechami wypada z wiadomości Lamberta na str. 92 , że król Henryk w r. 1073 obwieścił wyprawę przeciw Polakom, biorą,c niby za pozór swych uzbrojeń Sasów, id causae praetendens, quod Boemos contra vetitum suum bello impe-tissent et fines eorum ferro et igné infestassent.

⁴

Podług Lambert. Schaffnab. str. 162 zjawili się w r. 1075 u Sasów hinc Luticiorum, hinc Polenorum nuntii, suam utrique operam, socias manus —

pollicentes.--O wierności Wratysława czeskiego dla króla Henryka ob.

Stenzei, Geschichte der fränk. Kaiser I str. 337, 394 i inne. Palacky I str. 313. O pomocy Rusinów w r. 1076 wzmiankuje Nestor.

⁵

O przebiegu wewnętrznych spraw na Rusi od r. 1070, ob. Karamzin 2. str. 64. W styczniu 1075 r. Izasław w Moguncyi upraszał króla niemieckiego o pomoc. Ob. Lambert str. 149. List Grzegorza VII. Cal. Martii 1075 r. znajduje się wydrukowany u Mansi sacrorum conciliorum nova collectio XX str. 182—83. Długosz i jego następcy twierdzą,, iż Bolesław w 1071 r. ruszył z Kijowa na Przemyśl i zdobył go wraz z otaczającym krajem ; tu przyjmował upraszającego o pomoc brata węgierskiego Władysława— (Lamport pierwszy razjprzybył do Polski w 1073 r. ; ob. Engel na in. miejscu I str. 169), 1072 r. ruszył on do Węgier, pośredniczył tam w układach między synami Beli i królem Salomo (układ ten zawarty był już w r. 1064), potem w r. 1073 przedsiębrał wyprawę do Chełmu na korzyść Izasława, zdobył Wołyń, w r. 1074 ruszył na Kijów, zbił w spotkaniu Wsiewołoda i wrócił do Polski ; a w r. 1075 na wiosnę przedsięwziął trzecią wyprawę, po trudnem oblężeniu zdobył Kijów i osadził w nim Izasława. Że zaś dawniejsi ruscy kronikarze nie wspominają o wszystkich tych przedsięwzięciach, 1075 r. w styczniu Izasław znajdował się w Moguncyi, w lutym zaś Grzegorz wstawiał się za nim do Bolesława, 1076 syn Wsiewołoda pomagał Polakom przeciwko Czechom, a 1078 r. dopiero Iza-sław powrócił do Kijowa, zatem opowiadanie Długosza traci wszelką wagę. Że zresztą Polacy w tej wyprawie w r. 1077 nie porobili żadnych zdobyczy na Wołyniu, wypada już ztąd, iż Izasław w r. 1078 dał swemu synowi Jaropeł-kowi księstwa Włodzimierskie i Turowskie. Obacz Engel, Geschichte von Wladimir str. 441. Karamzin II str. 76.

⁶

Chronica polon. str. 11 określa mnogie wyprawy Bolesława temi słowy : qui — mortuo patre omni in circuitu régna pervasit praeliis et cum aput Getas, Rutenos et Ungaros aliquot annorum moram traheret i t. d. Chronica princ. polon. str. 59 przepisuje pranie dosłownie pierwszą. Getae są to

⁷

Gallus str. 105: Kadłub, str. 121 z małemi zmianami podaje piękny rys szczodrobliwości królewskiej. Gdy jednego razu król usiadł przed zamkiem krakowskim i przed nim złożone zostały daniny Rusinów i innych, znajdujący się przytem jakiś kleryk westchnął głęboko, porównywając swą biednośó z temi skarbami ; Bolesław posłyszał wzdychającego i zapytał o powód, a dowiedziawszy się, kazał klerykowi wziąć sobie tyle złota, ile tylko mógłby unieść. Ten napełnił niem swą kapicę, lecz od ciężaru złota ona pękła. Naówczas książę zdjął płaszcz swój z ramion i tak obładował złotem i srebrem kleryka, iż ten bojąc się być zaduszonym, upraszał go, aby się powstrzymał ze swą szczodrobliwością. Kadłubek nie mówi, że to był kleryk, lecz twierdzi, iż rzeczywiście został zgnieciony ciężarem. Długosz na str. 262 idzie za Kadłubkiem i Gallusem, z jednej strony robiąc go klerykiem, z drugiej zaś dodając, iż został zgnieciony ciężarem skarbów, i że książę potem kazał trupa wrzucić do Wisły wraz ze złotem i srebrem.

13⁷

⁸

Vita na str. 375 podaje r. 1079. Annal, cracov. maj. 11. kwietnia 1079 r. Brevis chronic, cracov. 1. 1. str. 79 r. 1079 : beatus Stanislaus martiri-satus est. Chronic, polon. str. 11 ; Chronic, princ. polon. str. 60 w dzień św. Michała 1079 r. .W Polsce świętuje się dzień 8. maja na pamiątkę świętego.

⁹

Zdaje się, iż z przyjęciem królewskiego tytułu pretensye polskich książąt co do ich praw państwowych nad szlachtą musiały znacznie uróść. Nie daje się to wprawdzie udowodnić, lecz wypada z samej natury rzeczy. Pojęci© królewskości pierwotnie dla Polaków było zupełnie obcem, lecz jakkolwiek nieokreślonem było to wyobrażenie, im więcej ono uświęcało się przez szczenię kapłańskie w oczach narodu, tern łatwiej było przywiązać doń pretensye do rozleglejszego i głębszego władania, co ze swej strony musiało wywołać w szlachcie reakcyę. W każdym razie godnem jest zastanowienia, iż Wła-. dysław Herman po wypędzeniu brata zarzucił tytuł królewski. Dla porównania wspomnijmy tylko, jak niektórzy niemieccy książęta w XVII wieku skorzystali z nowego tytułu „suverena“ w obec stanów dla rozszerzenia swej władzy

¹⁰

Por. Dodatek dziewiąty : O tytule królewskim Władysława Hermana.

¹¹

Tak zresztą, opowiadają o tern obaj szląscy kronikarze u Sfcenzela na in. miejs. str. 12 i 63.

¹²

**’) por Gaiius gtr. 119; Kadłubek str. 144—48; Boguchwał str. 28, który zresztą dosłownie zgadza się z Kadłubkiem, powiada, że doradcą był Lambert, biskup krakowski. Biskup Franko nie znajduje się nigdzie w spisach

¹³

Por. Gallus str. 117 i powtarzająca go Chronić, princ. Polon. 1. 1. I str. 62. Kadłubek I str. 141 i naśladująca go Chronic. Pol. 1. 1. I str. 12 zawierają tylko krótką wzmiankę, iż Mieczysław w młodych leciech zmarł otruty. Boguchwał II str. 28 o tyle się różni, iż nie wzmiankuje ani o ożenieniu, ani o otruciu Mieczysława. Chroń, breve Cracov. u Sommersberga str. 79 r. 1086 : Meszko dux de Ungaria rediit. 1088 : Meszko dux uxorem duxit. Annal, cracov. maj. r. 1087 : Meszko de Ungaria rediit, qui Mieszko uxore ducta sine proie obiit. Widzimy tedy, jak to wszystko jest niepewne w tych starych źródłach. Jednak Długosz I str. 304, 312 i 314 wie o wszystkich szczegółach, nawet o nazwiskach wszystkiej, niegdyś z Bolesławem Śmiałym wygnanej i powracającej z jego synem do ojczyzny, szlachty. Rok powrotu u niego jest 1084, ożenienie z ruską księżniczką Eudoksyą, córką wielkiego księcia kijowskiego Izasława, kładzie on pod r. 1088, a śmierć jego w r. 1089. Lecz na str. 352 czyni znowu uwagę, że podług niektórych kronikarzy Mieczysław dopiero w r. 1103 Idus Martii został otruty wraz ze swą małżonką, i że sam on czytał jego przywilej, którym potwierdza fundacyę klasztoru w Mogilnie. Już Kromer powątpiewał o tej wiadomości, a Naruszewicz t. V. str. 109 mniema, iż Długosz nie musiał dobrze wyczytać.

¹⁴

Już z góry musimy zrobić uwagę, że chronologię wszystkich tych wypraw Władysława i jego syna w szczegółach możemy oznaczyć tylko przybliżenie. Wszystkie stare źródła w ogóle i w szczegółach nie podają, żadnych chronologicznych dat, a na Długosza, który je porządkował daleko później, nikt się w tym względzie nie może spuścić, kto tylko studyował go krytycznie. Ponieważ Władysław przy trzeciej swej wyprawie posiłkowany był przez Czechów, a w r. 1093 już dobre porozumienie między nim a Czechami zostało zerwanem, a zatem jego druga i trzecia wyprawa przeciwko Pomorzanom, nie mogły być późniejsze od r. 1092, więc też pierwsza musiała mieć miejsce w r. 1091. Oto jest wszystko, czem musimy się oryentować w tym względzie; zawsze więc jest rzeczą możliwą, iż wyprawy te przedsiębrane były wcześniej.

¹⁵

Por. Gallus str. 132 ; Chronić, princ. polon. 1. 1. str. 64 i Kadłubek I str. 149 świadczy, że tę pierwszą, wyprawę spowodowało powstanie Pomorzan przeciwko panowaniu Polaków, które poprzedziło już czasy Władysława i wspomina tylko o środkach, przedsięwziętych przez Władysława dla utrzymania zdobyczy i uprzedzenia nowego powstania, nie wzmiankując nic o oblężeniu i bitwie w dzień Wniebowzięcia. Bogucb. II str. ’’29 z początku widocznie, prawie dosłownie przytacza Kadłubka, lecz potem już nie mówi o pojedynczych wyprawach, a podaje tylko ogólny rezultat, iż Pomorzanie zostali ujarzmieni. O ich późniejszem powstaniu i wynikających ztąd wyprawach nie wspomina on nic. Naruszewicz Y str. 112 mniema, iż zburzone naówczas przez Polaków zamki były: Stargard, Belgard, Pyritz, Kamin i inne. Gdy odwrót Władysława w jego trzeciej wyprawie odbywał się na Dryzen, można tedy przypuścić, że i pierwsze wyprawy szły w kierunku na Pyritz i t. d. Nic jednak o tern wszy8tkiem nie można ani pewnego, ani prawdopodobnego powiedzieć.

¹⁶

Gallus nazywa go raz princeps militiae, drugi raz palatinus comes.

¹⁷

Por. Gallus str. 138. Kadłubek I str. 153. Chronic. Pol. 1. 1. str. 12 zawiera tylko notatkę : dum Setech princeps exercitus nimia tenacitatis ava-ritia salaria militum accepta a rege sibi reservaret.

¹⁸

Por. Cosmas w Scriptor. rer. bohem. I str. 198.

¹⁹

Por. Gallus str. 138—43 i chroń, princ. pol. 1.1. str. 65. Kadłubek I str. 153—154 zgadza się ze wszystkiem z Gallusem. Boguchwał II str. 29 w części idzie za Kadłubkiem, w części zaś tekst jego w tern miejscu jest tak popsutym, iż zrozumieć go nie można.

²⁰

Por. Gallus str. 143—145. Kadłubek powiada na str. 156, iż Władysław po pierwszem pojednaniu się ze Zbigniewem dla doświadczenia uczuć synowskich położył się do łóżka, udając ciężko chorego, lecz ten nie okazał najmniejszego współczucia dla cierpień ojca. W ogóle zaś opowiadanie jego zgodne jest z Gallusowem, tylko, zamiast „poganie“, których Zbigniew zwabił ku sobie, Kadłubek mówi prosto Pomorzanie. Boguchwał 1. 1. II str. 29 i Chroń. Pol. 1. 1. I p. 12 poszli za Kadłubkiem, zaś chroń, princ. Pol. 1. 1. str. 66 za Gallusem. Czas powstania Zbigniewa niewiadomy; możnaby je najdalej naznaczyć na r. 1093, jeśli chcemy postawić je w związku z napadem Brzetysława na Szląsk przedsiębranym w tym roku, którego zresztą udział w tej sprawie, równie też jak i Ladysława węgierskiego pozostaje kompletnie ciemnym. I Pa-lacky, Historya Czech 1. str. 340 nie mógł doszukać się nic pewniejszego. Długosz I str. 331 odnosi te wypadki do r. 1096 i zgadza się w głównych rysach z Gallusem. Wiadomość Kadłubka o zmyślonej chorobie Władysława on odrzucił, a powiada tylko, iż pod Kruszwicą oprócz Pomorzan pomagali Zbigniewowi i Prusacy. Charakterystycznem w jego opisie jest między innemi rzeczami i to, iż korzysta ze wzmianki, uczynionej pobieżnie przez Gallusa, jakoby Bolesław mieszkał ze swym kuratorem Wojsławem w Szląsku, w swem opowiadaniu: a po zwalczeniu Zbigniewa, Bolesław pod kierunkiem Wojsława objął rządy Wrocławia na miejscu Magnusa, zwolennika Zbigniewa.

Reppel.

²¹

Podług wiadomości ruskich (Por. Karamzin 2. str. 81) Wasilko Trem-bowecki zrobił napad na Polskę z Połowcami w r. 1092.

²²

Por. Cosmas str. 198. Palacky, Historya Czech str. 340 mniema, że ta wyprawa czeska była współczesną, z pierwszem powstaniem Zbigniewa. Lecz ponieważ Brzetysław popierał go, a zatem nie możemy pojąć dla czego by miał pustoszyć tę okolicę (Wrocław z okoliczną ziemią), która sprzyjała Zbigniewowi. Stosowniej się zdaje uważać tę wyprawę czeską za dywersyę zrobioną przez Brzetysława, podczas gdy Zbigniew zmuszony był uciekać z Wrocławia do Kruszwicy. O drugim napadzie Czechów na Szląsk wspomina Kosmas na str. 202, o zjeździe w Satecu na str. 210. Ze starych polskich źródeł tylko chroń, princ. polon. 1. 1. str. 70 wspomina o drugim napadzie i tak bardzo wyrazami i zwrotami mowy przypomina Kosmasa, iż zdaje się, że ten służył jej za źródło. Zresztą gdy notatka ta zupełnie odrębnie znajduje się na końcu rozdziału : Wladislaus tertius, gdy reszta w niej jest wzięta po więk-

²³

Por. Gallus str. 150—51. Kadłubek o podziale mówi tylko (I str. 163): coheredem (sc. Sbigneum) constituit ; certam illi ab haerede legitimo regni portionem disterminat. Boguchwał II str. 29 : Et quantumcunque Sbi-gneus pâtre atrocior extiterat, tanto pater eo fuit praestantior piotate, ita quod non solum ilium a earcere absolvi juberet, sed eciam illi particulam regni in castellania, Sira dictam, ab legitimo herede secernit. Chronic, princ. polon. 1. 1. I str. 13 donosi: Zbigniew otrzymał Głogów. Chronić, princ. 1. 1. str. 66 zawiera w sobie i te i Gallusowe wiadomości. Gdy to są, jedyne dawniejsze wiadomości o podziale, Długosz I str. 338 powiada, iż Bolesław otrzymał jeszcze Siradiam, a Zbigniew Pomeraniam, partemque Poloniae majoris Lanci-ciam, Cujaviam. Można zresztą, z łatwością, dośledzić, zką,d on wziął te wiadomości o podziale. Boguchwał powiada, że Zbigniew otrzymał particulam ziemi Sieradzkiej, a zatem Bolesław musiał otrzymać większą, jej część. Gdy zresztą, Zbigniew, podług Boguchwała na str. 30 in ducatu posnaniensi plurima municipia ex donacione patris otrzymał, zatem Długosz daje mu partem Poloniae majoris, oprócz tego jeszcze Pomorze, gdyż kraj ten, według niego, już wówczas stanowił polską, prowincyę, musiał być tedy wydzielony ; zresztą Zbigniew i później znajdował się w przyjaznych stosunkach z Pomorzanami.

²⁴

Por. Gallus str. 150—52.

²⁵

Por. Gallus str. 152, 154—55.

²⁶

Tamże str. 156.

²⁷

Tamże str. 153—54. Czas tej wyprawy do Morawy nie daje się ściśle oznaczyć, można tylko przypuszczać, iż zostaje w związku z napadami Czechów na Szląsk w r. 1093—96. Długosz (I str. 325) stawi go pod r. 1094 i u-waża jako odwet za pierwszy napad Czechów, f) Por. Gallus str. 157—58.

ff) Por. Gallus str. 158—60. Także Kadłubek I str. 168 wspomina o zdobyciu Międzyrzecza, lecz w innych okolicznościach. Czas tych wypraw nie daje się także oznaczyć z pewnością. Długosz I str. 330—31 stawi wzięcie Międzyrzecza pod rokiem 1095 i szeroko rozpisuje się o przebiegu oblężenia.

²⁸

Por. Gallus str. 168—71; krócej Kadłubek I str. 167 i Boguchwał 1. !• II str. 30. Długosz I str. 342 pod r. 1099.

²⁹

Por. Gallus str. 172—73.

³⁰

Por. Engel, Historya Halicza i Władimira w 43 tomie Hallskiej powszechnej historyi str. 441. Karamzin 2. str. 76.

³¹

Por. Karamzin 2. str. 80.

³²

Engel, Historya Halicza. Karamnin 2. str. 81.

f) Karamzin 2. str. 81, 90 i 103. W więzieniu, rzekł Wasilko do kapłana, wysłanego doń od Dawida: „Słyszę, że Dawid ma zamiar wydać mnie w ręce Polaków. Mściłem się na Polakach za ojczyznę, i wyrządzałem im wielkie szkody. Do mnie doszła wiadomość, iż połączeni ze mną Torkowie, Beren-derowie, Połowcy i Pieczyngowie zbliżają się, i myślałem sobie: teraz powiem

³³

Por. Karamzin 2 str. 105. Engel, Historya Halicza str. 448 wziął za podstawę odmienne nieco opowiadanie Długosza I str. 328.

³⁴

Por. Gallus str. 176—78. Rok śmierci 1102 podają Boguch. 1. 1, II str. 29 i Brevis chroń, cracov. u Sommersberga 1. 1. II str. 79. Cosmas str. 218. Długosz I str. 348 naznacza dzień śmierci na 5. czerwca i wzmiankuje, że podług niektórych doniesień Władysław został otruty za poduszczeniem Zbigniewa. Podług Gallusa str. 132 oprócz dwóch synów zostawił on jeszcze trzy córki z drugiej żony. Jedna z nich wyszła za Rusina, druga została mniszką, a trzecia wyszła za Polaka. Zwłoki Władysława, Jędrzej Noskowski, biskup płocki w połowie XI wieku, kazał zamurować u wejścia do wysokiego chóru katedry, gdzie też one odnalezione zostały 25. lipca 1825 r. za stara-

³⁵

Por. Gallus str. 179—80. Kadłubek i Boguchwał nie wspominają, o tern pierwszem zdobyciu Belgardu. Pewnem jest, iż to był Belbrad nad Persantą,, jak też przyjmuje i Bartbold, Geschichte von Rügen i Pommern. T. I str. 483. Wyprawa, podług Gallusa, odbyła się przed pierwszem ożenieniem Bolesława, a więc prawdopodobnie w r. 1102, gdyż małżeństwo to nastąpiło w r. 1103, a poprzedziła je nietylko wyprawa na Ruś, lecz i wyjednanie dyspensy w stolicy apostolskiej.

³⁶

Jedyne źródło do tej wyprawy i jej skutku stanowi Anonymus Vita S. Ottonis u Ludwiga Script, rer. bamberg. str. 649—50. Nie wyznacza on wprawdzie czasu, mówi o wielkim księciu Świętopełku, nie wymieniając jego

³⁷

Por. Gallus str. 182—83. Krócej Kadłubek str. 168—89. Cosmas str. 118 pod r. 1103.

³⁸

Cosmas 1. 1. : juxta oppidum Recen. Rützen w Opawskiem i w późniejszym czasie jeszcze był siedliskiem kasztelana. Stenzei, Urkundenbuch str. 75 por. ze str. 647 s. v.

³⁹

Por. Cosmas 1. 1. Dawniejsi polscy kronikarze nie wiedzą, o tym przebiegu, lecz Długosz powiada: Borzywoj wrócił napowrót, gdyż wojsko jego zaczynało szemrać na niesprawiedliwą, wojnę.

f) Por. Gallus str. 184—87. Krócej Kadłubek I str. 169.

⁴⁰

Por. Gallus str. 187—88. Reppel.

⁴¹

Ob. Gallus str. 189—92. Długosz I str. 355 kładzie wyprawę pod r. 1105, co jednak może być tylko przybliżonem, gdyż żaden ze starszych nie podaje czasu zjazdu Bolesława z Kolomanem węgierskim, który albo bezpośrednio nastąpił przed nią, lub też wkrótce po niej.

⁴²

Por. Gallus str. 193. Tego Światobora czyni Długosz I str. 356 naprzód : orae maritimae princeps et Boleslai vasallus, a późniejsi pomorscy historycy XYI wieku, stawią go na czele genealogii swych krajowych książąt. I jedno i drugie nie daje się udowodnić, ani w owym czasie, jak widać z tekstu dawniejszych kronikarzy, nie można myśleć o panowaniu Polaków nad brzegami morza, ani też nawet w środku kraju, raczej w słowach Gallusa jest wskazówka, iż Światobór nie znajdował się w żadnym stosunku zależności względem

⁴³

Por. Kadłubek str. 171—72 i Boguchwał 1. 1. II str. 30.

⁴⁴

Por. Gallus str. 196—202, z którym całkowicie zgadza się Kadłubek I str. 171. Boguchwał 1. 1. błędnie mniema, iż Bolesław juź wtedy podbił Pomorze. Mówi on o praefecti nad brzegiem morza, qui obedienciae fidelitate ablata tributa Boleslao dare consueta reddere contumaciter recusarunt.

⁴⁵

*'⁴⁴) Por. Cosmas 1. 1. str. 224—25. Palacky, Historya Czech I str. 355⁴³

⁴⁶

Kamienc nad Niss%.

⁴⁷

Por. Gallus str. 205—14; Kadłubek I str. 179 i nast. Boguch. 1. 1. str. 31 mniema, iż Bolesław listem swym chciał tylko wypróbować wierności Zbigniewa. Potem powiada także, iż Zbigniew pobudził maritimos praesides nie-tylko do nieposłuszeństwa przeciwko bratu, lecz wprost nawet do powstania przeciwko niemu. Kadłubek i Boguchwał pomiędzy sprzymierzeńcami Zbigniewa mianują, jeszcze Lemmanorum duces, zaś nie wiedzą, nic ani o pomocy Bolesławowi danej od Rusinów i Węgrów, ani też o przejętych listach Zbigniewa. Pogodzenie braci przypisują, oni tylko interventu optima tum i milczą, o nadaniu Mazowsza. Tylko Boguchwał powiada, że Bolesław nadał bratu quas-dam possesiones in castellania Siradiensi. Chroń, princ. pol. 1.1. str. 29, która tu posługuje się Gallusem, podaje tylko dwie własne notatki. Raz, pierwszy zamek zdobyty od Bolesława nazywa Kalis, a potem powiada, iż Zbigniew zbudował zamek Galii przeciwko bratu. W rękopiśmie daje się wyczytać Calli; czy nie jest też to Calis, Kalisz ? Długosz I str. 365, a za nim Naruszewicz V str. 185, wojny te ze Zbigniewem poprzedzają, jeszcze jedną, wyprawą, Bolesława przeciwko Pomorzu, która jednak u Gallusa następuje po niej. Ja jednak wolę się trzymać porządku wypadków, tak, jak je podaje najstarsze źródło, to jest Gallus.

⁴⁸

Por. Gallus str. 228. Kadłubek I str. 211—13 pisze o liście Koloma-na do Bolesława wzywającym na pomoc, wprawdzie zmieniając temat : nam tua res agitur, paries dum proximus ardet.

⁴⁹

Por. Gallus str. 229—33. Kadłubek I str. 216 dodaje, iż Gniewomir praesides Boleslai ab omnibus praesidiis ac municipiis excusait. Boguchwał 1. 1. str. 33 rozpisuje się jeszcze obszerniej. Po przybyciu Bolesława, powiada on, z pospiechem wyszli przeciwko niemu starsi i znakomitsi, proni adorant, colla submittunt deprecantes, i otrzymali przebaczenie. Tylko Gniewomir opierał się. Kadłubek I str. 217 dodaje, iż Gniewomir tak uporczywie bronił się w Filene (Vielen) dla tego, że nie spodziewał się przebaczenia za swe powstanie, qui tandem improbae deditione subactus fuste capitalem excipit sententiam : alii omnes in ore gladii absorbuntur. O kapitulacyi Kadłubek nic nie wie.

⁵⁰

Por. Gallus str. 249—55. Kadłubek I str. 234 i nast. łączy to opowiadanie o oblężeniu Nakła z wyżej wzmiankowanym napadem Pomorzan na arcybiskupa Marcina o tyle, iż powiada, że Pomorzanie nie dotrzymali swych dawniejszych obietnic i dla tego to Bolesław przedsięwziął tę wyprawę. Z Kadłubkiem zgadza się Boguchwał 1. 1. str. 34 w głównych rysach. Skarbimira Gallus nazywa signifer; na str. 245 palatinus. Kadłubek na str. 235 militum princeps; Boguchwał 1. 1. militiae princeps. Kadłubek nie podaje liczby zabitych, quia numerum occisorum non aliter scire potes, quam si arenam maris aut coeli stellas miseris in calculum. — — — Hujus rei fidem etiam hodie astruunt aggeres instar montium ex inhumatis ossibus acervati. Multa insuper

⁵¹

Długosz I str. 387 i jego następcy, nawet Naruszewicz V str. 221 i Bandtkie I str. 217 powiadają, iż Henryk, po tej nieszczęśliwej wyprawie, wezwał polskiego księcia na zjazd do Bambergu w 1110 r. i tu zawarł z nim pokój, w którym obiecał, Bolesława inter principes catholicos justo honore ve⁵¹ lut suum et imperio amicum habiturum. Kromer str. 79 pisze nawet: Reno⁵¹ vantur vetera primi Boleslai cum Ottone imperatore foedera. Tego zjazdu nie było nigdy. Również fałszywe są wiadomości, które Długosz przyplątał do tego opowiadania. Ani Bolesław podówczas nie ożenił się z siostrą Henryka, ani też syn jego nie był podówczas zaręczony z jego córką. Naruszewicz w przypieku do str. 223 wykazał i dowiódł : 1) że żona Władysława, Agnieszka, była córką Leopolda Austryackiego, a siostrą cesarza Henryka Y, z której w pierw-szem małżeństwie z Fryderykiem Szwabskim urodził się cesarz Konrad III; 2) że druga żona Bolesława III Salomea, była córką Henryka, hrabi Bergeń-skiego. Por. także Bandtkie, historyczno - krytyczne annalekta str. 144 i nast. Jeżeli odznaczający się zresztą dokładnością Wohlbrück w swojej historyi Le⁵¹ busa w t. I str. 8 pisze : Henryk przy zawarciu tego pokoju wrócił Bolesławowi wszystkie zdobyte polskie miasta i twierdze, wyjąwszy tylko Lebus, i przytem cytuje Długosza na str. 388 ; jednak uszło jego uwagi to, iż Długosz mówi wprost przeciwnie : et Henricus Rex castris et terris in Polonia conqui⁵¹ sitis et signanter castro Lubusz, quod ab eo in dominationem perpetuam Mai-deburgensis Archiepiscopus acceperat, expresse renunciavit.

⁵²

Por. Cosmas 1.1. 239—43. Palacky I str. 368.

⁵³

Zestawiwszy ze sobą, wiadomości Gallusa o wyprawach Bolesława przeciwko Pomorzanom, pokazuje się wyraźnie, iż panowanie Polaków nad Pomorzem nie mogło mieć żadnej trwałości, aż do czasu zdobycia Nakła w roku 1109. Wszystkie te'wyprawy maję, na celu albo oblężenie i zdobycie pogranicznych zamków, jak Międzyrzec (Gallus str. 158), Santok (str. 169), Bytom

⁵⁴

Por. Cosmas 1. 1. str. 243. Palacky na in. miej. str. 370.

⁵⁵

Por. Gallus str. 286. Mówi on : Zbigniew i jego oddział został pobity przez loci marchionibus congregatis. Chroń, princ. pol. I str. 85, która tu wszystkiem prawie zgadza się z Gallusem, stawi zamiast tego a vicinis populis congregatis.

⁵⁶

Por, Cosmas 1. 1. str. 247. Gallus str. 287—301, uzupełniają się wzajemnie. Brevis chronię, cracov. u Sommersberga t. II str. 79: Boleslaus dux Cracoviae devicit Boemos et terram eorum vastavit a. 1111. Na dwa następne lata po tej wyprawie (1111—12) Naruszewicz t. V str. 231 kładzie wyprawę krzyżową, którą jakoby Bolesław podług chronic. princ. poi. str. 93 miał odbyć do Palestyny. Wiadomość ta jednak stoi tak odosobniona, iż budzi podejrzenie nieprawdopodobieństwa. Gallus zamilcza o tern zupełnie, chociaż, jak zobaczymy poniżej, nader dokładnie maluje pielgrzymkę Bolesława.

Jednak już w roku następnym stanął pokój między Władysławem a polskim księciem : po powrocie Bolesława z zimowej wyprawy do Prus, zkąd przyprowadził obfitą zdobycz i licznych jeńców¹). Jeszcze w ciągu 1110 r. wstąpił tenże w powtórny związek małżeński z Salomeą, córką hrabiego Henryka z Bergu, którego siostra Ityxa, nieco przedtem została żoną Władysława²). Niewiasty te mogły zapewne od owego czasu odradzać dalszą wojnę między tak bli-skiemi krewnemi, a gdy jeszcze Swatana, stara matka Władysława, a ciotka Bolesława, dalej Herman, biskup praski, i inni Czesi usilnie starali się o załagodzenie sporu braci, a dotychczasowa walka nie doprowadziła do żadnych rezultatów, zgodził się wreszcie Władysław na powrót młodszego brata w r. 1111, i krom tego, dla stosownego utrzymania dał mu miasto i okolicę Zaatz *). Ugoda ta doprowadziła, jak się zdaje, do zawarcia pokoju z Polską. Przynajmniej na długie lata ustały wszelkie nieprzyjazne kroki, a gdy Bolesław w lipcu 1113 r., w skutek nowej waśni z bratem uciekł znowu do Polski, pokój dotychczasowy nie został przez to naruszony **). Bolesław wstawił się tylko za zbiegiem u czeskiego księcia, i w rzeczy samej zdołał w ten sposób pogodzić braci. W lipcu 1115 r. wszyscy trzej zjechali się nad brzegami Nissy w Szląsku; w zjeździe wziął także udział szwagier ich Otton morawski, który rokiem przedtem pojął za małżonkę trzecią córkę hrabiego Henryka z Bergu; tu spokrewnieni z sobą sąsiedni książęta, jak na teraz szwagrowie, poprzysięgli sobie wzajemnie zgodę, i następnego dnia

Augustae Yindob. 1698 str. 49. O związku jej siostry Ryksy z Władysławem czeskim, por. Palacky I str. 376.

*) Por. Cosmas 1. 1. str. 250. Gallus str. 303 : Hostibus itaque Bolezla-vus sicut dictum kest, refrenatis, ducem Bohemicum coegit fratrem minimum, quem supra diximus, in bereditatis sortem recipere, quibusdam civitatibus sibi datis.

**) Por. Cosmas 1. 1. str. 251—53. Sobiesław spalił wprawdzie Kladsko, które wraz z okolicą, przez dłuższy czas już było w posiadaniu Czechów, wyrażenie zaś, którego używa Cosmas o tej pomocy : quibusdam polonia secum assumptis, według mnie zdaje się oznaczać, iż sam Bolesław nie miał w tem udziału. Naruszewicz Y. str. 228—38 w opisie tych polsko-czeskich stosunków idzie za Długoszem, który (str. 390 i 398) z jednej wyprawy Bolesława do Czech w r. 1110 zrobił dwie w ten sposób, iż wiadomość Cosmasa str. 247 i Gallusa str. 287, dotycząca prawdopodobnie jednej i tej samej wyprawy, choć nieco od siebie odmienne uznał za odrębne, i pierwszą z Cosmasem umieścił pod r. 1110 a ostatnią pod r. 1114. Dla tego to powiada, iż Sobiesław oblegał Kładsko nie sam, lecz wspólnie z Bolesławem.

udarowawszy się wzajemnie bogatemi podarunki powrócił każdy z nich do domu, ciesząc się nadzieją dłuższego pokoju ³).

Tymczasem już pierwszy pokój, zawarty z Czechami w r. 1111, sprowadził pojednanie między Bolesławem a Zbigniewem. Napróżno Zbigniew starał się dotychczas o powrót do ojczyzny, wiążąc się to z Pomorzanami, to z cesarzem, to z Czechami; teraz przez ów pokój między Bolesławem a Władysławem, ujrzał się on całkowicie pozbawionym wszelkiej pomocy, i udał się do łaski brata, prosząc o małą tylko część ojcowskiego spadku, i obiecując zachowywać się w nim nie jako władzca, lecz jako sługa książęcy jemu podległy, czem zniewolił Bolesława do zapomnienia uraz i wiarołomstwa, oraz szkód, które przyczynił jemu i wspólnej ojczyźnie przez swe związki z wrogami. Bolesław przyzwał go napowrót pod warunkiem, iż odtąd obietnice jego będą w zgodzie z czynami. Ale Zbigniew nie uiścił się w słowie. Nie jako człowiek złamany długiem wygnaniem i wielu cierpieniami, lecz dumny jak pan jaki przybył do obozu brata, kazawszy nieść przed sobą miecz, przy towarzyszeniu trąb i bębnów. Już to samo wydało się u dworu podejrzanem dla wielu. Dla tego też dworzanie zrobili uwagę księciu, jak wielkie pretensye może on rościć w przyszłości, gdy już teraz występuje z taką dumą, a wkrótce potem uwiadomili go o rzeczach daleko więcej zagrażających. Zbigniew — twierdzili oni — skłonił już wielkiemi obietnicami pewnego męża do zamordowania brata, i jeśli chce uniknąć zasadzki i panować spokojnie w przyszłości, to powinien uprzedzając go, zgładzić. Podszepty te wywarły U Bolesława skutek. Im częściej doświadczał wiarołomstwa Zbigniewa, tern nagiejszem wydało mu się obecne niebezpie-

czeństwo, i tem rychlej zastosował się do udzielonej mu rady; nie poszukując sprawdzenia obwinień, w pierwszem oburzeniu, kazał brata schwytać, pozbawić wzroku i nader prawdopodobnie zamordować ⁴).

Tym krwawym czynem skończył się szereg stosunków i zawikłaó, w których Bolesław poruszał się dotychczas. Mnogie jego wyprawy przeciwko Pomorzanom miały w skutku zdobycie twierdz nad Notecią i shołdowanie okolic, na północ od niej położonych. Po wieloletnich nieprzyjaznych zajściach z ich księciem, został zawarty pokój, który zawiązane tymczasem pokrewieństwo, obiecywało wzmocnić; teraz i Zbigniew został usunięty z drogi, Zbigniew, który w ciągu całego swojego żywota zostawał w zwią-skach ze wszystkimi nieprzyjaciółmi Bolesława, podniecał ich nieraz przeciwko niemu, i dość często stawał w poprzek jego zamiarom. Wszystkie te wypadki dały Bolesławowi wieloletni spokój, podczas którego w dziwnej sprzeczności z przeszłemi wyprawami woj ennemi nastąpiły ćwiczenia pobożne i pielgrzymki. Żal nad morderstwem brata dręczył księcia, i pobudzał go, stosownie do ducha jego czasu, do przyjęcia na się surowych kar kościelnych. Codziennie kazał odprawiać mszę dla przebłagania Boga

za grzechy i śpiewać psalmy; szczodrze darzył ubogich, pościł, biczował ciało, i nakoniec odbywał pielgrzymki, zachowując najsurowiej sposób pielgrzymowania, do grobu św. Egidyusza, Stefana i Adelberta. Było to na same Zielone Świątki, gdy wracając z Węgier, przybył do Gniezna bosy, we łzach, z modlitwą wszedł do miasta i na grobie św. męczennika odprawił nabożeństwo. Poczem obdarzył kościoł bogatemi dary, między innemi skrzynią dla reli-kwij św. Wojciecha, która będąc z czystego złota, miała 80 grzywien wartości, nie licząc w to pereł i innych drogich kamieni. Bogato obdarzył biskupów, całe duchowieństwo i szlachtę, a przy tej szczodrobliwości nie zapomniał i o mieszkańcach miasta. Wszyscy zostali obdarowani mniej więcej drogą odzieżą, końmi i innemi podarunkami, biedni także otrzymali bogate dary. Dziełami temi Bolesław dobił się wewnętrznego uspokojenia, którego tak pragnął; przynajmniej w późniejszych swych latach występuje równie stanowczym i przedsiębiorczym, jak dawniej ⁵).

ROZDZIAŁ JEDENASTY.

WŁADIMIR MONOM ACH WIELKIM KSIĘCIEM W KIJOWIE. NAPADY KSIĄŻĄT WŁODZIMIRSKIEGO I HALICKIEGO NA POLSKĘ. SHOŁDOWANIE WOŁODARA HALICKIEGO PRZEZ BOLESŁAWA. POWSTANIE I UŚMIERZENIE WSCHODNIEGO POMORZA. ZDOBYCIE ZACHODNIEGO POMORZA. SOJUSZ Z DANIĄ.

Zdaje się, iż od czasu ożenienia się Bolesława ze Zby-sławą, córką wielkiego księcia kijowskiego Świętopełka,

o ile wnosić można z milczenia źródłowych pisarzy o wzajemnych stosunkach Polski i Rusi w owym czasie, musiał panować trwały pokój między dwoma narodami. Niespokojny Dawid Igorowicz, książę włodzimierski, najbliższy sąsiad Polaków, już 30. czerwca 1110 na zjeździe książąt, został wyzuty z księstwa, które zostało nadanem Jarosławowi, synowi wielkiego księcia i szwagrowi Bolesława. Z drugiej zaś strony Rościsławieże Wasilko i Woło-dar wbrew życzeniom wielkiego księcia utrzymali się w posiadaniu Przemyśla i Trembowli.⁶) Do śmierci Światopeł-ka (10. kwietnia 1112 r.) i nawet czas niejaki potem posiadanie to nie było niczem naruszone. Dopiero gdy Włodzimierz Monomach, wraz z którym Suzdalska linia potomków Jarosława zawładnęła dostojeństwem wielko-książęcem i weszła w posiadanie Kijowa z pominięciem starszych linii, objawił dążność po części przywłaszczenia swej rodzinie udzielnych księstw, po części zaś ściślejszego ich shołdowania wielko-książęcemu zwierzchnictwu, ⁷) nastąpiły w tych zachodnich krajach ruskich zmiany, skutkiem których przyszło do nowych nieprzyjaznych starć między Polakami a Rusinami. Czy to, jak powiada jedna kronika, że Władymir Monomach mylnie uważał Jarosława księcia włodzimirskiego za swego tajnego nieprzyjaciela, czy też, jak opiewa inna wiadomość, rozgniewany był na niego, za złe obejście się z małżonką, wnuczką wielkiego księcia, dość, że już w r. 1117 Monomach w połączeniu z Rościsławiczami obiegł go w Włodzimierzu i po dwóch miesiącach oblężenia zmusił do poddania. Nie usunęło to jednak nieufności wielkiego księcia. W rok potem, wezwał on księcia do Kijowa; lecz Jarosław nie przeczuwając nic dobrego uciekł wraz z żoną i dziećmi do swego szwagra do Polski. Skutkiem tego wielki książę oddał opuszczone księstwo synowi swemu Romanowi, a po śmierci jego w tym samym roku, drugiemu swemu synowi Andrzejowi; a ten ostatni nie wątpiąc ani chwili, iż Bolesław popierać będzie Jarosława, wszedł natychmiast w związek z Wołodarem Przemyskim i rozpoczął szereg napadów, mających na celu rabunek w Polsce.⁸)

Właśnie podówczas działalność Bolesława skierowaną była ku innej granicy państwa. Po kilku latach uległości, ów wzmiankowany wyżej Światopole, naczelnik pomorski w Nakle i okolicach, zamierzył znowu wyłamać się z pod zwierzchnictwa Polski. Nie spełniał on w ogóle żadnych wziętych na się zobowiązań, ani też dozwalał Polakom wstępu do swych twierdz i prawdopodobnie nawet zostawał w potajemnym związku z książętami ruskimi. Ponieważ zachowanie się jego wyraźnie zdradzało jego plany, więc Bolesław wystąpił do otwartej walki, podstąpił z wojskiem pod Nakło, około św. Michała 1118 r., i roz-doczął oblężenie zamku. Zamek opatrzony liczną załogą i we wszystko dostatecznie uposażony stawił silny opór, a gdy położenie miejsca nie sprzyjało oblężeniu, albowiem wilgotny, ślizki i bagnisty grunt okolicy stawał na przeszkodzie podsunięciu oblężniczych machin, zatem wszystkie wysiłki Polaków pozostały bez skutku i Bolesław zraniony strzałą ujrzał się nakoniec zmuszonym około świąt Bożego Narodzenia odłożyć poskromienie powstania na czas inny. Tą rażą zadowolnił się tylko opłatą pieniężną, obietnicą dalszego posłuszeństwa ze strony Świa-topola i powrócił do Polski, uprowadzając z sobą syna Światopola jako zakładnika wraz z innymi, na znak, że umowa dotrzymaną zostanie.

Lecz Światopole nie dotrzymał umowy. Nie troszcząc się o los syna, odmówił Bolesławowi zjazdu, skutkiem czego Bolesław jął się znowu oręża. Po ośmiodniowem oblężeniu zdobył Wyszogród, twierdzę przy ujściu jednego przytoku Wisły, obsadził go załogą i ruszył dalej w głąb kraju. Najgwałtowniejszy opór stawiła inna twierdza, musiało to być Nakło, chociaż Gallus nie nazywa jej wyraźnie. Załoga broniła się walecznie przeciwko oblężniczym machinom Polaków; umiała bronić wałów, i gdy Polacy zasypywali rowy ziemią i faszynami dla zrobienia sobie łatwiejszego przystępu, obrońcy palili faszyny za pomocą palącego się tłuszczu i pochodni, a trzykroć wypadając z zamku niespodziewanie zniszczyli wszelkie przybory przeciwników i dopiero wtedy oddali zamek, gdy znikła wszelka nadzieja odsieczy, a Polacy podsunęli swe szturmowe wieże tak blisko, iż obie strony mogły się dosięgnąć z orężem w ręku. Zdobycie tego zamku, którego opis zakończa kronikę Gallusa, sprowadziło bezwątpienia powtórne poddanie się, raz już zdobytych powiatów Pomorza. Światopole bez śladu znika z dziejów, a zamiast niego występuje teraz w osobie Wratysława ród panujący nad dolną Odrą. Z nim Bolesław, myślący o podbiciu całego Pomorza i wprowadzeniu doń chrześcijaństwa, rozpoczyna natychmiast cały szereg nowych walk, których ostateczne rozwiązanie nastąpiło dopiero wtedy, gdy zabezpieczył się nieco od wyż wzmiankowanych napadów sąsiednich ruskich książąt.⁹)

Był podówczas na dworze Bolesława w wielkiem poważaniu Piotr Włast, zwany także Piotrem ze Skrzynna lub Książa, (Petricius, Pietrko) mąż, z którego wydatną osobistością, zwłaszcza zaś z przygodami życia, łączą się bajeczne prawie podania. W młodości swej miał on przybyć z Danii do Polski i wstąpić do służby książęcej, gdzie wkrótce przymiotami swemi uzyskał miłość całego dworu.*) Później jako swat jednego polskiego pana wysłany na dwór pewnego ruskiego księcia, ożenił się sam z córką księcia, Maryą, o którą właśnie miał się dla niego starać, i z nią otrzymał w posagu bogate skarby.**) Podniosło to jego stanowisko w Polsce, a że krom tego obdarzony był wielkim rozumem i silną budową ciała, równie zręczny i silny w wojnie jak w radzie, zatem prędko doszedł do najwyższego dostojeństwa — wojewody. Przy naradzie, którą Bolesław odbył z powodu napaści książąt włodzimirskiego i halickiego, Piotr Włast odradzał otwartą wojnę. Zwracał uwagę na związki istniejące pomiędzy Rusinami z jednej, a Połowcami, Pomorzanami i Prusakami z drugiej strony; wspomniał o niebezpieczeństwach, jakie mogłyby spaść na Polskę, w razie jednoczesnej woj-za nim Naruszewicz, powiadają^ iż polski książę przed wzięciem Nakla przedsiębrał jeszcze wyprawę przeciwko Pomorzanom i Prusakom, i odniósł nad nimi krwawe zwycięstwo; lecz wiadomości te pozbawione są wszelkiego dawniejszego wiarogodnego źródła. Równie też i Voigt, Geschichte Preussens I str. 340 poszedł za nimi. Por. 11 Dodatek: O oznaczeniu miejsca Wyszogrodu.

*) Że Piotr Włast, Piotr z Książa lub Skrzynna i Piotr Duńczyk są jedną osobą, domyślał się już tego Naruszewicz V str. 263 i 267; Kloze von Breslau 1781 r. I str. 198 wykazuje, a Bandtkie, annalecta wschodnie str. 152 i nast. niezbicie dowodzi. Podania o pochodzeniu jego z duńskiego rodu, jeszcze nie zna Kadłubek ; znajduje się ono dopiero u Boguchwała na str. 37, który wzmiankuje nawet o dawniejszym rękopiśmie mówiącym o Piotrze Wła-ście. Zajmującą jest rzeczą, iż podług przywileju przytoczonego od Stenzela w szląskich prowincyalnych miastach t. 95 str. 6 i księdze przywilejów na str. 57, przodkowie jego uposażeni byli dobrami na Szląsku.

**) Por. współczesne wiadomości zakonnika Ortlieba von Zwiefalten u Sulgera, Annales Zvifalt. str. 98. Boguch. 1.1.

ny ze wszystkiemi temi plemionami i zaproponował wreszcie, przebiegłością samą shołdować halickiego księcia. Gdy Bolesław zgodził się na tę propozycyę, pospieszył on z trzydziestoma wiernymi towarzyszami do Halicza, przedstawił się tu jako wróg otwarty polskiego księcia i zyskał przez to bardzo prędko, przy swojej osobistej dzielności, łaskę i zaufanie Wołodara. Jednego dnia obaj wyruszyli do lasów na polowanie. Zapalczywe ściganie zwierzyny oddalało ich coraz bardziej od miasta; świta książęca rozsypała się po lesie; w pobliżu jego został tylko Piotr Włast ze swoimi. Ci niespodziewanie rzucili się na księcia, związali i jako więźnia uprowadzili do Polski. Cel został zupełnie osiągnięty. Syn Wołodara za wykup ojca wydał wszystkie skarby zebrane przez przodków: złoto, srebro, drogą odzież i wszystko co miało jakąkolwiek wartość, oddane było przez niego Polakom, którzy ze swojej- strony nie pierwej wypuścili jeńca, aż zrzekł się wszelkich dalszych knowań z Pomorzanami, i prawdopodobnie uznał zwierzchnictwo Bolesława. *)

Tymczasem walka Polaków z Pomorzanami nie ustawała. Z nad Noteci przez gęste pograniczne lasy, które naówczas pokrywały kraj między Uściem a Pilicą, kraj, który i dziś jeszcze w porównaniu z innemi okolicami może się nazwać pustym, Polacy w ten tylko sposób torowali sobie drogę, iż obrąbywali pojedyńcze drzewa, lub też znaczyli je w inny jaki sposób, jako drogowskazy, aż wkroczyli nareszcie licznemi oddziałami do kraju jeszcze nie podbitego. **)

*) Por. Yita Ottonis Bamb. u Ludwiga, Script, rer. Bamb. str. 650. Sulger 1. 1. str. 98. Kadłubek str. 248 różni się o tyle, iż twierdzi, że Woło-. dar został schwytany nie na polowaniu, lecz uwięziony podczas uczty. Wypadek ten musiał zajść w r. 1120 lub 21, albowiem Yita Ottonis twierdzi, iż wyprawa Bolesława na Pomorze miała miejsce po owem uwięzieniu ruskiego księcia. Już Naruszewicz na str. 263 robi uwagę, źe Długosz z tej jednej hi-storyi zrobił dwie, z których jedną, — uwięzienie Wołodara, stawi pod r. 1122, a drugą, — uwięzienie wielkiego księcia Jaropełka przez Piotra Własta opowiada pod r. 1136.

**) Por. Yita Ottonis 1. 1. p. 651 i 655.

17

Beppel.

Chociaż nie posiadamy żadnych szczegółów o tych wyprawach, wnosić jednak możemy, iż towarzyszyło im straszliwe spustoszenie, a cała walka ze strony Pomorzan była tylko walką rozpaczy. Jeszcze po kilku leciech można było dostrzedz wiele śladów spustoszenia, ruiny, po-pieliska, stosy kości i trupów ; wielu mieszkańców uciekło na wybrzeża, aby w razie potrzeby szukać schronienia za morzem; około ośmnastu tysięcy ludzi w owym czasie było zamordowanych, a ośm tysięcy wraz z żonami i dziećmi odprowadzono do Polski i osiedlono na odległych jej krańcach.*) Nakoniec w r. 1120 i 1121 nastąpiło stanowcze rozwiązanie. Upokorzywszy Wołodara halickiego i zabezpieczywszy się od wszelkiej z tej strony napaści, postanowił Bolesław zwrócić wszystkie siły na to, żeby zniszczyć do szczętu Pomorze, lub też zmusić je orężem do przyjęcia chrześcijaństwa. **)

Gdy prawie jednocześnie sascy książęta i panowie, od zachodu i południa, naciskali pogańskie szczepy Meklemburga i przedniego Pomorza w podobnymże celu, przedsięwziął Bolesław zimą nową przeciwko nim wyprawę i dotarł tą rażą po raz pierwszy do Szczecina, który od owej chwili występuje jako stolica królów nad dolną Odrą. Położone wśród jezior i błot, a krom tego od wschodu, zakryte szeroką rzeką, miasto to uważanem było za niepodobne do zdobycia. Lecz na pomoc Polakom przyszła wybrana przez nich do wyprawy pora roku. Błota i wody pokryte były mocnym lodem i wszędzie dawały łatwy dostęp dla napadającym. Tak więc nietylko Szczecin wpadł w ręce Polaków, lecz, jak się zdaje, przeniknęli oni dalej za Odrę ku południo-zachodowi aż do jeziora Müritz i w tej stanowczo zwycięskiej wyprawie shołdowali całe Po-

I str. 465

**) Por. Vita Ottonis 1. 1. str. 651.

morze. Warcisław wraz ze swym ludem musiał uznać zwierzchnictwo polskie i uw~ażać to jeszcze za łaskę, iż Bolesław pozostawił go na dotychczasowem stanowisku otrzymawszy od niego obietnicę, że będzie płacił daninę i przyjmie chrześcijaństwo. ¹⁰)

Upłynęły jednak jeszcze mnogie lata nim wiara chrześcijańska jako tako rozszerzyła się w tych okolicach. Z jednej strony władza książęca Warcisława nie była o tyle potężną, iżby on, chociaż osobiście sprzyjający chrześcijaństwu, mógł zmusić do chrztu lud swój, ciągle jeszcze lgnący do starej wiary; z drugiej zaś strony, polskie duchowieństwo tak mało się tern interesowało, iż ani jeden z biskupów nie czuł w sobie powołania stać się apostołem Pomorza. ¹¹) Kusił się wprawdzie — prawdopodobnie w r. 1122 — pewien rzymski biskup Bernard, rodem Hiszpan, który zrzekł się był biskupstwa w skutek rozdwojonego wyboru, pozyskać tę sławę dla siebie, lecz usiłowania jego spełzły na niczem; zaraz na wstępie w pierwszem mieście (Julin), w którem zaczął kazać, Pomorzanie pogardliwie przyjęli jego ubogie wystąpienie, albowiem wystąpił przed nimi bosy, w nędznej odzieży i bez wielkiego orszaku; obili go prawie na śmierć, gdy zdjęty pobożną gorliwością, zaczął zrąbywać świętą kolumnę, znajdującą się w mieście, a wreszcie wsadzili go do łodzi i z groźbą zakazali mu powtórnie wchodzić do kraju.¹²) Tak tedy próba ta nie powiodła się; zresztą książę Bolesław dla tego nie chciał jej mocniej popierać, że z góry już był przeświadczony o nieudolności tego męża. Nie zapomniał o tern, iż walki jego miały na celu równie nawrócenie jak i pobicie Pomorza; a gdy oprócz tego uznawał, iż nawrócenie mocniej stwierdzało jego panow~a-nie i sam zresztą był ożywiony chrześcijańską gorliwością, zatem nie dał się zrazić tą niepomyślną próbą. Wspomniał on teraz o owym Ottonie, który niegdyś mieszkał jako kapelan na dw~orze jego ojca, którego posiadał zaufanie i przychylność i który od lat wielu szczycił się wielką sławą, jako biskup bamberski. ¹³ ¹⁴)

) W r. 1128

Wydał on mu się mężem takim, jakiego potrzebował. Głęboko pobożny, a przytem zręczny w sprawach światowych, znał Otton język, oraz stosunki polskie, charakter i zwyczaje Słowian z własnych badań. Wszystko to musiało kierować wyborem Bolesława, wysłał on gońca z podarunkami i listem do Bambergu, prosząc biskupa o podróż na Pomorze w celu nawracania do wiary; wszystkie wydatki przedsięwzięcia brał na siebie, obiecując przydać stosowny orszak dla towarzyszenia biskupowi wraz z tłómaczami i pomocnikami duchownymi, jednem słowem ze wszystkiem, czego tylko będzie potrzeba. f )

Otton ze swej strony uznał natychmiast wysokość powołania, do którego go wzywano. Przepełniony we-wnętrznem zadowoleniem z tej misyi, wyrobił sobie natychmiast zezwolenie stolicy apostolskiej i cesarza i przygotował się, uporządkowawszy sprawy swego kościoła, do odjazdu.¹⁵)

Już pierwsze jego rozporządzenia wskazywały, iż inaczej niż jego poprzednik Bernard zamierza przystąpić do dzieła. Gdy tamten ukazał się między poganami prawie sam jeden, jak jaki nędzarz, on zamierzał wystąpić pomiędzy nimi z całym przepychem, jako książę kościoła ; dla tego zakupił nietylko kosztowne kościelne szaty, ozdoby ołtarzów, kielichy, mszały i t. p., lecz także opatrzył się sowicie odzieżą, cienkiemi chustkami, bielizną i innemi rzeczami dla rozdzielenia ich pomiędzy lud jako podarunków. Jednem słowem chciał obudzić w Pomorzanach przeświadczenie, iż więcej daje niż żąda.¹⁶) 24. kwietnia 1124 r. wyruszył z Bambergu i skierował się najpierw na Pragę. Sława jego świętości poprzedziła go; wszyscy pospieszali okazać mu swą cześć. Książe czeski Władysław wysłał naprzeciw niemu, aż do granic swego kraju, orszak, który miał mu towarzyszyć do stolicy. Tu został przyjęty przez samego księcia, biskupa praskiego, całe duchowieństwo i lud ze czcią największą, otrzymał bogate podarunki, które jednak natychmiast rozdzielił pomiędzy ubogich, i ruszył dalej na Szląsk. Przez Burdę i Niemczę przybył do Wrocławia. Już na granicy przyjęli go z uszanowaniem posłowie książęcy, zaspokajając odtąd wszystkie jego potrzeby. Przyjęty ze czcią w Wrocławiu, wypoczął tam dni parę i ztamtąd przez Poznań przybył do Gniezna.¹⁷) Wszędzie spotykało go duchowieństwo z procesya-mi i kościelnemi śpiewami, lecz przed Gnieznem wyszedł naprzeciw niemu sam książę, bosy, z całym dworem, tryumfalnie wprowadził do katedry i ugaszczał wraz z jego świtą przez ciąg całego tygodnia. A tymczasem robiły się przygotowania do dalszej podróży; nie zapomniano o niczem. Orszak wojskowy, rozumiejący oba języki, słowiański i niemiecki, wybrany został dla ochrony i towarzyszenia mu w podróży; dla duchownej pomocy biskupowi, wyznaczono trzech książęcych kapelanów ; dla transportu pakunku i żywności, zostało sprowadzonych mnóstwo fur i wozów ; sam biskup opatrzony dostateczną ilością pieniędzy; nakoniec wyższy urzędnik (centurio) książęcy Paulicyusz, mąż dzielny, pobożny i wymowny, mianowany przywódcą wszystkich.¹⁸)

Widać ztąd, jak licznym musiał być orszak, który wyruszył z Gniezna. Minąwszy Uście nad Notecią, ostatni pograniczny zamek polski, przybył on, idąc w kierunku na Pyrytz, do lasów, znanych już nam z wypraw Bolesława. W ciągu sześciu dni musiał z wielkim trudem przebierać się przez nie; wozy często grzęzły w bagnistym gruncie; węże, dzikie zwierzęta i żurawie utrudniały pochód, lecz w końcu wyszedł z lasów nad pograniczną rzeką pomorską, prawdopodobnie nad Dragą.¹⁹) Na drugim

brzegu oczekiwał już jego przybycia Warcisław w orszaku 500 ludzi ; z kilkoma z nich przeprawił się przez rzekę, aby złożyć biskupowi uszanowanie. Gdy za pośrednictwem tłómacza, prowadził z biskupem tajemną rozmowę, do której przypuszczony był także Paulicyusz, świta jego rozmaitemi sposobami żartowała sobie z księży, których bez tego zastraszała dzika zewnętrzna postać Pomorzan, bezbarwność okolicy i nadchodzący zmrok wieczorny. Wyciągali oni z pochew ostre swe noże, grożąc, że złu-pią z nich skórę, wkopią w ziemię po samą głowę, wytną nożami tonsurę i wiele innych rzeczy, dopóki nako-niec nie nadszedł książę po ukończeniu rozmowy. Przemówił on łagodnie do duchowieństwa i zapewniał je, że pogróżki jego orszaku były tylko żartem. Gdy potem biskup, oprócz innych podarunków, obdarzył księcia laską ze słoniowej kości, zachowanie się jego dowiodło, jak dobrze pojmował Otton charakter ludu, zaopatrując się w bogate podarunki. Uradowany z podarunków Warti-sław, opierając się na kosztownej lasce, natychmiast powrócił do swoich i rzekł im: „Jakiego ojca dał nam Bóg i co za podarunki ojcowskie; teraz są one przyjemniejsze niż w każdej innej porze“. Potem wrócił do swego obozu i odchodząc ztamtąd nazajutrz rano dał biskupowi przewodników i sługi, którzyby mieli pieczę o dobrem przyjęciu wyprawy we wszystkich podwładnych mu miejscach i wyjaśnili wszędzie ludowi, że biskup przychodzi do niego z polecenia jego i polskiego księcia.*) A jednak, gdy Otton, po odejściu księcia, zapuścił się w głąb kraju, nie wszędzie znalazł uprzejme przyjęcie. Stosownie do tego, jak pamięć o straszliwej wyprawie Polaków i poniesionych porażkach, lub też obawa tu i owdzie była większą lub mniejszą, znajdowali oni mieszkańców mniej lub więcej powolnymi żądaniom i usiłowaniom biskupa. Mniejsze miejscowości nie sprzeciwiały się; większe zaś, które, jak się zdaje, nie były spustoszone przez Polaków, i które krom tego, znajdowały się w stosunku mniej zależnym od książąt krajowych, dopiero po dłuższych układach dawały się nakłonić. Tak naprzykład w Pyrytz, dokąd Otto najpierw przybył, tłum, zgromadzony na jakąś uroczystość, łatwo się dał ochrzcić, gdy Paulicyusz i posłańcy krajowego księcia, wspomniawszy o ucierpianych przez kraj stratach, napomnieli, aby pamiętał o swej danej wówczas obietnicy i aby nie ściągał na się napowrót gniewu bożego, sprzeciwiając się wprowadzeniu chrześcijaństwa, panującego już na całej kuli ziemskiej. Przy samem nawracaniu biskup tu, jak i wszędzie, postępował nader ostrożnie, unikając z jednej strony wszystkiego, co by mogło wywołać starcie z poganami, a z drugiej znowu strony, starając się im zaimponować wszystkiemi swemi przybo-rami i sprawić na nich przyjemne wrażenie; przemawiał on zwykle do narodu prosto i serdecznie, lecz z godnością, przedewszystkiein starając się dowieść, iż go sprowadziły do nich nie widoki osobiste, lecz troska o ich zbawienie i dobro. Gdy zaś nic nie wymagał od nich, a przeciwnie rozdawał podarunki, więc zachowanie się odpowiadało słowom jego i wzbudzało zaufanie; zaś licznie otaczający go orszak, blask zewnętrznego wystąpienia i towarzyszenie posłów polskiego księcia i księcia krajowego, z pewnością musiały powiększać jeszcze szacunek ku jego osobie i żądaniom. Skoro krajowcy objawiali życzenie przyjęcia chrztu, sam biskup, lub też towarzyszący mu księża, nauczali ich, objaśniając główne dogmat a wiary; potem nakazany był wielodniowy post, kąpiel, i nareszcie przystępowali do świętej czynności, ustroiwszy się w czystą białą odzież. Przysposobienia dla wykonania jej były równie odpowiednie celowi jak i zachęcające. Kopano wielkie chrzcielnice, tak głęboko w ziemi, aby ztam-tąd wznosił się tylko niewielki rąbek i otaczano je sze-rokiemi zasłonami, aby chrzcący się nie był widzianym. Nawet duchowny spełniający obrządek chrztu był ukryty za podobną zasłoną, zawieszoną we środku i wtedy dopiero przystępował do spełnienia sakramentu, gdy chrzcący się, któremu tylko świadkowie chrztu oddawali potrzebne usługi, wszedł już do wody. Mężczyzn, kobiety i dzieci chrzczono w rozmaitych miejscach; w zimie, w izbach ogrzanych, wykadzonych bursztynem i w ciepłej wodzie.*) Gdy takim sposobem przez chrzest pozyskaną została dla chrześcijaństwa nowa gmina, natychmiast biskup przedsiębrał środki, aby i nadal nie była pozbawioną służby bożej. Z największym pośpiechem budowano naprędce kościół z drzewa; sam on obdarzał go potrzebnemi sprzętami, przyborami potrzebnemi dla ozdobienia ołtarzy, kielichami, mszałami i t. p. Wreszcie powierzył to wszystko księdzu, którego pozostawiał aby nadal miał pieczę o zbawieniu dusz nowej gminy.

Z Pyrytz zwrócił się Otton do Kamin, gdzie mieszkała żona Warcisława. I tu znalazł u ludu łatwy przystęp. Znaczna część jego dała się ochrzcić, a i sam książę, który przybył tam naówczas, wznowił swą obietnicę, iż przyjmie publicznie chrześcijaństwo, na dowód czego natychmiast pooddalał swe nałożnice. Wcale inaczej rzecz się miała w Julinie, ludnem i bogatem mieście. Gdy Otton z orszakiem swoim przybył tam tajemnie w nocy, aby nie wzbudzić rozruchu, i stanął w dworcu książęcym, wybuchło następnego poranka formalne powstanie między mieszkańcami. Napadli oni na dworzec, chcieli zamordować biskupa i duchownych i wreszcie wymogli na nim, aby natychmiast opuścił miasto. Gdy zaś Otton, wyszedłszy z dworca, wpośród tłumów ludu wstąpił na mostek, rzucony na błotniste miejsce, ciśnięto weń potężnym kijem i trafiono w ramię tak, iż upadł z mostu w błoto i byłby może postradał życie, gdyby Paulicyusz z narażeniem własnego, nie ochronił go od niebezpieczeństwa, wyciągnąwszy z błota i z pośpiechem uprowadziwszy ztam-tąd. Wprawdzie znakomitsi obywatele miasta wymawiali się później tern, iż zaburzenie sprawione zostało przez motłoch; lecz oświadczyli, że i oni nie chcą przyjąć chrześcijaństwa i wszystko, co mógł na nich wymódz biskup, wspominając potęgę polskiego księcia i mogące ztąd za obrazę jego wyniknąć złe skutki, zawierało się w tem tylko, iż przyobiecali nawrócić się wtedy, gdy Szczecinianie zgodzą się na to, albowiem miasto ich poczytywali za najznakomitsze i za macierz wszystkich innych. Ruszył więc tedy Otton wodą z Julina do Szczecina. Lecz i tu nie chciano słyszeć o chrześcijaństwie. Napróżno Paulicyusz z góry zaraz tłómaczył im, iż biskup przychodzi w imieniu polskiego księcia jako też i księcia krajowego; napróżno starał się wpłynąć na mieszkańców groźbami i obietnicami, trwali oni w swym uporze, chociaż nie wypędzili biskupa z miasta, na wzór mieszkańców Julina. Gdy tedy po dwumiesięcznym tam pobycie rzeczy nie posuwały się naprzód, zdecydował się Otton uwiadomić Bolesława o uporze wielkich miast i zapytać ażali ma wracać lub też pozostać nadal jeszcze w Szczecinie, równie też jak i o zdanie księcia co do tego stanu rzeczy. Postanowienie to, skoro mieszkańcy dowiedzieli się o niem, sprawiło na nich silne wrażenie. Obawiali się oni otwarcie surowego wystąpienia zwierzchnika i starali się uniknąć go pod warunkami, o ile to być mogło najmniej niekorzystnemu Dla tego wysłali natychmiast, wraz z gońcami biskupiemi, swych posłów na dwór polski z dekla-racyą, iż gotowi są przyjąć chrześcijaństwo, skoro książę własnem swem pismem zgodzi się na zmniejszenie daniny i przyobieca im dochowanie trwałego pokoju. Po tern wystąpieniu nie sprzeciwiali się już publicznemu opowiadaniu chrześcijaństwa. Na rynkach w dni targowe, w których lud licznie zbierał się z wiosek do miasta— a było to dwa razy na tydzień — kapłani w kościelnych szatach, poprzedzani krzyżem niesionym przed nimi, wychodzili na rynek i kazali przed zgromadzonym ludem o prawdziwej wierze. Niezwyczajność tego zjawiska ściągała coraz to większe tłumy, nikt jednak nie żądał chrztu i dopiero wtedy, gdy już udało się biskupowi nawrócić dwóch młodzieńców, dzieci pewnego znakomitego męża, który wówczas będąc zajęty interesami nie znajdował się w domu, wraz z matką, porwaną niegdyś z ziem chrześcijańskich; wtedy dopiero usiłowania jego odniosły większy skutek. Najprzód ochrzcili się domownicy onej niewiasty, za ich przykładem poszli przyjaciele i sąsiedzi; przede-wszystkiem zaś cisnęła się młodzież, pobudzana przez owych młodzieńców, do mieszkania biskupa, który ze swej strony łagodnem, dostojnem a zarazem i szczodrem obejściem się umiał skorzystać z dobrego wrażenia, jakie na nich uczynił. Żadnego z nich nie puszczał od siebie nie udarowawszy. „Dla zbawienia dusz ludzkich“ — tak się wyraża biograf, towarzyszący mu w tej podróży — »przyciągał je ku sobie kosztownemi podarunkami i nauczał słowem; światowemi darami ujmował sobie i napełniał ich nauką duchową.“ I tak owej niewieście darował kosztowne futro z popielic; synom jej dwie suknie z najcieńszego sukna ze złotemi frendzlami ; a oprócz tego pasy przetkane złotem i haftowane spodnie. Natomiast wychwalali oni jego naukę. „Patrzcie“ —mówili—„po wszystkich dobrodziejstwach nam wyświadczonych, obdarzył nas jeszcze odzieniem i temi złotemi pasami. Własnemi pie-niądzmi wykupuje on więźniów, odziewa ich, karmi i wy-

puszcza na wolność. Czyż kiedy co podobnego widziano lub słyszano w kraju pomorskim? Czyż robili co podobnego nasi kapłani ? Takiemi czynami zniewolił wielu naszych do przyjęcia wdary : musi on być widomym Bogiem, który ukazał się między ludźmi ; lecz sam zaprzecza temu, chce być uważany tylko za sługę najwyższego Boga, przysłanego tutaj dla naszego zbawienia ; mówi o nieśmiertelności duszy, o zmartwychwstaniu ciał, o szczęściu wiecznego żywota, jako o nauce chrześcijan; dla czegóż nie mamy mu wierzyć?“ *)

Przykład i mowy te nie pozostały bez skutku. Liczba żądających chrztu stawała się coraz większą; codziennie wielu publicznie przyjmowało nową wiarę, a i ojciec owych dwóch młodzieńców już się był nawrócił, gdy posłowie wysłani do Bolesława przybyli z powrotem. Odpowiedź, którą przynieśli, brzmiała w ten sposób: „Bolesław, z łaski wszechmocnego Boga książę polski i wróg wszystkich pogan, ludowi pomorskiemu i mieszkańcom Szczecina, skoro tylko dochowają zaprzysiężonej wierności, stały pokój i trwałą przyjaźń; jeśli zaś nie dochowają jej: mord, pożogę i wieczną nieprzyjaźń! Gdybym szukał przeciwko wam jakiegokolwiek powodu, to łatwo mógłbym niechęć moją usprawiedliwić, albo mógłbym spozierać na was, jako nie dotrzymujących wiary ; wy bowiem, pana i ojca mojego biskupa Ottona, godnego ze wszech miar czci i poważania, sławnego u wszystkich ludów swem życiem i posłanego do was od prawdziwego Boga za mojem pośrednictwem, przyjęliście w sposób nie taki, jaki dlań przystoi, ani też dotychczas nie poszliście za jego nauką, nie obawiając się Boga. Wszystko to wystarcza dla obwinienia waszego, lecz gdy moi i wasi posłowie, ludzie dostojni i roztropni, przedewszystkiem zaś znajdujący się w po-

środku was biskup, wasz ewangelista i apostoł, wstawiają się za wami, uważałem tedy za stosowne uwzględnić ich radę i prośby, i abyście tern ochotniej przyjęli jarzmo Chrystusowe, postanowiliśmy zmniejszyć ciężary służebne i daniny w sposób następny: nadal całe Pomorze będzie płacić każdemu polskiemu księciu, ktoby nim był, rocznie 300 grzywien srebra i w razie wojny dostarczy mu z dziewięciu gospodarzy dziesiątego, opatrzonego w pieniądze i broń dostatecznie na wyprawę. Jeśli spełnicie te postanowienia i przyjmiecie wiarę chrześcijańską, zaręczam wam pokój, krom tego osiągniecie zbawienie wieczne i we wszystkich waszych potrzebach, jako sprzymierzeńcy i przyjaciele, otrzymacie od Polaków pomoc i opiekę.“ *)

Gdy pismo to na ogólnem zgromadzeniu ludu zostało odczytane, powstała ztąd nie tylko wielka radość, lecz wszyscy natychmiast oświadczyli się za przyjęciem chrześcijaństwa. Wnet Otton wstąpił na podwyższenie, wymową swą podniecił usposobienie to, i w końcu zażądał od ludu zniszczenia starych bałwanów i świątyń. Po odprawieniu inszy i posileniu się, wraz z duchowieństwem u-zbroiwszy się hakami i siekierami rozpoczęli burzenie świątyń. Pomorzanie zrazu spokojnie przypatrywali się tej robocie, oczekując, ażali który z obrażonych bogów nie zacznie się mścić ; skoro jednak spostrzegli, że nic się im złego nie stawało, rzekli do siebie: „Jeśli bogowie nasi nie są w stanie ochronić się sami, jakże moglibyśmy ich obronić“ i rzucili się sami na świątynie tłukąc tam wszystko, a tern gwałtowniej wykonywali to dzieło zniszczenia, . iż każdy mógł zabierać z sobą drzewo do swych mieszkań i użyć go do gotowania i pieczenia chleba. Nawet skarby, znajdujące się w świątyniach, złote i srebrne kubki, pozłacane i drogiemi kamieniami wysadzane rogi do picia, sztylety, noże, ozdoby i drogie sprzęty, wszystko to zostało rozdzielone pomiędzy lud, gdyż biskup nie chciał nic wziąć dla siebie, a tylko pokropił to święconą wodą i poświęcił znakiem krzyża. JSTa miejsce zburzonych pogańskich świątyń przy współdziałaniu ludu, postawiono wszędzie w mieście chrześcijańskie krzyże. Kapłani rozdzielili pomiędzy siebie ulice, dając przygotowawcze nauki ludowi, a po ukończeniu ich wraz z biskupem przystąpili do chrztu; ze wszystkich mieszkańców nie przyjął chrztu tylko jeden pogański kapłan, który też wkrótce umarł straszną śmiercią. Budowa i uposażenie kościoła zakończyły to dzieło nawrócenia, które naturalnie sprawiło biskupowi najwyższe zadowolenie. *)

Natychmiast — było to około połowy stycznia 1125 r. — pospieszył on ztąd do Julina. W drodze zwiedził jeszcze dwie twierdze, Gradicia (Gartz) i Lubinum (Lebbese),**) ochrzcił tu mieszkańców, poświęcił dla nich ołtarze i wodą dostał się do miasta, z którego przedtem tak haniebnie wypędzony został. Poprzedziła go w niem już wieść o tern, co zaszło w Szczecinie. Julinianie wesoło wyszli naprzeciwko niemu, upraszając pokornie o przebaczenie wszystkich, wyrządzonych mu przedtem uraz, i z radością przyjęli jego i cały orszak. Po dwumiesięcznej pracy całe miasto wraz z okolicą zostało nawrócone do chrześcijaństwa i rozpoczęło budowę dwóch kościołów, a Otton wyruszył dla nawracania w inne miejsca. Najprzód przybył do Dodony, gdzie również kazał zbudować drewniany kościoł; potem przybył do jakiegoś miasta, zburzonego w ostatniej wyprawie przez Polaków, mieszkańcy którego nędznie mieszkali v drewnianych chałupach pomiędzy ruinami, i ztąd dostał się do Kołobrzegu. Tu nie zastał w domu większej części mieszkańców. Zajęci oni byli

*) Vita Ottonis str. 679—686.

**) Por. Kannegisser na innem miejs. str. 660.

sprawami handlowemi za morzem, a pozostali zrazu nie chcieli zgodzić się na jego żądanie ; jednakże po dłuższych napomnieniach przystali i dali się ochrzcić, a biskup, poświęciwszy tam ołtarz i sanktuarium, mógł wreszcie pospieszyć do Białogrodu, oddalonego tylko o jeden dzień drogi, i nawrócić do chrześcijaństwa tamtejszych mieszkańców. ²⁰)

Ztąd rozpoczął się jego powrót; postanowił on wrócić do swego biskupstwa przed Kwietnią Niedzielą, a że czas był krótki, uznał za lepsze, raz jeszcze zwiedzić nowo nawrócone okolice, aniżeli objeżdżać pozostałe części kraju. Stosownie do tego, z Białogrodu zwrócił się ku Odrze, poświęcał wszędzie kościoły, wzniesione podczas jego nieobecności, bierzmował i chrzcił mieszkańców, wracających z podróży handlowych, których wielu jeszcze nie było ochrzczonych, zwłaszcza w Dodonie, Julinie i Szczecinie. Wszędzie lud biegł na jego spotkanie i prosił o błogosławieństwo odjeżdżającego. Lud żądał, aby pozostał z nim, jako biskup, i w rzeczy samej Otton tak bardzo polubił nawrócone przezeń stado, iż tylko namowy kleryków powstrzymały go od skłonienia się do żądań ludu. Wreszcie ze łzami w oczach rozstali się nawracający i nawróceni ²¹).

Bolesław przyjął znowu biskupa najuprzejmiej. „Chrystus Pan — pisze towarzysz Ottona — odpłaci mu wszystko, co zrobił dla nas.“ I rzeczywiście, w ciągu całej podróży, Bolesław nie przestawał zachowywać się jak najuprzejmiej względem biskupa i jego towarzyszy; i tak na przykład, między wieloma innemi rzeczami, każdemu stosownie do jego stanowiska, wysłał na Pomorze odzież zimową. Teraz przyjął wszystkich, jak najukochańsze swoje dzieci, hojnie udarował, i przydał im dla towarzystwa ochronną straż aż do granicy czeskiej. Przez Pragę Otton, jeszcze przed Kwietnią Niedzielą 1125 r., przybył do Bambergu. Przy skutecznej opiece Bolesława, zręcznem zachowaniem się, łagodnością, szczodrobliwością i godnością, nawrócił on do chrześcijaństwa całe Pomorze, na wschód od Odry aż do Persanty; starożytne pogaństwo panowało jeszcze tylko w okolicy, leżącej na wschód od tej rzeki*).

Chociaż zresztą w ogóle przedsięwzięcie poszło pomyślnie, jednak nowa wiara nie zaraz puściła głębsze korzenie w umysłach nowo nawróconego ludu. I tu, jak prawie wszędzie w podobnych okolicznościach, po zewnętrz-nem nawróceniu nastąpił stan pośredni, w czasie którego ani pogaństwo, ani chrześcijaństwo nie zwyciężyło jeszcze zupełnie. Wprawdzie nader szybkie stosunkowo nawrócenie ludu na nową wiarę wskazuje, iż stare bogi, już przed przybyciem Ottona, musiały stracić dawniejszą władzę w przeświadczeniu ludu i że pogaństwo wewnętrznie już było na wpół złamanem ; lecz gdy osobiste wrażenie, sprawione przez pobożnego biskupa, które tak bardzo pomogło jego powodzeniu, znikło wkrótce po jego odjeździe ; gdy liczba kapłanów przezeń pozostawionych była nader małą dla wzmocnienia wiary na tak wielkich obszarach, gdy wreszcie sam Bolesław, jak się zdaje, nie dał dla nowego zasiewu bezpośredniej zewnętrznej ochrony, której on potrzebował, a której Warcisław dać nie był w stanie: to z natury rzeczy łatwo zaczęły się przebudzać sympa-tye do starej wiary; nie spotykając nigdzie stanowczego oporu, mogły były znaleść poparcie w pogańskich jeszcze współziomkach, sąsiadujących na lewym brzegu Odry. Z niemi łączyło się jeszcze wspomnienie utraconej swobody. Chrześcijaństwo przybyło wraz z polskiem zwierzch-

nictwem, i obawa wielkiego księcia dopomogła istotnie do przyjęcia jego. Im bardziej obawa ta znikała w ciągu lat następnych , im bardziej rosło znowu zaufanie we własne siły i zupełne usamowolnienie się, tern swobodniejszym uczuwał się lud i w obec chrześcijaństwa, i tern łatwiej je porzucał, iż je przyjął był tylko pozornie. Wprawdzie ogólne odpadnięcie nie miało miejsca, lecz w Szczecinie i Sulinie — najgłówniejszych miejscach, i w wielu innych punktach podniosła się liczna partya za starymi bogami, i sprawiło to, iż poganie—jest to rzeczą dość charakterystycznie malującą ówczesny duchowy rozstrój—tuż obok chrześcijańskiego ołtarza, otrzymali znowu miejsce dla dawnych ofiar, „aby Boga chrześcijańskiego na równi z pogańskimi umiłościwić“ ²²).

W tymże samym czasie zaczęto przybierać postawę wyzywającą w obec polskiego księcia. Stare zamki i szańce, zburzone podczas ostatnich z nim wojen, po większej części odbudowano na nowo i poprawiono, a krom tego odmówiono płacenia daniny, zmniejszonej podczas nawracania ²³).

Wszystkie te czynności nie mogły nie oddziałać na Bolesława i na biskupa Ottona. Bolesław gotował się do nowej wyprawy, aby wraz z chrześcijaństwem ustalić swe panowanie; biskup ożywiony miłością dla swego dzieła, po trzechletnim pobycie w ojczyźnie, przedsięwziął na wiosnę 1128 r. powtórną podróż na Pomorze. Tą rażą jednak nie jechał, jak wprzódy, przez Czechy i Polskę, lecz ruszył krótszą drogą przez Saksonię²⁴). W Halle zaopatrzył się w bogate podarunki, wsiadł na statek, popłynął w dół

18

Saalą i Elbą, przybył do Haweli nad granicą Lutyków i zfcąd w pięćdziesiąt wozów pociągnął lądem do Demmina. Tn spotkał się z Wartysławem, prowadzącym naówczas wojnę z Lutykami, który, jak i przedtem, przyjął go uprzejmie i z uszanowaniem. Obaj teraz zjednoczyli swe usiłowania ku rozszerzeniu wiary. Na Zielone Święta, książę zwołał zgromadzenie ludowe do Uzedomia; jeszcze przedtem biskup wyruszył tam, i podczas gdy tamten na- . mawiał zgromadzonych do przyjęcia chrześcijaństwa, podając im za przykład kraj, leżący na wschód po tamtej stronie Odry, i wynosząc bezinteresowność zamiarów Ottona, równie jak jego szczodrobliwość i poważanie, jakiego używał u cesarza i papieża, sam biskup mówił o zesłaniu Ducha św., o odpuszczeniu grzechów, o rozmaitych łaskach, dobroci i miłosierdziu bożem, i kazał przed poganami z zadziwiającą wymową o Panu.

I tu znaleźli się tacy, którzy już uprzednio byli chrześcijanami, lecz potem znowu popadli w pogaństwo. Ci zostali najpierw ujęci wymową biskupa, publicznie objawili swój żal i prosili o darowanie winy. Inni poszli w ich ślady, a wreszcie całe zgromadzenie okazało gotowość do przyjęcia wiary. W ciągu całego tygodnia, Otton i jego towarzysze nauczali, chrzcili, i tłum rozszedł się dopiero wtedy, gdy wszyscy zgromadzeni, a z nimi całe ich otoczenie, przyjętymi zostali na łono kościoła; lecz ten postępek zgromadzenia nie znalazł ogólnego uznania w kraju. Jedni ogłosili się za, drudzy przeciw chrześcijaństwu ; prze-dewszystkiem zaś pogańscy kapłani działali przeciwko niemu, imając się nawet oszukaństwa, ich bowiem własne korzyści zanadto ściśle były złączone z utrzymaniem pogaństwa. Jednak przy czynnym współudziale krajowego księcia, udało się nawrócenie Demmina, Uzedomia, Wolgastu i Guckowa, najgłówniejszych punktów kraju, leżą-

cego na zachód od Odry, i Otton mógł się zwrócić ku swym dawniejszym zasiewom *).

Tymczasem książę Bolesław z wojskiem przekroczył granice, aby w razie potrzeby wesprzeć oręż duchowny świeckim. Za zbliżeniem się jego, Pomorzanie, którzy na krótko przedtem myśleli wyłamać się z pod jego zwierzchnictwa, popadli w wielką trwogę. Jedna część uciekła, lub też chroniła swe majętności w miejscach obronnych, druga część uzbrajała się, zamierzając się bronić. W końcu jednak udali się oni do biskupa o radę, i dali mu nieograniczone pełnomocnictwo do pośredniczenia, gdy im przyobiecał pogodzić ich z księciem, pod warunkiem, iż rad jego słuchać będą. Natychmiast tedy udał się w towarzystwie kilku obywateli kraju, do obozu polskiego. Przyjęty przez Bolesława z uszanowaniem, ukrócił gniew jego, wychwalał przychylność Wartysława dla chrześcijaństwa, jak tego niedawno dał dowody przy rozszerzaniu jego, przyobiecał nadal dochowania dawniejszej umowy ze strony Pomorzan, i dokazał tego istotnie, iż książę natychmiast rozpuścił wojsko do domu. Omylone w nadziei zdobyczy, szemrząc ruszyło ono napowrót do domu**), Otton zaś powrócił ku Odrze , uradowany w duszy, iż mu się udało uwolnić swą młodą chrześcijańską gminę od burzy wojennej, która łacno mogła stać się zgubną dla niej. Pomorzanie przyjęli go z wdzięcznością ; przypisywali jemu ocalenie ojczyzny, i im bardziej obawiali się wojny, tern więcej byli uradowani i tern gorliwiej oświadczali się za chrześcijaństwem***). W takiem położeniu rzeczy udało się biskupowi pozyskać znów dla chrześcijaństwa odpadłych

*) Por. Vita Ottonis 1. 1. str. 692—705.

**) Por. Yita Ottonis 1. 1. str. 703—4. Dux itaque talibus modis a beato viro mitigatu8 licet nimis murmurantem exercitum, utpote praedae avidum versis aquilis, ad sua redire praecepit.

***) Ibid. str. 704 : et quantum illi pridem de metu belli moestificati fue-rant et concussi, in tantum alacres facti sunt et in fide Christiana fundati.

odeń mieszkańców nietylko w Szczecinie, lecz i w Sulinie,. nie bacząc na podszepty i podburzania pojedyńczych kapłanów. Zamyślał nawet ruszyć do Rugii, zaniechał jednak tego projektu, albowiem wyspa ta, w skutek dawniejszych, niejednokrotnie powtarzanych wypraw wojennych Duńczyków, została już zaliczoną przez arcybiskupa duńskiego do jego dyecezyi, i powrócił do ojczyzny po siedmiomie-sięcznym pobycie na Pomorzu, osiągnąwszy zupełnie cel swoich podróży. Umocniwszy miasta i lud cały w chrześcijaństwie i odwiedziwszy jeszcze tyle gmin, ile tylko było można, wracał do domu przez Polskę. W dzień św. Tomasza (20. gr.), przywitaj przez cały kler uroczystemi śpiewami, wjechał do Bambergu *).

Od tej chwili chrześcijaństwo utrzymało się na Pomorzu z tej i z tamtej strony Odry**). Pokuszał się wpra-

*) Por. Yita Ottonis str. 710 i następne.

**) Dokładniejszy czas ustanowienia biskupstwa na Pomorzu nie jest znany, zdaje się jednak, ponieważ starożytny biograf św. Ottona, opisując drugą, jego podróż, ani jednem słowem nie wspomina o ustanowieniu tam biskupa, iż mianowany w r. 1124 przez Bolesława, polski kapłan Wojciech nie usadowił się tam jeszcze. Najdawniejsza wiadomość, którą podaje Dreger cod. dipl. str. 1, jest bulla Innocentego II z r. 1140, w której tenże na przedstawienie Wojciecha, ustanawia biskupstwo pomorskie w Wollinie. Podług niej, rozciągało się ono na wschód, aż ku Łebie. W przywileju z r. 1140, który wydał sam Wojciech klasztorowi stolpeńskiemu nad Peeną (u Dregera str. 3), powiada on : Ex quo primum gens Pomeranorum devoto studio domini Bolizlay gloriosi Polonorum ducis ac praedicatione Ottonis venerandi Babenbergensis, .episcopi fidem Christi ac baptisma succepit, sub principe eorom Varcizlavo communis eorundem principum electio et Domini papae Innocentii consecratio me quamvis indignum primum Pomeraniae prefecit episcopum sub apostolicae confirmationis testato. Innocenty II dopiero 1130 roku, 15. lutego został wybranym, a 23. lutego tegoż roku (1130) wyświęconym, a zatem poświęcenie Wojciecha nie mogło wcześniej nastąpić, niż w r. 1130. Kannegiesser na str. ą 813 mniema, iż fundacya biskupstwa przyszła do skutku nie wcześniej, jak w r. 1140. Jednak przywilej, wydany przoz Innocentego II w r. 1133, arcybiskupowi magdeburskiemu Norbertowi, wzmiankuje już o biskupstwie pomorskiem.

Por. Liinig, 16, 2, 33. Boysen 2, 13. Czy przywilej ten jest prawdziwym?

W przedruku jego jest wzmianka o biskupstwie Pomezania, którego wówczas jeszcze nie było. Wprawdzie w odpisie, zrobionym z oryginału przez profesora Laspeyres w prowincyonalnem archiwum w Magdeburgu i mnie łaskawie

277

)•

wdzie lud jeszcze w r. 11 BO uwolnić się z pod polskiego zwierzchnictwa. Ale Bolesław wszedł tymczasem w związek z Nielsem, królem duńskim, i gdy sam z potężnem wojskiem nadciągnął nad dolną Odrę, tamten z flotą stanął u jej ujścia. Obaj połączyli się w Julinie, po krótkiej obronie zdobyli miasto i zmusili pomorskiego księcia do ponownego uznania polskiego zwierzchnictwa. Uprzednio umówione, a teraz dokonane małżeństwo między córką Bolesława Rykissą a synem Nielsa, Magnusem, który nieco przedtem obrany został na króla w zachodniej szwedzkiej Jutlandyi, umocniło nowy związek między Polską a Danią *) i jak z jednej strony, we trzy lata potem prawdopodobnie polskie wojska, jako posiłki Nielsa, chodziły za morze do Zelandyi **), tak z drugiej strony ściśnieni od północy i południa Pomorzanie, pozbawieni przezeń zostali wszelkiej nadziei rychłego uwolnienia. Tak się skończyły podówczas owe długoletnie walki

udzielonym, stoi zamiast Pomezania „Pomerana“, lecz podejrzenie przez to się nie usuwa, gdyż w przywileju mówi się : Quorum videlicet episcopatuum no-mina haec sunt. Inter Albiam et Oderam Stetin et lubus, ultra Oderam vero Pomerana. Biskupstwa szczecińskiego nie znamy z żadnego źródła ; przypuściwszy nawet, iż Szczecin był w początku siedzibą biskupa pomorskiego, zawsze jeszcze pozostaje rzeczą niewyjaśnioną, jakim sposobem na dworze pa-piezkim mogło być wyszczególniane jeszcze drugie biskupstwo pomorskie. Ta sama wątpliwość powstaje jeszcze raz przy wyliczeniu biskupstw polskich : Poznań, Gnesen, Craco, Vuartizlan, Crucivie, Mazonia et Lodilaensis. To ostatnie nie może być czem innem, jak Kujawy (Leslau), Leslau zaś jest tern samem biskupstwem, które w dawniejszych czasach mianowało się kruszwickiem od uprzedniej stolicy biskupiej.

*) Por. Saxonis Grammatici Historia Danica : ed. Müller et Yelschow lib. X1Y tom II p. 628—29. Chronologiczne oznaczenie podług Dahlmana, Geschichte von Dennemark, tom I str. 223. Imię Rykissa podaje Knytlinga-saga C. 89.

**) Por. Dahlmann’a na in. m. str. 252. Boguchwał str. 36; pierwszy podał niepewną i bajeczną historyę Piotra Duńczyka i połączoną z nim wiadomość o wyprawie do Danii Bolesława w r. 1124, którą potem Długosz I str. 420 swoim sposobem opisał szeroko ze szczegółami.

***) Por. Dodatek dwunasty.

276

odeń mieszkańców nietylko w Szczecinie, lecz i w Sulinie,. nie bacząc na podszepty i podburzania pojedyńczych kapłanów. Zamyślał nawet ruszyć do Rugii, zaniechał jednak tego projektu, albowiem wyspa ta, w skutek dawniejszych^ niejednokrotnie powtarzanych wypraw wojennych Duńczyków, została już zaliczoną przez arcybiskupa duńskiego do jego dyecezyi, i powrócił do ojczyzny po siedmiomie-sięcznym pobycie na Pomorzu, osiągnąwszy zupełnie cel swoich podróży. Umocnrwszy miasta i lud cały w chrześcijaństwie i odwiedziwszy jeszcze tyle gmin, ile tylko było można, wracał do domu przez Polskę. W dzień św. Tomasza (20. gr.), przywitany przez cały kler uroczystemi śpiewami, wjechał do Bambergu ²⁵).

Od tej chwili chrześcijaństwo utrzymało się na Pomorzu z tej i z tamtej strony Odry²⁶). Pokuszał się wpra-

wdzie lud jeszcze w r. 1180 uwolnić się z pod polskiego zwierzchnictwa. Ale Bolesław wszedł tymczasem w związek z Nielsem, królem duńskim, i gdy sam z potężnem wojskiem nadciągnął nad dolną Odrę, tamten z flotą stanął u jej ujścia. Obaj połączyli się w Julinie, po krótkiej obronie zdobyli miasto i zmusili pomorskiego księcia do ponownego uznania polskiego zwierzchnictwa. Uprzednio umówione, a teraz dokonane małżeństwo między córką Bolesława Rykissą a synem Nielsa, Magnusem, który nieco przedtem obrany został na króla w zachodniej szwedzkiej Jutlandyi, umocniło nowy związek między Polską a Danią *) i jak z jednej strony, we trzy lata potem prawdopodobnie polskie wojska, jako posiłki Nielsa, chodziły za morze do Zelandyi **), tak z drugiej strony ściśnieni od północy i południa Pomorzanie, pozbawieni przezeń zostali wszelkiej nadziei rychłego uwolnienia. Tak się skończyły podówczas owe długoletnie walki

)•

udzielonym, stoi zamiast Pomezania „Pomerana“, lecz podejrzenie przez to się nie usuwa, gdyż w przywileju mówi się: Quorum videlicet episcopatuum no-mina haec sunt. Inter Albiam et Oderam Stetin et lubus, ultra Oderam vero Pomerana. Biskupstwa szczecińskiego nie znamy z żadnego źródła ; przypuściwszy nawet, iż Szczecin był w początku siedzibą biskupa pomorskiego, zawsze jeszcze pozostaje rzeczą niewyjaśnioną, jakim sposobem na dworze pa-piezkim mogło być wyszczególniane jeszcze drugie biskupstwo pomorskie. Ta sama wątpliwość powstaje jeszcze raz przy wyliczeniu biskupstw polskich : Poznań, Gnesen, Craco, Vuartizlan, Crucivie, Mazonia et Lodilaensis. To ostatnie nie może być czem innem, jak Kujawy (Leslau), Leslau zaś jest tern samem biskupstwem, które w dawniejszych czasach mianowało się kruszwickiem od uprzedniej stolicy biskupiej.

*) Por. Saxonis Grammatici Historia Danica : ed. Müller et Velschow lib. XIY tom II p. 628—29. Chronologiczne oznaczenie podług Dahlmana, Geschichte von Dennemark, tom I str. 223. Imię Rykissa podaje Knytlinga-saga C. 89.

**) Por. Dahlmann’a na in. m. str. 252. Boguchwał str. 36; pierwszy podał niepewną i bajeczną historyę Piotra Duńczyka i połączoną z nim wiadomość o wyprawie do Danii Bolesława w r. 1124, którą potem Długosz I str. 420 swoim sposobem opisał szeroko ze szczegółami.

***) Por. Dodatek dwunasty.

278

ROZDZIAŁ DWUNASTY.

BEZSKUTECZNE WYPRAWY BOLESŁAWA NA RUŚ 1 DO WĘGIER. NAPADY CZECHÓW NA SZLĄSK. POŚREDNICTWO CESARZA LOTHARA. PODZIAŁ PAŃSTWA I ZAPROWADZENIE SENIORATU (STARSZEŃSTWA).

Czego naród spodziewał się po młodzieńcu, spełnił to stanowczo Bolesław jako mąż. Pełen męstwa, przedsiębiorczości i wytrwałości, nadał polskiej potędze nowy wzrost na zewnątrz; można powiedzieć, że wszystko, co tylko> rozpoczął, poszło mu po myśli. Nie zawsze to jednak tak było. I on doświadczał chwiejności w powodzeniu, jak to zwykle zdarza się w takiem ciągiem prawie życiu wojen-nem; to tylko było przykrem, iż szczęście opuściło go na stare lata.

Wnet po owej stanowczej wyprawie przeciwko Pomorzanom, w której Szczecin wraz z krajem, leżącym nad dolną Odrą, podpadł jego władzy, Bolesław zajął się czynniej sprawą swojego szwagra Jarosława, wypędzonego z włodzimierskiego księstwa, przez wielkiego księcia kijowskiego. Celem wyprawy, którą Polacy przedsięwzięli tam w roku 1121 — nie wiemy z pewnością, ażali Bolesław przewodniczył jej osobiście — było przywrócenie Jarosława do jego państwa, a zarazem ubezpieczenie własnego kraju przed powtórzeniem napadów, któremi Andrzej, syn wielkiego księcia, z Włodzimierza trapił Polskę. Wyprawa ta poszła niepomyślnie. Polacy ze znaczną stratą odparci zostali od Czerwienia przez Stefana Raciborowi-cza, tamecznego naczelnika, poczem Jarosław opuścił Polskę i ruszył do Węgier, szukając dalszej pomocy u króla Stefana. I rzeczywiście we dwa lata potem, król węgier-

279

ski wyruszył z wojskiem przez góry do Kusi, połączył się tu z oddziałami polskiemi, oraz oddziałami Rościsławi-czów, zależnych wówczas od Polski, i stanął obozem pod Włodzimierzem, kędy wielki książę, dowiedziawszy się o niebezpieczeństwie, wysłał na pomoc swego syna Mścisła-wa. Już był naznaczony dzień do szturmu twierdzy, gdy Jarosław, zbliżywszy się do niej nieostrożnie, zamordowany został przez dwóch mężów, którzy wyszedłszy z twierdzy, ukryci byli w zasadzce. Śmierć jego zmieniła położenie rzeczy. Wojsko węgierskie nie chciało nadal słyszeć o przedłużaniu walki, groziło nawet porzucić opierającego się króla, a gdy i dla Polaków upadała główna podstawa przedsięwzięcia, to jest przywrócenie na państwo Jarosława, sprzymierzeńcy zaprzestali oblężenia i powrócili każdy do swej ojczyzny²⁷).

Od tego czasu Bolesław, jak się zdaje, nie wtrącał się więcej do spraw ruskich, nawet do spraw Rościsławi-czów²⁸). Po śmierci Wołodara 1124 r., synowie jego Wła-dimirko i Rościsław podzielili się ojcowizną w ten sposób, iż pierwszy otrzymał Źwinigrod, a młodszy Przemyśl. W latach 1126 lub 1127 powaśnili się oni między sobą. Władimirko szukał pomocy u Węgrów, Rościsław u wielkiego księcia Mścisława; Polacy nie wtrącali się w to, i

pokój między braćmi nastąpił w skutek pośrednictwa wielkiego księcia. A zatem i zwierzchnictwo, które Bolesław zdobył nad temi krajami przebiegłością Piotra Własta, nie było długotrwałem, i Rościsławicze powrócili do naturalnego związku z pokrewnymi ruskimi książętami*).

W takim stanie znajdowały się stosunki najbliżej sąsiadujących z Polską, ruskich księstw, gdy śmierć węgierskiego króla Stefana (1131) wszystkie prawie sąsiednie narody wprawiła w ruch wojenny. W późnym już wieku, ojciec Stefana, Koloman, pojął za żonę jedną z córek wielkiego księcia Włodzimirza Monomacha (1112), lecz wkrótce potem, podejrzywając o wiarołomstwo, odegnał od siebie młodą małżonkę. W błogosławionym stanie wróciła ona na Ruś i powiła tu syna, któremu dano imię Borys. Niektórzy uznawali go za dziecko Kolomana, inni zaś twierdzili,

*) Por. Karamzina str. 142—43. Z opowiadaniem tern zgadza się zupełnie i Długosz I str. 427 i 29 ; opuszcza on tylko powrót Władymirka z Węgier i jego pogodzenie się z bratem. Engel, Geschichte von Halicz str. 461—62 przedstawił te ruskie stosunki w sposób wcale nie krytyczny. Podług jego opowiadania, Borys, syn króla węgierskiego, Kolomana, ożenił się z córką Bolesława, Judytą, i posadzony był na księstwo halickie od przyrodniego brata swojego króla Stefana w 1127 r., w skutek sporów między Władimirkiem a Mścisławem. Engel opiera się na BoguchwaleJstr. 36 i 40. Jednak wiadomość podana przez Boguchwała jest nader ciemną. Opowiada on: Bolesław wydał swą córkę za Kolomana, syna króla węgierskiego. Lecz Kolomana tego nie można nigdzie wstawić do genealogii węgierskiej książęcej rodziny owego czasu, dla tego to Engel widzi się zmuszonym zmienić tekst Boguchwała i zamiast Colomano czytać Colomanni. Lecz, gdy 1) Kadłubek, a równie też ruskie i węgierskie wiadomości milczą zupełnie o owem osadzeniu Borysa w Haliczu, 2) gdy Boguchwał także wszystkie następne wyprawy, które Bolesław, podług Kadłubka i źródeł węgierskich i niemieckich, przedsiębrał dla osadzenia Borysa na Węgrzech, fałszywie odnosi do osadzenia jego w Haliczu, 3) gdy, krom tego, syn Kolomana, Borys, ożeniony był nie z córką Bolesława} lecz z grecką księżniczką, wypada więc ztąd, iż wiadomość Boguchwała w o-góle jest nader niepewną, a nawet fałszywą. Również fałszywą jest wiadomość Długosza na str. 434, iż król Stefan ożeniony był z Judytą, córką Bolesława. Dowiódł już tego Katona w t. 3, a z Chronogr. Saxo pod r. 1149, Chronic, montis sereni u Hoffmana, Script, lusat. IV str. 38 wypada, por. z wiadomością przytoczoną przez Gebhardi, Aquil. march. str. 121, iż ta Judyta dopiero w r. 1149 wyszła za Ottona I margrabiego brandeburskiego.

iż jest to syn nieprawy ; lecz Stefan przyjaźnie przyjął przyrodniego brata, i gdy ten wyrósł, odznaczał go i zdawał się, sam będąc bezdzietnym, przeznaczać go na swego następcę. Ze szczepu Arpada żyli jeszcze podówczas tylko Almus, brat Kolomana, ze swym synem Belą, obaj pozbawieni wzroku. Jednak jedna partya węgierska wolała ulegać im, niżeli Borysowi, a gdy Stefan zdawał się zagrażać ich życiu, pomogła Almusowi uciec do Konstantynopola; Belę zaś trzymała w ukryciu, dopóki król, znajdując się w ciężkiej chorobie, nie zmienił swego usposobienia i stosownie do życzeń otaczających go, naznaczył następcą swego stryja (kuzyna), i ożenił go z córką serbskiego księcia (1129). Prawdopodobnie w tymże czasie Borys opuścił państwo, udał się do Konstantynopola, gdzie tymczasem Almus dokonał żywota, zaślubił tu córkę cesarza Kalojohanessa, i wreszcie, w niewiadomym czasie, udał się do Polski na dwór księcia Bolesława ²⁹). Lecz wnet po śmierci Stefana, gdy ślepy Bela zaledwie usiadł na tronie, nieprzychylna jemu partya wezwała Borysa do Węgier, obiecując go wynieść na króla. Musiał on już uprzednio pozyskać Bolesława dla swych widoków; teraz zaś Bolesław zgromadził natychmiast wojsko i poprowadził go sam przez pograniczne góry do Węgier. Jednocześnie wyruszyli w pole i Rusini za sprawą pretendenta, ściągając ku sobie węgierskich malkontentów ; Polacy i Rusini dotarli aż do rzeki Sajo, gdy tymczasem król Bela, lub raczej jego dzielna żona Helena, kazała ściąć niektórych ze znaczniejszych stronników Borysa, i potem, z wiernymi sobie wyruszywszy naprzeciwko nieprzyjaciół, stanęła obozem na drugim brzegu rzeki. 0 ukończeniu walki posiadamy roz-

maite wiadomości. Podług jednych Bolesław rozpoczął w nocy odwrót i poniósł wielkie straty od ścigających go Węgrów; podług innych zaś on, równie jak i ruski książę, spokojnie opuścił kraj, gdy posłowie Beli przedstawili mu, jak niegodziwą jest rzeczą chcieć narzucać Węgrom bękarta za króla ³⁰). Jakby tam i było, oba podania zgadzają się w tern, iż wyprawa nie osiągnęła zamierzonego celu. Tymczasem król Bela ze swej strony znalazł także pomoc zewnętrzną i nie jest rzeczą nieprawdopodobną, iż właśnie ona to spowodowała odwrót Bolesława. Napad na Węgry zerwał starą przyjaźń, łączącą dotychczas polskiego księcia z Sobiesławem czeskim. Ożeniony z siostrą króla Beli i od r. 1125 panujący w Czechach³¹), wziął Sobiesław stronę szwagra i zerwał pokój, istniejący między Polakami a Czechami od r. 1115 i (18. października 1182 r.) właśnie w chwili, gdy Bolesław wyruszył do Węgier, wkroczył do Szląska. Ogniem i mieczem spustoszył całą krainę, wziął mnóstwo jeńców i ogromną zdobycz — między innemi rzeczami kronikarz wspomina o stadach dzikich koni — i wrócił do Czech³²). Wi-

283

dzimy tedy, iż wszystkie okoliczne ludy, Polacy, Ruś zachodnia, Morawcy, Czesi, w skutek sporu o następstwo węgierskiego tronu, poruszyły się do wojny.

Trwała ona mnogie lata. Bolesław i w następnym roku (1133) chodził na Węgry; Sobiesław zaś powtarzał czterykroć swoje napady na Szląsk: z wielką stratą 24. lipca Bolesław został zmuszony do odwrotu przez Belę i przybyłego doń na pomoc szwagra, margrabiego Alberta austryackiego, Sobiesław zaś spalił Kozel i do 300 wiosek w kraju ³³). Nawet trzecia wyprawa, którą Bolesław jakoby przedsiębrał w r. 1134 przeciwko Węgrom, ukończyła się zupełną porażką Polaków, spowodowaną przez zdradę. Kadłubek opowiada, iż wielkie drużyny Węgrów, jako odstępcy przybyły do obozu polskiego, w czasie pochodu zajęły stanowisko w tyle, a gdy przyszło do bitwy, wpadły z tyłu na Polaków. Napróżno usiłowali oni stawić najwaleczniejszy opór; ściśnieni z dwóch stron zostali zupełnie pobici, wielka część została na placu boju, a Bolesław ocalił się w ten tylko sposób, iż mu prosty szeregowiec podał własnego konia do ucieczki ³⁴). Wreszcie

wszystkie te niepomyślności z Belą i ciągłe pustoszenie Szląska przez Czechów, musiały skłonić polskiego księciu do zawarcia pokoju. Już w r. 1134 sztuhlweissenburski biskup wysłany był w poselstwie przez króla Belę do Niemiec, do cesarza Lotara, i usposobił go nader przychylnie co do praw swego pana, głównie za pośrednictwem Sobiesława czeskiego*). Gdy wkrótce potem w marcu 1135 r. nastąpiła w Bambergu zgoda Lotara z Hohensztaufenski-mi braćmi, przez co przywrócony został wewnętrzny pokój w państwie, a Sobiesław był teraz ściśle sprzymierzony z cesarzem, zaczął ten natychmiast krzątać się o wznowienie swego zwierzchnictwa we wszystkich wschodnich pogranicznych krajach państwa. Wprawdzie sposób jego wystąpienia w sporze książąt węgierskiego, polskiego i czeskiego nie jest nam znany, jednak wiemy z pewnością, iż pośrednictwo jego sprowadziło między nimi pokój. Podeszły już w wieku Bolesław, nieszczęśliwy w ostatnich swych przedsięwzięciach, zostający w wojnie z Węgrami, Czechami i sąsiednimi ruskimi książętami — gdyż i ci ostatni, korzystając z nieszczęścia Polaków w Węgrzech i Szląsku, zaczęli napadać znowu **) — mógł nie czuć się na siłach do nowej walki z Niemcami, którą mu zagrażał Lotar ; a krom tego, chcąc zabezpieczyć pomorskie swe zdobycze przeciwko nanadom sąsiednich niemieckich książąt i Duńczyków, wolał zgodzić się z cesarzem niż wojną z nim ściągnąć na siebie jeszcze więcej niebez-stosunki. Opowiadanie jego jest już po części sproL,towanem przez Naruszewicza t. V str. 279. Z jakich powodów ja rzecz tę wystawiłem tu o wiele inaczej od niego, to się samo przez się pokazuje z przytoczonych notât.

*) Por. Contin. Cosm. 1. 1. str. 311—12. Między podarunkami Lotara znajdowały się dwa białe konie, zdobne w przepyszne rzędy. W tych rzędach było 26 grzywien złota.

**) Że napady Czechów na Szlq,sk trwały jeszcze i w r. 1134, świadczy Contin. Cosm. pod r. 1134 na str. 310 i 311. Kronikarz kończy ich opis wyrazami: O miserabilis regio Duci subdita fatuo, quidquid enim délirant Reges, plectuntur Achivi. O napadach Rusinów por. Karamzin str. 155—57.

pieczeństw. Co by go tam zresztą i spowodowało do ustępstwa, dość, iż wysłał posłów ³⁵) na zjazd do Magdeburga 26. maja 1135, a na Wniebowzięcie (15. sierpnia) osobiście przybył do cesarza do Merseburga, kędy jednocześnie przybyli książę czeski Sobiesław i posłowie króla węgierskiego. Tn pogodził Lotar książąt; Bolesław dał cesarzowi przysięgę służebności (Mannschaft) za Pomorze i Rugię, zapłacił dwunastoletnią daninę, i starym zwyczajem niósł przed nim miecz, przy udaniu się do kościoła. Opatrzeni bogatemi podarunkami — książęta słowiańscy obdarowani głównie drogiemi futrami — rozstali się z cesarzem³⁶).

Bolesław nie długo przeżył ten pokój. Wznowiwszy raz jeszcze starą przyjaźń z księciem Sobiesławem na zje-ździe w Glatzu, po Zielonych Świętach w r. 1137, gdy Władysław, starszy syn jego, wkrótce potem trzymał do chrztu w Niemczy nowonarodzonego syna czeskiego księcia za znak, iż odnowione przyjazne stosunki między Polską a Czechami trwać będą i na przyszłość³⁷), stary bohater uczuł w jesieni 1139 r„ iż zbliża się jego koniec. Oprócz córek miał on z dwóch swych małżeństw pięciu synów, najstarszego z pierwszą, innych zaś: Bolesława, Mieczysława, Henryka, Kazimierza z Niemki f) ; teraz podzielił państwo między czterech starszych. Władysław otrzy-

mał Kraków i Szląsk, Bolesław Mazowsze i Kujawy, Mieczysław Gniezno i Pomorze, a Henryk Sandomierz; tylko najmłodszemu, jako małoletniemu, nie naznaczył nic *). — Chociaż podział ten odpowiadał zupełnie starosłowiańskiemu zwyczajowi**), jednak Bolesław w stosunku swym

**) Na Rusi i w Czechach zasada podziałów była oddawna przyjętą. Pa-lacky, I str. 163 zdaje się mylić, przyjmując prawo starszeństwa w Czechach, jako prastare. Prawo Brzetysława II o następstwie tronu tyczy się, jak widać z Cosmasa str. 128—29, wprowadzenia starszeństwa, a zatem nie było żadną nowiną, jeśli uprzednio już było praktyko wanem. Wprawdzie Palacky Historya Czech, na str. 290 twierdzi, iż Brzetysław postanowił, aby młodzi członkowie rodziny otrzymywali swe udziały tylko w Morawii, chcąc w taki sposób utrzymać jedność Czech; w tern tylko być może nowość rozporządzenia Brzetysława ; lecz 1) w przytoczonem miejscu Cosmasa nie masz nic o bliższem jego określeniu, i 2) sprzeciwia się temu dalszy bieg wypad« ków czeskich, gdyż, w rzeczy samej, jak sam Palacky 2 str. 13 przyznaje, udzielni książęta bywali uposażani ziemią i ludźmi w Czechach. Co się tyczy istnienia bezwarunkowego systematu podziałów w Polsce, na to nie posiadamy żadnych pewnych dowodów. Jednak wyżej już zauważyliśmy, że Bolesław Chrobry właściwie powinien był się dzielić z braćmi swymi, iż Mieczysław II wypędził swego brata Ottona z jego udziału, iż wreszcie sam Władysław Herman udzielił swemu nieprawemu synowi Zbigniewowi zupełną władzę nad częścią

*) Kadłubek I str. 276 robi o podziale tylko następną, uwagę: et regni successionem quatuor filiis legat, certos Tetrarchiarum limites disterminans catenus, ut penes Majorem natu et Cracoviensis provinciae principatus et au-thoritas resideret principandi : de quo si quid humanitus obtigisset, semper aetatis majoritas et primogeniturae ratio litem successionis decideret. Boguch. str. 36 : Yladislav primogenito Cracoviensem, Siradiensem, Lancziciensem, Szle-siam et Pomoriam et principandi auctoritatem legat. Boleslao Crispo Maso-viam, Dobriniam (?), Cujaviam et Culmensem Castellaniam (?), Meszconi vero Gneznam, Poznaniam et Kalis cum earum pertinentiis, Henrico Sendomirien-sem et Lublinensem provincias similiter atque ducatus deputat et legat. Chronić. Pol. 1. 1. str. 14: quatuor ergo primis parte decedens terram dimisit, se-niori Slesiam et ad praecessendum aliis Cracoviam disponit et post illum se-niori semper ducum Cracoviae gubernacula consignât. Chronic, princ. pol. 1.1. str. 92: primogenito Yladislao Slesiam et, ut aliis praeesset, monarcham con-stituit, et Henrico Sandomiriam, Mesiconi Gneznam et Pomeraniam, Boleslav Cuyaviam et Mazoviam assignavit. Długosz I str. 448 zgadza się z Boguchwałem. Ostatnia wiadomość Chroń, princ. poi. zdaje się być najprawdziwszą. Albowiem 1) Mieczysław i później jest posiadaczem Pomorza, por. Kadłubek str. 39 i 40, i geograficzne położenie mówi raczej za połączeniem tego kraju z Wielkopolską, niż z Małopolską i Szląskiem ; 2) w owym czasie nie może jeszcze być mowy o księstwie lubelskiem ; kraje te, jak to zobaczymy, zostały zdobyte dopiero później. To samo stosuje się i 3) do ziemi Chełmskiej — (Kulm).

do Zbigniewa przekonał się aż nadto dobrze o szkodliwości, jaką tak bezwarunkowy systemat podziału przynosił ogólnej ojczyźnie*), dla tego też chciał jej zapobiedz w ten sposób, iż zwyciężywszy brata, odebrał od niego dotychczasową niezależność, i pozostawił mu Mazowsze, tylko pod własnem zwierzchnictwem; więc też i teraz przy podziale kraju pomiędzy synów, ustanowił na przyszłość prawo, aby zawsze najstarszy z rodziny, wraz z posiadaniem Krakowa, nietylko otrzymywał tytularne zwierzchnictwo nad innymi członkami rodziny, lecz aby, jako wielki książę (monarcha, maximus dux)**), miał nad nimi najwyższą władzę, i tym sposobem, w osobie swojej reprezentował i utrzymywał jedność państwa. Był to czyn jego ostatni. Po przyjęciu świętych sakramentów 28. października 1139 r. rozstał się z życiem***). Ze śmiercią jego Polska weszła w nowy okres rozwoju.

kraju. Musiał tedy, jak się zdaje, i w Polsce zachowywać się systemat podziałów, a jeśli nie przychodziło do nich, to tylko w skutek nadużycia siły.

*) Już Cosmas na str. 218 pisze odnośnie do podziału państwa między Bolesławem a Zbigniewem : Hos inter suum regnum divisit per medium ; sed quoniam juxta vocem dominicam omne regnum in se ipsum divisum de-8olabitur, et domus supra domum cadet, et sicut vulgo dicitur: duo catti uno sacca capti insimul esse non possunt.

**) Wyrażenie monarcha używa się bardzo często przez Kadłubka , maximus dux nazywa Bolesław I Szląski swego ojca Władysława II w przywilejach ; por. Boczek, Codex diplomaticus et epistolaris Moraviae II str. 9 : Idci-rco ego Boleslaus dei gracia dux Zlesie filius illustris quondam et maximi ducis vladyzlai.

***) Por. Kadłubek I str. 278. Boguchw. str. 41, Hradischer Zeitbuch i Cont. Cosm. str. 327 podaje r. 1138. Obaj szląscy kronikarze u Stenzela str. 14 i 93, równie jak i Annal. Cracov. maj. ad a. 1139. Sulger podług archiwalnych wiadomości w swych Annal. Zwifalt. str. 96 komunikuje, iż Bolesław umarł 5. Cal. Novbr. 1139 r. Klasztor Zwiefalteński uroczyście obchodził padnięć jego, jako swego dobroczyńcy.

¹

Por. Gallus str. 301 i 302. Długosz I str. 405 umieszcza tę wyprawę do Prus pod r. 1115, albowiem błędnie odnosi wiadomości podane przez Gallusa na str. 287—301 do drugiej ekspedycyi Władysława do Czech, przedsiębranej w r. 1114. Także i Naruszewicz Y str. 239 został przezeń w błąd wprowadzony.

²

Czas ożenienia Bolesława z Salomeą podaje Sulger, Annal. Zwifaltens.

³

Por. Cosmaß 1. 1. str. 254—55.

⁴

Ob. Gallus str. 303—313. Gdy on tę zgodę i śmierć Zbigniewa tyczy bezpośrednio z pierwszem połączeniem się Sobiesława z Władysławem czeskim, nie może ona z Długoszem I str. 496 i Naruszewiczem t. Y str. 240 być przeniesioną na r. 1116. Łatwo dopatrzyć, iż obaj wybrali ten czas dla tego, że wiadomości Gallusa o przedsięwziętej w r. 1110 wyprawie do Czech przenieśli na r. 1114, a ekspedycyę do Prus na r. 1115. Co się właściwie stało ze Zbigniewem, o tem nie mówi wyraźnie Gallus, powiada tylko: Zbigniew wpadł in dampnum irreparabile i nazywa ten czyn Bolesława crimen lamentabile. Cosmas na str. 245 kładzie w usta Władysława : Nequaquam assimilabor Duci Poloniensi Boleslao, qui fratrem suum Izbigneu sub fidei sacramentis advoca-vit dolis et eum tertia die privavit oculis. Od tej chwili Zbigniew znika z dziejów, a głęboki żal Bolesława wskazuje, iż został zamordowanym. Długosz I str. 406 trzymał się tu całkiem Gallusa, lecz zarazem na str. 409 wzmiankuje o wiadomości, znajdującej się w Chroń, polon. str. 13, iż Zbigniew na całe życie wygnany został. Wygnanie to przypada na czas wcześniejszy.

⁵

Por. Gallus str. 309—313. Łączy on bezpośrednio opis tej pokuty z opowiadaniem o zabójstwie Zbigniewa, dla tego też i ja postawiłem je tu razem. Długosz I str. 429 i Naruszewicz Y str. 276, nie wiem z jakiego powodu wybrali do tego lata 1129—30. Naturalną, jest rzeczą,, iż opis pierwszego jest daleko obszerniejszymj aniżeli wiadomości podane przez Gallusa.

⁶

Por. Karamzin, Historya rossyjskiego państwa, 2. str. 109 i 110. Strahl, Historya ruskiego państwa, 1. str. 197—98.

⁷

Por. Ustrialow, Historya Rossyi (Stuttgart! 1840 r.) I str. 95—96.

⁸

Pierwszą wiadomość podaje Długosz 1. str. 411 z kroniki Rostowskiej, drugą inne ruskie kroniki. Por. Karamzin str. 128.

⁹

Por. Gallus str. 313—18. Oznaczenie czasu rokiem 1119 dla zdobycia Nakla przyjął także Długosz I str. 412, a za nim Naruszewicz V str. 245. Opiera się ona najbardziej na Annal. Cracov. maj. w gdańskiem wydaniu Gallusa, które pod r. 1119 podają wiadomość: Boleslaus duos duces Pomeranos devicit, i zgadza się zupełnie z całym przebiegiem walk polsko-pomorskich ; równie też i Vita Ottonis u Ludwiga, Script, rer. Bamberg, str. 651 łączy zdobycie Nakla z wyprawą Bolesława na Szczecin, a jednak ta ostatnia, jak się pokazuje z innego miejsca, musiała się odbyć w r. 1120 lub 1121. Długosz, a

¹⁰

Por. Yita Ottonis 1. 1. str. 652. Barthold na in. miej. Czas tej wyprawy można określić tylko za pomocą, listu, którym Bolesław wzywał biskupa Ottona bamberskiego do podróży w celu nawracania Pomorzan. (Por. Yita Ottonis str. 653). W nim powiada, iż od trzech lat podbił już te ziemie. Ponieważ zaś Otton wyjechał z Bambergu 24. kwietnia 1124 r., zatem dla wyprawy Bolesława przyjmuje się zwykle r. 1121. Zważywszy jednak, iż Otton przed swym odjazdem żą,dał zezwolenia stolicy apostolskiej, staje się prawdo-podobnem, iż list Bolesława pisany był w r. 1123, w którym to razie podbicie Pomorza musiało nastą,pić już w r. 1120. Mogło ono być w zimie 1120 na 21.

¹¹

Por. wyżej przytoczony list Bolesława do Ottona u Ludwiga 1.1. str. 653. Pisze on w nim: Sed ecce per triennium laboro, quod nullum episcopo-rum vel sacerdotum idoneorum mihive coaffinium ad boc opus inducere queo.

17¹⁰

¹²

Por. Andreae Vita Ottonis u Ludwiga 1. 1. str. 460.

¹³

Otton został wyniesiony na biskupstwo przez Henryka IV na Boże Narodzenie 1102 r., por. Yita 1. 1. str. 687.

¹⁴

Otton pochodził z hrabiów von Yohburg, jak przypuszcza Dobner ad Hagec. IV str. 171, był więc z Bolesławem w stosunkach pokrewieństwa, albowiem brat Salomei, żony Bolesława, hrabia von Berg, miał za sobę, Gizelę, córkę hrabiego von Vohburg, mniemanego brata biskupa Ottona.

f) Bolesław pisał na in. m. : Sed et ego tuae paternitatis devotus fa-mulus impensas omnes et socios itineris et linguae interprètes et coadjutores pre8byteros et quaecunque necessaria fuerint, praebebo; tu tantum venire dignare.

¹⁵

Por. Yita Ottonis 1. 1. str. 653.

¹⁶

Ibid: ut non solum illis non indigens, verum etiam opulentus appa-reret: non opes eorum sibi, sed ipsos potius veile Deo lucrari.

¹⁷

Por. Vita Ottonis 1. 1. str. 654. Wyż wspomniana miejscowość Burda z pewnością, jest to znane uprzednio z czesko-polskiej wojny, Brido czyli Bardo, dzisiejsza Warta nad Nissą.

¹⁸

Por. Vita Ottonis 1. 1. str. 655.

¹⁹

Por. Vita Ottonis 1. 1. str. 615. Kannegiesser na str. 561, w sposób nam niepojęty, umieszcza lasy te między Gnieznem a Uściem, a zatem granice Pomorza posuwa aż do Noteci. Wyrazy Vita są zupełnie jasne : taliter a duce Poloniae dimissi per Usdam castrum in extremis Poloniae finibus transeuntes nemus horrendum et vastum quod Pomeraniam Poloniamque dividit intravi-

mus.---vix diebus sex menso nemore ad ripam fluminis qui limes Pome-

raniaa est consedimus. Gdy oni ztąd ruszyli na Pyrytz, trudno tę rzekę uważać za co innego, jak Dragę.

²⁰

Por. Vita Ottonis str. 687—89.

²¹

Por. Vita Ottonis str. 689—90.

²²

Por. Yita Ottonis str. 710.

²³

Ibid. str. 703.

²⁴

Por. Ibid. str. 690. Post haec triennis domi detentus, post quadrien-üium, quamvis multis domi teneretur negotiis, ipse tarnen amore novellae co-loniae suae flagrans omnibus postpositis illam revisere aggreditur.

Keppel.

²⁵

Por. Yita Ottonis str. 710 i następne.

²⁶

Dokładniejszy czas ustanowienia biskupstwa na Pomorzu nie jest znany, zdaje się jednak, ponieważ starożytny biograf.św. Ottona, opisując drugą, jego podróż, ani jednem słowem nie wspomina o ustanowieniu tam biskupa, iż mianowany w r. 1124 przez Bolesława, polski kapłan Wojciech nie usadowił się tam jeszcze. Najdawniejsza wiadomość, którą podaje Dreger cod. dipl. str. 1, jest bulla Innocentego II z r. 1140, w której tenże na przedstawienie Wojciecha, ustanawia biskupstwo pomorskie w Wollinie. Podług niej, rozciągało się ono na wschód, aż ku Łebie. W przywileju z r. 1140, który wydał sam Wojciech klasztorowi stolpeńskiemu nad Peeną (u Dregera str. 3), powiada on : Ex quo primum gens Pomeranorum devoto studio domini Bolizlay gloriosi Polonorum ducis ac praedicatione Ottonis venerandi Babenbergensis, .epi8copi fidem Christi ac baptisma succepit, sub principe eorom Varcizlavo communis eorundem principum electio et Domini papae Innocentii consecratio me quamvis indignum primum Pomeraniae prefecit episcopum sub apostolicae confirmationis testato. Innocenty II dopiero 1130 roku, 15. lutego został wybranym, a 23. lutego tegoż roku (1130) wyświęconym, a zatem poświęcenie Wojciecha nie mogło wcześniej nastąpić, niż w r. 1130. Kannegiesser na str. 813 mniema, iż fundacya biskupstwa przyszła do skutku nie wcześniej, jak w r. 1140. Jednak przywilej, wydany przez Innocentego II w r. 1133, arcybiskupowi magdeburskiemu Norbertowi, wzmiankuje już o biskupstwie pomorskiem. Por. Lünig, 16, 2, 33. Boysen 2, 13. Czy przywilej ten jest prawdziwym? W przedruku jego jest wzmianka o biskupstwie Pomezania, którego wówczas jeszcze nie było. Wprawdzie w odpisie, zrobionym z oryginału przez profesora Laspeyres w prowincyonalnem archiwum w Magdeburgu i mnie łaskawie

²⁷

Por. Karamzin 2 str. 128. Nota str. 36. Długosz I str. 419 pod względem wyprawy do Włodzimierza w oznaczeniu roku zgadza się z podaniami ruskiemi, dodaje jednak szereg pobocznych okoliczności, mówiąc, iż wyprawa doszła aż do Kijowa i że Jarosław zginał dopiero pod jego murami. Katona, Histor. crit. III str. 412 twierdzi, opierając się na jedno miejsce w Yita Con-radi Salisb. Episc. u Hanzis Germ. sacr. II str. 223, że wyprawa ta odbywała się w r. 1127. Miejsce to dowodzi zresztą, iż Stefan, król węgierski, był w Ga-licyi w r. 1127 i nic więcej. Łatwo też może się ono ściągać i do mieszania się Stefana w późniejsze spory synów Wołodara.

²⁸

Długosz I str. 423 twierdzi wprawdzie, iż Wołodar w r. 1124 wpadł znowu do Polski i że Bolesław w r. 1125 odpłacił się za ten najazd zdobyciem Halicza; musimy jednak wątpić o prawdzie tej wiadomości, albowiem dawniejsi kronikarze milczą całkowicie o tych wyprawach, i Wołodar podług ruskich wiadomości u Karamzina 2 str. 131 już w r. 1124 nie żył.

²⁹

Podług Karamzina str. 59, nota : Matka Borysa Euphemia była córką, Włodzimierza Monomacha i vrr. 1112 została wydaną, za Kolomana. Por. także Otto Fris. VII rozdz. 21. Thwrocz II c. 61. Engel, Geschichte des ungarischen Reichs I str. 224 i nast.

³⁰

Por. Thwrocz lib. II c. 64. Contin. Cosm. pod r. 1131: Eodem anno. Dux Polonorum cum infinito exercitu in Ungariam profectus est, volens filium Colmanni expulso rege caeco, qui vocatur Bela, invitis Ungaris inthronizare Mater enim praefati juvenis a marito buo rege videlicet Colmanno repudiata, dum esset praegnans rediit ad Patrem atque ibi puerum peperit. Hune ergo dux Polonorum regem Ungaris praeponere cupiebat, sed ejus propositum di-vina providentia destruxit, nam caecus Rex cum exercitu suo ei occurrit, et Boleslaus cum suis perterritus expectata nocte fugam iniit, quem Ungari, se-cuti deo auxiliante multos in ipsa fuga interfecerunt. — Por. Hradischer Zeitbuch in den Wiener Jahrbüchern der Litteratur. 48 tom str. 43 pod r. 1132«

³¹

Por. Engel, Geschichte des ungar. Reichs t. I str. 220. Palacky, Hi-storya Czech, t. I str. 383 i 393.

³²

Por. Contin. Cosm. pod r. 1132: Interea dux Sobieslaus Dei miseri-cordia, precibusque S. Yenceslai munitus Poloniam cum exercitu suo XV kal. Novbr. intravit; totamque partem illius regionis quae Slansko vocatur penitus igné consumpsit. Multos enim captivos cum innumera pecunia nec non indomi-tarum equarum greges non paucos inde secnm abduxit. Por. Hradischer Zeitbuch na in. m.

³³

Por. O wyprawie Bolesława do Węgier i bitwie, Katona, Hist. crit. III str. 465—78. Oznaczenie czasu polega na pewnem miejscu Excerpt. Bicar-dan : altero anno socerum suum regem strenue et victoriose juvit adversus Borichium, mianowicie Albert austryacki, który w r. 1132 ożenił się z siostrą. Beli. Por. Otto Fris, (brat wymienionego Alberta) YII c. 20. Podług Thwrocz üb. II, 64, w czasie bitwy wzięty został do niewoli brat comitis de Cracovia. 0 napadach Czechów na Szląsk por. Contin. Cosm. pod r. 1133. Hradischer Zeitbuch pod r. 1133: Eodem anno Boemienses cum Moraviensibus quater Po-loniam nomine resistente depopulando invaserunt, praefati vero Moravienses innata sibi probitate aedificiis urbis, quae vulgo dicitur Kosli exustis et fun-ditus deletis, infinitam multitudinem utriusque sexus cum multis spoliis in cap-tivitatem duxerunt.

³⁴

Por. Kadłubek I str. 264. Jest to jedyna wiadomość, jaką podają dawniejsi kronikarze polscy o tych wojnach, umieściwszy ją pod r. 1134, albowiem Claustro-Neoburg u Peza, Scriptor. rer. Austriae I str. 444 Chroń. Zwetlense ibid, str. 512. Austr. ibid. str. 557 zgodnie z małą tylko odmianą wyrazów donoszą.. 1134 r. Bela caecus rex Ungarorum triumphat de Polonis, sed dolo. Długosz I str. 434 sqq. bardzo niedokładnie przedstawia te polsko-węgiersko-czeskie

³⁵

Por. Annal. Saxo pod r. 1135.

³⁶

Por. Ann. Saxo ibid. Chroń, montis sereni 1. 1. IV str. 35—36. Annal. Bosov. ad h. a. Otto Fris. YII c. 19. Godne uwagi doniesienie o ukazaniu się Bolesława, podaje Contin. Cosm. pod r. 1135 str. 318. Z Merseburga ruszył Bolesław do Hildesheimu do grobu św. Godeharda i w powrocie swym był uroczyście przyjmowany z rozkazu cesarza w Magdeburgu. Por. Annal. Saxo 1. c Annal. Bosov. ad h. a. Sed et dux Poloniae duxque Bohemiae pelles griseas atque mardelinas, cum variis auri et argenti, et pretiosarum rerum muneribus tanta afferebant copia, ut nullus superesset principum, qui et ducum illorum et imperatoris muneribus se non gauderet honoratum.

³⁷

Por. Contin. Cosm. pod r. 1137 str. 325.

t) Por. Boguph. str. 36. Chronic, princ. pol. 1. 1. str. 42.

ROZDZIAŁ TRZYNASTY.

RZUT OKA NA PRZESZŁOŚĆ. STAN WEWNĘTRZNY.

Bolesław Chrobry wyniósł Polaków na Ind panujący w obszernych ziemiach między Elbą a Dnieprem, Karpatami a morzem Bałtyckiem. Wiek z górą upłynął po jego śmierci; na czele narodu niejednokrotnie osobiście stali dzielni książęta, w niezliczonych wyprawach wojennych uwijali się oni na wszystkie strony świata, odnosili liczne zwycięstwa, a jednak łatwo dostrzec, iż ostateczny rezultat wszystkich tych wysiień mało odpowiada zużytym na ten cel siłom. Wprawdzie Polacy w obec wszystkich sąsiadów utrzymali swe posiadłości i swobody wewnętrzne. Nawet w chwili, w której znajdujemy się obecnie, panowanie ich na zachodzie rozpościerało się nad Szląskiem, po za Odrą w Łużycach i obejmowało okolice Lebus, lecz dalej nie zachodzili, i porzuciwszy zupełnie dalsze posuwanie się na zachód, tak uporczywie i świadomie przeprowadzane przez Bolesława Chrobrego, nie korzystali nawet z tak przyjaznej dla nich chwili, wewnętrznego rozstroju Niemiec pod Henrykiem IV i nie usiłowali podbić pod swe zwiezzchnictwo drobnych plemion słowiańskich, osiadłych pomiędzy średnią Elbą a Odrą. 0 ileż inaczej prawdopodobnie rozwinęłaby się ich potęga, gdyby się tu utwierdzili! Szląsk, Marchia i Pomorze — które po zdobyciu tych ostatnich tern prędzej musiałoby uledz ich władzy — połączone z jądrem Polski, łatwo utworzyłyby państwo, które nieustannie łącząc w sobie siły tych wszystkich przednich Sławian, bez wątpienia niemniej, niż za czasów Bolesława Chrobrego, byłoby w stanie oprzeć się

skutecznie napadom Niemiec, gdy ci, po długiej przerwie, w drugiej ćwierci XII wieku, znowu zaczęli posuwać się na wschód. Podbijając drobne, i w swem odosobnieniu słabe plemiona, gdy przez zdobycie Marchii rozerwali łączność zachodniego słowiańskiego świata, zniszczyli cały ten kraj, i wreszcie odcięli Polaków od wszelkiej styczności z morzem. Słowianie utrzymaliby się zapewne na swych starych siedzibach, Polacy zaś, posuwając się ku zachodowi, zbliżyliby się do kultury zachodniej i posiadaniem linii Elby, całego brzegu Odry, wybrzeży Bałtyckiego morza i ujścia Wisły, uwolnieni od swego zamknięcia, prędzej niż to się stało, zostaliby wciągnieni w wir dziejowego żywota chrześcijańsko-katolickiego świata. Przyjęliby oni wtedy prędzej jego kulturę, i przy przyjaznych geograficznyc hwarunkach rozwinęłaby się tam ona wcześniej, i cały lud otrzymałby wykształcenie daleko wyższe i głębiej sięgające w życiowe jego stosunki. Wszystkie te wyniki, zabezpieczenia się od strony Niemiec, zostały stracone, jak skoro Polacy zarzucili tendencye Bolesława Chrobrego, i tak dalekimi okazali się od konsekwentnego ich przeprowadzenia, iż nieraz stosunek osobistej zależności ich książąt od państwa bywał zupełnie zerwanym.

Bolesław III, jakeśmy to widzieli, na nowo złożył cesarzowi przysięgę. W podobny sposób rzecz się miała i ze stanowiskiem, jakie i Bolesław Chrobry zajął z innej strony. Ziemie ruskie, wkrótce po jego śmierci, powróciły do związku z Rusią i zostały odzyskane tylko po części i to na krótko przez Bolesława Śmiałego; ziemia słowacka i Morawa, zdobycze owego wielkiego księcia, stracone zostały. Tamta dostała się Węgrom, a ta Czechom, Kazimierz i Władysław Herman płacili Czechom roczną daninę. Panowanie nad Pomorzem dopiero przed ukończeniem tego peryodu odzyskanem zostało znowu po długich i uporczywych walkach.

19

Reppel.

Różne powody zapewne współdziałały na to dziwne, na pierwszy rzut oka, zjawisko. Reakcya, która wnet po śmierci Mieczysława II objawiła się przeciwko chrześcijaństwu i władzy książęcej i utrzymywała się zwycięsko przez długi czas, zupełnie prawie zniszczyła, na krótko przedtem rzucone, nasiona wyższej kultury. Wszystkie zdobycze Bolesława Chrobrego, jako też i cały dotychczasowy rozwój zostały zniesione i gdy chrześcijaństwo równie jak i władza książęca, musiałyby byó zaprowadzone na nowo, gdy krom tego ta ostatnia raz jeszcze, w skutek wygnania Bolesława Śmiałego, w rozwoju swym zachowaną została, to naturalnie iż wnet po jej restauracyi, rozwinięcie potężnej siły na zewnątrz było niemożebnem. Krom tego na przeszkodzie temu stało przedewszystkiem geograficzne położenie Polski. Jako najdalsza na wschód posunięta przednia straż zachodniego chrześcijańskiego świata, była ona otoczoną prawie na około po części po-gańskiemi, a po części jeszcze nader dzikiemi plemionami. Pomorzanie, Prusacy, Litwini, Jadźwingowie, byli jej najbliższymi sąsiadami, i nie masz wątpliwości, że z nimi wszystkimi musiały trwać ciągłe pograniczne walki, które chociaż niedoszły do dziejowej wiadomości, musiały jednak istnieć z natury rzeczy. Można sobie wyobrazić, jak te napady powtarzające się z roku na rok, z jednej strony prawie ciągle zajmowały naród, a z drugiej przeszkadzały mu zebrać i zwrócić w innym kierunku swe siły na czas dłuższy. Naszem zdaniem, owo geograficzne położenie było też najgłówniejszą przyczyną, dla której Polacy, dłużej niż inne ludy, pozostali przy starodawnych warunkach żywota i dla którego cały duch ich powolnie tylko wsiąkał w siebie chrześcijaństwo i wchodził w związek ze światem zachodnim. Od chwili, gdy Niemcy tymczasowo zaniechali swojego posuwania się na wschód, lub raczej gdy ono wstrzymanem zostało w skutek walki ce-

sarstwa z kościołem i książęco-arystokratycznemi dążnościami w państwie, wszelkie stosunki między nimi a Polską przerwały się prawie aż do ukończenia tego peryodu i to tern bardziej, iż Słowianie, mieszkający między średnią Elbą a Odrą, jednocześnie odzyskali napowrót swą niezależność i rozdzielili znowu oba narody. Między innemi rzeczami widać to i ze związków małżeńskich książąt polskich. Małżonkami Mieczysława I i Bolesława Chrobrego były Niemki; już Kazimierz ożenił się z Rusinką, Bolesław II to samo, Władysław Herman i Bolesław Krzywousty zwrócili się znowu do Niemiec, gdy przedtem tamten z czeską, a ten z ruską księżniczką byli zaślubieni. Pojedynczo Niemcy bez wątpienia bywali na dworze książęcym, w ich usługach, a także przybywając po części do Polski jako duchowni; lecz przykład Ottona bamberskiego, o ile wiemy, stoi zupełnie odrębnie i przez swą odrębność wskazuje, iż wypadki takie zdarzały się raczej rzadziej, niż częściej *).

*) Większość dawniejszych polskich biskupów prawdopobnie pochodziła z Włoch lub Francyi i Gniezno w r. 1027, Kraków w r. 1059, Płock w r. 1087, Poznań w r. 1106, a Wrocław nie pierwej aż w r. 1215 po raz pierwszy mieli biskupem rodowitego Polaka. Jednak indeksa biskupów, z których Długosz brał swe dane, nawet co do późniejszych czasów, są nader niedokładne. Zważywszy, iż archiwum kapitulne Wrocławskie już przed Długoszem nie miało żadnego dawniejszego przywileju, jak tylko stwierdzenie papieskie posiadłości biskupstwa z r. 1155, a i to znajdowało się tylko w odpisie, że dawniejsze indeksa biskupów w temże archiwum nie mają, wiadomości o żadnym dawniejszym biskupie, jak tylko o Hieronimie (1052), że wreszcie już w XIV wieku, a zatem na sto lat przed Długoszem, dawniejsze dzieje biskupstwa były nader niepewne (Tor. Stenzel, script, rer. siles. I str. 156, II str. 133), łatwo poznamy na jak małą wiarę zasługują zupełniejsze wiadomości, podane przez Długosza o Wrocławiu i innych polskich biskupstwach od r. 965. Spisy biskupów, które nam podają monografie, w eine w XYII wieku o polskich biskupstwach (np. Damalewicz Vitae Archiep. Gnezn., ejusdem Yitae Vladislav., Lubieński Sériés et vitae Episcopae Plocensiae i inno) wszystkie są w ogóle i w szczegółach po większej części wypisane z Długosza. I Rzepnicki, Vitae praesulum, t. 3, nie używał innych źródeł dla czasów dawniejszych.

19»

Gdy zaś i handel — chociaż nie bacząc na brak wszelkich dokładnych wiadomości, z natury rzeczy nie chcemy całkowicie zaprzeczać jego istnieniu — nie musiał być nader ożywiony i zależał raczej na wymianie towarów w pewnych głównych miejscach, przeznaczonych dla składu, jak naprzykład w Wrocławiu, niż na podróżach niemieckich kupców do Polski, to pozostaje tylko kościół, który pośrednicząc w ściślejszej łączności kraju z zachodnim cywilizowanym światem, w owym czasie w ogóle mógł wywierać głębszy wpływ na stosunki życiowe i na cały duchowy żywot narodu. Wkrótce jednak będziemy mieć zręczność przypatrzenia się, w jakim stanie znajdował się ówczesny polski kościół, i wtedy się pokaże, iż stan ten nie sprzyjał wcale takiemu głębszemu wpływowi. Tak tedy Polacy i w tym peryodzie po największej części pozostawieni byli sami sobie i nie ma się czemu dziwić, ani też robić zarzutów, iż wśród takich okoliczności tak długo trzymali się starych stosunków życiowych i że duch ich żywota w ogóle pozostał ten sam. *) Pod pewnemi względami przedłużało się jeszcze w tym peryodzie bohaterskie życie narodu ; sam nawet Bolesław Krzywousty jest jeszcze ostatnim przedstawicielem tego żywota, chociaż występującym już po za jego obręb.

Nie chcemy jednak przez to twierdzić, iż walka była jedynym żywiołem życia, w którym podówczas poruszali

*) Już Radewich zwraca uwagę na skutki tego geograficznego położenia Polski. Por. u Urstisius’a, Script, rer. Germanie, str. 477: terra (sc. Polonia) utique naturalibus firmamentis munitissima, natio tam propria feritate, quam vicinarum contiguitate gentium pene barbara et ad pugnandum promptissima. Poczem następuj.-], bajeczne opisy tych sąsiadów : Ajunt enim ejus maris, quod illius terrae litus alluit, taies esse provinciarum habitatores, qui famis tempore semet dévorent: et cum perpetuis rigeant algoribus, ideoque nullam postant agriculturam in quibusdam locis exercere, venationibus et mortibus dediti sunt. Omnes autem piraticam exercent et insulas Oceani, ITyberniam et Bri-tanniam, Daciam quoque inquiétant licet in alio litoro reperiantur. Talium ut assolet, nationum vicinia non nihil atrocitatis tanquam de rubiginoso ferro ca-riem sibi Poloni affricuere.

się Polacy. Rolnictwo, chów bydła, pewien handel i zajęcie się rzemiosłami nie mogą być wykluczone; lecz zajęcia te z pewnością były udziałem niższej warstwy ludu, jak to możemy twierdzić, ze względu na czasy późniejsze. Ludzie wolni w narodzie, szlachta, wyłącznie prawie oddawali się myśliwstwu lub wojnie. Zkądby bowiem mogło powstać podanie o siedmioletnich ciągłych wyprawach Bolesława Śmiałego i o zaszłem podówczas powstaniu włościan, które bezwątpienia w głównych swych rysach ma historyczną podstawę. Stwierdza ono dostatecznie, jeśli się nie mylimy, nasz pogląd na wojownicze życie narodu i godnem jest uwagi, iż po niem, szlachta nie powstaje przeciwko księciu z racyi wieloletnich wypraw, lecz porzuca go na wieść o powstaniu włościan i popełnionych przez nich zbrodniach ; a wtedy dopiero podnosi się przeciwko niemu, gdy ten zaczyna się na nią srożyć za to opuszczenie. Krom tego, skąpe zaiste wiadomości, które posiadamy o zewnętrznych dziejach Polski w tym peryo-dzie, niewątpliwie ukazują nam, iż wojna musiała być głównym żywiołem żywota narodowego. Doliczywszy do wielu wypraw, o których wiemy i które następują po sobie rok za rokiem, mnóstwo oddzielnych pogranicznych walk i takich, które musiały mieć miejsce ze wszystkiemi dzikiemi pogańskiemi sąsiadami, można sobie wyrobić wyobrażenie o rozległości tego wojowniczego żywota, który z pewnością przedewszystkiem zatrudniał szlachtę. Łatwo do-strzedz, iż Polacy już wówczas byli przednią strażą, lub raczej obrońcami zachodniej cywilizacyi przeciwko barbarzyńcom Wschodu.

Badając bliżej charakter tego wojowniczego życia, pokazuje się, iż w pewnym względzie żywot takowy może być nazwany bohaterskim. Przyroda, rodzaj walki, tak jak się ona toczy u ludów nieokrzesanych, musi oddziaływać i na tych, którzy zmuszeni są ją toczyć. Musieli

oni z konieczności przejmować się nią i postępować z wrogami tak samo, jak ci obchodzili się z nimi, a im bardziej ich własny stopień oświaty zbliżony był do przeciwników, tern łacniej musiało to się przytrafiać i tern bardziej walka ta w ogóle musiała stać na przeszkodzie dalszemu kształceniu się ich. Tak też było i z Polakami; w wojnach ich trudno dopatrzeć jakiegokolwiek politycznego celu, a nawet często nie było w nich żadnego. Obrona własnego kraju, wyprawa na sąsiadów w celach zemsty lub zdobyczy, usiłowanie zhołdowania ich, to jest zobowiązania do płacenia danin, co najwięcej przywrócenie wygnanego księcia, wsparcie zagrożonego sąsiada, oto są dążności, około których obraca się wszystko; konieczność zaś wojny, nęcąca zdobycz i osobista sława stanowią dalsze jej pobudki. Tylko Bolesław Chrobry w tym względzie, jak i w ogóle, wyróżniał się od swych następców. W jego walkach z Niemcami, prowadzonych wytrwale i zręcznie, widać pewien cel; w umyśle jego już tkwiła myśl połączenia całego przodowego słowiańskiego świata przeciwko Niemcom. Lecz jak następcy Karola Wielkiego nikną po za nim, tak też i następni polscy książęta znikają za Bolesławem Chrobrym; tu i tam widzimy tylko, iż jednostka, nie zaś naród w ogóle stanął na wyższem stanowisku. Dla tego też — i to było punktem naszego wyjścia — rezultat tych wszystkich walk i zwycięstw był mało ważnym. Utrzymanie nabytków, stosownie do raz powziętego planu, trwałe ubezpieczenie zdobyczy, nie leży w charakterze tego rodzaju wojowniczego życia, i dopiero ku końcowi tego peryodu, w walkach Bolesława Krzywoustego przeciwko Pomorzanom daje się dostrzedz wyjście po za obręb tego charakteru walki, który niezwłocznie» w skutek obmyślonego dobrze i dokładnie wykonanego planu, doprowadził do wielkich skutków, do zdobycia Pomorza i zaprowadzenia w niem chrześcijaństwa. Przez to

Polacy po raz drugi rozszerzyli swe panowanie aż do brzegów morza; korzyść, która, jak łatwo dostrzedz, mogła mieć dla nich najwyższe znaczenie w razie, gdyby zdołali utrzymać swą, styczność z brzegami morza.

Wskazawszy w ten sposób za pomocą objawów zewnętrznych na wewnętrzny charakter czasu, i na odwrót, objaśniając takowym tamten, pozostaje nam jeszcze do rozpatrzenia, w jaki sposób podczas tego wojowniczego życia ukształtowały się wewnętrzne stosunki ludu, jego ustawy, jednem słowem, stan jego wewnętrzny. 0 wszystkich tych rzeczach, zupełnie prawie braknie nam współczesnych wiadomości. Musimy uciekać się do źródeł XIII wieku, w którym rozprzęgały się już owe stare stosunki, i uprzedzamy z góry, iż następny rys ich sięga po za ten pierwszy peryod czasu i niejedna rzecz, którą tu odnosimy, musiała się w zupełności wykształcić dopiero w pierwszej połowie następnego peryodu. Lecz gdy podstawy wszystkiego w każdym razie istniały już w jedenastym i dwunastym wiekach, nie wahamy się zatem wstawić tu ten wizerunek, najwłaściwsze bowiem miejsce dlań jest tu pośrodku, albowiem stosunki te po części trwają w obu peryodach.

Najprzód tedy należy zwrócić uwagę na wpływ, jaki wywarło wojownicze życie narodu na ukształcenie wiadomego już nam podziału na stany. Przy ogólnym obowiązku służby wojskowej dla wszystkich wolnych ludzi musiały owe ciągłe wyprawy, podobnie jak w Niemczech pospolite ruszenie w VIII do X wieku, zepchnąć wielką liczbę drobniejszych wolnych posiadaczy ziemi na stanowisko kmieci, i takim sposobem, z jednej strony zmniejszyć stosunkowo liczbę rodów, które się utrzymały przy szlachectwie, z drugiej zaś przez osiedlenie jeńców wojennych, których przysparzała Polsce każda prawie wyprawa —jakeśmy to widzieli—musiały powiększyć masę

kmieci a więcej jeszcze—poddanych. Szlachta przez to z konieczności zdobywała coraz większą przewagę nad niezupełnie wolnemi klasami ludu i tern więcej zbliżała się do obcej jej zresztą z początku natury szlachty, i zapewne już w owym peryodzie i nie bez wpływu Niemiec, nabierała wciskających się ztamtąd, poglądów i pojęć. Jako szlachta stanowiła ona potem jak i przedtem jedyny swobodny stan w narodzie, posiadała dobra, jako swobodną własność *) i zachowywała, pozostałą ze starożytnej gminnej wolności, równość wszystkich ludzi wolnych w równoprawnem stanowisku wszystkich jej członków,**) którzy ściśle będąc połączeni podług

samem coraz

jego wielorakie zasługi w dziedziczne posiadanie dobra

za

*) Służby wojskowej, którą spełniała szlachta, nie należy uważać za ciężar, który spoczywał na dobrach ; była ona raczej pierwotnie prawem ludzi wolnych i zamieniła się dopiero w obowiązek względem księcia, gdy nań, wraz z innemi prawami swobodnych gmin, przeszło prawo pospolitego ruszenia. Wprawdzie już książę w wieku XIII, a zapewne i wcześniej, wynagradzając rozdawał pojedyncze dobra, które w starem tłumaczeniu Wielkopolskiego statutu u Lelewela, księgi ustaw polskich i mazowieckich, Wilno 1824 str. 73, gymyenye vysluzone, a u Czechów wysluhy (Por. Palacky, Ilistorya Czech t. 2 str. 26) nazywają się: dobra te jeduak z dobrami lennemi mają to tylko wspólnego, iż po wymarciu sukcesorów w prostej linii nie przechodziły do linii pobocznych pierwszego ich posiadacza, lecz wracały do księcia. Dalszych zobowiązań, jak się zdaje, nie było do nich przywiązanych. Gdy książę raz na zawsze miał prawo żądać służby wojennej od wszystkich członków szlachectwa, ta zaś nie mogła być szczególnym warunkiem przy udzielaniu takich dóbr, należy więc je uważać wprost jako nagrody, lub oznaki łaski. W taki sposób Bolesław Wielkopolski nadał przywilejem wydanym w r. 1276, znajdującym się u Lelewela, Początkowe prawodawstwo polskie str. 200, swemu podskarbiemu Mikołajowi

Irupcino, mówiąc w przywileju: Licet dictam villam comiti Janchoni, filio Simonis quondam dederamus, qui mortuus est, prolem non habendo, sic ite-rum ad nos cessit villa fata. Dederamusque villam nominatam domino Nico-lao, qui viam universae carnis est ingressus, successoresque legitimos non ha-buit, et sic... comiti, suisque successoribus... contulimus. W tym i temu podobnych przywilejach nigdzie nie używa się wyrazu feudum.

**) Już Bandtkie w dziele swojem o tytułach hrabiowskich w Szląsku, Wrocław 1810, wykazuje, że wyrazy comités, barones, znajdujące się w przywilejach XII i XIII wieku, nie oznaczają właściwie wyższej szlachty, lecz stanowią tylko honorowy tytuł wyższych książęcych wojowników. W owym czasie, zdaje się, iż wyraz żupan nie oznaczał nic innego. W podobnyż sposób, w jaki wyraz cornes poprzedzał imię urzędnika, znajduje się także w przywi-

rodów, i długo utrzymując ten ścisły węzeł, obok księcia i kościoła byli jedynymi panami wszystkich ziem.

Nieco trudniej jest poznać stosunki reszty ludu, włościan, którzy cofają się w tył po za temi trzema właścicielami ziemi. *) Źródła XII i XIII wieku obejmują ich w przeciwstawieniu do szlachty pod nazwami homines, incolae, coloni, rustici, ignobiles i pomiędzy niemi wyróżniają liberi i ascripticii, obnoxii, nie wdając się w bliższe wyjaśnienie stosunków pierwszych, a zdając się tylko ukazywać, iż nie byli rzeczowo wolnymi posiadaczami. **) leju z r. 1261 u Stenzela, Urkundenbuch i t. d. No 54 supanis tarnen castel-lanis et aliis omnibus bénéficia nostris, i co naprzykład w przywileju Leszka, księcia krakowskiego z r. 1282 (u Beckmann’a, o Lebusie str. 7) zastąpionem jest wyrazami : nec alicujus palatini, castellani, nec alicujus baronum nostro-rum judieio astare tenebuntur; w przywileju z r. 1260 u Stenzela No 50 od-danem jest wyrazami : omnes homines episcopi in omnis villis eximentes a jure castrorum, castellanorum et omnium supanorum nostrorum. Takich przykładów moglibyśmy przytoczyć więcej ; ja robię tę tylko uwagę, iż w przywilejach dalmackich i kroackich u Schwandtnera III str. 105, 156 natrafiane: Zu-panus palatii, Zupanus Cavallerius, Zupanus Pincernarius, odpowiada zupełnie znajdującym się często w przywilejach polskich, poświadczającym podpisom ; Cornes pincerna, Cornes palatinus i t. d.

*) Że w całym następnym opisie użytkowaliśmy z wybornej rozprawy Stenzela, która poprzedza jego Urkundenbuch, rozumie się samo przez się. Oby tylko prędko wyszedł na widok publiczny, przyobiecany przezeń w przedmowie do drugiej części Scriptores rer. Silesiacarum p XlY, zbiór przywilejów, tyczących się historyi świeckich i duchownych ziem Szląska.

**) Por. przywilej z r. 1234 dla kolegiaty gnieźnieńskiej, u Olszowskiego de Archiepiscopatu Gneznensi str. 196 : ascriptiones villarum eccl°siae in nullo casu nec a me nec a castellanis meis seu quibuslibet beneficiariis judicari volo, eo tarnen excepto quod liberi homines, non hospites sed indigenae villas ec-clesiarum inhabitantes coram me tantum citati respondeant. Przywilej z roku 1237 dla Gniezna : contuli omnibus ascripticiis beati Petri et aliarum ecclesia-rum ejusd. dioec. plenam libertatem, ut nullus per me vel barones nostros graventur vexationibus... liberi vero villas ecclesiae inhabitantes bac gaudeant libertate quod coram nullo officialium vel castellanorum conveniant. Przywilej z r. 1255 dla Krakowa, u Fejera, Cod. dipl. Hungariae IV. 2. str. 354—55: ut omnes liberi homines capituli supradicti, praedictarum coloni et habitatores villarum eam libertatem habeant, quae ascripticiis sacrae Cracov. sedis indulta esse dignoscitur ab antiquo. Przywilej z r. 1256 u Nakielskiego, Miechovia str. 176 quod omnes coloni ipsomm liberi sive ascripticii omni libertate ac pace gaudeant. Przywil. z r. 1257 u Bandtkie’go, Mise. Crac. fase. II. 1815 str. 63:

Lecz posiłkując się pomnikami prawa z XIV wieku, w którym włościańskie stosunki jaśniej się uwydatniają, okazuje się, iż wielka masa ówczesnych włościan, pod nazwą kmieci (kmetones), wprawdzie nie miała żadnej swobodnej posiadłości w ziemi, na której siedziała, i obowiązaną była płacić panu czynsz lub pełnić służbę, lecz była nietylko osobiście wolną, ale w pewnych czasach i pod pewnemi warunkami mogła porzucać majętność i nawet jej przysługiwało pewne prawo spadku na swym dworze.*) Gdy tedy owi liberi z jednej strony z pewnością ukazują się jako rzeczowo nieswobodni, mogli więc otrzymać taką nazwę tylko w skutek swej osobistej swobody; z drugiej zaś strony, gdy w przywilejach z XIII wieku jest wzmianka hoc eciam nobis iidem advocati (o nowo utworzonej niemieckiej gminie w Krakowie) promiserunt, quod nullum ascripticium nostrum vel ecclesiae seu cujus-cunque alterius, vel eciam poJomim liberum, qui in rurę hactenus habitavit, faciant suum concivem, ne hac occasione nostra vel episcopalia aut canonico-rum vel aliorum praedia ruralia desolentur. Przyw. z r. 1282 u Beckmana, o Lebusie str. 7 : hominibus ecclesiae, tam liberis, quam ascripticiis. Przyw. z r. 1286 dla klasztoru Tynieckiego, u Szczygielskiego, Tinecia str. 159 : ...simili-ter in villis polonicalibus homines ascripticii vel liberi ad nullius praesentiam debent citari nisi abbatis. Przyw. z r. 1296 dla klasztoru Lubin, oryginał w głównem prezydyalnem archiwie w Poznaniu : libertatem omnibus homini-bus ipsorum tam liberis quam obnoxiis in omnibus villis eorum. Si vero homines praefati abbatis extraneum aut extranei suum liberum aut obnoxium occiderint, tune abbas pro libero dimidiam poenam et pro obnoxio totam per-cipiat capitalem. Stenzel na in. miej. str. 57 tych liberi uważa wprost za wolnych włościan, nie mając względu na ich rzeczową zależność, która wynika z przytoczonych tu przywilejów, w których od wszystkich prawie mianują się oni homines lub coloni kościoła. Wyraźnie zaś to widać z przywileju, przytoczonego przez nas z r. 1257 : iż owi liberi poloni siedzieli nie na własnej ziemi, lecz na ziemiach książęcych, kościelnych lub szlacheckich, albowiem w takim tylko razie może być mowa o uszczerbku dla tych ostatnich, który może wyniknąć przez przyjęcie ich do miasta.

*) Por. Statut. Yislic. c. 36 u Bandtkiego, Jus polonicum. Varsav. 1831. p. 136. Statut. Petric. c. 38. 1. 1. p. 113. I statuty Łęczyckie z r. 1418 uznają jeszcze tę wolność kmieci w §. 34 u Bandtkiego 1. 1. str. 197. Prawo spadku w dobrach kmiecych wynika ze statutu Wiślic, c. 18 u Bandtkiego 1. 1-str. 132.

o włościańskich haeredes, ¹) które to wyrażenie nie może oznaczać poddanych, lecz tylko owych liberi, zatem dla dokładniejszego o nich pojęcia zyskujemy dwa punk-ta, to jest osobistą wolność i prawo spadku, a te tern mniej są podejrzane, iż w nich poznajemy znów późniejszych kmieci, gdy rozwój stosunków włościańskich w Polsce, jak wiadomo, sprowadził do XIII wieku pogorszenie nie zaś polepszenie ich stanowiska. Jednem słowem, kmiecie, których znajdujemy przeważnie w wieku XIV, tak, iż nie ma prawie mowy o żadnych innych poddanych, musieli istnieć już daleko wcześniej ; i to są owi liberi w przywilejach XIII stulecia. ²)

Tak tedy ukazują się najpierw dwie klasy włościan : kmiecie i poddani, tern tylko do siebie podobne, iż żadna z nich nie posiada zupełnej własności gruntowej, którą uprawia, i każda obowiązaną jest do płacenia czynszów i spełniania służb właścicielowi ziemi. Różnią się zaś tern, iż kmiecie, jako ludzie osobiście wolni, nie są bezwarunkowo zmuszeni pozostawać na gruncie pańskim, mają prawo spadku co do swego dworu i prawdopodobnie spełniają mniejsze niż poddani ciężary. Oni to byli, jeśli się nie mylimy, właściwymi włościanami, gdy tymczasem poddani używani byli do szczególnych posług i zatrudnień i

tylko dla łatwiejszego utrzymania wyposażani bywali małą ilością ziemi. Wskazują już na to rozmaite nazwy, pod któremi po większej części natrafiamy ich w przywilejach. I tak znajdują się: kucharze,¹) piwowarowie,²) piekarze,³) rzeźnicy,⁴) garbarze,⁵) tokarze,⁶) bednarze,⁷) mularze,⁸) skarbnicy,⁹) bartnicy,¹ °) ogrodnicy,¹⁴) rolnicy,¹²) rybacy,¹³) leśnicy,¹⁴) myśliwi,¹⁵) sokolnicy,¹⁶) bobrownicy,¹⁷) dojeż-

*) Por. przywilej z r. 1145 u Lelewela, Początkowe prawodawstwo str. 167. Stenzel, Urkundenbucli i t. d. str. 64.

ł) Braxatores. Przywilej z r. 1282 u Beckmanna, O Lebusie str. 7. Przywilej z r. 1256 u Nakielskiego str. 176.

s) Pistore8. Przyw. z r. 1282 u Beckmanna na in. miej. i nieraz.

*) Carnifices, por. Stenzel, Urkundenbuch str. 54.

⁵) Scurarii od skóro. Por. przyw. z r 1145 u Lelewela 1. 1. str. 167.

*) Tornatores, znam ja tylko z Stenzela, Urkundenbuch str. 54.

⁷) W przywileju, nadanym w r. 1123 klasztorowi Tynieckiemu, u Szczygielskiego, Tinecia str. 138, jest wzmianka o artifex lagenarum et doliorum. Zestawienie to stwierdza domysł Stenzela, Urkundenbuch str. 63, iż lagenarii, którzy napotykają, się często w szląskich przywilejach, są, bednarzami.

®) Caementarii, znam ich tylko ze Stenzela str. 54.

⁹)    Camerarii, przywilej z r. 1145 u Lelewela 1. 1. Przywilej z r. 1123 u Szczygielskiego, Tinecia.

¹⁰)    Mellifices. Przyw. z r. 1209 u Wohlbrücka, Geschichte von Lebus

str. 14.

n) Hortulani natrafiali mi się tylko w szląskich przywilejach.

n) Aratores, przyw. z r. 1256 u Nakielskiego, Miechovia str. 177.

,8) Pistores. Przyw. z r. 1145 u Lelewela 1.1. str. 167. Przywilej z roku 1282 u Beckmanna na in. m. i częściej.

lł) Custodes silvae, Leśni. Por. Boczek, Cod. dipl. Moraviae I str. 115: cum custodibus silvae, qui in vulgari leśni dicuntur.

¹⁵)    Venatores. Por. przywilej z r. 1231 u Naruszewicza, Hist. nar. polsk. edycya Bobrowicza VII str. 14. Przyw. z r. 1243 u Nakielskiego, Miechovia str. 167. Przyw. z r. 1282 u Beckmana na in. m. str. 7. i częściej.

¹⁶)    Falconarii. Przyw. z r. 1234 u Olszowskiego de archiepiscopatu Gne-znensi str. 196 i częściej.

¹⁷)    Castorii, castorum captores. Przyw. z r. 1234 u Olszowskiego. Przyw. z r. 1254, nadany od Kazimierza księcia kujawskiego, klasztorowi w Koronowie. Oryginał w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu. Przyw. z r. 1257 tamże i od tegoż samego księcia wydany dla Koronowa. Po polsku nazywali się oni bobrownicy ; dla tego to zdanie Stenzela (str. 21), iż obowiązek łapania bobrów, nazywał się bobrowinci—jest błędnem.

dżaczy, *) koniuszowie.**) Wszyscy oni obok specyalnych zajęć, od których otrzymali nazwę, dawali jeszcze panom daniny i pełnili posługi. Pierwsze po części zawierały się w produktach natury, jak zboże, miód, kury, jaja, ser i t. p., po części też i w pieniądzach; ostatnie w straży, w wystawianiu podwód i koni, przedewszystkiem zaś w pracy rolnej na ziemiach pańskich. ***) Stanowisko ich nader jest podobnem do stanowiska niemieckich włościan owego czasu ; różni się tylko tern, iż w Polsce, jak to na-

*) Caniductoree. Przyw. z r. 1231 u Naruszewicza 1. 1. VII str. 14. Przyw. z r. 1234 u Olszowskiego de archiepiscopatu Gnesn. str. 196.

**) Equorum custodes. Por. przyw. z r. 1282 u Beckmanna, o Lebusie str. 7. Chociaż w żadnym, przezemnie badanym przywileju nie natrafiłem na przytoczone przez Stenzela nazwy na str. 68. Popratniczi Sirdmiones, Strozo-nes, Lazaki, Narochniki, Agazones, jednak nie wątpię, że te klasy istniały zarówno w Wielko- i Małopolsce, jak i na Szląsku. Smardones obok Scabulariis znalazłem tylko w przywileju z r. 1123, wydanym dla Tyńca i umieszczonym u Szczygielskiego; Tinecia str. 138; decimi wspomina przywilej z r. 1240, znajdujący się w archiwum kapitulnem poznańskiem; w nim książę Przemysław nadaje kościołowi w Gdeczu: sortem decimorum nostrorum quae sita est juxta castrum Gdecz — facientes eam liberam ab omnibus solucionibus, ut hommes praedictam sortem inhabitantes ea gaudeant libertate, qua quadent om-nes villae ecclesiae Poznan. Oni pełnili usługi, por. Annal. Pozn. u Sommers-berga II str. 849: Item eodem anno (1254) homines Episcopales, decimi et cen-sini condempnati fuerunt auctoritate ducis Przemislonis domino Boguphalo Episcopo Poznaniensi ducere ligna ad coquinam ipsius et ad pysternum et ad braxatorium potus. Item declaratum fuit, quod quilibet hominum eorundem très magnos currus, quos ducunt gemini et seni solvere tenentur, quod fenum ipsi falcare tenentur, et vectura proprła ad stabulum Episcopi deducere. Item ibidem fuit declaratum, quod si pater cum filio vel duo fratres hominum epis-copalium dividant inter se substanciam suam et separatim denegant, quilibet eorum soluciones, praestaciones et servicia ex integro praestabunt Episcopo domino suo.

urna

***) Stenzel dostarcza tak wiele przykładów co do tych danin i służb, iż ja przytaczam tylko jeden, tyczący się Małopolski; włościanie tynieccy według przywileju z r. 1123 pełnili następne służby: curiam sepiunt dominorum suo-rum cum plantis in longitudinem octo ulnarum, duas domos quolibet anno faciunt XIV ulnarum, quilibet ipsorum V capetia metere et ad horreum deducere et quilibet V currus foeni falcare et abducere singulis annis tenetur; cursus in Tineciam ducere quotiescunque opus fuerit, décimas triturare et ad claustrum deducere quolibet anno tenetur ; IV diebus omni anno arare et er-picare, ubi vicinior curia fuerit ; item de qualibet curia quolibet anno mellis et IV asperioli monasterio supradicto codent de ipsis hominibus.

tychmiast udowodnimy, li książę ma z nimi wszystkimi bezpośredni stosunek.

Mając teraz na uwadze stanowisko książęce w obec obu stanów i dalsze jego prawa, nie możemy nie przyznać, iż władza księcia od razu już była nader rozległą. Nie tylko szlachta i włościanie obowiązani mu byli służyć wojskowo, nietylko nad wszystkimi nimi miał on władzę sądowniczą, lecz także prawo wymagania od nich danin i służb; a chociaż szlachta w mniejszym niż włościanie stopniu była do nich zobowiązaną, to jednak wcale nie była od nich wolną. I ona w miarę swych posiadłości od każdego łanu płaciła podatek (poradlne) i pełniła pewne publiczne służby na jego własnym dworze, *) lecz większość ich z pewnością przypadała na włościan. Zobowią-

*) Poradlne przed swem zniżeniem przez króla Ludwika w r. 1374 wynosiło 12 szerokich groszy praskich z każdego łanu (mansus, juger) ziemi. A że i szlachta z dóbr swych, uprawianych własnemi pługami, musiała składać podatek powszechny, dowodzą tego przedewszystkiem przywileje, w których jest wzmianka, iż, jako ulga ciężarów włościańskich, będą nadal składać podatek tylko morę nobilium. Przykłady takie znajdujemy często, mianowicie często wzmiankowany bywa prevod (conductus) militare. Tak książę Bolesław uwolnił poddanych biskupstwa krakowskiego od wielu ciężarów publicznych prevod militari excepto, por. przyw. z r. 1255 u Fejera, Cod. dipl. Hung. IV 2. str. 354. i 55. Toż samo i w przywileju z r. 1255 u Lelewela, Począt. praw. str. 196—97: quod incolae ejusdem villae prevod non ducent nisi militari; z przw. z r. 1297 u Baczyńskiego, Cod. dipl. maj. Poloniae (niewydany): ad prevod vero militare juxta consuetudińem militum terrae nostrae — — tene-buntur. Była także szlachta zobowiązaną pomagać przy budowie lub naprawie zamków książęcych. W przyw. z r. 1252 u Jabczyńskiego, Archiwum teologiczne rok I. Z. 3. str. 357, w którym Przemysław uwalnia dobra biskupa poznańskiego od wszelkich ciężarów publicznych, zwalnia nawet od budowy nowych zamków, lecz zastrzega sobie pomoc przy reparacyi starych: ita ut Epis-copus cum suo capitulo Istbizam unam ponat, ut alii nobiles terrae nostrae consueverunt. Te same wyrazy zawiera i przywilej z r. 1258, w archiwum kapitulnem poznańskiem, w którym książę Bolesław stwierdza swobody, nadane przez swego ojca Władysława i brata Przemysława, dobrom biskupim. Co znaczy wyraz istbizam, tego nie mogę orzec z pewnością. Przypomina on nam wyraz izba. Por. Kromer, Poloniae descripto, w Bespublica Poloniae etc. El-zevir. str. 128 : Quin et équités sive milites non penitus immunes erant. Ne monastica quidem et alia ecclesiastica bona initio prorsus erant libera ab hu-jusmodi oneribus ac tributis.

zani byli oni budować zamki i mosty, poprawiać je, *) kopać fosy,**) wycinać lasy,***) tam gdzie tego była potrzeba, trzymać straż w zamkach i na dworach książęcych, f) dostarczać księciu i jego urzędnikom podwód i uprzęży, przewodników i konwoju, ff) ścigać złoczyń-

*) Obowiązek ten ściągał się nie do jednego tylko jakiegokolwiek miejsca, tak, iżby mieszkańcy pewnych okręgów pociągani byli tylko do budowy zamków, w ich okręgach się znajdujących. Widzieć to można naprzykład nader wyraźnie w przywileju, który nadał Władysław Odonicz w r. 1234 dla kolegiaty gnieźnieńskiej. Powiada on w nim (u Olszowskiego de archiep. Gnesn. str. 197) : Omnes vero ascripticii... ad aedificationem castrorum non compellantur, praeter illud sub quo manent. Czy wyrażenie mostne oznacza podatek mostowy, lub też obowiązek budowania mostów, nie śmiem z pewnością rozstrzygać, chociaż przenoszę to ostatnie znaczenie. W przywilejach Sten-zela nie spotykałem go, lecz po dwakroć znalazłem je w kujawskich, znajdujących się w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu. W jednym z r. 1253, 25. lipca, Kazimierz książę kujawski uwalnia dobra, mającego się budować klasztoru Byssowia (późniejsze Koronowo) od wielu ciężarów polskiego prawa, a prevod, wywoź, wymed, nastawa, vesnica, a naraz, mostne, a poradlne etc.; w drugim z r. 1306, 15. marca, książę kujawski Przemysław potwierdza kupno majątku tego samego klasztoru, udziela mu na to nowe nabycie obok zwyczajnych ulg także a wywóz, wymet, nastawa, vesnica, mostne.

**) Por. przy w. z r. 1299 przez Kazimierza Bytomskiego dany klasztorowi Miechowskiemu, u Nakielskiego, Miechovia str. 226—7. Polski wyraz do tego jest wywóz, por. oba kujawskie przywileje, przytoczone w poprzedzającej uwadze.

***) Mnie się zdaje, iż wyraz wymed ma to znaczenie ; napotykamy go krom w obu kujawskich jeszcze w kształcie wimeth w trzecim przywileju, wydanym w r. 1286 dla Koronowa i znajdującym się w oryginale w nadprezydyalnem archiwie w Poznaniu. Wymytit znaczy wykarczować las.

f) Por. przyw. z r. 1256 u Nakielskiego 1. 1. str. 176: Insuper custodes curiae nostrae nunquam dare tenebuntur, excepto duntaxat, si nos in villa eorum praefata stare contingeret. U Boczka, Cod. dipl. Morav. II str. 272 nazywają się te straże pernoctationes, nozlehe. Por. tamże str. 70 nochlegh. Wyraz polski do tego, stróża, napotyka się w przywilejach niezliczoną ilość razy, lecz ma trojakie znaczenie: raz oznacza samą straż, potem sumę pieniężną, za którą można się było uwolnić, nakoniec zboże, które musiało być dostarczane dla utrzymania straży na zamkach książęcych. Por. Boguchwał u Sommersber-ga, Script, rer. Siles. II str. 25. Komentator Kadłubka, żyjący w XV wieku, i po większej części wypisujący z Boguchwała, dodaje, w księdze II ep. 11, że owa danina zbożowa później została zamienioną na podatek dwóch groszy.

ff) Polskie wyrazy dla tych powinności są : podwody, powóz, przewód (prewod) ; napotykają się one często obok siebie w jednym i tym samym przywileju, różne więc mają znaczenia. Zdaniem Stenzela str. 16—17 powóz ozna-

ców *) i wreszcie nie tylko pomagać myśliwym książęcym podczas polowania, lecz nawet okręgami mieć nadzór nad sokołami i bobrami, zwłaszcza nad ich gniazdami i dom-kami, w przeciwnym razie bowiem okładani byli wielkie-mi pieniężnemi karami. **) Niemniej licznemi były dacza zwyczajny, a pod wody nadzwyczajny sprzężaj ; jednak wiadome miejsce z Kadłubka T. I str. 48 wskazuje: Erat et aliud non absimili temeritate anti-quatum. Quotiens a potente aliquid vel exilis legatiunculae ad quemlibet esset instanter perferendum, jussi sunt satellites veredis pauperum insilire et unius horae momento infinitissima stadiorum millia cursu citatissimo transvolare. Quae res, scilicet Pothwoda multis fuit periculo, quorundam caballis irreme-dionabiliter enervatis, quorundam penitus extinctis, nonnulis cum probati es-sent irrevocabiliter abductis, unde latrociniorum, nonnunquam homicidiorum obrepsit occasio non modica — że podwode znaczy tylko wystawienie koni do jazdy, nie zaś koni i wozu. Stwierdza się to także jednem miejscem z przywileju Władysława Jagiełły z r. 1430 u Bandtkiego, Jus Polonicum str. 228 : Absolvimus insuper et perpetuo liberamus omnes et singulos omnium nostro-rum terrigenarum Kmethones ab omnibus solutionibus, contributionibus et exactionibus, vecturis, laboribus, equitaturis, podwodis dictis, angariis etc. Ciekawą, jest rzeczą, dowiedzieć się, jak Minorita Jean du Plan de Carpin w podróży swej do Tartaryi musiał w Kijowie dawać podarunki ruskiemu naczelnikowi, aby tylko dostać takich equos subducticios dla dalszej podróży. Por. M. D’avezac, Relation des Mongols ou Tartares par le frère Jean du Plan de Carpin. Paris 1838, p. 345 i następne. Powóz jest tedy wystawieniem właściwych furmanek, naturalnie dla najrozmaitszych celów. Prewod, Przewód, objaśnia się, jak to można dostrzedz u Stenzela na str. 17, w przywilejach wprost przez conductus, konwój. W przywileju z r. 1297 Raczyński Cod. dipl. maj. Polon, (rękopiśmienne) stoi : Ad prevod vera militare juxta consuetudinem mi-litum terrae nostrae et ad aedificationem castrorum nostrorum solummodo te-nebuntur : hoc adjecto, quod praedictarum villarum incolae dictum prevod in proxima villa cujuscunque fuerit sub periculo recipientium deponere tenean-tur. Przywilej z r. 1254 u Nakielskiego 1. 1. str. 173: a prevod, excepta sola recenti ferina, quam ad proximam villam per conductum reducere tenebuntur. Przywilej z r. 1261 u Stenzela 1. 1. No. 54. ...sed prevod ducent militare et tantummodo in his rebus ferinis, carnibus et piscibus, utrisque tarnen recen-tibus, 8imila vino et militem captivum, qui dicitur Chłodnik. Nawet przeprawa przez rzekę, zdaje się, nazywała się prevod ; por przywilej dla Warszawy z r. 1413 u Bandtkiego, Jus Culmense str. 306 i następne.

*) Polska nazwa tego była ślad ; por. Stenzel str. 23.

**) Por. Stenzel na in. miej. str. 20 i 22. Przywilej Konrada Mazowieckiego z r. 1232 u Naruszewicza YII str. 15.: Item non teneantur solvere silve-strem falconem si dépérit, quia ejusdem est libertatis in aere cujus piscis in mari, sed jam inventum nidificantem adjuvent inanes custodire pullos ejus. Przywilej z r. 1264 u Nakielskiego 1. 1. str. 196: Caeterum si falco reperiatur

niny publiczne, które musieli oddawać i które z początku z pewnością w naturze, a później dopiero pobierane były od nich pieniędzmi. Znajdujemy podatek od pługa, od dworu i podatek pokojowy *) (mira), o daninach w mio-in ambitu loci... maneat custodiae loci. Przywilej Kazimierza księcia kujawskiego z. r. 1253 w nadprezydyalnem archiwum poznańskiem: Sockol non cu-stodient. Przy w. z r. 1291 u Lelewela 1. 1. str. 209—11: a custodia vel solu-cione herodiorum quod socol populariter nuncupatur. Kara wynosiła niesłychany na owe czasy sumę 70 grzywien, jeśli takie zwierzę zostało stracone. Por. pismo papieża Grzegorza IX z r. 1233 u Voigta, Codex diplomaticus prussicus str. 28. Stenzel słusznie robi uwagę, iż całe okręgi nie zaś pojedyń-cze osoby musiały ją, ponosić.

*) Por. Stenzel na in. m. str. 10. Przywilej z r. 1276 u Lelewela 1. 1. str. 200. Przyw. z r. 1299 u Nakielskiego 1. 1. 226. Poradlne (dosłownie : to co zajętom jest przez pług) bywa bardzo często wzmiankowane prawie Łw każdym przywileju exempcyjnym, por. uwagę 28. Podatek od dwora, po polsku podworowe, liczył się od dworu. Por. przywilej z r. 1254 u Nakielskiego 1.1. str. 173. Przywilej z r. 1255 u Lelewela 1. 1. str. 196 i 197 i zresztą, we wszystkich prawie exempcyjnych przywilejach. Stenzel na in. m. str. 11 niesłusznie odrzuca zupełnie stare rękopiśmienne objaśnienie: solutio vaccae et ovis, albowiem w rzeczy samej, zdaje się, w czasach dawniejszych ten podworowy podatek zawierał się istotnie w dostarczaniu krowy, czy to od wielu dworów razem, czy też od każdego z osobna. Por. przyw. z r. 1237, w którym Konrad ksiyże mazowiecki daje pozwolenie Piotrowi, biskupowi płockiemu, na założenie nowego miasta Płocka; u Gawareckiego, Pisma historyczne, w Warszawie 1824 r. str. 190 : Nulla alia solutio sit in civitate praeterquam de tabernis. Vacca de Pathvorne, que hactenus de civitate solvebatur, decreto non solva-tur. Przyw. z r. 1231 dla dóbr biskupa mazowieckiego, u Gawareckiego, Przywileje, nadania i swobody, udzielone miastom województwa płockiego, Warszawa 1828. str. 291 i 92: Vacca podworowa vel curiae pro podvorowe, sive illud quod dicitur naraz de praedictis villis non accipientur. W r. 1258 w miastach wielkopolskich podatek ten został zamieniony już na pieniydze; por. przyw. z r. 1258 dla miasta Pobiedziska : tertium denarium, quod vulgariter podworowe nuncupator. Ten przywilej znajduje się w starym rejestrze, który mi łaskawie zakomunikował generał-dyrektor kraju pan Józef Grabowski w Poznaniu i który nosi tytuł następny : Rejestr terminât, przywilejów Poznańskiego, Kaliskiego, Sieradzkiego, Łęczyckiego, Brzeskiego, Kujawskiego y Inowrocławskiego Woiewództw ziemi Wieluńskiey i Dobrzynskiey, przed wielmożnym Sebastyanem Mieleckim, kasztelanem Wiślickim y starostą, Brzeskim a wielebnym księdzem Andrzejem Blikowskim, kantorem Kruświckim, a sekretarzem króla JEmc a urodzonym Tomaszem Dębowskim, Sędzią, Łęczyckim, Rewizory do wielkiey polskiey na seymie walnym blisKo przeszłym Warszawskim deputowane okazowanych, roku 1564—65 uczyniony. Odtąd będę oznaczać go wyrazem Rejestr.

Podatek pokoju, mir, wiadomy jest mnie tylko przez Stenzela sh\ 11,

20

Reppel.

dzie i zbożu,*) o daninach w krowach, wołach, owcach i świniach także jest wzmianka, chociaż te ostatnie tylko w pewnych okręgach musiały być dostarczane po części na utrzymanie księcia i jego orszaku, po części zaś do jego zamków.**) Najuciążliwszą zresztą dla włościan po-który zapewne nie poznał się na jego pochodzeniu od mir. On istniał także w Czechach i Morawii (por. Palacky II str. 44) i był pobierany dla utrzymania spokoju publicznego.

*) Podatek od miodu nazywał się po polsku czassa. Stenzel o nim nie wie. Ja go znalazłem tylko w przywileju księcia krakowskiego Leszka z r. 1282 u Beckmana, 0 Lebusie str. 7, mówi się w nim: a castore, ac a solu-tione mellis quod czassa vulgariter, latine vero cisus. Podatek w zbożu nazywał się po polsku sep. Por. Sten. str. 12. Przyw. z r. 1354 u Nakielskiego 1.1. str. 278—80. Przyw. z r. 1362 u Szczygielskiego 1. 1. str. 175 : ab omnibus laboribus et maldratis, alias vulgariter sep. Privilegium Yladislai a. 1388 u Bandtkiego, Jus polonie, str. 192: Absolvimus insuper omnes et singulos no-strorum terrigenarum Kmethones ab omnibus solutionibus, contributionibus, exactionibus, vecturis, laboribus et equitaturis, angariis, gravaminibus, frumen-torum donationibus sep vulgariter dictis. Inny zbożowy podatek nazywał się srezna. Por. przyw. z r. 1256 u Nakielskiego 1. 1. str. 177 : et a pensions mensurae, quae Srezna aeque vulgariter appellatur. Czacki I str. 66 ma go za to samo co osep i przytacza przyw. z r. 1278, w którym się mówi: ab avena, quod vulgariter porzeczne vocatur i robi uwagę, iż to ostatnie wyrażenie bardzo często napotyka się w przywilejach mazowieckich.

**) O daninach tych przywileje exempcyjne wspominają niezliczoną, ilość razy. W nich się mówi : Liberamus a bove, vacca (krowa, por. przyw. z r. 1278 w spisie przywilejów krakowskiego archiwum państwa, który posiada hrabia Edward Raczyński w Rogalinie), porco (naraz, narszas), ove (owsza, por. przyw. z r. 1297 u Raczyńs. Cod. dipl. maj. Polonia (rękopism) i t. d. Por. Stenzel na in. m. str. 13—15. Czacki, o litewskich i polskich prawach I str. 64 not. „narzasz“ uważa za równoznaczne z przewód i wywodzi od zepsutego narzut. Z pewnością niesłusznie. Jeśli danina, jak wykazuje Stenzel, mogła być oddawaną w rozmaitych rzeczach, gdy obok naraz w niektórych przywilejach znajduje się jeszcze wyszczególnienie „a porco“, to z pewnością jest on w związku z wieprzami. Że zresztą daniny te w naturze oddawane były tylko okręgami i to dla utrzymania księcia i jego świty, tego dowodzą następne przywileje : Przyw. z. r. 1242 dla klasztoru Lubińskiego u Raczyńskiego Cod. dipl. maj. polon. : dedimus iis vaccam et bovem in perpetuum quae pro usu no-trae vitae de ipsorum vicinia annuatim pertinebant. Przyw. z r. 1243 u Nakielskiego 1. 1. str. 166 : ab uni verso debitu ad mensâm ducis pertinente. Przyw. z r, 1264 tamże str. 196 : et de vacca, quam in adventu nostro rationi prandii nostri recipiebatur. W r. 1286 kasztelan Wolborski prosił o ścisłe oznaczenie danin w tych wypadkach i otrzymał w tym samym roku od Leszka, księcia Sieradzkiego przywilej, (Por. Czacki 1. 1. I str. 68 not.) podług którego na

•winnością musiało być przyjmowanie i żywienie*) książęcych myśliwych, sokolniczych, stróżów, psów i koni, ich piwowarów, piekarzy, rybaków i t. cL, karmienie psów i dostarczanie paszy koniom. **) Nawet rzeźnicy obowiązani byli oddawać wątroby zabitych zwierząt na karm sokołom książęcym.

pobyt letni jedną krowę i dwie owec, a na zimę duas pernas, 30 pullos, 100 ova, dimidiam mensuram pisi et dimidiam mensuram milii ac salis tertiam dare singulis annis debet. Prawo to pobytu i użytku książęcego nazywało się statio, staij, stan. Por. Sten. str. 19. Przy w. z r. 1234 u Olszowskiego 1. 1. str. 196 : renuncio item pro me et successoribus meis consuetudine, quam in castellatura Gnezn. transeundo habebam in ea tribus diebus standi et vectigal et expensas accipiendi. Przy w. z r. 1290 u Nakielskiego 1.1. str. 214, z r. 1256 tamże str. 176.

*) I ten ciężar nazywał się statio. Por. przyw. z r. 1256 u Nakielskie-go, 1. 1. str. 176. Przyw. z r. 1282 u Beckmana, O Lebusie str. 7: caeterum falconarii nostri, braxatores, piscatores, venatores, equi nostri et ipsorum nul-lam facient stationem. Przyw. z r. 1243 u Nakielskiego 1. 1. str. 167: ita quod venatores cujuslibet officii non récipient. Przyw. z r. 1254 tamże str. 173: Et quia homines villarum domus memoratae a venatoribus nostris — saepius ag-gravabantur — eos ab hoc gravamine totaliter absolvimus, ita quod venatores cujuslibet officii non récipient. Oryginalny przywilej z r. 1257 w nadprezy-dyalnem archiwum w Poznaniu : castorum captores non récipient. Przyw. z r. 1231 u Naruszewicza, Historya etc. YII str. 14: quod caniductores et venatores cum retibus et falconariis non intrent villas episcopi.

**) Por. Stenzei na in. m. str. 20. Przyw. z r. 1243 u Nakielskiego 1. 1. str. 167: neque canes nostros pascent. Przyw. z r. 1234 u Olszowskiego 1. 1. str. 196. Equos ducales, canes, caniductores etc. non pascent. Przyw. z r. 1282 u Beckmanna str. 7.

***) Por. przyw. z r. 1264 u Nakielskiego 1. 1. str. 196: Relaxamus eciam capita animalium, quae pro canibus nostris, sive jecora, quae pro falconibus accipiebantur a carnificibus loci nominati. Oprócz tych ciężarów natrafiałem jeszcze w przywilejach na następne, nieznane nawet Stenzelowi, których sobie objaśnić nie mogę. Przywilej z r. 1253 i 1306 w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu: vesnica, nastawa. Przywilej z r. 1242 u Raczyńskiego, Cod. dipl. podunne (czy nie to samo co podymne?) Danina, dan i. e. tributum (por. Stenzel str. 11). Znalazłem tylko w przywileju erekcyjnym Lendu u Lelewela na in. m. str. 167. pomot, pomocne (por. Stenzel na in. m. str. 11—12). Czacki I str. 66 uważa to za wyraz zbiorowy. Z pewnością zaś używanym on jest w rozmaitem znaczeniu. Jako grzywna sądowa ukazuje się wyraźnie w przywileju z r. 1229 u Boczka, Cod. dipl. Moraw. II str. 211: Item si quis citatus fuerit et obtinuerit jus suum in judicio neque wrez neque pohonze sed solum-modo duos grossos persolvat, quod pomocne vulgariter appellatur. Wyrazu wrez nie umiem objaśnić; pohonze znaczy pozew sądowy. W statucie mazo-

Dodawszy do tego wszystkiego jeszcze i to, iż oprócz właściwych dóbr książęcych (dominia) cała ziemia, która nie przeszła jeszcze w ręce prywatne, uważaną była za własność książęcą, iż wszelkie polowanie, rybołówstwo,, zakładanie młynów,*) wszystkie zamki i miasta, których mieszkańcy znajdowali się, jak się zdaje, w tym samym: wieckim z r. 1407, u Bandtkiego, Jus poloniae str. 428 juvamen znaczy opłatę wchodową, którą, właściciele ziemi zwykle pobierali od kmieci przy ich przyjęciu. To juvamen podaje stare polskie tłumaczenie u Lelewela, Księgi Ustaw etc. str. 144 : a ten isti pan, to któregobi vischedl thegotho kmyeczya nyektowąn summa pyenandzi allso ktorankoli pomocząn uzmogl. Jako zbiorowe wyrażenia wszystkich tych publicznych danin i służb napotykamy w przywilejach: Przyw. z r. 1270 w krakowskiem królewskiem archiwum a servitiis ducalibus powoź etc. Przywilej z r. 1252 u Lelewela 1. 1. str. 197 a powoź, podworowe etc. et aliis angariis tam praedicalibus tam personalibus. Oryginalny przywilej w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu z r. 1296 : ab omnibus exactionibus, praestationibus, servitutibus et vexationibus juris poloni-calis. To ostatnie w przeciwstawieniu z udzielanem często, jak to później zobaczymy, w wieku XIII prawem niemieckiem.

*) Por. Stenzei na in. m. str. 8. Przywilej z r. 1209 dla dóbr kościelnych w Lebus u Wohlbrücka, Geschichte des Bisthums Lebus I str. 14 : et venari non contradico. Przyw. z r. 1232 u Naruszewicza, Historya etc. YII str. 15: Item capreolos vulpes et lepores et asperiolos non impediantur clerici in praediis ecclesiae venari omnimodo, sed homines eorum tantum cum pediis sed non cum retibus. Przyw. z r. 1259 klasztorowi Blezen u Ledebura, N. Archiv. T. 3 str. 304. Przyw. z r. 1232 u Damalewicza, Yitae Archiepisc. Gnezn. str. 101—3: videlicet quod jus plenum piscationis et castorum habent in flumini-bus Yarta et Nyr intra terminos possessionis suae. Przyw. z r. 1242 u Szczygielskiego, Tinecia str. 151—52. Przyw. z r. 1279 u Raczyńskiego, Cod. dipl. maj. pol., w którym książę Przemysław darowuje mnichom kaznodziejom pewne miejsce we Wronkach nad Wartą na budowę klasztoru, dozwala wolnego rybołówstwa na Warcie, jako też i na jeziorze Wrzecen; a krom tego dozwala mleć w swoim młynie bez czynszu. Przyw. z r. 1253 u Łukaszewicza, Obraz historyczno-statyczny miasta Poznania, w Poznaniu 1838 I str. 6 : fluvium vero qui Vartha dicitur secus praefatam civitatem fluentem per miliare unum ex utraque parte cum omnibus utilitatibus in piscibus capiendis et molendinis construendis scilicet civibus praedictae civitatis in perpetuum contulimus pos-sidendum. Eo excepto quod in eodem districtu unum molendinum ad nostrum beneplacitum per nos constructum hereditarie possideamus. Por. Crorner, Poloniae descriptio 1. 1. str. 129: Liberae autem principi erant ubique piscatione3 atque venationes: aliis non erant ne in suo quidem cuiquam fundo absque peculiari principi s indulgentia.

stosunku co kmiecie, wyłącznie należały do niego,*) że do niego należały także wszystkie karczmy i targi, o ile nie udzielił tego prawa komu innemu ; **) dalej, iż wyłącznie posiadał prawo pobierania ceł, bicia monety i sprzedaży soli, najniezbędniejszej ze wszystkich potrzeb życia i że ze wszystkich tych praw, z rybołówstwa i polowania , z karczem i mennicy, f) ze sprzedaży na ryn-

*) Dopiero od XIII wieku miasta i zamki zaczynają być własnością, duchowieństwa i szlachty, na zakładanie ich książę dawał zezwolenie. I w Czechach wszystkie zamki i główne miasta były własnością księcia. Por. Palacky I str. 175. Ustawy miejskiej w Polsce, przed wprowadzeniem niemieckiego prawa, nie ma żadnych śladów; że zaś mieszkańcy tak zwanych miast nie byli zupełnie swobodni, wynika to między innemi z przywileju w r. 1257, znajdującego się u Jabczyńskiego, Archiwum theologiczne I str. 359, w którym książę Bolesław stwierdza dar, uczyniony przez jego brata Przemysława na łożu śmiertelnem biskupowi poznańskiemu, villa et civitas Buk. Stoi w nim, iż miasto daruje się jemu cum omnibus hominibus ibidem habitantibus sibi •obnoxiis et cum omnibus terminis, attinentiis, utilitatibus cum moneta, thelon-eo et cnm tabernis et cum pleno jure et dominio, quod noster frater praefa-tus dux habet in eadem civitate. Gdy zaś książę w dalszym ciągu uwalnia tych mieszkańców od zwyczajnych książęcych ciężarów i danin, widać więc ztąd, iż oni podlegali im na równi z kmieciami. Por. Bandtkie, Annalecta str. 66.

**) Por. Stenzel str. 8. Zezwolenia na budowy karczem i otwieranie jarmarków trafiają się często. Por. przyw. z r. 1217 u Nakielskiego str. 135. Przyw. z r. 1223 w Acta Boruss. I str. 273. Przyw. z r. 1232 u Nakielskiego 1. 1. str. 154—55: Omnem enim justitiam de foro de taberna. Por. Przyw. z r. 1282 u Beckmana str. 7. in Opatov jus targowe et jus judicii. Por. Stenzel str. 309 : De tabernis, molendinis, piscinis et aliis utilitatibus, quae ad du-•catum pertinent.

***) Por. Stenzel str. 5—8. Przyw. z r. 1257 w Not. 44. Numizmatyka krajowa p. K. W. Stężynsk. Bandtkiego Vars. 1839 I. nie była w moich rękach, lecz z Przyjaciela ludu, Rok VI n. 36 str. 287 upatruję, iż musiały się znajdować monety z czasów Bolesł. Chrobr.

f) Pobór monetą raz zależał na tern, iż w Polsce moneta corocznie po trzykroć była przebijaną i poddani powinni byli mieniąc starą, zużytą monetę, poniżej jej wartości na nową. Por. Pismo Innocentego III do wszystkich wiernych w Polsce z r. 1207, Nonis Januarii w Brequigny etDuTheil; Diplomata Chartae, Epistolae Vol. II. Zdaje się tedy, że już bardzo wcześnie istniał podatek pod nazwą moneta. W r. 1257 książę Przemysław uwolnił mieszkańców dóbr klasztoru Lubińskiego od wszelkich książęcych sądów i ciężarów, a krom tego na sześć lat a theloneo et moneta, por. Raczyński, Cod. dipl. kupcy cudzoziemscy musieli także płacić podatek monetą. Książe Bolesław uwalnia w r.

kach *)i od jadła,**) równie też z ogólnych nadzwyczajnych podatków ziemskich ***) pobierał dochody, łatwo dostrzeżemy, jak znacznemi były one i jak rozległemi były prawa książęce.

Administracya ich była nader prostą. Okręgi zamkowe (Opole, vicinia, districtus), o których już przedtem czyniliśmy wzmiankę, stanowiły najdawniejszą podstawę organizacyi państwowej i dotrwały aż do połowy XIII wieku nieprzerwanie i również długo utrzymały swój związek z zamkiem, (gród, castrum, castellum), do którego kilka ich było przyłączonych, jako do wspólnego ogniska. f) W tych większych okręgach, kasztelaniach (castel-lania, castellatura, grodztwo) f f) występował, i we wszyst-1274 kupców, przyjeżdżających na doroczny jarmark do Krzywina (posiadłości klasztoru Lubińskiego), a thelonei exactione et monetae. Por. Raczyński, Cod. dipl. Stenzel przypuszcza, iż zamiast dawniejszych podatków, oddawanych właścicielom ziemi, nałożony był stały podatek, pod nazwą pecunia monetalis, na wszystkie przedmioty.

*) Pobór książęcy od jarmarków zwał się targowe (por. Stenz, str. 12) i często wspominany bywa w przywilejach. Sprzedający płacili podatek. W statucie mazowieckim z r. 1426 u Bandtkiego, Jus poloniae str. 437 stoi jeszcze: urzędnicy książęcy ab hominibus — ad fora civitatum suarum visitantibus a quibuscunque rebus mercantiis, cujuscunque generis vel speciei aut valoris ' existant, foralia dicta targowe recipere non debebunt, carnibus et piscibus dun-taxat excepti8.

**) Por. Stenzel str. 78.

***) Por. Stenzel str. 29 i nast. Przyw. z r. 1255 u Lelewela 1. 1. str. 196-do 197: excepta tantum communi solutione, quod nos de consilio baronum nostrorum prae aliqua necessitate toti terrae istitueremus. W przywileju, potwierdzającym prawa klasztoru Lubińskiego z r. 1302, w nadprezydyalnem archiwum, stoi: sola collecta reservata pro nobis generali, t) Por. Dodatek o Opolu, Vicinia.

ff) Castellania, por. przyw. z r. 1234 u Olszowskiego 1. 1. str. 196. Castellatura, por. przyw. z r. 1258 u Szczygielskiego 1, 1. str. 155: Insuper de-dimus terram quandam vacantem in villa quae dicitur Brzostek, quae eastel-laturae de Woynic pertinebat. Przyw. z r. 1287 tamże str. 160: in Castellatura Cracoviensi — castellatura de Chranow — Vislicia. Przyw. z r. 1288, tamże str. 164: in castellatura Dobcycensi. Przyw. z r. 1260 w regestrach (kopiach) kapitulnego archiwum w Poznaniu : castellatura de Czanszim — grodstwo. Tłumaczenie statutu z r. 1449: ustawiliśmy abi do bliszego castellaniey alybo grodstwa dworu lubo bądź krolewsky lubo któregole szandzey, u Lelewela,

kich względach zarządzał kasztelan zanikowy prawami książęcemi, występując jako główna osoba całej ad-ministracyi. Zwoływał on szlachtę i kmieci na wojnę, prowadził ich w pole, pełnił służby publiczne i miał prawdopodobnie najwyższy nadzór nad wszystkiemi dobrami książęcemi, znajdującemi się w obrębie jego kasztelanii, a równie też i nad dochodami, pobieranemi od mieszkańców.*) We wszystkich tych pracach pomagali mu mnodzy niżsi urzędnicy (officiales beneficiarii). **) Tribunus prawdopodobnie zastępował jego miejsce jako naczelnik zamku, gdy on sam wyruszał w pole ; ***) skarbnik pobierał podatki, wzywał przed sąd, karał opieszałych i był czynnym w sprawach granicznych, f) Książęcem

Księgi Ustaw etc. str. 48 §. 47. Szereg kasztelanii, napotykanych przezemnie w przywilejach XII i XIII wieku, widać ze spisu urzędników, znajdującego się na końcu tomu.

*) Że książęce prawa były administrowane z grodu, widać to zresztą z przywileju z r. 1261 u Stenzela N. 21: Et ut habitantes omnimodo gaudeant libertate concedimus, ut ab omni citatione et vexatione castrensium sint immunes, scilicet powoź, bobito, mirza, stróża, stan, pan, prewod, targowe et alia jura si quae sunt ad ducatum pertinentia. Że kasztelan sam przytem był czyn-nym, przyw. z r. 1264 u Nakielskiego 1. 1. str. 196 : castellanus siquidem de

Radom nullam penitus jurisdictionem habeat in dieto loco judicandi--vel

strozam recipiendi vel theloneum salis aut alterius rei praeterea theloneum panni.

**) Por. przyw. z r. 1234 u Olszowskiego 1. 1. str. 197: nec a castellanis mei seu quibuslibet beneficiariis judicari volo. Przyw. z r. 1295 u Nakielskiego 1. 1. str. 224: ita ut ad nullius judicis supra scripturarum potestatum (sc. palatin castellan.) judicum, dignitatum seu potestatum quarumlibet ac officialium tribunal citati respondere teneantur.

***) Por. przyw. z r. 1209 u Woblbrücka str. 14: tribunus de Santock. Przyw. z r. 1230 u Nakielskiego 1. 1. str. 152 : tribunus de Lublin. Przyw. z r. 1242 Trybunus krakowski, tamże str. 164. Przyw. z r. 1256 Trybun Wiślicki, tamże str. 176. Przyw. z r. 1256 dla klasztoru Paradies, u Raczyńskiego Cod. dipl., Trybun Gnieźnieński. Także w Szląskich przywilejach u Stenzela, jako-też w pomorskich u Dregera ukazują się często tribuni, ale z tych przywilejów nie można wywnioskować o ich śeiślejszem znaczeniu. Por. Stenzel str. 72. Prawdopodobnie mieli oni już w owym czasie obowiązek, który Kromer podaje Poloniae descriptio, str. 150 : tribunus custos est arcis in suo quisque tractu, durante bello. Itaque vocationem habet militiae.

f) Camerarius, por. Stenzel str. 71. Tego skarbnika zamkowego came-

prawem polowania zawiadywał łowczy,*) nad strażą na-czelniczył strażnik, **) nad cłami i monetą celnik i mone-taryusz.***)

Są także wzmianki o ballistarius, prawdopodobnie naczelnik machin obronnych i szturmowych, których częste użycie jest już nam wiadome, f) Wszyscy oni w swych sferach, obok administracyi, wykonywali pewien rodzaj administracyjnej sprawiedliwości ff) i ze swej strony mieli rarius castri nie należy uważać za jedno ze skarbnikiem nadwornym. W przywilejach z r. 1295 w regestrach kapituły katedralnej poznańskiej nazywa się : villa prout per nostrum ministerialem missum per sub camerarium nostrum est suis limitibus consignata. Było to także i w późniejszym czasie, jak wiemy, najgłówniejszym obowiązkiem podskarbiego. Pozwy przed sąd, kary, były egzekwowane, jak się to pokazuje ze statutu 1347 r. w wielu miejscach, przez niższych urzędników (ministeriales), tłumaczenie r. 1449 : sluzebnyky alybo przes voznee nasze. Por. Bandtkie, Jus Polonie, str. 37, 39 i t. d. Iw Morawii byli camerarii pojedyńczych zamków. Por. Boczek Cod. dipl. Mor. II str. 16. i 18.

*) Venator. Nie łatwo pojąć czy Venator de Kalis, przyw. z r. 1232 u Wohlbrücka, Geschichte von Lebus I str. 62; venator Gnezn., w przyw. z r. 1280 u Nakielskiego 1. 1. str. 205, są łowczymi księztw Kaliskiego, Gnieźnieńskiego i innych, czy też oznaczają kasztelanie tego nazwiska. Venatores cujus-libet officii są wzmiankowani w przywilejach z lat 1243 i 54 u Nakielskiego str. 667 i 173. O najwyższym łowczym summus venator wspomina Stenzel na str. 71 w przyw. z r. 1274. Magister venatorum i summus venator są wzmiankowani w morawskich przywilejach u Boczka, Cod. dipl. Mor. II str. 14 i 54.

**) Indeks przywilejów w krakowskiem królewskiem archiwum, znajdujący się w posiadaniu hr. Edw. Racz. przytacza przyw. z r. 1278, w którym Bolesław, książę krakowski, darowuje dobra swemu kanclerzowi Prokopiuszowi i między innemi uwalnia mieszkańców a domine custode, qui strozy pan vel strozny dicitur.

***) Thelonearius i monetarius często są wspominani w przyw. i zdają się być jedną i tą samą osobą. Por. przyw. z r. 1259 u Nakielskiego 1. 1. str. 180: quod monetarius seu thelonearius Cracov. in foro villae nunquam juris-dictionem sedendi, vadiandi, citandi, denarios, suos ponendi, vel theloneum a negotiantibus in eodem foro exigendi per se ipsum vel per nuntios suos habere praesumat. Por. przyw. z r. 1243 u Voigt’a Cod. dipl. Pruss. str. 52.

’    +) Por. przyw. z r. 1252 u Raczyńskiego, Cod. dipl. maj. Polon., w któ

rym książę Przemysław potwierdza dar majątku Hermana, swego ballistarius Książe Władysław darował mu majątek za wierne służby. Stenzel, script, rer. siles. II str. 2. uważa ballistarii za poddanych. Z nimi rzecz się ma zupełnie tak, jak z camerarii; pomocnicy mają tę samą nazwę venatores, jak i wyżsi urzędnicy.

ff) Por. przyw. z r. 1259 u Nakielskiego str. 180 w nocie 58. Przyw.

nadzór nad licznymi poddanymi, zobowiązanymi do szczegółowych posług, jako to: pokojowcami, sokolnikami, myśliwymi, pilnującymi psów, koni itd., którzy wszyscy musieli być im podwładnymi, gdyż oni bezpośrednio mieli prawo wymagać rozmaitych posług poddańczych. Nie mylimy się, przypuszczając, iż jak ci ostatni, tak i ich przełożeni, zamiast żołdu w pieniądzach, wyposażani byli ziemią i mieli udział w niektórych dochodach. 0 kasztelanach przynajmniej zdaje się być rzeczą pewną, iż obok dóbr mieli udział w dochodach z ceł, *) pozostaje jednak rzeczą niewiadomą choć i prawdopodobną czy podwładni im urzędnicy, równie jak i sami oni naznaczani byli tylko ze szlachty.**)

Mniej jednak od właściwej administracyi, wiadomym jest porządek sądoYjjiiczy. Wprawdzie nie ulega żadnej wątpliwości, iż władza sądownicza znajdowała się li w ręku z r. 1234 u Olszowskiego de arch. Gnezn. str. 196: nec a castellanis meis seu quibu8libet beneficiariis judicari volo. Przy w. z r. 1267 u Dogiela I str. 537 : nec non a potestate castellanorum et camerariorum et a judiciis eorundem. Przy w. z r. 1253 u Stenzela: non trahentur ad judicia nostra vel castrorum, vel aliorum officialium. Przyw. z r. 1290 n Nakielskiego str. 214 : Volumus eciam ut si advocatus vel civis praedictae civitatis per castellanos, per Palatinos seu ipsorum judices vel alios officiales qualescunque in judicium fuerint evocati. Przyw. z r. 1295 ibid. str. 224 : ita ut ad nulius judicis supra scrip-turarum potestatum (sc. palatinorum, castellanorum, judicum, dignitatum, seu potestatum quarum- libet ac officialium tribunal citari aut citati respondere teneantur). Oprócz tych judices napotykają, się jeszcze Ylodarii, vladarii (włodarz), którzy podług statutu Wiślickiego w rozdz. 142, zdaje się, iż byli wójtami. W przyw. z r. 1287 u Beckmanna, O Lebusie str. 9 stoi: nec per Yla-darios nec per aliquos judices sive officialis nostros quoque modo judicantur. Por. Stenzel str. 73.

*) Że kasztelan i monetarius mieli udział w dochodach z ceł, między innemi zdaje się to wynikać z przyw. z r. 1243 u Yoigt’a Cod. dipl. No 55. Podług przyw. z r. 1279 u Stenzela, Urkundenbuch No 70, osiedleńcy klasztoru Mstowskiego obowiązani byli płacić księciu pół marki auri lub sex argenti deneriati monetae Cracov. a kasztelanowi krakowskiemu po upływie siedmiu wolnych lat rocznie taką, samą sumę pro judiciis et omnibus utilitatibus, quae nobis et Castellano Cracov. ex antiquo pertinebant.

**) Stenzel na in. m. str. 71 przytacza przyw. z r. 1267, w którym Tomasz, biskup wrocławski wzmiankuje o zasługach swego militis et venatoris.

księcia i jego urzędników, że podlegała jej szlachta, równie jak i włościanie, że było tylko jedno prawo krajowe; a wyjątki z tych sądów książęcych, przywileje na prawo jurysdykcyi nad włościanami zaczynają się dopiero udzielać duchowieństwu i szlachcie nie wcześniej, jak w drugiej połowie XII wieku; lecz o szczegółach organi-zacyi sądów można tylko wnosić z niejakiem prawdopodobieństwem. Z pewnością wiemy tylko to, że i w tym względzie gród stanowił centralny punkt kasztelanii. Kasztelan, lub pod jego dozorem (judex castri) sędzia grodowy sprawiał sądy nad wszystkimi osiadłymi w jego okręgu ; ³) lecz czy niżsi sędziowie czyli podsędkowie (judices inferiores, subjudices), ⁴) napotykani często w przywilejach, są jednem i tern samem lub też czy może zawiadywali oni mniejszemi okręgami (Opole), na które była podzieloną kasztelania, tego nie można wyśledzić wyraźnie, a raczej można się tylko domyślać ztąd, iż podział władzy sądowniczej na wyższą i niższą wyraźnie do-

strzegą się z przywilejów;*) a ztąd wypada, iż ta ostatnia musiała być wykonywaną, przez owych niższych sędziów. Również ciemnym jest stosunek sądów kasztelańskich do sądów nadwornych (judicia curiae),**) które ukazują się dopiero w wieku XIII, i tyle tylko można twierdzić z pewnością, iż w owym czasie te ostatnie były rodzajem sądów appelacyjnych ; równie też w niektórych razach były sądami dla ludzi uprzywilejowanych

*) Por. Stenzei na in. m. str. 74. Przyw. z r. 1286 u Szczygielskiego, Ti-necia : A quocunque conveniantur, tam in causis majoribus quam minoribus, sive sit judicium XII marcarum sicut pro furto, sive majus per eorum judices terminentur. W tymże przywileju stoi jeszcze : Abbas domus Tinecensis habet judicare in hominibus suis ascripticiis vel liberis causas subséquentes : Mech, Kig, Sedmnadeste, Pednadeste, Głowa, Żaglowa, Secgriven, Cbansba, Nestane, Trista. Meg jest z pewnością stary sposób pisania, zamiast miecz (gladius). Kig mógł oznaczać kij i oznacza sąd Boży ; pojedynek na kije, tak jak meg taki sam pojedynek na miecze (pugna cum gladio et baculo, jak się on nazywa w innych przywilejach) ; oba następne są,, jak to zaraz zobaczymy, kary pieniężne: głowa jest to caput; secgriven sześć marek; trzy ostatnie wyrażenia są dla mnie zupełnie niezrozumiałe. Można myśleć o hańbie, infamii, a co do nestane o kontumacyi za niestawienie się przed sądem? Podług przyw. z r. 1357, u Olszowskiego 1.1. str. 167—75 zdaje się być jedną i tą samą Głowna, Zaglowna i Secgriven: Volumus tarnen quod homines ecclesiao a solutionis poenae, quae Zaglowna sive Krwawa sceść grzywien dicitur vulgariter, penitus sint exempti et soluti.

**) Por. Stenzei str. 77.

***) Podług przyw. z r. 1284 u Nakielskiego, Miech. str. 209 i 10, spór dwóch duchownych o haereditas był najpierw zaniesiony przed kasztelana krakowskiego, tam rozpatrzony, a potem znów wniesiony przed księcia i jego baronów sedentibus pro tribunali. Por. Stenzel str. 77. W tych nadwornych sądach prezydował sam książę, lub na jego miejscu, jak w późniejszych sądach ziemskich, wojewoda, do którego już w wieku XIII wyłącznie należało prawo sądów nad żydami (Kammerknechte w Niemczech). Por. przyw. z r. 1264 dla żydów u Bandtkiego, Jus Polon. str. 1 i nast. Krom tego, wojewoda zdaje się wykonywał sąd policyjny w tern przynajmniej, iż w czasie nieco późniejszym taksował towary i miał nadzór nad miarami i wagami i karał przewinienia co do nich. Por. Cromer, Descriptio Poloniae 1. 1. str. 143. Skrzetuski, prawo polityczne narodu pols. 1782 I str. 161. Dla wykonywania tych sądów miał on zastępujących go judices, którzy w przywilejach XIII wieku są często wspominani. Por. przyw. z r. 1232 u Nakielskiego str. 158. Przyw. z r. 1279 u Stenzela str. 70: ita quod amplius quilibet castellanus et palatins cracov. et omnes judices eorum. Przyw. z r. 1290 u Nakielskiego 1. 1.. str. 214.

Sam proceder sądowy, którego szczegóły możemy niejako poznać z pomników prawa z XIY wieku, charakteryzował się głównie tern, iż w nim nigdzie nie występują ławnicy, jako wymierzający sądy, lecz tylko sędziowie wydają dekret.*) Nawet w czasie późniejszym sędziowie, podsędkowie i notaryusze, jedni tworzyli prawomocne władze, które wybierane były tylko z wyższych urzędników i zgromadzonej szlachty.**) Jako dowody prawne wcześnie już wzmiankowane są : złożenie przysięgi od wielu osób,***) równie też sądy Boże przez pojedynek na miecze lub na kije, rozpalone żelazo, lub wrząca albo zimna woda. f)

*) Por. Stenzel str. 78. Lelewel pocz. prawodawstwo str. 128 słuszną robi uwagę, że wyjątki z pod sądów książęcych, jeśli z niemi nie było połączone udzielenie niemieckiego prawa, robiły poddanych ziemian w stosunku do prawa zupełnie zależnymi od właścicieli, gdy tymczasem podług prawa niemieckiego sami oni, jako ławnicy, mieli czynny udział w sądzie.

**) Cromer, Descriptio Polon. 1. 1. str. 150: Judex causis et controver-siis privatis nobilitatis disceptandis et judicandis praesidet, una cum subjudi-ce: qui ejus est socius, non vicarius, loco tantum inferior. Notarius scriba est et actuarius judicii; sed habet ipse quoque in judiciis jus dicendae sententiae, consuetudine magis quam legum praescripto. Formuła przywileju z r. 1356 w księdze kopii kapituły katedralnej w Poznaniu : Nos Sobeslaus judex Kalis-

siensis notum facimus---quod cum in Pysdri in festo rogacionum pro

tribunali sedissemus ad facienda judicia cum nobilibus terrae poloniae prae-sente comité Virzbantha capitaneo poloniae nec non aliis et pluribus fide di-gnis qui tunc judicio praesidebant — discretus vir, etc.

***) Por. Annal. Poznan, u Sommersberga II. str. 86 i 87.

■f) Por. przyw. z r. 1253 (poświadczony odpis w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu) udziela przełożonemu klasztoru Olobok prawo duellum cum baculis, jus ferri et aquae. Przywilej z r. 1284 u Lelewela, początkowe prawod. str. 202—3 : Omnibus eciam ibidem utantur judicibus, prout nostra consuevit curia: ferro, duello, aqua inmittendum. Przyw. z r. 1286 dla klasztoru Byssowa (oryginał w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu) : damus insuper in praedicta civitatis locatione omnem modum et formam judicium exercendi, sicut est pugna clypei et gladii et ferri, in omnibus sicut jus no-viforense exigit et requirit. Przyw. z r. 1296 dla klasztoru Lubińskiego (oryginał tamże) : duellum de gladio et duelum de baculo, examen ferri ardentis et examen aquae frigidae et ferventis. Muszę jednak zrobić uwagę, iż we wszystkich tych przywilejach udziela się prawo niemieckie.

Jako kary znajdujemy w przywilejach karę główną wieszanie złodziei, wbijanie na pal bezbożników, palenie fałszerzy, ucinanie rąk i nóg. *) Co do bezpieczeństwa publicznego wszystkie okręgi kasztelanii, jakeśmy już wspominali, były z sobą solidarnie związane i w razie, gdyby złoczyńca nie został odszukany, musiały księciu płacić przynależną karę. Jako takie wzmiankowane są (główna, caput) za zabójstwo,**) potem 70 marek, 15 marek, 12 marek***) i prastarą też jest zaiste kara pieniężna, która się płaciła z jednej strony stosownie do stanu zamordowanego, a z drugiej stosownie do pokaleczonych członków. f) Gdy administracya i sądownictwo urządzone były

*) Por. przyw. z r. 1296 (uwaga 71): latrones ot spoliatores, qui eos et ipsorum homines molestant judicare, decollare et poenam siedmszied nuncupa-tam recipere, fures suspendere, sacrilegos rotare, falsarios comburere, manibus, pede vel manu mutilare. Por. przyw. z r. 1264 u Bandtkiego, Jus. Polon, str. 8, gdzie jest mowa o konfiskacie całego nieruchomego i ruchomego majątku zabójcy jednego żyda. Przyw. z r. 1246, kopialna księga kapitulnego archiwum w Poznaniu: causis solummodo capitis aut membranorum nostro tantum judicio reservatis. W przyw. z r. 1252, u Fejera Cod. dipl. Hung. IY 2. str. 151 i 152, którym potwierdza się exempcya miasta opactwa Szczyrzyc-kiego, książę jednak zatrzymuje sobie consensus ducalis co do decisio capitis et membrorum mutilatio.

**) Por. przyw. z r. 1282 u Beckmana, O Lebusie: non poenam capitis solvent. Przyw. z r. 1286 dla Byssowa (oryginał w nadprezydyalnem archiwum): caput... non solvent. Por. Stenzei na in. m. str. 24—25. Patrz wyżej uwaga 65.

***) Por. przyw. z r. 1213 dla Oloboku (poświadczona kopia w nadprezydyalnem archiwum,): et tam a nostro quam a nostrorum judicio praeter Septuaginta marcarum judicii, quarum medietatem nobis pertinere volumus. Przyw. z r. 1232 u Damalewicza Yitae Arch. Gnezn. str. 101—3 : Neo caput mihi aut meis solvant nec septuaginta. Przyw. z r. 1242 dla klasztoru Lubińskiego (oryg. w nadprezyd. arch.) oznacza, iż wszyscy złoczyńcy, którzy dobra klasztoru molestiae quippiam seu violentiae in tulerint, czy oni będą, nobiles sive ignobiles księciu poenam quae sedmcessant dicitur debebunt et abbati poenam solvent quae pintnacesse nuncupatur. Por. przyw. z r. 1296 w uwadze 72. Przyw. z r. 1286, przytoczony w uwadze 71: caput septuaginta, quinquaginta non solvent. Przyw. z r. 1234 u Olszowskiego, de Archiep. Gnezn. p. 196: si autem solucio ad poenam 12 marcarum evenerit et supra cum duce ipsam di-vidit. Por. 13 Dodatek: O siedmdziesiąt i piednadziesta.

f) Właściwa kara pieniężna ukazuje się dopiero w pomnikach prawa z XIY wieku z pewnością. Wprawdzie Lelewel z przyw. r. 1122 u Szczygiel-

w kraju podług tych zasad, naturalnie, iż osoba księcia i jego dwór stanowiły ognisko wszystkiego. Książe, siadając władzę administracyjną i sądowniczą, co do formy rządził nieograniczenie i mianował wyższych urzędników, którzy w pojedynczych kasztelaniach zastępowali jego prawa. Na dworze otaczało go mnóstwo wyższych i niższych urzędników po części dla osobistej, po części dla publicznej służby, a od chwili podziału państwa znajdują się oni na dworze każdego udzielnego księcia. Na ich czele stał wszędzie wojewoda, zapewne podług staro-niemieckiego pierwowzoru. Obok księcia był on głównym przywódcą szlachty w czasie wojny i zdaje się, wpływał nieco na mianowanie kasztelanów.*) Obok niego ukazują się — stopniowania widzieć nie można— kanclerz (cancellarius), sędzia nadworny oraz podsędek nadworny (judex, subjudex curiae), marszałek (marscalcus, agazo) i podmarszałek, skarbnik i podskarbi (camerarius i subcamerarius), stolnik i pod-stoli (dapifer,**) subdapifer), cześnik i podczaszy (pincerna,***) subpincerna), nakoniec pisarz nadworny (scriptor curiae.f) Wszyscy oni wraz z kasztelanami, tytułem barones, comités, ff) wyniesieni są nad massę szlachecką, lecz zarazem stanowią tych, którzy reprezentują wolny stan narodu w obec księcia o tyle, iż wzywał ich do rady i miewał

po-

skiego, Tinec. str. 138 mniema, iż można przyjąć, że kara za szlachcica wynosiła 12 marek, a za włościanina 3 marki. Jednak zdaje się, iż sumy te oznaczają tylko poena. Albowiem w rozdziale 57. statutu Wiślickiego stoi: Podług starego zwyczaju kmieć płaci, skoro zabije drugiego 3 marcas grosso-rum i będzie wówczas wolnym a poena homicidii (od vini mązoboystwa, tłumaczenie z r. 1449).

*) Por. Gallus, str. 133 : Setheus, qui tune militiae princeps erat, na str. 139 nazywa się on palatinus cornes, nodobnież na str. 153 i 194: Interea Scar* bimirus Comes Poloniae palatinus; . str. 200 nazywa się on militiae prin-oeps. Por. jeszcze str. 160 i 177.

**) Dapifer wspomniany jest już przez Gallusa (str. 159).

***) Pincerna u Gallusa str. 93.

f) Por. co do tych wszystkich nadwornych urzędów, Dodatek 14. tt) Por. Uwagę 4.

z nimi formalne zjazd y (sejmy *) z pewnością już w końcu tego peryodu, a jeszcze bardziej w następnym. W tern, iż stali oni z jednej strony jako urzędnicy książęcy, a z drugiej jako reprezentanci całej szlachty, równie też jak i w tern, że szlachta na swych dobrach miała prawo wolnej własności, należy szukać przyczyny, dla czego w Polsce żaden z tych urzędów nie był sukcesyjnym, gdy w Niemczech sukcesyjność ta wraz z małemi lennictwami w ogóle przechodziła z rąk do rąk, a zatem zgadzała się z interesami urzędników i drobnej szlachty, która, jakeśmy zauważyli, znajdowała się w swobodnem sukcesyjnem posia-

*) 0 takim zjeździe na krótko przed śmiercią, Bolesława wzmiankują, wiadomości mnicha Ortlieba z Cwifaltenu u Sulgera, Annal. Zwifalt. str. 100: postmodum — praeclarissimos filios suos Boleslaum ac Misiconem cum uxori-bus eorum, filiabus scilicet Regum Ungariae et Russiae de regionibus suis fe-cit ad generale Colloquium venire (sc. Salomea, wdowa Bolesława) quo collo-quio in civitate, quae vocatur Lantziza (Łęczyca) cum regni primatibus habito etc. "Wymienieni tu primates są, to baronowie t. j. urzędnicy, piastujący godności. Widać to z wielu przywilejów z ostatniej połowy XIII wieku, w których zawsze jest tylko couseusus i consilium baronów do postanowień książęcych, nigdy zaś nie ma wzmianki o reszcie szlachty, która, jak wiadomo, dopiero w czasach późniejszych zaczęła brać udział w sejmach. Kilka tylko przykładów z przywilejów. W r. 1181 (w potwierdzającym przyw. z r. 1258, dochowanym w nadprezyd. arch.) zatwierdza Yladislaus dux magnus polono-rum opatowi Lubińskiemu przywileje jego poprzedników cum deliberatione omnium baronum. Por. przyw. z r. 1252 u Jabczyńskiego, Archiv, theolog. I. 3. str. 327: de maturo baronum nostrorum consilio. Przyw. z r. 1254 u Bandt-kiego, Jus Culm. str. 327—28 : de communi consensu baronum nostrorum. Przyw. z r. 1255 u Lelewela, pocz. praw. str. 106: excepta tantum communi solutione quod nos de consilio baronum nostrorum prae aliqua necessitate toti terrae institueremus. W przyw. z r. 1257 u Fejera, Cod. dipl. Hung. IV. 2. str. 443 powiada Bolesław, książę krakowski, że poślubił swą małżonkę Kunegun-dę de consilio maturo Vislai Episc. Cracov. decretoque omnium optimatum nostrorum et baronum i nadaje jej terra Sandecz z porady biskupa krakowskiego Prandoty i ex decreto omnium baronum nostrorum. W r. 1295 stwierdził książę Przemysław sprzedaż majątku biskupowi poznańskiemu Janowi z dodatkiem: verum quia de communi baronum nostrorum consensu et consilio statuimus ut nullum privilegium robur firmitatis aliquid obtineat nisi no-stro magno et ultimo sigillo existât sigillatum, propter quod praesens privilegium innovari jussimus et nostri sigilli magni et Ultimi munimine roborari. Por. Jabc.zyński, Archiv, theolog. Il 1. str. 97. Zupełnie podobna formuła potwierdzenia w przyw. u Jabcz. I. 3. str. 366.

daniu dóbr, żadnemi lennictwami nie była przywiązaną do pojedynczych bogatych rodów i dla tego tem większą tworzyła przeciwwagę jakimkolwiek dążnościom tych ostatnich, gdyż nietylko nie mogła oczekiwać najmniejszej korzyści z ich powodzenia, lecz prędzej mogła się spodziewać zniesienia starego równouprawnienia wszystkich członków szlachectwa. Z drugiej strony sam książę, jak łatwo dostrzedz, miał wszelkie powody zachowywać swoje prawo nominacyi na te wszystkie godności i to tem bardziej, im więcej z biegiem czasu urzędnicy owi, zarazem jako reprezentanci szlachty zaczęli występować przeciwko niemu i ze swego stanowiska starali się ograniczyć władzę jego.

Z dotychczasowego wizerunku zasadniczych form, w których poruszało się państwowe życie Polaków od X do końca XII wieku, poznaliśmy już, że i kościół w owym czasie nie zajął jeszcze odrębnego politycznego stanowiska. ⁵) Zdaje się raczej, iż własna jego organizacya urządziła się tylko nader powolnie po przywróceniu chrześcijaństwa, dokonanem przez Kazimierza I. Jeszcze Grzegorz VII w piśmie do Bolesława Śmiałego uskarża się, iż biskupi polscy nie mieli żadnego uporządkowanego metropolitalnego związku i że to tu, to owdzie szukali swej ordynacyi. ⁶) Nawet wysłanie papieskiego legata Walo, biskupa Bellaomskiego, który przybył do Polski na początku panowania Bolesława Krzywoustego, usunął dwóch biskupów i odbył koncylium kanoniczne,⁷) musiało mało wpłynąć na uporządkowanie tych stosunków, gdyż dopiero w r. 1123, o ile wiemy, kardynał legat Egidiusz, biskup Tuskulański, ustanowił wzajemne granice dyecezyi każdego biskupstwaf) i jeszcze w r. 1133 doszedł do arcybi-

skupa magdeburskiego Norberta przywilej Innocentego II, w którym mniemane stare metropolitalne prawa jego stolicy nad biskupstwami polskiemi stwierdzają się.⁸) Można tedy przyjąć, iż prawa arcybiskupa gnieźnieńskiego zostały bezspornie uznane dopiero w końcu tego peryodu od biskupów krakowskiego, wrocławskiego, lebuskiego, poznańskiego, kujawskiego i mazowieckiego, z którem to uznaniem natychmiast, jak to ujrzymy, zaczyna się powolne podniesienie się kościoła przeciwko świeckiej władzy książąt. Dotychczas, o ile mogliśmy się dowiedzieć, był on im zupełnie podległy. Choć Władysław Herman nadał mu niejakie swobody, ⁹) choć Bolesław III mógł w tern naśladować przykład ojca, w ogóle jednak nietyl-ko dobra i poddani kościoła, aż do końca XII wieku podlegały władzy sądowniczej księcia i jego urzędników i pod względem służebności i danin stały zupełnie na równi z dobrami i poddanymi szlachty,¹⁰) lecz zdaje się nawet, iż książę posiadał prawo obsadzania wyższych duchownych dostojeństw, a krom tego pozwalał sobie wielorakie wtrącania się w stosunki kościelne. Paschalis II. pisał do arcybiskupa gnieźnieńskiego : „nie w skutek powagi apo-

21

stolskiej, lecz podług woli księcia przenoszeni są biskupi u was to tu, to ówdzie“ i żądał od niego, nie bacząc na przeszkody, które by przeciwko temu stawili książę i przedniejsi państwa, aby złożył metropolitalną przysięgę stolicy apostolskiej, iżby za pomocą takiego ściślejszego związku z Rzymem uchylone zostały wszelkie nadużycia od kościoła.¹¹) Jednak, krom tego, jeszcze na początku XIII wieku napotykamy na krzyczące uciski kościoła ze strony księcia i szlachty, a mianowicie, iż pierwszy rozdaje probostwa kapitulne i inne bénéficia samowolnie, iż sam on puścizny biskupów, patroni zaś puścizny proboszczów zabierają, obciążają podatkami poddanych duchowieństwa, zmuszają do pańszczyzny i wreszcie, wszędzie prawie wiodą spór o dziesięciny kościelne, ¹²) musimy tedy, według wszelkiej dziejowej analogii, przyjąć, iż i tu napotykamy takie same stanowisko, jakie, w głównych zarysach, kościół przyjął w obec władzy świeckiej w XII i XIII wieku. Widać, iż zamiar św. Stanisława powstrzymania nadużyć władzy książęcej względem kościoła, pozostał zupełnie bez wszelkich skutków na wzajemne obu stron stosunki i że, pomimo to, iż biskupi prawdopodobnie już od tego czasu uważani byli za dostojników państwa i wspólnie z nimi występowali przeciwko księciu, w ogóle jednak jak i w szczegółach kościół nie uwolnił się jeszcze w jakikolwiek sposób z pod wpływu władzy świeckiej.

Tak tedy, potem wszystkiem, staro-polska konstytu-cya przedstawia się nam nader mało skomplikowaną. Na szerokiej podstawie stanu kmiecego, zależnego, po części, osobiście i rzeczowo, po części zaś tylko rzeczowo, obcią-

żonego wieloma służebnościami i daninami, wznosi się, jako jedyny swobodny stan. wojownicza szlachta, zostająca w swobodnem posiadaniu ziemskich własności i posiadaja^ca jednakowe prawa dla wszystkich swych członków; a obok niej występuje tylko kościół, jako swobodny właściciel ziemi. Nad wszystkiemi trzema panuje książę, którego władzy ulegają wszyscy o ile nie powstają wprost przeciwko niej. Od nich wszystkich pobiera on bezpośrednie daniny i służby ; jego sądownictwu podlega szlachta na równi ze wszystkimi mieszkańcami, wszyscy sądzeni są według jednego i tego samego prawa kra

jowego.

Widzimy tedy, iż całej tej ustawie dotychczas braknie wszelkich podstaw do ukształtowania gminy we wła-ściwem znaczeniu tego wyrazu. Jedyną publiczną władzą jest tylko władza książęca, w obec której stoi masa ludu, wprawdzie podzielonego na trzy stany: duchowieństwo, szlachtę i kmieci, z których jednak żaden nie posiada praw publicznych. Dla tego też każdy pojedyńczy człowiek nie znajduje nigdzie obrony przeciwko krzywdom, chyba tylko w sile własnej i swych przyjaciół, w razie gdy osobistość księcia jest słabą i cały duch żywota oparty jest na sile.

I nie łatwo podówczas mógł on być innym. Wpływ ciągle prawie wojowniczego życia narodu, ciągłej styczności z bardziej jeszcze nieokrzesanemi ludami, jak to można dostrzedz z niektórych doszłych do nas rysów, dotyczących upłynionego peryodu, nie mógł w żaden sposób być złagodzonym, pomimo oddawna przyjętego chrześcijaństwa. Kościół, którego przedewszystkiem było to zadaniem, dopiero ku końcowi tego peryodu, jakeśmy widzieli, otrzymał trwalszą wewnętrzną organizacyę i podlegał jeszcze zupełnie władzy świeckiej ; ilość kościołów i klasztorów w stosunku do ludności z pewnością była nader małą,

"Większa część tych ostatnich została wzniesioną, dopiero ku końcowi XII wieku i w pierwszej połowie XIII. Pierwszych musiało być bardzo mało, gdyż Piotr Włast z powodu zbudowania wielu kościołów — miał ich pobudować do siedmdziesięciu — wysoce był czczony w pamięci ludu.¹³) Do tego jeszcze dodać musimy — i tu także widać po części skutki geograficznego położenia Polski — że duchowieństwo samo prawie do końca XII wieku zostało nietknięte obyczajowo-duchową reformą kościoła, jaka od połowy XI wieku zaczęła się objawiać w reszcie Zachodu. Wszyscy prawie księża żyli w konkubinacie, ich właśni synowie asystowali im przy obrzędach, ba nawet całe rodziny jeszcze w początku XIII wieku posiadały pojedyń-cze kościoły.¹⁴)

Dopiero Innocenty III rozpoczął walkę przeciwko tym nieporządkom równie też i zabiegi o uwolnienie polskiego kościoła z pod władzy świeckiej, walkę która w reszcie Zachodu wiekiem wcześniej już dała zwycięstwo zreformowanemu kościołowi. Przy takich okolicznościach bezwątpienia kościół w Polsce w owym czasie, mógł wywierać tylko nader mały wpływ obyczajowo-duchowy. Aż do końca XIII wieku nie mógł on przeprowadzić ¹⁵) ko-

ścielnego błogosławieństwa małżeństw ; jakiż więc wpływ mógł wywierać w innych stosunkach życia? Nie powinno nas tedy dziwić, bacząc na te stosunki staro-polskie tu naszkicowane, jeśli wcześnie już dowiadujemy się o gwałtach i samowoli, których dopuszczali się niektórzy możniejsi względem słabszych. Chwalono to już Bolesławowi Chrobremu, iż bronił kmieci od ucisku szlachty i swych urzędników ; *) a po śmierci Mieczysława II widzieliśmy, przy zupełnem rozprzężeniu ustanowionego przez Bolesława Chrobrego porządku rzeczy, powstanie włościan przeciwko szlachcie; **) powtórzyło się ono za czasów Bolesława Śmiałego, nosi: „Książe ten i szlachta jego, ciągnąc na zgromadzenia, spisali nietylko łąki i pola i palili ogrodzenia domów, lecz czynności takie nazywali nawet prawem krajowem.“ f) Mnóstwo podatków i służebności, które włościanie obowiązani byli spełniać księciu i jego urzędnikom, podawało tym ostatnim bardzo wiele okazyj do samowolnego traktowania poddanych, a ucisk i samowola, których się dopuszczano, nieraz bywa wspominaną w przywilejach książęcych i nazywana nadmierną. Dla tego to można przypuścić z niejaką pewnością, że już w owym czasie i przy tych stosunkach życiowych ustanowiły się zasadnicze rysy

) a historya życia św. Stanisława do-

Gerlaci u Dobner’a, Mon. I str. 125. Równie zajmujące jest pismo Grzegorza IX z r. 1235 w Bullar. Dominie. I str. 76 : Cum in Sclavoniae partibus con-suetudinem pessimam quae dicenda est verius corruptela, esse proponas, juxta quam sub ea conditione mulier conjungitur viro si sibi placuerit in matrimo-nio retinenda alioquin reddenda parentibus sine mutilations vel fractions mem-brorum. Takiego rodzaju małżeństwo rozkazuje papież uważać za contubernia. *) Por. Gallus str. 54—57. 63.

**) Por. Rozdział 7.

***) Por. Yita Stanislai u Bandtkie’go, Gallus str. 348. f) Por. Ibid. str. 338 : Abhominabatur quippe vir juBtus inter alia execrabile genus rapine. Cum enim et sua colloquia conveniebant prata et an-nonas hominum depascebant; septa domorum comburebant, quod ipse et sui primores et nunc ipsorum sequaces (druga połowa XIII wieku) dicunt esse jua terre commune in praejudicium universalis justiciae.

charakteru polskiego, które nam przedstawia Długosz w surowych rysach w końcu XV wieku. „Polska szlachta — powiada on*) — przepełniona jest żądzą sławy, skłonna do rabunku, gardzi niebezpieczeństwem i śmiercią, niepewna w obietnicach, twarda względem podwładnych, niewstrze-mięźliwa w mowie, rozrzutna, lecz wierna swym książętom, oddana rolnictwu i chowowi bydła, względem cudzoziemców i gości ludzka i dobra, gościnniejsza od wszystkich innych ludów.“

*) Por. Długosz I str. 38. Günther Ligur. VI. V. 25, u Reuber’a script, rer. gérai, str. 591. Wizerunek jego, zresztą nakreślony poetycznie, wskazuje jednak, co na zachodzie Europy myślano o Wschodzie:

Terra suo munita situ, vix hostibus ullis Armata tentanda manu : gens aspera cultu,

Terribilis facie, morum feritate timenda,

Horrendo violenta sono, truculenta, minaxque Prompta manu, rationis inops, adsueta rapinae,

Vix hominum se morę gerens, horrore ferino Saevior, impatiens legum, cupidissima caedis,

Mobilia, inconstans, acerrima, lubrica fallax,

Nec dominis servare fidern, nec amare propinquos Sueta nec affectu pietatis docta moveri.

Haec partim natura dédit, partimque nocentes Tabida pestiferae faciunt contagia plebis.

Nam quaecunque jacet Scythico brevis insula Ponto Qui tenet hanc populus, nec terram vomere sulcat Frigore perpetuo sterilem, nec squallida duro Rura ligone movet, nec vitem copulat ulmo Nec legit arboreos autumni munera foetus :

Yenatu tantum crebrisque alimenta rapinis Quaerit et asaiduis pirata senescit in undis.

At si quando famem penuria longa ciborum Asperat, horrendum dictu, vix credere possum Ipse quidem, sed rumor habet, sua membra vicissim Pestifero miseri morsu lacerare feruntur :

Nec genitor nato, nec fratri parcere frater Novit et elixa recreatur filia matre.

Bajeczne te wyobrażenia zapewne po części sij zaczerpnięte ze starożytnych, od których w ogóle zwykle czerpano wiadomości o północnym wschodzie. Za przykład tego może służyć opis jego przez Adama Bremeńskiego, który wiadomości swojego czasu starał się wszędzie przystosować do podań starożytnych. Por. Gieselbrocht, : Ueber die Nordlandskunde Adam’s von Bremen W pismach niemieckiego towarzystwa w Królewcu. 3 tom.

„Włościanie skłonni są do pijaństwa, kłótni, połaja-nek i mordów. Trudno w innym jakim narodzie napotkać tyle morderstw. Nie uchylają się oni od żadnej roboty i ciężarów, cierpliwie znoszą głód i chłód, zabobonni, są skłonni do rabunku, do ciągłej waśni, żądni nowin, mało dbają o zachowanie swych pomieszkań, zadawalniają się lekkim strojem, mężni i zuchwali, ciężkiego umysłu, w o-bejściu pełni przyzwoitości, znakomicie silni, wysokiego wzrostu, mocnej budowy ciała, przystojni, to białej, to ciemnej barwy, dzicy.“

Do takiego stopnia rozwoju doszedł duch polskiego ludu w ciągu ostatnich dwóch stuleci.

4

l

KSIĘGA DRUGA.

WALKA O MONARCHIĘ 1 ZUPEŁNE JEJ ROZPRZĘŻENIE OD R. 1140-1300.

'MM

Ê

'

— — et ex tune xnultiplicatis principibus multa mala esse coeperunt in terra, juxta sententiam salvatoris : omne regnum in se ipsum divisum desolabitur.

Annal. Cracov. min.

Ze zgonem Bolesława III i zrobionym przezeń podziałem kraju między czterma starszymi synami, zaczyna się obfity w następstwa zwrot w rozwoju polskiego państwa. Ustanowienie prawa starszeństwa (seniorat) mogło tylko na czas niejaki utrzymać dotychczasową jedność państwa; wywołało ono raczej, więcej niż stuletni szereg walk pomiędzy udzielnymi książętami, w skutek których to ginie zupełnie, i wytwarza się całkowita niezależność pojedyńczych książąt, lecz natomiast władza ich i znaczenie upadają w wysokim stopniu. Od owego czasu walczą oni między sobą o posiadanie pojedyńczych okolic i na-próżno Przemysław II koronując się na króla polskiego usiłuje stworzyć na nowo wspólne ognisko władzy dla całej ojczyzny. Rychło potem następujące morderstwo jego, rzuca Polskę w głębsze jeszcze zamięszanie i dopiero obcy król ratuje państwo!

ViT walkach tych zużywa się po większej części wojownicza siła narodu. Jeśli przedtem w ciągłych wyprawach wojennych na zewnątrz, dawał on uczuć po wsze strony swą potęgę, to teraz wszyscy pogańscy sąsiedzi zaczynają silnie nań naciskać. Prusacy, Litwini, przede-wszystkiem zaś dzikie hordy Mongołów, po kilkakroć zwycięsko docierają do samego wnętrza kraju i tylko z wielkiem natężeniem i mozołem udawało się ludowi rozszarpanemu i osłabionemu wewnętrznemi waśniami swych książąt obronić się od ich napadów.

Tymczasem pośród tych zamieszek wewnętrznych i burz wojennych zewnętrznych, kościoł w obec książąt zdobywa sobie nowe i potężniejsze stanowisko. Z ogniska chrześcijańskiego świata odtąd uwaga i działalność papieży, stałej niż przedtem zwraca się ku europejskiemu wschodowi. Przeniknięci samowiedzą wysokiego swego powołania z żywem poczuciem pełnomocnictwa, zdobytego już na zachodzie, występują oni teraz przeciwko dzikiej samowoli książęcej równie jak i przeciwko wewnętrznemu zepsuciu polskiego kościoła. Legaci ich przybywają częściej do kraju, udaje im się ściślej niż dotąd łączyć z sobą arcybiskupów i biskupów i gdy ci na wszystkich synodach żarliwie występują przeciwko gospodarstwu niewieściemu i innym nieobyczajnościom jak też rozpuście niższego duchowieństwa, tamci śmiało rzucają klątwy kościelne na książąt i zyskują powoli— łatwo dostrzedz, iż polityczne położenie książąt sprzyjało ich dążnościom, wyjęcie wszystkich swych dóbr i poddanych z pod sądów książęcych, i od ciężarów publicznych, a w obec władzy świeckiej — stanowisko swobodniejsze dawno już osiągnięte przez duchowieństwo zachodnie. Jeżeli kościoł niejako z jednej strony stawi się nieprzyjaźnie w obec książąt krajowych, za to w innym względzie przychodzi im w pomoc. Zakon niemiecki wsparty licznymi Krzyżakami nadciągającymi z Zachodu, przedsiębierze walkę z pogańskimi Prusakami; papieże uznając niebezpieczeństwo grożące całemu chrześcijańskiemu światu od dzikiej mongolskiej nawały, zbliżającej się od wschodu, nie ustają zagrzewać wszystkich wiernych przeciwko poganom i niezliczonymi listami pobudzają zwątpiałych, strofują opieszałych, nagradzają wiernych, biorą w opiekę książąt słabszych i wszelkimi zostającymi w ich rozporządzeniu środkami duchownymi i ziemskimi, przykładają się do obrony i rozszerzenia wiary chrześcijańskiej w tych okolicach.

Nacisk pogaństwa z zewnątrz, częstsze i ściślejsze stosunki z Rzymem, rozpoczynająca się wewnętrzna reforma kościoła i nie zależniejszy jego stosunek do władzy świeckiej, wszystko to razem nadaje żywszy polot kościel-no-chrześcijańskiemu duchowi wieków średnich w owym czasie i wciąga Polskę w ogóle, w żywszy stosunek z chrześcijańskim Zachodem. Cystercy, predykańci i inni zakonnicy przybywają z Zachodu do kraju ; budują się liczne klasztory i kościoły, otwierają szpitale i szkoły; książęta i szlachta współubiegają się w uposażeniu ich i nawet niektórzy duchowni polscy spieszą na wyższe szkoły do Włoch i Francyi.

W tej samej chwili Niemcy znowu zaczynają posuwać się na Wschód, wprawdzie interes państwa jako całości zwraca się coraz więcej i wyłącz niej ku Południowi i tylko chwilowo potężni cesarze mogą w skutek zwycięskich wypraw zmusić polskich książąt do uznania swego zwierzchnictwa, które jednak znika równie prędko, jak było uzyskanem ; lecz zamiast państwa niektórzy książęta na wschodniej granicy rozpoczynają starą walkę przeciwko Słowianom.

W okolicach między średnią Odrą i Elbą i nad dolną Wisłą, Niemcy z mieczem w ręku sadowią się twardo, rozrywając przez to związek przedniego słowiańskiego świata i odcinają Polaków od wszelkich styczności z morzem. Jeszcze dalej sięga spokojna ich kolonizacya w skutek przewagi kultury. Pomorze i Szląsk w końcu XIII wieku stanowczo już prawie przechodzą do niemieckiego życia; do Wielko-Polski, do Mało-Polski nawet po tamtą stronę Wisły do Mazowsza przybywają niemieccy osiedleńcy z duchowieństwa, powoływani w wielkich masach od książąt a po części i od szlachty krajowej, dla ożywienia i lepszego zaludnienia kraju spustoszonego przez pogan i w ogóle słabo zaludnionego, dla ożywienia w nim handlu i przemysłu. Osiadają oni we wszystkich znaczniejszych miastach; niemiecki język, zwyczaj, prawa i ustawy utwierdzają się w nim i w pośrodku Słowian nad Dunajem i Popradem nie inaczej jak nad Odrą i Wartą, Notecią i Wisłą zakładają, liczne niemieckie wioski. Wraz z nowem stanowiskiem duchowieństwa w obec władzy świeckiej, ten napływ Niemców sprowadza pierwszy wyłom w staropolskiej ustawie. Gdy dobra i poddani kościoła, gdy wszystkie miasta i wioski zaludnione Niemca-mi wyjęte są z pod jurysdykcyi kasztelanów i innych urzędników książęcych, gdy zostają uwolnione od większej części danin i ciężarów publicznych, wchodzi do Polski obcy dla niej pierwotnie żywioł uprzywilejowany wraz z ustawą gminną jako nowy moment w państwowym organizmie kraju, znosi dotychczasową za wartość okręgów kasztelanii i zwolna rozprzęga dawniejszą jednostajność prawa i administracyi.

Widzimy w tern początek obfitych w następstwa zwrotu w rozwoju całej ustawy państwowej. Już w wieloletnich walkach udzielnych książąt o starszeństwo i posiadanie pewnych części kraju władza i wpływ szlachty podniosły się tembardziej, im więcej od ich przychylności i pomocy zależało zwycięstwo pojedyńczych książąt, ci ostatni tedy spowodowani byli podarunkami, nadaniami i tym podobnymi środkami pozyskiwać ją sobie, zwłaszcza, że ogólny stan wojenny sprzyjał wszelkiego rodzaju samowoli mocniejszego. Teraz w ostatniej połowie XIII wieku zaczynała szlachta uzyskiwać dla siebie i dóbr swych .prawa wyjątkowe i otrzymuje je. Wprawdzie zrazu stosunkowo w niewielkiej ilości udzielają je książęta, lecz raz już wytknięty kierunek do ich uzyskania przez duchowieństwo i przybyszów niemieckich, pochwycony zostaje przez szlachtę i teraz już łatwo przewidzieć, iż gdy raz się uda ogółowo uwolnić krajowych włościan, nakształt niemieckich kolonistów z pod sądów książęcych, to z jednej strony cały stan kmieci tembardziej podpadnie pod władzę właścicieli ziemskich, im mniej polskie prawo w ogóle dopuszczało samodzielnego udziału członków gmin w sądownictwie, a z drugiej strony szlachta wtedy wystąpi niezależniej i potężniej niż dotychczas przeciwko książętom, albowiem bezpośredni stosunek, w którym ci ostatni zostawali do niższych klas ludu przez udzielenie praw (immunitalis) duchowieństwu, szlachcie i miastom w stanie zniesionym prawie zupełnie i wpływ ich na nich odtąd będzie zupełnie zniszczonym.

Taki stan rzeczy rozwijał się w Polsce w wiekach XIV i XV. Teraz zaś wracamy do bliższego rozpatrzenia czasów, w których poczęły kiełkować pierwsze jego zarody.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

¹

W przywileju z r. 1235, znajdującym się w archiwum kapitulnem poznańskiem, z okazyi zamiany dóbr mówi się: haeredibus autem, qui ibi fu-erunt alias pro istis sortibus nomine smochovici dedimus haereditates, et ar-chidiaconus jam saepedictus cuidam eorum vaccam cum vitulo et duos modios dédit annonae eo quod de praemissa villa bona cedeant voluntate. W przyw. z r. 1286 u Szczygielskiego, Tinecia str. 169, w którym krakowski książę Leszek uwalnia wszystkich poddanych na dobrach klasztoru Tynieckiego od wszelkich sądów książęcych, wyjmuje tylko : excepta haereditaria quaestione, pro qua non aliter citabuntur nisi per literam nostro sigillo sigillatam.

²

W zachodniej części Węgier, graniczącej z Morawią, i dziś jeszcze włościanie, płacący czynsz od ziemi i na swych dworach mający prawo spadku, zwą się slobodnici t. j. swobodni. Widzimy, iż w łacińskich przywilejach XIII wieku dla takiego samego włościańskiego stosunku, wybrana jest taka sama nazwa (liberi), która i dziś jeszcze używaną jest między Słowianami.

³

Formuła: ad judicium castri non veniant w przyw. z r. 1212 u Yoig-ta, Cod. dipl. str. 9 napotyka się często. Tamże znajduje się także : nec ca-stellani nec judices castri inter eos judicio sedeant. Inna formuła exempcyjna jest naprzykład w przyw. z r. 1254 u Nakielskiego str. 171 : ab omni juris-dictione et gravamine castellani — nec citentur, nec citati obediant castellanis, excepta nostra majestate. W przyw. z r. 1302 w nadprezydyalnem archiwum stawi się między świadkami kasztelan z Dzirszwy i judex ejusdem castellaniae. Że judex castri prawdopodobnie był tylko zastępcy kasztelana wypada to i ztąd, że zastępcy późniejszych kapitanów, na których przeszła władza kryminalna w sądownictwach z kasztelanów, nosili te same nazwy judices castren-868. Por. Cromer, Polonia str. 156. 185. W przywilejach z końca XIII wieku trafia się także i to, że w podpisach świadków występuje jedna i ta sama osoba, pełniąca dwa obowiązki; n. p. przyw. z r. 1294 u Raczyńskiego, Cod. Thomizlaus castel. Gnezn. et judex. To ostatnie judex oznacza prawdopodobnie judex curiae, sędzia nadworny.

⁴

Inferiores judices i subjudices wzmiankowani są bardzo często w przywilejach. Przyw. z r. 1246 w księdze kopii kapituły poznańskiej: ab omni pa-latinorum, castellanorum et aliorum inferiorum judicum judicio seu jurisdic-tione. Boguchwał str. 59: ab omni jurisdictione palatin, castell. et omnium judicum et subjudicum.

⁵

Nie inaczej też było i u Czechów. Por. Palacky 2. str. 36.

⁶

Por. rozdz. VII uwaga 19. str. 186.

⁷

Por. Gallus str. 188.

f) Por. Fryzę, hist. kościelna królestwa pois. t. I str. 152 i nast.

⁸

Por. rozd. 11. uwaga 36 str. 285.

⁹

Obie szlązko-polskie kroniki u Stenzela str. 12 i 63 podają, tylko Yladislaus non minus strenuitate milicie illustris, quam religionis devocione insignis. Hic ecclesiis Poloniae ob mortem S. Stanislai omnem libertatem de-dit. Boguchwał (str. 29) donosi, iż Władysław najpierw w Krakowie cathedra-lem ecclesiam fundavit i uposażył tamże 24 kanoników. Przedtem nie kanonicy, lecz kler w ogóle wybierał biskupa krakowskiego. Jeśli ta wiadomość jest sprawiedliwą,, to widać z niej jak późno tu hierarchia została przeprowadzoną,. Chroń, princ. poi. str. 90 przypisuje uposażenie 20 kanoników preben-dami w Krakowie Bolesławowi III.

¹⁰

Wypada to z prawdziwych exempcyjnych przywilejów, nadawanych dobrom kościelnym dopiero od początku XIII wieku. Wszystkie przywileje, wydane przed ostatnią, ćwiercią, XII wieku są niepewne. I Damalewicz, Yitae Arch. Gnezn., robi uwagę, że Henryk Ketlicz, arcybiskup gnieźnieński (1199 do 1219), przeprowadził to na ogólnem zgromadzeniu, iż kler ze wszystkimi swemi adscripticiis i subditis uwolniony został od sądów świeckich.

Keppel.

¹¹

Por. Raynald. ann. eccl. pod r. 1102. Mansi, Collectio conc. t. XX.

¹²

Por. BrequigDy, Diplomata, Chartae, epistoła« etc. W tomie II wystawiono wiele listów Innocentego III : Nonis Jan. 1207. — IV. Id. Jan. — YI. Id. Jan.

¹³

Por. (Klose) O Wrocławiu. 1. str. 218 i nast.

¹⁴

Por. Innocent. Epist. IX. str. 235 u ßrequigny 1. 1. Chroń, princ. Pol. 1. 1. str. 159: et usque ad ejus tempora (sc. Yaltheri 1148) sicut dicitur, multi episcoporum Polonie nec non canonici et sacerdotes uxorati fuerunt. Por. Damalewicz, Vitae Archiep. Gnezn. str. 120. On to z pewnością wziął z Długosza I str. 575. Sarnicius lib. VI. c. 12 z kroniki Vratisl. : quod, cum ibi hospes essem, in summo templo inveneram descripseramque : Valterus no-nus episcopus Vralislaviensis ordinatus est a. d. 1148 et tempore hujus epis-copi Poloniae, canonici et sacerdotes habuerunt uxores légitimas. Et facti, sunt generi et soceri nobilium ; et erat magna inter clerum et nobiles Concordia. Widzimy, iż początek tego miejsca dosłownie prawie zgadza się z przy-toczonem wyżej z Chr. princ. Pol.

¹⁵

Por. Brev. chroń. Cracov. u Sommersberga II str. 82 rok 1197 Petrus secundus Cardinalis venit in Poloniam, qui matrimonium in facie. eccle-si ae instituit contrahi et sacerdotibus uxores habere abstraxit. Por. Chroń.

WŁADYSŁAW II WIELKIM KSIĘCIEM. JEGO WYGNANIE. WYPRAWA KONRADA II DO POLSKI. BOLESŁAW IV KĘDZIERZAWY UTRZYMUJE SIĘ JAKO WIELKI KSIĄŻE POMIMO NAPAŚCI STOLICY APOSTOLSKIEJ I CESARZA FRYDERYKA I. SYNOWIE WŁADYSŁAWA II OTRZYMUJĄ SZLĄSK. MIECZYSŁAW III I KAZIMIERZ SPRAWIEDLIWY. SYNOD W ŁĘCZYCY. STRATA POMORZA, LECZ POMYŚLNE WYPRAWY POLAKÓW NA WOŁYŃ, HALICZ I POLESIE.

W kilka lat po śmierci Bolesława III, pokazało się, że ustanowienie senioratu nie może zabezpieczyć wewnętrznego spokoju Polski. I tu jak wszędzie władza panująca objawiła dążność do rozszerzenia swej potęgi. Interesa wielkiego księcia wymagały najściślejszego posłuszeństwa ze strony braci, ci zaś dążyli do największej możliwej samodzielności, im mniej ustalone były w szczegółach wzajemne prawne stosunki obu stron, tern prędzej należało się spodziewać wybuchu, niesnasek i naruszenia zgody. Wprawdzie sam Władysław, najstarszy syn Bolesława i pierwszy wielki książę Polski, osobiście był człowiek łagodny i lubiący właściwie spokój, lecz żona jego Agnieszka, córka Leopolda austryackiego i przyrodnia siostra Konrada szwabskiego, który na rok przed śmiercią Bolesława, został cesarzem niemieckim, pobudzała go przeciwko braciom. Nienawidząca zwyczajów i całego trybu życia polskiej szlachty ¹) należy pamiętać, iż właśnie w tym czasie w Niemczech dworskie życie zaczynało dopiero się rozwijać, w dumie swej czuła się ona niezadowolnioną ze stanowiska swego męża. Podług jej zdania nakształt swojego ojca powinien był on panować nad całym ludem i być potężnym księciem; lecz teraz nazywała go połowicznym księciem i połowicznym mężem, który zadawal-niając się czwartą częścią kraju, znosi obok siebie nakształt niewiasty tylu pomniejszych książąt. ²)

Usłuchał nareszcie Władysław tych mów i podszeptów. Zażądał podatków ³) od poddanych braci swo-

ich, opanował niektóre ich miasta i wkrótce potem zamierzył ich całkiem z kraju wypędzić. Napróżno młodsi bracia starali się pozyskać łaskę wielkiej księżny ; obstawała ona uporczywie przy swych dążnościach tak, iż nie pozostawało im nic innego jak odeprzeć gwałt gwałtem Wspierani przez pewną część szlachty, do której przyłączyli się wojewoda Wszebor, Jakób arcybiskup gnieźnieński, rozpoczęli wojnę przeciwko wielkiemu księciu, i nad Pilicą z mniejszem liczebnie wojskiem zwyciężyli wielkiego księcia, którego wojsko zresztą powiększone było przy-byłemi cudzoziemskiemi posiłkami. Lecz zwycięstwo to nie doprowadziło do niczego. Władysław ściągnął nowe tłumy barbarzyńców, między niemi i Rusinów ⁴), zdobył prawie wszystkie zamki należące do braci, niektóre z nich zburzył i wreszcie obiegł ich w Poznaniu, który jeden im tylko pozostał. Naówczas powstała szlachta mazowiecka, sandomierska i wielkopolska po raz wtóry, równie też i arcybiskup gnieźnieński, i wzięła stronę uciśnionych. Ten ostatni oburzony niesprawiedliwością wielkiego księcia względem braci, jakoteż sprowadzeniem na pomoc pogańskich oddziałów do ziemi chrześcijańskiej, we własnym jego obozie rzucił nań i na jego żonę klątwę kościelną, gdy tymczasem Wszebor z wojskiem pospieszał ku Poznaniowi, na odsiecz oblężonym. Potrafili oni porozumieć się z sobą i ułożyć wspólny napad na obóz nieprzyjaciela. Około południa, na wieży kościoła św. Mikołaja w mieście po trzykroć podniesiono czerwoną tarczę do góry. Był to znak napadu. Jednocześnie wojownicy z miasta, i ich zewnętrzni sprzymierzeńcy napadli na obóz wielkiego księcia i po krwawej bitwie odnieśli zupełne zwycięstwo.

22

Władysław umknął do Krakowa a ztamtąd przez Węgry do Niemiec, kędy za nim udała się jego żona z dziećmi, popróbowawszy zrazu bronić się w Krakowie ; tymczasem zaś w Polsce, za zgodą młodszych braci na miejsce wygnanego obwołany został wielkim księciem, najbliższy mu wiekiem brat Bolesław IY Kędzierzawy.⁵)

W Niemczech Władysław znalazł przyjazne przyjęcie. Gdy zaś stary stosunek zależności polskich książąt od cesarza przez przysięgę wierności wykonaną przez Bolesława III cesarzowi Lotarowi na zjeździe w Merseburgu przed 10 laty, wznowiony został przez samego Władysława osobiście w Ulmie⁶ ⁷) uczuł się cesarz Konrad III obrażonym tern wygnaniem i jako cesarz i jako szwagier, miał więc podwójny powód ująć się za sprawą zbiega. Z jednej strony, udał się do zaprzyjaźnionego z nim papieża Eugeniusza III., prawdopodobnie dla zdjęcia zeń klątwy, która ciężyła na Władysławie z drugiej zaś wysłał posła do Polski dla pogodzenia książąt z bratem

Wprawdzie Eugeniusz odpowiedział mu równie przychylnie jak i dostojnie : iż zaczeka na posłów polskiego księcia i dopiero po dokładniejszem rozpatrzeniu rzeczy, gotów jest dla cesarza uczynić co będzie mógł, bacząc na cześć Bogu należną; układy także nie doprowadziły do pożądanego skutku ⁸), gdyż polscy książęta nie zgadzali się na spokojne przyjęcie starszego brata. Ujrzał się tedy Konrad równie jak i jego poprzednicy zmuszonym chwycić za oręż, chcąc utrzymać swe cesarskie stanowisko w obec Polski i przywrócić szwagra do utraconej przezeń władzy. Wprawdzie z razu różne wewnętrzne niepokoje w Niemczech przeszkadzały mu przedsięwziąć wyprawę do Polski, lecz latem 1146 r. cesarz naradziwszy się z książętami saskimi w sierpniu, wyruszył ze zgromadzonem wojskiem ku Odrze. Jak wszystkie dawniejsze wyprawy niemieckie przeciwko Polsce, tak ta nie odniosła prawie żadnego skutku. Polscy książęta z licznem wojskiem strzegli wszystkich dróg, prowadzących do kraju, i w rzeczy samej przeszkodzili wkroczeniu nieprzyjaciół. W takiem położeniu margrabiowie Albrecht Niedźwiedź i Konrad miśnieński zaproponowali układy. Bolesław IV i młodsi jego bracia przybyli do cesarskiego obozu i przyobiecali mu obok znacznych pieniężnych sum, przybyć na najpierwszy zjazd i zastosować się do jego dekretu. Zadowolony tą obietnicą powrócił Konrad do cesarstwa i jeszcze w grudniu tego samego roku wziąwszy krzyż na wiosnę następnego roku wyruszył do Palestyny⁹).

Tak tedy zaspokojeni od napaści ze strony Niemiec, polscy książęta, wzięli czynny udział w ogólnym wojowniczym ruchu chrześcijańskiego świata przeciwko poganom. Jeden z braci wyruszył przeciwko Prusakom, drugi z dwu-dziesto-tysięcznem wojskiem przyłączył się do północno-niemieckich książąt, biskupów i panów, gdy ci jednocze-

śnie z wyprawą cesarza strony przedsięwziąć wyprawę krzyżową przeciwko pogańskim jeszcze Słowianom w Holsztynie, Meklenburgu i przed-niem Pomorzu. Lecz chociaż wojska chrześcian były tu na

na Wschód zamierzyli ze swej

der liczne, a z północy przybyły jeszcze dwie duńskie floty wojenne ze wszystkimi biskupami tego kraju w tymże czasie do brzegu Obotrytów — to jednak nie dokonano nic ważnego przeciwko Słowianom. Książę saski Henryk wyłącznie sam dążył do panowania w tych okolicach; mało mu zależało na nawróceniu Słowian i niechętnie patrzał na to, iż kraj, z- którego spodziewał się ściągnąć bogatą daninę, był pustoszony przez wojowników tak wielu książąt zebranych na wyprawę; zresztą obawiał się, aby Duńczycy nie usadowili się na brzegach i dla tego prowadził walkę bez energii, nie wspierał innych oddziałów i zadowolnił się natychmiast, gdy Słowianie przyobiecali przyjąć chrześcijaństwo i uwolnili część wziętych do niewoli Duńczyków*).

który także był na wyprawie. Por. Wilken Geschichte der Kreuzzüge 3. I. atr. 236.

*) Zwykle przyjmują,, iż ta wyprawa krzyżowa odbyła się w sierpniu 1147 r. Por. Raumer Geschichte der Hohenstauffen I. str. 559. Pfistar. Geschichte der Deutschen 2. str. 352. Wilken, Geschichte der Kreuzzüge 3. I. str. 258. Michaud, Histoire des croisadas tom II. str. 231 i 232. Przeciwnie Dahlmann Geschichte von Dännemark tom I. str. 254 i następne podaje w r. 1148. I nader prawdopodobnie, albowiem król Eryk Lamm umarł 24. sierpnia 1147 r., a następcy jego Swend i Knud dopiero po ukończeniu walki o królestwo, biorąc udział w krzyżowej wyprawie, w czerwcu przybyli na brzegi Obotrytów. Jeżeli rok śmierci Eryka Lamma jest prawdziwy, to i wyprawa mogła mieć miejsce tylko w r. 1148. W wyż przytoczonych dziełach kwestya chronologiczna nie jest dotkniętą. Większość niemieckich kronikarzy, jak naprzykład

Nawet Szczecin dawno już chrześcijański, oblegany był przez jeden oddział tych krzyżowców, wprawdzie na-próżno i oblężeni najsłuszniej wyrzucali napastnikom, iż dla utwierdzenia chrześcijaństwa właściwszą, jest przemowa biskupów, niż moc oręża*). Jak się zachowywali polscy książęta w obec wszystkich tych wypadków, ich bowiem władza na Pomorzu zagrożoną była przez takie dążności krzyżowców— o tern nie wzmiankują kronikarze, równie jak i o wyprawie przeciwko Prusakom, którzy w tymże samym czasie byli zagrożeni przez książąt ruskich**). Z następnych jednak wypadków tyle można wywnioskować, iż ów napad na Pomorze nie nadwerężył przyjaznych stosunków między Albrechtem Niedźwiedziem, Konradem miśnieńskim z jednej, a Bolesławem i jego młodszymi braćmi z drugiej strony. Albowiem 6. stycznia 1149 roku arcybiskup magdeburski Tydryk i inni sascy książęta byli w Kruszwicy u Polaków przy zaślubieniu Ottona, starszego syna Albrechta Niedźwiedzia z Judytą, córką Bolesława III, której siostra Dobragana (Lucardis) około tegoż czasu zaślubioną została Tydrykowi, synowi margrabi miśnieńskiego, Konrada **). Tymczasem wygnany Włady-

Chron. Mont. Sereni u Hoffmana, Script, rer. lus. IV. str. 138 Albert. Stad. Helmold. Vinc. Prag. podają 1147 lecz Chronogr. Saxo str. 299 r. 1148.

*) Por. Vinc. präg. r. 1147.

**) Por. Chronogr. Saxo str. 300. Na kilka lat przedtem (1141) Henryk biskup ołomuniecki przedsiębrał nadaremnie podróż do Prus w celu nawracania. Por. Contin. Cosm. pod r. 1141. Hic praesul. Zdico Olomucensis ecclae-siae accipiens crucem — ascendit equum cum suis contra paganos, qui vocan-tur Pruzzi ut fldem — eis insinueret et baptizaret eos ; quod tarnen melius est silere de ejus intinere, quoniam in vanum laboravit et de ejus reditu gaudere. Por. kronikę muicha opatowieckiego pod r. 1141 u Palackiego, ocena starych ruskich dziejopisarzy str. 57. Wszystko to stwierdzają listy papieskie pisane w tej sprawie 1. r. 1140 i 1141 u Boczka, Cod. dipl. I. str. 236. Voigt nie dostrzegł wcale tej próby nawracania. Por. Geschichte Preussens I str. 428.

***) I o czasie tego zjazdu w Kruświcy różnią się podania kronikarzy. Chronogr. Saxo str. 303 podaje rok 1149. Chronic. Mont. Seren. 1148. Raumer, Regesta historiae brandenburgenses tom I str. 193 przytacza obydwa miejsca z r. 1149. Nie robiąc żadnej uwagi nad tą chronologiczną różnicą: O Zaślubi-

sław nie ustawał w zabiegach o powrót, tem bardziej, iż Henryk, syn cesarza Konrada, koronowany na króla rzymskiego, jeszcze przed wyprawą do Palestyny zajął się nim znowu. Henryk udał się naprzód znowu do stolicy apostolskiej i własnoręcznym listem do Eugeniusza III., obecnego podówczas na konsylium w Rheims, żądał współdziałania dla osadzenia napowrót wygnanego, oskarżając zarazem biskupów polskich o krzywoprzysięstwo względem swego księcia. Eugeniusz i tą rażą odpowiedział, iż z przyjaźni dla cesarza gotów jest zająć się sprawą, o ile na to dozwala jego honor, i że z tego powodu wyznaczył już legata do Polski *). I rzeczywiście wyruszył stamtąd legat, kardynał Gwido, któremu przed kilku laty udało się w Czechach pogodzić powaśnionych tam książąt i pomyślnie przeprowadzić reformę w kościele krajowym **) ; lecz poselstwo jego w Polsce nie odniosło żadnego skutku. Książęta trwali w swej nieprzyjaźni ku starszemu bratu i nawet wyższe krajowe duchowieństwo mocno trzymało ich stronę tak, iż legat z polecenia papieża rzucił na nich klątwę i nałożył na kraj interdykt. Pod pretekstem, iż wszystko to dzieje się bez woli i wiedzy papieża odmówili oni posłuszeństwa dekretowi legata, tak, iż ten, nic nie sprawiwszy, wrócił znowu do Niemiec

)•

W skutek doniesienia jego teraz sam papież Eugeniusz wysłał do wyższego polskiego duchowieństwa list z napomnieniem i groźbą. Pisał on : nie podług zasług waszych, lecz w skutek łagodności i cierpliwości stolicy apo-

nach Dobragany z Tiedrychem wspomina Chroń. Mont. Seren, str. 48. Por. Böttiger, Geschichte von Sachsen I str. 122 i 126.

*) Por. Marteno. Collect, ampl. II. str. 233 i 239. Baronius, Annal. Eccl. pod r. 1148 n. 8. Już we wrześniu 1146 r. Eugeniusz III polecał kardynała Gwido biskupowi ołomunieckiemu Henrykowi, cui in Poloniae partibus vices nostras commisimus, por. Boczek str. 271. Nie wiemy z pewnością, ozy Gwido wtedy rzeczywiście jeździł do Polski.

**) Por. Palacky, Historya Czech tom I str. 423.

***) Por. Martene, Coll. ampl. II str. 325, 358 i 407.

stolskiej, daję wam jako pozdrowienie moje święte błogosławieństwo. Legat działał z jego rozkazu, on zaś stwierdza interdykt i rozkazuje im usłuchać tego wyroku i nakazać mu wszędzie posłuszeństwo. Poczem wymaga jeszcze osobiście od arcybiskupa gnieźnieńskiego, ażeby z obowiązku swego zakomunikował ten rozkaz wszystkim sufraganom i kapłanom, zastosował się do niego i zmusił do tego innych, a w końcu dodaje, iż kara św. Piotra i św. kościoła rzymskiego nie ominie nikogo z opornych¹⁰). Lecz i to poważne napomnienie zostało bez wszelkiego skutku i kościoł zmuszony był teraz udać się do władzy świeckiej o wsparcie w tej sprawie. Kardynał legat w krótkiem piśmie przedstawił rzecz cesarzowi, który tymczasem powrócił z Palestyny, zapewniając, iż papież i kościoł stać będą przy zapadłym wyroku klątwy i interdyktu, i żądał od niego zbrojnego poparcia tych dekretów, a zarazem pomocy dla szwagra i siostry do odzyskania ich praw¹¹). Lecz Konrad tą rażą, zdaje się, nie był skłonnym do drugiej zbrojnej wyprawy przeciwko Polsce¹²).

Chociaż zawsze był dobrym i względnym dla Władysława i jego rodziny, i nie przestawał opiekować się niąf),

wszakże nie chciał w sprawie jego imać się oręża. Lecz raczej wezwał jego braci, przypominając im układ, zawarty z nim w r. 1146 na zjazd do Merseburga ¹³), ale ci, nader prawdopodobnie, nie przybyli nań. On zaś zanadto będąc zajęty innemi sprawami, głównie zaś przygotowaniem wyprawy do Włoch, nie mógł przedsięwziąć nowej wyprawy do Polski. Tak tedy owo ponowne usiłowanie Władysława nie odniosło żadnego skutku, pomimo czynnego udziału stolicy apostolskiej. Nie dokonawszy nic stanowczego w stosunkach cesarstwa do książąt polskich, Konrad w r. 1152 dokonał żywota, a gdy i następca jego Fryderyk Barbarossa uważał za stosowniejsze przyprowadzić do porządku pierwej sprawy niemieckie i włoskie, niż polskie, zatem Bolesław Kędzierzawy z braćmi swoimi, nie będąc niepokojeni przez Niemców w ciągu tych kilku lat, utrzymali się na zdobytem stanowisku ¹⁴).

Nie wiele wiadomości o nich z owych czasów podają nam dawniejsze źródła. Wyprawa, którą przedsięwzięli je-sienią 1149 r. wspólnie z Grejzą, królem węgierskim, na Iluś, nie odniosła żadnego skutku. Tam, po śmierci dzielnego Monomacha, wybuchnął znowu stary krwawy spór o władzę wielko-książęcą z całą zaciętością takich fami-milijnych wojen pomiędzy jego synami, wnukami a Olego-

wieżami, w skutek którego właśnie podówczas wnuk Mo-nomacha, Izasław, wygnany został z Kijowa przez stryja swego Juriję. Wprawdzie Izasław świetnie przyjął w Włodzimierzu przybyłych mu na pomoc Polaków i Węgrów, z którymi według podania ruskiego kronikarza miał się znajdować i książę czeski ; tam oni uroczyście wielu synów bojarskich pasowali na rycerzy; lecz na wieść o ogromnych uzbrojeniach nieprzyjaciół uradzili przystąpić do pokojowych układów, zamiast bitwy, i po otrzymaniu odpowiedzi, iż takowe mogą się rozpocząć dopiero po ich ustąpieniu spiesznie powrócili do ojczyzny, poczem Iza-sław nie czując się na siłach sprostać przeciwnikom, zrzekł się wielko-książęcego stanowiska ¹⁵).

Bardzo być może, iż wiadomość o usiłowaniach legata, aby pobudzić cesarza do nowej przeciwko Polakom wyprawy, a może i wezwanie, które Konrad sam wystosował do Bolesława i jego młodszych braci w owym czasie, wzywając ich na zjazd do Merseburga, pobudziła ich do prędkiego odwrotu z Kusi, lecz bliższych o tern szczegółów nie posiadamy.

Wiadomości nasze o wypadkach owych lat ograniczają się tylko do wyprawy, którą Henryk, książę sando-mirski, przedsiębrał do Ziemi świętej w r. 1154 ¹⁶). Za to wypadki następnego roku były daleko ważniejsze. Uwieńczony zwycięstwem i sławą cesarz Fryderyk, wrócił z Włoch

i utwierdziwszy tam stano-

do Niemiec jesienią 1155 r.

cesarskie prawa, zamierzył teraz umocnić chwiejny tak długo stosunek polskich książąt do cesarstwa. Gdy Bolesław nie przybył na jego wezwanie, zapowiedział celi 57 książętom państwa wyprawę przeciwko

wczo swe

sarz na r.

Polsce, i tern mniej dał się od niej odwieść, iż posłowie polscy przybyli doń do Halli, w żaden sposób nie chcieli zgodzić się na jego żądania. W pierwszych dniach sierpnia wojsko zebrało się w Halli. Arcybiskup magdeburski Wichman, biskup bremeński Hartwik, saski książę Henryk Lew, hrabia Palatynatu Otto, margrabiowie Niedźwiedź brandeburski i Dietrych łużycki ze swymi braćmi Dedo i Henrykiem, wreszcie wielu innych duchownych i świeckich książąt cesarstwa wzięło udział w wyprawie, na pomoc której przybyli także Władysław czeski i jego brat Teo-bald ze swemi wojskami. Lecz ze swej strony i polscy książęta zgromadzili około siebie liczne wojska. Obok własnych wojowników ściągnęli ku sobie tłumy Rusinów, Prusaków i Pomorzan, nawet Połowców. Nie mogli jednak oprzeć się natarciu Niemców. Nad ich spodziewanie wojsko niemieckie 12. sierpnia przeprawiło się przez Odrę i sforsowawszy wszystkie zasieki, porobione przez Polaków, zwycięsko wkroczyło w głąb kraju, gdy ci cofnęli się na wschód, spaliwszy uprzednio zamki głogowski i bytomski, aby Niemcy nie mogli w nich się usadowić. Nie napotykając żadnych przeszkód, Niemcy doszli aż do okolic Poznania, spustoszyli ogniem i mieczem cały okoliczny kraj i zatrzymali się dopiero wtedy, gdy Bolesław straciwszy nadzieję zwycięstwa zaczął przez posłów prosić o pokój. Zawarciu jego pośredniczyli książęta, przedewszystkiem Władysław czeski. Bolesław boso przybył do Krzyszkowa, z obnażonym mieczem zawieszonym na szyi stawił się przed cesarzem i tylko pod twardemi warunkami przypuszczony był do łaski. Przysiągł on, iż brat jego Władysław wygnany

Więcej niż wiek żaden cesarz tak szczęśliwie nie zdołał przeprowadzić starych roszczeń cesarstwa do Polski, a jednak wkrótce się pokazało, iż nawet najpotężniejsi cesarze w ówczesnem swem położeniu nie byli w stanie utrzymać nad nią stale zwierzchnictwa po tylekroć pożądanego i przyznawanego. Zaledwo Fryderyk opuścił Polskę, zaledwo znowu zajął się sprawami niemieckiemi i włoskiemi, Bolesław tymczasem ani myślał spełnić choćby jednego zobowiązania, wymuszonego chwilową koniecznością. Nie przysłał ani przyobiecanych kopijników na wyprawę do Włoch, ani też przybył o Bożem Narodzeniu na zjazd, zapowiedziany przez cesarza w Magdeburgu ; jednem słowem, stosunek do cesarza i państwa pozostał taki sam, jaki był przed zwycięstwem Fryderyka, to jest, Polacy nie wiele troszczyli się o cesarstwo i Władysław mieszkał w Niemczech na łasce cesarza **). Bolesław i jego bracia

został nie dla pośmiewiska z państwa. Pod przysięgą* przyobiecał zapłacić cesarzowi dwa tysiące grzywien, książętom 1000 grzywien, 20 grzywien złota cesarzowej, a dworowi 200 grzywien srebrnych; oprócz tego obiecał wystawić 300 kopijników na wyprawę do Włoch, przybyć na mający się o Bożem Narodzeniu odbyć zjazd w Magdeburgu, i tu dać dostateczną odpowiedź na skargi swego wygnanego brata. Dla pewności w spełnieniu tego układu dał zakładnikami cesarzowi młodszego swego brata Kazimierza i kilku szlachty, których ten natychmiast odesłał do Pragi, i uradowany ze zwycięstwa, wrócił do Niemiec *).

*) Główne źródła; własne listy Fryderyka do opata Wibalda u Maitene Collect, ampl. 2 str. 593 — 94. Radevic na in. m. str. 478—79. Günther Ligur. na in. m. str. 593 fg. Yinc. Prag na in. m. str. 46 fg. Cont. Cosm. na in. m. str. 350—52. Annal. Prägens u Pertza Monum. Y str. 120 pod r. 1157. Yladis-laus dux cesari Poloniam subegit. Książąt wymienia przywilej 3. sierpnia 1157 roku u Bertucha Chroń. Portense str. 61.

**) Por. Radewic na in. miejscu. Ipse tarnen dux dolis plenus et acerbam dominationis cupidinem mente gerens, jamjam suis promissionibus (ut postmo-

tymczasem wojowali z Prusakami. Już w 1148 roku Polacy przedsięwzięli rodzaj wojny krzyżowej przeciwko tym pogańskim sąsiadom i zdaje zię, iż później część ich kraju została zdobytą przez Polaków, chociaż nawrócenie ludu nie zrobiło żadnych postępów. Wprawdzie Bolesław wydał rozkaz, iż każdy, kto przyjmie wiarę chrześcijańską, będzie cieszyć się zupełną wolnością osobistą i majątkową, przeciwnie zaś ci, którzy i nadal czcić będą starych bogów, będą karani śmiercią — lecz sam mało liczył na ten rozkaz. Zadowalając się daniną, wypłacaną od zhołdowa-nych Prusaków, był zupełnie obojętnym na ich wiarę, i dopiero, gdy przestali płacić daninę, przedsiębiorąc natomiast częstsze napady na pograniczne polskie ziemie, wyruszył znowu w roku 1161 dla ukrócenia ich. Rozległe, nieprzebyte lasy pokrywały podówczas tę krainę. Wielkie jeziora, błota i bagniste niziny utrudniały wszędzie ruchy wojska i były tern niebezpieczniejsze, iż je pokrywała w wielu miejscach wysoko rosnąca trawa. Zdradliwi przewodnicy właśnie wąską drożyną prowadzili wojsko polskie przez taki błotnisty las, gdy niespodziewanie Prusacy, znający okolicę, uderzali na nich ze wszystkich stron. Napróżno Polacy starali się opierać. Pociski i strzały pogan sprawiały wielkie ubytki w ich ściśniętych szeregach; ci, którzy zeszli z drogi, grzęźli w błotnistym gruncie. Ponieśli więc zupełną porażkę ; z książąt uszedł cało tylko Bolesław, a Henryk sandomierski poległ *).

dum apparuit) moliebatur insidias. Nam nee ad curiam venit, nec sufficientes pro se procuratores misit; italicam quoque expeditionem violato sacramento mentitus est I str. 484 : Reversus de Burgundia imperator — in Saxoniam iter flectit, diesque nativitatis domini in civitate Magdeburg celebravit, caperimen-tum accipiens de polonis qui (ut praefati sumus) suis negociis tune finem fa-cere debuerant, quod ipsi avaricia pariter et ambitione caecati de promissis fidem et sacramenta nile quid judicarent.

*) Por. Kadłubek str. 297. Boguchwał na in. m. str. 43. U Długosza tom I str. 608 jak zawsze przebieg tej wyprawy jest obszernie i poetycznie

W rok potem umarł i Władysław w Niemczech. *) Czy to, iż cesarz znów zajął się losem pozostałych synów jego i groził Polakom drugą wyprawą, czy też, iż terają oni skłonniejszymi byli do zgody, albowiem nie było już mowy o przyjęciu znienawidzonego brata i jego zwierzchnictwa, dość, iż w r. 1163 Bolesław, Mieczysław i Konrad wrócili do Polski po długoletniem wygnaniu i otrzymali Szląsk na swą dzielnicę **), gdy tymczasem Kazimierz,, który może w owym czasie dopiero zwolniony został z niewoli niemieckiej, otrzymał w posiadanie dzielnicę Henryka sandomierskiego***). Synowie Władysława natychmiast podzielili się Szląskiem w ten sposób, iż Bolesław otrzymał w dziale jako własne księstwo średnią część kraju z Wrocławiem, Mieczysław część południową z Raciborzem, a przyozdobiony. Rok wyprawy niepewny. Długosz a za nim Naruszewicz tom V str. 53 i Bandtkie I str. 239 podają r. 1167. Annal cracov. maj. r. 1161. Dux sendom. Henricus una cum exercitu occisus est in Prussia. Por. Lelewel u Lindego. Yin. Kadłubek str. 440, Foigt I str. 349 poszedł za nimi. Zawsze jednak godną, uwagi jest rzeczą, iż Kadłubek, który poświęca znaczny ustęp liczbie poległych, których nazwy za długo byłoby przytaczać, nie wspomina nic o śmierci księcia Henryka. Lelewel zapewno bez dostatecznych powodów mniema, iż podanie to powstało dopiero w wieku XV.

*) Annal, cracov. maj. z dawniejszych tylko podają rok 1159 jako rok śmierci Władysława. Za nimi prawdopodobnie poszedł Długosz I str. 497 i inni aż do Naruszewicza i Bandtkiego, jednak już Naruszewicz przytacza przywilej cesarza Fryderyka, wydany apud Taurinum post destructionem. Mediolani XV Cal. sept. (18. sierpnia) 1162 r. (u Martene I str. 860), w którym jeszcze podpisany jest Vladislaus dux Poloniae. Przywilej zaś ma większą wagę w oznaczaniu lat niż Annal, cracov., a gdy pewną jest rzeczą, iż synowie Władysława otrzymali Szląsk (1163) dopiero po śmierci ojca, musiał on tedy umrzeć albo w końcu 1162 r., lub też na początku 1163 r.

**) Chronologicznie oznaczają oddanie Szląska ze wszystkich dawniejszych polskich źródeł tylko Annal, crac. maj. pod r. 1163: Boleslaus filiusVla-dislai reducitur in Zlesiam a patruis una cum fratre suo Mieszkone et eadem terra datur eis in provinciam. Z nimi zgadza się Chroń. Mont. seren. 1. 1. str. 43 : Poloni filium ducis sui expulsi receperunt, curia eis ab imperatore indicta. Kadłubek I str. 291 i inni kronikarze polscy nie wspominają o współdziałaniu cesarza i tylko chroń, princ. pol. 1. 1. str. 95 wzmiankuje o niem.

***) Por. Kadłubek I str. 302. Chronic, pol. 1. 1. str. 16. Chronić, princ.. pol. 1. 1. str. 96.

Konrad część północną z Głogowem ¹⁷). Do wielkiego zaś księcia naturalnie znaleźli się oni w tym samym stosunku co i inni książęta polscy; co dało wkrótce powód do nowych waśni.

Bolesław Kędzierzawy zatrzymał w posiadaniu swo-jem niektóre miasta i zamki szląskie. Synowie Władysława domagali się ich zwrotu i wkrótce potem opierając się na przewodnictwie swego ojca, zaczęli rościć pretensyę do starszeństwa. Przyszło do nowych walk między nimi a wielkim księciem, w których ten ostatni stracił swe szląskie miasta; cesarz Fryderyk, jak się zdaje, ponownie wstawiał się za Władysławowiczami i zmusił Mieczysława, który w owym czasie osiągnął dostojeństwo wielkiego księcia po bracie swoim Bolesławie, do uznania zwierzchnictwa cesarskiego tylko chwilowo¹⁸). 0 szczegółach tej wojny jednak wiemy równie mało, jak i o przyczynach niezadowolenia pewnej części polskiej szlachty, która podburzała młodszego brata Kazimierza do powstania przeciwko bratu i pozostania wielkim księciem. Jaksa, którego późniejsi genealogowie zaliczają do znakomitego rodu „Gryfów“, i niejaki Świętosław, stali podówczas na czele szlachty, lecz gdy Kazimierz nie zgodził się na ich pro-pozycyę

Bolesław IV. aż do samej śmierci utrzymał się

na

mu ze

na

wielkiem księstwie¹⁹). Czując zbliżający się zgon, naznaczył on opiekunem jedynego swego syna Leszka, który wszystkich dzieci pozostał przy życiu, brata Kazimierza, i postanowił aby w razie, gdyby i ten zeszedł bezpotomnie , Kazimierz został sukcesorem jego dzielnicy — księstw mazowieckiego i kujawskiego²⁰). Seniorat przeszedł Mieczysława, trzeciego syna Bolesława Krzywoustego, a dotychczasowego wielkopolskiego księcia ²¹).

Niedługo ostał się on w posiadaniu jego. Czy to, że Mieczysław skłonny był do samowoli i tyranii, czy to że był za słaby, aby zapobiedz zuchwalstwu wyższych urzędników i ich służalców, podnoszącemu już głowę w skutek podziałów, dość, że bardzo prędko po rozpoczęciu jego rządów zaczęły się z ich strony rozmaite uciski i niesprawiedliwości wszelkiego rodzaju. Dawniejsi kronikarze największą winę zwalają na złych doradzców księcia i między nimi wyszczególniają niejakiego Ketlicza, szlachcica z okolic Budyszynu w Luzacyi, jako wywierającego największy wpływ na księciaf). Ludzie ci przedstawiali mu, iż władza książęca funduje się tylko na strachu ludu; wraz ze strachem niknie i poszanowanie, chcąc więc wykorzenić wszelkie zuchwalstwo poddanych, należy strzedz się, aby ci nie zostali zamożnymi i bogatymi.

Były tedy ustanowione wysokie kary pieniężne za małe przestępstwa ; kto wbrew prawom książęcym odważył się zabić niedźwiedzia, musiał płacić 70 grzywien ; takiej samej karze ulegał i ten, na czyj dwór wypadkiem zabłąkało się bydło sąsiada; przedewszystkiem zaś nieznośną była dowolna administracya sądów. Mnóstwo niższych urzędników²²) rozesłano po kraju dla śledzenia wszelkiego naruszenia praw i natychmiastowego pociągania winnych do sądów. Jeśli ktokolwiek przyjął do swego majątku jakiego nowego kmiecia, wnet badano go: może ta jest człowiek wolny, jak możesz go czynić zależnym? Jeśli to jest poddany, to należy już do drugiego pana, a zatem ty zawładnąłeś cudzem dobrem, a więc w każdym razie za karę musisz zapłacić 70 grzywien. Nawet zwyczaj wycofywania z obiegu monety dał sposobność do wyrządzania ogromnych krzywd. Przełożeni nad mennicami zatrzymywali u siebie nowe monety, bite z czystego srebra, a gdy zdekretowani przychodzili płacić kary pieniężne, porównywali przyniesioną monetę ze swoją, po prostu uznawali ją za fałszywą, i karali na nowo niewinnych, albo za fałszerstwo, lub też za to, że nie zamieniali wycofanej monety na nową. Tak tedy wielu zostało całkiem zniszczonych i zrujnowanych. Fantowano ich, jeśli nie mogli zapłacić, wrzucano do więzień, dręczono wszelkiemi sposoby ; nawet duchowieństwo nie uniknęło takiego obejścia się.

Szczegóły te, udzielone nam przez Kadłubka²³), dają

raczej obraz bezkarności i samowoli urzędników, niż tyranii księcia, lecz w każdym razie wskazują, jaki charakter miało panowanie Mieczysława. Było więc rzeczą naturalną, iż po kilku leciech takiego ucisku objawiło się ogólne niezadowolenie przeciwko wielkiemu księciu i we własnym interesie kościoła, jako też w interesie całego kraju, biskup krakowski Getka (Gedeon) wystąpił przeciwko takim bezprawiom. Za jego namową — tak opowiadają dawniejsi kronikarze — ukazała się przed sądem wielkoksiążęcego namiestnika w Krakowie biedna kobieta w łachmanach, oskarżając swojego syna, iż ten, poleciwszy powierzone mu stado do paszenia obcym ludziom, stał się powodem, że w skutek ich niedbalstwa stado zostało rozszarpane przez wilki. Gdy sędzia na taką skargę wydał sprawiedliwy wyrok, wystąpił naówczas biskup i objaśnił : iż niewiasta oznacza ziemię krakowską, stado oznacza jej mieszkańców, namiestnik zaś jest jej synem, który oddaje na pastwę drapieżnej samowoli niższych urzędników nieszczęśliwy lud. Wprawdzie poważne to napomnienie nie odniosło żadnego skutku, i tylko obudziło nienawiść namiestnika, równie jak i księcia, przeciwko biskupowi, który tylko przez ostrożność uniknął zastawionych nań sideł, aż wreszcie ucisk wywołał najwyższą żądzę oswobodzenia²⁴). Znakomitsi mężowie kraju, zgromadziwszy się , postanowili powstać przeciwko wielkiemu księciu i udali się do Kazimierza, oczekując po jego łagodności i sprawiedliwości lepszego panowania. Kazimierz zrazu wymawiał się i nie chciał przyjąć propozycyi ; dawniej już odmówił swego współdziałania w wypędzeniu brata, teras zaś tern mniej mógł podnieść broń przeciwko temu, który go wychował z ojcowską troskliwością, i którego dotychczas jako ojca zwykł był szanować.

23

Nie dali się jednak sprzysiężeni tem zrazić. Przedstawili mu, iż wtedy tylko jedna partya zamierzała powstać przeciwko Bolesławowi Kędzierzawemu, teraz zaś rzeczy mają się inaczej. Teraz zmusza ich ostateczność; jeśli on nie przyjdzie w pomoc państwu, to zguba jeq;o jest nieuniknioną. Kazimierz ustąpił — z licznym orszakiem 1177 pospieszył do Krakowa, gdzie z radością został przyjęty. Wszystek lud wyszedł na jego spotkanie i towarzyszył mu do otwartych bram miasta, wraz z któ-rem poddał mu się zamek i cały kraj. Wszędzie uznano go wielkim księciem ²⁵). Strata Krakowa nietylko pozbawiła Mieczysława stanowiska starszeństwa, lecz spowodowała nawet zupełne jego wygnanie z Polski. Gdy raz już wybuchło powstanie, podniosła się przeciwko niemu szlachta wielkopolska, równie jak i krakowska, nawet najstarszy syn jego, Otton, przeszedł do nieprzyjacielskiego obozu, prawdopodobnie dla utrzymania się w posiadaniu spadkowych ziem ojca²⁶), a może i dla tego, że zażalony był na ojca za to, iż ten dawał pierwszeństwo nad nim braciom przyrodnim. Opuszczony przez wszystkich, umknął Mieczysław za granicę kraju. Wprawdzie obiecywał cesarzowi Fryderykowi za przywrócenie go do utraconej wła-

dzy 10,000 grzywien*), lecz ten zamierzając podówczas ukarać i strącić z księstwa Henryka Lwa, nie chciał zgodzić się na żadną wyprawę do Polski ; a gdy i czeski książę Sobiesław, siostrzeniec Mieczysława, wojujący podówczas z margrabią austryackim i krom tego zagrożony przez swego wuja, Fryderyka, nie mógł mu udzielić żadnej pomocy²⁷), udał się wypędzony książę do Raciborza, i oczekiwał tu spokojnie przyjaźniejszej chwili do powrotu²⁸).

Tymczasem Kazimierz Sprawiedliwy po odniesionem zwycięstwie urządzał stosunki polskie. Jednemu synowcowi, Ottonowi, dał w posiadanie Wiolkopolskę z wyjątkiem Gniezna, które wraz z należącym doń powiatem, przeznaczył do senioratu; drugiemu synowcowi, Leszkowi, synowi Bolesława Kędzierzawego, dał Mazowsze i Kujawy, a że ten był jeszcze małoletnim, naznaczył mu więc opiekunem Zyrosława f), i zagodził spór, który już przedtem wybuchł między synami Władysława, Bolesławem a Mieczysławem, przywróciwszy wygnanego Bolesława i pogodziwszy go z Mieczysławem ustąpieniem mu prowincyi Au-szwitz i Bytomia ff).

*) Por. Godfr. S. Pantal. 1. 1. pod r. 1180. Dux Poloniorum adversus nepotem suum auxilium imperatoris impetrans, decem milia marcarum Caesari proinittit.

mne

Zarazem usiłował Kazimierz położyć tamę nadużyciom i nieporządkom administracyi. Zmniejszył niektóre podatki, zniósł zupełnie, przedewszystkiem zaś starał się ogra-

niczyć uciążliwe dawanie podwód i innych, w związku z niemi zostających ciężarów. Urzędnicy i inni możniejsi w podróżach swych zwykle nie tylko wymagali od włościan plewy, siana i słomy, lecz nawet siłą wdzierali się do stodół, zabierali gotowe zboże, a czego nie zjadły konie, dość często sypali im pod nogi. Posłańcy ich mieli prawo wymagać od włościan koni do dalszej podróży i korzystali zeń z wielką samowolą. Brali konie, gdzie tylko znaleźli, zapędzali je po części na śmierć, po części zaś kaleczyli prawie zupełnie, lub też nawet zabierali sobie na zawsze. Można sobie wyobrazić, do jakich nadużyć i gwałtów podawało pretekst to prawo, i jak z jego powodu cierpieli włościanie. Przedewszystkiem powstało teraz duchowieństwo, dbałe o pomyślność swych dóbr, żądając uwolnienia od tych ciężarów. Niektórym klasztorom udało się już otrzymać uwolnienie swych posiadłości od ogólnych sądów i od owych publicznych ciężarów *), lecz samowola urzędników, zuchwalstwo szlachty, urosłe w czasie podziałów, nie zwracały uwagi na te uwalniające przywileje i więcej niż wiek cały napotykamy jeszcze w przywilejach skargi duchowieństwa na te nadużycia. Teraz biskupi w połączeniu z księciem wzięli się do rzeczy. Na synod

w r. 1163. Bez pomocy przywilejów ze wszystkich tych wiadomości trudno wyciągnąć pewny wniosek o dziejach pierwszego panowania Władysławowi-czów w Szląsku. Kloze 0 Wrocławiu I str. 320, który zresztą bardzo ściśle zajmuje się źródłami, nie daje nic nowego. Długosz I str. 538 trzymał się tu Boguchwała, a za nim poszli i późniejsi. Skąd on wziął datę 1179, nie wiem.

*) Najdawniejszy znany mi, pewny przywilej eksemcyjny, jest przywilej wydany przez Miseco d. g. dux Poloniae 24. kwietnia 1143 r. przy fundacyi klasztoru Lenda nad Wartą, znajdujący się u Damalewicza, Yitae archiep. Gniez. str. 91—2 i u Lelewela Począt. prawod. str. 167. Mieczysław darował temuż klasztorowi 1173 r. 31. sierpnia niektóre dobra, które też uwalnia od wszystkich ciężarów polskiego prawa. U Lelewela 1. 1. str. 171 w tymże 8a-mym czasie wydane były liczne przywileje tego samego gatunku.

zjechali się obok arcybiskupa gnieźnieńskiego Zbisława, biskupi, krakowski G-etka, wrocławski Żyrosław, poznański €herubin, płocki Lupus, kujawski Onolf, pomorski Konrad, i lebuski Gaudćncyusz. Postanowili oni jednogłośnie, iż ulegnie klątwie kościelnej każdy, któryby gwałtem zabierał u kmieci zapasy, lub też zabierać takowe nakazywał ; że taka sama kara dotknie każdego, któryby brał pod-wody, wyjąwszy tylko grożący napad nieprzyjaciół kraju, łub też zabierał puściznę po śmierci duchownych, lub wreszcie dopuścił się rabunku dóbr duchownych, i nie zwrócił zabranego w oznaczonym terminie. Wszystkie te postanowienia uzyskały potwierdzenie stolicy papieskiej i zostały przyznane przez Kazimierza, jako wielkiego księcia, chociaż czuł on to dobrze, iż przeciwne są prawu o sukce-syach, wydanemu przez ojca. Z postanowień tych, równie też jak i z tego kroku księcia widać, jak wysoko podniósł się wpływ kościoła w Polsce od śmierci Bolesława III. ²⁹) Tymczasem w~ygnany Mieczysław usiłował powrócić do ojczyzny za pomocą pokojowych układów z Kazimierzem, zrzekając się senioratu, zażądał tylko zwrotu swych sukcesyjnych posiadłości, i Kazimierz rzeczywiście okazał się skłonnym zgodzić na jego żądania. Alè gdy podczas narady w tym przedmiocie szlachta wystąpiła przeciwko temu, sam książę zaprzeczył swym własnym zamiarom, co dość dobrze charakteryzuje jego stanowisko, i rzekł, iż za pomocą tej propozycyi chciał zbadać usposobienie ich względem siebie, i cieszy się, iż oni pozostają mu wierni *). Jednak nie uniknął przez to podejrzenia, jakoby sprzyjał planom Mieczysława, gdy ten niespodziewanie w nocy z kilkunastu zbrojnymi ludźmi (1181) opanował Gniezno, skąd zdobył sobie napowrót sukcesyjne swe księstwa i w ślad za tern zaczął dążyć do odebrania starszeństwa. Jednak to mu się nie udało. Napróżno usiłował skłonić na swą stronę synów Władysława i chorego synowca Leszka mazowieckiego ; Leszek wkrótce tern ściślej połączył się z Kazimierzem, nawet utwierdził testament swojego ojca, podług którego Kazimierz przeznaczony został sukcesorem jego księstw, w razie, gdyby zeszedł bezpotomnie. Od tego czasu Mieczysław zachowywał się spokojnie i Kazimierz mógł wreszcie po długiej przerwie zwrócić znowu polską potęgę na zewnątrz **).

Od śmierci Bolesława III, podczas walk o starszeństwo, straconą została najważniejsza jego zdobycz, albowiem najpierwsi następcy Władysława II równie mało, jak i on sam, dokładali starań dla utrzymania jej. Walka braci między sobą nie może całkowicie objaśnić tego zaniedbania. Po wypędzeniu Władysława, Bolesław Kędzierzawy panował lat 20 z górą, w ciągu których tylko dwa, a najwięcej trzy razy od strony Niemiec ponawiane były zbrojne usiłowania dla przywrócenia starszego brata. Również i Mieczysław przez wiele lat spokojnie dzierżył

*) Por. Kadłubek II str. 52.

**) Najdokładniej Kadłubek II str. 53. Por. Boguch. str. 47 ; obaj szląscy kronikarze mówią, o tem bardzo krótko. Godnem jest uwagi, iż tu jak i w niektórych innych częściach Boguchwał więcej zgadza się z Dierżwą, tak jak on jest wytłoczony w warszawskiem wydaniu Kadłubka, niż z temi ostatniemi, naprzykład opuszcza jak i Dzierżwa cały układ z Leszkiem mazowieckim, a podaje tylko r. 1181 jako rok wzięcia Gniezna przez Mieczysława. Długosz I str. 543 także przyjął ten rok, w tem jednak się różni od poprzednich, żo kładzie nowe te przedsięwzięcia Mieczysława, po wyprawie Kazimierza przeciwko Brześciowi wr. 1183, gdy tamci opowiadają, o nich przed nią. Nowsi poszli za Długoszem. Widzimy stąd, jak niepewne są wszystkie te daty (1188 in octava S. Alberti wydał Mieczysław przywilej w Gnieźnie. Por. Lelewel, Po-cząt. prawod. str. 150.) władzę, i walki z synami Władysława, ze wszystkiego, co wiemy, nie mogły trwać lata. Jeśli tedy okoliczności te nie mogły stać wielkim książętom na przeszkodzie ku wystąpieniu potężniej na zewnątrz, to dla wyjaśnienia tego zjawiska nie pozostaje nic innego, jak przypuścić, iż pomiędzy braćmi musiały istnieć inne jeszcze warunki, o których nie wspominają kronikarze, lub też przypisać to należy ich osobistościom, które wolały używać spokojnie darów żywota, niż walczyć. Zawsze to jest rzeczą godną uwagi, iż Polacy, poświęciwszy tyle lat dla zdobycia Pomorza i osiągnąwszy ten cel, wnet potem, jak się zdaje, stracili w nim wszelki interes, przypatrując się obojętnie rozszerzeniu niemieckiego panowania nad małymi słowiańskimi książętami pomiędzy Elbą a Odrą, gdzie około tego czasu margrabia Albrecht Niedźwiedź zakładał nowe niemieckie księstwo, które synowie jego i wnuki rozszerzyli na wschód ku Odrze, i po upływie jednego wieku zajęli w obec Polski stanowisko groźne, a po części i zwycięskie.

Na Pomorzu Henryk Lew i królowie duńscy Swend i Waldemar wielki, walczyli to wspólnie w celu pobicia Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego morza, to pomiędzy sobą o zwierzchnictwo nad książętami Obtrytów i Pomorzan, uciśnionymi w taki sposób z dwóch stron nad dolną Odrą. Już w r. 1167 Bogusław Pomorski uznał nad sobą zwierzchnictwo Henryka Lwa; 1171 r. Waldemar zdobył Szczecin, stolicę Pomorza, a 1177 — wspominamy tylko o wypadkach ważniejszych — znowu Bogusław zmuszony był uznać się wasalem Henryka Lwa. Wprawdzie zdaje się, iż na krótko przed wojną, która sprowadziła tę jego porażkę, starał się odnowić dawniejszy stosunek swego ojca z Polską i szukał u niej obrony przeciwko swym ciemięzcom, lecz wizyta jego, którą w połowie kwietnia 1177 roku w Gnieźnie złożył polskim ksią-

żętom, nie wywarła żadnych dalszych następstw na jego położenie i zresztą niczem nie daje się udowodnić przypuszczenie, iż odwiedziny te miały na celu wyżej wymienione powody *).

Od tego czasu nad Pomorzem zmieniło się niemieckie i duńskie zwierzchnictwo. Gdy Fryderyk Barbarossa zdruzgotał potęgę Henryka Lwa, wyniósł pomorskiego księcia na księcia cesarstwa (1181), wręczając mu uroczyście w obozie pod Lubeką chorągiew, jako znak len-nictwa, lecz we cztery lata potem (1185) musiał się tenże znowu uznać wasalem duńskiego króla Knuta i pozostał w tym zależnym stosunku odtąd przez czas dłuższy. **)

)•

We wszystkich tych wypadkach nigdzie nie masz wzmianki o uczestnictwie Polaków. Nie próbując nawet ani jednej walki dla utrzymania swojego zwierzchnictwa nad dolną Odrą zrzekli się oni tak ważnego nabytku Bolesława III, i tylko książęta Pomerelii przez czas jakiś, jak się zdaje, uznawali poniekąd zwierzchnictwo polskie

*) W uwadze 37. w przywileju z 26. kwiet. 1177 stoi pomiędzy świadkami Bogeslaus dux Pomeraniae., ³⁰

**) Dahlman (Geschichte von Dänemark) I str. 290—300—30L—306—330

i następne.

Szereg ich daje się ułożyć dopiero od r. 1170 z przywilejów.

Zamiast tego Polacy od owego czasu zwrócili swój zdobywczy kierunek na południo-wschód, który po długich walkach i wielorakich zmianach szczęścia doprowa-kiem i który jakoby pochodził z polskiej szlachty, już w r. 1170 panował jego ojciec Sobisław w Pomerelii; 2) że książęta ci w przywilejach swych nie tylko zwali się principes Pomeranorum, lecz noszą nawet tytuł dux, gdy tymczasem polscy kronikarze twierdzą, iż dopiero w r. 1227 Świętopełk za odmówienie mu tego tytułu powstał przeciwko polskiemu zwierzchnictwu (do dowodów przytoczonych na to przez Gerkena, należy jeszcze dodać, iż Sobisław, syn Sambora, w przywileju wydanym 7. września 1215 r. a wydrukowanym u Le-debura w Archiv. II str. 197 nazywa się Dei gracia dux Pomeraniae, co o tyle jest ważnem, iż utwierdza słusznie mniemanie, że tytuły princeps i dux w owym czasie używane były często jako jednoznaczne, a dla naszej specyalnej kwestyi utwierdza to źródłowo) ; 3) że wszyscy ci pomerelscy książęta z przywilejów doszłych do nas od r. 1178 byli w posiadaniu wszystkich praw zwierzehni-czych i państwowych bez żadnego ze strony Polski ograniczenia. Równie jak i polscy książęta posiadają oni wszędzie najwyższą władzę sądowniczą i wszystkie prawa i dochody, które im przysługiwały, jak to było wykazanem w rozdziale XIII, 1. Księgi na str. 312; a równie też jak tamci uwalniają z pod sądów i ciężarów od płacenia cła i tak dalej dobra duchowieństwa swych krajów. Chcąc tedy po tern wszystkiem nadać jakieś poważniejsze znaczenie wiadomościom podawanym przez starszych polskich kronikarzy, którzy zresztą jako prawie współcześni zasługują na jakąś wiarę, należy przypuścić, i w tem się ja różnię od Gerkena i jego następców, iż Polacy jeszcze w owym czasie po części aż do Świętopełka mogli utrzymywać swoje zwierzchnictwo. Tylko że Kadłubek, Boguchwał i inni mylą się w tem, iż książąt Pomerelii uważają za namiestników Polski, gdy tymczasem ci w wewnętrznym zarządzie swych krajów byli samodzielnymi sukcesyjnymi książętami i tylko na zewnątrz ulegali polskiemu zwierzchnictwu, które zresztą podczas wewnętrznych zamieszek po śmierci Bolesława III dość rzadko dawało się uczuć. Zresztą skłania mię do tego zdania przedewszystkiem czas, w którym podług kronikarzy polskich Sambor i Swantopołk ustanowieni byli namiestnikami, zgadzający się zupełnie prawie z rzeczywistem objęciem rządów przez nich. Fodług przywileju z 18. marca 1178 r. u Gerkena na str. 25 Sobisław pierwszy miał umrzeć w tym roku ; i podług polskich kronikarzy Kazimierz wnet po objęciu przez się rządów ustanowił Sambora (1177). Również podług Chroń. Oliv. str. 70 książę Pomerelii Mestwin umarł w r. 1220 (por. też przywilej z r. 1220 u Ledebura N. Archiv. 2 str. 195) a zatem w tym samym prawie czasie, w którym podług dawniejszych polskich kronikarzy przypada naznaczenie jego na namiestnika. Wznowienie uznania polskiego zwierzchnictwa przy takich zmianach rządów, utwierdzenie nowych rządów w Pomerelii, łatwo stać się mogło powodem uważania ich za namiestników. Por. Voigt Geschichte Preussens I str. 369 i następne.

dził wreszcie do znacznego rozszerzenia państwa w tych stronach. Tu, w straconych wkrótce po zdobyciu przez Bolesława Krzywoustego okolicach, z tamtej strony Sanu, nad górnym Dniestrem i Bugiem³¹) Władimirko, syn Wołodara z rodu Rościsławiczów nie tylko na nowo utwierdził swe panowanie, lecz jeszcze znacznie go pomnożył wypędziwszy brata i synowca. Starodawne miasta i okolice Przemyśla, Trembowli i Zwinogrodu zostały przezeń połączone w jedno księstwo, a jako człowiek przedsiębiorczy, równie przebiegły jak i śmiały, nie tylko stanowczo nieraz wtrącał się do wewnętrznych rozterek innych ruskich udzielnych książąt, lecz umiał nawet kilkakrotnie z wielką zręcznością utrzymać się w swojem posiadaniu przeciwko ich połączonym napadom. Umierając 1153 zostawił on synowi Jarosławowi poważne stanowisko, a gdy i ten odznaczał się spokojną i energiczną działalnością, księstwo Halickie podniosło się prędko kwitnącym handlem i wynikłem ztąd bogactwem mieszkańców, wyżej nad wszystkie ruskie księstwa. ³²)

Tymczasem w sąsiednim Wołyniu około połowy XII wieku utwierdziła się starsza linia potomków Włodzimierza Monomacha. Synowie Izasława: Mścisławicz, Mścisław i Jarosław utrzymali się w posiadaniu Włodzimierza, Łucka i innych miast kraju i weszli w ściślejszy związek z książętami polskimi, Mścisław bowiem, starszy z braci, pojął za małżonkę córkę Bolesława Krzywoustego.³³) Spokrewnienie to było pierwszym powodem do nowego wtrącenia się Polaków w wewnętrzne sprawy tych zachodnio-ruskich książąt. Po śmierci Mścisława (1170) synowie jego Roman, Wszewołod i trzeci, niewiadomego imienia,

podzielili się ojcowską puścizną. Roman wziął Włodzimierz, Wszewołod Bełz a trzeci dostał Brześć. Z niewiadomych powodów ten ostatni znienawidzony był przes matkę. Twierdziła ona, iż on nie jest jej synem, lecz został podrzucony, gdy rozpaczała, iż nie może dochować się żadnego syna. Bracia we własnym interesie chwycili się tego pretekstu i wypędzili mniemanego bękarta, który uciekł do Kazimierza, swojego macierzystego wuja. Kazimierz, zdaje się, nie podzielał zdania matki i innych siostrzeńców. Ujął się za wygnańcem, zgromadził wojsko i ruszył na Wołyń dla przywrócenia mu Brześcia. Mieszkańcy miasta walecznie opierali się napadowi, i już przywódcy wojska polskiego zaczęli szemrać przeciwko wojewodzie Mikołajowi, że ujmowanie się za bękartem jest niegodnem, była nawet mowa o zdradzie, gdy nagle otrzymano wiadomość, iż nieprzyjacielskie wojska zbliżają się na odsiecz miastu. W rzeczy samej Wszewołod Bełz-ki i Roman Włodzimierski zgromadzili swe wojska, a po wkroczeniu Polaków ściągnęli do pomocy Połowców i Ha-liczan i w cichości zbliżyli się do obozu polskiego. Chociaż wojsko nieprzyjacielskie przeważało liczbą, Kazimierz jednak nie uchylił się od boju. Pozostawiwszy oddział dla obserwacyi miasta, z drugim uderzył na nieprzyjaciół. I odniósł trudne lecz stanowcze zwycięstwo, skutkiem którego nastąpiło poddanie Brześcia i osadzenie w nim protegowanego siostrzeńca jako księcia.

Takim sposobem Polacy znowu po długiej przerwie wmieszali się stanowczo w stosunki tych krajów ruskich. Wprawdzie wkrótce potem, po tej wyprawie, mniemany bękart został w Brześciu otruty, lecz Kazimierz utrzymał zdobyte wpływy i nadał księstwo Romanowi, księciu Wło-dzimirskiemu, zostawując sobie najwyższe zwierzchnictwo. Tymczasem Mieczysław zawsze jeszcze nie przestawał dążyć do odebrania napowrót senioratu, obca pomoc miała

mu powetować to, czego pozbawiła go niechęć ludu i zdaje się, iż w rzeczy samej udało mu się tą rażą pozyskać dla swych widoków cesarza Fryderyka. Po rozbiciu potęgi Henryka Lwa, gdy Fryderyk uroczyście z niewidzianym dotąd w Niemczech przepychem świętował Zielone Święta 1184 r. w Moguncyi, postanowiono zrobić wyprawę do Polski. Czy to w celu okazania starego zwierzchnictwa cesarstwa nad jego książętami, czy też ze szczególnych względów dla samego Mieczysława? Dowództwo nad wojskiem powierzył Fryderyk swemu młodemu synowi, późniejszemu cesarzowi Henrykowi VI, i ten wyruszył już był z Moguncyi przez Erfurt do Halli, gdy tu przybyli doń posłowie polscy żądając pokoju dla odwrócenia wyprawy. Jest rzeczą więcej niż prawdopodobną, iż Kazimierz wyprawił tych posłów dla formalnego uznania cesarskiego zwierzchnictwa, aby tym sposobem nietylko utrzymać się przy senioracie, lecz również uniknąć niebezpieczeństw jednoczesnej wojny z Niemcami i Mieczysławem. I rzeczywiście cel jego w zupełności osiągniętym został. Fryderyk, równie jak przedtem Aleksander III., uznał jego starszeństwo i Mieczysław omylony w swych nadziejach po raz wtóry nie odważył się bez pomocy z zewnątrz podnieść walkę przeciwko bratu. Nie wiele zapewne i Kazimierz tym krokiem obiecywał cesarzowi, albowiem to odnowienie stosunku zależności od cesarza, zdaje się, nie miało praktycznych następstw i tylko być może co najwięcej odżywiło w cesarzu pretensye niemieckie co do zwierzchnictwa. W każdym razie odtąd czuł się Kazimierz pewniejszym na swem stanowisku i nie zaniedbał wkrótce potem korzystając z okoliczności jaka mu się nadarzyła, rozciągnąć swą niedawną na Wołyniu uzyskaną przewagę nad ziemiami Rościsławiczów. *)

*) Por. Kadłubek II str. 57. Wprawdzie mówi o tem przed pierwszą, wyprawą, Kazimierza przeciwko Rusinom, lecz gdy zdarzenie zaszłe w Erfur-

W ziemiach tych po mądrym Jarosławie zwanym przez współczesnych Ostromysłem, wstąpił na tron syn jego Włodzimierz. Niepodobny ze wszystkiem do ojca, puścił wodze swym namiętnościom, żył rozpustnie i traktował poddanych swoich po bratersku. Jeśli ojciec lubił pokój, ta on przenosił rozbójnicze wyprawy po za granicami kraju,

cie, które on na str. 58 łączy z temi usiłowaniami Mieczysława podług wiadomości niemieckich miało miejsce w r. 1184, mniemałem zatem odstąpić od Kadłubka. Chroń. S. Petri Erfurtense u Menkena, script, rer. germanie. III stron. 229 donosi pod r. 1184 o wielkim zjeździe w cesarstwie, który Fryderyk I odbywał w Moguncyi na Zielone Świątki tegoż roku i kontynuuje: Pe-racta solennitate Imperator tilium suum Heinricum regem in Poloniam cum exercitu destinavit.... Heinricus rex Poloniam iturus Erfordiam divertit, ubi Con-radum Moguntinum et Ludwigum provinciolam ob illatam Episcopatui cladem graviter inter se dissidentes invenit. Inter quos pacem reformare studens, dum in coenaculo vallatus multis resideret repente pavimento disrupto plures in cloacam subtus latitantem ceciderunt, quorum alii vix educti alii in coeno sunt suffocati. Dalej następują imiona nieszczęśliwych i data VII Cal. Aug. Poczerń mówi się: Rex sicut instituerat, profecturus Poloniam venit Hallo,--

inde ultro profectus legatos Poloniae dextras petentes suscepit, dextras dédit ac sic cum pace ad patrem revertitur (Raumer, Geschichte der Hohenstaufen I str. 284 i następne nie wspomina nic o tych polsko-niemieckich wypadkach.) 0 zapadnięciu się w Erfurcie, nie wspominając o zamierzonej wyprawie do Polski mówi także Chroń. Pegav. u Menkena III str. 150. Chroń. mont, seren. u Hoffmana, Script, rer. lusit. IV str. 48 pod r. 1183. Kadłubek słyszał także o tem zapadnięciu się i uważa to za rodzaj sądu Bożego dla odwrócenia zamierzonej wyprawy: Quorum primi dum eminenciore cujusdam aulae suggestu de Kasimiri exterminio délibérant et conjurant, omnem illis consul-tandi seu nocendi facultatem repentinus amputat interitus. Aula namque licet roboris perpetui, nullo vi, nullo turbine impacta, sed occulto numinis ju-dicio repente convulsa pene omnes obterit, quosdam exanimat. Sic inimicorum ejus (sc. Kazim.) animositas emarcuit. Jeden rys co do charakterystyki Kadłubka, który kilka stronic później (na str. 105) bez ogródki powiada, iż Kazimierz na swem stanowisku starszeństwa uznany został przez cesarza Fryderyka I przeciwko Mieczysławowi: Nec impedit avita constitutio qua cautum erat, ut penes majorem natu semper sit principandi authoritas, quae per papam Alexandrum et Fredericum imperatorem, qui jus habent et condendi et abro-gandi jura, prorus est abrogata, quin ab utroque (superstite Seniore sci^cet Mescone) in eodem principatu Casimirus est constitutus et confirmatus. Czyż potrzeba jeszcze lepszego dowodu co do zwierzchnictwa cesarza nad książętami polskiemi ? Nie można tego uważać za kombinacyę nader śmiałą, iż to miejsce Kadłubka zestawiłem z wyż przytoczonemi wiadomościami niemieckich kronikarzy. (Tekst tego miejsca w lipskiem wydaniu Kadłubka na str. 806 oczywiście podrobiony jest późniejszą ręką.)

dziko pustoszył sąsiednie polskie pograniczne prowincye, hańbiąc niedorosłe dziewice równie jak i matrony, profanując miejsca święte, ścinając u ołtarza kapłanów, jednem słowem popełniając wszelkiego rodzaju okrucieństwa. Wywołało to wdanie się Kazimierza.³⁴) Wyruszył on z wojskiem do kraju Włodzimierza, zmusił go do ucieczki i oddał księstwo siostrzeńcowi Romanowi, który odtąd panował nad księstwami Halickiem, Włodzimierskiem i Brzeskiem. Tymczasem Włodzimierz umknął do Węgier do króla Beli III, który natychmiast zgodził się ująć za nim, gdyż Węgrzy nieraz już i przedtem mieszali się do spraw tych księstw. Lecz Bela daleko mniej myślał o wsparciu wygnańca niż o własnej korzyści, i gdy mu się udało wypędzić z Halicza osadzonego tam przez Polaków Romana, nie oddał księstwa napowrót Włodzimierzowi, lecz dał go swemu synowi Andrzejowi, a Włodzimierza zatrzymał w więzieniu w Węgrzech. Ten zaś przekupiwszy strażników rychło umknął, błąkał się czas niejaki tu i owdzie, aż wreszcie udał się do Kazimierza o pomoc i nie nadaremnie. Po raz drugi ruszyło polskie wojsko pod dowództwem wojewody Mikołaja do Halicza, wygnało węgierskiego księcia z kraju i przywróciło do władzy Włodzimierza. Od tego czasu panował on spokojnie. Z Węgrami zaś, których król po pierwszem zdobyciu Halicza przyjął tytuł Galatiae (Galicia) rex, zawarty został wkrótce po przywróceniu Włodzimierza pokój przez wojewodę Miko-

łaja i biskupa krakowskiego Fulko³⁵), w skutek którego dotychczasowy spór obu narodów o ten kraj aż do śmierci Włodzimierza został zagodzony. Niewiadomo, czy Włodzimierz ze swej strony przyznał Kazimierzowi rodzaj zwierzchnictwa; zobaczymy bowiem, jak długo potem toczyła się walka między Polakami a Węgrami po śmierci Kazimierza o posiadanie Halicza. Tymczasem to pomyślne wdanie się Kazimierza w sprawy sąsiednich ruskich księstw wywołało wprost bunt pewnej części szlachty krakowskiej przeciwko Kazimierzowi. Malkontenci uważali wojewodę Mikołaja, zazdroszcząc jego sławie zdobytej w tych wyprawach, jako głównego sprawcę przedsiębranych wojen, które według ich twierdzenia nie przysporzyły państwu ani sławy ani korzyści. Niegodną jest rzeczą, mniemali oni, oddawać napowrót panowanie Włodzimierzowi, człowiekowi, który za swe haniebne postępki zasługuje raczej na szubienicę niż na księstwo; wojna z Węgrami naraża bezpieczeństwo Polski, a krom tego duma wojewody, który wszystko to doradził, jest dla wszystkich nieznośną, albowiem zawsze on działa jeden według swej myśli i woli, a o uwzględnieniu lub powołaniu do rady szlachty nigdy nie masz mowy. To ostatnie zdaje się było głównym po-

wodem niezadowolenia. Chciano właściwie obalić wojewodę i tylko ponieważ był w wielkich łaskach u wielkiego księcia, nie było możności przeprowadzenia tego planu, myślano więc powstać przeciwko wielkiemu księciu. Przywódca sprzysiężonych udał się do Mieczysława, aby go sobie pozyskać i gdy wkrótce potem Kazimierz oddalił się z Krakowa (do zachodniej Rusi), Mieczysław rzeczywiście pospieszył w porozumieniu z malkontentami do stolicy, opanował ją, pomimo oporu biskupa Fulko, zajął i inne jeszcze miasta w kraju i obsadził wszystkie urzędy publiczne swymi stronnikami.

Jednak jak prędko było to zwycięstwo zdobyte, tak też rychło i straconem zostało. Kazimierz na wieść o powstaniu ruszył do Krakowa z posiłkami przyprowa-dzonemi przez Romana Włodzimierskiego i Wszewołoda Bełskiego, i gdy jakiś ciura podłożył ogień pod ściany miasta, pomiędzy oblężonymi powstało mniemanie, iż miasto gore, a ztąd i zamieszanie ogólne. Niektórzy zeskakiwali ze ścian, aby uniknąć śmierci w płomieniach, inni otworzyli wrota i takim sposobem Kazimierz nietylko z łatwością odzyskał miasto, lecz nawet wziął do niewoli syna Mieczysławowego Bolesława wraz z większą częścią jego zwolenników, będąc jednak zawsze łagodnym, a krom tego proszony przez biskupa gnieźnieńskiego Piotra o ułaskawienie, wkrótce potem odesłał go do ojca.

Łagodność ta pozyskała serce Mieczysława. Znów pogodził się on z bratem, i dopóki żył Kazimierz, pokój nie był przez niego naruszony. ³⁶) Tern rychlej potem mógł znowu wielki książę przedsięwziąć wyprawę przeciwko pogańskim sąsiadom na wschodzie, których częste rabunki w Polsce prawdopodobnie nie ustawały nigdy. *)

Na teraz rzecz chodziła o Jadżwingów, dzikiej wojowniczej gałęzi prusko-litewskiego szczepu, zamieszkałej w gęstych lasach i rozległych bagnach na średnim Bugu.**) . Natura ich kraju utrudniała walkę tak, iż chociaż kiedy niekiedy i bywali bici od sąsiednich ruskich lub polskich książąt i zmuszani do płacenia daniny, to jednak zawsze znowu odzyskiwali wolność i utrzymali ją aż do XIV wieku. W wyprawie tej najpierw napadł Kazimierz ruskiego księcia w Drohiczynie, który żył w dobrem porozumieniu ze swymi dzikimi sąsiadami i zwykle sprzyjał ich rabunkom w Polsce. Oblężenie jego miasta zmusiło go do poddania się i do przyobiecania stałego hołdowni-ctwa. Potem przez trzy dni polskie wojsko ciągnęło przez bezdrożną pustą okolicę, czwartego dnia przyjęło św. Sa-

zaś wygnany do Węgier. Oprócz tego tem się jeszcze różni od Kadłubka, iż pośredniczącego arcybiskupa gnieźnieńskiego nie nazywa Piotrem, lecz Zdzisławem. Spis biskupów u Damalewicza 1. 1. podaje r. 1184, jako rok śmierci Piotra ; lecz nie wielkiej jest wartości ta wiadomość, albowiem wszystkie prawie chronologiczne daty co do czasów dawniejszych brał on z Długosza. W każdym razie należy zrobić uwagę, iż szereg arcybiskupów od r. 1167—1199 oczywiście jest nader niepewny. Długosz i Damalewicz podają Bogumilus 1167—72, Petrus III 1172—84, Zdislaus od 1184—1199. W przywileju klasztoru Lebuskiego na str. 16, wydrukowanym u Büszyng’a z 26 kwieUiia 1177 r. pomiędzy świadkami znajduje się Lisdek archiep. Knizensis. Czyżby to już miał być Zdzisław? — 1189 in octava Scti Alberti wydał Mieszko d. g. dux Poloniae w Gnieźnie przywilej, w którym stwierdza darowiznę Skarbossowa klasztorowi Lendskiemu. Wydrukowane u Lelewela w Początkowem prawodawstwie str. 180.

*) Że na pograniczu trwała ciągła wojna, o której tylko kiedy niekiedy wzmiankują kronikarze, wypada z Kadłubka na str. 85 : Compos itaque Regni, certus amicorum, sed incertus amicitiarum Gethicos magnanimiter sullores ag-greditur, quorum contiguis pernimium afflictis, et per creperrima vix adactis praelia, in Pollexianorum cervicossam feritatem animosius accingitur, mellius hactenus bello aut virtute attentatam.

**) Por. Hennig, Comment, de rebus Jazygum sive Jazvingorum. Regio-monti 1812. Kadłub. II str. 86 nazywa ich Polexiani Getharum seuPrussorum genus.

24

Reppel.

kramenta z rąk biskupa płockiego, albowiem przystało chrześcijańskim wojownikom w walce z pogany więcej ufać orężowi wiary, aniżeli ziemskiemu. Lecz napróżno wojsko szukało walki. Jadźwingowie swoim trybem kryli się po lasach i innych kryjówkach i dopiero gdy Polacy zaczęli ogniem pustoszyć ich mieszkania przybył pewien naczelnik do Kazimierza, prosząc o łaskę, obiecując wierne poddaństwo i dając zakładników dla dotrzymania przyjętego zobowiązania. Wszystko to jednak działo się tylko dla pozoru; zaledwie Polacy : rozpoczęli odwrót, aliści Jadźwingowie ściętemi drzewami i tym podobnemi przeszkodami zatarasowali im drogę i w tej ciasnocie napadli na nich ze wszech stron. Jednak Kazimierz w skutek znakomitej waleczności swojego wojska odniósł świetne zwycięstwo. Dziki lud przyobiecał na przyszłość daninę i Polacy uradowani ze zwycięstwa wrócili do ojczyzny

(1192). ³⁷)

We dwa lata potem umarł wielki książę na świetnym obiedżie (4. maja 1194), który dawał wedle zwyczaju w dni świąteczne, w dzień św. Floryana po mszy. Podczas obiadu, gdy właśnie popijając umiarkowanie rozpra wiał z biskupami o zbawieniu duszy, niespodziewanie u-padł martwy, nie bez podejrzenia, iż został otruty.³⁸)

Ze śmiercią jego dłużej niż na wiek cały znikł wewnętrzny spokój Polski; a gdy zrazu rozpoczął się spór o starszeństwo, do którego wnet zaczęli sobie rościć prawo potomkowie wszystkich synów Bolesława III, a potem rozpoczęły się nieustanne prawie walki książąt o poje-dyńcze ziemie, Prusacy, Litwini i Rusini ze wszech stron zaczęli napastować osłabione państwo.

ROZDZIAŁ DRUGI.

WALKA O KRAKÓW MIĘDZY MIECZYSŁAWEM STARYM A POTOMKAMI KAZIMIERZA SPRAWIEDLIWEGO. WYNIESIENIE KSIĘCIA LESZKA. BITWA NAD MOZGA-WĄ. OSADZENIE ROMANA WŁODZIMIRSKIEGO NA KSIĘSTWIE HALICKIEM. MIECZYSŁAW STARY PANEM W KRAKOWIE. POWTÓRNE JEGO WYGNANIE, POWRÓT I ŚMIERĆ. WPŁYW MAGNATÓW I DUCHOWIEŃSTWA. WŁADYSŁAW LASKONOGI PANEM W KRAKOWIE. POCZĄTEK REFORMY POLSKIEGO KOŚCIOŁA. SPÓR WŁADYSŁAWA LASKONOGIEGO Z HENRYKIEM ARCYBISKUPEM GNIEŹNIEŃSKIM. WYNIESIENIE KSIĘCIA LESZKA W KRAKOWIE I ZUPEŁNE ZNIESIENIE PRAWA STARSZEŃSTWA, USTANOWIONEGO PRZEZ

BOLESŁAWA HI.

Po śmierci Kazimierza Sprawiedliwego, z pięciu synów Bolesława Krzywoustego pozostał przy życiu jeden

tylko średni, Mieczysław Stary, pan na Wielkopolsce. Na Szląsku panowali synowie Władysława, Bolesław i Mieczysław, tamten w Wrocławiu, ten w Raciborzu, wszystkie inne ziemie połączył już był Kazimierz pod bezpośrednie swe panowanie, po bezpotomnem zejściu jedynego syna Bolesława Kędzierzawego, Leszka, księcia mazowieckiego i kujawskiego (1186) *) pozostawiając takim sposobem dwom synom, Leszkowi i Konradowi Krakowskie, Sandomierskie, Mazowsze, Kujawy, Łęczyckie i Sieradzkie, które zresztą stanowiły większą część całej ówczesnej Polski. Od razu jednak powstało pytanie, ażali obaj ci małoletni bracia zdołają bez walki utrzymać się w posiadaniu tak bogatego dziedzictwa. Podług ustawy o starszeństwie księstwo Krakowskie powinno było zawsze należeć do wielkiego księcia i nie mogło ulegać wątpliwości, iż Mieczysław Stary teraz przed wszystkimi innymi mógł sobie rościć prawo do niego, tern bardziej, iż nie miał najmniejszej skłonności ustąpienia go na rzecz któregokolwiek z synowców. Wprawdzie raz już duchowieństwo i szlachta krakowska powstawali przeciwko dzikiemu jego sposobowi rządzenia i nie udało mu się z innych części kraju otrzymać taką pomoc, któraby dozwoliła mu przeprowadzić swe pretensye do senioratu przeciwko Kazimierzowi; później jednak zdołał on sobie zjednać pewną partyę w Krakowskiem, która nawet dopomogła mu wówczas do chwilowego zwycięstwa ; lecz teraz, po śmierci brata, prawo stryja w obec synowców zdawało się nie ulegać

Crac. u Sommersberga 1. 1. II str. 82. Całkiem fałszywe jest podanie Annal. Pol. vetust. u Sommersberga II. str. 81: 1183 i Annal. Cracov. maj. 1197. Ostatnie zawierają, tg szczególny wiadomość : Cazimirus dux Cracov. moritur subitanea morte per incantaciones cujusdam mulieris venefice. Ogólnie przyjęty jest od czasów Długosza r. 1194.

*) Por. Boguch. 1. 1. str. 48, w którem to miejscu zamiast Lestko dux Masoviae et Cracoviae należy czytać et Cujaviae. Brev. chroń. crac. ibid. str. 82. W r. 1185, 13 Cal. Febr. Leszek wydał przywilej dla biskupstwa kujawskiego. Wydr. u Damalewicza, Vitae Vladislav. Episcop. str. 144.

wątpliwości. Widzimy, iż przy rozstrzyganiu kwestyi głównie należało zwrócić uwagę na usposobienia, skłonności i dobrą wolę duchowieństwa i szlachty. Gdyby się Mieczysławowi udało usunąć dawną ich niechęć ku sobie, lub też skłonić na swą stronę przychylną mu dawniej partyę i wzmocnić ją, to seniorat, a z nim razem i posiadanie Krakowa, do którego od tak dawna już dążył, nie ominęłyby go.

W rzeczy samej, duchowieństwo i szlachta natychmiast zrozumiały swe wpływowe stanowisko, od którego zależał cały stan rzeczy. Natychmiast po pogrzebaniu Kazimierza, biskup krakowski Fulko *) zwołał magnatów i podjął kwestyę następstwa tronu. Jak jeszcze za życia Kazimierza, najmocniej opierał się wpuszczeniu Mieczysława, tak i teraz stanął na czele nieprzyjaznej mu partyi i starał się skłonić umysły zgromadzonych na korzyść starszego syna zmarłego księcia. Udało mu się to jednak nie bez oporu. Przeciwko niemu wystąpił pewien stronnik Mieczysława, i chociaż, co dziwna, nie wspomniał właściwie o prawie jego do senioratu, jednak zwrócił uwagę na to, iż krajowi do rządzenia potrzebny jest mąż, i że już w Piśmie stoi „Biada krajowi, którego król jest dzieckiem“. Lecz ciekawszą jeszcze była odpowiedź biskupa. „Wprawdzie — mówił Fulko—nie rzekł on nic niesprawiedliwego, lecz w danym razie twierdzenie jego nie może mieć żadnego zastosowania. Nie ma tu mowy o żadnym wyborze, chodzi tylko o prawo sukcesyi. Przy wyborze można naradzać się nad tern, co jest najstosowniej-szem i usunąć małoletnich, lecz przy sukcesyi powinno rozstrzygać samo tylko prawo, a do niej mają je nie tylko małoletni synowie, lecz nawet i urodzeni po śmierci. Możliwym niebezpieczeństwom panowania małoletniego

*) Fulko został biskupem w r. 1185. Por. Boguch. 1. 1. str. 48. Brev„ chroń. crae. tamże str. 82.

może zapobiedz dobra regencya, gdyż w ogóle żaden książę nie rządzi sam, a tylko przez urzędników. Usta-przez Bolesława III prawo sukcesyjne, według którego zawsze starszepiu przypada wielkie księstwo, nie może być w niczem przeszkodą do przyjęcia jego propo-zycyi. Papież Aleksander i cesarz Fryderyk, mając po te-całkowitą władzę, obaj jeszcze za życia Mieczysława przyznali stanowisko starszeństwa Kazimierzowi i utwierdzili je. Tak tedy nie stoi nic na przeszkodzie postanowieniu magnatów i żądaniu ludu“.

nowione

mu

Tak więc biskup po raz pierwszy wyrzekł publicznie, iż ustawa o starszeństwie właściwie już jest zniesioną i skutek jego mowy wskazuje wyraźnie, że wówczas już opinia ogólna sprzyjała dążnościom ku przeprowadzeniu niezależności pojedyńczych książąt. Słowa biskupa zostały przyjęte przez zgromadzenie ogólną pochwałą, i gdy wszyscy starali się okazać swą przychylność ku małoletniemu, wojewoda Mikołaj, który, jak wiemy, już przedtem był w ścisłem porozumieniu z Fulkonem, korzystając z usposobienia zgromadzenia, postanowił natychmiast przyprowadzić do skutku powzięte postanowienie i odebrał od wszystkich przysięgę na wierność synom Kazimierza.*)

Naturalnie, iż wypadki krakowskie obudziły niechęć i gniew Mieczysława. Po raz drugi ujrzał się on pozbawionym senioratu i to już nie na korzyść brata, lecz na korzyść małoletniego synowca. Uznał zupełnie słusznie, iż postanowienie to rozprzęgało jedyny węzeł, który jakkolwiek był już słabym, zawsze jednak łączył oddzielne prowincye państwa w niejaką całość; dostrzegł w tem tylko dążności magnatów do powiększenia j^wej potęgi podczas małoletności księcia i w całej tej sprawie widział tylko zamach stanu, postanowił więc tembardziej nie dać

*) Por. Kadłubek II str. 98 i nast. Boguch. 1. 1. str, 50 i nast. zgadza "i§ z nim zupełnie. Por. Księga 2 rozdz. 1. U waga 54.

upaść swym pretensyom, lecz nawet w razie potrzeby poprzeć je orężem. Dla tego starał się pozyskać sobie szlachtę własnych ziem, przedstawiwszy jej, iż w skutek postanowienia, powziętego w Krakowie, cierpi nie tylko on jeden, lecz występnie narażone są przez nie prawo i dobrobyt całego państwa. Jak może dziecko bronić wspólnej ojczyzny przeciwko napaści zewnętrznych nieprzyjaciół? Sprawa jego tedy jest i ich sprawą, wspierając go będą działać dla dobra państwa, a więc nie powinni go opuszczać. Podobnej treści poselstwo wysłał też na Szląsk do synów Władysława, skłonił ich na swą stronę, zebrał u sąsiadów najemne wojsko i uzbroiwszy się dostatecznie dał znać magnatom krakowskim, iż albo mają uznać zwierzchnictwo jego dobrowolnie, lub też gotować się do

wojny. ³⁹)

na-

Z konieczności tedy spór musiał być rozstrzygnięty orężem. Krakowianie posunąwszy się raz tak daleko, przy znanym charakterze Mieczysława, nawet w razie spokojnego poddania się nie mogli po nim spodziewać się nic dobrego; wszystkiego zaś mogli się obawiać od jego mściwości. Postanowiono tedy oprzeć mu się orężem, posłano przeciwnikowi butną odpowiedź i wezwano na pomoc ciotecznego brata małoletnich książąt, Romana Włodzimierskiego, człowieka walecznego i zręcznego polityka. Roman był podówczas z kijowskim księciem Rurykiem, swym teściem, i innymi ruskimi książętami w nieporozumieniu i oczekiwał ich napadu, lecz to właśnie spowodowało go do przyjęcia udziału w walce przeciwko Mieczysławowi. Rzekł do swych bojarów: „Kto wyświadcza komu usługę, bywa prawa żądać podobnej“⁴⁰) i z licznem wojskiem ruszył do ziemi krakowskiej. Tymczasem wojska Mieczysława przeszły już Pilicę; spotkanie nastąpiło nad rzeką

Mozgawą, niedaleko klasztoru Andrzejowakiego. Raz jeszcze Mieczysław próbował uniknąć walki za pośrednictwem Romana; lecz gdy Roman uchylił się od pośredniczenia, rozpoczęła się bitwa (1195),⁴¹) która nie doprowadziła do żadnego stanowczego rezultatu. Z jednej strony zginął Bolesław, syn Mieczysława, a i sam on ranny uszedł niewoli w skutek wspaniałomyślności jednego prostego żołnierza, poczem się cofnął; z drugiej strony Roman stracił dużo ludu, i sam został ciężko raniony; a gdy większa część jego wojska już na początku bitwy poszła w rozsypkę, również opuścił pole bitwy. Polacy zaś częścią przez chęć zdobyczy, po części zaś rozjątrzeni ucieczką ścigali uciekających Rusinów. Ze wszystkiego widać, iż obie strony musiały odnieść pewne korzyści, które potem utraciły znowu. Synowie Władysława, Mieczysław Raciborski i Jarosław, jego synowiec, syn Bolesława Wrocławskiego, przybywszy ze swemi wojskami wkrótce po bitwie, znaleźli już plac boju opuszczony przez obie strony. Wznieśli oni wprawdzie pomnik na znak zwycięstwa, lecz wkrótce powrócili do domu po małej utarczce z Gowor-kiem, wojewodą sandomierskim, którego wzięli do niewoli, nie przedsiębiorąc nic więcej.⁴²)

Biskup Fulko z trwogą oczekiwał końca bitwy. Bo niego dochodziły najsprzeczniejsze wieści. Jedna wiadomość brzmiała tak : Roman i z nim większa część magnatów krakowskich zginęli, całe wojsko w rozsypce i zwycięski Mieczysław już ciągnie do Krakowa; druga zwiastowała co innego, trzecia była w sprzeczności z obydwie-ma pierwszemi. W skutek takiej niepewności biskup wysłał jednego zé swych kleryków na plac bitwy i dopiero gdy ten objaśnił mu rzeczywisty stan rzeczy, pospieszył co rychlej, tej samej jeszcze nocy, za cofającym się księciem włodzimierskim. W żywych rysach wystawił mu, z jaką łatwością Mieczysław lub Władysławowicze mogą zawładnąć Krakowem, jeśli odejdzie ze swem wojskiem; lecz Roman nie dał się niczem wzruszyć, tłumaczył swe-mi ranami i rozprzężonym stanem wojska i radził na wszelki wypadek zabezpieczyć stolicę kraju. Biskup usłuchał tej rady, i gdy szlachta umocniona na duchu naradzała się, czy ma ścigać wojsko Mieczysława, czy też Wła-dysławowiczów, przedstawił jej konieczność zasłonienia Krakowa. Porzucono projekt dalszego prowadzenia wojny i wrócono do stolicy, gdzie Helena, wdowa po Kazimierzu, córka księcia Aleksandra Bełzkiego, stryja Romana, formalnie objęła regencyę za swych synów, wraz z biskupem i wojewodą Mikołajem, za zgodą szlachty. Za ich wspól-nem porozumieniem obsadzono nowe urzędy, usunięto podejrzanych z miejsc, a zamiast nich postawiono ludzi przychylnych i pewnych, i w ten sposób ubezpieczono wybraną władzę. ⁴³) Tak tedy usiłowanie Mieczysława zdobycia panowania w Krakowie spełzło znowu na niczem. Wprawdzie nie porzucił on swych dawniejszych dążności, lecz ponieważ nie imał się ponownie za oręż, a zdawał się w przyszłości oczekiwać przyjaźniej szych okoliczności, kraj cieszył się dłuższym wewnętrznym spokojem. Tymczasem Leszek, syn Kazimierza, wyrastał na młodzieńca i ledwo wyszedł z dziecinnego wieku, już nadarzyła mu się zręczność, na wzór swojego ojca, wdania się w stosunki południowo zachodniej Rusi z pomyślnym skutkiem. Po śmierci Włodzimierza, syna Jarosława, osadzonego na księstwie w Haliczu przez Kazimierza, a zgasłego bezpotomnie, wszyscy okoliczni książęta pochwycili za oręż. Każdy z nich chciał owładnąć urodzajnym, bogatym krajem, jeden obawiał się usiłowań drugiego i każdy potrzebował obcej pomocy przeciwko innym. Najczynniejszym, najprędszym i najszczęśliwszym ze wszystkich był Roman. I on jednak czuł się za słabym przeciwko połączonym pokrewnym książętom ; dla tego szukał teraz pomocy u księcia krakowskiego, któremu przed niedawnym czasem pomagał sam przeciwko Mieczysławowi. Obiecując uznać jego zwierzchnictwo, jako książę halicki i przedstawiając, iż każdy inny, któryby tam usadowił się w brew jego woli, niewątpliwie będzie jego wrogiem, skłonił Leszka do swych widoków. Niechętny podszeptom, które mu robiono, iż lepiej samemu posiadać kraj, niż oddawać go komu; iż przymierze z obcym nigdy nie trwa długo, a tylko dopóty, dopóki jest korzystnem pomagającemu— odparł, iż Roman nie jest obcym, lecz blizkim krewnym polskiego książęcego rodu, iż zawsze wiernie mu służył, nawet walcząc za niego został rannym, zasługuje więc na to, aby mu dopomódz z wdzięczności. Wzgląd ten i namowy Romana odniosły skutek. Postanowiono zrobić do Halicza wyprawę na jego korzyść, a choć Leszek był jeszcze bardzo młody, stanął jednak na czele wojska. Już na granicy spotkali go znakomitsi obywatele Halicza i przyobiecali poddać się, lecz gdy wkroczono głębiej do kraju, pierwsze miasta pomimo to stawiały silny opór, a pod samym Haliczem Polacy zastali zebrane liczne wojsko innych ruskich książąt. Lecz tu łatwiej odniesiono zwycięstwo. Gdy wnet po pierwszem natarciu Polaków Rusini podali tył i poszli w zupełną ucieczkę, Haliczanie stracili także swą dotychczasową odwagę, przybyli do Leszka prosząc o pokój i starali się skłonić go do przyjęcia na się bezpośredniego panowania, obawiając się znanej surowości Roma-

na. Przynieśli mu nawet mnóstwo złota, srebra, drogich kamieni, kosztownych naczyń, wspaniałych jedwabnych szat, obiecując posłuszeństwo i stałą daninę, byle tylko nie poddawał ich władzy Romana. Lecz Leszek i jego doradzcy utrzymali się przy powziętem postanowieniu. Roman został osadzony w Haliczu jako książę, a nieszczęśliwy naród po odejściu Polaków pozostawiony jego nieukróconej surowości. Później zobaczymy, jak dotrzymał obietnic Po

lakom. ⁴⁴)

mierza.

dza jej syna tą drogą może być całkowicie zabezpieczoną, albowiem postanowienie księcia trwalsze jest niż obiór ludu, zmiennego, przedajnego, a przychylnego tylko dopóty, dopóki widzi swą korzyść. I rzeczywiście przedsta-

Tymczasem Mieczysław pomimo podeszłego wieku ponowił żywiej dawniejsze usiłowania i tą rażą starał się dojść do celu za pomocą namowy i obietnic, nie zaś gróźb lub siły. Względem magnatów okazywał się przyjacielskim i uprzejmym, a wdowie opiekunce posłał podarunki. W listach swych i przez posłańców przedstawił jej, iż żąda posiadania starszeństwa nie przez chęć sławy, lub szacunku, lecz tylko dla utrzymania pokoju w państwie i dla dobra jej i jej synów; iż przedewszystkiem chodzi mu o to, aby dotychczasowa nieprzyjaźń zagodzoną została jeszcze za jego życia i aby na przyszłość nie pozostało nasion nowej niezgody. Lecz to nie może nastąpić inaczej jak tylko przez ustąpienie mu starszeństwa przez jej syna. Jeśli ten zgodzi się na to, to on sam chce go uznać za syna i następcę, pasować na rycerza i tym sposobem pozostawić pryncypat i posiadanie Krakowa przy potomstwie Kazi-Zarazem zwracał uwagę matki na to, iż wła-

wienia te znalazły tem łatwiejsze przyjęcie u wdowy i jej synów, iż sami oni czuli się ścieśnionymi przez potężny wpływ magnatów. Zważyli oni — jak mówi Kadłubek —. iż bezpieczniej czcić stryja na miejscu ojca, niż żyć z nim w nieprzyjażni i że lepiej na czas niejaki zrzec się starszeństwa, a potem otrzymać je jako dar stryja, niż zależeć od woli ludu, i przyjęli propozycyę Mieczysława (1200). Umowa została zawartą uroczyście. Mieczysław zaprzysiągł dotrzymać obietnicy, przywódzcy obu partyj wykonali podobną przysięgę i stanęło na tem, iż ktokolwiek złamie umowę lub takowego doradzać będzie, albo też je spowoduje, ulegnie klątwie kościelnej.⁴⁵)

Tak tedy nakoniec Mieczysławowi Staremu po wielu leciech udało się po raz wtóry dojść do władzy i stosownie do tego zająć Kraków pod bezpośrednie swe panowanie. Inaczej jednak rzecz się miała ze spełnieniem zaprzysiężonej umowy. O tem nie myślał on wcale. Gdzie tylko można było zaprzeczał tym układom, gdzie zaś tego nie mógł uczynić, odkładał na później. Na żądanie Leszka, pasowania go na rycerza, i domaganie się uznania go za sukcesora Krakowa, odpowiadał po części wymijająco, po części zaś wprost odrzucał prośby synowca, aż doszedł wreszcie do tego, iż małoletnim, wbrew wszelkim prawom, odebrał ziemię kujawską. Jednak nikt nie ujął się za oszukanymi książętami, nie podniosła się szlachta, ani duchowieństwo rzuciło klątwę, która według umowy powinna była dotknąć każdego jej naruszy cielą, i zdaje się prawie, jakoby oba stany chciały się zemścić nad książętami otwarcie za układ zawarty wbrew swym interesom. Poszło jednak zupełnie inaczej, gdy Mieczysław zwykłym trybem zaczął dobierać się do cudzych dóbr i pozwalać sobie zabierać prywatną własność. To doprowadziło Krakowian natychmiast do nowego powstania. Wypędzili oni Starego z miasta i wezwali napowrót księcia Leszka (1201) ⁴⁶), który zresztą wkrótce potem po raz drugi dał się oszukać przebiegłemu stryjowi.

Wnet po wygnaniu rozpoczął ten ostatni swą starą grę słowami i pięknemi obietnicami. Całą winę niedotrzymania dawniejszych układów zwalał na swe otoczenie. Twierdził, iż przeszkodziło mu ono w wykonaniu przyjętych na się zobowiązań, że bez jego wiedzy odpowiadało Leszkowi i jego matce. Zaś sam on był dla nich równie jak i przedtem przychylnym i odda natychmiast Kujawy, a Kraków, stosownie do swej obietnicy, po śmierci. Jednej tylko rzeczy żądał od nich: aby wygnali z kraju ich wspólnego wroga, który lekceważąc sobie władzę książąt, według swego widzimisię to podnosi ich to zrzuca. Chociaż ten nie wymieniony nieprzyjaciel nie mógł być kim innym, jak tylko wojewodą Mikołajem, główni podporą wdowy Kazimierza i jej synów, jednak stryj osiągnął swój cel. Wiemy, iż jeszcze za życia Kazimierza pewna część szlachty czuła się obrażoną nietylko za przeważny wpływ wojewody, lecz i za jego dumę, i zarzucała mu, iż kieruje i rządzi wszystkiem. Od tego czasu z pewnością potęga jego, a może też z nią i żądza władzy, musiały jeszcze więcej uróść. Synowie Kazimierza niewątpliwie zawdzięczali jemu i biskupowi Pełce (Fulko) swe wyniesienie; po śmierci ojca zasiadał on w radzie, która otaczała wdowę regentkę w zarządzie, a ze swego stanowiska stał na czele szlachty i wywierał największy wpływ na rozdawanie urzędów; nie ma się więc czemu dziwić, jeśli będąc dzielnym mężem, umiał utrzymać się na zajętem raz stanowisku w obec wdowy i jej młodego syna. Już przy pierwszych układach z Mieczysławem, w nadziei uwolnienia się od ścieśniającego wpływu magnatów przez związek ze stryjem, przystali oni na jego propozycyę. Teraz zaś wrogowie i zazdrośni wojewodzie, oczerniwszy go przed nimi zdołali zachwiać dawną w nim ufność. Mieczysław wiedział o tern i osnuł na tern plan, który mu się powiódł najzupełniej. Napróżno Mikołaj starał się na nowo odzyskać swój wpływ na Helenę i jej syna. Zgodzili się oni na propozycyę stryja ; a gdy i obrażony wojewoda zmuszony koniecznością przychylił się ku niemu, Kraków tern rychlej wpadł w jego posiadanie, Helena zaś i jej synowie tern prędzej ponieśli karę za swą łatwowierność. Przez związek z partyą Mikołaja pozbawiony wszelkiej obawy nowego powstania w Krakowie, stary stryj nie dotrzymał ani jednej ze swych obietnic. Wprawdzie na wielokrotne przedstawienia magnatów oddał synowcom Kujawy, Wiślicę i inne zamki, które przedtem odebrał pod pozorem, iż należały do ziemi krakowskiej, jednak nie mianował swym następcą księcia Leszka dopóki żył, a gdy wkrótce potem (1202) w późnym wieku umarł w Kaliszu, znów powstała wątpliwość, który z synowców ma otrzymać władzę naczelną z Krakowem.⁴⁷)

Łatwo dostrzedz, iż Mieczysław Stary, jeśli nie zawsze mógł przeprowadzić, to zawsze jednak chciał utrzymać zasadę i bronił dawnego prawa starszeństwa co do porządku sukcesyi przeciwko wpływowi duchowieństwa i szlachty, zdobytym przez nich w skutek waśni potomków

Bolesława III. Po jego śmierci Mieczysław, książę Raciborski, jako najstarszy ze wszystkich członków rodziny, oczywiście przed wszystkimi innymi był uprawniony zająć stanowisko wielko-książęce ; lecz nie wiemy, przedsiębrał jakiekolwiek środki dla urzeczywistnienia swych praw. Za to z tern większą stanowczością wystąpili magnaci krakowscy. Natychmiast po śmierci Mieczysława wyprawili oni posłów do księcia Leszka, wzywając go do objęcia władzy naczelnej, lecz postawili mu twardy warunek, z którego widać jasno potężne stanowisko starego wojewody. Raz już wydany na łaskę swych nieprzyjaciół przez Leszka i jego matkę, nie chciał po raz drugi Mikołaj wystawiać się na podobne niebezpieczeństwo i dla tego za swą pomoc żądał od młodego księcia wygnania sandomierskiego wojewody Goworka, który był w wielkich łaskach u księcia Leszka i zapewne musiał wpływać na zniszczenie dawniejszego dobrego stosunku między nim a Mikołajem.

ażali

Warunek ten wydał się księciu uciążliwym. Z jednej strony nęciła go żądza naczelnej władzy i posiadania Krakowa, którego w żadnym razie nie spodziewał się osiągnąć bez pomocy tamecznego wojewody; z drugiej zaś było za ciężko opuścić prawdziwego przyjaciela i ulubieńca, i zawierzyć się człowiekowi, który nader niedawno głęboko przezeń był obrażony i od wpływu którego chciał się właśnie uwolnić. Ostatni ten wzgląd przemógł wreszcie. Wprawdzie Goworek, wiedziony szlachetnem uczuciem, chciał opuścić ojczyznę, byle tylko godność wielko-ksią-żęca wróciła do jego pana, lecz Leszek odrzucił propo-zycyę P° części z przyjaźni, po części zaś, sądząc bardzo słusznie, iż stanowisko jego w Krakowie zawsze będzie nadzwyczaj trudnem i ograniczonem ; odpowiedział więc posłom, że mogą sobie wybrać innego księcia, któryby

zgodził się na podane przez nich warunki⁴⁸). Odmowa ta nie zepchnęła Krakowian z drogi. Natychmiast wysłali oni posłów do Władysława Laskonogiego, syna Mieczysława Starego, i jak gdyby nie było mowy o żadnych układach z Leszkiem, kazali mu oświadczyć, iż oczekują go jako prawomocnago następcę ojca i gotowi są być mu posłusznymi. Jednak i Władysław nie chciał bezwarunkowo przystać na te ich zaprosiny. W odpowiedzi swej wprawdzie chwalił ich wierność i upewniał, iż przyjemniejszą jest dla niego, aniżeli sama władza wielkoksiążęca, jednak zarazem kazał ich uwiadomić, iż nie może jej przyjąć bez zezwolenia Leszka i natychmiast napisał doń, żądając spokojnego ustępstwa. Czy w postępku tym kierował się on tylko miłością pokoju, lub też, naśladując politykę ojca, może chciał uniknąć pozoru, iż tylko w skutek wyboru magnatów przyszedł do władzy—dość, iż cel jego został osiągnięty. Chociaż dwór Leszka, a nawet młodszy brat jego Konrad, przeciwni byli takiemu układowi z Władysławem, jednak Leszek ustąpił mu swych praw do Krakowa. Po długich walkach o władzę naczelną, tą rażą nastąpiło objęcie jej drogą pokojową.»Władysław Laskonogi przybył do Krakowa i tu przyjęty został z ogólną radością, był bowiem przyjacielski i dostępny⁴⁹).

We wszystkich prawie dotychczasowych rozruchach wewnętrznych, wyższe duchowieństwo, jakeśmy widzieli, brało czynny udział. Władysław II ze swą małżonką wyklęty został przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakóba. Biskupi nawet, nie zważając na wyraźny rozkaz papieża, wiernie trzymali stronę Bolesława Kędzierzawego przeciwko niemu. Od Getki, biskupa krakowskiego, wyszło pierwsze powstanie przeciwko tyraństwu Mieczysława; a sta-

nowcze wystąpienie Pełki, jego następcy, utrzymało synów Kazimierza Sprawiedliwego po jego śmierci w posiadaniu Krakowa. Wszystko to pokazuje nowe stanowisko, jakie kościoł, obok szlachty, uzyskał w skutek waśni potomków Bolesława III, i nie ulega wątpliwości, iż teraz i tu, jak już przedtem na Zachodzie, prędko stał się on potęgą polityczną.

Od tego czasu objawia się w nim tern żywsza dążność z jednej strony, uwolnienia się z pod wpływu władzy świeckiej, której dotychczas podlegał; z drugiej zaś? przeprowadzenia zewnętrznej duchownej reformy, dokonanej już przedtem we wszystkich prawie krajach chrześcijańskiego Zachodu. Jedno nie mogło się udać bez drugiego, jedno musiało koniecznie wspierać drugie. Dopóki kościoł sam w sobie nie odpowiadał idei, którą wygłaszał, nie mógł w ogóle z pomyślnym skutkiem wystąpić, jako moralna potęga, przeciwko rozwiązłości książąt, lub też niemoralności ludu; a znowu nie można było osiągnąć tego celu, dopóki nie wyzwolił się dostatecznie z pod wpływu władzy świeckiej i nie mógł postawić przegrody samowolnemu wtrącaniu się możniejszych w wewnętrzne swe sprawy. Z obu tedy względów, tu, jak i wszędzie, nie można było uniknąć walki z książętami i gdy właśnie w tym czasie, w skutek podziału i wzajemnych walk książąt władza ich została znacznie osłabioną, starcie nastąpiło z tern większą stanowczością, im bardziej i sami papieże zaczęli się zajmować sprawami kościoła polskiego w końcu XII wieku. Dążności te jednak zwolna tylko przeprowadzone zostały. W r. 1189 papież Klemens III wysłał do Polski kardynała Jana Malabranka, jako legata, po części dla zebrania od tamecznego duchowieństwa składek na zamierzoną nową krzyżową wyprawę do Palestyny,

25

Reppel.

Wprawdzie kardynał z wielkiem uszanowaniem został przyjęty przez księcia Kazimierza i całe duchowieństwo i

po części zaś dla zreformowania tego kleru od stóp do głów ⁵⁰).

odbył w Krakowie prowincyonalny synod archidyecezyi gnieźnieńskiej, na którym wydane zostały rozmaite roz-porządzenia, dotyczące zamierzonej reformy, lecz zdaje się,

nie odniosły one żadnego szczególnego skutku, gdyż w r. 1197 musiał być do Polski wysłany drugi legat, kardynał Piotr, w tym samym celu ⁵¹ ⁵²). Jak mało zaś podówczas kler tych wschodnich ziem katolickiego świata był skłonnym do przyjęcia owych reformatorskich działań stolicy papieskiej, przekonał się o tern legat w Pradze, dokąd przybył z wielką pompą 13. marca pomienionego roku. Tu, gdy zabronił zgromadzonemu duchowieństwu praktykowanych dotychczas pośród niego ślubów małżeńskich i powstał przeciwko konkubinatowi, zrobiło się takie za-mięszanie i niższe duchowieństwo tak się rozjątrzyło, iż w chwili roznamiętnienia chciało pozbawić życia legata, i rzeczywiście ledwie nieledwie uniknął śmierci⁵¹). W Polsce jednak, jak się zdaje, chwilowy opór przeciwko reformie nie był tak silny. Kardynał nietylko odbył synod w Krakowie i napierał na bezżeństwo księży, lecz objechał wszystkie dyecezye, aby wszędzie działać osobiście i pobudzić nawet laików, aby ci zawierali małżeństwa tylko przy kości einem błogosławieństwie. Z tern wszystkiem jednak i tu daleko jeszcze było do tego, aby dotrzymano tego, co się obiecywało i na się przyjmowało. Ducho-

wieństwo żyło dawnym trybem i tylko, gdy arcybiskup gnieźnieński, Henryk Ketlicz, sam osobiście i stanowczo wziął się do reformy, natychmiast i papież Innocenty III z powagą i działalnością sobie właściwą, zajął się żwawiej stosunkami kościoła polskiego i wtedy dopiero nastąpił w nim zwrot i to powolny ⁵³). Z listów papieża możemy poznać wady duchowieństwa. „Gdy z urzędu naszego żarliwość o dom Boży trawi nas“ — pisze Innocenty III między innemi do arcybiskupa— „rozkazujemy ci od tej chwili nie dopuszczać żadnego z tych, co mają żony, do urzędów kościelnych, a którzy je mają, odłączyć od nich żony, a synom kanoników nie dawać żadnych benefi-cyów w tych samych kościołach, w których je mają ojcowie. Jest bowiem rzeczą nieprzyzwoitą, aby nieprawy syn usługiwał nieczystemu ojcu przy ołtarzu, na którym jedynorodny Syn wiecznego Ojca przyniesiony był na ofiarę dla zbawienia świata. Zwyczaj grywania krotochwil wykorzeń, oświadczywszy, iż czynisz to z gorliwości dla służby Bożej i poświęconego obyczaju“.⁵⁴) Arcybiskup z ochotą spełniał te napomnienia, lecz, jak się zdaje, napotkał w duchowieństwie stanowczy opór i tern trudniej mógł go zwalczyć, iż władza świecka, mieszaniem się do spraw kościelnych, którego pozwalała sobie potem jak i przedtem, utrudniała przeprowadzenie wszelkiej dyscypliny. Władysław Laskonogi, równie jak i jego poprzednicy, rozdawał

kościelne beneficya według upodobania, mianował biskupów i kanoników, zabierał spadki po pierwszych, wymagał od osiadłych na gruntach kościelnych służb i podatków, pociągał duchownych do swych świeckich sądów, jednem słowem, wykonywał wszystkie prawa, które dotychczas w ogóle przysługiwały książętom kraju. Łatwo dostrzedz, o ile taki stan rzeczy przeszkadzał przeprowadzeniu reformy kościelnej. Im więcej arcybiskup usiłował zaprowadzić ściślejszą dyscyplinę pomiędzy duchowieństwem, im więcej mu zależało na tern, aby wyższe miejsca przedewszystkiem obsadzać takimi tylko ludźmi, na których usposobienie i zdolności mógł się spuścić, tern gwałtowniejszą stawała się dla kościoła konieczność uwolnienia się od świeckich wtrącań w jego sprawy.

Starcie między obydwiema władzami musiało nastąpić i rzeczywiście nastąpiło wkrótce. Arcybiskup napominał księcia, aby zaniechał gwałtownego obchodzenia się z duchowieństwem i żądał zwrotu spuścizny po jednym biskupie, którą książę według starego zwyczaju zabrał sobie. Lecz Władysław nie chciał odstąpić od swych dotychczasowych praw, mało się troszczył o cenzury kościelne, któ-remi okładał go biskup, a natomiast rozpuścił wodze swej samowoli. Nie wzdragał się nawet pochwycić w swe ręce ad-ministracyę skarbów kościelnych, więził i dręczył księży, żądał od kanoników, aby strzegli więźniów w kościele i zatrzymywali ich, zajął dobra arcybiskupie dla siebie i tak go wreszcie ścisnął, iż ten rzucił nań klątwę (1206), lecz i sam natomiast ujrzał się zmuszonym uciekać z kraju ⁵⁵).

Jednak klątwa, jeśli się nie mylimy, nie pozostała zupełnie bez skutku. Wprawdzie biskup poznański, daleki od posłuszeństwa swemu metropolicie i hierarchicznym tendencyom, odprawił przed wyklętym mszę ⁵⁶), lecz inaczej myślał Pełka, biskup krakowski. Stary przyjaciel i zwolennik synów Kazimierza Sprawiedliwego, skorzystał, jak się zdaje, z rozterki w Krakowie, i tern łatwiej mógł teraz przeprowadzić swe zamiary, iż z jednej strony właśnie w owym czasie umarł stary wojewoda Mikołaj, w skutek potężnego wpływu którego, równie jak i niechęci do Leszka, Władysław otrzymał wielkie księstwo; z drugiej zaś, i umysły szlachty, po części odwróciły się od wyklętego. W rzeczy samej , magnaci krakowscy jeszcze w tym samym roku (1206) po wygnaniu arcybiskupa wymówili Władysławowi dotychczasowe posłuszeństwo, i w porozumieniu z biskupem Pełką wysłali delegowanych do księcia Leszka do Sandomierza, a po ucieczce Władysława do Poznania wynieśli tamtego na stanowisko wielkiego księcia ze wszelkiemi honorami ⁵⁷).

Tak tedy potomstwo Kazimierza Sprawiedliwego, po różnych zmianach losu, nie bez stanowczej pomocy kościoła, przyszło znowu w posiadanie krakowskiego księstwa; było tedy rzeczą naturalną, iż książę Leszek, sprzecznie ze swym stryjecznym bratem poznańskim, będzie się i nadal łączył jak najściślej z kościołem i szukał w nim podpory. Już ojciec jego szukał w stolicy papieskiej utwierdzenia swej władzy przeciwko spadkowym prawom Mieczysława Starego i otrzymał je. Syn zaś jeszcze w tym samym roku po swem wyniesieniu oddał siebie i kraj opiece św. Piotra, zobowiązał się wkrótce potem do płacenia Rzymowi rocznej daniny 4 grzywien srebra i po dziesięciu leciech odnowił jeszcze obietnicę szanowania kościoła, jako swej matki i bronienia go w każdej chwili⁵⁸). Wszystko to musiało nie mało sprzyjać przeprowadzeniu ówczesnych dążności kościoła w Polsce; lecz ważniejsze były dalsze następstwa wymagania Władysława Laskono-giego. Gdy książę Leszek ustąpił młodszemu bratu Konradowi ziemię mazowiecką i kujawską, jako udzielne księstwa⁵⁹), wydał postanowienie, zapewne nie bez zgody szlachty i duchowieństwa, iż ziemia krakowska pozostanie na zawsze w posiadaniu jego potomków i przypadnie starszemu synowi (1210). Na to swoje rozporządzenie żądał i otrzymał utwierdzenie stolicy papieskiej, i tym sposobem zniósł zupełnie prawo Bolesława III o sukcesyi, zachwiane już i bez tego⁶⁰). Od tego czasu oddzielne księstwa zaczęły się coraz to więcej zamieniać na zupełnie niezależne, samodzielne państewka i rzadko tylko książęta łączyli się dla przedsięwzięć ogólnych, a gdy raz jeszcze książęta szląscy, przez zajęcie Krakowa, próbowali pozyskać dla siebie rodzaj wyższego stanowiska po nad innymi, minęło to nader prędko i jedność państwa została przywróconą dopiero aż na początku XIV wieku.

¹

Por. Boguch. str. 41 : vestem et calciamenta et mores polonorum nobilium detestando deridebat.

²

Por. Kadłubek 1 str. 278 i nast.

³

Por. Boguch. II str. 41. Nie można pominąć i tego, iż Ortlieb mnich Cwifalteński, który w r. 1140 był w Polsce pisze w swym dzienniku (sulger, Annal, cvif str. 100.) Sed quia suspectum habebant (sc. Bolesław i Mieczysław) fratrem suum ex alia uxore genitum, natuque majorem Ducem Ladislaum, ne forte praeoccuparet in amicitia gentis, cuidam filio Regis Russiae decreverunt eam, causa foederis vix triennem in consortium dare. Podług tej wiadomości stało się to na zjeździe, który odbył się w Łęczycy w r. 1140 między wdową Bo-esławai 1 jej synami Mieczysławem i Bolesławem.

⁴

Por. Karamzin II str. 164, 167, 178. Yinc. Prag. u Dobnera, Monum. I Btr. 41 : Yladislaus dux Poloniae collecta maxima multitudine tam Saraceno-rum quam Rutenorum. Wyraz Saraceni oznacza często pogan. Por. pismo Eugeniusza III w uwadze następnej.

Reppel.

⁵

Por. Kadłubek I str. 281—286 Boguch. str. 41—43. Chronogr. Saxo u Leibnitza, Accès, str. 297. Boguch. jest dokładniejszym w opisie wojny i do swego opowiadania dodaje jeszcze wiadomość o losie Piotra Własta, podług którego i on także odradzał wielkiemu księciu prześladowania braci, za co ściągną,! na siebie gniew jego i wreszcie z jego rozkazu został pozbawiony wzroku i języka, albowiem raz na polowaniu, gdy książę rzekł mu: „iż żona jego teraz zapewne na miększem posłaniu odpoczywa z kapłanem“, odpowiedział, „a księżna zapewne robi to samo z twoim rycerzem“. Chroń. Polon, str. 15 pisze to samo z małemi odmianami, najważniejszą różnicę stanowi to, iż podług niej ten postępek z Piotrem stał się powodem wygnania Władysława. Obron, princ. Pol. str. 93—95 zgadza się z poprzedzającymi, lecz dodaje obszerniejszą wiadomość o sprawie oślepienia. Już Bandtkie w swych Anna-lectach Wschodu całe to podanie i słusznie uważa za późniejsze. Jednak należy zauważyć, że Piotr w 1144 r. na Boże narodzenie był w Magdeburgu i otrzymał tu część relikwii św. Wincentego dla ufundowanego przezeń w Wrocławiu klasztoru tegoż imienia. Por. Chronogr. Saxo str. 297 i dodat. 15 w czasie wygnania Władysława II.

⁶

Por. wyżej str. 294. Chronogr. Saxo str. 297.

⁷

O wysłaniu posłów do Polski wspomina większa część niemieckich kronikarzy. Por. Radev.: de rebus gest. Frider 1. u Urstisa Rer. germ. script, str. 477. Günther Ligur. u Reubera. Yeter. script, str. 592 i t. p.

⁸

Por. Boczek, Cod. dip. Morav. 1. u. 259.

⁹

Por. Chronogr. Saxo 1. 1. str. 298. Vincent. Prag. u Dobnera Monum. I. str. 40. Lecz on podaje mylnie r. 1149. Może też i Władysław był z nim razem na wojnie krzyżowej. Joh. Cinnamus lib. 2. de gestis Johan, et Manuel, Comnenorum str. 89 wspomina o polskim księciu w wojsku cesarskiem ; król Henryk wspomina w liście swym do Eugeniusza III w r. 1148, tylko o bez-pomocnem położeniu księżnej i wyrazy sui utique domini, które są, zwykle stosowane do cesarza Konrada, daleko większem prawem mogą, być odniesione do jej małżonka. Wzmiankowany przy tern brat może być Henrykiem auBtryackim,

¹⁰

Por. Martene str. 406.

¹¹

Tamże str. 407.

¹²

Znany opat Wibald ze Stablo i Korvey pisał jeszcze w r. 1150 ze zjazdu w Spirze (u Martene na in. miejscu str. 373): Defixum plane et ratum est apud ipsum, (Conradum sc.) quod si sororem suam absque armis in Polo-niam reducere potuerit, mox expeditionem italicam magnifico apparatu ordi-nabit. Naruszewicz w tomie V str. 26 stawi pod rok 1150 wyprawę do Polski, przedsiębraną przez Konrada w r. 1146, albowiem twierdzi, iż Władysław został wypędzony dopiero w r. 1148.

f) Por. Chronic. Luneburg u Ekkarda Corpus hist. med. aevi tom I str. 1379. Die Hertoge von Polenen Bolizlaus Delde sie Erwe sinen dre Sönen, deme aldere let se dat Hertochdom, de nam Koning Konrades Suster. Dar ward se homodich, unde versmada sine Brodere unde wolde sie verdriven. Se wereden sic sere, unde quemen mit eme to stride, dar ward geslagen ma-nich dusent. Darumbe vor de Koning to Polenen, unde wolde se versonen. Do se des nicht donne mochte, he vorde mit ime wider den Hertogen unde unthelt ine to Aldenburg mit groten Eren.

¹³

Konrad pisał do cesarza konstantynopolitańskiego około tegoż czasu. (Por. Martene na in. m. str. 375). Caeterum pest celebratam deo auctore eu-riam, quam Calendis Maji (1. maja 1150 roku) cum principibus Saxoniae, Po-loniae, Bohemiae, Leuticiae in civitate Mersburg habere decrevimus.

¹⁴

Chronic, polon, na in. m. str. 15 wzmiankują, tylko to o wojennem posiłkowaniu Władysława przez Konrada; Qui (imperator) cum mul to exercitu venions castrum Grodis (Gröditzberg W. N. W. v. Goldberg) et Nempsch construit, sed Poloni, loco ejus Boleslao instituto, cum multis bellis confligerent Vladislaus defunctus est. — Chroń, princ. poi str. 94. Powtarza tę wiadomość, lecz umocnienie zamków przypisuje Władysławowi. My myślimy, iż te późniejsze wiadomości polegają, na tamtych. Długosz I str. 477 wraz ze wszystkimi swymi następcami opowiada o nich obszernie.

¹⁵

Por. Karamzin II str. 197 i następne. Nieco inaczej Nestor, tłum. Sze-rera str. 200. Wzmiankowany książę czeski był to Władysław II, który w r. 1148 wracał z wyprawy krzyżowej przez Konstantynopol, Kijów, Kraków do Czech. Por. Palacky na in. m. I str. 428. W r. 1149 Bolesław IV z biskupami, krakowskim i lebuskim był w Wrocławiu in consecratione eccles. s. mariae virginis sanctique vincentii ejus et mart. Por. Wohlbrück Gesichte von Lebus I str. 53—4.

¹⁶

Wiadomość o wyprawie krzyżowej Henryka sandomirskiego przed Długoszem I str. 486—97 podają tylko: Annal, crac. maj. pod r. 1154. Wróciwszy z Palestyny nadał Henryk hospitalitom pierwszą posiadłość w Polsce Zu-goszcza nad Nidą. Por. Annal, crac. maj. Długosz I str. 487.

¹⁷

Najdawniejsze wiadomości o tym pierwszym podziale Szląska znajdują, się u Boguch. str. 43 ; podług niego Bolesław jako starszy^otrzymał Wroclaw z przyległościami, Mieczysław Opole z okolicą,, a Konrad najmłodszy był wychowywany, jako małoletni, w Altenburgu, dopóki mu Kazimierz Sprawiedliwy nie oddał Głogowa, por. str. 46. Chronić, princ. pol. 1. 1. str. 16 i następne nie wspomina o podziale przy pierwszem zajęciu w posiadanie, lecz na str. 19 wzmiankuje, iż Kazimierz dał Konradowi Głogów. Chroń, princ. poi. 1. 1. str. 95. Bolesław IV ad instanciam imperatoris dał Bolesławowi Wrocław, Lignicę, Opole, Mieczysławowi Racibórz, a Konradowi Głogów, cum suis di-strictibus et ducatibus. Być może, iż oczekiwany Stenzela Cod. diplom. poda nowe i dokładniejsze wiadomości.

¹⁸

Por. Kadłubek I str. 294 i 295. Chronić, pol. 1. 1. str. 16 ; Chroń, princ. poi. str. 96. Obie ostatnie wspominają o pomocy niemieckiej, dawanej szląskim książętom. Por. dodatek 16; o wiadomościach, które podaje Chroń, princ. poi. str. 98 o losach wrocławskiego księcia Bolesława I.

¹⁹

Por. Kadłubek II str. 32; Boguchwał 1. 1. str. 45.

²⁰

Por. Kadłubek I str. 302, Boguchwał 1. 1. str. 44, Chroń. pol. 1. 1. str. 16 i Chroń, princ. poi. str. 96 donoszą, iż Bolesław IY testamentem sporządzonym przed swą pruską wyprawą zrobił to rozporządzenie.

²¹

Rok śmierci Bolesława IV w tekście Boguchwała na str. 44 oczywiście napisany mylnie r. 1140. Wszystkie dawniejsze źródła nie podają żadnej daty; dopiero Długosz tom I str. 521 powiada, iż umarł 1173 r. penultima Oct. i naturalnie opisuje całą sprawę. Podług miejsca przytoczonego wyżej z Annal. Thur., musiał Bolesław umrzeć już w r. 1172. 31. sierpnia 1173 r. Mesiko d. q. dux Poloniae, wydał w Gnieźnie przywilej dla klasztoru Lenda. Por, Lelewel, Początkowe prawodawstwo str. 171,

f) Chroń. poi. str. 17 i Chroń, princ. poi. str. 97 podają nazwę Kethe-liza, której nie przytacza ani Kadłubek ani Boguchwał. U Długosza I str. 523 524 ma on imię Henryk.

²²

Chroń. pol. 1. 1. str. 17 i chroń, princ. poi. str. 97 nazywają, te sługi służebnicy, wyraz, którym oznaczano niższych są,dowych urzędników (ministe-riales, officiales) jeszcze w wieku XV. Por. tłumaczenie statutu Wiślickiego z r. 1449 u Lelewela Księgi ustaw, str. 23 §. 17. W niem zwą się oni także urzandnycy. Por. str. 18 i 19 §. 9.

²³

Por. Kadłubek II str. 6-10.

²⁴

Kadłubek II str. 11—18. Reppel.

²⁵

Oznaczenie czasu jest niepewnem. Boguchwał str. 45 podaje r. 1177. Annal. Pol. vetustiss. u Sommersberga 1. 1. II str. 81 r. 1179 Meszko senex fugatur, Annal, cracov. maj. r. 1177: Dux Casimirus filius Boieslai III intrat Cracoviam jure successionis (?) obtinendam. Długosz I etr. 534—35 wybrał rok 1177. Wszyscy nowsi poszli za nim. W każdym razie należy uważać, iż Mieczysław wydał przywilej w Gnieźnie 26. kwietnia 1177 r., w którym sam nazywa siebie Misico dux totius Poloniae, i Casimirus dux, Misico junior dux (może to być albo syn Mieczysława Starego lub też synowiec Mieczysława, syna Władysława II) i Listek dux, syn Bolesława IV, równie jak biskupi Ci-roslaus ep. vrelavensis (Breslau), Lupus mazow. i Lisdek archiep. Knisensis, podpisani jako świadkowie. Por. Büsching, przywileje klasztoru Lebuskiego str. 16 i 17.

²⁶

Por. Kadłubek II str. 37. On podaje jako powód powstania Ottona : ut novercae filios, quibus pater post se successionem spoponderat a regno ar-ceret. Boguchwał str. 45, Chroń. pol. 1. 1. str. 17, Chroń, princ. poi. str. 97.

²⁷

Por. Palarky, Ilistorya Czech I str. 467 i następne.

²⁸

Por. Kadłubek II str. 39, Boguch. str. 45 najprzód mianuje miejsce (Racibórz), kędy Władysław usunął się z żoną, i z trzema synami. Chroń. poi. str. 17 i chroń, princ. poi. str. 97 nie wzmiankuje nic o tern. f) Por. Kadłubek II str. 41—2 i Boguchwał str. 46. ff) O rozterkach tych Kadłubek II str. 40 donosi tylko, iż Kazimierz ustąpił Mieczysławowi niektóre miasta. Boguchwał, który przepisał to na str. 46, wie już o tern nieco więcej, i jeśli to nie jest późniejszy dodatek do pierwotnego listu, nietylko mianuje te miejsca (Bytom, Auszwitz), lecz powiada, iż dar nastąpił gdy Kazimierz został chrzestnym ojcem syna Mieczysławowego. Chroń. poi. str. 17 powiada, iż w wygnaniu Bolesława brał udział jego własny syn Jarosław z nienawiści ku macosze i że Kazimierz dał Mieczysławowi Racibórz-Powtarza to i chroń, princ. poi. na str. 98, przez co zaprzecza podanej przez się wiadomości na str. 95, według której Racibórz przypadł Mieczysławowi już

23*

²⁹

Por. Kadłubek II str. 46. Boguch. str. 46 nie wymienia biskupów suffraganów, obaj szląscy kronikarze nie wspominają, nic o synodzie. Długosz I str. 542 jest pierwszym, który powiada, iż odbył się w r. 1180 w Łęczycy. W wyliczeniu suffraganów różni się od Kadłubka o tyle, iż zamiast Lupusa mianuje jego następcą, w Mazowszu Yitusa. Komunikuje także przywilej potwierdzający papieża Aleksandra, datowany Tusculani w Calend. April, i wyraźnie w zwrotach i wyrażeniach przypominający opis Kadłubka. Czacki O litewskich i polskich prawach w Warszawie 1800 r. I str. 25 nota 125 zapewnia, iż jeszcze za jego czasów bulla znajdowała się w archiwum krako-wskiem.

³⁰

Wkrótce po pierwszym podziale Polski kwestya o dawniejszym stosunku zależności pomerelskich książąt do Polski była przedmiotem tern liczniejszych monografii, iż do tendencyi literackich łączyły się i polityczno-praktyczne. Chociaż te ostatnie mało zyskały na tem, to jednak nie można zaprzeczyć, iż przyniosły nie małą przysługę nauce. Podług własnego troskliwego zbadania wszystkich tyczących się tej sprawy przywilejów ogłoszonych drukiem, muszę przyznać, iż fundamentalna wiadomość Gerkena o książętach linii gdańskiej w ogóle, przedstawia sprawiedliwy rezultat z punktu zapatrywania się nauki. Wiadomości polskich kronikarzy znajdują się u Kadłubka II str. 41, u Boguch. str. 46 i 56, u Długosza I str. 538—545—609—635. Już Kromer na str. 110 w części zauważył sprzeczności, w jakie wpada Długosz w tych pojedynczych miejscach, poczem mówi w tym względzie: nec inusitutam est Dlugosso temporum rationem pervertere et nonnullus non suis titulis appel-lare. Naruszewicz V. str. 77 prostuje wprawdzie w szczegółach dawniejsze wiadomości, lecz w ogóle jest zdania, że Sambor był namiestnikiem. Bandtkie I str. 244 i 253 poszedł za Naruszewiczem. Najgłówniejsze przeciwko temu zarzuty są: że przed Samborem, którego jakoby Kazimierz zrobił namiestni-

³¹

Por. wyżej str. 266.

³²

Por. Kararnzin II. str. 155—57, 165—67, 213 —20. III str. 59. Ustria³¹ low Historya Eossyi toru I str. 107.

³³

Ustriałow na iu. miejscu tom I str. 109. Kararnzin III str. 7.

³⁴

Że drapieżne napady Włodzimierza na Polskę przed jego wygnaniem z Halicza i osadzeniem Romana miały miejsce, nie zaś nastąpiły dopiero po ucieczce jego do Węgier, jasno to widać z Kadłubka. Wprawdzie później dopiero podaje on przyczynę wygnania Włodzimierza przez Kazimierza, lecz z samych słów jego wyraźnie wypada, iź w tern miejscu mówi o czazach dawniejszych i chce tylko wystawić wielką łagodność Kazimierza opowiadając obszernie o gwałtach Włodzimierza w Polsce. Powiada on : Hic siquidem — limites Casimiri — quondam irrepserat, a zatem niegdyś, nie zaś teraz, to jest nie krótko przedtem, nim udał się do Kazimierza o pomoc.

³⁵

Por. Kadłubek II str. 84. Boguchwał str. 49 podaje własną wiadomość, że wojewoda Mikołaj, łącznie z biskupem Fulko, Reges Hungariae et Po-loniae ad certum locum comportare studuit. Długosz I str. 559, 561, 563 podaje nader dokładne wiadomości o stosunkach Węgier i Polski po przywróceniu Włodzimierza przez Kazimierza. Wie on, że Węgrzy od tego czasu robili ciągłe napady na polskie prowincye, i że Polacy częścią pod wodzą samego Kazimierza, częścią pod wodzą jego kapitanów odpłacili się podobnemi ni-szcząccmi napadami; 2) że dla uspokojenia tych waśni posłowie obu stron zjechali się na granicy w r. 1190 i zawarli rozejm na trzy lata; 3) że w r. 1193 wojewoda Mikołaj z polskiej, arcybiskupi Strigoński i Agrijski z węgierskiej strony zawarli pokój, podług którego królowie zgodzili się, aby Halicz należał do Polaków. Widzimy tedy, w jaki sposób rozszerzył krótką wiadomość Kadłubka. Ze słów jego : Soluto foedere securitatem regni Lechitarum expirasse Długosz bezwątpienia wziął całe opowiadanie o wzajemnych napadach Polaków i Węgrów. Wszystkie dawniejsze źródła nie wspominają o tern ani słówkiem.

³⁶

Por. Kadłubek II str. 72—84. Boguchwał str. 49. Chroń. Pol. 1. 1. 8tr. 18. Chroń, princ. pol. 1. 1. str. 101. Długosz I str. 561 użył wszystkich tych źródeł w swojem opisaniu. Z Boguchwała wziął, iż Kazimierz właśnie wówczas był na Rusi, i że syn, którego Mieczysław zostawił w Krakowie, nazywał się Bolesławem. Szląscy kronikarze zamiast niego stawią, Ottona i podają tylko imię zdradzieckiego przywódcy krakowskiego : Ketlicz. I tego wziął Długosz od nich, lecz twierdzi, iż ten oddany był Rusinom jako więzień, nio

³⁷

Por. Kadłubek str. 85—91. Boguchwał str. 49 z Gethicos Kadłubka, miejsca, przytoczonego w uwadze 58, zrobił prussorum terminos, przez co dał powód późniejszym do twierdzenia, iż Kazimierz robił naprzód wyprawę do Prus, a potem przeciwko Pollexenom. Jednak wcale to nie wynika z Kadłubka. Albowiem gdy on imiona prussko-litewskie w ogóle nazywa Gethicos, Ge-thas, nie masz żadnego powodu przypuszczać wprost Prussaków nad Wisłą. Krom tego przeciwko temu przypuszczeniu zdaje się mówić cały tok tego miejsca. Kadłubek powiada : Gethicos — aggreditur, quorum contiguis pernimium afflicti8 — in Pollexianorum feritatem accingitur. A zatem, on Getów stawi przed Pollexianami i mówi naprzód o ich zwalczeniu, nie może więc tedy pod temi Getami rozumieć Prussaków, których zresztą geograficzne położenie in contiguis afflictis znajduje się w sprzeczności z Pollexianami; podobne przypuszczenie tedy nie może mieć żadnego sensu. Długosz I str. 564 o tej mniemanej wyprawie Kazimierza przeciwko Prussakom podaje naturalnie wiele szczegółów. Tłumaczy on ją jako zemstę za porażkę Bolesława IV, twierdzi, iż Kazimierzowi towarzyszyli Bolesław, syn Mieczysława, Bolesław Wrocławski, Mieczysław Raciborski, że wojsko zbierało się pod Toruniem i t. d. Zaś wyprawę na Drohiczyn opuszcza zupełnie. Data 1192 r. polega tylko na Długoszu. Już Yoigt, Geschichte Preussens I str. 362 słuszną robi uwagę, że Naruszewicz w t. Y na str. 128 i następnych poplątał porządek wypadków tej wyprawy i fałszywie bierze princeps Drohicinensis za księcia Pollexianôw.

³⁸

Por. Kadłubek, II str. 92, z którego przepisali inni kronikarze. Boguchwał str. 50 podaje najpierw r. 1194. Z nim zgadza się Brevis Chroń.

24³⁸

³⁹

Por. Kadłubek, II str. 108 i nast.

⁴⁰

Por. Karamzin, 3 str. 77.

⁴¹

Por. Nestor, tłum. przez Szerera str. 258.

⁴²

Por. Kadł. II str. 110 i nast. Chronic. Pol. 1. 1. str. 19 pierwsza wymienia Goworka, jako wojewodę sandomierskiego. Boguch. str. 50 podaje r. 1195, z nim zgadza się Brev. Chroń. Cracov. ibid. str. 82. Annal. Cracov. maj. zaś dla bitwy podają, r. 1197. Nestor wyd. Szerera str. 258 r. 1196 z pewnością błędnie. Długosz I str. 570 wybrał r. 1195, późniejsi poszli za nim.

⁴³

Por. Kadłubek II str. 114 i nast.

⁴⁴

Por. Kadłubek II str. 119 i nast. Rok śmierci Włodzimierza Halickiego nie jest znaoym. Por. Karamzin t. III, str. 274 uw. 37. Długosz I str. 576 i nast. wypadki te stawi pod r. 1198; wnioskując z Boguch. str. 54 po winne by one przypaść na r. 1196.

⁴⁵

Por. Kadł. II str. 129 i nast. Podług Boguchwała str. 54 Mieczysław w r. 1196 przyszedł powtórnie w posiadanie Krakowa. Nie może to być prawdą, albowiem Leszek w r. 1195 był uważany jeszcze za dziecko, a w r. 1196 odbywał już wyprawę do Halicza. Prawdopodobniej jest przyjąć r. 1200, wybrany przez Długosza w t. I na stron. 582. Ten ostatni nie wie nawet o dniu, w którym układ został zawarty, B. Bartliolomaei Apost.

⁴⁶

Por. tamże II atr. 132. Długosz str. 584 podaje r. 1201.

⁴⁷

Por. Kadłubek II str. 134. Rok i miejsce śmierci Mieczysława podaje Boguchwał str. 55. Rok podaję, także Annal, crac, maj., dalej Annal, vetust. u Sommersberga II str. 81. Przeciwnie Brev. chroń. crac. II str. 82 z pewnością, fałszywie r. 1197.

⁴⁸

Por. Kadłubek II str. 136 i następne.

⁴⁹

Por. Kadłubek II str. 140. Kronika ta kończy się wiadomością, o wyniesieniu Władysława Laskonogiego.

⁵⁰

Por. Długosz I str. 560. Damalewicz, Yitae Archiepisc. Gnesu. str. 120 stawi to poselstwo legata pod r. 1188. Wiadomość, którą Starowolski, Yitae Episc. Cracov. podaje, iż legat przybył do Polski dla pogodzenia powa-śnionych książąt, potrzebuje jeszcze potwierdzenia.

⁵¹

Por. Brev. Chroń. Crac. 1. 1. str. 82 pod r. 1197, Długosz I str. 575.

⁵²

Por. Palacky, Historya Czech I str. 490.

⁵³

Por. Worbs : Dopiero w połowie XIII wieku ustały małżeiistwa księży w Polsce i Szląsku ; u Ständlin und Tzschirner, Archiv für alte und neue Kir-chengesch. t. 3 str. 713 i nast. Przytacza on z Sutoriusza, Geschichte von Löwenberg I str. 39 miejsce z jednej miejskiej księgi z r. 1209, w którem stoi: „Jeżeli ksiądz jaki jedzie na wieś powozem lub i bez niego, to on i jego uczniowie nie dają nic; żona zaś jego ma płacić wiardunek (Vierdung).“ Również w przywilejach księcia Henryka I dla Trzebnicy z lat 1203, 1208, 1218 jest wzmianka o synach i córkach duchowieństwa.

⁵⁴

Por. Fr. Hurter, Geschichte Papst Innozenz’ III t. 2 str. 138.

⁵⁵

Hurter str. 139 i nast. Por. przywilej z r. 1206 u Stenzela, Księga przywilejów str. 273: facta est autem haec commutatio anno illo, in quo dominus Henricus archiepiscopus ex communicato ab ipso duce Wladislao mansit in Wratizlavia.

⁵⁶

Por. Pismo Innocentego III z IV Idus Jan. 1207 r., w którem czyni wiadomem wszystkim biskupom polskim, iż zatwierdził klątwę, którą, arcybiskup rzucił z tego powodu na biskupa poznańskiego. U Brequigny i Du Theil, Diplomata etc. w II tomie.

⁵⁷

Por. Boguchwał 1. 1. str. 56. Czas wypędzenia Władysława Laskono-giego z Krakowa nie jest w źródłach wymieniony. Długosz I str. 600 kładzie je pod r. 1206. Boguchwał opowiada o niem przed bitwą, pod Zawichostem, która przypadła w 1205 r. Że spór Władysława z kościołem w r. 1206 miał wpływ na jego wygnanie, leży to w naturze rzeczy; że zaś już w r. 1206 Leszek był znowu panem w Krakowie dowodzi tego pismo Innocentego III. No-nis Januarii na in. miejscu, w którem bierze go w opiekę św. Piotra, za nadzwyczajną, pobożność, wraz z całym krajem.

⁵⁸

Por. listy Innocentego III z r. 1211 u Raynald’a Annal, eccl. ad. a. No. 23. Pismo Leszka do papieża z r. 1217, tamże Nr. 48.

⁵⁹

Por. Boguchwał str. 56.

⁶⁰

Por. pismo Innocentego III z r. 1210 u Raynald’a ad a. N. 27.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ROMAN KSIĄŻE HALICKI I WŁODZIMIRSKI. WALKI WĘGRÓW, POLAKÓW I RUSINÓW O HALICZ. PRZYMIERZE WĘGRÓW I POLAKÓW. PRZEWAGA RUSINÓW. DANIEL I WASILKO ROMANOWICZ. POŁUDNIOWO-ZACHODNIA RUŚ USUWA SIĘ Z POD DOTYCHCZASOWEGO WPŁYWU POLAKÓW.

Polityczna działalność księcia krakowskiego Leszka, z małemi wyjątkami, skierowaną była wyłącznie na sprawy ziem południowo-zachodniej Rusi. Sąsiadując z nią, a do tego mając za żonę Grzymisławę, córkę bełzkiego księcia Aleksandra ¹), i od czasu osadzenia swego kuzyna Romana na księstwie halickiem, będąc zwierzchnikiem teraźniejszej wschodniej Galicyi, miał Leszek wielorakie powody mieszania się do jej spraw, pozostał tedy wiernym kierunkowi, jaki w tym względzie wytknął już ojciec jego Kazimierz, nie bez pomyślnych skutków, jakeśmy to już widzieli. A teraz przedstawmy sobie dokładniej stosunki, w jakich się obecnie znajdowały te kraje.

Nie bez podstawy z góry już Haliczanie obawiali się tyrańskiej dzikości Romana. Zaledwo Leszek ze swem wojskiem wrócił do domu, gdy nowy władzca puścił wo-

dze swej zemście przeciwko szlachcie, która napróżno usiłowała uniknąć jego panowania. Wielu zostało wrzuconych do więzienia, niektórych struto, innych żywcem zagrzebano w ziemię, innych jeszcze rozsiekano, zdzierano skórę, innych zaś używano jako cel do strzelania. Naówczas wielu uciekło z kraju, lecz Roman obietnicami i pochlebstwami zdołał chytrze skłonić ich do powrotu, nazbierał przeciwko nim mnóstwo zarzutów, kazał ich wymordować, pozabierał ich dobra i majątki, i takim sposobem, z jednej strony uwolnił się od przeciwników, a z drugiej umocnił się za pośrednictwem trwogi, jaką natchnął wszystkich poddanych, w swem nowo nabytem i niepewnem państwie *).

Wtedy to zwrócił on się na zewnątrz. „Ceniono w nim — pisze kronika wołyńska — rozum mędrca, odwagę lwa, szybkość orła i gorliwość Włodzimierza Monomacha, jego wielkiego przodka“**). Z takiemi zdolnościami, a do tego zręczny i przewrotny, pomnożył on swe posiadłości i potęgę tern prędzej, iż sami ruscy książęta, zazdroszcząc mu posiadania Halicza, dali pierwszy powód do wojny. Teść jego, Ruryk, z którym już przedtem, jak wiemy, żył w naprężonych stosunkach, Olegowicze Czer-nihowscy i inni zgromadzili (1202) wojska, aby usunąć go z księstwa. Roman ich jednak uprzedził. Jeszcze nie byli zupełnie przygotowani, gdy stanął nad brzegami Dniepru ; mieszkańcy Kijowa bez oporu otworzyli mu bramy starego miasta, co zmusiło przeciwników do odwrotu. Będąc panem Kijowa, pospieszył Roman ze swem wojskiem, na żądanie cesarza konstantynopolitańskiego, na pomoc przeciwko Połowcom. Wykroczywszy do ich ziemi, zdobył mnogie ich obozy, ruszył potem do Grecyi, uwolnił Konstantynopol , wypędził z Tracyi pogan, którzy ją pustoszyli, i okryty sławą, powrócił do Halicza (1204). Przebiegłością schwytał i uwięził swego teścia Ruryka, i zamknąwszy go w klasztorze wraz z żoną i córką, przedtem swoją własną żoną, zawarł pokój z wielkim księciem Wszewołodem na warunkach, jakie mu się podobało podać. Wszystko to podniosło jego znaczenie i potęgę. Wołyńska kronika zowie go wielkim i samowładnym panem Rusi, a Kadłubek opowiada, iż panował prawie nad wszystkimi ruskimi ziemiami i książętami *).

Tak tedy zdawało się, iż Roman uformował w Haliczu potęgę, która, przy dłuższem trwaniu, łatwo mogła stać się niebezpieczną sąsiednim polskim książętom. Wprawdzie przy osadzeniu swem w Haliczu, obiecał uznać nad sobą zwierzchnictwo księcia krakowskiego Leszka, lecz wojowniczy i szczęśliwy, zapewne od razu tern mniej myślał spełnić swe obietnice, iż ciągłe niesnaski polskich książąt uwalniały go od wszelkiej przed nimi obawy ; — wystąpił nawet przeciwko nim nieprzyjaźnie, odkąd dawniejszy jego przeciwnik, Mieczysław Stary, owładnął Krakowem. Z wojowniczemi kupami Halicza i Włodzimierza wpadł podówczas w ziemię sandomierską, zdobył dwa miasta, spustoszył okolicę i opuścił Polskę dopiero wtedy, gdy nadeszła wieść o śmierci Mieczysława, spodziewał się bowiem, iż Leszek teraz znowu posiędzie Kraków i nagrodzi go za wyświadczone dawniej usługi. Omylił się jednak w tern oczekiwaniu, albowiem Władysław Laskonogi wyniesiony został na wielkie księstwo, wznowił więc swe napady na ziemię polską, a gdy Leszek wysłał doń poselstwo, aby gó powstrzymać od tych spustoszeń, zażądał od niego sumy pieniężnej, i w zastaw za nią Lublina. Gdy zaś książę odmówił mu w tern, po raz trzeci ruszył ze swemi wojskami na Sandomierz. Tym razem jednak

zastał Polaków gotowymi do odporu. Bracia, Leszek i Konrad, zebrali nie wielkie, lecz waleczne wojsko dla obrony ojczyzny, i z niem pod Zawichostem, o dwie mile od Sandomierza, w dzień św. Gerwazego i Protazego (19. czerwca 1205 r.), odnieśli stanowcze zwycięstwo nad przeważną liczbą nieprzyjaciela. Sam Roman zginął w bitwie, Rusini jego pierzchli za Wisłę i polityczna przewaga, do której tak prędko podniosła Halicz potężna osobistość tego księcia, w skutek jego śmierci na czas dłuższy zupełnie utraconą została²).

Owładnięcie krajami, posiadanemi przez Romana, wnet stało się przedmiotem usiłowań wszystkich prawie sąsiednich książąt³). Z jednej strony Polacy, po zwycięstwie pod Zawichostem, w kilkakrotnych wyprawach wpadali do tych krain, z drugiej strony poruszył się Ruryk, porzuciwszy klasztor, do którego go uprzednio wsadził Roman, i wzmocniwszy stare przymierze z Olegowiczami ; wdowa zaś po Romanie z małoletnimi swymi synami, Danielem i Wasilkiem, w tej potrzebie udała się o pomoc do Andrzeja, króla węgierskiego, w skutek czego wojska

węgierskie wkroczyły do tych prowincyj. Broniły one tylko kraju od Rusinów i Polaków. Ruryk ujrzawszy, iż stolica i wszystkie twierdze zajęte są, przez nich, i mając przed sobą ich dobrze uzbrojone wojska, nie odważył się wydać bitwy; a gdy w r. następnym (1206) Wsiewołod Rudy, głowa Olegowiczów, z Rurykiem i Mścisławem smoleńskim z jednej, Polacy zaś w porozumieniu z nimi z drugiej strony, powtórzyli napad, a wdowa Romana ze swemi dziećmi umknęła z Halicza do Włodzimierza wołyńskiego, starego spadku swojego męża—Andrzej z wojskiem swem, zająwszy stosowne stanowisko, przeszkodził połączeniu się Rusinów z Polakami i skłonił ich do zawarcia pokoju, w skutek którego przynajmniej część ojcowskich posiadłości, mianowicie Włodzimierz pozostawiony został jego dzieciom ; inna zaś, wraz z Haliczem, dostała się Jarosławowi, synowi wielkiego księcia Wsiewołoda. Lecz Jarosław nie dostał się do nadanej mu posiadłości. Włodzimierz, znakomity bojar, wygnany niegdyś przez Romana z Halicza, a teraz pozostający w ścisłych związkach z Olego-wiczami, skłonił swych współobywateli wybrać na księcia jednego z członków tej rodziny, Włodzimierza Igorewicza Siewierskiego, i gdy ten przybył prędzej, niż syn Wsiewołoda, zdołał rzeczywiście pochwycić władzę *). Nie pozostawił dzieci Romana w spokoju nawet w Włodzimierzu. Wprawdzie mieszkańcy miasta odmówili jego żądaniu, wydania ich, lecz matka, nie czując się bezpieczną, w mglistą noc uciekła z synami do Krakowa. Książę Leszek przyjął ich przyjaźnie. Starszego z nich Daniela posłał z listem do króla węgierskiego Andrzeja, pisząc mu: „Byłeś przyjacielem ojca, ja zapomniałem o nieprzyjaźni Romana, chciejmy się zająć losem wygnańców i przywróćmy ich uczciwie do ich posiadłości;“ lecz gdy ze strony

węgierskiej nic się nie zrobiło, Polacy na czas niejaki pozostawili sprawę w spokoju. Włodzimierz Igorewicz bez oporu zajął Włodzimierz i ustąpił go swemu bratu Świętosławowi, drugiemu zaś, Romanowi, puścił Źwinogród, a umiejąc podarunkami i obietnicami pozyskać sobie przyjaciół w Węgrzech i Polsce, panował spokojnie w tych krajach, wraz z swymi braćmi, przez mnogie lata, i tylko własna ich niezgoda podała znowu zręczność Polakom i Węgrom do odzyskania swych dawniejszych wpływów w Włodzimierzu i Haliczu⁴). Gdy Roman zwinogrodzki, wojując ze starszym bratem (1209), wezwał do pomocy Węgrów, wygnali ci Włodzimierza z Halicza, i osadzili go w nim, jako księcia. Książe krakowski Leszek, ze swoim teściem Aleksandrem bełzkim, a stryjem synów Romana, ruszył przeciwko Włodzimierzowi, obiegł miasto, i przy pomocy mieszkańców wypędził Światosława Igorewicza. Wprawdzie nie oddał on teraz księstwa synom Romana, lecz zostawił go w posiadaniu Aleksandra bełzkiego, ten zaś natychmiast ustąpił powiat brzeski Wasilkowi, a gdy potem oddał mu i Bełz, przynajmniej choć jeden z braci dostał maleńkie księstwo.

W taki to sposób Polacy i Węgrzy podzielili między sobą zwierzchnictwo nad południowo-zachodniemi ziemiami Rusi. Tamci we Włodzimierzu, a ci w Haliczu, wywierali tak przeważny wpływ, iż gdy Roman nie chciał całkowicie stosować się do woli króla węgierskiego, został we własnej swej łaźni uwięziony przez węgierskiego magnata Benedykta, przybyłego z wojskiem z za Karpat i odesłany do Węgier. Od tego czasu Benedykt, jako namiestnik, z wiel-

kiem okrucieństwem panował w Haliczu ; kto tylko z bojarów miał pieniądze, lub piękną żonę, córkę, siostrzenicę, był więziony; ktokolwiek odważył się mówić przeciwko uciskowi lub też popełnionym gwałtom, osadzany był w więzieniu, tak, iż kronikarz ruski powiada, że Węgier szalał jak antychryst. Naturalną więc było rzeczą, iż Ha-liczanie rychło powstali przeciwko panowaniu węgierskiemu, gdy Roman, umknąwszy z więzienia i pogodziwszy się ze swym bratem Włodzimierzem, powrócił do Halicza; Benedykt został zmuszony opuścić stolicę i cofnąć się za pograniczne góry. Znowu więc Igorewicze podzielili się krajem w ten sposób, iż Włodzimierz otrzymał Halicz, Roman Źwinogród, a Światosław, który właśnie powrócił z Polski, Przemyśl.

Lecz i tą rażą panowanie ich trwało niedługo. Jeśli Węgrzy uciskali lud, to nie mniej tenże cierpiał i teraz od nowej tyranii. Wielu bojarów umknęło z kraju i nawet Włodzimierz, za wpływem którego niegdyś Igorewicze po raz pierwszy przyszli do posiadania Halicza, ruszył do Węgier, aby skłonić króla Andrzeja do osadzenia Daniela, syna Romana. Dotychczas Andrzej karmił tego ostatniego obietnicami. To chciał go uznać za swego syna, to ożenić ze swoją córką; lecz teraz, nie chcąc całkowicie stracić swego wpływu w Haliczu, dał mu do pomocy wojsko, na którego czele stanął Włodzimierz. Gdy przechodzili przez góry, wnet objawiły się skutki tyraństwa Igorewiczów. Wszystkie prawie miasta krajów otwierały Węgrom bramy dobrowolnie ; w Przemyślu Świętosław został uwięziony przez mieszkańców ; tylko Roman mężnie się bronił w Zwi-nogrodzie. Teraz dopiero wszyscy sąsiedzi podnieśli się przeciwko Igorowiczom. Polacy złączyli się z Węgrami; Wasilko posłał bratu posiłki z Bełza ; Aleksander, obecnie pan na Włodzimierzu, synowie Jarosława łuckiego, Ingwar i Mścisław Niemy, wujowie Romana Wielkiego, wszyscy

wzięli udział w wojnie, w skutek której Włodzimierz Igo-rewicz zmuszony został do ucieczki, brat jego Roman dostał się do niewoli, a Daniel Romanowicz, po raz pierwszy od śmierci ojca, osadzony został w Haliczu, jako książę *). Stały jednak pokój wewnętrzny w tych krajach przez restytucyę domu Romana nie na długo został przywrócony. Im więcej przychylenie się bojarów dopomogło Danielowi do jego wyniesienia, tembardziej dawali mu oni uczuć swą potęgę. Codziennie rosła ich buta przeciwko niemu, a ze wszystkich najwięcej wichrzył ów Włodzimierz, który właściwie rządził zamiast Daniela, Zmusił on młodego księcia do oddalenia od siebie matki, która była nienawistną bojarom, i w ogóle z taką samowolą i tyraństwem występował w obec księcia, iż wreszcie Andrzej, król węgierski, uznał za konieczne wdać się w to, przybył do Halicza, ukarał hardych bojarów, a owego Włodzimierza wtrącił do więzienia. Lecz skoro tylko opuścił kraj, natychmiast niezadowolenie bojarów objawiło się nowem powstaniem przeciwko Danielowi z jednej strony ; z drugiej zaś Leszek, książę krakowski, może zazdroszcząc wpływowi Węgrów w Haliczu, wystąpił nie-przyjaźnie przeciwko synom Romana. Gdy bojarowie tajemnie przywołali Mścisława Niemego, syna Jarosława łuckiego, a ten zmusił Daniela do ucieczki do Węgier, jednocześnie Leszek, zapewne nie bez porozumienia z Mści-sławem, wypędził osadzonego przedtem przez niegoż, Wa-silka z Bełza i oddał to księstwo swemu teściowi Aleksandrowi włodzimirskiemu **). Tak tedy chwilowo wpływ Polaków w tych krajach wziął przewagę nad węgierskim, lecz nie ostał się długo.

Na wieść o tych wypadkach Andrzej, król węgierski, z wojskiem przeszedł natychmiast przez góry, zmusił Mści-

*) Por. Karamzin 3 str. 105 i nast.

**) Por. Karamzin 3 str. 135.

sława do porzucenia Halicza i przez to tylko wstrzymać musiał swój postęp, iż właśnie w owym czasie wybuchło w Węgrzech powstanie, w którem żona jego, Gertruda, zamordowaną została (1213).⁵) Wprawdzie zmusiło to króla powrócić do własnego kraju, lecz natychmiast u-wolniwszy owego Włodzimierza, bojara, dał mu wojsko węgierskie, z pomocą którego ten zdobył napowrót Halicz i od tego czasu panował sam, jako książę, pod zwierzchnictwem węgierskiem, albowiem udało mu się przekonać króla, iż synowie Romana, nienawistni ludowi, nigdy nie będą panować spokojnie. Ci jednak nie ustawali w staraniach o odzyskanie ojcowskiego spadku. Opuszczeni od Węgrów, udali się do Polaków i znaleźli u nich teraz pomoc tern łatwiej, iż książę Leszek niechętnie znosił ustalenie się zwierzchnictwa węgierskiego w Haliczu. Teraz gorliwie wziął on stronę tych, których sam tylko co był wypędził, chodziło mu bowiem o własny interes, i przedsięwziął wyprawę do Halicza; w jednem spotkaniu zwyciężył owego Włodzimierza, lecz nie mógł zdobyć stolicy. Jednak tymczasem oddał Romanowiczom Przemyśl i Ty-choml na własność, zapewne z zależnością od siebie, i od tej pory mieszkali oni tu spokojnie z matką, oczekując lepszych czasów.⁶).

Dziewięć lat ciągnęły się te spory między Polakami a Węgrami o zwierzchnictwo w Haliczu, aż nakoniec obie strony, zmordowane długiemi zmiennemi i nierozstrzyga-jącemi walkami, porozumiały się co do obustronnych pre-tensyj. Haliczanie, znużeni panowaniem Włodzimierza, prosili króla węgierskiego, by naznaczył swego syna Ko-

lomana za księcia, i za pośrednictwem sandomierskiego wojewody Pakosława, Andrzej zgodził się z Polakami w ten sposób, iż Koloman będzie panował w Haliczu, lecz z warunkiem pojęcia za małżonkę Salomei, córki księcia Leszka. Chociaż syn miał podówczas sześć lat wieku, a Salomea liczyła tylko trzy, i krom tego została już ofiarowaną niebu, jednak układ przyszedł do skutku (1214). Arcybiskup Granu, jako pełnomocnik papieski, koronował uroczyście w Haliczu pożenione dzieci, a król, równie jak i książę, przysięgli nie rozrywać tego małżeństwa, i do-pókiby żyli, bronić połączonych w Haliczu.⁷) Gdy zaś przytem, przynajmniej choć trochę, pamiętano i o synach Romana, dano im wspólnie, pod polskiem zwierzchnictwem, księstwo Włodzimierskie na Wołyniu, Leszkowi zaś, jako wynagrodzenie, ustąpiono Przemyśl z powiatem, a Włodzimierz nakoniec skazany został na więzienie, interesa zatem wszystkich zdawały się być zaspokojone i pokój między dwoma państwami zapewniony przez to na czas dłuższy. ⁸)

Jednak panowanie węgierskie w Haliczu, nawet po tym pokoju, nie mogło się w żaden sposób ustalić. Zamiast małoletniego Kolomana rządził naturalnie Andrzej, lub jego urzędnicy. Jako cudzoziemcowi, lud był mu nieprzychylnym; lecz gdy jeszcze Andrzej, obok politycznego oderwania kraju od ruskiego świata, zamierzył oderwać

go od niego i we względzie kościelnym, niechęć ta wyrodziła się wręcz w nienawiść.

Już za czasów Romana Wielkiego kościół rzymski próbował złączyć te kraje z sobą. Poseł papieski przybył do owego księcia, lecz na propozycyę co do przyłączenia się i na obietnicę, iż miecz Piotra uczyni go bogatym, potężnym i szanowanym, otrzymał tylko odpowiedź: „Czy miecz Piotra, który posiada papież, jest taki, jak mój? Jeśli on takowy posiada, to może rozdarowy-wać miasta; dopóki zaś ja noszę swój u boku nie chcę żadnego innego i będę umiał rozszerzyć Ruś, tak jak nasi dziadowie i ojcowie.“⁹) Gdy potem syn jego Dawid szukał w Węgrzech pomocy przeciwko Igorewiczom, Andrzej, zostający w ogóle w dobrem porozumieniu z Innocentym III, znowu podniósł myśl połączenia kościołów i na jego doniesienie do Rzymu, iż ma nadzieję nawrócić wielu ruskich książąt na łono prawdziwego kościoła, wysłany został od papieża na Ruś kardynał legat Grzegorz z ob-szernem pismem dla pozyskania tamecznego duchowieństwa w tej sprawie. ¹⁰) Tymczasem i to poselstwo nie odniosło pożądanego skutku; lecz, jak skoro Koloman mianowany został księciem halickim, Andrzej natychmiast uwiadomił papieża, iż przedniej si z ludu gotowiby byli połączyć się z kościołem rzymskim, byle tylko zachowany został ich obrządek.¹¹) O ile to rzeczywiście było zamiarem bojarów, nie wiemy: pewnem jest tylko, iż po ko-ronacyi Kolomana, przez arcybiskupa Granu, natychmiast

26

próbowano przymusowego nawracania ludu. Węgrzy usunęli od kościołów biskupów i popów greckich i postawili na ich miejsce duchownych rzymsko-katolickich, którzy ze swej strony prawdopodobnie swoją drogą nawracali lud, trzymany w strachu obcą przemocą. *)

Utyskiwali więc wszyscy ogólnie na tę tyranię Węgrów, gdy zarazem zostało zerwane i dobre porozumienie między nimi a Polakami. Podług układu zaprzysiężo-nego przez obu książąt, Przemyśl został oderwany od Halicza i oddany księciu Leszkowi. Lecz teraz Węgrzy opanowali i tę część kraju, a książę Leszek tak silnie rozjątrzył się tern wiarołomstwem, iż sam wezwał na pomoc ruskiego księcia, Mścisława Nowogrodzkiego, przeciwko zięciowi, żądając od niego „aby spadek swych przodków uwolnił z pod jarzma ciemiężców“. **)

Odtąd rozpoczął się nowy szereg walk o Halicz między Polakami, Rusinami i Węgrami. Mścisław natychmiast pospieszył na wezwanie polskiego księcia, wypędził Węgrów z kraju (1218) i potem wydał swą córkę, Annę, za Daniela, syna Romana, abj przyjaciele jego w Haliczu nie powstali przeciwko jego panowaniu. Lecz to właśnie poróżniło go z Polakami. Książe Leszek, podczas wypędzania Węgrów z Halicza, opanował Brześć z kilkoma ru-skiemi powiatami, graniczącemi z jego posiadłościami; a gdy Daniel, ośmielony związkiem z Mścisławem, odebrał mu te powiaty orężem, wstąpił Leszek znowu w związek z Andrzejem Węgierskim, w którym zrzekł się wszystkich swych roszczeń do Halicza i nalegał tylko na prędkie wspólne wypędzenie Rusinów. Stosownie do tego węgierskie i polskie wojska wkroczyły natychmiast do kraju, w krwawej bitwie pobiły Dymitra, wojewodę Mścisławo-wego, i oblęgły Daniela w Haliczu, gdy tymczasem teść

*) Por. Karamzin 3. str. 139 i 286. Uwaga 64.

**) Por. Karamzin 3. str. 139.

jego cofnął się ku wschodniej granicy kraju. Sam Daniel nie mógł się długo utrzymać w stolicy, lecz po walecznej obronie, przebił się przez szeregi oblęgających i połączył z Mścisławem po tamtej stronie Dniestru. ¹²) Chwilowo tedy Polacy i Węgrzy osiągnęli cel swego nowego związku. Lecz Mścisław zgromadził na Rusi świeże wojska, najął na swój żołd tłumy Połowców i posunął się znowu przez Dniestr; Polacy zaś i Węgrzy, ze swej strony, ściągali nowe posiłki. Wreszcie w otwartem polu spotkały się obie partye. Już Polacy odparli byli wystawione przeciwko nim tłumy, już Węgrzy, ze swej strony, zmuszali nieprzyjaciela do ustąpienia z placu, gdy niespodziewanie Mścisław, ze swą przyboczną strażą i dzikimi Połowcami, ukazał się na tyłach i niespodziewanym napadem wywalczył sobie na wpół stracone zwycięstwo. Bitwa ta na mnogie lata rozstrzygnęła losy Halicza.¹³) Wszędzie z radością lud przyjmował pokrewnego zwycięzcę, a Polacy i Węgrzy napróżno bronili stolicy, w której Kolom an ze swą małżonką, Salomeą, był oblężony przez Rusinów. W nocy wpadli oni do miasta i chociaż Koloman jeszcze wtedy bronił się w kościele „naszej ukochanej panny“, musiał jednak dla braku żywności poddać się z resztą swych wiernych. Wszyscy oni byli odprowadzeni do Torcz-ka do niewoli i nie pierwej otrzymali wolność, aż węgierski król Andrzej przysięgą zobowiązał się ożenić trzeciego syna swego, Andrzeja, z córką Mścisława i potem uznać go za władzcę Halicza (1220—1221).¹⁴) Na takich warunkach nastąpił pokój powszechny. Andrzej Młodszy otrzymał od swego teścia Przemyśl i chociaż po kilku leciech wybuchła nowa wojna między Rusinami a Węgrami, w której ci ostatni po raz trzeci pobici zostali przez Mścisława, Leszek zaś tylko chytrością i obietnicami Daniela wstrzymany został od czynnego w niej udziału, jednakże warunki owego pokoju w końcu zostały spełnione. Mścisław wydał swą córkę za Andrzeja Młodszego, i ku wielkiej boleści Daniela i ludu, ustąpił mu rządów w Haliczu i zatrzymał sobie tylko południowo-wschodnią część kraju, coś niby dzisiejsze Podole, pod swą bezpośrednią władzą. *)

Po wieloletnich, nawet w części zwycięzkich walkach, Polacy stracili zupełnie wpływ na te kraje, zdobyte przez Kazimierza Sprawiedliwego; a gdy wkrótce potem umarł Mścisław, a Daniel i Wasilko, synowie Romana, po rozmaitych zmianach losu, odzyskali napowrót ojcowiznę, tamten w Haliczu, a ten na Wołyniu, byli oni już zupełnie niezależnymi od Polski.

poznajemy z listów Honoryusza III z r. 1222 u Fejera, Cod. dipl. III. 3. str. 355 z całą, dokładnością. Jest tam nawet wzmianka o uwięzieniu Kolomana i jego małżonki.

*) Por. Karamzin 3. str. 154 i nast. Bitwa Mścisława z Węgrami przypada na r. 1227. Por. Katona, V. str. 441 i nast.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

WŁADYSŁAW LASKONOGI I WŁADYSŁAW ODONICZ. PRZEPROWADZENIE PRAWA IMMUNITATIS KOŚCIOŁA. NOWE WALKI WŁADYSŁAWA LASKONOGIEGO Z WŁADYSŁAWEM ODONICZEM I WROCŁAWSKIM KSIĘCIEM HENRYKIEM. ŚMIERÓ LESZKA KRAKOWSKIEGO. WŁADYSŁAW ODONICZ, PAN WIELKOPOLSKI. KONRAD MAZOWIECKI I PRUSACY. PRZYZWANIE I UTWIERDZENIE SIĘ NIEMIECKIEGO ZAKONU W ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ.

Inni Piastowie tymczasem, zamiast przyjścia w pomoc swemu stryjecznemu bratu z Krakowa w walkach jego przeciwko Węgrom i Rusinom, zajęci byli zupełnie innemi interesami. Gdy Władysław Laskonogi, po wygnaniu z Krakowa, wrócił do Wielkopolski, do swych ziem dziedzicznych, synowiec jego, Władysław, od imienia ojca przezwany Odoniczem, powstał przeciwko niemu, swemu dotychczasowemu opiekunowi, opanował z kilkoma sobie przychylnymi gród kaliski i odtąd utwierdził się w ziemi kaliskiej, jako niezależny władca.¹⁵) Jednocześnie ciągnęła

się dalej walka kościoła z ostatnim wielkim księciem. Arcybiskup Henryk osobiście wyruszył do Rzymu, zaniósł tu skargę na gwałty książęce, równie też jak na całe zależne i uciśnione stanowisko kościoła, bezpośrednio przed papieża, i usilnie wzywał jego pomocy; Innocenty III sam był nie od tego, aby z właściwą sobie energią ująć się za interesami kościoła, i natychmiast też w pierwszych dniach 1207 r. wysłał mnogie listy do Polski. W nich, z jednej strony, wzywał całe duchowieństwo kraju do posłuszeństwa swemu metropolicie i potwierdzał klątwę , którą Henryk rzucił na biskupa poznańskiego, albowiem ten odprawiał mszę przed wymienionym książęciem ; z drugiej strony, napominał książąt, aby nie uwalniali samowolnie swych poddanych od płacenia dziesięciny duchowieństwu, aby pozostawili kapitułom swobodę wybierania biskupów, i aby puścizny po księżach nie przyswajali sobie; do samego zaś Władysława Laskonogiego pisał wreszcie w sposób następny: „Co za napad owładnął tobą, iż ty, nagromadzając niegodziwośó na niegodziwość, nie boisz się powstawać przeciwko Bogu i obrażać swego Stwórcę, na-kształt gliny powstającej przeciwko garncarzowi? Co za szaleństwo uwiodło cię, o książę, iż ty, który powinieneś wskazywać drogę innym, sam błąkasz się po błędnych ścieżkach? Czyż na to cię Pan Bóg postanowił księciem, abyś swobodę kościoła zmieniał na hańbę służebnictwa ? Czyż na to tobie poddał ludy, abyś się uzbrajał ich siłą na krzywdę sług jego? Namyśl się i wejrzyj w siebie! Poznaj dokładniej, jak wielką jest twa potęga, zmierz twe siły, obrachuj twe przywileje i zważ, ażali możesz mocą swą tak deptać kościół Chrystusowy, który podniósł cię, nadając ci wyższość, bez której mógłbyś mieć chęć, lecz ten, nadany dla uskutecznienia rozpoczętej przezeń budowy klasztoru Ołobok -T od tego czasu pozostał on też w posiadaniu Kalisza. Por. przywileje wydane przez niego, jako dux de Kalis z r. 1209 u Wohlbrücka, Geschichte von Lebus 1. str. 14. 15. z r. 1212 u Yoigta C. d. Prus. 1. p. 9.

nigdy mocy do tyraństwa! Być może, iż uważasz się za potężnego, lecz nawet według lichej miary świata nie możesz mieć się za większego od owego potężnego króla, którego sprawiedliwy sąd Boga, którego ten nie chciał uznać, zamienił w zwierzę. Nie mniejszym od ciebie był król Izraela Menasses, którego moc Boża wtrąciła w najtwardszą niewolę, albowiem gardził Bożą potęgą. Wspomnienie takich kar jest straszliwem; lecz podobne winy nakazują obawiać się podobnej kary; roztrząśnienie więc własnej twej winy będzie jeszcze straszliwszem, o ty, który Najwyższego nie stawisz wyżej od samego siebie, a gwałtami, które wyrządziłeś kościołowi Gnieźnieńskiemu, stałeś się nieprzyjacielem bożym i zrobiłeś Boga twoim nieprzyjacielem.“ Po tym wstępie Innocenty w liście tym wystawia księciu jego grzechy, napomina go poważnie, aby się nawrócił i pokutował, oraz żąda od niego, aby naprawił wszystkie krzywdy, które ucierpiał od niego kościół i zapowiada, iż dopóty zostanie pod klątwą, dopóki nie spełni tego żądania.*) Zdaje się, iż to poważne wystąpienie papieża, choć może nie natychmiast, lecz wkrótce potem odniosło pożądany skutek. Wprawdzie nie znamy szczegółów dalszego przebiegu tego sporu, równie też jak i sposobu jego załagodzenia, jednak tyle jest pewnem, iż arcybiskup, we dwa lata po liście poprzednim, wrócił już do Polski, jako legat papieski, i że książę Władysław odtąd żył z nim w spokoju,**) pozostawił kapitule poznań-

*) Wszystkie te pisma Innocentego III znajdują, się u Brequigny i du Tbeil, Diplomata etc. List do Władysława, datowany 1207 r. II Non. Januarii. Wszystkie inne wydane są, w tym samym miesiącu.

**) Por. przyw. z r. 1209 u Wohlbrücka, Geschichte von Lebus I str. 14 i 15. W r. 1211 arcybiskup Henryk, w obecności Przemysława, króla czeskiego, poświęcił klasztor Zbrdowicz w Morawii. Por. Boczek Cod dipl. II str. 58 ; w r. 1212 był on trzy dni, po wyświęceniu poznańskiego biskupa Piotra, z biskupami Wincentym krakowskim, Laurencyuszem Lebuskim, w Mstowie, w Krakowskiem. Por. Wohlbrück str. 56 i 57. W r. 1218, jeśli przywilej jest rzeczywisty, nadał on 26. kwietnia klasztorowi Lendzkiemu w Gnieźnie pewne dziesięciny. Por. Damalewicz Vitae Archiep. Gn. str. 126—127.

skiej swobodny obiór biskupa i książęta w ogóle z puścizny po zmarłych prałatach zatrzymywali sobie tylko złoto, srebro i inne kosztowności.¹⁶)

Od tego czasu arcybiskup gorliwie zaczął działać w raz powziętym reformatorskim kierunku. Na synodzie przysięgą zobowiązał wszystkich kapłanów do rozstania się z żonami i nałożnicami i wymógł na książętach uwolnienie całego kleru i wszelkiej po nich puścizny od sądów świeckich.¹⁷) A chociaż oba te postanowienia nie zostały jeszcze podówczas przeprowadzone z całą ścisłością, albowiem jeszcze w drugiej połowie XIII wieku widzimy biskupów, wojujących przeciwko małżeństwom niższych księży, równie jak i książąt, nadających kościołom różne eksemp-cyjne przywileje, to jednak nie mogło już ulegać wątpliwości, iż zwycięstwo, odniesione w tej walce przez arcybiskupa Henryka nad Władysławem Laskonogim, musiało istotnie podnieść znaczenie kościoła i dopomódz jego ówczesnej dążności, i że nowe stanowisko jego względem władzy książęcej, które usiłował sobie zdobyć, teraz już, choć w zasadzie przynajmniej, zostało uznanem. Wdawanie się papieży w spory książąt i wypadki krajowe, od tego czasu w ogóle staje się coraz częstszem, i jak Leszek, książę krakowski, wszedł w ściślejsze związki ze stolicą papieską, to w kilka lat później podobny wypadek nastąpił i w Wielkopolsce.

Teraz rozpoczął się tu między udzielnymi książętami ów szereg często przerywanych i również często wznawianych wojen, gdzie już nie chodziło o seniorat, lecz raczej o posiadanie pojedynczych części kraju, lub też z innych jakich powodów ; wojny te wkrótce zniszczyły całą

Polskę, i jak z jednej strony, dopomagały do coraz większego osłabienia władzy książęcej, powiększały zaś coraz bardziej znaczenie i wpływ duchowieństwa i szlachty, tak z drugiej strony całkiem prawie pozbawiły naród siły do stawienia, z pomyślnym skutkiem, oporu przeciwko napadom wszystkich prawie sąsiadów. Wojny Władysława Laskonogiego z synowcem Władysławem Odoni-czem rozpoczęły to smutne widowisko. Rozpoczęli oni między sobą po raz drugi kłótnie i wojny¹⁸) najpóźniej w r. 1216, o ile da się to wywnioskować z nader szczupłych wiadomości, które posiadamy o tym peryodzie dziejów polskich. Tym razem, jak się zdaje, potężniejszy czy szczęśliwszy stryj wypędził synowca tak, iż ten zmuszony był umknąć do Wrocławia, do swego teścia, księcia Henryka I Wrocławskiego, i prosić go o pomoc. Książe Henryk podówczas już był najpotężniejszym księciem w tych okolicach. Panował on nie tylko nad całym dolnym Szląz-kiem, spadłym nań po ojcu Bolesławie, lecz władał także marchią Łużycką i ziemią Lebus, a teraz wziął stronę przebiegłego zięcia pod warunkiem, iż ten, po odebraniu posiadłości, odda mu zamek kaliski; osadził go w nim¹⁹) i rozpoczął walkę z Władysławem Laskonogim. Znamy tylko jej koniec. Władysław Odonicz odzyskał napowrót

swe posiadłości i w ciągu 1216 roku zawarł pokój ze stryjem, który starał się umocnić przez ścisły związek z kościołem, gdyż nietylko żądał utwierdzenia jego przez Honoryusza III, lecz nawet ze swym krajem oddał się pod szczególną opiekę św. Piotra (1217) i obiecał za to płacić do skarbca papieskiego daninę dziesięciu grzywien złota w przeciągu 2—3 lat. ²⁰) Między Henrykiem Wrocławskim a Władysławem Laskonogim pośredniczyli biskupi gnieźnieński, wrocławski i lebuski, i prawdopodobnie w r. następnym zawarli pokój, w którym obaj książęta zrzekli się wszelkich pretensyi do ziem przynależnych drugiemu, obiecali wzajemnie uwolnić więźniów, i burzycieli publicznego porządku utrzymywać nadal w karbach tern, iż zaprzysięgli sobie, po trzechkrotnem napomnieniu, pozbawić szlachectwa i konfiskować dobra ziemskie, w razie, gdyby prawni sukcesorowie nie sprzeciwili się zbrodniom swych krewnych. Oprócz tego, Henryk ustąpił dożywociem swój zamek Lebus Władysławowi La-skonogiemu, za co ten obiecał, wedle możności, wszelkie-mi siłami sprzeciwiać się, aby żaden cudzoziemiec, przechodzący przez ziemię Lebuską, przez posiadłość Henryka, lub też marchię Łużycką, dopóki on będzie posiadał zamek, nie niepokoił go. Nakoniec pokój ten poddano gwa-rancyi stolicy papieskiej ; stosownie do tego Honoryusz III polecił arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i jego sufraganom mieć pieczę o dochowywanie obu traktatów i każdego przekraczającego nakazał okładać cenzurami kościelnemi.²¹)

Jednak nieprzyjaźń między stryjem a synowcem nie ustała; zdaje się, iż ten ostatni po raz wtóry wygnany został ze swych posiadłości, lecz wtedy poślubił Helingę, siostrę Świętopełka, księcia Pomerelii, i przy pomocy tegoż opanował zamek Uście nad brzegiem Noteci (1223).²²} Gdy tu oblęgł go stryj, w jednej wycieczce pobił on jego wojsko na głowę, w krótkim czasie zdobył Poznań, Kalisz i prawie wszystkie zamki kraju, czem prawdopodobnie zmusił przeciwnika do szukania pomocy u Leszka,, księcia Krakowskiego, i Henryka, księcia Wrocławskiego. Przyobiecali mu ją obaj. Nie bez zamiaru przyprowadzenia przy tej okazyi księcia Pomerelii do ściślejszej zależności od Polski, ruszyli oni wraz z Konradem, księciem Mazowieckim, ze swemi wojskami do Wielkopolski; pierwej jednak nim przystąpili do oblężenia starego Nakiel-skiego zamku, wezwali Świętopełka do Gąsawy na pokojową naradę. (Gąsawa, nieopodal klasztoru Trzemeszna pod Gnieznem.) Ten jednak, jak się zdaje, nie zgodził się na to, lecz w porozumieniu z Władysławem Odoniczem niespodziewanie napadł ze swemi wojskami na przeciwników w okolicy Nakła i zaskoczył księcia Henryka w Gnieźnie, który przez to tylko ocalił się od śmierci, iż jeden z wiernych, Pelegryn z Wizinburga, zasłonił go własną piersią, i takim sposobem zginął. Mniej szczęśliwym był książę Leszek. Uciekłszy podczas zamięszania, został przez przeciwników doścignięty w Marcinkowie i rozsiekany ; inni książęta uciekli. *)

Wprawdzie w roku następnym Władysław Laskonogi zwyciężył w walnej bitwie synowca i wziął go do niewoli, lecz udało się Odoniczowi nietylko uciec z więzienia, ale w roku następnym wypędzić nawet całkiem stryja z kraju (1229).**) Napróżno kusił się Władysław w r. 1231 odzyskać swe posia-

*) Związek tych wypadków jest nader ciemny. Z góry już to bije w oczy, iż Władysław Odonicz, według opowiadania Boguchwała, w r. 1223 owładnął Uściem i dopiero w r. 1227 został w nim napadnięty przez Władysława La-skonogiego ; uwaga, która potwierdza się jeszcze tern, iż w tekście Boguchwała, wydanym u Sommersberga, oczywiście istnieje przerwa między dwoma ustępami, w których jest mowa o wzięciu Uścia i oblężeniu jego. Również ciemne są, wypadki, które poprzedziły śmierć krakowskiego księcia Leszka. Boguchwał jest najdawniejszem dla nich źródłem, lecz ustęp, w którym je opowiada na str. 57, w dotychczasowych tekstach jest tak bardzo zepsuty, iż nic pewnego nie można zeń wysnuć. Czy przybycie Leszka i Henryka do Wielkopolski było w związku z walkami Władysława Odonicza i Władysława Laskonogiego i w jaki sposób wiązało się ono z nimi, pozostaje rzeczą zupełnie nie wyjaśnioną a z porównania opowieści Boguchwała z kronikarzami szlązkimi, to tylko wynika z pewnością, iż, naprzód, napad Świętopełka na Leszka nie miał miejsca w Gąsawie, jak to dotychczas przyjmowano ogólnie, lecz na drodze do Nakła, lub też pod Nakłem; a powtóre, uczestniczył w nim Władysław Odonicz. 0 tem ostatniem wyraźnie powiada Chronic, polon. 1. 1. str. 20 mówiąc, iż Konrad mazowiecki wziął udział w sojuszu Leszka i Henryka i donosi, odmiennie od Boguch., iż Leszek został zabity w łaźni, Henryk zaś napadnięty w łóżku i pierwsza mówi o jego ocaleniu przez Pelegryna z Wizinburga. Obszerniej nieco ta sama wiadomość powtórzona jest na str. 26 z tą tylko odmianą, iż tu wyraźnie się mówi : że Władysław Odonicz, dążąc do osiągnięcia senioratu (monarchiam) i czyhając na śmierć wszystkich książąt polskich, wezwał ich na pomoc przeciw Pomorzanom dla oblężenia Nakła i że napad zrobiony został przez tych ostatnich, gdy książęta przybyli pod Nakło i gdy przebiegle traktowano z nimi o zgodzie. Zaś o zjeździe w Gąsawie kronikarz ten nie wspomina wcale, równie jak i chroń, princ. pol. 1. 1. str. 102, której wiadomości w tem miejscu wyłącznie są wzięte z tamtej. Jednak nie wciągałem w tekst opowiadania w niej zawartego, albowiem jest rzeczą nader nieprawdopodobną, aby Władysław Odonicz używał pomienionych książąt na pomoc przeciwko Świętopełkowi, za pomocą którego tylko co odzyskał swe kraje z rąk Władysława Laskonogiego. Jakim Bposobem Długosz ułożył swe opowiadanie z tych dawniejszych tak niedostatecznych wiadomości, można to wyczytać u niego samego w t. I str. 635.

**) Por. Boguchwał str. 58. Brev. chronic, cracov. u Sommersberga II str. 82 r. 1228. Dux Wladislaus Odonicz captus est a sene Wladislao in bello.

dłości. Znalazłszy przytułek w Raciborzu u księcia Kazimierza, wkroczył znów z wojskiem do Wielkopolski i obiegł Gniezno (1231). Lecz gdy oblężenie przeciągało się za długo, zniechęcony odstąpił od niego, opuścił kraj, i nie zostawiwszy potomstwa, w tym samym roku dokonał żywota na obczyźnie. Po jego zgonie Władysław Odonicz stał się jedynym posiadaczem Wielkopolski. ²³)

Pomimo wieloletnich walk Leszek, książę krakowski, stracił dawniejszy wpływ polski w Haliczu; wielkopolscy i szląscy książęta walczyli pomiędzy sobą, a Mazowsze i Kujawy tymczasem straszliwie cierpiały od napadów swych dzikich sąsiadów. Od nieszczęśliwej wyprawy Bolesława IV przeciwko Prusakom, polscy książęta nie zdobyli się na żadną większą przeciwko nim wyprawę. Zajęci własnemi kłótniami, zdali oni pograniczną z nimi walkę, która niewątpliwie nie ustawała nigdy, na mieszkańców ziem z nimi graniczących i nie myśleli wcale o nawracaniu dotąd jeszcze pogańskiego ludu. Dopiero w 1206 r. opat Gotfryd z Łukny z zakonnikiem swego klasztoru Filipem pokusili się na nową próbę; a chociaż zdawała się ona zrazu pomyślną, skończyła się jednak tern, iż Filip poniósł śmierć męczeńską, a z nią skończyły się i owe usiłowania.

Za to w kilka lat później szczęśliwszym był Chry-styan, mnich zakonu Cystersów z klasztoru Oliwskiego, założonego pod Gdańskiem w r. 1170. Jego opowiadanie Ewangelii znalazło przychylne przyjęcie w ziemi Chełmińskiej, leżącej tuż obok prowincyj polskich i pomerelskich, i jak skoro papież Innocenty III otrzymał od niego samego dokładniejszą wiadomość o przedsięwzięciu i pomyślnym skutku, wnet gorliwie wziął się do dzieła; zawsze bowiem usiłował nietylko rozszerzać kościół Chrystusa,

lecz oczyszczać go i bronić. Arcybiskup Gnieźnieński otrzymał rozkaz wzięcia nowonawróconych pod swą duchowną pieczę, wspierania ile możności pobożnego opo-wiadacza słowa Bożego i zachęcania książąt i ludu swego kraju do wsparcia tego przedsięwzięcia (1211). Nie wiemy o ile książęta odpowiedzieli tym życzeniom, lecz pismo papieża, pisane we dwa lata potem (1213) do ksią-iąt Polski i Pomorza wskazuje, iż byli zupełnie obojętni na to. Widać zeń, iż więcej mieli oni na widoku własną swą korzyść, niż zbawienie nowonawróconych, i skoro tylko ci przyjęli chrzest, wnet obciążali ich tak ciężkiemi służbami, iż położenie ich po przejściu na wiarę chrześcijańską, raczej pogorszało się, niż polepszało. ²⁴) Jednak liczba nawróconych podówczas była już tak wielką, iż Chrystyan, w nagrodę za swe zasługi, mianowany został od papieża pierwszym biskupem pruskim²⁵) i wszystko zdawało się obiecywać dalszy szczęśliwy bieg nawracania, aż dopiero wkrótce potem się pokazało, jak ciężką walkę ma jeszcze przed sobą chrześcijaństwo w obec pogaństwa (1215). Po dwakroć pogańscy Prusacy napadli na ziemię Chełmińską i Mazowsze (1218). Chrześcijańskie kościoły i domy Boże zostały przez nich w wielkiej liczbie zni-duchowieństwo męczono najokrutniej, a kraj wzdłuż i wszerz spustoszono ogniem i mieczem. Żądza zdobyczy i nienawiść przeciwko wkraczającemu chrześcijaństwu, które groziło upadkiem dawniejszemu trybowi życia, razem wzięte, wywołały te wyprawy, którym Konrad, książę Mazowiecki, nie zdołał stawić żadnego skutecznego oporu. On raczej okupił ich odwrót; charakte-

szczone

rystyczną cechą jego stanowiska w obec Prusaków jest to, iż razu jednego wezwał na ucztę znakomitych obywateli swego kraju z ich żonami i córkami, i podczas uczty w skrytości pozabierał im konie i zdjęte szaty, chcąc tym sposobem opłacić Prusaków.²⁶) W potrzebie tej na pomoc księciu przyszedł kościoł. Ponieważ od księcia i jego krewnych nie tylko nie można się było spodziewać dostatecznej opieki dla nowonawróconych, a tern mniej skutecz-nego poparcia ku dalszemu rozszerzaniu chrześcijaństwa, które zresztą wszędzie prawie w owych wiekach mogło być dokonanem tylko przez zwalczenie świeckim orężem opornych pogan, to łatwo nasunęła się myśl wezwania przeciwko Prusakom całego chrześcijaństwa, jak to się działo dotychczas w walce przeciwko Arabom w Hiszpanii, przeciwko Słowianom nad Bałtykiem, przedewszyst-kiem zaś przeciwko Saracenom w Ziemi Świętej. Dla tego to z Rzymu, jako z ogniska chrześcijańskiego świata, w skutek nalegań biskupa pruskiego, wyszło takie wezwanie już 17. marca 1217 r. i nie można nie przyznać, iż papieże i tu przyłożyli się przedewszystkiem do rozszerzenia prawdziwej wiary swą wspaniałą, niezmordowaną, gorliwą działalnością. Sprawiedliwie zapatrując się na stan rzeczy, Honoryusz III zwolnił arcybiskupa gnieźnieńskiego i tych wszystkich, którzy w jego dyecezyi na żądanie polskich książąt i biskupów zobowiązali się wyruszyć na krzyżową wyprawę do Palestyny, od tego zobowiązania i skierował ku obronie własnego kraju przeciwko sąsiednim poganom ; ²⁷) a w rok potem w drogiem piśmie 5. maja 1218 r. podniecał wszystkich wierzących w Chrystusa w Polsce wziąć udział w tej walce, obiecując tym, którzy albo wyruszą sami, lub też uzbroją swym kosztem kogo innego, takie same odpuszczenie grzechów, jakie udzielane było idącym do Jerozolimy²⁸) i w końcu 15. czerwca tegoż roku rozkazał arcybiskupom Mogunc-kiemu, Trewirskiemu, Kotońskiemu, Magdeburskiemu, Salzburskiemu, Gnieźnieńskiemu, Bremeńskiemu, Lundskiemu i ich sufraganom ogłosić wojnę krzyżową przeciwko Prusakom i skierować tam wszystkich tych, którzy nie są w stanie iść do odległej Jerozolimy; zarazem nie spuszczał on z oka czynności pokojowych w tym względzie. Zatwierdził i polecał plan biskupa Chrystyana otwarcia szkół dla pruskich chłopców celem wykształcenia ich do opowiadania słowa Bożego w swym kraju, pojmując to doskonale, iż daleko więcej wpłynąć mogą na rozszerzenie Ewangelii, niż obcy przybysze; a ponieważ już przedtem polecone było arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu czuwać nad tern, aby żadne wojsko nie wstępowało do kraju nowonawróconego bez zezwolenia biskupa pruskiego, zatem nadał temu ostatniemu 12. maja 1219 roku najwyższe zwierzchnictwo nad Krzyżowcami, ciągnącymi do Prus i kazał im oświadczyć, iż wyprawa przedsięwziętą jest nie dla korzyści światowych i nie dla ujarzmienia pogan, lecz tylko w sprawie Chrystusowej. Widać ztąd, iż papież znał dobrze wszystkie stosunki i starał się wszędzie zrobić co najlepsze. Używając świeckiego oręża, nie zapominał o spokojnem nawracaniu i z góry już myślał o obronie nawróconych od ambitnych dążności książąt.²⁹) Takim sposobem w Niemczech głównie, powoli rozbudzoną została żywsza i ogólniejsza dążność do walki przeciwko Prusakom, wszakże wszystko to nie mogło pozostać bez wpływu i na książąt polskich. Wprawdzie jest rzeczą nader niepewną, ażali którykolwiek z nich przy-

łączył się do braci krzyżowych, którzy ruszyli do Prus jesienią 1219 roku³⁰), lecz w r. 1221 przynajmniej niektórzy z tych książąt zdecydowali się na czynniejszy udział. Długo zajęci będąc własnymi tylko interesami, nie podawali żadnej pomocy swemu stryjecznemu bratu z Mazowsza w gwałtownej jego potrzebie ; lecz teraz znajdujemy krakowskiego księcia Leszka —właśnie podówczas zawarty był pokój o Halicz między Andrzejem węgierskim a Mści-sławem nowogrodzkim—i wrocławskiego księcia Henryka, połączonych ku wspólnej potrzebie z Konradem mazowieckim. Z nimi znajdowali się arcybiskup gnieźnieński Wincenty, wrocławski biskup Wawrzyniec, Iwo krakowski, Paweł poznański i Wawrzyniec lebuski; krom tego, najznakomitsi ich urzędnicy, kanclerz mazowiecki Gotard, wojewodowie: Marek krakowski, Jakób sandomierski, Dyrsko wrocławski, kasztelani : Pakosław krakowski, Mestwin sandomierski, Ostasyusz wiślicki, Klemens płocki, Teodor kruszwicki, Maurycy kujawski, Lubisław wrocławski, Stefan bolesławiecki (?), Petryko łęczycki wraz z inną szlachtą³¹). Jakkolwiek wspaniałem było to wojsko, i chociaż w następnym roku (122B) latem książęta połączyli się znowu w tych okolicach i chociaż przybyli tam jeszcze książęta Pome-relli Świętopełk i Warcisław³²), to jednak, zdaje się, iż ani sami nie atakowali Prusaków, ani też nie byli od nich napastowani gdziekolwiek i w jakikolwiek sposób. Prawdopodobnie wojsko ochraniało tylko budowę wielu zamków, wznoszonych dla obrony ziemi chełmińskiej, i po ukończeniu ich wróciło do domów. Książęta zaś bogato

27

obdarowali biskupa Krystyna, robiąc różne donacye nowemu biskupstwu, a Gunter, biskup płocki, zrzekł się wszystkich swych dotychczasowych posiadłości i praw duchownych w ziemi chełmińskiej na jego korzyść³³).

A jednak robota ta równie mało wpłynęła na utrwalenie tam chrześcijaństwa, jak i na uchronienie Mazowsza od rabunków ze strony Prusaków. Im więcej chrześcijanie starali się umocnić w ziemi chełmińskiej, tern więcej poganie widzieli się zagrożonymi i z tern większą zaciętością odnowili dawną walkę. Nowo zbudowane zamki nie mogły oprzeć się ich napadom, zamienili oni cały kraj prawie w pustynię i w wielokrotnie powtarzanych wyprawach zapędzali się tak głęboko w głąb Mazowsza, że książę Konrad znalazł tylko bezpieczne przed nimi schronienie w mocnym swym zamku Płocku nad Wisłą ; cały zaś kraj musiał wydać na pastwę dzikim wrogom.

Podówczas to po raz drugi od biskupa Krystyna wyszła nowa myśl co do lepszej obrony kraju przeciwko poganom. Właśnie wtedy sława Templaryuszów, Joan-nitów i Maryanów w walce z Saracenami stała na naj-

wyższym szczeblu; nieopodal od Prusaków, w Inflantach, widziano, iż rycerski zakon braci mieczowych pomyślnie bronił młodego kościoła; teraz biskup oczekiwał pomocy dla siebie i księcia od podobnej instytucyi, albowiem tak pojedyncze wyprawy polskich książąt, jak też braci krzyżowych, nie na długo wywierały swój skutek. Skłoniwszy Konrada do takiego planu utworzenia własnego rycerskiego zakonu dla ciągłej z Prusakami walki i uzyskawszy (1224) na to pozwolenie papieża, wyświęcił Krystyn 14u „braci rycerskiej dla służby Chrystusa w Prusach“ do ich nowego powołania ; jednego z pośród nich zrobił pierwszym mistrzem, za odzienie zakonne naznaczył im płaszcz biały, na którym wyszyty był czerwony miecz i krzyż takiego samego koloru i nadał im ustawę braci mieczowych w Inflantach. Zaś książę Konrad darował nowemu zakonowi wieś Lislin pod Inowrocławiem, zbudował im zamek Dobszyn nad Drweńcą i zrobił układ, iż połowa ziem w Prusiech zdobytych zostanie w ich posiadaniu ³⁴). Wkrótce jednak wszystkie te nadzieje srodze zawiodły. Prusacy, zachęceni dotychczasowemi pomyślnościami do powtórzenia swych zbójeckich napadów, a teraz jeszcze bardziej podnieceni wyprawami braci rycerskich do ich kraju, wkrótce licznemi hufcami wypadli ze swych lasów. Na wieść o tern wyruszył przeciwko nim książę wspólnie z rycerzami i spotkał się z nimi pod Strasburgiem. Dwa dni trwała walka; nakoniec Konrad ratował się ucieczką, a rycerze wszyscy prawie, z wyjątkiem pięciu, polegli na placu boju.

Natychmiast objawiły się skutki tej porażki. Zakon braci Dobrzyńskich, doświadczywszy tak ciężkiego niepowodzenia, wnet po swem utworzeniu się nie mógł już więcej dać oczekiwanej od niego obrony; ziemia Chełmińska, w skutek ciągle powtarzających się napadów pogan, za-

mieniła się w pustynię; większość nowonawróconych powróciła znów do starej wiary, lub też, ukryta w lasach, wiodła nędzny żywot; całe Mazowsze, po części nawet i sąsiednie Kujawy, uległy straszliwemu spustoszeniu, i nawet tu kościoł chrześcijański był prawie bliskim upadku³⁵ ³⁶). „Więcej niż 10.000 wiosek — pisał w kilka lat potem Grzegorz IX, reasumując skutki wszystkich tych wypraw — większą część kościołów i klasztorów spalono w ziemiach pogranicznych Prusaków; więcej niż 5000 chrześcijan trzymają oni w niewoli i wszyscy mieszkańcy Mazowsza, Kujaw i Pomerelii stoją nad brzegiem przepaści. Schwytaną młodzież dręczą twardą ciężką pracą; dziewczęta zaś, wieńcząc je dla pośmiewiska kwieciem, przynoszą na ofiarę swym bogom, paląc żywcem, a dzieci i starców mordują

)•

Nie można nie przyznać, iż książę Konrad z posiadłościami swemi znajdował się w najwyższem niebezpieczeństwie w obec Prusaków i wówczas to , „nie spodziewając się zniskąd pomocy“³⁷), w porozumieniu z biskupem Krystynem i swymi magnatami, powziął brzemienne dla całej Polski w następstwa postanowienie, wezwania rycerzy niemieckiego zakonu i oddania w ich ręce walki przeciwko poganom, której podołać sami w żaden sposób nie mogli. Chociaż utworzony później, niż zakon Joannitów i Templaryuszów, a w pierwszych chwilach swego istnienia

ustępujący im, miał już zakon niemiecki nietylko na wschodzie znaczną wojowniczą sławę, lecz, mianowicie od początku XIII wieku, pozyskał już sobie wielkie znaczenie w niemieckiej ojczyźnie. Posiadłości jego od tego czasu szybko wzrastały pobożnemi darowiznami, liczba braci prędko urosła, cesarz i papieże nadali mu wielorakie przywileje i właśnie teraz wielki jego mistrz Herman von Salza był wysoce poważany przez cesarza, książąt i papieża. Wszystko to, jako też i sąsiedztwo Niemiec, gdzie się znajdowała większa część posiadłości zakonu, zdecydowała wybór Konrada, i jeszcze w drugiej połowie 1225 roku przybyli jego posłowie do Hermana z Salzy z obietnicą ustąpienia zakonowi ziemi chełmińskiej i lubawskiej (Lobau) w razie, gdyby przyjął wezwanie. Właśnie podówczas zakon ten poniósł znaczne straty i zagrożony był jeszcze większemi, gdyby chwiejące się już wSyryi i Palestynie chrześcijaństwo całkiem upadło. Skoro więc mistrz odebrał owo wezwanie, które nie tylko dawało zakonowi nadzieję bogatego powetowania wszystkich tych strat, ale otwierało przed nim nowe i szerokie pole do spełnienia swego przeznaczenia, t. j. do walki za chrześcijaństwo przeciwko poganom*), tern łatwiej więc je przyjął, nietylko dla niego samego, lecz ponieważ już z góry z pro-pozycyi Konrada wysnuwał plany rozleglejsze, niżby sam mógł kiedykolwiek zamarzyć. Jeszcze w marcu 1226 roku wielki mistrz wyjednał sobie u cesarza Fryderyka II przywilej, w którym ten, stosownie do starego wyobrażenia, iż wszelka władza świecka na ziemi pochodzi od cesarza i nie bez względu na zwierzchnictwo, jakie przyznane było jego poprzednikom w cesarstwie nad książętami polskimi, dał swe zezwolenie na zdobycie Prus i nie tylko potwierdził zakonowi dar Konrada, lecz nawet nadał mu z góry z najrozleglejszemi [prawami księcia, zapewne jako lennictwo cesarstwa, wszystką ziemię, jaka się miała zdobyć w Prusach ; krok, z którego wynika jasno, iż zakon naprzód już miał zamiar ufundować w Prusiech księstwo z ziem, otrzymanych w darze i mających się jeszcze zdobyć, oswobodzić je od wszelkich stosunków ku polskim książętom i na ich miejsce, postawić je w ściślejszym stosunku do cesarza i cesarstwa *).

Raz już zakon próbował ufundować dla siebie taką książęcą posiadłość. Wezwany przez króla węgierskiego Andrzeja, przeciwko dzikim Kumanom, otrzymał od niego ziemię Burza w Siedmiogrodzie i próbował usunąć się z pod zwierzchnictwa królewskiego na tej podstawie, iż na prośbę króla, papież wziął tę ziemię pod swoją opiekę, jako własność św. Piotra. Ale próba ta spełzła na niczem. Król Andrzej był dość silnym, aby, pomimo owej dekla-racyi papieskiej, zmusić do poszanowania swojego prawa i wypędzić zakon z przywłaszczonej sobie posiadłości. Doświadczenie, nabyte tam przez mistrza, teraz, przy podobnych okolicznościach mogło go spowodować do szukania u cesarza nadania na mające się zdobyć Prusy, aby na przyszłość, w razie potrzeby, znaleść poparcie w cesarzu i państwie **).

Najpierw chodziło o to, czy książę Konrad skłonnym był do uznania tych dążności mistrza, z któremi prawdopodobnie znajduje się w związku zaszłe jeszcze w tym samym roku wyniesienie go na książęcia cesarstwa***), i czy w ogóle miał zamiar, powołując zakon do ziemi Chełmińskiej, nadać mu tam zupełnie niezależne stanowisko. Według wszelkiego podobieństwa, a także wnioskując z pó*

*) Por. przy w. u Dregera, Cod. dipl. Pomer. str. 117. Dagiel. Cod dipl.

Pol. 4 str. 3.

**) Por. Yoigt 2 str. 85, 125, 143—45. ***) Por. Yoigt na in. m. str. 152.

źniejszego przebiegu sprawy, nie miał on wcale tego zamiaru. Nigdzie dotychczas zaś jeden z zakonów rycerskich nie doszedł do takiego państwowego stanowiska, jakie teraz właśnie Herman von Salza zamierzał zdobyć dla swego zakonu. Wszędzie w pobożnej żarliwości robiono im bogate dary w ziemi, ludziach i dochodach; wszędzie, według zwyczaju owego czasu, udzielano im rozlicznych przywilejów i eksempcyi z pod władzy książęcej, lecz wszędy pozostali oni na stanowisku, na jakiem znajdował się kościół, biskupi i opaci wielkich klasztorów—w Niemczech, o ile nie zależeli bezpośrednio od państwa, podlegali zwierzchnictwu książąt (używamy tego wyrażenia w braku innego dobitniejszego i krótszego). W takim stosunku stali Templaryusze, Joannici i zakon niemiecki, w innych swych posiadłościach, do władzców krajów; w takim stosunku znajdowali się rycerze mieczowi do biskupa rygskiego; w takim bezwątpienia byli i rycerscy bracia dobrzyńscy do księcia Konrada, i nigdy ani jednem słowem aż do czasów Hermana z Salzy nie objawiła się myśl, iżby te zakony rycerskie były terytoryalnymi władcami i mogły zająć stanowisko pierwiastkowo zupełnie obce ich dążnościom. Oprócz tych ogólnych, zważywszy jeszcze szczególne okoliczności, przy których nastąpiło wezwanie zakonu, mianowicie, iż książę Konrad wzywał go, oczekując od niego, jako już mocno ustalonego i doświadczonego, usług, których mu w żaden sposób nie mogli wyświadczyć nowo ustanowieni i nie ustaleni jeszcze bracia dobrzyńscy; dalej, iż w Polsce nie bacząc na wszystkie nadania pierwiastkowo książęcych praw duchowieństwu, żadne z nich nie otrzymało jednak stanowiska takiego, jak na przykład, niemieckich książąt państwa do cesarza, i że zupełna ziemska niezależność, obok książęcego zwierzchnictwa była w Polsce rzeczą zupełnie obcą : jasnem zatem będzie, iż książę, wzywając zakon niemie-

424-cki, mógł mieć tylko zamiar zastąpienia nim miejsca zakonu dobrzyńskiego, i dając mu ziemię chełmińską, chciał go tylko bogaciej uposażyć aniżeli braci dobrzyńskich, że tedy dalekim był od myśli, nadać mu przez to równoprawne książęce stanowisko. Stwierdzają to i późniejsze układy między nim a zakonem.

We dwa miesiące po owem cesarskiem nadaniu, w maju 1226 r., przybyło już dwóch braci zakonnych, Konrad Landsberg i Otto Salciden, do Mazowsza, dla dokładniejszego porozumienia się z księciem. Lecz chociaż już 24. maja — o ile tu jest wiarygodnem opowiadanie kronikarza zakonnego — w obecności biskupów, mazowieckiego Güntera, kujawskiego Michała i pruskiego Krystyna, i za wyraźną zgodą swej żony Agazyi i synów Bolesława, Kazimierza i Ziemowita, książę przyobiecał przywilejem nadać zakonowd ziemię chełmińską ze wszystkiem, co w przyszłości zdobędzie na Prusach, upłynęły jednak dwa lata, zanim wielki mistrz zajął się z większą działalnością przesiedleniem większej liczby rycerzy. Lecz nawet i wtedy, gdy w r. 1228 Herman Balk, jako pierwszy mistrz, przybył już do Mazowsza ze znaczniejszą liczbą braci zakonnych i większą ilością wojennego ludu, ciągnęły się jeszcze układy o uposażenie zakonu *). Książe Konrad od razu nie zgadzał się w żaden sposób na dążności zakonu takie, jakiemi się one wyjaśniły z przywileju Fryderyka II, wydanego w marcu 1226, pomimo to, iż rzeczywiście już w r. 1226 mógł przyznawać za zakonem wszystkie jego przyszłe zdobycze w Prusiech. 23. kwietnia 1228 r. wydał przywilej, w którym, za zgodą swych sukcesorów, i dla zbawienia własnej i swych przodków duszy, nadaje na wieczne czasy zakonowi ziemię chełmińską ze wszyst-kiemi przynależytościami i użytkami.

O dalszych zdobyczach, które może poczynić zakon, nie ma wzmianki w przywileju, a darowizna ziemi chełmińskiej jest zupełnie ogólna i ułożona w takiej formie, w jakiej zwykle podówczas udzielaną była kościołom, klasztorom, lub też zasłużonej szlachcie ³⁸). W ciągu dwóch lat rycerze zadowalniali się takim zapisem i nawet drugi przywilej, wydany im przez Konrada w 1230 r., w tern się tylko różni od poprzedzającego, iż w nim, z jednej strony wymienione są granice kraju, jako leżącego między Drwęcą, "Wisłą, Ossą i prowincyą pruską, równie też przytoczone są imiona żony i trzech synów książęcych, którzy zezwolili na darowiznę ; z drugiej zaś obszerniej są wy łuszczone prawa używalności, które mają przysługiwać zakonowi³⁹). Nakoniec książę przynajmniej choć w jednym punkcie ustąpił naleganiom zakonu. W czerwcu r. 1230 wydał przywilej, w którym streszczając poprzedni, dodaje po raz pierwszy, iż biskupi i magnaci jego ziemi zezwalają na to nadanie; potem szczegółowo wyłuszcza prawa używalności, mające przysługiwać zakonowi w nadanym kraju i udziela mu zupełną prawdziwą własność (perfectum et verum dominium), zrzeka się za siebie i za swych następców wszystkich w nim praw używalności, nakoniec objawia, iż wszystko, co tylko zakonni rycerze zdołają sobie zdobyć na osobach i majątkach pogan w ruchomej i nieruchomej własności, w ziemi lub wodzie,

z wszystkiem, co się w nich zawiera, przez wzięcie do niewoli, rabunek, nabycie lub ujarzmienie, ma do nich należeć zupełnem prawem, jak i ziemia chełmińska, bez wszelkiego ograniczenia i przeszkód z jego własnej, lub też ze strony jego następców, lub też wszystkich tych, którzyby chcieli sprzeciwiać się temu, jako istotna i zupełna własność (cum vera proprietate et perfecto domi-nio). Natomiast rycerze obiecali wspierać księcia i jego potomków przeciwko Prusakom i innym pogańskim sąsiadom i walczyć przeciwko nim w każdym czasie nie obłudnie i niepodstępnie ⁴⁰). Przywilejem tym zaiste Konrad pozostawiał zakonom wszystkie możebne dalsze zdobycze na Prusakach, lecz z niego w żaden sposób nie da się udowodnić, iż zrzekał się w nim swego książęcego stanowiska do tych ziem. Wszystkie swobody i prawa, przytoczone w nim, udzielane były w owym czasie nawet kościołom i klasztorom, chociaż nie zawsze w takiej rozciągłości i połączeniu; żadne z wyrażeń lub form, użytych w nim, nie zawiera w sobie owego zrzeczenia się

zwierzchnictwa; nawet wyrażenie, iż nie zatrzymuje przy sobie żadnego prawa w tych ziemiach, znajduje się i w innych eksempcyjnych przywilejach, i wreszcie wyrazy przywileju: iż zakon ma posiadać ziemię chełmińską „ze wszelką własnością, ze wszelkiemi wyż wymienionemi użytkami i prawami i ze wszystkiemi innerni, które w przywilejach na darowizny osobom lub miejscom dla ich wygody i bezpieczeństwa są lub bywają zwykle wymieniane“ — wskazują na to, iż i to nadanie zakonowi udzielonem było tylko w sensie jak najrozleglejszéj eksempcyi. 0 odwołaniu się do przywileju cesarskiego, które jednak byłoby nader ważnem, gdyby ziemia chełmińska usuwała się z pod władzy polskiego księcia, nie masz w przywileju najmniejszego śladu, a podług ogólnego prawnego prawidła, przy wszystkich nadaniach, prawa, o których ustąpieniu nie masz wyraźnej wzmianki, pozostają utrzymane ⁴¹).

Jeżeli tedy zapytamy, jakież to mogły być te zachowane prawa, skoro książę ustąpił zakonowi wszystkie książęce przywileje i używalności w nadanych mu ziemiach, z pewnością nie możemy tu przypuścić, iżby to było przyznaniem książęcej, sądowniczej władzy nad członkami zakonu, której podlegali wszyscy inni więksi lub mniejsi’ uprzywilejowani panowie co do swych osób, albowiem zakon, jako instytucya duchowna, równie jak i ko-ścioł, wyjęty był z pod wszelkiej świeckiej sądowniczej władzy.

Brał on za to — zamiast ogólnej służby wojskowej, w której, nawet i w Polsce, wyrażał się stosunek zależności uprzywilejowanych osób — na siebie obowiązek wyłącznej służby bronienia księcia i ziem jego przeciwko wszystkim pogańskim sąsiadom, a spory, wszczęte wkrótce potem między nim a księciem Konradem wskazują nader jasno, jakie inne i ważne następstwa można było, pomimo wszystkich tych nadań książęcych, przyłączyć do zrzeczenia się lub zachowania prawa zwierzchnictwa. Mianowicie, gdy w r. 1234 zakon niemiecki połączył z sobą braci dobrzyńskich i jednocześnie samowolnie zajął znaczne ziemskie posiadłości, nadane tym ostatnim przedtem przez Konrada, protestował on wedle sił swoich przeciwko temu i w tern wyraził swe najwyższe zwierzchnictwo nad temi posiadłościami. Naówczas zakon uczuł, że coś podobnego stać się może i z nim, nie bacząc na wszystkie nadane mu przez Konrada przywileje i na darowane przezeń ziemie ; zrobił więc taki sam krok, jaki uczynił dla usunięcia się z pod zwierzchnictwa króla węgierskiego, to jest spowodował papieża, bez względu na stosunek uprzednio już zaciągnięty ku cesarzowi i cesarstwu, objawić ziemię chełmińską, i wszystkie dalsze na Prusakach zdobycze wyłączną własnością św. Piotra i nadać mu je jako papieskie lennictwo, któreby od owej chwili przestało ulegać wszelkiemu innemu zwierzchnictwu. W własnoręcznem piśmie, 9. września 1234 r. Grzegorz IX uwiadomił księcia o tern, co zaszło, i żądał od niego, aby i nadal wspierał zakon i ochraniał go we własności św. Piotra *). Wówczas dopiero po raz pierwszy Konrad poznał, jakie to można było dać tłumaczenie przywilejom jego, nadanym zakonowi. Wprawdzie za pośrednictwem papieskiego legata z wyjątkiem dobrzyńskiego zamku, ustąpił im wszystkie majętności braci dobrzyńskich, lecz gdy wkrótce potem pewnej liczbie tych ostatnich, którzy nie życzyli sobie połączenia się z niemieckim zakonem, nadał zakon Drohiczyn z dość znacznym kawałkiem ziemi, między rzekami Bugiem a Styrem, aby tam na wschodzie mogli bronić jego kraju przeciwko poganom, zatrzymał przy sobie najwyższe zwierzchnictwo w nadawczym przywileju, niezwykłą i wcale nie używaną w polskich przywilejach na darowizny i eksempcye, klauzulą. Rycerze obiecywali uznawać zawsze jego zwierzchnictwo, nie wciągać żadnej obcej potęgi na jego niekorzyść i szkodę i nie prowadzić żadnych układów, dotyczących ustępstwa, sprzedaży, zamiany lub darowizny, ani też jakiegokolwiek wywłaszczenia bez narady z nim i zezwolenia*) jego.

W taki to nader znaczący sposób co do stosunku jego do niemieckiego zakonu starał się książę Konrad zabezpieczyć przeciwko możebnym w przyszłości nadwerę-żeniom swych praw przez tych rycerzy, chociaż, słabszym będąc od węgierskiego króla Andrzeja, nié mógł zniweczyć roszczeń niemieckiego zakonu. Ten ostatni jednak osiągnął swe zamiary, które, jak widać z przywileju cesarza Fryderyka II, z góry już zamierzał przeprowadzić w tych wypadkach; lecz przez to na samym wstępie stanął w nieprzyjaznym stosunku do Polaków, który należy uważać za powód wszystkich ich późniejszych sporów. Dążności i interesa obu stron od pierwszej chwili ich połączenia już były różne. Polacy spodziewali się przez powołanie zakonu ochronić własną ziemię od Prusaków i lepiej jeszcze ubezpieczyć to, co było na nich zdobytem ; zakon zaś nie chciał walczyć za księcia, który go powołał

*) Yoigt na in. m. str. 275 i nast. Tamże znajduje się wydrukowany przyw. dla rycerzy dobrzyńskich.

i bogato uposażył w ziemię, lecz zamierzał dla siebie samego ufundować własną, książęcą, posiadłość wraz ze zwycięstwem chrześcijaństwa nad pogaństwem, i wtedy już przekroczył zasadę, która go powołała do życia i była podstawą jego przeznaczenia ⁴²). Dla tego też zaraz na samym wstępie ustał wszelki dotychczas przyjazny stosunek między nim a księciem polskim, jak skoro zakon tak otwarcie wystąpił ze swemi dążnościami.

W latach 1230 do 1234 książę Konrad, pruski biskup Krystyn i płocki Günter czynnie pomagali wzmocnieniu się jego na granicy pruskiej. Już w r. 1226 książę zbudował mały zamek nad Wisłą, Vogelzang, na lewym brzegu rzeki naprzeciwko Torunia, dla dwóch przybyłych wówczas do Mazowsza braci zakonu; a gdy Herman Bała przybył z liczniejszym orszakiem, zbudowano mu drugi zamek Nieszawę, również na lewym brzegu Wisły tam, gdzie leży wieś Nieszawka ; wspólnie z zakonnikami przeszedł on potem Wisłę i dopomógł do zdobycia ziemi chełmińskiej (1231), leżącej na prawym brzegu rzeki; nako-niec, jeszcze we dwa lata potem (1233), uczestniczył w no- , wej wyprawie⁴³), lecz teraz od roku 1234 ustało zupełnie wszelkie dalsze wspieranie zakonu z jego strony.

Od tego czasu Niemcy, po większej części o własnych siłach, toczyli walkę przeciwko poganom w Prusach. Ro-

biąc ciągłe postępy od połowy XII wieku, to jest prawie bezpośrednio od śmierci Bolesława Krzywoustego, rozpościerali oni swe panowanie coraz dalej w ziemiach słowiańskich. Albrecht Niedźwiedź i jego najbliżsi następcy, nie spotykając żadnego oporu od powaśnionych między sobą Polaków, utwierdzili się w Marchiach między średnią Elbą i Odrą; po upadku potęgi Duńczyków na południowym brzegu Bałtyckiego morza, słowiańscy książęta Me-klenburga i Pomorza weszli w ścisłą zależność od cesarstwa i już rozpoczęła się była kolonizacya wszystkich tych ziem, gdy teraz sami Polacy otwarli Niemcom drogę, po której ci rozpoczęli walkę o panowanie nawet na wybrzeżach Wisły.

Zresztą już i w Szląsku zrobione były pierwsze kroki do podobnego, chociaż powolniejszego oddzielenia kraju od Polski.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

POCZĄTEK ZNIEMCZENIA SZLĄSKA. SPORY HENRYKA WROCŁAWSKIEGO Z KONRADEM MAZOWIECKIM I WŁADYSŁAWEM ODONICZEM. POŚREDNICTWO KOŚCIOŁA. WYPRAWA KRZYŻOWA POLSKICH KSIĄŻĄT DO PRUS. POŁĄCZENI^ ZIEMI KRAKOWSKIEJ I ZACHODNICH OKOLIC WIELKOPOLSKI Z DOLNYM SZLĄ-SK1EM. ŚMIERĆ HENRYKA WROCŁAWSKIEGO I WŁADYSŁAWA ODONICZA.

Jużeśmy zauważyli, o ile książęta szląscy od swego pierwszego usadowienia się w tej ziemi brali udział we wzajemnych walkach swych stryjecznych braci o seniorat, lub też o posiadanie pojedyńczych części kraju. Ważniej-szem jednak od tego uczestnictwa lub waśni, do których wtrącali się bracia i stryjowie tej linii Piastów było szczególne stanowisko, które wcześniej już zajęli względem Niemców, których ruch ku ziemiom słowiańskim odbywał się podówczas nie w wojowniczym, jakeśmy to tylko co widzieli, sposobie, lecz szedł innym torem. Widzieliśmy Niemców, mianowicie w owym czasie, wkraczających daleko po za granice tych zdobyczy, jako osadników, we wszystkich prawie sąsiednich ziemiach słowiańskich. Z początku w małej liczbie, potem zaś w coraz większych masach przybywali oni do Czech, Morawii i Szląska, wędrowali do Wielkopolski, Małopolski i Mazowsza, i przenikali do Węgier i Siedmiogrodu. Wyższość wykształcenia przedewszystkiem torowała im do tego drogę. Klasztory, chcąc lepiej uprawić i zabudować nadane im dobra, lasy, pustkowia, używały niemieckich kolonistów ; w tych samych celach sprowadzali ich także książęta szczając po części w miastach, lub też pozwalając im zakładać nowe, aby przez to podnieść i przemysł miejski i handel, a tern samem pomnożyć własne dochody. Powoli i szlachta zaczyna naśladować przykład duchowieństwa i książąt, napływ zaś Niemców, w rozmiarach, w których się odbywa, staje się nowym momentem rozwoju w życiu przodowych Słowian.

umie-

Potrzeba takiego wprowadzenia niemieckiego cywilizacyjnego żywiołu, najprzód, z pomiędzy wszystkich polskich książąt, żywo poczutą została przez książąt szlą-skich, i rząd ich nadał kierunek, który wywarł stanowczy wpływ nietylko na te ziemie, lecz i na całą Polskę. Już protoplasta ich, Władysław II, po swem wygnaniu z ziemi ojczystej znalazł przychylne przyjęcie w Niemczech; jego synowie, dzieci Niemki, byli tam wychowani; w skutek poparcia, danego im przez cesarza Fryderyka Rudobrodego, otrzymali od stryjów Szląsk i zostali przezeń zabezpieczeni w jego posiadaniu; wszystko to sprawiło, iż od razu już weszli oni w daleko ściślejszy stosunek z Niem-

cami, niż ze swymi jednoplemiennymi stryjami i wcześniej od nich poznali i nauczyli się cenić posunięte daleko wyżej wykształcenie Niemców. Ich związki małżeńskie z Niemkami, jak n. p. starszego z nich Bolesława, ożenionego z córką hrabiego Berengara von Sulzbach; syna jego, Henryka I, z Jadwigą, z rodu hrabiów von Andechs — z pewnością ze swej strony sprzyjały utrzymaniu tej przychylności ku Niemcom i powiększeniu jej. Prawdopodo-bnem jest i to, iż tu, jak i na Pomorzu, w orszaku księżniczek znajdowały się niemieckie niewiasty i szlachta, jak n. p. Pelegryn z "Wizinburga, który ocalił życie Henrykowi I podczas napadu Świętopełka, i inni przybyli do Szląska i mogli się tam osiedlić, będąc w łaskach u księcia. Głównie zaś i tu pośredniczył kościół, który, będąc w ogóle pierwszą i najważniejszą spójnią przednich Słowian z światem zachodnim, przodował w ściąganiu osadników niemieckich. Nowo powstające klasztory, zamieszkane najpierw przez niemieckich zakonników i zakonnice (Lubasz 1175, Trebnica 1203, Henryków 1227 i inne), przybywające wówczas po raz pierwszy do kraju rycerskie zakony Templaryuszów, Joannitów i braci niemieckich, naj-pierwsze ściągały do darowanych im dóbr, za zezwoleniem książęcem, niemieckich kolonistów dla uprawy ich, jak tego dowodzi najdawniejsza o nich wzmianka w przywileju, w którym Bolesław I zapewnia¹ na wieczne czasy uwolnienie od wszystkich ciężarów polskiego prawa Niemcom, osiadającym w dobrach klasztoru Leibuskiego.

Od tego czasu z każdym rokiem napływ do Szląska Niemców, faworyzowanych przez księcia, zaczął się znacznie powiększać. Już zaczęli oni osiedlać się w miastach, nawet zakładać nowe. Goldberg musiał być niemie-ckiem miastem jeszcze przed r. 1211, Neumarkt i Nissa już w r. 1222 otrzymały prawo miejskie niemieckie, a zatem musiały mieć i niemiecką ludność. W r. 1227 ksią-

28

Reppel.

Tptfl

} iü

lliis

że Henryk założył miasto Löwenberg i nadał mu praw pj|j niemieckie, i już w r. 1228 liczba osiedlonych niemieckie® włościan była tak wielką, iż wrocławski biskup Wawrzyp nieć podówczas mógł wyznaczyć swoim kanonikom zna ¹¹ ' ' * czną, jak na owe czasy sumę, 100 grzywien rocznie n< biskupi wierdunek (Bischofsvierdung), którą płacili sam Niemcy, osiedleni przez księcia Henryka na pustkowi- | i między Bolkentain a Lahn. Nawet już podówczas ta rfe«|||| miecka kolonizacya sięgała i górnego Szląska. Książe Klie-Ä czysław opolski w r. 1222 pozwolił biskupowi wrocław-|| skiemu osiedlić niemieckich kolonistów w [Jjeście i w rM 1225 nadał takim osadnikom w okolicy Koźla (Kozelli wszystkie te prawa, jakie mieli już Niemcy w jego ww-fljjj sce Bela, dzisiejszem Żule.

Gdy tedy już w owym czasie osiedlenie się NiOTL-||||||||śi ców na całym Szląsku było w zupełnym rozwoju, musiałcMml ono, przy tej stanowczej skłonności księcia Henryka dcf| Niemców, mieć i dla reszty Polski wielkie znaczenie, gdyż| ||fm właśnie od tego czasu zaczyna Henryk więcej niż przedtem! fgf§| objawiać swą potęgę względem sąsiednich pokrewnych'/,“); książąt i dążyć do zajęcia w swe posiadanie innych ziemi fc* polskich. Najbliższy powód do tego podała mu śmierć kra-^® kowskiego księcia Leszka, albowiem wdowa jego i niektórzy możniejsi obywatele kraju udali się doń z prośbą o przyjęcie opieki nad małoletnim synem zamordowanego Bolesława, którą właśnie, natychmiast po śmierci Leszka, pochwycił był w swe ręce Konrad, książę mazowiecki, wraz z zarządem Krakowa i Sandomierza, będąc sam nie- f||| co ubezpieczonym od strony Prusaków przez wezwanie i f|jgf„ osadzenie rycerzy niemieckich w ziemi chełmińskiej.

Z kłótni tej wywiązały się teraz wieloletnie walki M|| między obu książętami*). Henryk najpierw przybył do f||i

*) O walkach Henryka wrocławskiego z Konradem mazowieckim i Władysławem Odoniczem wiadomości podawane przez dawnych kronikarzy są bar-

ai

Kl s!';':-;:

■

l|j| skiej na zjazd magnatów, dla narady z nimi, napadli go

|||| Krakowa, pod skałą zbudował obronny zamek, zwyciężył | pod nim przeciwnika w otwarłem polu, gdzie zginął star-Ip! szy syn jego Przemysław, i gdy Konrad cofnął się w góry ■H i lasy pod Mieżybor (Międzybórz), po drugiem zwycięstwie Jjgf zmusił go Henryk do opuszczenia kraju. Wkrótce jednak j| zdradziło go szczęście. Gdy Henryk, po rozpuszczeniu swego wojska, przybył do Spytkowiec, w ziemi krakow-

ilW’ÿ '

:: ,1?

Mazowszanie w porozumieniu z niektórymi ze swych zwolenników w czasie mszy (1228), zranili ciężko i zaprowa-|lll dzili jako więźnia do stolicy Konrada, do Płocka. Zmieniło to natychmiast położenie rzeczy. Wprawdzie Henryk młodszy, po wielu daremnych układach z Konradem, chciał uwolnić ojca za pomocą nowej wojny, lecz matka jego św. Jadwiga, w pobożnym swym umyśle wzdragająca się nowej wojny, udała się osobiście do Mazowsza dla ułożenia o pokój, i rzeczywiście zdołała go (1229) przywieść do skutku. Dwie jej wnuczki, Gertruda i Konstancya, sto- * sownie do tego układu, zostały zaręczone czy też wydane HHza mąż za dwóch synów Konrada, Bolesława i Kazimie-JflBrza*)’. Książę Henryk, zapewne po zrzeczeniu się opieki, otrzymał wolność, a Konrad pozostał rządzcą tych ziem,

Iz których, po wygnaniu nieprzychylnych sobie ziemian, ;oddał Sandomierz na własność, jako księstwo, swojemu [starszemu synowi Bolesławowi **).

Izo szczupłe. Nawet współczesny Boguchwał opowiadanie o nich zamyka w kilku vierszach i podaje więcej ogólny przegląd, niż szczegółowy ich przebieg. Nie-lostateczność jego sprawozdania pokazuje się wyraźnie przy porównaniu z wia-lomościaini, czerpanemi z listów poprzednich i innych przywilejów, dotyczą-:ych tych wypadków.

*) Podług Długosza I str 659 czas ożenienia zwykle stawi się na rok ;.236, jednak data ta nie jest pewną,, albowiem wyraźuie widać, iż Długosz jvybrał ją, opierając się na Boguch. I str. 60. Ja sam nie mogę rozstrzygnąć Jej kwestyi.

**) Por. Chroń. Pol. 1. 1 str. 20 i po niej chroń, princ. poi. str. 103. ’ita S. Iledvigis u Stenzela Script. II str. 12—13. Boguchwał nie mówi ani

28*

Lecz gdy Bolesław, syn Leszka, urósł na młodzieńca i zażądał od stryja usunięcia się z ojcowizny, pokazała się, iż temu ostatniemu chodziło więcej o zabranie tych ziem dla siebie i swego domu, niż opiekę. Albowiem zamiast zgodzenia się na żądanie synowca, pod pozorem zjazdu, mającego się odbyć w Radomiu, nad rzeką Radom, między nim, wdową Grzymisławą i synowcem w listopadzie 1230 r.*), Konrad uwięził go i osadził w zamku sie-ciechowskim nad Wisłą **). Środek ten jednak wywarł skutek już nie długo. Bolesław umknął z więzienia, podług doniesienia Boguchwała, przy pomocy opata klasztoru, leżącego tuż obok zamku ; według przywileju, wydanego później przez samego księcia, za staraniem Kle

mensa z Ruszyna, którego później zrobił wojewodą krakowskim

), znalazł przyjaciół i przyjęcie w Sandomierzu i Zawichoście i po raz drugi wezwał księcia Henryka wrocławskiego na pomoc, który już w r. 1230, być może od czasu uwięzienia Bolesława i objawienia się egoistycznych planów Konrada, przyjął tytuł księcia krakowskie-

słówka o tych wydarzeniach. Oznaczenie czasu r. 1228 podają tylko Annal, crac. maj. a. 1228. Dux Henricus Zlesiae a duce Conrado captivatur Mazoviae. 23. kwietnia i 4. lipca tego roku Konrad był w Mazowszu. Por. przywileje Acta bor. I str. 394 i 396. Że po uwolnieniu Henryka pozostał on w posiadaniu Krakowa, choć o tem nie donoszą kronikarze, lecz, jak już słusznie dostrzegł Długosz w I na str. 639—640, wypada to z położenia rzeczy i z dalszego ich przebiegu. W przy w. wydanym przez Grzymisławę, wdowę po Leszku z r. 1230 u Nakielskiego Miech. str. 152 stoi : nobis et eisdem testibus ad colloquium procedentibus cum duce Conrado et militibus per eum olim pulsis de Polonia tunc autem per filium ejus de Russia revocatis secus pon-tem fluminis cui nomen Radomera pertractandum.

*) Por. przyw. przytoczony w poprzedniej uwadze.

**) Por. Boguch. str. 58. O tem nie wspominają ani chronic, pol. ani chroń, princ. poi.

***) Por. przyw. Bolesława z r. 1252 u Nakielskiego str. 33 : considérantes fidelitatem et probitatem nostri fidelis comitis Clementis de Ruszczą palatini cracov. qui sua industria nos de captivitate patrui nostri ducis Conradi libe* ravit, per explorât ores suos et nuntios fideles et pristinae restituit libertati.

go⁴⁴). Z tem większą gotowością pospieszył tenże teraz na wezwanie Bolesława, podstąpił z wojskiem pod Kraków, i po dłuższych walkach odpędził przeciwnika, który utrzymał się, jak się zdaje, tylko w Sandomierzu⁴⁵). Przynajmniej syn jego parował tam jeszcze we wrześniu 1232 r. i tegoż miesiąca Konrad, ze swym młodszym synem Kazimierzem, był w tem mieście⁴⁶), gdy tymczasem Henryk, 2. października z tytułem księcia szląskiego i krakowskiego, utwierdzał przywileje klasztoru miechowskiego f), znajdującego się w ziemi krakowskiej, i 31. października wydał w Skarzyszowie przywilej, z którego wypada, iż znajdował się tu wraz ze swym synem, biskupami: Wawrzyńcem lebuskim, Tomaszem wrocławskim i z wielu innej szlachty, jadąc na zjazd z księciem Konradem ff). Prawdopodobnie na nim zawarty został nowy układ, w którym Konrad zrzekł się swych pretensyi do Krakowa, Bolesław, syn Leszka, przez wdzięczność za wyświadczone mu usługi, zrzekł się swych praw do tej ziemi i do części Sandomierza, również na korzyść Henryka wrocławskiego, a ten ostatni od owego czasu przyłączył Kraków do innych swych posiadłości fff). Jest rzeczą pewną, iż Henryk od r. 1233 we wszystkich prawie przywilejach swoich mianował się księciem szląskim i krakowskim tftt) ; a g’⁽ty jeszcze w tym samym roku, wspólnie z księciem Konradem, przedsiębrał wyprawę do Prus

przeciwko Prusakom, musiał już więc być między nimi zawarty pokój, albo w końcu 1232 r., albo też na początku następnego.

Takim tedy sposobem zwolna książę Henryk wrocławski, najstarsza linia Piastów, doszedł do największej potęgi między swymi krewniakami. Zftajdując się w posiadaniu całego dolnego Szląska, Lebusu i ziemi krakowskiej i będąc zarazem (prawdopodobnie od r. 1233) opiekunem książąt górno-szląskich, synów swego stryja, Kazimierza opolskiego ⁴⁷), mógł teraz tembardziej pomyśleć o zajęciu dawniejszego senioralnego stanowiska względem innych książąt, iż podczas walki z Konradem mazowieckim o-twarły się przed nim widoki jeszcze z innej strony na powiększenie panowania. Władysław Laskonogi, uprzednio już wygnany przez synowca, po daremnych usiłowaniach odzyskania swych posiadłości, zmarł bezpotomnie, zrobiwszy księcia Henryka sukcesorem⁴⁸) i ten z pewnością w r. 1230 przyjął już tytuł księcia polskiego (1231), to jest wielkopolskiego ⁴⁹), chociaż nie zaraz po śmierci Władysława Laskonogiego przeprowadził swe prawa. Zdaje się, iż podówczas Władysław Odonicz zawarł ściślejszy związek z Konradem, księciem mazowieckim, przeciwko

wspólnemu nieprzyjacielowi⁵⁰), tak, iż Henryk, wojując z tym ostatnim o posiadanie Krakowa, nie mógł tamtemu dać uczuć swych praw, aby uniknąć napaści z tyłu. Dla tego też Władysław Odonicz zrazu pozostawał spokojnym posiadaczem Wielkopolski i teraz, czy to hołdując w ogóle duchowi czasu, czy też dla zapewnienia sobie pomocy duchowieństwa na wypadek wszelkich dalszych zamachów ze strony Henryka, nadał biskupowi poznańskiemu i jego kościołowi nader rozległy przywilej eksempcyjny. W nim uwalniał on obecne i przyszłe dobra i ich osadników od wszelkich służebności i danin publicznych, nadawał biskupowi prawo bić w Krobii własną monetę i polować we wszystkich swych majętnościach, a wreszcie uwolnił wszystkich poddanych tego kościoła z pod sądownictwa swych wojewodów, kasztelanów i innych urzędników. Zatrzymał sobie tylko to, iż w razie, gdyby osadnik kościelny zrobił zamach na jego życie, zdradziecko wydał wrogom zamek, lub też wprowadził nieprzyjacielskie wojsko do jego kraju, naówczas takowy ma być sądzony przez sędziego książęcego ⁵¹).

Jednak właśnie te przywileje kościoła prędzej jeszcze ściągnęły nań te niebezpieczeństwa, od których się mniemał lepiej ubezpieczyć. Zawsze opinia publiczna w Polsce nie chciała uznać takiego wyjątkowego położenia kościoła, w skutek tego bowiem nieodzownie musiały się powiększać ciężary i podatki publiczne szlachty i ich kmieci, i zaledwo tylko Władysław Odonicz nadał taki przywilej biskupstwu poznańskiemu, wnet niezadowolona szlachta zagroziła jego życiu i wezwała Henryka wrocławskiego do kraju⁵²). Ten pospieszył (1233) na wezwanie, lecz szczegółowy przebieg wojny nie jest nam znany, i wiemy tylko, iż najpóźniej w lecie 1233 r. biskupi: poznański, wrocławski i lebuski pośredniczyli układowi, w którym Henryk i syn jego nietylko zrzekli się wszelkich preten-syj do ziem wielkopolskich, lecz także zobowiązali się przysięgą, pod karą ekskomuniki przez biskupa poznańskiego, według możności bronić dotychczasowego przeciwnika w jego posiadłościach ⁵³).

W ogóle, kościół to doprowadził do ogólnego pokoju, który teraz, po ukończeniu walki Konrada mazowieckiego z Henrykiem o Kraków, raz przecie przerwał wieloletnie niezgody polskich książąt.

Właśnie podówczas Grzegorz IX, popierając z wielką gorliwością walkę niemieckich rycerzy, rozpoczętą przeciwko poganom pruskim we wszystkich sąsiednich z Polską ziemiach, ogłosił wyprawę krzyżową i pod dniem 27. lutego 1233 r. polecił arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i prowincyałowi Dominikanów w Polsce pośredniczyć w zawarciu pokoju między powaśnionymi książętami⁵⁴). Wszystkie te okoliczności tern więcej udowadniają wypowiedziany przez nas pogląd, iż, z jednej strony, papież musiał podzielać zdanie, że zgodny udział polskich książąt w rozpoczynającej się z Prusakami walce był nader pożądanym, z drugiej zaś, iż książęta ci rzeczywiście jeszcze w tym

w owem

samym roku przedsięwzięli wyprawę krzyżową do Prus. Na niej (1283) znajdowali się dotychczasowi przeciwnicy, książę Henryk wrocławski, Konrad mazowiecki, syn jego, Kazimierz, książę kujawski, Władysław Odonicz i nakoniec Świętopełk pomerelski z bratem swym Samborem, którzy w połączeniu z rycerzami zakonu i oddziałami wojowników krzyżowych, nadeszłymi z Niemiec, nad Sirgeną (Sorgo) odnieśli krwawe nad Prusakami zwycięstwo ⁵⁵).

Wnet po odniesionem zwycięstwie ukończono wyprawę krzyżową i zgoda między książętami natychmiast zerwaną została. Z jednej strony, nie mógł Konrad mazowiecki zapomnieć straty Krakowa i Sandomierza, z drugiej zaś, Henryk wrocławski skwapliwie imał się wszelkiej okazyi, aby wbrew zawartej z Władysławem Odoniczem ugodzie, zająć w posiadanie zapisane mu ziemie wielkopolskie. I jedno i drugie poprowadziło do nowych wojen, które prawdopobnie są z sobą w związku, bacząc na dawniejsze sprzymierzenie się Władysława Odonicza z Konradem. Ale niestety, nader mało posiadamy wiadomości o owej trzeciej wojnie między Konradem i Henrykiem. Pierwszy, prawdopodobnie wkrótce po wyprawie do Prus, (1234), w r. następnym wielokrotnie z pogaóskiemi hufcami Litwy, Prusaków, Żmudzi i innemi wpadał w ziemię Sandomierską, palił ją i rabował, nie mógł jednak na czas dłuższy zawładnąć tą krainą, albowiem Henryk wrocławski znów ujął się za uciśnionym i zawarł nowy pokój —

być może, na zjeździe, odbytym z nim w Krakowie 1234 r. *), potwierdzony przez papieża Grzegorza pod dniem 18. czerwca 1235 r. ⁵⁶) Również zwycięsko wyszedł Henryk w drugiej swej walce przeciwko Władysławowi Odo-niczowi; połączywszy się prawdopodobnie ze swoimi stryjecznymi braćmi z Opola, zdobył zamek kaliski⁵⁷) i w kilku następujących po sobie wyprawach zdobył całe ziemie : kaliską, pyzdrzańską, środzką, śrómską f), aż dopóki duchowieństwo nie stanęło między nimi. Władysław Odonicz aby nie stracić wszystkiego ff), przy pośrednictwie arcybiskupa gnieźnieńskiego Pełki, i Pawła, biskupa poznańskiego, 22. września 1234 r. zgodził się na układ, mocą którego ustąpił mu wszystkie zdobyte przezeń ziemie i zamki. Warta miała dzielić ich posiadłości tak, że Santok ze wszystkiem, co leży niżej, pozostawał przy księciu Henryku; Nakło zaś, Uście, Czerników, Wieluń, Drizen i inne przy Władysławie, a Szrem wreszcie przy księciu Borzy-

*) Por. Stenzel script, rer. ailes. I btr. 20. Henryk wydał w r. 1234 w Krakowie przywilej, jako dux Crac. et Siles., w którym Bolesław, syn Leszka, podpisał się jako świadek. Poświadczona kopia w aktach klasztoru Oło-bockiego w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu. Drugi przyw., wydany w tym samym r. 1234 w Dańczowie bez oznaczenia dnia, w którym wykonywa w ziemi krakowskiej prawa książęce, znajduje się u Fejera Cod. dipl. Hung. II str. 454,

woju, siostrzeńcu Henryka z siostry jego, poślubionej Witoldowi morawskiemu, osadzonemu w nim przez wuja pod-Krom tego obaj książęta przyobiecali sobie

czas wojny.

wzajemnie, iż żaden z nich ani przemocą, ani podstępem

nie będzie czyhać na życie drugiego, lub jego dzieci: żaden nie będzie napadać, rabować ziem drugiego, chytro-ścią lub przemocą zabierać u drugiego zamki, lub też bez sądów zabierać majątki i aresztować szlachtę, która w czasie wojny mogła narazić się na niełaskę książęcą. A ktoby postępował wbrew tym zobowiązaniom, podpadnie klątwie papieskiej i arcybiskupiej i utraci prawo do pretendowanych ziem wraz z całem swem potomstwem; krom tego w razie, gdyby książę Henryk lub syn jego złamał pokój, będzie musiał oddać biskupowi poznańskiemu zamek, Stary gród, jeśliby zaś Władysław Odonicz był naruszycielem ma na wieczne czasy oddać gród Ostrów arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu ; zarazem zgodzono się na zjeździe, mającym nastąpić na Zielone Święta, jeszcze raz rozpatrzyć wzajemne pretensye, a tymczasem wyjednać u papieża zatwierdzenie pokoju ; do tego czasu zaś nie budować żadnych nowych zamków, lecz tylko odnawiać stare, upadające ⁵⁸).

Papież 26. czerwca, w kilka dni po otrzymaniu wiadomości o zawarciu pokoju między Władysławem a Henrykiem, utwierdził ten układ, a dalsze badanie polecił (1285) arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i biskupowi poznańskiemu. Pierwej jednak, nim polecenie to doszło do nich, Henryk i syn jego, unikając takowego rozpatrzenia, pod fałszywym pretekstem, iż komisarze wyznaczeni przez papieża zwlekają sprawę, udali się wprost do Grzegorza i zdołali wyjednać u niego, iż jednocześnie wydał arcybi-

skupowi nowy rozkaz rychłego rozbierania sprawy, zaś biskupowi merseburskiemu i niektórym innym duchownym polecił całe to śledztwo wziąć w swe ręce w razie, gdyby owi pierwsi komisarze nie wykonali jego rozkazu. Wprawdzie teraz już arcybiskup Pełko i biskup poznański nie ociągali się wcale z ukończeniem tego polecenia, ale Henryk wrocławski nie chciał teraz uznać arcybiskupa za sędziego, prawdopodobnie za jego stronniczość, lecz skłonił nowo mianowanych papieskich komisarzy do wezwania przeciwnika na miejsce, do którego prowadziła droga przez jego prowincye, a gdy Władysław Odonicz nie wysłał tam ani swego pełnomocnika, ani też sam przybył, Wilhelm, biskup chodeński, jako legat papieski na północy, nie wdając się w dalsze rozpatrywania sprawy, zatwierdził umowę, zawartą 22. września. Przeciwko temu zaprotestował znów Władysław. Udał się do papieża, zakomunikował mu cały przebieg sprawy, przedstawił, iż ów układ jest wymuszony, że biskup merseburski zanadto się pospieszył, a zatem, upraszał zatwierdzić pierwszą ugodę, zawartą w r. 1288, podług której Henryk zrzekał się wszystkich swych pretensyj do ziem wielkopolskich ⁵⁹).

Tymczasem przed stolicę papieską zaniesioną została druga skarga przeciwko księciu Henrykowi, z której istotnie wypada, iż nie bez słuszności obawiał się stronniczego rozstrzygnięcia swego sporu z Władysławem przez arcybiskupa. Podczas wojny bowiem obciążał on dobra kościoła gnieźnieńskiego rozmaitemi ciężarami, pociągał osadników do służebności wojennych i budowania zamków, pobierał od nich podatki, sądami swemi rozstrzygał ich spory, jednem słowem wielorako nadwerężał eksempcyjne przywileje kościoła. Napominany przez arcybiskupa, aby zaprzestał takich czynności, a po zawarciu pokoju, aby zwrócił szkody, odwoływał się Henryk na apelacyę stolicy papieskiej, lecz gdy takowa w istocie nie nastąpiła, po upływie dwóch lat, kapituła gnieźnieńska udała się do papieża, który polecił swemu legatowi 17. sierpnia 1236 r. zbadanie skarg i rozkazał w razie sprawdzenia obwinienia obłożyć księcia klątwą ⁶⁰). Legat spełnił polecenie, gdy Henryk nie przybył na jego wezwanie, lecz on znowu posłał do Rzymu i wyrobił sobie u papieża polecenie swemu pełnomocnikowi dania mu absolucyi pod warunkiem, aby albo sam osobiście, lub też przez posła usprawiedliwił się w Rzymie. Lecz pełnomocnik rozgrzeszył go bezwarunkowo, a od tego czasu Henryk uważał się tern mniej obo-obowiązanym do spełnienia żądań arcybiskupa ⁶¹).

Skarga Władysława nie odniosła także pożądanego skutku. Wprawdzie papież polecił biskupowi, dziekanowi płockiemu i opatowi kolbaczewskiemu rozpoczęcie nowego śledztwa o sporach książęcych, natychmiastowe bezwarunkowe zdjęcie klątwy z Władysława w razie, gdyby biskup merseburski rzucił nią nań niesłusznie ⁶²) ; jednak, gdyby nawet roboty te, o których zresztą nic nowego nie wiemy, wzięły pomyślny dla Władysława obrót, nie zdołał on za życia swego odebrać napowrót straconych ziem. Władysław opolski został w posiadaniu Kalisza i Rud^f), a Henryk wrocławski umierając w r. 1238 ft) zostawił synowi swemu Henrykowi Pobożnemu prowincyę, która obszarem swym przewyższała o wiele posiadłości wszystkich innych książąt. Dolny Szląsk i Lebus, znaczna część Wielkopolski i cała ziemia krakowska w skutek tych wojen zostały połączone pod władzą jednego księcia i być może, mogły stać się jądrem nowego niejako państwa polskiego, gdy wkrótce po śmierci Henryka I, nadciągająca od wschodu burza wojenna, tak się gwałtownie rozszalała nad Polską, iż zbliżenia się jej i dalszego rozpostarcia ze zgrozą wyglądał cały chrześcijański świat zachodni *).

*) Wizerunek, który podaje Długosz o wszystkich tych zajściach między Henrykiem i Władysławem Odoniczem, jak to łatwo dostrzedz, porównywają^ z nim podane tu wiadomości, jest pełen błędów. Jednak osobnego zbicia potrzebuje jeszcze jedna jego wiadomość, oparta po części na Boguchwale, iż Władysław, wygnany zupełnie z Wielkopolski przez Henryka, umarł na Pomorzu wygnańcem. Przeciwko temu świadczą doszłe do nas przywileje. Podług nich był on w r. 1235 26. lutego i 28. maja w Gnieźnie. Racz. Cod. i księga kopij listów kapitulnego arch. w Poznaniu, 1236 r. w Poznanin. Raczyński Cod.

1237    r. w Poznaniu. Tamże 1237 r. 23. maja i 3. lipca w Gnieźnie. Tamże

1238    r. 15. lutego znowu w Gnieźnie. Por. Dogiel IV str. 13. Rok śmierci

Władysława 1239 podaje Boguch. str. 59 i Fragm. ann. Pol. u Sommersberga II sir. 91.    25. kwietnia 1239 r. wydał on jeszcze dwa przywileje klasztorowi

lubuskiemu. Por. Büsching. Urkunden des Klosters Leubus str. 160—64. Pierwszy z wiadomych nam dotychczas przywilejów jego syna Przemysława, datowany jest 1. sierpnia 1240 r. w Mącznikach (okręg środzki w wielkiem księstwie poznańskiem). Cod. Raczyński.

KONIEC TOMU PIERWSZEGO.

SPIS RZECZY

TOMU I.

WSTĘP. i. Geografia II. Słowianie

str. 5

18

KSIĘGA PIERWSZA. Monarchia Piastów od 850 do 1139.

I.    Historyczne tradycye Polaków................

II.    Najdawniejszy stan plemion polskich i utworzenie się monarchii

Piastów. Pierwsze starcie się z Niemcami. Zależność Piastów od cesarstwa. Wprowadzenie chrześcijaństwa...........

III.    Dalsze rozpostarcie państwa na północ, południe i zachód, oraz

kościelne i polityczne uwolnienie się jego z pod bezpośredniego wpływu niemieckiego zwierzchnictwa............

IV.    Utworzenie się ruskiego państwa. Pierwsze nieprzyjazne starcie

się Polski i Rusi......................

V.    Stan wewnętrzny. Koronacya i śmierć Bolesława.......

VI.    Mieczysław II. Wojna z Węgrami. Wznowienie walki z Niemcami. Zdobycie Morawii przez Czechów, a grodów czerwieńskich przez Ruś. Powtórne uznanie zwierzchnictwa cesarza niemieckiego

VII.    Reakcya przeciwko władzy książęcej i chrześcijaństwu. Ucieczka

czy też wypędzenie wdowy Mieczysławowej i jej syna Kazimierza. Zwycięzki napad czeskiego księcia Brzetysława. Powrót Kazimierza i przywrócenie władzy książęcej.............

VIII.    Nowe podniesienie się polskiej potęgi pod Bolesławem Śmiałym.

Zwycięskie boje z Węgrami, Czechami i Rusinami. Koronacya Bolesława na króla. Walka jego z kościołem i wygnanie.....

IX. Władysław Herman zarzuca tytuł króla. Walki z Pomorzanami. Zbigniew i Bolesław Krzywousty. Rozdział państwa.......

X. Bolesław III Krzywousty i jego brat Zbigniew. Zwycięskie walki z Pomorzanami, Czechami, Niemcami. Zdobycie zamków nad Notecią i wschodniego Pomorza. Pokój z Czechami. Zamordowanie Zbigniewa.........................

XI. Władimir Monomach wielkim księciem w Kijowie. Napady książąt Włodzimirskiego i Halickiego na Polskę. Zhołdowanie Woło-dara Halickiego przez Bolesława, Powstanie i uśmierzenie wschodniego Pomorza. Zdobycie zachodniego Pomorza. Sojusz z Danią

102

132

146

160

169

182

199

221

r—V« s- /'S

U\ XJ -~J

XII. Bezskuteczne wyprawy Bolesława na Ruś i do Węgier. Napady Czechów na Szląsk. Pośrednictwo cesarza Lothara. Podział państwa i wprowadzenie senioratu (starszeństwa).........

XIII. Rzut oka na przeszłość. Stan wewnętrzny..........

str.

278

288

KSIĘGA DRUGA. Walka o monarchię i zupełne jej rozprzężenie od r. 1140—1300..

331

I. Władysław II wielkim księciem. Jego wygnanie. Wyprawa Konrada II do Polski. Bolesław IV Kędzierzawy utrzymuje się jako wielki książę pomimo napaści Stolicy apostolskiej i cesarza Fryderyka I. Synowie Władysława II otrzymują, Szląsk. Mieczysław III i Kazimierz Sprawiedliwy. Synod w Łęczycy. Strata Pomorza, lecz pomyślne wyprawy Polaków na Wołyń, Halicz i Polesie . .

II. Walka o Kraków między Mieczysławem Starym a potomkami Kazimierza Sprawiedliwego. Wyniesienie księcia Leszka. Bitwa nad Mozgawą. Osadzenie Romana Włodzimirskiego na księstwie Ha-lickiem. Mieczysław Stary panem na Krakowie. Powtórne jego wygnanie, powrót i śmierć. Wpływ magnatów i duchowieństwa. Początek reformy polskiego kościoła. Spór Władysława Laskono-giego z Henrykiem, arcybiskupem gnieźnieńskim. Wyniesienie księcia Leszka w Krakowie. Zupełne zniesienie prawa starszeństwa, ustanowionego przez Bolesława III............

III.    Roman książę Halicki i Włodzimierski. Walki Węgrów, Polaków

i Rusinów o Halicz. Przewaga Rusinów. Daniel i Wasilko Roma-nowicz. Południowo-zachodnia Ruś usuwa się z pod dotychczasowego wpływu Polaków...................

IV.    Władysław Laskonogi i Władysław Odonicz. Przeprowadzenie

prawa immunitatis kościoła. Nowe walki Władysława Laskono-giego z Władysławem Odoniczem i Wrocławskim księciem Henrykiem. Śmierć Leszka Krakowskiego. Władysław Odonicz, pan Wielkopolski. Konrad Mazowiecki i Prusacy. Przyznanie 1 utwierdzenie się niemieckiego zakonu w ziemi chełmińskiej.....

V.    Początek zniemczenia Szląska. Spory Henryka Wrocławskiego

z Konradem Mazowieckim i Władysławem Odoniczem. Pośrednictwo kościoła. Wyprawa krzyżowa polskich książąt do Prus. Połączenie ziemi krakowskiej i zachodnich okolic Wielkopolski z dolnym Szląskiem. Śmierć Henryka Wrocławskiego i Władysława Odonicza..........................

335

371

391

405

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

11-348730

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231490

¹

Boguchwał str. 56. nazywa ją, uxorem nobilem de Russia, nomine Grzimislavam, z czem zgadzają, się Annal, crac. maj. Długosz I str. 625 powiada, iż zaślubiny odbyły się dopiero w r. 1220 i robi ją, córką, Jarosława. I jedno i drugie jest fałszem. Salomea, córka Leszka i Grzymisławy, mając trzy lata, została w r. 1214 poślubioną, Kolomanowi, synowi króla węgierskiego Andrzeja. Że Grzymisława była córką, Aleksandra bełzkiego, wykazuje Ka-ramzin III str. 106. Bolesław Wstydliwy, syn Leszka, w przywileju z 18. maja 1255 r., znajdującym się u Raynald’a ad a. No. 56 i Fejer Cod. dipl. Hung. IV 2 str. 354 wymienia swego ojca, swą matkę Grzymisławę i swą siostrę Salomeę.

²

Por. Nestor, tłom. przez Szerera str. 265, który jednak nie wspomina o bitwie pod Zawichostem. Boguchw. str. 56 stawi ją pod r. 1205 ; Annal, crac. maj. błędnie podaje r. 1207. Contin. Cosm. r. 1206: Dux Lestko cum fratre Conrado occiderunt Romanum Regem Prutenorum (sic). — Albericus u Leibnitza, Access, histor. II str. 439 wzmiankuje także o tej bitwie z oznaczeniem r. 1205 ; i Karamzin przytacza traditiones veteres Coenobii S. Petri Erfordiae, w których stoi: XIII Cal. Julii (19.czerwca) Romanus rex Rutheno-rum. Hic dédit nobis XXX marcas. Rok 1205 jest z pewnością sprawiedliwy. Już Katona, Hist. crit. str. 49 dowodzi, iż Andrzej węgierski już w r. 1206 był w Haliczu i z tegoż roku jest pierwszy przywilej u Fejera, Cod. dipl. III str. 31, w którym Andrzej pisze się Galiciae Lodomeriaequie Rex. Długosz I str. 595 podaje naturalnie obszerny opis bitwy. Umieszcza on ją także pod r. 1205.

³

Za podstawę do opisu następnych halickich wypadków użyłem wiadomości ruskich, znajdujących się w III tomie u Karamzina. Już Naruszewicz w t. Y w dotyczących tych spraw miejscach często robi uwagę, iż opowieść o nich Długosza jest nader poplątaną i niepewną; dla tego to i ja, w wykładzie szczegółów, nie uważałem za stosowne posiłkować się nim.

⁴

Engel, Geschichte von Halicz str. 515 powiada, iż Daniel nciekł wprost do Węgier, nie wspominając o pośrednictwie Leszka. I później w wielu szczegółach nie zgadza się z Karamzinem. Chronologia wydarzeń często jest bardzo niepewną i może być tylko sprostowaną przez krytyczne porównanie wszystkich ruskich kronik ; dla przedsięwzięcia zaś tego brakło mi wszelkich pomocniczych środków.

⁵

Engel, Geschichte von Ungarn 1. str. 294 kładzie zamordowanie królowej pod r. 1213, z czem zgadzają, się Hermann Altah. u Oefele I str. 666. Chroń. Mellic. u Pez. Script, austr. I str. 237. Chroń. Salisb., ibid. str. 349» Contin. Cosm. I str. 368. Chroń. Altah. robi także uwagę, iż król był podówczas na Rusi. Por. Katona 1. 1. V. str. 193 i nast.

⁶

Por. Karamzin III str. 137.

⁷

Że układ ten nastąpił prawdopodobnie w r. 1214, przynajmniej nie później, dowodzi tego list króla Andrzeja do Innocentego III u Raynalda pod r. 1214 No 8 — 13. I Engel w historyi Halicza na str. 518, w historyi Węgier

⁸

1. str. 221 sprawiedliwie przyjmuje ten rok. Warunki układów poznajemy z listu Honoryusza III do Andrzeja z r. 1222, u Raynald’a No 42. Naruszewicz wbrew Długoszowi dowiódł już, iż Salomea była córką, a nie siostrą Leszka. Brat jej Bolesław tak ją nazywa w wyżej przytoczonym przywileju, w Uwadze 1 : quondam Galitiae Regina. Ówczesny jej wiek określa Yita, którą przytacza Narusz. Y. str. 205.

⁹

Por. Nestor, tłumaczony przez Szerera str. 265 i 266.

¹⁰

Por. Hurter II str. 142. Engel, Historya Węgier I str. 288 powiada, iż Andrzej, przy pierwszem zaraz popieraniu Daniela, postawił mu za warunek przejście do zachodniego kościoła. Jest to jednak domysł, który prawdopodobnie daje się tylko wyciągnąć niejako z listu Innocentego. Por. Historya Halicza str. 515.

¹¹

Por. pismo Andrzeja do Innocentego III z r. 1214 u Raynald’a ad a. No 8—13.

Reppel.

¹²

Engel, Historya Halicza str. 522, stawi wygnanie Kolomana pod r. 1218. Katona, Hist. crit. V. str. 314 na r. 1217. Karamzin na r. 1219. W sierpniu 1217 r. król Andrzej odbywał krzyżową, wypiawę ; Koloman był jeszcze wtedy w Haliczu. Por. pismo Honoryusza III u Raynalda pod r. 1217 No 23.

¹³

Bitwy te stawi Engel pod r. 1220. Karamzin 3. str. 150 pod r. 1219.

¹⁴

Za tym ostatnim oświadczył się i Katona w t. 5 str. 316, i jak się zdaje, słusznie.

¹⁵

O wypadku tym opowiada tylko jedno z dawniejszych źródeł, Boguchwał str. 57, z którego wziął i Długosz swoje opowiadanie na str. 616—617. Lecz gdy obaj bezpośrednio dodają, iż Władysław Laskonogi natychmiast wypędził swego synowca z Kalisza a ten umknął do Węgier i wrócił dopiero w r. 1223, zatem wiążą z sobą bezpośrednio wypadki odległe od siebie o wiele lat i błądzą w swych chronologicznych podaniach. Albowiem ani Władysław Odonicz nie usadowił się w Kaliszu w r. 1217, jak podaje Boguchwał; ani, jak chce Długosz, w r. 1214, lecz już w r. 1207. Dowodem tego jest przywilej, którego poświadczona kopia znajduje się w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu pomiędzy aktami klasztoru Ołobockiego, w którym Władysław Łokietek w r. 1329 potwierdza jego nadanie i gdzie mówi: Vladislaus ducis Odonis filius divina fav. clementia dux de Kalisz anno 1213 cal. Novbr. ducatus nostri post Calisz castri acquisitione anno sexto currente. Przywilej

¹⁶

Por. Naruszewicz, Historya t. YI str. 200.

¹⁷

Ta wiadomość Długosza I str. 624 stwierdza się przywilejem, wydanym przez Władysława Odonicza w r. 1234 arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu i wydrukowanym u Olszowskiego, De Archiep. Gnezn. str. 196 — 197.

¹⁸

Data ta wypada ztąd, iż Honoryusz III utwierdził już 9. lutego 1217 r. układ pokojowy obu książąt. Kopię z archiwum Watykańskiego, którą miałem od hrabiego Raczyńskiego z Rogalina oraz cały zbiór tych kopij oznaczać będę przez Raczyński Yatic.

¹⁹

O przebiegu tym znajduje się wzmianka w piśmie Honoryusza III z 24. maja 1218 r., w którem opatom Andrzejowskiemu i Wągoszewskiemu, równie jak i archidyakonowi Wrocławskiemu, nakazuje zbadać spór, powstały między Henrykiem Wrocławskim a Władysławem Odoniczem, o oddanie Kalisza. Raczyński Yatic. Podług niego pisał Henryk do papieża, iż uprzednio przyjął Władysława Odonicza u siebie, bellorum clade quassatum, tum pieta-tis tum consanguinitatis intuitu i dał mu swój castrum Chalis pro vitae sub-sidio pod pomienionym warunkiem. Jakim zaś sposobem doszedł książę Henryk do posiadania Kalisza tak, iż mógł gród ten nazywać swoim, nie mogę tego objaśnić.

²⁰

Por. pismo papieskie, przytoczone w uw. 6. i drugie z tej samej daty, w którem stoi : ad. indicium autem hujus a nobis perceptae protectionis censum decem marcarum auri — de tertio in tertium annum.... Raczyński Vatic.

²¹

Ten pokojowy układ znajduje się w piśmie Honoryusza III do Henryka, księcia Szlązkiego, z 9. maja 1218 r. Raczyński Vatic. Kiedy Henryk przyszedł do posiadania marchii Łużyckiej, tego nawet nie podaje Stenzei, Script, rer. siles. I str. 25. Odnośne tu wyrazy papieskiego pisma brzmij : extraneos cohibere, ne per fines de Lubus transeuntes nocere valeant vel terrae suae vel Marchiae Lusicensi qu?mdiu ab eodem Duce Henrico tenetur.

²²

O małżeństwie Władysława Odonicza z Helingę por. Boguchwał str. 57. i 64. W przywileju z r. 1242 u Nakielskiego Miechowia str. 167 i z r. 1243 u Yoigta Cod. dipl. str. 51, nazywa się ona Jadwiga, jednak przedruk pierwszego przywileju u Damalewicza, Archiep. Gnezn. str. 142—144 nazywają Helinga. O wzięciu Uścia donoszą Boguch. str. 57 i Fragment ann. poi. u Sommersberga 2 str. 11. Dzień wzięcia twierdzy podają oba jako dzień św. Dyoni-zyusza i jego towarzyszów, a zatem prawdopodobnie 8. lutego, nie zaś, jak przyjmuje Długosz, I str. 629, 7. października. Przy niepewności tych dat chronologicznych (por. uwagę nast.) ja czynię uwagę, iż 23. lipca 1223 r. książęta Konrad mazowiecki, Leszek krakowski, Henryk wrocławski, Świętopełk i Warcisław pomerelscy, byli razem w Bremie. Por. Acta boruss. I str. 275.

²³

Por. Boguchw. str. 58. Fragm. ann. pol. u Sommersberga II str. 91: Yladislaus filins Meszdonis a filio Odonis de terra ejicitur et eodem anno in exilio moritur. Por. Chroń. pol. 1. 1. str. 27.

²⁴

Por. Voigt, Geschichte Preussens t. I. str. 429 i nast.

²⁵

Tamże 1. str. 442 kładzie mianowanie Chrystyana biskupem pruskim na r. 1214 lub też na początek 1215 r. Przeciwko temu należy zrobić uwagę, iż Władysław Odonicz mianuje go Episcopus już w r. 1212 w przywileju, wydrukowanym u Voigta, Cod. dipl. str. 9.

²⁶

Por. tamże na in. miejscu str. 442—446.

²⁷

Por. Voigt, Cod. dipl. I str. 1.

²⁸

Raczyński Yatic.

²⁹

Por. Yoigt, Geschichte Preussens I str. 447 i nast.

³⁰

Robimy tu uwagę do Yoigta str. 449, iż 25. Bierpnia 1219 r. biskupi pruski, poznański, kujawski, wrocławski i lebuski, znajdowali się jednocześnie w szląskim klasztorze w Trebnicy. Por. Wohlbrück, Geschichte von Lebus str. 57. Wiadomość o krzyżowej wyprawie polskich książąt, przedsiębranej przeciwko Prusakom w r. 1219, polega tylko na Długosza I str. 625.

³¹

Por. przywilej z r. 1222 5. sierp, u Dregera Cod. dipl. str. 106.

³²

Por. przy w. z r. 1223 w Act. Boruss. t. I str. 275.

Reppel.

³³

Por. Voigt, Geschichte Preussens I str. 450 mniema, iż w darowiznach tych Konrada, została udzieloną, biskupowi Krystynowi wielka część ziemi chełmińskiej z prawem zwierzchniczem ; lecz wyraźnie cum jure ducali, do którego odwołuje się Voigt dla poparcia swego zdania, w polskich przywilejach owego czasu, w najrozleglejszem rozumieniu ma znaczenie ogółu książęcych praw używalności i napotyka się często w przywilejach eksempcyjnych dla klasztorów i biskupstw, przez co jednak nie uwalniały się one od zwierzchnictwa książąt. Por. Stenzei, Urkundenbuch str. 166. Bardzo wyraźnie znaczenie to uwydatnia się w przywileju z r. 1255, tamże na str. 335: Bolesław II, książę szląski udziela niejakiemu dominus Iko, za jego wierne służby dla dóbr jego: omnia jura ducalia videlicet jugicia majora, homicidia, furta, effusiones sanguinis, et ejus similia, poradlne, podvorove, strozne, castrorum reparationes, solutiones et exactiones qualescunque. W ściślejszem znaczeniu prawo książęce oznaczało niekiedy tylko wyższą sądowniczą władzę książęcą czyli sądownictwo kryminalne. Por. przywilej Henryka II szląskiego i krakowskiego z r. 1234 u Fejera, Cod. dipl. Ilung. II str. 454 : jus ducale quod est decisio capitis vel membrorum mutilatio. (U Fejera przywilej ten wydrukowany jest pod r. 1204 niewątpliwie błędnie).

³⁴

Por. Voigt na in. m str. 458.

³⁵

Por. Yoigt na in. m. 2. str_189.

³⁶

Por. Raynald, Annal, ann. 1232 Nr. 6.

³⁷

W przyw. z r. 1233, w którym Kazimierz, książę kujawski, potwierdza darowizny brata swego Konrada, poczynione niemieckiemu zakonowi (Acta Bor. I str. 420) stoi : Cum enim Culmensis jam terra Anale exitium esset passa ab incursibus Prutenorum et jam Masovia et supra memoratae terrae (t. j. Kujawy i pograniczne ziemie polskie) ab eorundem Prutenorum tyrannide ince-perent demoliri; ipsis jam pro parte maxima demolitis seu devastatis, cum succurentem alium habere nequiret, dictus dux pater noster, sanissimo usus consilio, supra memoratos Magistrum et fratres de domo Teutonum ad dicta-rum terrarum subsidium — — advocavit — etc.

³⁸

Przywilej jest wydrukowany w Act. borus. I str. 395. Dogiel IV str. 5. Dreger str. 128: terrum Culmensem cum omnibus attinentiis suis tam in aquis, quam in agris et nemoribus nihil utilitatis nobis reservantes vel in futurum sperantes.

³⁹

Przywilej znajduje się: Act. borus. I str. 402. Dreger str. 137. Dogiel IV str. 9. totum ex integro Culmense territorium, cum omnibus suis ap-

pendiciis--in perpetuum possidendum cum omni utilitate et omnimoda

libertate et jure eorum, quae esse possunt in terra, ut est aurum, argentum, caeterorumque metallorum genera, castores, aliaeque venationes quarumque ferarum sive in agris, aquarumque decursibus, foris, moneta, theloneis et in caeteris quae scnbi soient in privilegiis.

⁴⁰

Wydrukowano w Act. bonis. I str. 66. Dreger str. 138. Dogiel IV str. 7 : — totum ex integro Culmense territorium, cum omnibus suis attinen-tiis — in veram ac perpetuam proprietatem possidendum, pleno jure, cum omni libertate, totam terram cum aquis aquarumque decursibus, stagnis, paludibus, montibus, vallibus, saltibus, nemoribus, silvis, arbustis, pratis, pascuis omnibus, cultis et incultis, viis et inviis, cum omnium eorum libera et plena utilitate et fructu, quae in praedictis omnibus sunt vel fuerint inventa, apparentia, vel inculta et specialiter sive aurum sive argentum vel alia quaecunque species aeris vel metallorum et gemmarum, fontes vel venae salis, et quidquid omnino in terra vel supra vel in aquis inventum fuit; castores et omnes venationes . quarumcunque ferarum, piscationes quoque piscium omnis generis cum ipsis aquis praedictis et omni eorum proventu et utilitate in piscationibus, navigiis, passagiis, pontibus, molendinis et insulis cum villis et castris, oppidis, gran-giis, foris, monetis, pedagiis, theloneis, terrarum et aquarum et omnino cum omnibus continentibus intra similes praedictos et pleno jure et integra libertate, ipsorum etiam limitum, sine qualibet diminutione cum omni honore et jurisdictione, perfecto et vero dominio, proprietate ac possesione . .. nihil pror-sus juris, utîlitatis, advocatiae, patronatus vel cujuslibet alterius juris, ditionis aut potestatis quocunque nomine censeri possit vel appellari, mihi haeredibus vel successoribus meis — retinens.

⁴¹

Dla porównania najlepiej nadaje się przyw. z r. 1257, wydany u Jab-czyńskiego Arch. theolog. I str. 359, w którym Bolesław, książę wielkopolski, potwierdza darowiznę, uczynioną, przez brata swego księcia Przemysława na śmiortelnem łożu, biskupstwu poznańskiemu z miasta Buk: et cum omnibus terminis, attinentiis, utilitatibus, cum moneta, theloneo et cum tabernis et cum pleno jure et dominio, quod noster frater praefatus dux habet in eadem civi-tate. Przez to jednak miasto Buk nigdy nie było wyjętem z pod zwierzchnictwa polskich książąt. Podobnież rzecz się ma z przywilejem, nadanym biskupowi lebuskiemu dla Opatowa w r. 1282, u Beckmana, O Lebusie str. 7 książę udziela quodcunque jus habemus. W przywileju, zachowanym w nadprez. arch. w Poznaniu z r. 1296, klasztor Lubin otrzymuje w swych posiadłościach: omne jus, quo nos utimur, omnimodamque perfectam damus libertatem.

⁴²

Voigt zupełnie nie zwrócił uwagi na ten stosunek Polski do zakonu i na tę tak ważną, pierwiastkową, różnicę w dążnościach tego ostatniego i w zamiarach księcia Konrada. Ponieważ błędnie przypuszcza, iż Konrad w r. 1222 darował pewną część ziemi chełmińskiej biskupowi Krystynowi z prawami panującego, jako posiadłość zupełnie niezależną, że tak się wyrażę , su-werenalną, to mniema on także, iż takie same stanowisko od razu już nada-nem było zakonowi przez księcia i widzi tylko w układach obu stron od roku

⁴³

1228 — 1234 usiłowania zakonu, raz otrzymane od księcia obietnice zapewnić sobie obszerniejszymi przywilejami tem bardziej, iż cały charakter Konrada budził w zakonnikach nieufność, lub też niepewność w ich uczciwem dotrzymaniu.

⁴⁴

Por. Boguch. 1. 1. str. 57. Stenzei, Script, rer. siles. I str. 20 uwaga 3.

⁴⁵

W przyw. z r. 1231 o T. i 0., wydanym przez Konrada i znajdującym się w kopiach listów arch. kapitulnego w Poznaniu, w którym książę ten nadaje dobra biskupowi poznańskiemu, Pawłowi, stoi : praesente Vladislao duce poloniae; Boleslao duce Sendomiriae; Kazimiro duce Cujav.

⁴⁶

W przyw. z r. 1232 9. września u Nakielskiego str. 155 na końcu stoi : duce Boleslao filio Conradi in provincia Sandomiriae dominante, f) Por. przyw. u Nakielskiego str. 154. tt) Por. przyw. u Nakielskiego str. 156. tff) Bez daty podaje Boguchw. str. 58 ten rezultat wojny, ftft) Por. Stenzel, Script, rer. siles. I not. 3 str. 20.

⁴⁷

Że książę Kazimierz umarł przed końcem 1233 r., tego dowodzi, wbrew Böhme, Diplomat. Beiträge I str. 3, przy w. z r. 1233 u Boczka Cod. dipl. mo-rav. II str. 259. Rządy opiekuńcze nad górnym Szląskiem zatrzymał Henryk aż do swej śmierci. Por. przy w. z r. 1239 u Boczka 1. 1. str. 363.

⁴⁸

Wypada to z kopii listu, znajdującej się u hrabiego Edwarda Raczyńskiego z 26. czerwca 1235 r., w którym umieszczony jest układ pokojowy między Władysławem a Henrykiem z r. 1234, który znany już był Naruszewiczowi 1. 1. YII str. 13 z arch. króla Stanisława Augusta i którego dotyczące miejsce zostało zakomunikowanem także i w liście Grzegorza IX do księcia Henryka, znajdującym się również w odpisie u hr. Raczyńskiego, zawierającym pośredniczące pismo arcybiskupa gnieźnieńskiego Pełki, w którem stoi, iż powstała wojna pomiędzy obu książętami super possessione illius totalis partis Poloniae, quam autea dominus Vladislaus, Mesconis filius possederat.

⁴⁹

Por. Stenzei, Script, rer, siles. I str. 20 not. 3.

⁵⁰

Wnioskuję o tem z licznych zjazdów, odbywanych przez nich w roku 1231. Władysław podpisał w tym roku dwa przywileje, dochowane w księdze kopij archiwum kapituły poznańskiej, wydane przez Konrada biskupstwu poznańskiemu.

⁵¹

Por. Boguchwał str. 58—69.

⁵²

Por. tamże 1. 1.

⁵³

I ten układ, o którym nie donosi żaden z dawniejszych kronikarzy, wspomniany jest tylko w piśmie papieskiem z 14. paździor. 1237 r., znajdują-cem się w odpisie u hr. Raczyńskiego. Czas jego zawarcia daje się określić przez to, iż 1) Władysław Odonicz z księciem Henrykiem, znajdował się jesionią, w r. 1233 na wyprawie krzyżowej przeciwko Prusakom, a zatem był z nim w zgodzie; 2) Układ z r. 1234, o którym wspomniałem już poprzednio, piśmie (14. pażdz. 1237) jest przytoczony, jako następujący po nim; 3) podług Boguch. wojna między książętami toczyła się w r. 1233, jednak musiała się już skończyć przed wyprawą krzyżową.

⁵⁴

Por. Bullarium dominie. I str. 44.

⁵⁵

Por. Düsberg, Chronicon Prussiae edit. Hartknoch str. 91—94. Voigt, Geschichte Preussens 2, str. 243 i nast. powiada, iż książęta już latem 1233 r. byli w Prusiech i kładzie bitwę nad Sirgeną na początku r. 1234. Jako przyczynek do przyszłego ściślejszego oznaczenia tych dat, robię uwagę, iż Władysław Odonicz był 18. lipca in colloquio, quod fuit super aquam neszobe (Noteć?) por. Büsching, Urkunde von Leubus str. 115—16, Henryk szląski znajdował się z Konradem mazowieckim i Pełką, arcybiskupem gnieźnieńskim, 2. października 1233 r. w Chełmnie, a 11. listopada we Wrocławiu. Por. Stenzel, script, rer. siles. II str. 13. A zatem bitwa nad Sirgeną, jeśli w niej uczestniczyli polscy książęta, mogła przypaść w paździer. 1233 r.

⁵⁶

Por. Stenzel 1. 1. I str. 20.

⁵⁷

Że Władysław opolski uczestniczył w tej wojnie, wynika to po części z Boguchwała str. 63—64 po części zaś i ztąd, iż później był w posiadaniu ziem kaliskiej i rudzkiej. W r. 1238 matka jego Viola wydała przywilej, jako ducissa de Kalisz et Ruda cum filio nostro duce Wladislao, na Bobrownik in colloquio, quod habitum est cum duce Heinrico, które znajdują się w poświadczonej kopii w aktach klasztoru ołobockiego w nadprezyd. arch. w Poznaniu. W r. 1242 Władysław w przyw. zwie się sam dux de Kalis. Por. Stenzel, Urkundensammlung str. 306.

f) Boguchwał str. 59. Chroń. poi. str. 27, a z nim Chroń, princ. poi. str. 104—5. Podług zdania Boguch. wszystkie te zdobycze przypadają na rok 1233 ; jednak bacząc na przytoczone poprzednio pismo papieża muszą one być posunięte o rok, t. j. na 1234.

ff) To samo pisał Władysław do papieża, por. pismo Grzegorza 14. paźdz. 1237 r. Raczyn. Yatic.

⁵⁸

Por. chroń. poi. str. 20. Układ jest umieszczony w piśmie Grzegorza z 26. czerwca 1235 r. Raczyński Yatic.

⁵⁹

O wszystkiem tem dowiadujemy się z wiadomego już nam pisma Grzegorza 14. paźdz. 1237 r., w którem papież dokładnie wystawia skargę, zaniesioną, doń przez Władysława. Raczyński Yatic.

⁶⁰

Wzmiankowane pismo Grzegorza 17. czerwca 1236 r. Raczyński Ya-tic. nie podaje żadnego objaśnienia w tej okoliczności.

⁶¹

Por. pismo Grzegorza do syna Henryka, Henryka Pobożnego, 12. czerwca 1238 r. u Raynalda Annal, ad. a. No 86.

⁶²

Por. pismo Grzegorza 14. października 1237 r. Raczyński Yatic. f) Por. uwagę 236.

ft) Rok śmierci Henryka potwierdza jeszcze przywilej jego u Boczka Cod. dipl. II str. 352. Wydany jest wr. 1238, illo anno quo pater noster mor-tuus est. Umarł 18. kwietnia. Por. Wohlbrück, Geschichte von Lebus I str. 26.