4T*

ri

»

PM

4»

T

‘

yj

Il

'    :r';:    ¹

TW

n*s

V

& 4

-

%l

T*

.

#*^..

»

^ 4

⁹

»2

r\

>

K

» j

r .

J

Lr-

êJLfé

Fi

t j

V

.

m.

Ul

■5«,

I

n

Ł.

ïi

L*

■** *fe». .

4.

• .* ,.■■■

7 -

S

wr i

WJf

N

.<•

1

MS

'V

S#

■r

r?*S

■* <

Jt !

«if

j*

h*

-

w*

%

ê

é

w

a

i

A»

i *

il:.

*#*

'

■».»

*

*

F I’

r/iàfl

ijftlilivß

>-f;

» Vy

j

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231330

x

j

)t

i

*

. <: *

i

r

»

PAMIĘTNIKI

K s.

A. KITOWICZA

F.X LIBRIS:

NOBILIS DOM.

SÏANISLAI

PAŁKOWSKI

I. U. D0CT0P.I8

CRACOViA

do panowania

Augusta III. i Stanisława Augusta.

ltlllLIOTEkA LI\I\VERSALI\A

ARCYOZIEt POLSKICH I OBCYCH.

TOM I.

WYDANIE NOWE przejrzane. uporządkowane I poglądem krytycznym zaopatrzone przez

A. K A C Z II R B E

-O—-v —

Wydawca: Adam Saozurba

we Lwowie. Kynek i. 87.

Czcionkami S. F. Piąlkiewictz w incmy.lu. 1 S&J.

EX UEBÎS:

NOBiLIS DOM. STAFJISLAI PAŁKOWSKI

I. ü. DOCTORIS

CRACOVIA 44 3

Życiorys ks, A. Kitowicza i obszerny przegląd krytyczny dzieł tegoż umieścimy na ko den. Tu zwracamy tylko uwagę, że Kitowicz jako współczesny ostatnich dni politycznej niepodległości Polski, daje nam najwierniejszy obraz owych czasów. Obdarzony jen i a lny 7» talentem spostrzegawczym, pamięcią Cym sa, kocha jący prawdę jak drugi Katon, jakby stworzony na to, aby ten najsmutniejszy obraz 10 dziejach Polski a zarazem najdraniatyczniejszy w dziejach świata pozostawił młodemu pokoleniu, jakoby otwartą księgę, na której to pokolenie powinno się uczyć nowego życia.

Przypisek wydawcy.

I Ca

PAMIĘTNIKI

Ks. A. KITOWI CZA.

Tom I.

Przedmowa Autora.

pospolicie niemal każdy, zaczynający czytać jaką książkę, ciekawym jest wiedzieć autora, a to dlatego żeby z charakteru jego mógł sądzić o dziele. Lecz ta próba nie jest koniecznie pewna. Widziały wieki dawniejsze i mój wiek napatrzył się bardzo wiele ludzi, urodzeniem i godnością wielkich, mających umysł zaprzątniony zdaniami nikczemnemi, fraszkami, bajkami, szalbierstwami podłemi i pochlebstwami, którzy w pismachswoich potomności zostawionych, albo szukali dla imienia swego zalety, albo komu pochlebowali, albo się płodem rozumów swoich, jak matki dzieckiem, delektowali. Bywali przeciwnie i są ludzie, z między gminu pospolitego nic nie wyniesieni, dla tego też nieznaczni. Tern przyrównaniem chcę ostrzedz czytelnika mego że więcej powinien wierzyć takiemu pisarzowi, który rzeczy jakie pierworodnie pisze, na które oczami tcłasnemi patrzał lub od ludzi wiarygodnych zaraz po zdarzeniu ich słyszał, niż temu który je z drugiego przepisuje, albo w sto lat jaką histo-ryą pisze, albo mieszkając w Ameryce pisze kroniki państwa jakiego Europejskiego; bo naprzykład gdyby admirał okrętowy wydał sztukę wożenia karetą, który bicza w reku nie miał. i takąż sztukę opisał jaki człowiek, który na koźle osiwiał, zapewne prędzej byśmy skłonili się do sztuki tego drugiego, niż do admiralskiej, chociażby ten drugi nie był stangretem królewskim, ale tylko fiakrem, albo woźnicą bernardyńskim.

Z takowej uwagi, czyniąc zadość czytelnikowi memu donoszę mu iż jestem rodowity Polak. Prosto ze szkół udawszy się w dwór-

VI ską służbę, a potem do Konfederacji krajowej, a nakoniec do duchownego stanu, niemal całe życie na publice strawiwszy i zawsze między ludźmi najpierwszymi w kraju mieszczący się, wszystko com w tych pamiętnikach napisał, albom oczami własnemi na to patrzał, albo z ust bardzo wiarygodnych nieodwłocznie słyszał, a w wielu okolicznościach samem się znajdował: przeto pismu memu wiara bez bojaźni zawodu może być dana.

Miejscem i czasem bliższy swego dzieła pisarz winien być przeniesiony nad dalszego. Obywatel, niebędący ani w łaskach u Monarchy, ani w nienawiści jego, piszący o dziejach jego, powinien znajdować więcej wiary nad dwóch następujących : nad jednego, który tchnie zawziętością ku Królowi, lub drugiego, który żyje z pochlebstwa królewskiego.

Kto szuka prawdy ten ją znajdzie — kto szuka wdzięku stylu i powabnego rzeczy układu, przepraszam, tego u siebie nie mam: albowiem przez większą połowę życia mego rozmaite z miejsca na miejsce odprawując przenosiny, nie miałem czasu robić pod sznur i cyrkuł peryodów. Ledwo mię stać było na to żem przypadek wydarzony krótko a węzłowato zanotował na kawałkach papieru, chowając w jednym złożeniu, a dopiero w roku 1788, zaś 60 wieku mego zacząłem je w jedną książkę zbierać, nie uważając ani na porządek rzeczy, ani na gładkość stylu; obawiając się aby mię bawiącego około tych powierzchownych okras śmierć nie zaskoczyła i wszystkiego dzieła razem z życiem nie wydarła. Powtóre, kto chce w ułożeniu należytem pisać historyą, musi czekać aż dzieła staną : w biegu ich szykować nie można. Przyczyna pierwsza do notowania zdarzeń za życia mego była : naturalne przywiązanie do dziejów albo historyi, którą, mojem zdaniem, mam za mistrzynią umysłu i oświecicielkę najprzedniejszą. Druga: dostało mi się czytać różne opisania dziejów za Augusta II. Augusta III. i teraźniejszego¹) jużto przez narodowych pisarzy, jużto przez zagranicznych. Ci fchmość nie tylko same dzieła opisali, ale nawet myśli i środki sprawców, które-mi swoje dzieła wykonali, z taką dobitnością jakby w sercach tych, których akcje opisali, siedzieli ; ale to wszystko bardzo odmiennie od rzeczy jak się działy. Przeto będąc ja niemal wszystkich

vu

dziejów od roku 1748 aż do roku ostatniego, na którym skoliozę, oczywistym świadkiem, umyśliłem wydać i zostawić potomności moje pamiętniki, aby prawda, zagmatwana piórami postronnych pisarzów lub pochlebców, nie zginęła. Że zaś ja rzeczy moje tylko same opisuję jak się stały, nie przydając im żadnych ani pochwał, ani nagan, ani przyczyn, z których, ani konsekwencji dla których zaszły, przeto każdy skombinowawszy moje pismo z innemi pismami, łatwo wyrozumie i znajdzie prawdę.

Tę zaś nagość i skromność zachowuję tylko w opisaniu samych dziejów, gdzie piszę jako świadek; bo gdzie piszę o jakich osobach, wystawując na widok publiczny ich obraz i sądząc o nich, tam piszę sądząc, nie tylko świadcząc. W takiem sądzeniu wolno iść za mojem zdaniem, wolno za innem — dosyć że ja do mego takiego a nie innego sądzenia trzymałem się pobudek jak najdoskonalszych. z czynów tychże samych osób, o których piszę, wziętych, oglądając się na sumienie, abym nikogo niesłusznie nie posądzał, dopieroż w potomności dobrego za złego nie podawał.

Że zaś tern i czasy bardzo w modę weszło czytanie historyi, a nawet ją w szkołach za wiele potrzebną dają lekcją, a pospolicie rzeczy wesołe i niejako igraszki lepiej się wbijają w pamięć młodzieży szkolnej, niż poważne i surowe, przeto zdało to mi się za rzecz nie złą to moje dzieło przyprawić częstokroć żartobliwemi wyrażeniami. Za co poważnego czytelnika przepraszam: młodemu, wesołość lubiącemu, wszystko co jest śmiesznego, ofiaruję; całe zaś dzieło przypisuję wszystkim, którzy go dostaną.

To dzieło zrobiłem nie dla samych statystów, ale dla wszelkiego gatunku ludzi : i wielkich i małych. Dla tego pokładłem w niego nie tylko znaczne dzieje, ale też i małe zdarzenia; nie tylko publiczne, ale też i szczególne, nie tylko ziemskie rewolucje, ale też nadziemskie czyli sublunarne, bo nio wiem co kię komu przyda, a radbym się każdemu przysłużył.

Pierwszą książkę tych dziejów kończę z rokiem 1788, druga zacznę z porządkiem roku 1789. Jak daleko zajdę w lata wiedzieć nie mogę, dla tego też peryodu ostatniego pisaniu memu nie zakładam. Będę pisał póki będę mógł, a w którem miejscu i czasie ustanę, ten będzie końcem pracy mojej.

ROZDZIAŁ I.

§ l.

Panowanie Augusta III.

O początkach panowania Augusta III. nie pisze, bo w tych byłem jeszcze dzieckiem; a nim wziął przed się pisanie dawniejszych dziejów, tylko te, które się za używaniem rozumu mojego zdarzyły. To jedno przytaczam, co ulgnęło w moją młodą pamięć, że w dzień koronacyi Augusta III . w Krakowie odprawianej, po po wszystkich miejscach publicznych, z rozkazu rossyjskiego, była palona illuminacya; każdy mieszkaniec musiał oświecić okna domu swego. Nie była to tak przednia illuminacya, jak dała się widzieć palona Stanisławowi Augustowi (o której będzie w swojem miejscu); ale tylko świeczki łojowe i lampy takież wystawione w o-knie na prostej desce ; a w niektórych pałacach świece woskowe i lampy oliwne, bez żadnych figur malarskich i snycerskich. Ktoby zaś nie palił świeczek, przynajmniej dwóch w oknie, byłhy poczytany za nieprzyjaciela króla saskiego, a partyzanta Leszczyńskiego, a taki, od Rossyan źle traktowany. Dla tego, najuboższy gospodarz, wolał stracić dwie świeczki, niż oberwać na grzbiet sto knutów, czyli batożków. Ta illuminacya zaczęła sie w wieczór, i trwała do wypalenia się świec.

Drugi obmiot, który do dziś dnia nie uszedł z pamięci mojej, był następujący : sołdaty rossyjscy, mający kordygardę w domu rodziców moich, nalawszy wody w dużą misę, śledzia surowego

z łuską, w drobne kawałki pazurami szarpiąc, w też wdrobili, potem sucharów podobnież nadrobili, a nażegnawszy się nad nia i nakiwawszy, z wybornym apetytem ową zupę jedli. Pieniądze» kopijkami zwane, nosili w gębie, między wargą spodnią i zębami, • gdy mieli co jeść, lub pić, owe kopijki brali do reki. Grubsze zaś pieniądze chowali w kieszeniach. Niechlujstwo tego narodu było aż do obrzydzenia.

Oficerowie nawet niżsi mało co byli ochludniejsi od gminnych sołdatów; dla uniknienia gadu, używali koszul kitajkowych rozmaitego koloru, w której matoryi, ile slizkiej, wesz niekownna nie tak łatwo jak w płótnie utrzymać się mogła, i kitajku nie tak często prania potrzebowała. Rozumiem, iż przyczyną chorób w cieplejszym kraju przebywającym Moskalom najwięcej było wspo-mnione niechlujstwo, z którego gdy teraz wykrzesali się przez większą połowę, i używanie łaźni w artykuły wojskowe wprowadzili, nie szkodzą im ciepłe kraje.

Po wyjściu Moskali z Polski jakoś w drugim czy w trzecim roku po koronacyi, nastąpił głód, którego tc okoliczności pamiętam : Najprzód, że żadna potrawa tak nie smakowała jak chleb, nawet ludziom dobrze się. mającym i w inne czasy chleba mało używającym. Powtóre, że w Warszawie pełno było ludu zgłodniałego. schodzącego się do niej z okolic. Panowie i majętni obywatele czynili składki wielkie na tych nędzarzów, których, mimo tę. opatrzność, codzień wieika liczba umierała, grzebiona w wielkie doły po cmentarzach i po polach przez grabarzów umyślnie na to wysadzonych, którzy zmarłych zbierali po ulicach, kładli na kary i do dołów zwozili.

Żywym dawano pewną porcyę chleba codzień, w pewnych miejscach, nmrem albo parkanem opasanych. Byli ludzie z dłu-giemi biczami, od nich zwani bieżnikami, którzy przed godziną dystrybucyi chicha, zganiali ubóstwo do owych miejsc, zajmując wspomnionemi biczami i pędząc jak bydło. Wielu albowiem z tych mizeraków z łakomstwa głodem rosnącego, spodziewając się większego pożywienia w pojedynczej od domu do domu żebraninie, unikało zajmu do gromady. Wpędzonych w zamknięcie, czyli plac, wypuszczano po jednemu taż samą bramą, dając każdemu pod równą

miara sztukę clileha, i tak czyniono eodzień. Umierali jednak i przy takiej opatrzności, mianowicie ci, którzy nic wstrzymując apetytu, prócz chicha rozdanego, szukali większego gdzie mogli posiłku, a nawet końskie mięso z zdechłych koni Jedli. Wielu zmarłych znajdowano z kawałkiem chicha u gęby, gdy sciśniony żołądek nie mogąc trawić pokarmu chciwie jedzonego, odejmował jedzącym życie.

ROZDZIAŁ II.

ar.

Panowanie Augusta III. przed wojną siedmioletnią.

Od roku 1743. zacząłem notować moją chronologię, którego roku jakoś ku jesieni pokazała się gwiazda wielka, ogromności księżyca, w pełni, z ogonem, na kształt miotły, długim i szerokim ; była figury okrągłej, gładkiej, bez promieni do koła; jasność miała bystrą, tak w swojej kuli, jak w ogonie równą ; wschodziła i zachodziła ta gwiazda przez niedziel sześć po zachodzie słońca, równo z miesiącem, widziana nie tylko na horyzoncie polskim, ale też nad całą Europą, jako o niej były zewsząd uwiadomienia. Odbywszy swoją wizytę, więcej się nie pokazała. Za pierwszem swojem zajaśnieniem nabawiła ludzi wielkiej trwogi i rozmaitych prognostyków. Jedni prawili : iż kto się tej gwiaździe przypatruje, ten roku nie dożyje. Drudzy; że któryś monarcha europejski umrze ; inni, że będzie głód ; inni, że powietrze ; inni, żo wojna. Tego jednak co nastąpiło, nikt nie zgadł, to jest powietrza na bydło (o którem zaraz), i prócz którego Polska nie miała szczęśliwych czasów i podobno więcej takich mięć nie będzie, jak były pod słodkiem panowaniem Augusta III., któremu niewdzięczność Polaków sprawiedliwie ukarały niebiosa następnem panowaniem. Roku 1744. powstało powietrze na bydło rogate, najprzód na Rusi, a potem rozszerzyło się po całej Polszczę i Litwie, zkąd znowu z wołami ruskiemi postąpiło do Szlaska, Prus brandeburgskich

i do innych niemieckich krajów, /ubijało powszechnie i gęsto przez cztery lata, potem obrzednio pokazywało się po różnych miejscach i dotąd pokazuje. To jednak podziwienia godne, że przy upadku milionowym nie brakowało bydła w Polszczę ; oprócz krajowych potrzeb, tysiącami woły wychodziły za granicę, i choć w jednem miejscu wypadło co do sierci (jak mówią), za kilka lat znowu były napełnione obory i jatki rzeźnickie. Co większa, iż po zaczętym pomorku na bydło, więcej nierównie było w Polszczę gęb do mięsa, niż przed nim, bo surowość postu z laty coraz wolniała między katolikami, dyssydentów do Polski i żydów przybywało, ludność się pomnażała, Moskwy w ostanich leciech Augusta III. podczas wojny z królem pruskim Fryderykiem II. w Wielko-Pol-8ZCZC było pełno, w ogólności daleko większa niż lat dawniejszych mięsa konsumeya. Przypisać to należy nie jakiej cudownej, nadprzyrodzonej sprawie, ale rozszerzonemu w słodkim pokoju pod Augustem III. gospodarstwu, wytępionym po wielu miejscach nieużytecznym borom, wysuszonym bagnom, wykarczonym zaroślom, a na tych miejscach pozakładanym wsiom, polom, łąkom i pastwiskom, w których się bydło karmiło i mnożyło.

cer.

JO

Pojedynek Tarła, wojewody lubelskiego.

Tegoż roku 1744go dnia l6go marca, pod Marymontem, młynem sławnym z mąki pszennej, o ćwierć mili od Warszawy, zginął w pojedynku sławny reputacyą między pany i męztwem. Adam Tarło, wojewoda lubelski, z okazyi takowej : miał on żonę, ale starą babę. z którą w dobrach osadzoną, nie mieszkał, ale pilnując publik, jako senator młody i choży, idąc za zepsuciem serca, kochał się w niejakiej Anusi (tak ją powszechnie zwano) naturalnej córce Lubomirskiego, wojewody krakowskiego, spłodzonej z Krysty, mieszczki krakowskiej, którą Lubomirski mężowi Krystowi odmówił, a potem za pośrednictwem wielkich pieniędzy nabywszy i o rozwód postarawszy się, we dwa lat po narodzeniu Anusi, za żonę pojął. Anusia wyrósłszy na piękną pannę, haniebnie wpadła w serce Tarłowi, wojewodzie lubelskiemu, który nie śmiejąc opuszczać swojej babki dla pieniędzy i zapisów, a spodziewając się lada kiedy sprawienia jej pogrzebu, jako dogorywającej w latach, zawczasu sobie serce i rękę do przyszłego ślubu u Anusi wysługo wał, czyniąc jej w każdej kompanii pierwsze honory.

Na balu u Bilińskiego, marszałka wielkiego koronnego, wziął najpierwej w taniec swoją Anusię ; udał się potem do Poniatowskiej, wojewodzianki natenczas mazowieckiej, potem Branickiej, hetmanowej wielkiej koronnej. Lecz damy urażone tern przeniesieniem Anny nad siebie, zaraz uradziły między sobą, ażeby żadna z wojewodą nie szła w taniec. Gdy tedy zapędzony do wojewodzianki mazowieckiej Tarło, odebrał od niej odpowiedź : „Z kimeś WPan tańczył pierwszy taniec, z tą tańcz i drugi“ — jak był ognisty człowiek, tak zaraz obróciwszy się do kompanii, zawołał na eały głos : „Będę go miał za szelmę, kto z wojewodzianką mazowiecką pójdzie w taniec“. Wojewodzina mazowiecka, matka, baba dumna i męzkiego serca, na te słowa rozkazała Kazimierzowi, podkomorzemu koronnemu, synowi swemu, aby natychmiast szedł do tańca z siostrą. Skoro z nią stanął do tańca podkomorzy, wojewoda lubelski zawołał na niego: otóż jesteś szelma! Podkomorzy odbił to słowo na wojewodę, ztąd rozruch i rwetes do szpad (obaj albowiem nosili się w francuskim stroju), ale gospodarz balu surowy, pogroziwszy obom aresztem za porwanie się do oręża, pod bokiem królewskim, i za nieszanowanie domu swego, kazał natychmiast obom wynieść się z kompanii. Posłuszni rozkazowi którego lekceważyć u Bilińskiego niebezpieczno było, wyszli ; a wychodząc dali sobie parol na pojedynek, który podług zmowy odprawili trzeciego dnia pod Piasecznem, o mil trzy od Warszawy, na pistolety z koni ; wojewoda zabił konia pod podkomorzym, który padając na ziemię, wołał przejęty strachem, ile młody i w pierwszem polu takowej okazyi : kocham pana wojewodę. Za pośrednictwem sekundantów, ścisnęli się na placu i z dobrą ma-

uierą rozjechali. Nim przybyli do domów swoich, już w każdym wiedziano, co się stało na pojedynku. Gdy podkomorzy stanął przed matką, chcąc ją w rękę pocałować, zamiast ukontentowania, że zdrów powrócił, odebrał od niej policzek z takiem przywitaniem: „Wolałabym cię widzieć trupem z placu przyniesionego, niż z taką ohydą powracającego ; nie zów się synem moim, jeżeli tej hańby nie powetujesz". Podkomorzy ledwo przez połowę czując w sobie takiej zręczności, jaką miał do oręża wszelkiego rodzaju wojewoda, nic radby się był więcej kłócił, ale dla matki rad nie rad musiał. Pogodziwszy się więc i pokwitowawszy się z zatargi po pierwszym pojedynku, trzeba było szukać nowej do kłótni przyczyny. Tę dały paszkwile z obu stron biegające ; wojewoda srodze tknięty honorem swojej Anusi, najbardziej w tych paszkwilach szarpany, wyzwał powtórnie podkomorzego, dawszy mu na wolę wybór placu i oręża. Podkomorzy determinował plac pod Puławami. majętnością wuja swego Czartoryskiego, wojewody ruskiego; oręż pistolety. Pojedynek ten nic doszedł, przcszkodzony aresztem królewskim (o który, jak mówiono, postarała się familia podkomorzego, nie dufając szczęściu i widząc możniejszego w partyę wojewodę). Pogodzili się powtórnie i przeprosili za wdaniem królewskiem. przez posłanego z aresztem. Lecz to było na pozór tylko, i do czasu nastrojenia pewniejszej zguby wojewodzie. Jakoż, skoro tylko król wyjechał do Saksonii, podkomorzy dotąd wyzwany, wyzwał wojewodę, plac pojedynku pod Marymontem, wyżej namienionym; termin dwóch niedziel dla przygotowania .się słusznego w sekundantów i przyjaciół naznaczywszy. Na nieszczęście nikogo nie było pod ten czas w Warszawie z familii wojewody; przeciwnie zaś. z strony podkomorzego wszyscy się pozjeżdżali. Domownicy wojewody i konfidenci, przenikając rzeczy z obu stron, odradzali mu wszelkiemi sposobami, aby na ten termin nie pozwalał, aby go na inszy czas odłożył, ażeby się z równą partyą przyjaciół i krew nych przysposobił. Ale wojewoda, jak był serca wielkiego, tak niechciał słuchać żadnej perswazyi. Obrał sobie jednego towarzysza huzarskiego za sekundanta z którym przy kilku sługach swoich, ten pojedynek odprawił. Zrobił testament, i cały dom swój rozporządził. Gdy mu do siadania wyprowadzono konia, ten lubo inne w czasy powolny, tak rżał. miotał się i nogami grze-

bał, że dół na dziedzińcu nie mały wygrzebał. Mówili tedy słudzy do pana, aby tym razem nie wyjeżdżał: że oto koń miotaniem swojem nadzwycząjnem i dołem wykopanym przestrzega pana. że zginie. Lecz wojewoda nie dbając na żadne prognostyki, dosiadł gwałtem konia niespokojnego ; gdzie tylko przejeżdżał przez ulice, wszędzie lud pospolity klękał na kolana, i w głos Pana Boga prosił, aby Poniatowski zginął a wojewoda zdrów powrócił. Taką miał miłość powszechną u ludzi wojewoda, a nienawiść podkomorzy, czyli raczej matka jego, którą dla ponurego wzroku i surowości, pospolicie zwano gradową chmurą. Ona rej wodziła w domu i mężem rządziła, ona była główną podnietą togo pojedynku, nie mogąc strawić owego twardego kąska, że syn jej w pierwszym szwankował. Zawsze mu wymawiała, iż wstyd zrobił familii owemi sło wami upadlającemi : „kocham pana wojewodę!“ że mając więcej braci, nie osierociłby domu, choćby sam zginął. Ztąd nienawiść Indu powzięta ku matce spływała na syna w życzeniu mu zguby. Ale się inaczej stało.

Gdy stanęli na placu, zaczęli rzecz najprzód od zwady o owe paszkwile, które dobyte z kieszeni, wojewoda zatknął na szpadę, obiecując przybić je do serca podkomorzemu, lżąc go ostatniemi słowy; nie skąpił i podkomorzy dla wojewody podobnych karczemnych panegiryków; a tak cokolwiek jest w języku polskim słów uszczypliwych, grubiańskich, wszystkie na siebie za koleją wyekspensowali.

Wojewoda chciał koniecznie potykać się na szpady, podkomorzy zaś nie tylko na pistolety. Gdy tak w złości ujadają się chwilę, żaden żadnego na swoje wolę przeciągnąć nie mógł. Naresz cie wojewoda pozwolił na pistolety, a pokazując serce, metę od sekundantów wymierzoną na 20 kroków, skrócił do pięciu, na której stanąwszy pie>zo, wypalili obaj do siebie po dwa razy bezskutecznie; tylko któryś z nieb przebiegającego przez plac pojedynku jakiegoś chłopa, postrzelił w zadnią ćwierć. Wojewoda po dwoistem wystrzeleniu, nie dbając więcej na sekundantów, ani na niego, rzucił się z szpadą na podkomorzego. Podkomorzy wzajemnie na wojewodę, po kilku sztychach i skokach ku sobie uczynionych, wojewoda pchnięty szpadą w samo serce, w słowach: o mon dieu! chwytając się ręką za bok, padł i umarł.

Podkomorzy bledniejąc powoli z rany po żebrach, sobie zadanej, porwany od swoich do karety, złożony w koszarach gwardyi koronnej, nad Zdrojami, tam się korował przez kilka niedziel.

Rozruch wielki po Warszawie, płacz pospólstwa i przeklinanie Poniatowskiego sprawiły, iż się cała jego familia przez czas niejaki miała na ostrożności, dlatego i podkomorzego ranionego umieściła w koszarach, ażeby tarn lepsze miał bezpieczeństwo od gwardyi, której wojewoda ruski, wuj jego rodzony, był generałem; mianowicie, iż rozumiano, że Tarło, wojewoda sandomirski, bliski stryj zabitego, pan burzący i zuchwały, z Mikołajem Potockim, starostą kaniowskim, w żołnierstwo nadworne możnym, krwią z Tarłami złączonym, na stypę za nieboszczyka wojewodę, zechcą zabić którego Ciołka, czyli Poniatowskiego (bo Ciołek jest herb Poniatowskich). Długo trwało takie mniemanie; lecz nie przyszło do żadnej rozterki krwawej, obróciły się partye do prawa; skończyła się na grzywnach i wieży, którą podkomorzy koronny, przez pół roku w zamku warszawskim na górze, nie in fundo, przy balach i kompaniach wesoło wysiadywał. Tarło, wojewoda sandomirski, w lat sześć po tym pojedynku umarł. Starosta kaniowski, małym tylko straszny i pod wiechami rycerz, nigdy się na dom Czartoryskich i Poniatowskich, które się trzymały w kopie i znaczyły jednem nazwiskiem: familia, porwać nie odważył. Anusia, przyczyna kłótni między familiami, poszła potem zamąż do Węgier. Z Potockich, ani z Tarłów, żaden nie miał serca, pojedynkiem rewanżować śmierci wojewody, i tak zamachy wielkie domową wojną grożące, powoli czas uspokoił,

Wiadomości z placu przyniesione do Warszawy, dwoiste były : jedni mówili, że wojewoda zaślepiony pasyą. nacierając bez uwagi na Poniatowskiego, z jego ręki zginął, drudzy twierdzili, że niejaki K..... rodem Kurlandczyk, major w regimencie saskim ge

za-

nerała Szybilskiego. Czartoryskich przyjaciel, sekundant w tvm pojedynku podkomorzego, wmieszawszy się pomiędzy bijących, pod pozorem dodawania serca, z pod ręki podkomorzego ranionego zadał sztych śmiertelny wojewodzie. Opinia czyniąca K.... bójcą. była zawsze mocniejsza. Ale dekret trybunalski nie obwiniał K..... tvlko podkomorzego ; lubo i to pomnażało podejrze

.. po tym pojedynku wyjechał za granicę, i nie powrócił

9

nie, że K .

do regimentu, aż po skończonej sprawie, choć wraz z podkomorzym był do trybunału pozwany. Ponieważ ten pojedynek był publicznie ogłoszony, i doniósł się aż do konsystorza warszawskiego, przez rekwizycye stron pojedynkować mających, aby spowiednicy mieli pozwolenie, odebrać od nich spowiedź przed pojedynkiem sakramentalną, co być żadną miarą nie mogło. Zatem konsystorz przeciwnie wydał rozkaz do wszystkich kaznodziejów warszawskich, aby ogłosili z ambon: iż ktoby się ważył być na tym pojedynku, wpadnie w klątwę papiezką zarówno z tymi, którzy pojedynkować się będą. Lecz jakby na przekorę zwierzchności duchownej, połowa Warszawy wysypała się na niego, choć setny dla mnogiego tłoku nic nie widział. Studenci nawet opuścili tego dnia szkoły : jedni dla przypatrzenia sic pojedynkowi, drudzy dla swawoli. Ze wszystkich potem, którzy biegali pod Marymont, umysłem widzenia pojedynku, choć go nie widzieli, zdejmowano ekskomunikę obrządkiem kościelnym w nuneyaturze i po klasztorach przez przełożonych, do tego umocowanych: nikt nie był przyjęty do sakramentów, przed zdjęciem klątwy; z studentów zaś ekskomunikę zdejmowali profesorowie w szkołach batogiem boć-kowskim, każdemu, który dnia pojedynku nie był w szkole, nie wchodząc w żadne wywody, gdzie był, po siedm plag odlewanych wyliczywszy. Wojewoda nie miał żadnego pogrzebu, lubo się mocno o niego u zwierzchności duchownej starano. Ciało wywiezione z Warszawy, gdzieś w dobrach schowano.

CS

Niechęć wzajemna domów Czartoryskich i Potockicrj.

Od tej awantury zaczęła się nienawiść między domami Czartoryskich i Potockich (bo z Tarłów nic pozostał tylko jeden starosta Goszczyński, małej konsyderacyi). Dom Potockich złączył

się przyjaźnią z dworem. Dom Czartoryskich z Poniatowskimi składał przeciwnictwo. Na te dwie partye dzieliła się cała rzecz-pospolita. Jedna partya zwała się dworską, druga partyą familii. Partya familii zawsze niszczyła sejmy. Obiedwic partye na prze mianę rządziły trybunałami, utrzymując je. albo zrywając podług okoliczności swoich interesów.

temu

Król z senatem do dzie-

Po wielu sejmach, od początku panowania Augusta III. zerwanych, odprawiony w Warszawie r. 1746, w ordynaryjnej kadeneyi, czynił nadzieję dobremu królowi i wszystkim kochającym ojczyznę, że dojdzie szczęśliwie; laskę marszałkowską piastował na nim Lubomirski, starosta kazimirski; szedł ten sejm pomyślnie do ostatniego momentu, to jest niedziel 6. Uchwalono na nim aukcją wojska do sześcindziesiąt tysięcy, płacę dla niego obmyślono, i gdy już wszystko ukończono i napisano, tak, iż nie zostawało nie więcej tylko przeczytać cały akt sejmowy i podpisać, zaczęli się posłowie różni po jednemu przymawiać do konstytucyi; jedem chcąc przydać coś do niej, drugi ująć z niej albo poprawić. Też znowu inni wprowadzili partykularne materye, rozwodząc się z terni perorami tak długo, że już dobrze zmierzchło i czytać bez świecy nie można było. Trzeba było koniecznie światła, którego, gdy kazał przynieść marszałek sejmowy, krzyk po wielu ławkach dał się słyszeć: nie masz zgody na światło! sejm się powinien odprawować w dzień! Kto krzyczał, rozeznać w pociemku nie można było; ani głosu poznać z kilku ust razem brzmiącego, żeby marszałek, wielce od wszystkich poważany, mógł sprzeciwiających się do lepszych sentymentów zobligować. Po kilka razy ukazujące się świece we drzwiach izby, czapkami i chustkami zgaszono. Prosił marszałek na miłość ojczyzny, kiedy się nie zdało kończyć przy świecach, aby do jutra akt podpisu mógł być odłożony, który nie będzie nowym czynem ale dokończeniem dzisiejszego. Przywodził na przykład wiele publicznych aktów i sejmików, które się zapisują pod jednym aktem, choć przez więcej, niż dzień jeden ciągnione. Lecz i na to huk: nie masz zgody! sejm dziś skończony być powinien ! Widząc marszałek, że się darmo sadzi na racye. że już jest stryczek założony na uduszenie sejmu, wr boleści serca i gor/.kości słów, pożegnał izbę temi ostatniemi słowv. Kto oka/.yą: stet diabolus a dextris eju*. —

siątej godziny w noc, która była przy pożegnaniu, siedział w senatorskiej izbie, wyglądając momentu szczęśliwego owej sprzeczki załatwieiia, nie doczekawszy się go, pojechał smutny do pałacu swego, i tak ten sejm, ani zerwany, ani skończony, zgasł na świecy! Mówiono zaraz, iż to była robota Czartoryskich, którzy skrycie starali się o to, aby sejm nie doszedł pod panowaniem Sasa, zachowując tę pociechę dla przyszłego swego Adasia, woje-wodzica ruskiego, na którym sie omylili.

«X

O szarańczy 1748.

W roku 1748, szarańcza z Turek, czyli z Wołoszczyzny, wyleciała na Ukrainę, w niezmiernej liczbie, a potem się wysypała na całą Polskę. Litwę i prawie na całą Hu ropę, gdyż o niej donoszono z Prus, Saksonii i innych różnych państw niemieckich, żaląc się zewsząd na wielkie szkody przez nią poczynione. Na Ukrainie sprawiła głód ; przybywszy tam na wiosnę i pożarłszy zboża jeszcze zielone ; w niedostatku chleba lud pospolity żywił się żołędziem i pąkowiem drzew, oszuszonem i wraz zmielonem. Pomykając się coraz dalej w Polskę, nie tak szkodziła zbożom już dostałym, jak tym, które jeszcze napadła zielone i łąkom i ogrodom, mając większy apetyt do świeżej zielenizny, niż do suchej słomy; ciągnęła niezmiernemi tłumami na kilka mil wszerz i wzdłuż, tak gęsto, iż ćmiła słonce na kształt chmury. Tumany te straszne następowały jedne po drugich, w przedziale dni kilku Gdzie zapadła na popas, który regularnie odprawiała o południu; bawiąc najwięcej parę godzin, tam była mniejsza szkoda. Gdzie na noc zapadła tam nierównie większa. Z noclegu nieruszała się, aż po opadnięciu rosy. Padała grubo na ziemię na pół łokcia, nie. żeby w tak gęstym kłębie leżała jedna na drugiej, ale niskim podło-tem jedna prze/, drugą przeskakując. Na noclegach rozciągała się cieniej, przykrywała jednak ziemię dwiema lub trzema warstwami, siadając jedna na drugiej. Zapadając na popaa lub nocleg, nie psuła porządku lotu dla wyboru miejsca spoczynku, ale tam gdzie się której dostało padała, na pola, na domy. na ogrody, na rzeki i stawy, w których tonęła. Na kształt * wojska miała przednią straż i odwód, w których była żadsza od korpusu. Ten wzbijał sie w górę, swoim wierzchem na 50 łokci, a spodem dotykał do samej ziemi, czyniąc bryłę gęstą okiem nic przejrzaną. Ślepym lotem dla swojej gęstości nderzała w to wszystko, z czem się potykała, podróżny musiał przed nią chronić oka, jak przed gradem. gdy jest w oczy, Konie broniły swoich ustawicznych łbów kiwaniem. Trzeszczała pod nogami i kołami, jak śnieg zmrożony, z bobków jej na stanowiskach ziemię okrywających, wychodził fetor, lecz nie szkodliwy. Trzoda chlewna jadła ją chciwie i pasła się nią (nietnasz złego, żeby na dobre nie wyszło). Pod jesień, gdy tej szarańczy brakło na lepszem pożywienia, obgryzała snopki na dachach i rżyska w polach, postrzegłszy ją ludzie, zabiegali jej z kosami, siekaczami i różnemi brzękadłami, tudzież z rusznicami. brzękaniem, strzelaniem i krzykiem odwracając ją od swoich pól. w inną stronę; co tylko wtenczas służyło, gdy w czas nadbieżono, lub gdy nie z daleka ruszyła. Jeżeli nie w czas, albo już była zmordowana, padała, nie zważając na żaden hałas. Na zimę zapuszczała ikrę w ziemię w gruntach piasczystycb, stara zdechała. Ciekawi wykopawszy takie zarody, liczyli w jednym pęcherzyku po 150 ikier. Młoda szarańcza wychodziła z ziemi w maju. Póki jej skrzydła nie odrosły, pomykały się skokiem koników z miejsca na miejsce. Póki więc nie dowiedzieli się Indzie zkąd się wzięła ta młoda szarańcza, brali ją za piechotę owej pierwszej lotnej niby konnicy. Po odrośnięein skrzydeł ulatywała sposobem pierwszej. Dwa sposoby były do gubienia młodej przed nabyciem skrzydeł, jeden potrząsając te stada słomą i paląc, drugi kopiąc dłngie rowy ' napędzoną w nie szarańcze ziemią przysypnjąc. Mimo jednak te sposoby mnogość niezmierna znajdowała się w Polsce po wieln oiejscach. aż do roku 1750, w którym wyginała, to jest przez at 3, już to niszczona lndzkiemi sposobami, już niewygodnym do swo-ej natury polskim krajem. W ziemi jednak wschowskiej, w suche pia-

ski i gorące dostatniej, widziałem ją jeszcze w kilku miejscach, okrywającą i psującą zboża w roku 178f>. Kształt tego robactwa, z Turek czy z Wołoszczyzny w Polsce zjawionego, był postaci konika polnego, cicada po łacinie zwanego, długość calów 8, miąszość pół cala nóg sześć, skrzydeł po każdej stronie cztery prążkami i kropkami na kształt liter greckich centkowanych, z których dziadowie i biegasi lodowic prostemu, dla wyłudzenia obfitszej jałmużny, rozmaite nieszczęścia wyczytywali. Kolor z wierzchu ciemnoszary, spodem jaśniejszy, w pyszczku 8 zębów ostrych. Oczki małe czarne. Zrodzona w Polsce była mniejsza, koloru i kształtu jednakowego z pierwszą.

cer.

cr

Dalsze w kraju wypadki.

1749go roku. .Jan Klemens Branieki, hetman polny koronny, zaślubił w stan małżeński Poniatowską, wojewodziankę. mazowiecką; nie masz w tem nic osobliwszego, ożenił się równy z równą. Lecz. iż brał ślub nie za indultem. tylko się dał zapowiadać, to osobliwość, dla której między pany wtenczas i teraz rzadkiej, zdało mi się ten maryaż podać potomności. Za jego przykładem rzucili się panowie do zapowiedzi, lecz nic długo zaniechali. $lnh i wesele odprawiło się w Warszawie, gdzie matka panny, wojewo-dżina mazowiecka, ustawicznie. Branieki zaś hetman, często przemieszkiwali.

Tegoż roku: Adam Ignacy Komorowski, proboszcz katedralny krakowski po Szembeku zmarłym, otrzymał nominacyą na arcy-biskupstwo gnieźnieńskie, z prymaturą korony polskiej, i wielkiego księstwa litewskiego nierozdzielnie chodzące, z podziwieniem i niesmakiem wszystkich biskupów, których ta godność minęła. Mówiono, iż król August, wdzięczen dobrodziejstwa, wyświadczył Komorowskiemu tę łaskę, za uczynioną sobie przysługę, wydaniem ze

skarbcu krakowskiego koron, do koronacyi tego króla potrzebo-wanycb, których pod ten czas był kustoszem. Był pan wspaniały, urodziwy, dwór chował okazały, wino pijał stare węgierskie, i gościom go nie żałował; głos miał ogromny, przytem wdzięczny; ten kościelny i inne obrządki kościelne umiał doskonale. Jedną miał wadę szpecącą, że dla szkorbutu, z rady doktorów, musiał żuć często tytoń, wprawił się w nałóg przewracania ustawicznie językiem, jakby dużą jaką sztukę w gębie mastykował, co czynił nawet przy ołtarzu, lub siedząc na biskupim tronie. W poróżnieniu panów o interes ordynacyi ostrogskiej, przeszedł był na stronę familii; lecz nie długo odstąpił od niej i pojednał się z królem. Żył Komorowski prymasem lat 0 i coś miesięcy, przeznaczeniem (jak wielu trzymana na praktyce od czasu niepamiętnego aż dotąd zasadzonym), niepozwalającym prymasom przeciągnąć lat 10; zostawmy to późniejszemu doświadczeniu. Umarł na gangrenę w nodze, kiedyś skaleczonej, zbytkiem wina tęgiego sprawioną, w Skierniewicach roku l759go, odstąpiony od doktorów (których panowie nadaremnie trzymają nadwornych, od przypadku śmierci); wezwał zachwalonego w Łowiczu bonifratra, ten się go wyleczyć podjął; póki rzezał zbolałe ciało, prymas nie czując bólu. wołał; o bonę frater! gdy mu zaś dojął do żywego, wrzeszczał: o małe frater! i nie mogąc wytrzymać bolo. nie dał skończyć operacyi, i tak przejęty do serca boleścią, umarł. To o Komorowskim. O ordynacyi zaś wyżej namienionej, będziesz miał w swojem miejscu.

Tegoż roku 1749. w Łucku na Wołyniu, odprawiła się koro-nacya N. P. Maryi, w kościele dominikańskim, z dawna codami słynącej; koronował obraz Kobielski, biskup łucki; na hakach do obrazu przyprawionych, koronę na głowie obrazu zawiesiwszy, przy solennem do takiego aktu stósownem podług ceremoniału z Rzymu przysłanego nabożeństwie, na którcm przez całą oktawę trwająceni. znajdowało się kilku innych biskupów łacińskich i greckiego obrządku: tudzież wielu prałatów, i niezmierna moc panów i pań, szlachty, szlachcianek. Indu rozmaitego płci obojej. Assy-stowali tej koronacyi żołnierze z rozmaitych regimentów komenderowani, z armatami i kilka chorągwi polskich huzarskich i pancernych w zbrojach i paucerzacb. Obóz był założony na błoniach

pod klasztorem za rzeką Styrem, z armat dawano ognia w obozie, z ręcznej broni przed kościołem, przed którym w dzień koronacji, szykowały się do parady wojska. Fundatorem tej koronacji, między wielą składkę czyniącymi, najznaczniejszym był Potocki, wojewoda wołyński, który w niedostatku kwoty pieniężnej, przysłał Dominikanom znaczne srebra, aby je zostawili na pieniądze, czego oni mając zkąd inąd dosyć, zażyli na rozprzestrzenienie mnrów klasztornych, i skupienie kilku domów i placów, klasztorowi blizkich. Prokuratorem rzeczonej koronacji, bvł Piotr Szczer-bióski, przeor natenczas klasztoru, rodu szlachetnego i wielkiego i wielkiego rozumu, z Dominikana ksiądz świecki, przez lat 18. proboszcz w Słomezynie pod Warszawą i napowrót Dominikan. Ten w dziecinnym wieku piorunem zabity, od rodziców strapionych do Łucka przywiezionych i przed ołtarz Matki Boskiej złożony, podczas litanii na te słowa: Consolatrix Afflietornm. to jest: Pocieszycielko strapionych, ożył i żył do lat blizko sześćdziesiąt. 8am o sobie tę rclaeyą wielom czynił, a prócz jego relacyi, ten cud, zaraz gdy się stał, w kronikach miejscowych jest zapisany.

Tegoż roku 1749. zerwał się trybunał. Potoccy i do nich należący, mając zawziętą nienawiść od zabitego w pojedynku Tarła, wojewody lubelskiego, do Poniatowskich i Czartoryskich, jednem słowem, familią zwanych, uwzięli się nied o puszczać żadnego depu tata, stronnika familii Prawo było starodawne przysięgać deputatom. na funkcją przy reasumpcyi trybunału w Piotrkowie, w far-nym kościele, przed ziemstwem tamtejszem i przed niem okazywać swoje landa, czyli obrania sejmikowe. Podobnież familia starała się niedopuscić żadnego deputata z strony Potoekich ; obydwie, strony sprowadziły wielką liczbę przyjaciół, szlachty i dworskich. Podkomorzy koronny trzymał czoło w swojej partyi Ale pominr-kowawszy mocniejszą stronę przeciwną, przestrzeżony o zamachu na życie, nmknął po cichu z Piotrkowa. Rzecz zapalczywości skończyła się na wzajemnem niedopuszczeniu żadnego deputata. Cały dzień wołając vacat (było to słowo, które znaczyło iż deputatu nie masz z tej ziemi, którą sędzia ziemski z regestru czytał), i grożąc sobie szablami dobytemi, o ciemnym mrokn wyszli z kościoła i rozjechali się z Piotrkowa, gdy im ten Ciołek, którego mieli apetyt zrąbać na sztukę mięsa, uszedł z placn.

Pierwszy raz w Warszawie, za wieku naszego, widziano pn bliczny pogrzeb luterski. Był to generała saskiego. Pepelmana; prowadzono na wozie wysokim sześciokonnym, żałobą okrytym z końmi w kapy tegoż koloru przybranemi, z Mary willo na Leszno, gdzie mieli dyssydenci cmentarz bez kościoła. Assystowało przed ciałem temu pogrzebowi 500 gwardyi pieszej koronnej, za którymi następowało 200 konnych, z regimentu Bryllowskiego ; za ciałem prowadzono 12 armat, z kilkadziesiąt puszkarzami od ar-tyleryi konnej; z tego składała się cała parada pogrzebowa, od-prawowana w dzień do po południu, duia 5. marca roku 1750. Przy /łożeniu ciała do dołu, artylerya dała ognia, z armat razy 36 ; gwardya piesza 3 razy ; jazda zaś. siedząca na koniach młodych niedawno z Ukrainy sprowadzonych, dawszy raz ognia, rozniesiona po polu. więcej do sprawy nie przyszła. A lubo ten pogrzeb nie miał żadnej assystencyi kościelnej, ani ministra dyssydenckiego, tylko samych żołnierzy i lud cisnący się zwyczajnie na widok nowy i okazały: królowa jednak dowiedziawszy się o nim (będąc z mężem królem natenczas w Dreźnie), jako żarliwa katoliczka i święta pani, tak mocno nalegała na Czartoryskiego, biskupa poznańskiego o ten pogrzeb, że musiał złożyć z offieyalstwa warszawskiego. Grzegorzewskiego, który na wspomnioną eksportacyą dał konsens.

Tegoż roku, 1750.. szelągi nowe sprowadzone z Saksonii, pod stęplem królewskim i rzeczypospolitej bite. i miedziane pokazały się w Warszawie, a z niej rozeszły się po kraju, z nkonteu-towaniem publiczności, wielki niedostatek monety tak srebrnej jak miedzianej cierpiącej Czerwony złoty w towarze nie knrsował. tylko tynfów 13. co czyniło na dzisiejszą monetę złotych polskich :enianiu za monetę tylko tynfów 12 i szósta-

4,M

16. groszy 14, w

ków dwa, wynosząc na dzisiejsze pieniądze złt. polskich 16, grosz 1 i szeląg 1. Tego niedostatku monety przyczyną były : najprzód, odebranie królom prawa mennicy: powtóre: że rzeczpospolita, przez niezgody w nierządzie ostatnim zostając, nie mogła przyjść do uregulowania i otwarcia mennicy swojej; po trzecie: że starą monetę srebrną szlachta, sadząc się w srebra w modę wchodzące, przerabiała na półmiski, puhary i inne naczynia. Kotlarze zaś groszów i szelągów miedzianych, lepszą miedź w sobie, niż w bla-ehaeli, mających, najprędzej zużywali do łatania garnców i kotłów. Ubywając tcmi sposobami, a nic przybywając z nikąd, naturalnie niedostatek monety coraz był większy, i ten uprawił ukccptacyą łatwą szelągom uaukim

Tegoż roku Jerzy Mniszek, marszałek nadworny koronny, pojął za żonę Brylównę, uiitiiutra królewskiego córką, przykładem z Bratiickiego wziętym, wyżej wspomnionym. za zapowiedziami. Ci panowie czyli z uszanowania praw kościelnych dali się zapowiadać czyli też drogo opłacać iudultów nie chcąc, a miernie wstydząc sio przez dumę, panom zwyczajną; przy nieb wiado* mość. przy czytelniku opinia zostawiona &lub dawał Komorowski, prymas w kaplicy królewskiej, przy pałacu saskim będącej, dnia 14. lipca

0 pośle tatarskim.

Tegoż roku przybył do króla poseł tatarski i do Kzoozypospolitej z oświadczeniem przyjaźni, od swego Hann. Wjazd jogo do Warszawy był konny, asystowała mu chorągiew lekka przedniej straży Tatarów litewskich i dworzanie panów polskich, za nim wlekła się jego czereda na koniach chudych, odziana ubogo, w matę rye i sukna swego kraju; mieli przy bokach szable i strzały z lukami. I/ecz na audyencyi publicznej w senacie nie mieli więcej, jak tylko szable, (todzien wspomnienia ceremoniał, użyty z Tatarami wchodzącami do senatu. Oni zwyczajem tureckim nie odkrywają głowy. Senatorowie zaś przy królu zasiadają z odkrytemi. Zęby tedy równe uszanowanie majestatu krnlewrskiego wydawało aie na wszystkich głowach, we drzwiach izby senatorskiej postawieni umyślnie od tego odśwrierni. Tatarom wchodzącym, zacząwszy od poałH, zdejmowali, a niektórym sprzecznym z bojażni utraty, zdzierali czapki z głów. wkładając je nazad powracającym

Z tureckimi posłami inaczej się obchodzono. Turcy zdjęcie turbanu, czyli zawoju z głowy wzięliby za afront, przeto, kiedy turecki poseł z swoją asystencyą wchodził do senatu, senatorowie wszyscy, za znakiem przez wielkiego marszałka danym, nakrywali głowy i pótv z nakrytemi głowami byli, póki nie wyszedł.

•o*

O sejmie ekslraordjfnarjfjnym 1750

Król jak serdecznie pragnął, aby za jego panowaniu doszedł który, tak pn zerwanym jednym skradał dnigi. Więc i w tym roku złożył aojm ekstraordynaryjny dw »niedzielny w Warszawie. Aukcya wojska tego sejmu, jako i innych, pierwszem obmiotem była. Lubo posłowie w izbie poselskiej wolnemi głosami obierali z pomiędzy siebie jednego marszałkiem, to jednak obieranie było tylko czczą formalnością czyniącą zadość prawu; prawdziwe obieranie marszałka sejmowego działo się przez nmowę dworu z magnatami, i z tym. kogo do tej godności przypuścić mieli, co robiono na kilka niedziel przed sejmem. Umówiony do laski starał się zostać posłem z którejkolwiek ziemi tej prowiocyi, na którą turnus czyli kolej pierwszeństwa przypadała /. prowincyi Wielkopolskiej pierwszy raz, z prowincyi małopolskiej drugi, z księstwa litewskiego trzeci raz obierano marszałka, i ta kolej od niepamiętnych czasów zachowana ; sejmn. o którym piszę, przypadła na prowincyą małopolską. W tej. najzdatniejszym do laski sejmowej zdawał się Wacław Rzewuski, pan rozumu wielkiego, łagodnego umysłu, dobra puhlirznego miłośnik prawdziwy, zkąd miał poważanie tak u dworu, jak u familii. A że był aktualnie senatorem wojewodą podolskim.

trzeba było dla laski sejmowej, stanowi tylko rycerskiemu służącej, złożyć z siebie godność senatorską i wnijść w rząd rycerskiego stanu, co też uczynił. Złożywszy województwo, został posłem. Ta sztuka utrzymania marszałkiem wojewody i sejmu przez niego, nie udała się dworowi. Ledwo bowiem Siernieński, starosta deinbo wieeki, starej laski marszałek, zagaił sejm, zapraszając posłów do elekcyi nowego marszałka; natychmiast dały się słyszeć liczne głosy nie pozwalające przystępu do wotowania, z przyczyny, iż między posłami znajduje się senator, który, bez pomięszania stauów i szkodliwych nadal dla stanu rycerskiego konsekwencji, w izbie poselskiej zasiadać nie może. Nadaremnie partya utrzymać systema dworskie pragnąca, odpowiadała, że pan Rzewuski, po urzędo-wuem w metryce koronnej złożeniu województwa, nie jest więcej senatorem, że tu zasiadł niejako senator, lecz jako poseł, że wolno każdemu senatorowi złożyć godność senatorską i wrócić się do stanu rycerskiego. Przeciwnicy takie racye zwali obłudą. Wiemy, mówili, i pewni jesteśmy, że pan Rzewuski, po skończeniu sejmu, znowu będzie tym samym, którym był wojewodą (jakoż tak było). Trwała o to wrzawa przez trzy dni, w nadziei, że się uśmierzy. Na końcu trzeciego dnia przyniesiono do izby manifest, o nieważność sejmu, dla tego, że senator obrany jest posłem, uczyniony w grodzie warszawskim przez Wydżgę posła bełzkiego.

Po takim manifeście reprezentacja sejmu ciągnęła się do zamierzonego kresu dwuniedzielnego : król z senatorami do senatu, a posłowie do poselskiej izby zjeżdżali się co dzień; prawili perory ubolewające nad nieszczęściem ojczyzny, które sami psuciem sejmów sprawiali. Naprawiwszy peror nudnych przez kilka godzin, za zgodą całej izby. marszałek starej Jaski wyznaczał po dwu posłów do szukania w murach warszawskich IPana Wydżgi i uproszenia go, aby izbie przywrócił activitatem (lubo wiedzieli wszyscy, iż ten przekupiony na zepsucie sejmu, zaraz po uczynionym manifeście, wyjechał z Warszawy ; delegowani czynili nazajutrz raport izbie; iż, po najpilniejszem szukaniu, nigdzie .tPana Wydżgi wyśledzić nie mogli, i tak było codfień. Oszczercy nie dosyć mieli, że psuli sejmy, jeszcze z dobrego króla komedyą stroili, zwabiając go codzień i fatygując do senatu obłudną nadzieją. Ody wyszły dni sejmu, marszałek pożegnał izbę. Zaczął się ten sejm 4., skoń-

ezvł 18. dnia miesiąca sierpnia; w tym roku nie było sejmu ordy-naryjnego, choć być należało.

Rzecz uwagi godna : czemu Rzewuski przyczyny zepsucia sejmu tego nie uprzątnął przed manifestem, usunięciem się od poselstwa ; tym krokiem byłby zepsuł okazyą do zerwania sejmu, z osoby swojej od zdrajców chwyconą, byłby ich nabawił przynajmniej mozołu do szukania innej. Sobie zaś byłby przyczynił sławy wiekopomnej. Lecz to nieszczęście, że nawet u dobrze myślących, ambieya przeważała nad dobro ojczyzny.

Ujr.

oc

O staroście warszawskim,

Acz pod ten czas nie był

Stanisław Ludwik Bryll, czyli Bruehl, syn ministra, wjeżdżał na starostwo warszawskie a) tegoż roku 1750 dnia 7. września, z pałacu saskiego do zamku w assystencyi wielkiej dworzan, panów i karet. Czynił przysięgę przed wojewoda mazowieckim, Poniatowskim. który w przemowie swojej do szlachty obecnej oznajmił: iż ponieważ nowv starosta nie miał lat do tego urzędu, prawem przepisanych (albowiem nie miał wtenczas więcej nad lat 12): przeto .IKMość przydaje mu lat sześć. Miał potem mowę nowy starosta, obracaną po kolei do wojewody, przed którym przysięgał, do urzędników grodzkich, których postanowił do panów i szlachty, którzy mu do tego aktu assystowali. Zaprosił nakoniec wszystkich na chleb przyjacielski, częstował wspaniale i suto, w kilku salach na zamku : obchodził stoły z kielichem, pijąc zdrowie goszczących, polecając się ich braterskim sercom prawdziwym szlachcicem polskim, a zatem, ani bratem, chyba po chrzcie świętym. Szlachectwo jego polskie, które kapaeytuje do do urzędów i honorów, było zmyślone, na kilka lat przed otrzy-

maniem starostwa warszawskiego, w trybunale piotrkowskim zrodzone ; przez szalbierstwo podkomorzego poznańskiego, sposobem następującym : W województwie poznańskim, powiecie kościańskim, jest wieś Brylewo, którą natenczas posiadał szlachcic, nazwiskiem Gronowski. Podkomorzy poznański, wyżej wspomniany, szukając po kaucelaryaeh jakichś tranzakcyj sobie potrzebnych, napadł na rezv-gnącyą lat kilkaset starą; którą tranzakcyą szlachcic piszący się hrabia 7 Ocieszyna na Brylowie Bryl, przedał innemu szlachcicowi. Aż spadkiem, bądź sukcessyi, bądź kupna, dostała się pomieniona wieś Brylewo, wyżej wspomnionemu Gronowskiemu. Uchwyciwszy pomieniona rezygnacyą podkomorzy, a oraz wykalkulowawszy, jak wielkie może mu przynieść tawory u ministra, łaskami królew-skietni władnącego, a oraz chciwego zostać szlachcicem polskim (gdy przez sejmy zrywające się, tego szczęścia dostąpić nie mógł), pobiegł do Gronowskiego, dziedzica Brylewa, otworzył mu plantę, przez którą obydwa wiele od Brylla protitować mogą. Gronowski nie w ciemię bity, upewniwszy sobie, żeby mu wieś dobrze zapłacona. i po skończeniu tej kabały, odrezygtiowaną została, pozwolił na wszystko. To mając podkomorzy, udał się do grata Brylla, z doniesieniem, iż wynalazł ślady okazujące, jako niegdy Bryllowie byli szlachtą polską, i że go (jeżeli zechce) temi śladami do szlachectwa polskiego czysto doprowadzi Uradowany minister przy obietnicy niezmiernych łask i swoich i królewskich, w czem też nie zawiódł, prosił podkomorzego, aby podług mądrości swojej kierował rzeczy do pożądanego skutku.

Nastroiwszy rzeczy, jak iść miały podkomorzy, imieniem grafa Brylla, zapozwał Gronowskiego najprzód do ziemstwa, potem do trybunału o wieś Brylewo. Genealogie ze strony grafa Brylla, przez najmędrszych wykrętaczów ułożone, dowiodły oczywiście pochodzenia Brylla, o którym mowa, od tamtego wyżej wspomnionego. Gronowski dobrze zapłacony, nie wywiódł prawa do wsi (którą po sprawie do grafa Brylla, jego wła-snemi pieniądzmi prezentowanemi w kaneelaryi. a potem sobie obróconcmi, odkupił), przegrał ją zatem. Tym sposobem Graf Bryll, został szlachcicem polskim, i pisał się odtąd, jak jego zmyślony przodek hrabią z Ocieszyna Bryllem. Uchodziło takie szlachectwo jemu i synom jego, do różnych honorów i łask królewskich kapa-cytowanym, aż do roku 1762, którego Poniatowski, stolnik litewski. na sejmie wsporanionemu Bryllowi, staroście warszawskiemu, zadał nieszlacheetwo.

§ ».

0 trybunale i księciu Sanguszce 1750.

na czas

Po zerwanym trybunale w poprzedzającym roku, doszedł w teraźniejszym spokojnie czasu zwyczajnego, to jest w poniedziałek pierwszy po świętym Franciszku serafickim. Marszałkiem tego trybunału stanął, zgodnie od wszystkich obrany, Jannsz książę Sanguszko. ordynat ostrowski, miecznik wielkiego księstwa litewsk., kawaler orderu orła białego, syn Pawła, marszałka wielk. litewskiego, który tegoż roku umarł w czerwcu. Nic osobliwego na tym trybunale widzieć się nie dało, prócz okazałości marszałka, którą wszystkich swoich poprzednich marszałków i następnych zgasił. Chował on zawsze dwór ludny, a we dwoje powiększał go, zostawszy marszałkiem trybunalskim — W Piotrkowie niezbyt figurował i nie długo w nim bawił; jako pan ruski nie mając interesów żadnych, ani swoich, ani przyjacielskich, któreby utrzy-mował. W Lublinie dopiero odkrył się z całą wspaniałością i ludzkością swoją Stoły otwarte i biesiady dawał niemal dzień w dzień, a kiedy do jego stołu zasiadło tylko 30 osób. to już był prywatny obiad Poił winem węgierskiem do zbytku nietylko znaczniejszych gości, ale też i drobnych, nawet i dworskich, panom swoim assystują-cych, w służbie zaś jego znajdujący się, w trzeźwości trzymać się musieli. Pijak, szałaput i niestatek miejsca u niego nie mieli. Miał kapele troistą: jedne swoje własną, drugą pożyczaną trybunału od księcia Lubomirskiego, podstolego koronnego. Te dwie kapele grały co dzień na przemianę za koleją do stołów i do tańców. Trzecia była uformowana z dwunastu goralów ua

dudach i bębenkach grających. Tych nie zażywał, tylko czasem i na krótką chwilę, dla uciechy kompanii i dła ocucenia swoim hałasem zmysłów jego winem zamroczonych. Prócz tego po gankach w sali jadalnej byli rozłożeni waltorniści i trębacze, którzy partyami instrumentów swoich, trąb z waltorniami nie mieszając, za każdem zdrowiem spełnionem, wiatr wytrebo-wali. Na ostatku był dobosz, który na dwu kotłach, przy traktowaniu kapeli, rozmaite sztuki muzyczne z partytury „solo“ wybijał. Ten także, jako i górale, rzadko był uważany. Kiedy się znajdował w małej kompanii w pałacu swoim (co się rzadko trafiło), wtenczas najmilsza jemu była muzyka dwóch skrzypców i ba8etli8ty. Sam mało tańcował i to dla honoru jakiej damy ; najwięcej bawił się kielichem i śmieszkami z jakich bagatel. Miał także ten zaszczyt, że oprócz garnizonu gwardyi pieszej koronnej, zwykle trybunałom assystującego, przydano do jego assystencyi kilkadziesiąt piechoty z regimentu buławy polnej koronnej; prócz tego żołnierstwa kompotowego miał swoją dragonia nadworną, paradnie umundurowaną, i chorągiew' Węgrów Potockiego starosty tłumackiego, nadworną. Jeden oficer od każdego z tych korpusów odprawiał przy boku jego dzienną służbę ordynansa, czego innym marszałkom nie czynili, tylko podoficerowie. Nie mieli sobie kom-putowi oficerowie za podłość być na ordynansie u niego. Sute stoły dla wszystkich dzień w dzień, i hojne podarunki znęcały ich do jego boku. Pierwszy główny odwaeh przy bramie dziedzińca trzymali Węgrzy; drngi przed pokojami, piechota buławy polnej, trzeci dragonia jego nadworna w sali przedpokojowej. Zgoła, wszystko po królewsku. Gwardya zaś koronna pilnowała ratusza. W dni jego galowe, kiedy książę chciał mieć ogień żołnierski, przychodziła i gwardya koronna przed jego pałac. Tam huczały, najprzód za zdrowie królewskie, potem innych panów, armaty i moździerze, toż karabiny, począwszy od obiadu, do późnej nocy. Wiarusy nie gniewali się o takie mozoły ; karmiono ich przy tej pracy chlebem i mięsem i chłodzono zmordowanych obficie piwem i prócz tego każdemu strzelającemu dawano dzienny traktament ; oficerom zaś komenderującym do ognia, podarunki w zegarkach, tabakierkach, albo ładunkach dukatowych. Co zaś do sądzenia tem się nie zatrudniał. Przybywszy na ratusz na jaki kwadrans.

oddawał laskę marszałkowską deputatowi starszemu, pod preteka tem słabości powracając do pałacu, w którym się zwykłemi rozrywkami swemi kielichem i kapelą zabawiał. A jednak żaden z marszałków nie był nad niego mocniejszy w utrzymaniu sprawy w protekcyą wziętej ; mało który deputat z niskich był, żeby od « niego nie trzymał wsi dożywociem w ordynacyi. Inni, hojnością podarunków ujęci, kreskowali się za jego stroną; zgoła wszyscy go respektowali, bo wszystkim dobrze czynił, wszystkich kapto-wał szczodrobliwością swoją.

Tej jednak mocy mało używał, z trudnością wielką interesując się za kim seryo. Dla naprzykrzających się pacyentów częste bilety do izby pisał z wyrazami, jak najmocniej obligująceini, ale te nic nie ważyły. Komu chciał usłużyć, używał do tego innych środków, osobistością nalegając i obietnicami do ucha łask swoich niepłonnych. Ten tylko raz jeden w całem życiu swojem służył dobru publicznemu, prócz którego oko ludzkie niewidziało go na żadnej funkcyi. Zanurzony w próżnowaniu, rozrywkach i pijaństwie, domowemi nawet interesami nie lubił się zatrudniać, poleciwszy staranie o tem komisarzom i plenipotentom. Mieszkał pospolicie w Dubnie, przejeżdżając sie czasem do Lubomirskich, krewnych bliskich swoich. Żonę miał piękną panią i wspaniałą, Dönhofowne z domu, wielkiej także fortuny dziedziczkę. Lecz jakimsiś wstrętem, wkrótce po ożenieniu do niej i do wszystkich kobiet powziętym, nie mieszkał z nią, lubo z swawoli pustej nie z podniety miłosnej umizgał się do białej płci i koperczaki natrętne stroił. Obmiotem passyi jego, był jakiś hoży młodzieniec, na którego wysypywał niemal wszystkie skarby swoje. Ten władał sercem jego, odzierał księcia z pieniędzy, z klejnotów, i z tego wszystkiego, co mu się podobało. .Nic nie powściągało faworyta od takowych grabieży, tylko jedna bojaźń, przewrotu szczęścia na niebezpiecznych fundamentach stojącego. Choć jednak wypadł z łaski faworyt, odchodził ze wszystkim nabytkiem. Przeto każdy, który wpadł w to szczęście, uwijał się rączego z łaskami książęcemi, póki pole służyło. Wielu z tych faworytów wyszło na słusznych obywateli ' majętnych panów. Jeden tylko Kazimierz Chyliński doznał losu przeciwnego. Odarty ze wszystkich zbiorów, okuty w kajdany, i do gdańskiego zuchthauzu odesłany, w którym pokutował lat 12.

Wypuszczony ztamtąd, ale do majątku nie powrócony, po śmierci Pawła Sanguszki, marszałka wielkiego, wielkiego księstwa litewskiego, ojca ordynata, który to ojciec wstręt czyniąc synowi do podobnych faworytów, i chcąc go nakłonić do mieszkania z żoną, taki bankiet sprawił faworytowi. Ale to nic nie nadało, sprowadzona żona do Dubna, nie odbierając od męża żadnych dowodów małżeńskich, prócz jednego dzień dobry z rana, a dobra noc na wieczór, pomieszkawszy przy nim w osobnych apartamentach z pół roku, odjechała do swego Baranowa, z którego była sprowadzona, Ojciec uie śmiał syna ostrzej gromić, obawiając się, aby wziąwszy go w kuratelę, sposób jedyny do powściągnięcia jego rozpusty, nie dał pochopu Lubomirskim, do wydarcia mu ordynacyi, jako sukcesorom prawem do tej fortuny po tym Sanguszki! bezdzietnym, gdyby przez kuratelę uczynionym był niezdatnym do rządzenia się. Cała ordynacya ostrogska i inne wielkie dobra dziedziczne, spadały na Janusza, po matce z domu Lubomirskiej. Ojciec Pawła był ubogi, lubo książęcej familii. Syn po śmierci matki, odziedziczywszy wszystkie dobra, uczynił donacyą ojcu księstwa Zasławskiogo, które posiadają dzisiejsze książęta Sanguszkowie, bracia Janusza spłodzeni z Łabęckiej, powtórnej żony Pawła. Z tych przyczyn ojciec dyssymulował synowi, i ledwo ten raz jeden odważył się zażyć surowości, w porwaniu faworyta, i zgromieniu syna, r>,ego zręcznie użył : otrzymawszy najprzód od syna, rózgami nastraszonego, w pokoju zamkniętym kommende na piśmie nad garnizonem dubieńskim, i rząd nad całym dworem, zaprosił do siebie faworyta, i tak z nim. jak wyżej postąpił.

Rozpustny książę Janusz, czy prze/, bojaźń. czy przez cnotę, ojca wielce szanował : aż do śmierci jego, nie miał żadnego lawo-ryta jawnego, tylko sekretnych. Ale po śmierci ojca, znowu ich miew'ał. utrzymując w takiej figurze, jak pierwszych, w czem miał gust zaślepiony, wyjąwszy trybunał któremu faworyta w Dubuie zostawionego nie pokazał. Księżna żona, zażycia Janusza sekretna, a po śmierci jego jawna długo wdowa poszła sześćdziesięcioletnia kobieta za Rogalińskiego młodego, w zakonie jezuickim przed zniesieniem jego maisterka. który po rozsypaniu zakonu nie mając więcej ochoty do duchownego stanu, udał się był do jednej panny, z frauencymeru księżny, prosząc o nie za żouę, Ta zas mysią» już

dawniej o Rogalińskim, odesławszy pannę co prędzej do rodziców, sama mu rękę do ślubu w Gdańsku natenczas mieszkając, ofiarowała. Nie poprawiła sobie losu na wdowi stan przez całe życie ją wskazującego. Rogaliński, bujak młody, zostawszy panem, babę przy szczupłych dochodach osadził w Warszawie, tak, iż nieraz krawcowi nie miała ozem zapłacić od roboty milionowa pani. Sam, pod pozorem rządu w dobrach, zabierał z nich wszystkie intraty, hulał z przyjaciółmi, a żona w Warszawie usychała z żalu, aż też uschła i umarła. Zostawiwszy przestrogę podobnym sobie paniom, aby się na młodych golców nie łakomiły. Ten maryasz trafił się pod panowaniem Stanisława Augusta, około roku 1780, lecz tu go wsadziłem dla związku rzeczy.

•ir.

O obrażać ty.

Za laski tegoż książęcia Sanguszki, jakiś człowiek niewiadomy poprzerzynał po twarzach i ręku obrazy u Dominikanów dyspen-satów i u Karmelitów w kościele w Lublinie. Postrzeżono te kresy w obrazach dnia 4. maja roku 1751. Szukano złoczeńcy, ale nie znaleziono, musiał być jaki hussyt sekretny, który taką szkaradę obrazom zrobił.*)

Pamiętuilti

§ 11.

0 trybunale tegoż roku.

ROZDZIAŁ V.

0 Pufawskirç i Szycu.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XV.

0 Branickirr) Hetmanie Wielkim Koronnym.

m.

0 wyjściu z granic książęcia prymasa.

0 wojsku pod Krakowem 1790,

¹

Stanisława Poniatowskiego.

§ 11.

O sejmie 1752 w Grodnie.

Sejm ordynaryjny sześeio-niedzielny w r. 1752 w poniedziałek po św. Michale według zwyczaju zaczęty, ciągnął się cztery tygodnie. Zerwany przez Morskiego, posła sochaczewskiego. Zerwanie tego sejmu jako i innych poprzedzających, przypisywano Czartoryskim, według wierszyków prostych, po tym sejmie rozrzuconych :

Oj Polacy, Polacy, coście uczynili.

Czarci sejmu nie chcieli, Czarci go też wzięli.

ur-

tc

0 groszaclj nowycty.

Gdy się nadał dobrze pierwszy kurs szelągów w roku 1750 2 Saksonii do Polski przysłanych, sprowadzono znowu w r. 1752 grosze miedziane; te tak łatwy miały kurs jak i szelągi. A gdy niemal cała Polska niemi zasypana była, już ich nie rachowano, kupując co albo przedając, tylko ważono, odliczywszy jedne 10 złotych, drugie sypano na wagę do równości pierwszych, i tak postępując aż do przeważenia całej kwoty, jaką kto miał liczyć. Kupcy po sklepach mieli gotowe ładunki od dziesięciu złotych w papier, lub bibułę pozawijane, w których brakowało zawsze dwóch albo trzech groszy, które detruszkowali za papier i za pracę. Wolał każdy biorący kilka dziesiątków przyjąć tę mała szkodę, niż się mozolić nad rachunkiem i ręce brudzić miedzią za zwyczaj smolącą. Gdy kto przedał na rynku rzecz jaką znaczną, np. furę jedną i drugą zboża, albo wołu albo konia, nie zgodziwszy się z kupującym na złoto lub białą monetę, albo choć się ugodził, ale kupujący wziąwszy rzecz kupioną, innych pieniędzy nie miał, i kupionej rzeczy oddać nie chciał, przedawca więc, za kilka fur zboża, przywiózł do domu furę groszów, lub za konia albo wołu, sakwy miedzi na plecach.

§ 13.

0 Sulerzyckin) straconynp.

Jędrzej Sulerzycki, rodem z województwa rawskiego, czło. wiek zuchwały i gwałtowny, podczas wojny między Maryą Teressą i Augustem III. królem polskim, z jednej, a Fryderykiem II. królem pruskim z drugiej tocząca się, służył rotmistrzem królowi polskiemu w pułku Bartosiewicza sławnego swoich czasów* wojownika. Po skończonej wojnie i zwiniętym pułku, udał się w służbę rzeczy pospolitej, gdzie także był rotmistrzem w przedniej straży a towarzyszem znaku pancernego. Ożenił się potem z wdową Młodzianowską. z okazyi którego ożenienia zabrnął w wielkie kłótnie z Młodzianowskimi o sukcessyą czyli o fortunę nieprawnie posiadaną. Miał on sobie kilka kondemnat. tak w tym procesie, jako też z innych jego gwałtowności na niego spadłych, z któremi Młodzianowski jeden wybrał się do Piotrkow a na reassnmpcyą trybunału. przeszkadzać Sulerzyckiemu do przysięgi na funkcyą deputowanego z rawskiego, za faworem przemocy mimo kondemnat zarzucanych obranemu. Pewny Sulerzycki przeszkody od Młodzianowskiego, dobrał sobie partyą ludzi gwałtownych i rębaczów dowodnych, za pomocą których postanowił co bądź. to bądź, utrzymać się deputowanym. Nie był i Młodzianowski bez przyjaciół, między tymi zaś był Rudziński, wojewoda mazowiecki, Btary żołnierz i niegdy regimentarz, który nie tak siłą, jak powagą, ile przy prawie, pod kondemnatami będących od wszelkich funkcyj publicznych wyłączającem, spodziewał się zgasić imprezę Sulerzyc-kiego. Gdy przyszła wokanda na województwo rawskie i Sule-rzycki zabierał się do przysięgi, ledwo Młodzianowski odezwał się przeciw niemu z kondemnatami, Sulerzycki z partyą swoją rzucił się do szabli; zrobił tumulty i zamięszanie w kościele, Młodzianowskiego zrąbał ledwo nie na śmierć, partyą jego roz-płoszył, na wojewodzie starcu pochylonym i między ławkami schronienia szukającym, szubę w kilkoro przeciął. Uprzątnąwszy tym sposobem przeszkodę, Zarębę sędziego ziemskiego sieradzkiego, także starca poważanego wielce od największych panów, z przyczyny głębokiego rozsądku i biegłości w prawie szanowanego, obłożył płazami i do dyktowania sobie roty przysięgi przymusił. I położywszy jedną rękę na Ukrzyżowanym, a w drugiej trzymając szablę skrwawioną, przysiągł na świętą sprawiedliwość. Tak utrzymawszy się deputatem, poszedł z drugimi na ratusz, wotował na marszałka, którym tego trybunału stanął Kar» wieki, regent koronny, pan nie wielki, ale powagę prawa utrzymywać umiejący. Nazajutrz, gdy deputaci zeszli się na ratusz, przełożyli Sulerzyckiemu, iż lubo wczoraj wotował na marszałka, to jednak nie stanowi prawości jego funkcyi, gdy wiadomo wszystkim, że kondemnat zarzuconych nie zniósł z siebie legalnie, tylko je gwałtem przytłumił; póki icb tedy nie zagodzi i nie załatwi dobrym sposobem, zasiadać z nimi nie może ; a zatem prosili go na ustęp. On w mniemaniu, że tylko chodzi o kondemnaty, wyszedł bez sporu, obiecując wkrótce oczyścić sie z nieb. Lecz skoro uczynił krok za drzwi, warta w przysiouku zasadzona, porwała go i zaprowadziła do kordygardy. Nie szarpał się, ani nie bronił; ile że tego dnia nie miał przy boku tylko lekką karabelkę, którą mu nąjpierwej przy chwytaniu odebrano. Trzeciego dnia przyniesiono mu dekret śmierci, nie wyprowadzając go obyczajem innych kryminalistów, do słuchania onego w izbie sądowej a to wszystko dla odsieczy jakiej, której się obawiano. Po przeczytaniu dekretu, dysponował się na śmierć z przykładną skruchą, i dał szyję pod miecz katowski; ścięty w kordygardzie dodnia przy pochodniach.

Co tylko był porwany z ratusza, brat jego rodzony, Sebastyan, pobiegł do Grodna do króla, tam na ten czas agitującemu się sejmowi przytomnego, dla wyrobienia bratu glejtu, czyli listu żela znego, i powrócił z nim, trzema tylko godzinami po ścięciu brata. W tak krótkim czasie obrócił z Piotrkowa do Grodna, i na powrót mil przeszło 120 ubiegłszy. Dekretowano z nim razem pod miecz Trzecińskiego, podczaszego rawskiego ; Bobrowskiego, Cho-jeckiego, Rapackiego i piątego któregoś, lecz tego nazwiska nie pamiętam; i pięciu innych na grzywny i wieżą roczną in fundo. Lecz ci wszyscy uniknąwszy z Piotrkowa, z gorącego prawa, zaraz po wzięciu Sulerzyckiego, relewowali się na następującym trzecim, po tym trybunale, za wdaniem się za nimi różnych panów, na grzywny i wieżą górną osądzeni. Karwicki tą surowością na Sulerzyc-kim wykonaną, uczynił sławną funkcyą swoją marszałkowską, przywrócił powagę i reskrypt reasutnpcyom trybunałów, tak. iż przez kilka lat następujących, nikt nie śmiał popierać szablą legalności swojej do funkcyi deputackiej. Gdy tenże Karwicki jednego razu w Białym-Stoku u Branickiego, hetmana w. kor., siedział przy stole; Leon Sulerzycki, najmłodszy brat Andrzeja, w Piotrkowie straconego, pod ten czas pokojowiee hetmański, obyczajem owych czasów, służąc z talerzem do stołu, pchnął się nożem w rękę i natoczy wszy krwi na farfurkę, podał ją Karwickierau, mówiąc : „Nasyć się krwi naszej!“ za co hetman ukarać go kazał. Było tych Sulerzyckich pięciu braci, wszyscy jeden w drugiego dorodni i zawołani zucbterowie. Jeden z nich Józef, upiwszy się, zabił Biernackiego, w Dusznikach nad Wartą, gościem u niego będąc» dosiadłszy konia na pożegnanie, wypaliwszy z pistoletu i postrzeliwszy Biernackiego w nogę, z którego postrzału, trzeciego dnia umarł. Nie stracił za to zabójstwo głowy, tylko wieś zabitego braciom przysądzouo. Sarn zaś Sulerzycki prócz wsi straconej, na złapanie i ścięcie głowy dekretowany, tuląc się lal kilka po tern zabójstwie między przyjaciółmi, umarł śmiercią przyrodzoną.

■JOT-

O ordynacyi ostrowskiej.

Ordynacya ostrogska inaczej dubieńska, fundowana od księcia Ogtrogskiego, składała się z tysiąca wsi, i piędziesiąt i dwu miast i miasteczek po nazwiskach swoich, z dokładem powiatów, w których leżały, podanych do grodu i do wiadomości publicznej, w taryfie wydrukowanej w czasie rozterków o tęż ordynacya wszczętych między panami koronnymi i litewskimi. Jedne dobra tej ordynacyi były stołowe ordynata, drugie rozdawane między szlachtę dożywociem z obowiązkiem płacenia pewnych sum, na milicyą ordynacką, której fundator naznaczył fiOO głów, na każdą potrzebę rzeczypospolitej stawać mających. Ta milicVa składała się z piechoty i dwu chorągwi konnych ; jedna husarska, zwana złotą, druga lekka zwana białą. Porządek następstwa na tę ordynacya po wygaśnięciu linii męskiej książąt Ostrowskich (która zgasła na samym fundatorze bezdzietnym), spadał na książęta zasławskie, a po tych po mieczu, także zgasłym na kądziel, a po zgasłej kądzieli tego domu, fundator tęż ordynacya legował kawalerom maltańskim. Ta ordy nacya na kilku sejmach za życia fundatora popierana, nie otrzymała aprobacyi, ale zawsze w reces do innego sejmu odłożona.

Z tego powodu Janusz książę Sanguszko, (o którym wyżej) ostatni snkcessor po kądzieli, z Lubomirskiej. posiadacz'tejże ordynacyi nie mając jej za taką. jako nie aprobowanej, ale za dziedziczne dobra, postanowił za życia swego, z warunkiem jednak posiadania do śmierci, rozdać ją między krewnych i nie krewnych, a to dla zgarnięcia wielkich sum i uspokojenia niemi poczęści niezmiernych długów, w które zabrnął. Uczynił tedy generalną donacyą rozmaitych dóbr rozmaitym głowom, aktem jednostajnym w grodzie sandomirskim roku 1752. Przyjęły taką donacyą różne znaczne familie: Czartoryscy. Lubomirscy, Małachowski, kanclerz wielki koronny, Poniatowski i bardzo wiele innych znacznych i nieznacznych, ale pieniężnych. Gdy się ten nowy fenomen zjawił na polskim horyzoncie, panowie, którzy do niego nie wchodzili zebrawszy się we Lwowie najpierwszy, przeciwko* donacyi sandomierskiej w roku 1754 zanieśli manifest, jako o fundusz rzeczy-pospolitcj przez księcia Sanguszkę i donataryuszów rozszarpany. Za przykładem lwowskich obywateli poszło wielu z innych województw. Branicki, hetman wielki koronny, uznając się być stróżem najczulszym całości dóbr rzeczypospolitej, Dubno stolicy ordy-nacyi żołnierzem zajechał, donataryuszów z dóbr za kontraktami arędowancmi już posiadanych, powyganiał. Ztąd wrzawa powszechna w koronie i Litwie, manifesta, remanifesta, listy wzywające do ratunku jednej strony przeciwko drugiej, pisma publiczne ważność i nieważność tranzakcyi sandomierskiej dowodzące i materya do zrywania sejmów naglona.

Król był na tenczas w Saksonii, przybywszy do Polski przyjął strono obrońców ordy nacyi. Komorowski prymas trzymał za donatarynszami. ale nie długo odstąpił i jedno rozumiał z dworem.

Zaczął się sejm ordynaryjny w Warszawie, którego materya pierwszą była ordynacya ostrogska. Nie długo trwał. Donatary-nszowie zerwali go w kilka dni po zaczęciu przez obawę, aby nieapprobował ordy nacyi, a tym sposobem ich donacye zniszczone nie zostały. Instrumentem do zerwania obrali i zakupili Michała Strawińskiego, stolnika i posła powiatu sta rod u bo w sk i ego 1754. Po zerwanym sejmie król wydał administracją do dóbr ordynackich. uczyniwszy administratorem Szołdrskiego, wojewodę inowrocławskiego, generała wielkopolskiego, pana niestronnego, przydawszy mu kilku kommisarzy do rządzenia dobrami. Sanguszko wyzuty z dóbr, szukał klemencyi u króla i u hetmana, nie odstępując jednak od donacyi raz uczynionej. Zmiłowali się nareszcie nad nim panowie przeciwni, mianowicie hetman, a król jako pan dobry polskich zaś interesów mało pojmujący pozwolił na wszystko. czego po nim żądano: rewokował administracyą. hetman wojska z ordvnacyi wvciągriął ; więc znowu książę Sanguszko stał się jej panem. Donataryuszowie zaś wypłoszeni od hetmana, więcej w nią wkraczać nie śmieli, i tak ta burza przez lat kilka trwająca, ustała.

sejmowym

Po śmierci Sangnszka. pod panowaniem Stanisława. Augusta, wyrokiem ordynacya pomieniona, została podzielona

na kilka przeoratu kawalerów maltańskich, na regiment pieszy nowy, który dano książęciu Kalikstowi Ponińakiemu i na dziedziczne dobra, i miastem Dubnem oddane księciu Lubomirskiemu, fiangnszkowi krwią najbliższemu. *)

§ Ift.

0 pośle tureckim.

1755-go roku stanął w granicach polskich w ostatnich dniach miesiąca lutego, poseł turecki *) z oznajmieniem o wstąpieniu na tron ottomański nowego sułtana, i z oświadczeniem jego przyjaźni ku królowi i rzeczypospolitej polskiej. Odprawił audyencyą swoją, najprzód u samego króla w pałacu saskim, a potem w senacie • w zamku około ostatnich dni maja. lub pierwszych czerwca, w Warszawie, do której wjechał zwyczajem swego narodu konno, w assystencyi swoich Turków po podróżnemu ubranych, za którymi szła kareta poselska w kilka koni zaprzężona. Był to zas wóz prosty jak nasza bryka furmańska, ponsowem suknem aż do szynklów opuszczonem przykryty, za którym wlokła się reszta raOłłocbu tureckiego, w krótkich siermiężkach, z piersiami rozma-mranemi, w szarawarach płóciennych, w Zawojach bruduych. Sam poseł poważny starzec z brodą siwą i kilku innych przy nim, byli dobrze ubrani. Siedział na koniu siwym, nie wielkim, sprawnym. w bogatem siedzeniu z buńczukiem n łba Konwojowały go dwie chorągwie polskie przeduiej straży, jedna przed nim. droga za jego czeredą, wolnym krokiem postępując. Zajechał do pałacu hetmana wielkiego koronnego, zkąd po przywitaniu, zaprowadzony był do kwatery dla siebie wyznaczonej. Gdy w kilka dni odprawiał audyencyę u króla i senatu, nie jechał na swoim koniu, ale na królewskim, bogato i kosztownie ubranym. Nie miał przy sobie wtenczas owej hałastry, tylko kilku ministrów także na królewskich koniach paradnie ubranych siedzących. Asystowali mu dworzanie od wszystkich dworów, w rzędach sutych i na dzielnych koniach. Od bramy dziedzińca stała gwardya piesza koronna, we dwa rzędy po każdej stronie uszykowana, dawaniem ognia momentalnego trzykrotnie, wjeżdżającego w dziedziniec posła, salutująca. Gdy zaś powracał od króla, też gwardya sypała ogniem ciągłym, po niemiecku Laułf-Feuer zwanym, który szedł po żołnierzach za koleją nieprzerwanie do trzech wystrzałów od każdego, i wydawał huk grzmotu długiego. Po andyencyi królewskiej, miał audyencyą w senacie, na którą wjeżdżał z takąż, jak do króla paradą, wyjąwszy strzelanie. Bawił w Warszawie trzy niedziele, podejmowany kosztem rzeczypospolitej, od wstępu w granice polskie, aż do wyjścia z nich. Panowie pierwszej rangi, zapraszali go na obiady i obsypywali na przepych różnemi kosztownemi podarunkami. On zaś na wzajem obdarowywał ich lulkami, cybuchami, kapezuchami, to .jest, workami do tytoniu i tytoniem. Królowi w podarunku od sułtana przyprowadził trzy dzielne konie, z boga-temi siądzeniami i kilka makat, czyli obić ściennych kosztownych. Wziął zaś od króla nierównie kosztowniejsze podarunki w naczyniach stołowych, w ruchomościach rozmaitych, srebrnych, złotych i porcelanowych dla sułtana i dla siebie August albowiem, monarcha, wspaniałością i hojnością, celował wszystkich monarchów europejskich współczesnych

Wzajemnie od króla i rzeczypospolitej. wyprawiony był do Turek z powinszowaniem tronu nowemu sułtanowi, Jan Mniszeob, podkomorzy litewski, ostatnich dni października w roku tymże. Wyprawa tych posłów wzajemna między Turkami i Polską, za każdem wstąpieniem na tron nowego monarchy, początek wzięła od traktatów karłów ieckich, i trwała aż do początków Stanisława Augusta, który wyprawił w poselstwie do Turek, z oznajmieniem wstąpienia swego na tron. Aleksandrowicza, szambelana swojego. Ten długo w Stambule za posła nie był uznany, ani Poniatowski, za króla polskiego, lecz za uzurpatora tronu, aż po konfederacyi (o której będzie w swojem miejscu) za wdaniem się Moskwy, z innemi i czerkieskiem przyjęciem dostąpił audyencyi Taż

Moskwa przemożna, wymusiła na Turczynie, że przysłał do Stanisława Augusta swego posła, i ten był ostatni, którego widziała Polska, granicami od sąsiedztwa z Porta później odsunięta.

§ 15.

0 wojnie ogranicznej siedmioletniej.

Ta wojna, siedem lat prowadzona, zaczęła się 1756. Tej wojny, jako zagranicznej, tyle dotknę, ile skutków jej doznała Polska, gdyż nie przedsięwziąłem sobie opisować dziejów Europy, ale tylko Polski kochanej, acz nieszczęśliwej ojczyzny naszej, i to tylko tyle, iłem przez wiek mój zaznał i napatrzył się rozmaitych jej przygód, zostawując ogrom i całość historyi piórom doskonalszym.

Fryderyk II. król pruski wtargnął do Saksonii pod pozorem przemaszerowania do Czech około września roku 1756, lecz gdy się w niej zaczął rządzić po nieprzyjacielsko werbunkiem gwałtownym, furażami, kontrybucyami, zabieraniem intrat elektorskich i innemi uciążliwościami okazując jawnego nieprzyjaciela; król polski, zostawiwszy w Dreźnie królową, małżonkę i całą familią sam ze 14 tysięcy wojska swego saskiego, okopał się w obozie pod Pirnau, gdy pod ten czas król pruski bawił się w Lipsku. Nie zdążył król polski opatrzyć się w żywność i inne wojenne potrzeby, przed rączym nieprzyjacielem, który wnet opasał go do koła ogromnem wojskiem swoje m, zaczem król polski ściśniony głodem, musiał się poddać, wymówiwszy sobie, aby mógł wolno przyjechać do Polski, gdzie bytność jego na sejm w tym roku przypadający, potrzebną była. Chętnie na to król pruski pozwolił. Wypuszczono polskiego króla, kazał pod swoim konwojem przeprowadzić przez Ślązk, aż do granic polskich, Wojsko zaś jego

zabrał, i między swoje regimenta podzielił, a całą Saksonią ogołoconą z żołnierza opanował. Królowa z familią została w mniemaniu w Dreźnie, że jej przytomność przynajmniej to miasto od eksorbitancyi i uciążliwości pruskich obroni. Umarła tam drugiego roku zaczętej wojny, z żalu i nieprzyjemności sobie wyrządzonych ; pobożna i święta pani, bez ucisku duszy, nie mogąc patrzeć na ucisk ludzi.

ROZDZIAŁ III.

Pobyt Augusta III. w Polsce, w czasie siedmioletniej wojny.

Król przybył do Warszawy po czasie sejmowi należącym. Uniwersały na sejmiki, podług zwyczaju, wydane były z Drezna pod datą warszawską przed zaczęciem wojny niespodziewanej (a to poniekąd bez fałszu, ponieważ pieczęci do nich i podpisy pieczętarzów dawano w Polsce ; a do metryk wciągano w Warszawie, tym sposobem prawdziwe było datum : Varsoviae.) Gdy się zatem zjechali do Warszawy senatorowie i posłowie na dzień sejmu, a króla nie było, Komorowski, prymas, zaproszonych do swego pałacu i uczęstowanych, podziękowaniem za pilność około dobra publicznego pożegnał, i do Skierniewic odjechał. Nie miała rzeczpospolita szkody na tern, że sejmu nie było; chociażby był, zerwanoby go, tak jak inne wszystkie. — Od tego czasu mieszkał król ciągle w Warszawie, aż do skończenia wojny i uwolnienia od wojsk pruskich Saksonii. Urzędy i starostwa dotąd darmo dawane, zaczęły być przedawane więcej dającemu. Hrabia Bryll, minister, wymagał od konkurentów znacznych sum, udając, że król potrzebuje; jakoż takim był w samej rzeczy, nie mając żadnych dochodów z Saksonii, od króla pruskiego opanowanej, a z dóbr stołowych polskich nie więcej nad sześć milionów złotych polskich, ledwo aa kuchnię wystarczające. Lecz pewniejsza jest, że pienią-üitowicza.

A*

dze od przywilejów zdzierane, spływały do szkatuły hrabiego Brylla, o czem król nie wiedział. Bo na cóż tak wielkie miliony długów, jakie się po jego śmierci pokazały i obciążyły następców elektorów, jeżeli pieniądze panów polskich szły do skarbu królewskiego, i czemu Bryll, wraz z królem, z intrat złupiony w Saksonii. przy rozrzutności swojej, żadnych długów na swojej sub-stancyi nie zostawił. Szemrano o to zdzierstwo na Brylla i Muiszcha, nie posądzając króla, którego umysłu wspaniałość całemu narodowi dobrze znajoma była. ⁶)

Tegoż roku w grudniu, pojmano w Warszawie człowieka, o którym mówiono, że był przysłany na podpalenie magazynów rossyjskich i zgładzenia króla i hrabiego Brylla, co fałszem być musiało, ponieważ w tym roku żadnych magazynów rossyjskich nie było w Polsce i Litwie, ani wojska rossyjskiego. Było jednak coś podobnego do drugiego punktu, ponieważ król po uchwyceniu tego człowieka, przeniósł się z pałacu swego do zamku, jako miejsca bezpieczniejszego. Warty zaciągały na straż królewską z ostremi ładunkami, i armaty tak około zamku, jak około pałacu pozata-czano. Taka ostrożność trwała kilka niedziel, po której król powrócił do pałacu, i rzeczy wróciły się do pierwszej spokojnosci. Jeżeli był jaki zamach, to najpewniej na porwanie hrabiego Brylla i uwiezienie go z Warszawy, którego król pruski żądał dostać w ręce swoie, dowiedziawszy się z archiwum drezdeńskiego, że ten minister wciągnął pana swego w allians z Maryą Teressą cesarzową przeciw królowi pruskiemu, na wydarcie mu Szląska; a który zamach monarcha, na wszystkie strony i szpiegów po wszystkich gabinetach, sobie podejrzanych mający, uprzedził zajechaniem Saksonii, i wpadnieniem do Czech. Minister tedy bojażliwy, iżby kogo z Polaków nie wzięła pokusa porwaniem jego przysłużyć się królowi pruskiemu, udał przed niemi, iż wraz z nim jest raz na życie królewskie. Dowiedziawszy się zaś lepiej, iż żądania króla pruskiego, nie było tak mocne, albo ostygło; uwolnił od bojaźni i króla i siebie. Co do owego człowieka złapanego, tego nikt nie wiedział, czy był, czy niebył, rzecz została w ciemuości przed okiem publicznem. ł)

O księciu Sułkowskim.

Sułkowski, ojciec czterech synów : Augusta. Aleksandra, Franciszka i Antoniego niegdy przed hrabią Bryllem,' minister Anglista 111 , znienawidzony od królowy za to (jak powiadano), że dla uniknienia sypiącego się na świat licznego potomstwa, do-rfldzaI królowi używanie métrés i za jej naleganiom dysgraeyo-nowany, mając wielkie dobra skupione w Wielkiej Polsce po Stanisławie Leszczyńskim, królu polskim wygnanym, mieszkał w Rydzynie, miasteczku blizkiem granicy pruskiej, w pałacu, nad wszystkie inne pod ten czas pałace polskie najokazalszym. Na dwa, lub trzy lata przed wojną, kupił księztwo Bielskie w górnym cesarskim Śląsku leżące, z przyczyny którego, przedtem hrabia, zrobił się książęciem. Miewał on zawsze nadworną milicyą ; a gdy pod zaczętą wojnę wyżej wspomnioną, zaczął werbować większą kwotę i został wydanym, że werbuje na cesarzową i do-syła jej rekrutów, z powodu wazallatu przez księstwo bielskie obligujące go do przysługi takiej swojej monarchini ; król pruski, który się największej siły nie lękał, ani też najmniejszej lekce sobie nie ważył, kazał go wziąść z całym domem jego, bez wywodu o prawdzie, lub nie, tego podejrzenia. Przyszło sześćset ludzi pruskich do Rydzyny, zabrało książęcia z całym dworem i z żołnieretwem nadwornem dwieście ludzi wynoszącem. Żołnierzy applikowano do wojska, książęcia osadzono w Głogowie, fortecy mocnej dolnego Śląska. Siedział tam aż do zakończenia wojny, bez wszelkiej innej krzywdy, tę jedne wyjąwszy, że mu wszelkich żywności kupować zabroniono. To wszystko, czego dla publicznego dworu swego potrzebował, musiał sprowadzać z dóbr awoich z Polski i dubeltową akcyzę płacić.

tao

O Rossyi. »1

Elżbieta Petrówna, carowa rossyjska na pomoc cesarzowej niemieckiej i królowi polskiemu przeciw Fryderykowi II. wysłała 100.000 wojska, pod najwyższą komendą feldmarszałka Fermera. ■) Znajdował się w tern wojsku generałem Kasper Lubomirski, wojewodzie krakowski, owej Anusi, zguby Tarła przyczyny, brat rodzony po ślubie z Krystą spłodzony ; ale podług dawnego polskiego prawa (filii ex meretrice suscepti omnes sint illegitimi etiam sub-secuto matrimonlo) za bękarta poczytany, a zatem naprzeciw tak surowemu prawu od dziedzictw takowych oddalającemu, w służbie moskiewskiej protekcyi szukający. Po tę Moskwę wysłany był od króla posłem do Elżbiety Stanisław Poniatowski, stolnik litewski, następny król polski po Auguście.

Upoważniając go do tego poselstwa król, dał mu order orła białego. Kamerdyner zas królewski dając mu gwiazdę do orderu należącą, miasto służącej dla panów: pro Fide, Lege et Rege, dał mu królewską, na której były litery; pro Fide, Lege et Grege, i to miało być prognostykiem przyszłego jego panowania; który prędzej nikomu nie wpadł w głowę, aż dopiero wtenczas gdy został królem. Podobniejszy był ten prognostyk, że podczas tego poselstwa, poznał sie z Katarzyną, podówczas wielką księżną ros-syjską, Elżbiety następczynią, która polubiwszy go, tia tron wyniosła.

Te wojska rossyjskie przez Litwę wkroczyły w Prusy brandenburskie roku 1757. w jednej kampanii opanowały całe. Bito pieniądze w Królewcu pod imieniem Elżbiety, a dalej postępując zwycię/kim krokiem, odebrały Pomeranią i Brandenburgią. Do tyrh wojsk moskiewskich król polski wyprawił swego własnego generała Szybilskiego; dał mu Fermer komendę nad partyą kozaków, lecz ten latami przyciśniony i szybkości kozackiej nie mający, w jednej potyczce mało nie zginąwszy, podziękował Ferme-rowi i powrócił do Warszawy, dawszy za przyczynę powrotu swego: iż Fermer przez niechęć, aby się w wojsku nie dystyngował przybyszowy generał, z umysłu dał mu komendę nad pierzchliwymi kozakami, z którymi nic by był nie dokazał, tylko hańbę swojej sławie zrobił, co król dobrze przyjął. Oiż Moskale ogło-dziwszy kraje pruskie, niektóre załogi w kraju zawojowauym zostawiwszy, z większą partyą 50 000 przechodzącą, weszli w Polskę dla ehleba i innych potrzeb wojskowych, stanęli obozem pod Poznaniem, na błoniach, ostatnich dni czerwca, roku 1757, pod którym leżeli blisko dwa miesiące, rozsyłając na wszystkie strony do województw, komendy za futeraż&mi i furami, których do kilkudzie-siąt tysięcy spędziwszy aż z Sieradzkiego i Rawskiego, weszli z nimi do Szląska i w Pomeranią; tam rozmaite potyczki zwodząc t Prusakami, pod Kiestrzynem na głowę zostali porażeni, straciwszy (jak rachowano) do 40.000 w zabitych, ranionych i w niewolę zabranych. Lecz złączywszy sie reszta niedobitków moskiewskich z Austryakami pod sławnym Laudonem generałem cesarskim pod Frankfurtem, zbili na potęgę Prusaków. Rabowali Rossyanie, osobliwie kozacy biednych Szlązaków. prowadząc wszystkę zdobycz do Polski, do której często się z Szląska wracali, a z Polski co kosztowniejsze zdobycze wysyłając, podlejsze psując, lub za co za to zbywając; tak, że obywatele polscy za szkody od Rossyan ponoszone, mieli z drugiej strony dobrą od nich nagrodę przez zdobycze szlązkie, których wielka część w Polsce się znajdowała mianowicie między chłopami, którzy zapędzeni z furami w Szląsk zabrat z kozakami rabowali. Rossyanie wyciskali od Polaków furaże wielkie, jedne płatne, drugie nie płatnie; z tern wszystkiem nigdy nie było więcej w Polsce, jak pod ten czas pieniędzy. Żoł nierz moskiewski hulał za to, co w Szląsku zdobył, a z Rossyi z nowemi korpusami na dopełnienie uszkodzonych wojną podsy łanemi, nowe ruble przybywały. Nie brakowało na chlebie, choć tak wiele gąb na niego było, i choć go nie w jednem miejscu na granicą gonitwy między wojującemi stronami w polskim kraju po-psowały. Broni ręcznej i moderunków żołnierskich, pruskich, ce sarskich i moskiewskich, było do pełności, od dezerterów pierwszych dwóch wojsk w Polskę uciekających, i od wszystkich trzech na przeciwnikach zdobytych. Polakom za bezcen przedawanveh. że zaś Rossyanie w tę nadzieję, iż wojują za królem poUkim z wielą szlachty i ich poddaństwem niedyskretnie się aż do batogów i zabójstw obchodzili, gdy Polacy nie czuli się być za to wojowanie obligowanymi Rossyanom, przeto częste i gęste skargi do króla spokojnie w Warszawie siedzącego zachodziły. Te ile możności hrabia Bryll, Muiszech, marszałek nadworny, i Sołtyk biskup krakowski, trzy matedory dworskie tłumili, zatykając gęby różnemi sposobami skarżącym się. Kwaśno przyjmowali takie skargi, zowiąc je niedyskrecyą na monarchę z państwa własnego wyzutego, albo też obiecywali pierwsze względy, z których nic nie było. Jeżeli przybyło dwóch konkurentów po jaki wakans, jeden opowiadający eksorbitancye moskiewskie choćby na własnej skórze wypiętno-wane, drugi frant udawał, że nieeierpi nic kraj od Moskwy, i owszem profituje, ten co tak mówił, otrzymał wakans, pierwszy, który się skarżył zbyty niczem, jako człowiek nikczemnego animuszu i dworowi nieprzychylnego. Takie atoli sposoby nie uspokoiły żalów : z prywatnych zamieniły się w publiczną materyą w późniejszym czasie przez urzędowne poselstwa od województwa poznańskiego, kaliskiego, sieradzkiego i kujawskich przed króla i prymasa zaniesioną, o czem będzie niżej. Tu tylko wypada dodać, że w tymże roku 1758 nie było sejmu; choć przypadał. Wszystkim się panom nie zdało sejmowanie pod bronią obcego wojska, którego rozmaitego nawiasem, a moskiewskiego zawsze w Polsce, w Litwie i na Rusi, ciągnącego ku Szląsku i udającego się ztamtad, tudzież różne marsze i kontra-marsze tam i sam czyniącego, wszędzie podostatkiem było.

§ 4.

0 inwestyturze królewicza Karola 1759.

Od tego czasu, jak Anna lwanówtia, córka Iwana Aleksie-wicza, a synowicą cara Piotra Wielkiego, poszła za mąż za Fryderyka Wilhelma szóstego, książętia kurlandzkiego (który miesiąc

4»

po ślubie umarł), co się stało r. 1710 a potem w r. 1731 dnia 31. stycznia na tronie rossyjskim usadzoną została; Rossya nie zaniechała wdawać się do interesów Kurlandyi, utrzymując na tem księstwie, albo spychając z niego książąt gwałtowną siłą swoją. Legalizacyą jednak takowych kroków swoich przez inwestyturę, zostawiała Polakom, którzy, nie mając sił do odparcia rossyjskiej przemocy szli za jej wolą. Gdy książę kurlandzki, Biron, w owe czasy pan Kurlandyi, faworami Anny, na to księstwo po zgasłej familii kie-tlerowskiej wyniesiony, dalej jeszcze opiekunem Iwana III., cara po Annie, dwa miesiące młodego, regentem państwa rossyjskiego naznaczony, igrającą losem ludzkim fortuną, z regencyi zrzucony, na śmierć jako uzurpator tronu i tyran wskazany, znowu, za przemianą dekretu śmierci w wieczną niewolę do Syberyi został zawieziony: za panowania Elżbiety August II., król polski, postarał się o to księstwo dla syna swego, królewicza Karola. Stany kurlandzkie przyjazne Augustowi, z chęcią na to przyzwoliły Elżbieta, przyjaciółka Augusta, nie tylko żądaniu jego nie pokazała się przeciwną, ale owszem, przytłumiając niektórych panów polskich skrupuły, nie tak z przywiązania do Birona, żyjącego Syberyi, jako bardziej z niechęci ku Augustowi, w jego panowaniu /drożności szukających pochodzące, przysłała do Warszawy deklaracyą, że Biron za występki stanu na wieczną niewolę osądzony, nigdy z niej nie wyniidzie. Tak tedy królewicz Karol otrzymał inwestyturę na księstwo kurlandzkie. Akt ten zwykłą formalnością odprawił się w Warszawie dnia 8. miesiąca stycznia, roku wyżej położonego 1759. z paradą i okazałością wszystkie dotąd widziane wjazdy publiczne przewyższającą. Niedługo atoli cieszył się tem księstwem, bo tylko do roku 17G3, z którego został wyzutym od Katarzyny carowej, wsadzającej nazad Birona. rewokowaaego z Syberyi. jako o tem zupełniej będzie miał czytelnik w swojem miejscu

na

■xn

«o

O trybunale 1757.

W zwyczaj weszło, od śmierci Tarła, o którym było wyżej, że na trybunałach raz partya Potockich, z którą zawsze wiązali się hetmanie i dwór, drugi raz familia Czartoryskich przemagała spychaniem deputatów przeciwnej partyi. a swoich utrzymując. Rzadko kiedy był trybunał, o którego by te dwie partye nie emulowały; chyba wtenczas gdy żadna z nich nie miała w nim żadnego głównego interessu. Trybunał, o którym pisze, był dworski (tak się zwała partya Potockich), sejmików deputackich bardzo się wiele tego roku pozrywało, tak, iż z całej korony polskiej nie stanęło na nich tylko siedmiu deputatów. Familia tedy, z tak małej liczby wnosząc, że »ię ten trybunał sam przez się nie utrzyma, nie użyła na zepsucie jego wielkiej forsy, nieomieszkała jednak zesłać gromadę szlachty z pobliższych Piotrkowa powiatów najętej, którzy groźbą szabel, acz bez krwi dobytych, czterech deputatów, to Jest dwóch rawskich i dwóch bełzkich. z partya dworską, podobnież z szlachty zebraną, z kościoła wypłoszywszy, trzech tylko jako niemogących stanowić kompletu, do przysięgi dopuściła. Lecz ci trzej, dobrawszy do siebie owych czterech z kościoła wygnanych na ratuszu przed ziemstwem przysięgi wysłuchanych, obrali z pomiędzy siebie marszałkiem Zboińskiego kasztelana płockiego deputata z ziemi dobrzyńskiej. I tak ten trybunał zdesperowany w sposobie ordynaryjnym dotąd używanym, stanął nowym wynalazkiem. Nie musiało być ustawnie trybunałem wyrażone miejsce do przysięgi w kościele ale tylko zwyczajem wprowadzone, ponieważ o pomienione dorobienie czterech deputowanych na ratuszu, familia żadnego rozruchu, ani skargi nie uczyniła. Czego nie zaniedbały uczynić, gdyby przeciw wyraźnemu prawu nastało. Prezydentem tego trybunału był Michał Lipski, pisarz wielki koronny, kanonik gnieźnieński, prałat wspaniały i od wszystkich poważany, który hojnością swoją ten trybunał ubogi utrzymywał, dając niemal dzień w dzień obiady i stoły publiczne ;

chyba wtenczas nie, gdy go czasem marszałek, albo kto z pacy-entów w tej ludzkości zastąpił.

Na tym trybunale, do Lublina zwyczajnie w roku następującym 1760 przeniesionym, stracił głowę Piaskowski, który z domu matki Hulewiczowej wdowy, najechawszy ją zbrój no, porwał córeczkę, jedynaczkę w dwunastym roku panienkę, wysokiego posagu, z którą przed Bernardynem sprowadzonym kształtnie z klasztoru i przymuszonym, wziął ślub bez zapowiedzi i indultu. Jeżdżąc potem z nią po różnych domach, nie śmiejąc zawieść do swego, aby matka haniebnie o ten gwałt urażona, nie odwizytowała go podobnym sposobem, jak on ją nawiedził i córki mu nie wydarła, zajechał do Radziwiłła, chorążego litewskiego, który pan wiadomy tego gwałtu, przez skargi matki wszędzie głośnego, kazał natychmiast Piaskowskiego okuć w kajdany, i wraz z przywłaszczoną żoną pod mocnym konwojem żołnierza swego nadwornego odesłał matce; a ta, nie bawiąc, zawiozła go do trybunału do Lublina i oddała do więzienia. I tak obiedwie, i matka i córka, zawzięcie na niego instygowały, że trybunał po daremnych litości perswazjach, musiał przystąpić do rygoru prawa na porywaczów i gwałcicielów panien napisanego, kazawszy mu uciąć głowę.

MO

o>

O sejmach

zer-

Nieszczęśliwe sejmy, zrywane regularnie, nie oziębiały jednak chęci dobrego króla do składania następnych, to ordynaryjnych co dwa roki przypadających, to extraordynaryjnych, na które ten monarcha punktualnie zjeżdżał z Saksonii, do której, po wanym zwyczajnie sejmie, uazad tamże powracał. Przed każdym sejmem na ćwierć roku zjeżdżał król do Wschowy, miasta pogranicznego, gdzie odprawiwszy senatus consilium w materyach, jakie

miały być traktowane na przyszłym sejmie i uniwersały na sejmiki przedsejmowe podpisawszy, wracał do Saksonii, bawiąc tam aż do zbliżenia się czasu sejmu, uprzedzając czas jego zwyczajnie dwiema lub trzema niedzielami. Takim sposobem August panował w Polsce aż do wojny siedmioletniej, od zaczęcia której, jako się wyżej namieniło. mieszkał ciągle w Warszawie. Zrywacze sejmu różnych do zerwania używali pozorów, nigdy sprawiedliwych, bo te z natury rzeczy takicmi być nie mogły. W roku 1758, po obraniu marszałkiem Adama Małachowskiego, krajezego koronnego, sejm zerwany został na tej przyczynie, że rossyjskie wojska znajdowały się w Polsce. Co za racya płonna? To i owszem radzić należało, aby nie były, radzić zaś ważniej inaczej nie można było tylko na sejmie. Ale to był tylko wybieg; przyczyna zrywania sejmów była zawsze jedna: ohydzenie panowania Augusta. — Obaczymy pod następneni panowaniem, jako ta Ros-8ya, która pod Augustem III. wcale się nie wdawała do sejmów, ani żadnych spraw, pod Stanisławem Augustem zupełnie rządziła niemi i wartami swemi otaczała izby sejmowe; a przecie sejmy się nierwały i za ważne uchodziły. Gdy ta familia, która za pauo wania Augusta III. wszystkie sejmy psuła, za Stanisława Augusta psuć ich zaniechała.

W roku 1760. znowu sejm zerwany, z tej samej, co i poprzedzający, przyczyny, to jest: że Rossyanie w Polsce, że pod bronią żołnierza exotycznego sejm wolny być nie może. Ten sejm zerwał się przed obraniem marszałka.

Tegoż r. 1760. zgorzał kościół katedralny gnieźnieński, tłu-stością w poblizkim domu przez nieostrożne smażenie zapaloną, na dach kościelny podczas upałów wiatrem zaniesioną, i w szczerbę blachy, pokrywającej dach, na wiązanie drewniane wiekiem wysuszone ściekła. ,0) Następującego roku, 1761., zwołał król sejm extraordynaryjny; zaczął się dnia 27. kwietnia pod starą laską Adama Małachowskiego, krajezego koronnego ; bawił się na rugach aż do dnia 2. maja, którego zaszedł przeciwko niemu manifest, oie już od jednego posła, jak przeciw dawniejszym bywało, lecz od 39 posłów w grodzie warszawskim podpisany. Jak liczba zrywaczów wielka, tak przyczyna zerwania mała: oto, że tego sejmu nie poprzedziło senatus consilium, które nic więcej nie miało w mocy, jak tylko wynajdować materye do przyszłego sejmu; to zaś były w uniwersałach na sejmiki wydanych dokładnie wyłu-szczone, i czy wyszły z izby senatorskiej, czy z kancelaryi koron nej, jeden obmiot miały, przygotowanie Polaków o czem radzić na sejmie mają. Zawzięte duchy na uczynienie niesławnem panowanie Augusta III. nawet mu pomyśleć dobrze o kraju nie dopuściły, zrywając sejm dla tego, że sam król nie z senatem wydał na sejm uniwersały. Ten sejm zerwał się przed obraniem marszałka, lubo się wlókł tydzień, mozoląc króla przejażdżką codzienną z pałacu saskiego na zamek do izby senatorskiej, aby momentu drogiego czasu z swojej przyczyny nie zwlókł izbie poselskiej, skoroby się z senatorską po obraniu marszałka złączyć chciała.

Ukarany król zerwaniem sejmu za to, iż przed nim nie miał rady senatu, złożył ją dnia 13. maja, nie żeby co pożytecznego Da nie przedsięwziął, gdy wszystkie usiłowania jego ku dobru kraju były zdesperowane, ale żeby coś czynił i nie próżnował. Jakoż nic na niej wielkiego nie traktowano, jedynie o sposobie zabieżenia monecie złej w kraj wchodzącej. W tej materyi rezultatom tego senatorskiego konsylium, zostawiło w mocy królowi złożyć sejm ekstraordynaryjny, kiedy zechce. Znudzony król sejmami wciąż rujnowanemi, nie składał pozwolonego. Jakoż gdyby był złożony, byłby i zerwany, a materya monety na sejm wprowadzona, jużby tern samem, że sejmowa, nie mogłaby być od żadnej zwierzchności szczególnej traktowaną i rozwiązaną. Podskarbiowie tedy obojga narodów z innymi panami, rej wodzącymi, zniósłszy się, zrobili redukcyą, którą otrąbiono w Warszawie 12. września 1761., o której zaraz. lł)

0 redukcji pierwszej.

Pod stęplem saskim dobrej monety, która po groszach miedzianych, z chęcią była przyjęta od Polaków, jako nie mających żadnej monety srebrnej, prócz starej wytartej Jana Kazimierza i orlanek cesarskich trochę, nacisnęła się w kraj polski niezmierna moc białej monety, berlinkami wrocławskiemi i bąkami zwanej. Tę tedy monetę podskarbiowie wielcy zredukowali w sposób następujący: najprzód, tynfom dobrym, próbę ósmą i dziewiątą trzymającym, saskim, pruskim i rossyjskim, w Królewcu bitym, naznaczyli kurrencyą po groszy miedzianych 35. Innym wszystkim niższej próby, choć tegoż samego stępia, po groszy 15. Nie było w Polsce innej monety srebrnej, tylko te tynfy nowe, a miedź, groszów i szelągów, bo starą monetę polską, jako to : szóstaki. tynfy, ćwiartki i talary bite, jednę na srebro poprzerabiano, drugą żydzi wykupili i do Wrocławia wywieźli. Toż samo działo się z tyn-fami nowemi, na 15 groszy zredukowanemu miedzy któremi wiele było, które warte były po groszy 35, na czem żydzi dobrze się znali. Zaczem takie tynfy dobre i moneta polska stara w mennicy wrocławskiej przebita, powracała nazad do Polski w gatunkach podlejszych, a zawsze pod stęplem saskim, który miał na jednej stronie twarz Augusta III., na drugiej herby saskie i polskie. Był też między terai tynfami jeden gatunek, który wyrażał u nosa królewskiego sopel Temu gatunkowi tynfów czy z trafunku wyszczerbionego stempla, czy z umysłu na szyderstwo z króla zrobionemu takim, podskarbi w. koronny Wessel, uniwersałem swoim wszelkiej zabronił kurrencyi, a że w nim było srebro dobre, wprędce zniknął, przerobiony na łyżki i rządziki, i wykupiony od żydów. Nigdy w Polsce nie było więcej monety, jak przed tą redukcyą, a czerwonego złotego tak trudno było obaczyć, że dawano za niego po tynfów 36. Im więcej wpływało do Polski tej złej monety, tern większa wszelkich towarów i żywności rosła drożyzna, i ta trwała aż do redukcyi. Żyta korzec płacono po tynfów 60, co po redukcyi snaczyło złotych 30; i tak wszystkie inne rze* czy były niezmiernie drogie. Robotnikom jednak przy fabrykach, jako to mularzom, cieślom i pomocnikom, tenu złemi pieniędzmi nie płacono drożej, tylko tak jak przedtem, gdy dobre pieniądze kursowały, to jest mularze i cieśle brali na dzień po tynfie, po-mo.cnicy po groszy 25 czyli po 2 szósta ki.

Książę biskup krakowski Sołtyk murowa! natenczas pałac w Warszawie, inni także panowie prowadzili fabryki znaczne ; umówili się tedy z podskarbim wielkim koronnym, aby zatrzymał ogłoszenie redukcyi, póki oni tygodniowej płacy robiącym przy ich fabrykach cieślom i mularzom, tudzież zaległej podług kontraktów innym rzemieślnikom, jako to kowalom, ślusarzom, stola rzom i tym podobnym majstrom należytości nie powypłacają, chcąc tym .sposobem szkodę swoją na pomienionej monecie, skarbce pań Rkie napełniającej w jakiejkolwiek cząstce zmniejszyć i między Ind drobniejszy podzielić.

Gdy tedy wspomnione wyżej należytości wypłacali w sobotę, podskarbi w. koronny namienioną wyżej redukcyą kazał otrąbić po Warszawie w niedzielę, zaraz po tejże sobocie następującą, która była dniem dwunastym sierpnia r. 1761. Razem z redukcyą publikowana była taksa wszelkich zbóż, legumin, mięsiw, ryb. tudzież robót rzemieślniczych.

Te dwie dyspozycye na krótki czas przecięły cyrkulacyą pieniędzy i towarów w. całym kraju ; nikt nie chciał przyjmować długów tylko według redukcyi. Przeciwnie dłużnik żaden nie chciał inaczej płacić, tylko według kursu przed redukcyą będącego, zkąd wynikły niezliczone kłótnie między wierzycielami a dłużnikami. W Warszawie zaś samej dnia publikowanej redukcyi powstał bunt do kilkn dni trwający, żołnierzy i pospólstwa, naprzeciw rzeźni-kom i piekarzom. Te bowiem dwa gatunki karmicielów ludzkich, spodziewając się, iż mianowicie żołnierze będą chcieli kupować podług taksy otrąbionej, a płacić podług dawnego kursu, nietylko jatki, ale i domy swoje nawet pozamykali. Gwardya koronna do tumultów najśmielsza, zaczęła attak do domów piekarskich, wziąw szy na rzemiona od ładownic długi kloc drzewa, póty nim biła we drzwi, póki ich nie wybiła; toż dopiero wpadłszy do kamienicy, zabierała bezpłatnie chleby znalezione.

Ta zuchwałość wkrótce była poskromiona i nic zasięgła więcej jak trzech albo czterech piekarzy, rzeżników żadnego. Żądża albowiem gwałtowna mięsa nic mogła mieć tego pozoru, <*o żądza cbleba, który jest jedynym i nieodbitym ludu "pospolitego żywiołem. Wszakże po pierwfizem poskromienia żołnierzy i odpędzeniu ich od attaku kamienic, gdy tak rzeioicy jak i piekarze przyjnu-szeni od zwierzchności, pootwierali nazajutrz jatki z chlebem i mięsiwem, pospólstwo i żołnierze różne w nich gwałty popełnili. Chleba i mięsiwa co mogli porwać na prędce, za pieniądze podług kursu dawnego, a taksy nowej, to porywali. Zamykających jatki i uchodzących z resztą tych wiktuałów bili, kaleczyli, do zamkniętych w domach, drzwi i okna wycinali i wyłamywali ; aż nareszcie temi gwałtownościami piekarzom do pieczenia chleba, a rzeżnikom do bicia bydła ogólny wstręt, a sobie i wszystkim mieszkańcom warszawskim trzydniowy głód sprawili, tak. iż ani bochenka cbleba. ani kawałka mięsa dostać nic można było, choćby za najlepszą zapłatą przez cały ten czas. póki się pospólstwo głodem przymuszone nie uśmierzyło, a piekarze i rzeźnicy zabezpieczeni rontami mocnemi pod taksę się nie poddali.

Od tej taksy początek wzięło przedawanie mięsa i ryb na funty, dawniej nie znane tylko na sztuki, jak którą mógł kupujący zgodzić u rzeźnika lub rybaka. Mięsa przedniego funt otaksowany był po groszy 6 miedzianych, pośledniejszego po groszy takichże 4. Ryby pomiernej funt po groszy 8, szczupaka misowego po groszy 24. Rzeźnicy przez to taksę nie mieli szkody, gdyż przedająe drobnemu ludowi na funty, tak nacinali sztuki, iż przy mięsistych częściach kawał lub kawałek kości znajdować się musiał. Kto zaś z majętniejszych osób albo od wielkich dworów kupujący żądał, aby mu sztuka wytworna z bydlęcia lub z ćwierci wycięta była, taki nie na funty,ale na sztukę godzić się musiał z rzeżnikiem: ten zaś inaczej jej nie odciął, chyba że mu wprzód podług woli jego zapłaconą została, nie będąc obowiązanym wycinać na przedaż fnotową sztuk najcelniejszych. Co zaś do rybaków, tych zdzierstwo przez wagę i taksę wprowadzoną, dużo osłabiało. Co przed taksą rybak za szczupaka misowego nie powstydził się zacenić 10, a nie miał skrupułu wziąść najmniej 6 czerwonych złotych; to po ustanowieniu taksy i wagi, musiał się kontentować taką zapłatą, jaka z od* ważonej ryby, by te* największej wypadła. A tak za szczukę główny, ważącą, funtów 40, choć takiej ogromnosci bardzo rzadką, a przeto szacowną, musiał przyjąć złotych 62, które wynosiły funty wyżej wyrażone, po groszy 24 odrachowane, bo nie chcąc tak pr/edawać, oskarżony przed instygatorem taksowym, drogo musiał przypłacić wyższej nad taksę przedaży, zapozwany do sądów marszałkowskich i w nieb grzywnami dobrze wykropiony. Ten atoli rygor co do wielkich ryb. nie trwał dłużej nad pół roku, przywarą powszechną polską wszystkie, by też najmocniejsze ustawy wą-tląeą. Rybacy albowiem najprzód po taksie zakupili stawy od marszałka wielkiego koronnego, gospodarza Warszawy i samowładnego stanowiciela taksy na wszelkie wiktuały, zapłaciwszy mu dobrze i jak sam chciał pomienionc stawy. Potem bardzo mało ukazywali na rynku ryb wielkich, do których gdy się ubiegali jedni przed drugimi szafarze wielkich panów, wydzierając je sobie bez wagi i podrzucając pieniądze, rybacy jakoby gwałt cierpiący od kupujących, przedawali tym, którzy więcej płacili. Juryzdyk* eya zaś marszałkowska, przez wdzięczność zakupionych od swego pryncypała drogo stawów, patrzyła na to przez szpary, co się działo w brew ustanowionej wadze i taksie. A zatem powoli wielkie ryby pozbyły się tego obojga, z stawów marszakowskich, jak z innego jakiegokolwiek rybołówstwa nabyte.

Piekarze nie mogący mieć takich wybiegów jak rzeżnicy i rybacy, musieli uledz taksie i wadze postanowionej, i zostać pod nią wciąż od roku do roku, ile razy albowiem który piekarz pokazał się z chlebem niedoważającym wagi postanowionej, albo dla ważności żle wypieczonym, zabierano mu wszystek wystawiony na rynek, i na szpitale rozmaite, albo dla żołnierzy konfiskowano.

Przeciwko redukcyi dopiero opisanej, mauifestowało się bardzo wiele województw, zadając podskarbiemu w tych manifestach, iż nie miał prawa naznaczenia szacunku monecie, iż zniżony walor monety, stał się wielkiem zakłóceniem, tak w interesach obywatelskich, jako też w handlu powszechnym. Województwa zaś poznańskie, kaliskie, sieradzkie i obadwa kujawskie, nie dosyć mając na zaniesionych do grodów manifestach, wyprawiły z pomiędzy siebie posłów do króla, do prymasa i do hetmana w. koronnego, dopominając się, aby powagą tych trzech osób najpierw-

szych w kraju, dawny walor monecie był przywrócony. To poselstwo odbyte było z osobna u każdej z tych trzech osób w Warszawie się na ten czas znajdujących, przez zwyczajne perory i podanie skargi na piśmie. Jeżeli zaś fundamentalnie obwiniali podskarbiego, że nic miał prawa do redukcyi, tern nieprzyzwoi-ciej udawali się do wspomnionych trzech osób, bo te ani pojedyń-czo ani wszystkie trzy razem, nie mogły bez innych stanów całego królestwa, bądź w tym, bądź w innym jakim interesie publicznym stanowić. Podskarbi zaś, jako z prawa postanowiony rządca i straż skarb«» publicznego, mógł decydować o pieniądzach, bo te są treścią skarbu. Lecz te skargi na redukeyą były tylko pozorem poselstwa, wyprawionego do króla w celu pryncypalnym, a niby nawiasem do redukcyi przypiętym, ażeby Rossya od Augusta III. naprzeciw królowi pruskiemu sprowadzona, po zniszczeuiu zaś Szląska. Brandenburgii i Prus, z Polski chléb i inne furaże wyciągająca. a przeto szlachcie uciążliwa, z kraju polskiego, w którym się rozkładała podług okoliczności losu wojennego, ustąpiła. Poznał to dobrze król. poznali i panowie, co znaczyło to poselstwo, przez afekt ku królowi delikatne, Dla tego pierwsza kategorya, to jest, względem monety, jako nie od nieb zawisła, do sejmu generalnego była relegowana. W drugiej zaś do samego króla należącej, dana od tronu odpowiedź: że lubo JKMość chętnie radby widział kraj polski od zagranicznego żołnierza co do jednego uwolniony, ale kiedy skutek tej jego chęci nie jest w jego mocy, więc w tern przynajmniej chce dać dowód ojcowskiej swojej nad polskim krajem pieczołowitości, że się postara u imperatorowej rossyjskiej (tą natenczas była Elżbieta Petrowna), aby szkody i krzywdy wszelkie Polakom poczynione, nagrodzone były. Jakoż na instancyą tegoż króla, carowa zesłała komissyą do Torunia, i pieniędzy kilka milionów na uznanie i popłacenie szkód przez swoje wojska w Polsce poczynionych. Z strony imperatorowej był komisarzem Stefan Puczków, pułkownik rossyjski ; z strony Polski, Wyckow8ki, starosta czerwonogrodzki, pułkownik huzarski. Z tych dwóch osób składała się ta komissyą, oprócz których był przydany jeden Polaczek, urząd niby regenta sprawujący. Ten zapisywał w regestr osoby, mające pretensye szkód od wojska syjskiego poniesionych Ale nie zapisywał każdego, kto się skarżył,

ros-

tylko zapisywał tych, których komisarze zapisać kazali. Ci zaś kazali tylko zapisywać osoby najpierwsze w kraju: prymasa, hetmanów, wojewodów, a z pomniejszych tych, którzy przynieśli za sobą instancye od hrabiego Brylla , od marszałka nadwornego koronnego Mniszcba, od Soltyka biskupa krakowskiego lub od innych magnatów; bez takich zaś instan-cyj przechodzący, tylko ci byli domieszczeni do regestru, którzy się panu Buczkowi okazale i szumnie prezentowali, uczty dla niego sprawiali, albo sekretnym kondyktern połowę przyznaną w jego szkatule zostawić przyrzekli. Buczków był tych pretensyi samowładnym sędzią; Wychowski tylko za nim potakiwał, i próśb wniesieniem do Buczkowa swoich przyjaciół wspierał.

Formalność tej komisyi była takowa: Regent z regestrem siedział w przedpokoju, z którego czytał po jednemu, kto miał przystępować z pretensyami przed komisarzów w drugim pokoju samotnie zasiadających. Regestr pretensyi powinien był być spi sany w formacie regestrowej, podpisany ręką podającego bądź pana, bądź plenipotenta, i pieczęcią wielką herbowną podpiecze-towany. Tak uautentykowanv regestr przy najniższym ukłonie, podający składał na stole przed komisarzami, a sam w te tropy za ich rozkazem wychodził na ustęp. Buczków spojrzawszy na sumę ogólną, nic wchodząc w żadne szczegóły, ani wywody, czy pretensye były sprawiedliwe, czy niesprawiedliwe, ile na dokumentach polskich i piśmie tego narodu mało się znający, samą tylko pieczęć im większą tem bardziej konsyderując, rzekł do Wychowskiego: uie dam balszo temu szlachtyezu. albo panu, tolki tyła a tyła, np. za 100.000 wykalkulowanych regestrem, naznaczył 30.000. Jeżeli Wychowski mógł co więcej na Puczkowie wytargować dla przyjaciela, to łagodnie popierał, jeżeli się Moskal zaciął na swojej determinacyi, to Wychowski ua niej przestać musiał, jako nie mający w ręku swoim szafunku pieniędzy. Po najdłuższym dwupaeierzowym ustępie, bvł zawołany dzwonkiem podający regestr, któremu Puczków ogłosił swój wyrok w tvcb słowach : balszo ne dam, kak tolko Jeżeli pacyent odezwał się, iż to mało, replikował Puczków : Kohda tolko ne zezwolisz, to niczobo ne wolmesz. Zatem na taką racyą każdy przestawał z ukłonem. Więc Puczków wtojczas pisał asygnacyą do swego sekretarza skarbem

Kitowfcza.

zawiadującego, który podług asygnacyi wyliczył pieniądze, wytrąciwszy sobie ofiarowaniem za fatygę i dla prędszego wyliczenia, kilka, kilkanaście i kilkadziesiąt czerwonych złotych, do propor* cyi liczonej sumy i wspaniałości biorącego, za której odebraniem, odbierający dawał kwit liczącemu. A że ta komisya bardzo krótki termin, bo tylko sześcioniedzielny miała, i nie była po całym kraju oznajmiona, lecz jedynie w Warszawie, przeto skończyła się prę. dzej, nim się połowa obywateli o niej dowiedzieć mogła. Panowie, do tego wielcy, zawinąwszy się rączego i ponadstawiawszy w dziesięcioro nad prawdziwe zmyślonych pretensyj. w pół czasu ko-misyi pieniądze owe rozerwali, tak, iż Puczków ostatnim przyby-wającym tylko rewersa dawał, jako się im tyle a tyle od najjaśniejszej monarchini za szkody wyżej wzmiankowane należy, które to rewersa pod panowaniem Katarzyny, wkrótce nastąpionem i pod Stanisławem Augustem, królem polskim w Warszawie popłacone zostały szacherskim sposobem, ustępując połowy tym, którzy mając wpływ do kas8y rossyjskiej, toruńskich rewersów od niema-jących go nabywali.

Powtórna redukcya ogłoszona od podskarbiego Wgo koronnego Wessla, nastąpiła wkrótce po pierwszej tegoż roku 1761. Ta się ściągała tylko do jednego gatunku tynfów wrocławskiemi zwanych, którym podskarbi nazuaczył waloru] po 2 szóstaki, to jest po groszy miedzianych 25l/,.

'/r.

cc

O wojnie w Polsce Prusaków i Rossyą. lł)

Jako aie wyżej rzekło, Rossyauie prowadząc wojnę z Prusakiem, przebywali często w Polsce, już to ciągnąc z Prass do bzląska, już w różnych potrzebach wojennych czyniąc sprawunki, i przysposabiając prowianty i furaże. Przy takicb zabawach udy-banych Rossyan pod Gostykiem w Wielkiej Polsce obozem do 5000 wynoszącym, pod klasztorem księży. Filipinów stojących, Prusacy z nienacka wtargnąwszy do Polski, pobili i rozprószyli, atakąjąc z armat i ręcznej broni, przez godzin 4 i 2 kwadranse, a potem spędzonych z placu goniąc o półtory mili, to jest, aż za wieś Lubień zwaną, zkąd się wrócili do Szląska, ale popsuwszy wprzód Rossyanora magazyny w Kobylinie, w Gostyniu, w Poznaniu, Stęszewie. Od mąk wysypowanych na powietrze, bielały się dachy i ulice, tak jak w zimie od śniegu, choć się to działo ultimis septembris roku 1761. Rossy«nie zaś. po rozsypce pod Gostyniem, nie oparli się aż w wielkim obozie swoim, który natenczas był w Prusach brandenburskich, zupełnie od Rossyan podbitych, zawojowanych i na imię Elżbiety carowej, jakoby w dziedzictwo wziętych. Pieniądze nawet bite były w Królewcu pod imieniem Elżbiety carowej, na którycli z jcduej strony portret carowej do wpół osoby z napisem : Elisabeths Pctrowna Imperat. Russ., na drugiej był napis do koła: Moneta Argentea Regni Prussiae, i liczba pieniądza w środku na piersiach orła o jednej głowie, pod koroną z berłem i jabłkiem w szponach z skrzydłami w górę podniesionemi, wyrażona. Zemścili się nie długo Rossyanie na Prusakach za te psotę sobie wyrządzoną, gdy im szturmem odebrali miasto Kolberg w Pomeranii, jakoś we średnich, czyli w ostatnich dniach miesiąca listopada, roku 1701. Mówiono że Laudon, sławny generał austryacki, komenderował ostatnim szturmem rossyjskim, gdy poprzedzające przez rossvj«kich generałów kierowane, nie były skuteczne. Wzięcie tego miasta kosztowało Rossyan 24 tysiące żołnierza straconego; ale za to dostał im sio skład bogactw całego kraju pomorskiego, do tej fortecy przed rabunkiem pozwożonych, losem zaś nie uclironnym ludzkiego nieszczęścia, w ręce rossyjskie Dagalonych. Także dziesięć okrętów żywuością naładowanych, które król pruski od miasta Hamburga zakupił, a które przed oblężeniem, właśnie w sam czas pod Kolbergiem (Kołobrzegiem) stanęły. ’*)

O redukcyi approbowanej.

Chociaż według redukcyi ustanowionej przez podskarbiego wielkiego koronnego, miała bieg swój niesprzeczny w handlu wszelka moneta, że jednak w wypłaceniu długów wielkie trwało zamieszanie między szlachtą, na mocy manifestów zaniesionych, nie chcącą słuchać redukcyi podskarbińskicj ; przeto trybunał piotrkowski pod laską Andrzeja Zamojskiego, wojewody inowro* cławskiego, marszałka trybunału, dodając jako tako waloru redukcyi uczynionej przez podskarbiego, approbował dekretem swoim pomienioną redukcyą dnia 7. grudnia roku tegoż 1761. powtórzywszy ten dekret w Lublinie w uastępującej kadencyi swojej roku 1762., a tak w całym kraju uśmierzył pieuiactwo o kurs monety.

$ 10.

0 redukcyi trzeciej 1762.

Podparty dekretem trybunalskim w władzy swojej podskarbi w. kor kazał publikować trzecią redukcyą dnia 8. marca r. 1762. Ta redukcyą ściągała sie do samych tynfów bitych w Wrocławiu, między którymi czynił różnicę, nadając jednym cenę po groszy 25 miedzianych, druirie zostawując w dawnym walorze po groszy 15 Nie podobała się ta trzecia redukcyą Franciszkowi Bielińskiemu marszałkowi w. kor., a jako miał większą władzę w Warszawie i jej okolicach nad podskarbiego, bo uiiał w ręku swoim sądy potoczne, do których mógł przytoczyć każdą sorawę. jaką chciał uczynkową, jaką mogła się stać zawsze sprawa o kurs mo

nety; miał do egzekueyi i utrzymania wyroków swoich chorągiew węgierską od rzeczypospolitej nadaną z dawną i płatną; tak też czując się na mocy, sprzeciwił się pomienionej redukcji, kazawszy ogłosić przez trąbę, aby wszystkie tynfy stępia wrocławskiego zarówno po groszy 15 kursowały. Co iż było wygodniejsze dla wszystkich, niż przebieranie w pieniądzach dużo do siebie podobnych, a przeto do rozpoznania lepszych od podlejszych, mianowicie pospólstwu trudne, z ukontentowaniem od całej publiczności, a z niesmakiem samego podskarbiego przyjęte zostało. Z tego postanowienia marszałkowskiego wyniknął szczególny pożytek dla panów i żydów, te bowiem dwa stany ludzi uniwersałem podskar-bińskim ostrzeżone, iż są dwa gatunki w tynfach wrocławskich, lepszy i gorszy, a w równej cenie edyktem marszałkowskim zostawione, jak tylko mogli, wybierali i wykupowali. podrzucając groszem lub dwiema wyżej tynfy lepsze wrocławskie. Panowie topiąc i obracając je na srebra stołowe, żydkowie zaś szejdując na teinsilber, albo wywożąc do Wrocławia i tam na podlejsze z zyskiem swoim zamieniwszy, napowrót do Polski sprowadzając.

Mennica albowiem berlińska i wrocławska nieustannie naśladowała mennicę saską: pod jakim tylko stępieni bito monetę w Saksonii stopy dobrej, pod takimże stępieni bito stopy złej w Perlinie i Wrocławiu, a do Polski rozmaitemi sposobami i drogami pchano. Gdy zaś Polska nie miała żadnej mennicy, i dla sejmów ustawicznie zrywanych mieć jej nie mogło, a niedostatek monety starej cierpiała, nietylko z łatwością, ale i z radością przyjmowała wszelką monetę zagraniczną, by też najpodlejszą

§ U-

0 cesarstwie rossyjskiem

Nie z drogi zjadę, gdy krótko namienię czytelnikowi memu następstwo cesarzow rossyjskich, którzy w czasie tej historyi mojej panując po sobie, rozmaity wpływ do polskich interesów mieli.

Elżbieta Petrówna przyjaciółka Augusta III. króla polskiego, i tak jego jako też Maryi Teresy cesarzowej rzymskiej czyli niemieckiej alliantka, toczącą wojnę, o której wyżej, z Fryderykiem II. królem pruskim, któremu wojskiem swojem już była wydarła całe Prussy, Brandenburgią, i znaczną część Szląska, umarła wtenczas właśnie, kiedy ten król, acz w samej rzeczy wojownik wielki, wycieńczony siedmioletnią wojną, i zewsząd ścieniony od nieprzyjaciół swoich, dogorywał; kiedy już owa jego w początkach krociowa armia, tylko się w 40 tysiącach rachowała.

w sercu

Nowina o śmierci Elżbiety przyszła do Warszawy o godzinie 10 w nocy dnia 15. stycznia r. 1762. Przewróciła się zaraz karta szczęścia Augustowi III. i Maryi Teresie; albowiem po Elżbiecie objąwszy tron rossyjski Karol Piotr Ulryk z domu Holsztein-Gottorp pod imieniem Piotra III., co za życia Elżbiety sekretnie ile mógł sprzyjał królowi pruskiemu, prośbami i groźbami ujmując generałów wojujących przeciw niemu, aby go, to jest Prusaka nie bardzo bili, to po śmierci Elżbiety jawnym jego ogłosił się przyjacielem. Oddał mu wszystkie kraje za Elżbiety zawojowane, i 20.000 wojska rossyjskiego zostawiwszy mu na pomoc przeciw Maryi Teresie, reszcie kazał wyciągnąć jak najspieszniej z krajów pruskich. Uwziął się był ten Piotr w kraj cały rossyjski wprowadzić rząd pruski i luterską religią, brał potrzebne lekcye od króla pruskiego do takiego zamiaru, chcąc koniecznie i siebie i całe państwo swoje na wzór pruski wykształcić i przeistoczyć. Lecz nie miał głowy Fryderyka wielkiego. Nagle i absolutnie pędząc rzeczy do zamierzonego celu, wpadł w nienawiść u większej części narodu, a najpier-wej u duchow ieństwa, które boleśnie patrzało na Piotra czci obrazom świętym uwłaczającego i zakazującego, mając takowre zakazy za pierwszy krok potajemny do wprowadzenia umyślnego i przyjętego luteranizmu. Zapaliwszy tedy Piotr przeciw sobie nienawiść z tej jednej strony, rozniecił ją z drugiej, kiedy rozkochawszy się w jednej damie umyślił z nią się ożenić, a Katarzynę żonę swoją zamknąć do śmierci w jednym monasterze, który na ten koniec jak najspieszniej fortyfikować kazał. Lecz Katarzyna mędrsza i obrotniejsza od Piotra męża, mając podostatkiem przyjaciół w wojsku, w senacie i u duchowieństwa, jako udająca zawsze prawowierną gorliwą schizmatyczkę, uprzedziła go, i wtenczas, kiedy

on o dwie mile od Petersburga zabawia!¹ się najswobodniej pijatyką, umorami i przekształceniem formy dawnej rządu, podniosła w Petersburgu przeciw niemu rewolucją ; o czem więcej nie piszę, bo to jest wiadome. ,ł)

Katarzyna osiadła tron po mężu. Król pruski gdy się dowiedział o śmierci Piotra, rzekł tylko: jam mu lekcye rozłożył na 10 lat, a on chciał je w jednym roku do skutku przyprowadzić, i tern się zgubił. To krótko o cesarzach rossyjskich współczesnych memu pisaniu namieniwszy, wracam się do ojczystych dziejów. Wojska rossyjskie blisko lat 5 bawiące w krajach polskich, wyciągnęły z nich zupełnie za rozkazem Katarzyny, nie dla przyjaźni Polaków ale dla potłumienia partyj niektórych, które się po śmierci Piotra przeciw Katarzynie pokazały, u które ona dzielnością swoją poko nała i zgnębiła, wicia familii sobie przeciwnych, obyczajem krajowym z żonami i dziećmi sprzątnąwszy. Kraj tedy polski, nie miał żadnego Kossyanina przez dwa roki następujące

§ V2

Ü sejmie ordynaryjnyrç 1762

Ostatni to był sejm pod panowaniem Augusta Ul., co do liczby sejmów ; pierwszy zaś co do gwałtownego sposobu sejraowa-uia, który da się widzieć w dalszem swojem opisaniu, do którego mm przystąpię, muszę wprzód okazać czytelnikowi przyczynę, która tę gwałtowność spłodziła. Raczy tedy sobie przypomnieć czytelnik to, co się i» szlachectwie hrabiego Brylla przez dekret trybunalski zyskanym wyżej napisało i to drugie, że familia Czartoryskich, pół Polaków po sobie mająca, sprzeciwianiem się ustawiczneni najlepszym. albo najniewinniejszym na czas zamysłom dobrego króla, wszystkie memal urzędy dlu swoich partyzantów na nim ułago

dzić ją sobie pragnącym wymuszała. Przyda«* jeszcze muszę trzecią przestrogę do pierwszych dwóch: że przy końcu panowania Augusta III. hrabia Bryll, minister królewski. Jerzy Mniszech, marszałek nadworny koronny, zięć pierwszego, i Kajetan Sołtyk, biskup krakowski, kreatura tych dwóch, składali trójkę dworską, i nią powszechnie byli zwani, za której zdaniem szedł we wszystkiem August III. Ta trójca szafowała łaskami królewskiemi, bez niej nikt niczego od króla nie dostąpił. Blizko przed tym sejmem, zawakowały niniejsze urzędy : pieczęć wielka koronna, pieczęć mniejsza litewska, buława wielka litewska i województwo wileńskie. Te wszystkie urzędy familia Czartoryskich, uwzięła się pozyskać, dla swoich przyjaciół. Trójca dworska oddawała do jej woli buławę mniejszą litewską (bo większa z dawnego zwyczaju należała hetmanowi polnemu) podkau-cler8two litewskie i województwo wileńskie. Zostawała tylko do wolnego szafunku królowi Jmci, a raczej sobie, podkanclerstwo koronne. Czartoryscy, jako już dawno postanowili u siebie pokazać jawnie moc swoją górującą nad mocą trójcy, której nienawidzili, tak na ofiarę nie zupełną wszystkich urzędów żądanych podaną sobie przez Mniszcha. marszałka nadwornego koronnego, odpowiedział książę kanclerz litewski Czartoryski, głowa i rządca familii: albo wszystko jak mv chcemy, albo nic. Mniszech, któremu też nie zbywało na dumie, spytał się kanclerza: a kiedy nic? Na co kanclerz : kiedy nic. to będziemy wiedzieli, co z tern czynić. Zirryto-wany temi groźbami dwór, oddał zaraz województwo wileńskie książęciu Karolowi Radziwiłłowi, miecznikowi litewskiemu, buławę polną litewską Sapiezie wojewodzie połockiemu, podkanclerstwo zaś koronne i litewskie zachował podług prawa do przyszłego sejmu, Między okolicznościami wchodzącemi do województwa wileńskiego, godna wspomnienia, następująca: (Idy Bohusz, sekretarz Radziwiłła, przyszedł do Mniszcha marszałka nadwornego koronnego z propo-zycyą 40 tysięcy czerwonych złotych zaraz wyliczenia, hyleby pan jego, książę Radziwiłł otrzymał województwo wileńskie, rzekł do niego marszałek : ale mospanie jakże mu dać tak wysokie krzesło, kiedy to człowiek szalony? ua co Bohusz: tern lepiej; jeżeli albowiem dacie ten wakans mądremu, książę Czartoryski, kanclerz litewski, znajdzie rozum na rozum i potrafi mądrego przyciągnąć na swoją stronę; szalonego zaś przerobić na swoję partyą nie po-

trafi. Brawo! raospanie, licz wasć pieniądze! i takim sposobem Radziwiłł, w samej rzeczy szaleniec, otrzymał województwo Ta dystrybucya wyżej wspomnionych wakansów, przejęła do żywego Czartoryskich, postanowili tedy, Brylla młodego, eześnikn koronnego, posłem z ziemi warszawskiej na sejm nadchodzący obranego, wy pchuąć z poselskiej izby, jako nie szlachcicu polskiego, tylko przez dekret trybunalski piotrkowski, jako było wyżej, takim zrobionego.

To tedy było, co Stanisław Poniatowski, stolnik litewski, na tymże sejmie poseł litewski, chciał Bryllowi zadać » czego partya dworska Bryllowi przychylna, nicdopuścić uwzięła się. Gdy tody Poniatowski jeszcze przed elekeyą marszałka sejmowego chciał ostrzedz sejm. że w izbie między posłami znajduje się jeden poseł nie szlachcic, i na ten koniec żądał od marszałka starej laski głosu pozwolenia. Radziwiłł, podkomorzy litewski, który . miał głos mocny, będący z party i dworskiej, niemal razem z Poniatowskim zawołał, albo raczej tego krzyczał: Mości panie marszałku, proszę o głos! co Poniatowski powtórzył: MoAci panie marszałku, proszę o głos, to wzajemnie Radziwiłł krzyczał: proszę o głos ' było tego po kilka razy między tymi dwoma tylko sam na sam wołającymi. Lecz gdy Poniatowski, nic dbając już o danie sobie głosu, zaczął wymawiać te pierwsze słowa' „Znajduje się między namia, huknęła na niego cała partya dworska, a na przeciw niej równym hukiem powstała partya Czartoryskich tak, iż przed hukiem obydwu stron wrzeszczących na siebie: nie ma zgody na głosowanie przed obraniem marszałka, i prosimy o głos dla posła mówiącego, dalszych słów Poniatowskiego, które były: „Die szlachcic Bryll, poseł warszawski“ nikt przed hałasem słyszeć nie mógł. chyba tuż siedzący przy Poniatowskim. Zaczęty ten wrzask od samych posłów stał się powszechnym i arbitrom, którzy się w kole poselskiem między posłami znajdowali, a z tych najwięcej było czeredy służącej Radziwiłłom i Czartyskim. lub tych dwóch partyj przyjaciołom, uzbrojonej pałaszami i pistoletami pod sukniami. Trwała ta wrzawa z pół kwadransa, aż nareszcie w dobycie szabel wybnchnęła, co iż się stało w okamgnieniu, trudno było dostrzedz, z której strony i kto pierwszy dobył szabli ilo jednak siedząc w górnej ławie i mając pod okiem całe poselskie kolo. mogłem dostrzedz przy roztargnionym wzroku na Poniatów-

skiego i Radziwiłła, to mi się zdawało, że najpierwsza szabla, która błysnęła była litewska, osadzona w fnrdyment i trzymana od ręki obleczonej w rękawicę łosią z karwaszami po sam łokieć długiemi. Głowa zaś tego junaka nakryta była po same oczy czapką tęgą, drutami i bawełną przeszywaną, jakich czapek Litwini do pojedynków i tumultów zażywali; zaczem rozumieć mogę, że wspomnione dobycie szabel wszczęło się w partyi radziwiłłowskiej, a zatem dworskiej.

Równo z dobyciem szabel pomięszane wprzód między sobą, ile w ciasnym na taką ludność cyrkule, partye rozskoczyły się i stanęły naprzeciw sobie w dwóch ścianach, sięgać się ciosami wzajemnie mogących. Do czego jednak nie przyszło, bo Małachowski krajczy koronny, marszałek stare) laski, biegając od końca do końca między owemi ścianami, stawiając przed oczy bliską przytomność króla dobrego w izbie senatorskiej z senatem siedzącego, obrazę majestatu przez dobycie szabel, zgwałcenie świątyni praw, przykład straszny zuchwałości, i tym podobne uwagi ; dokazał tego, że szable pochowano i uciszono się. Po którem uciszeniu marszałek Małachowski miał mowę długą, swoim zwyczajem ubolewając nad tak nieszczęśliwym dla przyszłości przykładem, a dalej ciągnąc rzecz, obligował posłów, ażeby dla naradzenia się in plena activitate, co z tym przypadkiem czynić należy, raczyli przystąpić ad turnura. to jest do głosowania porządkiem województw, a że tego roku kolej pierwszeństwa przypadała na prowincyą małopolską, zatem dał głos województwu krakowskiemu, pierwszeństwo w prowincyi małopolskiej trzymającemu. Lecz gdy miasto czekania kolei swojej, Poniatowski stolnik litewski zaczął domagać się głosu i podobnież jak pierwej swojem wołaniem o głos zaczął go tłumić Radziwiłł, znowu powstała wrzawa, znowu się zaczęli rozstę-pować na partye i mieć ku pałaszom acz ich jeszcze nie dobywając.

Marszałek widząc, iż nasadzona jest rzecz na wypchnięcie Brylla z poselskiej izby, coby się stać nie mogło bez wielkiej rzezi, odwołał sessyą na dzień jutrzejszy.

Takim tedy sposobem przyjaciele dworscy uratowali Brylla od hańby publicznej zarzutu nieszlacbectwa; ale że ten sposób, ile był pomocny Bryllowi w krytycznej owej godzinie, tyle przeszkadzał sejmowi, i przy zawziętości familii na Brylla, byłby dni wszystkie jego zniszczy/ i wycieńczy/ a ż do limity, a możeby przysz/o w dalszych sesyach do krwawej rozprawy, której skutkiem byłoby zwyczajne zerwanie sejmu; zaczem nie tracąc darmo czasu i nie czekając jakiego fatalnego skutku, wypadło dworskiej partyi zerwać go bezzw/ocznie, niechcąe Brylla eksponować na hańbę nieszlachectwa. Jakoż tego samego dnia pokazał się manifest przeciw sejmowi uczyniony w grodzie warszawskim przez Szymakowskiego. pos/a ciechanowskiego.

Bryll byłby szlachcicem, jak nim został za dekretem

Przyczyna w tym manifeście do zerwania sejmu dana: gwałt wolności przez dobycie szabel w izbie sejmowej zadany. Acz może i on sam razem z drugimi, jako Mazur kordyaczny, dobył swojej serpentyny. Lecz tak mu podyktowano, bo słusznej przyczyny do zerwania sejmu nigdy wynaleść nie można było. Potomność niechaj sądzi, jeżeliby nie lepiej było skryć grafa Brylla i nie pokazywać go na sejm. niżeli zrywać tenże, dla punktu honoru jednej osoby. Gdyby był tak postąpił, cała wina zepsucia sejmu spadłaby była na Czartoryskich, jako zawsze sejmy psujących,

trybunalskim, i mając inne honory i urzędy publiczne, obszedłby się był bez poselstwa przemijającego. Ale ambicya wzięła górę nad wszystkiemi z strony dobra publicznego uwagami, i wpisała dwór ten jeden raz w regestr zrywaczów sejmowych.

Jeszcze przez dwa dni po manifeście posła ciechanowskiego zjeżdżali się posłowie do izby poselskiej, ale już mów żadnych nie było. prócz jednego marszałka, który izbę zagajał i zaraz po zagajeniu posłów po dwóch do szukania zrywacza i sprowadzenia go, aby izbie przywrócił activitatem delegował i to zrobiwszy, natychmiast sessyą do jutra limitował. Po których dniach, gdy delegowani uczynili izbie wiadomość, że zrywacza nie znaleźli w okręgn Warszawy, sejm pożegnał, wywarłszy w mowie żegnają cej wszystkie przekleństwa na tego. kto był przyczyną zerwania sejmn; nie wymienił jednak nikogo, lubo dobrze wiedział (bo i sam jako przyjaciel dworu, w te rady wchodził) kto go zerwać kazał i kto się tej przysłngi podjął i że zaraz pan zrywacz sejmu zrobiwszy tę publicznemu dobru psotę, z dukatami za nią nabytemi t Warszawy prysnął. Szukali go delegowani nie szukając, dla zachowania formalności w zwyczaj wprowadzonej szukania zrywacza,

od pierwszego sejmu zerwanego i aby na szukaniu czas trawiąc, nieszczęśliwemu sejmowi godzin przyczynili.

Na taką wrzawę i tumult wszczęty w kole poselskiem (jako się wyżej opisało) arbitrowie siedzący za kołem po ławkach przy ścianach będących, jedni przejęci strachem na łeb poskakiwali na ziemię, uciekając co ducha z poselskiej izby i roznosząc fałszywą wieść po ulicach, że się rąbią w poselskiej izbie; drudzy śmielsi, powstawszy na nogi, cofnęli się tyłem z niższych ław na wyższe; raz dla tego, ażeby od szabel, gdyby się te po całej izbie rozpierzchły po nogach nie dostali; drugi raz. ażeby z wyższego miejsca tumultowi w kole poselskiem wybuchłemu, lepiej się przypatrzyć mogli, którem cofnięciem nagłem i t,egiem od liczby osób skupionych uczynionem. stojących za sobą naprzeciw okna dwóch młodych Radziwiłłów, podkomorzyńców litewskich, studentów podówczas w konwikcie pijarskim i jednego towarzysza usar-skiego temże oknem na ulicę wypchnęli. Towarzysz, mężczyzna słuszny, a zatem ciężki, uderzywszy czołem o bruk przed kance-laryą, zabił się na miejscu. Radziwiłły. chłopcy lekkie, jeden spadłszy na towarzysza, zdrów przemierzył wysokość trzeciego piętra do ziemi : drugi, niedostawszy żadnej podkładki, tylko trochę błota, złamał rękę, i na tern przypadku skończyło się fizyczne dobra publicznego nieszczęście.

Jak partyi dworskiej nie bvł tajny zamach Czartoryskich na Brylla, tak wzajemnie Czartoryskim nie była tajna tego zamachu przedsięwzięta z strony dworskiej odsiecz : co się ztąd poznać dało. najprzód : że posłowie nie zasiedli miejsc swoich podług ziem i powiatów, ale party»mi ; powtóre: że w koło nie weszli sami, jak należało, lecz z wielką i zbrojną assystencyą (jako się wyżej rzekło); po trzecie : że skoro błysnęły szable, natychmiast używającym sukni francuzkiej. na miejsce szpad dodano rapirów dragońskich ; po czwarte: iż z izby poselskiej nie wychodzili razem, lecz partyami, zatrzymując się druga, póki zupełnie nie wyszła pierwsza, po piąte : że do domów nie powracali karetami, w których przyjechali, ale na koniach, w mniemaniu zapewne, iż na ulicy jaka walka między czeredą służącą wyniknąć może, z której panowie łatwiej na koniach, niż w karetach, wymknąćby się potrafili. Te tedy okoliczności mocnym są dowodem, iż ta scena,

która się w poselskiej izbie odprawiła, nie była przypadkowa, lecz urządzona. Że zaś do rozlania krwi nie doszło, przypisać to należy albo jakiejkolwiek od króla refleksyi, albo, że nikt nie śmiał zostać pierwszym w tej jatce publicznej zarembaczcm, albo na ostatek geniuszowi wpływającemu już mocno na naród, burzliwemu, ale nie krwawemu.

8 13

0 trybunale tegoż roku.

Po zerwanym sojmie cała forsa Czartoryskich udała się do Piotrkowa, ze wszystkimi swymi przyjaciółmi i ludźmi nadwornymi, ażeby zerwać trybunał, jeżeliby partya dworska swoje kreatury na funkcyach marszałkowskich i deputackich utrzymywać chciała. Lecz nie znalazłszy tam nikogo przeciwnego sobie, ustanowiła trybunał z samych swoich przyjaciół złożony. Marszałkiem tego trybunału stanął Siemiński, referendarz koronny. Prezydentem Turski, kanonik gnieźnieński, oficyał warszawski.

O senatorskiej radzie tegoż roku

To senatorskie konsylium, zaczęło się 25. października rokn 1762. Deliberacye jego były następujące: 1. jeżeli potrzebny jest sejm ekstraordynaryjny, po zerwanym ordynaryjnym. 2. jakim sposobem zapobiedz na przyszłe czasy, podobnym do dzisiejszego

on sejmach tumultom. 3. ponieważ coraz więcej złej monety zng>a-uiczncj w kraj wpływa, czyby nie dobrze było, pozwolić miastom przędli iojszym pruskim, aby pod dozorem podskarbich wielkich obojga narodów, biły dobrą monetę.

Na pierwszy punkt wszystkie głosy senatorskie, były jedn- -brzmiące, za potrzebą sejmu.

Na drugi punkt, podaną radę od książęeia Soł tyka, biskupa krakowskiego, przebudowania izb poselskich w Warszawie i Gro* dnie, w taki sposób: iżby arbitrowie z posłami mięszać się nie mogli, ale posłowie osobnem wejściem przez warty do cyrkułu swego; arbitrowie zaś, do lóż, czyli ganków wysokich, także osobno wchodzili, podobnież wszyscy aprobowali.

Na trzeci punkt rozdzieliły się zdania senatorów na potwierdzającą i przeczącą stronę. W tych zaś wszystkich mowach z okoliczności tumultu w izbic poselskiej zaszłego, jedni drugich ucinkami kąsali i szczypali, nie wymieniając jednak nikogo, bo też tego i nie potrzeba było. Kiedy mówił który senator z partyi dworskiej, każdy słuchacz domyślił się, iż przymówki jego zmierzają do Czartoryskich, a gdy mówił Czartoryjczyk, nie wątpił podobnież żaden, że strzały języka jego, godzą do trójcy dworskiej. Że zaś król polskiego języka nic rozumiał, przeto szczypiący się wzajemnie n aj p ry n ey pa 1 n i ej sz ego zamiaru u szczyp kó w swoich nie osiągali, który był od jednych przegryść króla, w osobach jemu lubych, od drugich ukontentować go kąsaniem jego przeei* wnika. Więc tylko zostawało w sercu każdego prywatna satys-fakeya, gdy przejął do żywego (jak mu sie zdawało) swego adwersarza. Skon szyło się to senatorskie konsylium duia 30. paź-dïiernika, po którem publikowano rezolucyą od tronu dnia 5. listopada następującej treści: 1. JKMośc. P. N. Miłościwy, sejm ekstraordynaryjny, za potrzebny uznaje, i zwołanie onego do czasu sobie uwidzianego odkłada. 2. na zabieżenie odtąd tumultom wszelkim w poselskiej izbie, zleca podskarbim wielkim obojga narodów, ażeby tu i w Grodnie izby poselskie podług rady senatu przebudowali, a iehmość marszałkowie wielcy, aby z pilnością autora dobycia szabli szukali, i znalezionego przykładnie skarali (NB. lecz go nie znaleźli). Potrzecie: Zostawuje Jego królewska mość woli ickmościów panów podskarbich, wniście w ligę, kiedy zechcą, z miastem Toruniem, względem bicia dobrej monety (NR i ten punkt nie bvł negocyowany). N i cóż bowiem podskarbiowie mieli zatrudniać sie z miastem Toruniem o bicie dobrej monety, kiedy Saksonia dawała takiej podostatkiem, a kiedy wrocławska mennica pod takimże stępieni nieprzestawała nasyłać do polskich krajów swojej podłej, a wy kupować saską dobrą: potrafiłaby toż samo czynić i z monetą toruńską, gdyby była od wrocławskiej lepsza. Na zatamowanie wpływu do kraju tej monety zagranicznej, nie należało robić lepszą, ale gorszą; lecz ten sposób nie podobał sic Polakom. Dla tego woleli cierpieć obcą monetę złą, niż w swoim kraju robić taką. ¹¹)

0 senatorskiej radzie w Warszawie,

Drugie „senatus Consilium“ odprawiło sic w Warszawie w średnich dniach miesiąca marca ") nie na zaniku jak bywały poprze-dnicze, ale w pałacu królewskim, a to dla słabości króla.

Tego senatorskiego eonsilium były trzy kategoryc następujące : pierwsza, utrzymanie na księstwie kurlandzkiem królewicza Karola,

2.    zabieżenie inudacyom w kraje polskie wojsk cudzoziemskich.

3.    nagrodzenie szkód Polakom, przez też wojska poczynionych. Na które kategorye twarde jak kość. taka była od tronu rezolucya: 1. zapozwać na sądy relacyjne Birona, jako niesprawiedliwego uzurpatora księstwa kurlnndzkiego 2. złożyć sejm ekstraordynaryj-ny. gdzie i kiedy się królowi .TMei będzie podobało. 3. wyrobić od Imperatorów ej rossyjskiej otwarcie komisyi w Toruniu nie dawno zalimitowanej. (NB. żaden z tych punktów nie wziął skutku). Co do pierwszego: król z Warszawy wkrótce potem konsylium wyjechał, jako będzie niżej. Sądy zatem relacyjne, jako potrzebu* jące obecności królewskiej być nie mogły i choćby były i najmocniejszy dekret stanął na nich dla królewicza Karola, na nicby sio nie przydał, Kiedy Katarzyna IL, następczyni na tron moskiewski po Elżbiecie, przywoławszy z Syberyi wygnańca Birona, mocą wojsk swoich, na księstwo kurlandzkie przywróciła. A królewicza Karola, żadną siłą nie wspartego, tylko jedną legalnością inwestytury polskiej broniącego się, zabierając mu wszystkie dochody, wyganiając zewsząd jego komisarzów i ekonomów z całego księstwa, nareszcie jemu samemu w Mitawie uporczywie dosiadającemu, zabroniwszy wszelkiej żywności, do zupełnego ustąpienia z Kur-laudyi przymusiła

Co do drugiego: nie było w interesie króla mówić do Rossyi, aby ustąpiła z krajów polskich, do których weszła za jego prośbą, aby się biła za niego z królem praskim; dla tego gładko się zbył tego punktu, odłożywszy go do sejmu, bez determinacyi miejsca i czasu, który sejm, choćby i nastąpił, zerwałby się. nic nie usta nowi wszy. jak wszystkie inne. Co do trzeciego : komisya toruńska na iostancyą króla do Katarzyny IL, carowy rossyjskiej, mogłaby być na oko reassumowana, zapłaciłaby niektóre pretensye więk-Mzym panom polskim, a zresztą schowałaby się tak jak pierwsza. Lecz że król umarł nie za długo w Saksonii (o czem będzie niżej), więc i do tego nie przyszło.

ROZDZIAŁ IV

Wyjazd króla i Warszawy i zgon jego.

Wojna siedmioletnia, sławna w historyi między Fryderykiem królem pruskim z jednej, a Maryą Teresa cesarzową niemiecką, Augustem III. królem polskim, elektorem saskim i pomocnikami ich Francuzami, tudzież innymi książętami imperyi i Hossyanami z drugiej strony, na tego jednego małego pod ów czas króla, ale wielkiego bohatera bijącymi, ustała. Opisywać jej jako obcej nie będę, prócz tego, com wyżej dotknął. Po tej wojnie nastąpił traktat w początku r. 17(>H. Tym traktatem król pruski utrzymał się przy Szlązku a szkody wojenne z obu stron bez nagrody umorzone zostały; lubo co się tyczy króla pruskiego, dobrze on sobie nagrodził szkody poniesione w Prusach, w Brandenburgii i Szlązku. gospodarując przez cały ciąg wojny w Saksonii, wybierając z niej, prócz zwykłych elektorskich dochodów, znaczne kontrybucye. furaże, bydło, konie i rekrutów, a oprócz tego wyprowadziwszy z Misnii do swego kraju partyą gliny do kilku milionów talarów twardych szacowanej, z której po dziś dzień robią w Berlinie porcelanę na wzór saskiej.

Jak prędko tedy August polski dowiedział się, że już zupełnie Saksonia od wojsk pruskich została opuszczona, natychmiast pospieszył do niej na Poznań d 25. kwietnia roku 1763 o godzinie 6. z rana wyjechawszy z Warszawy. Umarł w Dreźnie tegoż roku na appopleksyą dnia 1. października

Z jego życiem skończyła się szczęśliwość Polski, nareszcie i egzystencya, jako się da widzieć pod następnem panowaniem.

Był August co do ciała wzrostu wielkiego, a przytem kształtnego; nikt go z panów nie dosięgał wzrostem, tylko jeden Chodkiewicz, starosta żmudzki; lecz jak był wysoki, tak był chudy, gdy przeciwnie August był tuszy do wzrostu proporcyonalnej. Minę miał wspaniałą i zawsze wesołą, wzrok i chód powolny. Co zaś do przymiotów duszy, te opisać trudno : Nie wchodził w żadne poufałe obcowania z panami, nie zatrudniał się żadnemi interesami publicznemi, w których to dwóch okazyach własność duszy najlepiej wy szpiegować można. Zdawał się we wszystkich sprawach publicznych i domowych na ministra; minister był jego natchnieniem, minister był jego wyrokiem; jak go minister natchnął. tak on postępował ; jak minister komu sprzyjał, takiego ten aflektu i od króla doznawał; zgoła królem rządził minister, ministrem zaś Mniszech, marszałek nadworny koronny, i Sołtyk biskup krakowski.

Król nie pokazywał się panom, tylko raz na dzień, gdy z pokojów swoich szedł do kaplicy, na słuchanie mszy, której żadnego dnia nie opuszczał, chyba wtenczas, gdy był chory. Szedł do kaplicy przez salę. w której się panowie o 11 godzinie punktualnie zgromadzali i przez długi korytarz do kaplicy na boku pałacu stojącej prowadzący, z rękami wyciągnionemi, w które go szeregi panów i szlachty z obu stron uszykowane całowały. Kto z pospolitszych ohywatelów miał jaką suplikę do króla, podawał mu ją pod czas tego marszu, nizko nachylony, albo na jedno kolano przyklęknąwszy. Król odebraną suplikę oddawał paziowi, za sobą idącemu, a paż odnosił ją do ministra, który podług woli swojej, imieniem królewskiem dawał na nie odpowiedzi, albo też w kąt zarzucał za nic warte, lub natrętne uznane. Zewsząd przed królem pokazującym się na widok, postępowało z laskami dwóch marsza! ków krajowych, a przynajmniej jeden; albo na jego miejscu znajdujący się przy królu pieczętarz koronny, lub litewski ; bez laski przynajmniej jednej, nigdy król nie wychodził z apartamentów swoich na widok publiczny ; nawet gdy się znajdował w innym kościele na nabożeństwie, zawsze mu laska assystować musiała, w drodze do kaplicy szedł za królem tłum panów, biorąc miejsce jedni przed drugimi; wtenczas po słówku posyłali do uszu królewskich jakie potoczne zdarzenia, lub swoje żądania. Powróciwszy król z kaplicy, zatrzymywał się w sali przedpokojowej, przez ten który zbywał do godziny dwunastej, przechodząc się między panami, z tym i z owyui cokolwiek rozmawiając. O godzinie dwunastej schyliwszy nieco głowy ku panom na znak pożegnania, wychodził do swoich apartamentów, które natychmiast za nim odżwierniowie zamykali. Panowie zaś pobawiwszy się z sobą jaki kwadrans czasu, rozjeżdżali się z pokojów, i już król od tej godziny był niewidzialny, aż do jutra

czas

Kto jednak z panów wielkich imał jaki interes do króla, znalazł przystęp o godzinie wprzód naznaczonej, o którą trzeba się było postarać u hrabiego BrUbla, bo inaczej warta, stojąca przy pokojach, nikogo nie puściła — Damy pierwszej rangi prezen towały się królowi w jego apartamentach tylko w dni galowe z powinszowaniem jakiego festynu, idąc szeregiem ubrane w roby i w klejnoty i przystępując do pocałowania ręki królewskiej, jedna po drugiej według rangi. Po skończonem całowaniu ręki królewskiej, postawszy przed nim :aką chwilę, którym król na znak szacunku pokazał jaki wdzięk uśmiechający i przemówił jaki żarcik wesoły odchodziły tym samym porządkiem, którym weszły. Pojedyûczo i prywatnie żadna do niego dama przystępu nie miała. Zachował albowiem ten król czystość swojego stanu nienaruszoną, przykładem od jego dworu bynajmniej nie naśladowanym. Gdy mu królowa umarła w Dreźnie na początku wojny siedmioletniej, i hrabia Brtthl, minister, chcąc mu osłodzić po swojemu stan wdowczy, namówił go na polowanie, w którem się kochał August, do dóbr Brzoza zwanych, o 12 mil pod Warszawą leżących, księżny chorążyny koronuej, damy pierwszej urody wdowy, z racy i, że była urodzeniem Saska, zawsze przy dworze królewskim przesiadującej, mile zawsze od króla widzialnej, i gdy z tego pochopu rozumiał Brtthl, że król incognito skosztowawszy miłości przybierze ją sobie za sekretną żonę, a na ten koniec w domu tej pani dano pokój sypialny królowi blizko pokoju sypialnego księżny, i ta. podług instrukcyi ministra, rozebrana przeszła się blizko łóżka królewskiego. Postrzegłszy ją król. spoczywający w łóżku, przy świetle błyszczącem się ua koiuiuku

zawołał na hajduka: zamknij drzwi, niech mi tu nikt nie chodził Tak nie udała się ministrowi napięta dla króla przysługa. Król zaś, jakby nie wiedział, kto i dla czego przechodził się po jego pokoju, nigdy ani tej damie, ani hrabiemu Brlihlowi najmniejszej o to wymówki nie uczynił. Nie mając, czy nie chcąc mieć król żadnego zatrudnienia na swojej głowie, cały czas w zimową porę przesiadywał w pokojach swoich, bawiąc się z domownikami swemi potoeznemi dyskursami, a najwięcej myśliwskiemi, projektując polowania, na które wyjeżdżał często, to do dóbr radziwiłłowskieb, w puszczo i wielkiego zwierza obfitujących ; lubił także polowanie na głu8ce, na ordynaryjne wyjeżdżał na wiosnę. — A że ten ptak grę swoję odprawia w głębokich lasach, do jazdy powozem nie-sposobnych, przesiadał się na konia, na którym dojeżdżał do sta-nowiska, mając idących wedle siebie hajduków mocnych, którzyby za potknięciem się konia ciężarem osoby królewskiej zwątlonego króla od upadku ratowali. Szczęścia posłużonego na tern polowaniu znakiem były pióra tego ptaka, przypięte do kapeluszów, albo czapek wszystkich osób, które królowi na tem polowauiu assy-stowały. Chował przy dworze swoim błazna czyli trefnisia, który go w melancholijnym humorze będącego, śmiesznemi żarcikami i kuglarskiemi figlami rozrywał ; i drugiego poetę, który w niemieckim języku z każdej okoliczności dowcipne i śmieszne wiersze nagle składał. Ci dwaj ludzie mieli przystęp do króla wolny każ- , dego czasu. Assystowali mu także podczas publicznych obiadów, i kiedy w ogrodzie do tarczy strzelał. Tytuń palił mocno, a naj-, więcej po obiedzie. po którym przy tytoniu popijał saskie piwo tęgie i tłuste, osobliwie dla niego robione; prócz wyrażonych dopiero, miał jeszcze jedne rozrywkę nie ze wszystkiem przystojną. Kazał przy włócz vć przed okna swego pałacu w miarę strzelania écierwy zdechłych koni dla zwabienia psów. Te strzelał z wiatrówki. a hycel płatny miesiącami ubite psy codzien wieczorem wywłoczył z dziedzinami zakładał nowe écierwy, z gnatów ogryzionych wyczyszczając dziedziniec.

Jadał tłusto i wiele ; kuchnia jego nie miała równej w Euro p»e, tak co do wytworności potraw, jak co do wielości ich; kucharzów. kuchcików, posługaczów kuchennych, pomywaczek, liczbę do setnej dochodzącą. Toż samo było niemal i w cukierni ; choć

Pamiętniki

«am Jeden obiadował, zastawiono jednak przed niego najmniej 20 potraw, a potem wety i cukry; ale zato nie jadał wieczerzy, chyba bardzo rzadko i to jaki lekki specyalik. Wiua używał mało, i*to szampańskiego albo przedniego węgierskiego. Lecz za niego pili dobrze jego dworscy. Zgoła co się tyczy stołu, ten był suty, aż do zbytku, iż wszedł w przysłowie (kiedy kto miał dobry obiad) mówić: jadłem dzisiaj jak król pilski. Co schodziło z królewskiego stołu, rozchodziło się na inne stoły: kapelanów, kamerdynerów, paziów kammerloknjów, fryzyerów i innych na stół gotowy, nie na strawne służących. Oprócz czego dla wszystkich itołowników gotowano osobno regularne potrawy ; schodzące zaś z królewskiego stołu, za przydatek poczęsci przystawiono. Nie mogąc wszyscy przejeść takiego zbytku; przedawali potrawy całkiem nietykane do miasta, i była to obrywcza kucharzów i szafarzów, pod rękę których potrawy czasem nie dane do stołu i schodzące z niego powracały. Toż samo działo się z mięsiwami surowemi, z drobiazgami : toż sarno z innemi ingredyencyami ku-chennemi i kredensowemi, jako to ; butelkami wina i piwa, z cytrynami, frnktami, świecami jarzącemi etc., bo wszystko podług regulamentu od ministra przepisanego szło podług dziennego wydziału ; lecz co się z tego wydziału nie strawiło, nie powracało do spiżarni i piwnicy. Co dzień szły nowe wiktuały i trnnki, o zbywających nie pytano się przez wspaniałość, za maksymę królowi wrażoną, gdzie się obracały, dla tego wszystko było przy-dajne na pożytek tych, którzy czem zawiadowali, albo czego dopadli; była to jakaś alegoryczna konfiskacya potraw i trunków. Można było każdego czasu dostać od królewskiego dworu świeżego pasztetu, tortu, garnituru ciast przednich, cytryn, świec jarzących, mało co npalonych. za połowę ceny takiej, jakby sprawując to sobie, albo kupując od kupców kosztowało.

Szambelan odprawujący dzienną służbę, podawszy królowi pierwszą fafurę i potrawą, siadał z nim jlo stołu, i kto jeszcze inny z domowych, kogo król zawołał.

W dni galowe, jako to: w dzień narodzin, koronacyi królewskiej i tym podobnych, 'dawał król otwarte stoły dla senatorów i urzędników koronnych, do którego zasiadali za biletami łłczbowemi, lotem ciąguionemi ; jaką kto wyciągnął liczbę, takie zasiadł miejsce, podobnąż liczbą do krzesła przypiętą oznaczone; pokazując król tym sposobem, że wszystkich mimo różnicą godności równo szacuje.

W dzień 3. sierpnia, dla samych tylko orderowych dawał król obiad, do którego siadali porządkiem wyżej opisanym.

Tego dnia imieniny królewskie i uroczystość orderu orła białego znaczącego, ubierali się wszyscy w suknie jednakowe, to jest: czerwoną wierzchnią, białą gpoduią.

Kiedy przejeżdżał z Saksonii do Warszawy, albo z Warszawy do Saksonii, albo do Grodna na sejm lub gdzieindziej na polowanie, czynił to pocztowcmi końmi, w pornoc, którym panowie przystawiali po etacyach swoje cugi, i kto tylko miał, najmował do tej jazdy swojo konie, od których pocztmajstrowie brali na dwie mile po 5 tynfów od pary koni, a najemnym płacili z tego po 2 szóstaki na milę od jednego konia, i tak wszyscy znaczne zyski z jazdy królewskiej ciągnęli. Postylioni brali tryngicltu po 3 złote ; ci co smarowali powozy, za jedno smarowanie tynfa 1 ; zgoła,' nikt dla króla nogą ani ręką nie ruszył, bez dobrej natychmiast zapłaty. Stanowiska w podróży do Saksonii i ztamtąd, kiedy jechał na Wrocław, to jedno było w Lubochni, drugie w Sokolnikach. Kiedy na Poznań, to w Kleczowie, w których miejscach były pobudowaue dla niego pałace, i przy nich utrzymywani kosztem jego murgrabiowie, a po śmierci jego też pałace ze wszyst-kiemi meblami dostały się possesorom dóbr, w których były zbudowane.

Lubił też król strzelanie do tarczy, na którą zabawę o kilkaset kroków od pałacu odległą, nosili go hajducy w lektyce na trzy staje po dwóch rozstawieni szybko, choć z ciężarem nielada-jakim, cetnarowej osoby królewskiej, nogi zbierający ; po obu stronach lektyki biegli paziowie, szambelan i oficer; a za lektyką lokaje, służbę dniową u króla trzymający. Tuż za królem w drugiej lektyce tymże sposobem niesiono ministra, hrabiego Brylla. To strzelauie zaczynało się o godzinie czwartej po południu, i trwało do godziny szóstej przez jeden miesiąc maj. Do którego strzelania wzywał król uiektórych senatorów i urzędników koron nych orderowych, którzy się ofiarowali ■ do tej zabawy królowi, byli zapisani w katalog, i podług tego katalogu byli przywoływani do strzelania. Mający strzelić, wchodził do strzelnicy, o 300 kroków od tarczy odległej, gdzie mu strzelec królewski podawał sztucer nabity i odbierał wystrzelony ; kto zaś nie chciał strzelać z sztucera królewskiego, wolno «nu było strzelać z własnego, od swego strzelcu nabitego. Za każdem wystrzeleniem, laufer ubrany w togę kit.ajkową czerwoną, wybiegał z zatarczy z dołu, dla siebie za nią wykopanego, i na tabliczce białej okrągłej, pokazał czarno obmalowany numer taki, jaki kto w tarczy ustrzelił; jeżeli zaś kto wcale tarczy chybił, obiegł ją trzy razy do koła. Poeta królewski za każdem strzeleniem na pochwałę strzelającego, albo na żart z niego powiedział parę wierszy niemieckich. Błazen zaś ciągle podczas tego strzelania różne figle stroił, albo z drugim nadwornym którego pana błaznem, w czuby i zapasy dla rozrywki królewskiej chodził. Gdy się kończył miesiąc strzelania, rozdawał król dziesięć premiów między tych, którzy się najlepiej popisywali; mniej zręcznych pominąwszy. Te premia składały się z numizmatów różnego waloru złotych, albo sztuk porcelanowych. Nie było obowiązkiem wpisanym w katalog, każdego dnia znajdować się na strzelaniu, wolno było czasem niebyć ; przez przypodobanie się jednak królowi, rzadko który opuścił bytność swoje. Miły widok króla wspaniałego i wejrzenia wesołego, zwabiał licznego 8pektatora obojga płci z osób dystyngowanych, oprócz tych, którzy należeli do strzelania. Niewypowiedzianą dobroć tego króla, ukazać może czytelnikowi następujący wypadek: gdy razu jednego w Piotrkowie wywrócił go z królową postylion, tak, iż oboje jedno przez drugie wytoczyli się z karety na bruk, i ze strachu uciekać począł, złapanego przez ułanów, król przed siebie przyprowadzić, i rozśmiawszy się do niego, oraz dawszy mu za tę sztukę dukata jednego, wsiąść na konia i jechać dalej kazał.

Kochał się także ten król wielce w orkiestrze czyli w kapeli, do której dobierano wirtuozów, śpiewaków i śpiewaczek w całej Europie najsławniejszych. Ta orkiestra grała często królowi na jego pokojach, w dni galowe po kościołach, w których się król na nabożeństwie znajdował, i na operach, dobierając do siebie na w8pomnione opery kapele różnych panów, mianowicie Wielhorskiego, kuchmistrza litewskiego i księcia Czartoryskiego, kanclerza w. lit. tak, iż liczba muzykantów grających operę, przenosiła sto osób.

Te opery wielkie odprawiały się dwa razy w tydzień, we wtorek i w piątek ; a lubo dla wielkiego kosztu w odmianie, jedną operę grano przez pół roku, po staremu król bywał na każdej punktualuie, nie tęskniąc sobie w widoku jednej półrocznej repre-zentacyi. Siedział w loży nieporuszenie przez trzy godziny, a czasem i dłużej trwającej opery. I gdy widział dom opery nie napełniony spektatorem, dziwował się gustowi polskiemu, iż się nie ubiega do widzenia rzeczy tak wielce delektującej oko i ucho, darmo, to jest bezpłatnie, której widzenie w innych krajach lud najpospolitszy opłacać nie żałuje. Trzeba bowiem wiedzieć, iż te opery zawsze darmo dawane były. Podczas sejmu lub innych zjazdów bez biletów dla wszystkich jakiegokolwiek gatunku ludzi.

Nie miała Polska i nie będzie miała tak dobrego, tak wspaniałego i tak hojnego króla, jak miała Augusta III, a oraz tak nieszczęśliwego do Polaków, iż mu nic dobrego dla kraju (choć dusznie tego pragnął) zrobić nie dozwolili, rwiąc sejmy ciągle, a wszystkę winę nieładu i nierządu ztąd pochodzącego, na niewinnego króla składając, naostatek familia Czartoryskich gdy przez fakcye przewrotne swoje i dumne ohydziła go przed narodem po większej części zwiedzionym, panowie Augusta III. detronizować postanowili, gdyby go śmierć przed tym zamachem wściekłyn^ a nawet względem dworów obcych nierozumnie przedsięwziętym, nie była uchwaliła. Bo August urodzony ksiąźęciem dziedzicznym saskim, skoligowany z cesarzem niemieckim i innymi królami europejskimi, miał więcej reputacyi w całej Europie, wiadomej przyczyn nierządu polskiego, niż jeden kanclerz Czartoryski, głowa przewrotna swojej familii, który u carowej rossyjskiej pracował o zepchnięcie króla z tronu, a osadzenie na nim swego synowca Adama, generała ziem podolskich, na czem tak by się był zawiódł po detronizacji Augusta, jak się zawiódł w tern przedsięwzięciu po śmierci jego, jak się niżej da widzieć.

Panował August nad Polską lat 30, godzien wspomnienia słodkiego i pamięci nieśmiertelnej.

§ 16.

O trybunale i o zaczętem bezkrólewiu.

Dzień października, to jest pierwszy poniedziałek po święcie śgo Franciszka według dawnych praw polskich, był dniem zaczęcia trybunału piotrkowskiego, a oraz tenże dzień miał być zaczęciem bezkrólewia. Sejmiki deputackie po wszystkich województwach pod wrzawę i bitwę odbyte, uwiadomiły tak partya dwór-skę, jako też partya Czartoryskich, iż zaczęcie trybunału musi być braterskę po dawnemu, a obywatelskę po teraźniejszemu zowiac, krwię oblane. Dla tego tak partye dworska na utrzymanie, jako też partya Czartoryskich na zerwanie jego znaczne siły żołnierstwn nadwornego i szlachty do Piotrkowa ściągnęły. Czyby się był po-micniony trybunał przomocę partyi dworskiej utrzymał, czyby się był przemocę partyi Czartoryskich zerwał, wszystkoby wyszło na jedno, boby się tak pierwsze jak drugie stać nie mogło inaczej, tylko przez gwałt mocniejszej partyi. Czartoryscy zaś udecydowali u siebio od tego gwałtu zaczęć bezkrólewie, rozrucić manifesta po kraju, że król kraj opuścił, że niebytuość jego w kraju przyczynę jest wszelkich gwałtów i zamięszania między obywatelami. Że panowie przychylni dworowi i od niego faworyzowani, przywłaszczyli sobie moc nad resztę obywatelów wynosząc do funkcji deputackiej przez moc i potęgę swoje kreatury, a spychając sobie nielubnych, choćby najpoczciwszych. Że takim bezprawiom kładąc oni tamę ile możności (to jest Czartoryscy) musieli się wziąść do oręża. Że nako* nieć, nie widząc innego sposobu do wydźwignionia ojczyzny z stanu powszechnego zamięszania i ucisku, przymuszeni zostali wypowiedzieć królowi Imci posłuszeństwo, podać tron za wakujący i poszukać do niego kandydata z pomiędzy rodaków, któryby znając prawa polskie geniusz narodu, mieszkając pomiędzy nimi i dozierając steru rządu, z własnej stolicy, nie o granicę, zepsute rzeczy dobra publicznego naprawić potrafił.

Takie było ułożenie Czartożyskich, i gdy się nazajutrz partye sprowadzone spotkać miały, w wigilią wieczorem nadbiegł kuryer z Drezna, donoszący, te król nmarł. Czartoryecy kontenci, te si| im zdarzyło samo przez się to, co oni przez ostatnie środki zrobić chcieli. Potoccy, czyli partya dworska, nie mogąc trybunału utrzy-mowaó, jako nie mającego waloru i egzystencyi po śmierci królewskiej, po której, według praw kardynalnych państwa ustają wszelkie władze sądownicze dawne, a ndstają sądy kapturowe do spraw uczynkowych, po powiatach dla utrzymania spokojności publicznej ; rozjechali się wszyscy z Piotrkowa. lT)

Stanisław Poniatowski, stolnik naówczas litewski, będący w Piotrkowie, co tylko usłyszał o śmierci królewskiej, natychmiast pospieszył pocztą do Petersburga, wyprawiony tam od familii, ażeby coprędzej nim się kto inny odezwie, ubiegł koronę dla Adama Czartoryskiego, generała ziem podolskich. Lecz Katarzyna IL, carowa rossyjska. nie przyjąwszy podanego Adama, mało znanego i nie wiele w jej umyśle znaczącego — ofiarowała zaraz w pierwszej konfederacyi jemu koronę polską z tym nakładem, iż, jeżeliby go naród i familia Czartoryskich nie akceptowała, tedy o innym pomyśli dla Polski królu, nie Adamie. Poniatowski więc jakoby niechcący, przyjął mile carowy obietnicę, z którą, powróciwszy do kraju i doniósłszy ją Czartoryskim, srodze takim sprawunkiem interesu zmartwionym i rozgniewanym, ledwo nie upadł zupełnie na nadziei swojej. Właśnie albowiem pod ten czas odezwał się o koronę polską do pryncypalniejsych panów polskich i litewskich, elektor saski, syn Augnsta III., który z urodzenia nie miał władzy w nogach, lecz za to był mocny w rozum, przez który wyrobił sobie wsparcie u zagranicznych dworów. Carowa nawet, lubo dała Poniatowskiemu przyrzeczenie, że go utrzyma królem, gdy jednak odebrała listy od elektora saskiego, wzywające jej łaski zarekomendowania go Polakom i dopomożenia mu do tronu, poczęła się nachylać na jego stronę ; dała do zrozumienia Poniatowskiemu, iż lubo uprzedzona przyrzekła mu sprzyjać ; silnemi jednak interesowanymi się innych dworów za elektorem, musieli się skłonić na jego stronę ; łaskę swoją tymczasem dla Poniatowskiego, do drugiego zawakowania tronu polskiego odłożywszy, które, iż nie długo nastąpi, wnosić można z słabego elektora kaleki.

Czartoryscy, urażeni na Poniatowskiego, za oszusta poczytanego, chwycili się elektora, któremu się niemal wszyscy panowie uradowali polscy, jedni z przywiązania do domu saskiego, drudzy z nienawiści do Czartoryskich, nie wiedząc o tajemnicy, i*, sami Czartoryscy ubolewali na to, iż Poniatowskiemu, nie swemu Adamowi, 8wojemi skarbami, s wojem i sitami i swcmi rozumami drogę do tronu uprzątać mieli.

Lecz na nieszczęście Polski, elektor saski, uczyniwszy poprze-dnicze kroki do tronu polskiego, zachorował 15. grudnia na ospę, z której 17. tegoż miesiąca roku 1763, z tym się pożegnał

światem.

Po śmierci elektora nikt się ani z domu saskiego, ani z in-uych zagranicznych o polską koronę nie odezwał. Zaczem Poniatowski. pozbywszy się tak mocnego, jakim był elektor saski, rywala. całą protekcyą carowy rossyjskiej opanował. Czartoryscy, widząc, iż icb Adam, czyli oni dla Adama nie znajdują w żadnej postronnej potencyi względu, nie chcąc też z domu swego wypuścić korony, chociaż nie na tę głowę, na którą sobie życzyli spadającej, chociaż z boleścią serca, przystali na Poniatowskiego, wymówiwszy sobie to u niego, iż, zostawszy królem, będzie we W8zystkiem rady książęcia kanclerza, jako głowy familii, słuchał, i że wakanse za rekomendacyami on ej szczególnie, i zezwoleniem będzie rozdawał. Na co Poniatowski, nie targując się, chętnie przystał, acz wkrótce, po dostąpieniu tronu, depetidencyą taką z siebie zrzucił. Cała tedy familia Czartoryskich z przyjaciółmi swymi chwyciła się wniesienia na tron Poniatowskiego, służyła do tak wysokiej promocyi radą. siłą i pieniędzmi, bo on sam z siebie był nbogi; nie miał więcej rocznej intraty z ojczystej substancyi. jak 50 tysięcy, co w konturencyi o koronę było prawie niczem. Kanclerz rozporządzał wszystkie środki polityczne, które i przyszły król i przyjaciele familii z osobliwszą sprawnością i posłn szeństwem, jak gdyby w rządzie monarchicznym egzekwowali. Wojewoda ruski dodawał pieniędzy na wszelkie potrzeby, Jędrzej. Poniatowski, brat Stanisława rodzony, generał austryacki w trybie wojennym z młodości lat wyćwiczony, kommenderowal całą siłą zbrojną, tak iż wszystkie orszaki żołnierskie różnych panów i panków sprzyjających familii, największe i najmniejsze, nawet od kilku ułanów lub kozaków, od swoich panów względnie kon sensowane i płatne, od jego ordynansów dependowały. Przydać do tego należy pięćtysięey wojaka rossyjskiego, przysłanego tymczasem od carowej, która acz miała swego kommend«] ta, ten jednak stósował się we wszystkiem do woli i rekwizycji familii, a familia do rady jednej głowy swojej, to jest książęcia kanclerza. Dla tego rzeczy wszystkie w tej partyi szły porządnie, sprawnie i skutecznie.

Przeciwnym sposobem partya niegdyś dworska, a w czasie bezkrólewia saską zwana, lubo była daleko większa od pierwszej, nie miała atoli dwóch rzeczy najpotrzebniejszych : jedności i celu, jedności względem operacyi, celu względem kandydata, jako się niżej da widzieć.

Książę, biskup krakowski, Sołtyk, chciał rządzić wszystkie-mi operacyaini i miał po temu głowę, tylko że pyszną, a to sprzeciwiało się dumie świeckich magnatów, aby rozporządzeniom jednego księdza, ile między nimi wszystkimi najdumniejszego podlegać mieli.

Jan Klemens Branicki, hetman wielki koronny, mając wojska komputowe, to jest, rzptej, do kilkunastu tysięcy pod ten czas liczone pod swemi ordynansami, mógłby był stać się wodzem całej partyi saskiej, i w niwecz obrócić zamiary przeciwne: ile gdy cesarzowa więcej wojska nad wyżej wspomnione 5000 dać nie postanowiła* żądając wprawdzie od Polaków, aby Poniatowskiego królem obrali, lecz nie chcąc go uporczywie utrzymywać, gdyby byli Polacy te pierwsze jej posiłki złamali, i z domu saskiego króla sobie obrać uwzięli się.

Lecz Branicki, jedno że był stary, do niewczasów rewolucyjnych nie zdatny ; drugie, że nim rządzili jego nadworni konsy-liarze, Starzyński, sekretarz i Węgierski, koniuszy ; a tych znowu nakręcał Mokronowski. starosta ciechanowski, przyjaciel żony hetmańskiej, a siostry rodzonej Poniatowskiego konkurenta do tronu; dla tych przyczyn hetman starzec wahał się w doradzanych od kogo innego przedsięwzięciach, burcząc tylko w pokoju na Poniatowskiego, i grożąc mu. iż nigdy na jego elekcyą nie pozwoli.

Książę Karol Radziwiłł, wojewoda wileński, miał do sześć tysięcy wojska swego regularnego; sprowadził je do Warszawy, rozlokował po kątach pałacn swego i po domach nadwiślanycb, do swojej jnryzdykcyi należących, i na tern przestał.

Salezy Potocki, wojewoda kÿowski, przywiózł z sobą także do Warszawy z jaki tysiąc i drugi, nadwornej railicyi i kozaków, i także po kątach jak pierwszy pokrył. A zjechawszy się ci pryn-cypałowie najczęściej do hetmana Branickiego, naradzali się, jak mają legalnie oprzeć się Poniatowskiemu na sejmie konwokacyj-nym, gdy się odezwie z pretensyą do korony: a gdyby oppozycya legalna nie pomogła, toż dopiero otwartą siłą uderzyć na partyą familii, Poniatowskiego złapać, łeb mu uciąć, familią i z adherentami, za zdrajców ojczyzny ogłosić, z kraju wywołać, dobra po-konfiskować, z urzędów pospychać i dopiero o kandydacie do tronu pomyśleć

Tym książę biskup krakowski i biskup kamieniecki, Krasiński, z hetmanem, chcieli mieć jednego 8 synów pozostałych Augusta III, to jest: albo Królewicza Ksawerego, albo Królewicza Karola.

Radziwiłł z Potockim i innymi drobniejszymi, w przypadku nieakceptowania pierwszych dwóch, od dworóch postronnych, ani żadnego cudzoziemca, tylko koniecznie Piasta, kładli ją na głowę Branickiemn. Ten też podchlebiając sobie, iż dla wieku podeszłego krótko przemieniające panowanie jego nic miałoby wielkiej przeszkody, obojętnie miał się ku saskim kandydatom, którzy z swojej strony bynajmniej sic z pretensyą swoją do tronu polskiego nie nagłaszali ; z tą jednak chęcią swoją, Brauicki się nie wydawał, tylko mile przyjmował, gdy go przyjaciele ze wszystkich Polaków najgodniejszym tronu uznawali.

Należy tn jeszcze wspomnieć o dwóch konkurentach, którzy się przez swoich szachrów do korony rekomendowali. A ci byli: Lubomirski, wojewoda czernichowski, i Jabłonowski, wojewoda poznański; lecz o tych dwóch mało kto pomyślił.

Tu mi wypada stanąć z dalszym opisem bezkrólewia, a obrócić pióro do nowego przypadku w kraju zdarzonego.

ft i tcrwlot*

zsr>

to

O Paczkowskim rotmistrzu pruskim.

Kiedy panowie polscy zatruduiali się przyszłą elekcyą. Fryderyk II., król pruski, chcąc sobie nagrodzić szkody podczas wojny siedmioletniej od chłopów polskich z farami do Szląska, przez Moskali zajętych, i na współ z koznkami tenże Szląsk rabujących poniesione, wysłał do Wielkiej-Polski. Paczkowskiego, rotmistrza, w 600 koni husarskich, pod pretekstem szukania zbiegłych poddanych pruskich, i dania protekcyi uciemiężonym od panów swoich poddanym Niemcom, w krajach polskich osiadłym Ten Paczkowski ulokował się w Poznaniu, bynajmniej nie zważając, iż tam stał garnizon polski, regiment generała Skórzewskiego. Ztam-tąd najpierwszą uczynił rekwizycyą do panów tych. w których dobrach znajdowali się Niemcy, aby mu, jako zbiegli z państw praskich, natychmiast z całym majątkiem ich wydani byli. Który z panów pobiegł do Poznania, dla usprawiedliwienia się. tego Paczkowski przytrzymał w areszcie ; który nie pobiegł, posłał mu kilku huzarów, którzy go w jego własnym domu aresztowali poty. póki ludzi z całym majątkiem żądanym nie wydał, i pieniędzy z pretensyami wylikwidowanemi nie zapłacił ; kto był uparty, dręczyli go huzarowie różnemi przykrościami. Gdy i to rychłej zapłaty nie sprawowało, odesłał takowych do Drezdenka, miasta blizko granic polskich w Brandenburgii, gdzie niektórzy nawet w kajdanach, aż do zapłacenia co do szeląga wykalkulowanych przez Paczkowskiego pretensyj. trzymali byli. Gdy się ta Paczkowskiego protekeya rozgłosiła po krajn, zbiegali się do Paczkowskiego hurmem chłopi w protekcyą. Ten dawszy czasem niektórym cokolwiek z wydartych na panu pieniędzy, do Szląska. jakoby na osadę posyłał, czasem opatrzonych paszportem, jakoby żelaznym listem, wiekniście protegować ich mającym, na cztery wiatry puszczał. Rzecz podziwienia godna, najprzód: iż pod taką obłudną protekcyę ubiegali się nawet i szlachta, między sobą jakie zawikłania prawme lub krzywdy mający; powtóre: że takiej despotycznej absnlutności obcego żołnierza nikt się nie oparł, a nawet nie spytał się Paczkowskiego, jakiem prawem w cudzym kraju grassujc. Jeden generał Skórzewski, przybiegłszy do Poznania, zapytał się Paczkowskiego, za czyim ordynAnsetn wszedł tu ; a że to stało się na wychodzie, odpowiedział Paczkowski: iż o to należało go się spytać, kiedy wchodził, nie teraz, kiedy wychodzi. I tak grassując tym sposobem po Wielkiej Polsce blisko dwóch miesięcy, zdarł z Polaków kilka milionów i wyszedł z niemi spokojnie i bezpiecznie. Druga taka komenda była wysłana do pruskich województw, lecz iż mi się nie zdarzyło słyszeć o joj dziełach, przeto nic szczególnego o niej nie piszę. Jeden tylko jeszcze przypadek o Paczkowskim kładę: w dobrach Ludomy zwanych, 4 mil za Poznaniem lezących, od lat kilkunastu przed Paczkowskim osiadł jeden Niemiec z Brandenburgii. Temu zadłużonemu na karczmie, pan wziął krowę, którą potem wilcy zjedli. Jak wziął Paczkowski rachować od tej krowy pacht i przychówek, a od przychówku znowu przychówek i pacht, wyrachował punktualnie przez te lata, przez które krowa po zabraniu żyła, cztery tysiące pięćset ośmdziesiąt złotych polskich; z osobliwszej łaski nic rachując mięsa i skóry przez wilka zjedzonej. Gdy Lubiński, prymas. na gęste skargi i nalegania panów i szlachty, jako głowa najwyższa w kraju podczas bezkrólewia, napisał do króla pruskiego o tych ek8orbitaucyach Paczkowskiego, odpisał ten monarcha, iż nie wie o niczem i że natychmiast posyła ordynans Paczkowskiemu, aby wyszedł z Polski ; że uczyni surową indagacyą z niego i ukarze go podług przewinienia, dodawszy na postscriptum. iż mogliby Polacy nie skarżyć się o takie bagatele, gdy kraj jego podczas wojny daleko większe od Polaków poniósł krzywdy. Wkrótce potem Paczkowski został pułkownikiem. Gdy zaś w kła sztorze trzebnickim, mil dwie pod Wrocławiem zawakowało prze-łożeństwo i między kandydatami położona była Paczkowska; król ją uczynił ksienią, rzekłszy : niech tak będzie, to imię dobrze mi się zasłużyło.

O sejmie konwokacyjnyrç 1764.

Przed tym sejmem za uniwersałami prymasowskiemi, odpra wiły się sejmiki poselskie po ziemiach i powiatach, i wszędzie niemal były rozdwojone: w jednem kole partya Czartoryskich obierała swoich posłów ; w drugicm partya saska swoich. W wielu także powiatach sejmiki zerwane zostały, oblawszy się krwią bra terską.

■JJ-

cc

Sejm konwokacyjny zaczai się dnia 7. maja roku 1764 w Warszawie. Familia Czartoryskich zaraz od rana napełniła ludami swymi nadwornymi, całą wyższą kondygnacyą zamkową, z wszystkiemi wschodami i korytarzami, do izby poselskiej pro-wadzącemi wolny przystęp senatorom do izby senatorskiej zostawiwszy. do izby poselskiej nikogo przed czasem zaczęcia sejmu nie wpuszczając. Porozstawiano mocne pikiety po publicznych ulicach, a nawet kamienicach, i pałacu pod blachą zwanym, do koła zamku, z ludzi nadwornych, familii i żołnierzy rossyjskich konnych i pieszych; za miastem zaś po wszystkich traktach prowadzących do Warszawy, stały pod namiotami dywizye rosyjskie, z wyry-chtowaoemi ku miastu i z zapalonemi lontami. W pałacach także książęcia kanclerza, książęcia wojewody ruskiego i stolnika litewskiego, przyszłego króla, było pełno żołnierstwa. Dziury nawet w parkanie otaczającym dziedziniec tego ostatniego, były do strzelania powycinane tak. iż postać powierzchownej rzeczy wydawała przygotowanie do bitwy nie do sejmu.

Przeciwna za< strona, to jest, partya saska, zjechawszy się do pałacu Branickiego, hetmana, na Podwalu, blizko zamku leżącego, radziła w pokojach, co miała czynie przeciw tak zuchwałym gwałtownym zamachom? Niebezpieczno zdawało się im mieszać się z partya, na wszelkie bezprawia odważną, i wchodzić w obradv duchem przemocy tchnące; przeto postanowili ten sejtn zerwać. A do takiego czynu nie potrzeba było podług dawnego stylu wielkiej liczby tylko jednego posła, któryby zawołał: oiemass zgody na sejm! więc w tym zamiarze wyprawili Jędrzeja Mokrouow-«kiego, starostę i posła ciechanowskiego, na oko swego, w sercu zaś familii przyjaciela, jako się wyżej rzekło, sami zaś zostali w pałacu czekając ułożonym dawnym sposobem zerwania sejmu, którego się w nowej wcale zakreślonej formie nie doczekali.

Zaczęcie tego sejmu, acz gwałtownego, poprzedziło zwyczajne nabożeństwo w kościele farnym świętego Jana, na którym znajdowało się najwięcej osób nieinteresownych do żadnej strony, i senatorów, którzy mieli dla siebie otwartą senatorską izbę, do tej po skończonej mszy o Duchu świętym, poszli za prymasem i zasiedli miejsca swoje. Poselska zaś izba żołnierzem tjako się wyżej wspomniało) obwarowana, czekała na swoich panów próżna. Ci do niej przybyli, idąc marszem żołnierskim piechotą, z pałacu książęcia wojewody ruskiego, otoczeni przyjaciółmi i dworskimi ludźmi, uzbrojonymi w łosie kaftany, w czapki drutami żelaznemi przeszywane, w pistolety na tasakach, w pałasze i w rękawice łosie z kamaszami po łokcie długieini, mając u czapek i u kapeluszy kokardy ze wstążek koloru czerwonego, białego i zielonego. Z partyi hetmańskiej nie wszedł nikt do izby poselskiej, tylko jeden Mokronowski i Małachowski, kraj czy koronny, marszałek starej laski, przez kilka poprzednich sejmów zerwanych, ciągle piastowanej.

Nie zachowali tego razu porządku przez ostatnie senatus consilium przepisanego, aby arbitrowie do cyrkułu poselskiego nie wchodzili, bo cała partya Czartoryskich, tak jak szła na zamek, wewaliła się w cyrkuł pomieniony. A żc ten nie mógł objąć tak licznego zbioru, więc drudzy asystenci i partyzanci familii udali się na ganki i loże w izbie poselskiej podług rezolucyi wspomnio nego senatns consilium porobione, na których gankach prócz dopiero w8pomnionych partyzantów, było pełno osób nie interesowanych do żadnej strony, dla przypatrzenia się sejmowi zebranych.

masz

mam

Skoro się ruch wchodzących uspokoił, zawołał ktoś od piszącego tę bistoryą niepostrzeiony : Mci Panie marszałku, prosimy o zagajenie sejmu. Na co odezwał się Mokronowski: Nie zgody na zagajenie sejmu! Krzyknęło kilkunastu: co za racya ? Na to Mokronowski : Rossya na karku ; jestem poseł.

liberum veto. Ledwo domówił tej krótkiej perory, kiedy ułaui familii u drzwi stojący porwali się do szabel, rozumiejąc, że książę strażuik koronny Lubomirski, i książę Adam Czartoryski generał podolski, kiwając ku nim rękami w górę podnicsionemi, teu im znak na dobycie onycb dali. Ci zaś dla tego kiwali, żeby izbę poselską zamknęli, gdy taki rozkaz ustny dla wielkiej wszczętej w tym punkcie wrzawy nie mógł być od ułanów usłyszany. Skoro w izbie postrzeżono ułanów przy drzwiach z dobytemi pałaszami, natychmiast cała izba tak w kole poselskiem jako i po gaukacb i lożach porwała się do szabel, które dobycie w mgnieniu oka błysnęło po całym zamku, po wszystkich kurytarzacb, lubo samo nie wiedzieli na kogo, bo z przeciwnej strony nie było żadnej forsy.

Ten tumult ciągnął się aż na ulice, na których porozstawiane pikiety poczęły się zbiegać ku zamkowi. Wielu z arbitrów nie mających do żadnej strony interesu, poczęło ociekać hurmem z poselskiej izby, kalecząc się o szable dobyte, naktóre strachem przejęci oślep lecieli.

Senatorowie takim tumultem niespodziewanym przestraszeni, uciekli z senatu, poodbiegłszy czapek, kapeluszów, nałamawszy szabel, szpad i lasek, na obrywawszy na sobie sukien i nie czekając na karety, pieszo z zamku wraz z pospólstwem uciekając.

Ledwo to zamięszanie uspokoili sprawcy jego, acz niechcący książę strażnik z księciem Adamem, aliści powstało drugie, na kraj-czego Małachowskiego, sejmu tak gwałtownego zagaić niechcącego; lecz to drugie ponieważ tylko od niektórych dobyciem szabel sprawione, w punkcie było od starszych głów fakcyą prowadzących u8kromione. Poznał Małachowski, iż tu już liberum veto nic nie znaczy ; Mokronowski zaś jako skryty przyjaciel familii dobrze wiedział, co ma nastąpić dalej; więc obydwa pomówiwszy do ucha z księciem strażnikiem i księciem Adamem, wyszli z izby poselskiej. wyprowadzeni od nich dla bezpieczeństwa aż do ostatnich schodów. Małachowski wyszedł z laską i z protestacyą o gwałt wolności, lecz tej protestacyi nie miał gdzie zapisać, bo kancela-rye. w których zwyczajnie manifesta przeciw sejmom czyniono, były zamknięte i żołnierzem obwarowane.

Po wyjściu tych dwóch z poselskiej izby i uśmierzeniu wrzawy, Kossowski, starosta i poseł sieradzki, kolega drugi Małachowskiego, zagaiwszy krótką mową sesyę sejmową, dał głos w początku wo-towania na marszałka województwu krakowskiemu, którym marszałkiem jednostajnemi głosami obrany został książę Adam Czartoryski. To gdy się działo w izbie poselskiej, doszedł fałszywy odgłos do Branickiego, hetmana w. kor. w swoim pałacu z przyjaciółmi będącego, że się już rąbią w poselskiej izbie. Hetman coprędzej kazał bramy pałacowe zamknąć i wartom do broni stanąć. Strach opanował wszystkich tak dalece, iż się nie zreflektowali nad fałszem wiadomości, gdy w izbie poselskiej nie było nikogo z przeciwnej partyi, z którymby się rąbać przyszło, a na jednego Mokronowskiego, drugiego Małachowskiego, dobywać tysiącznych szabel za wieleby było, których gdyby się przy swojem: niepozwa-lam, opierać chcieli, wypchnąć za drzwi dosyć by było.

za

Po obraniu marszałka sesya odłożona została do dnia następującego. Nazajutrz, partya saska postanowiła wyjechać z Warszawy i do nadwornego swego wojska przy sobie będącego, ściągnąwszy ordynansami hetmańskiemi wojsko rzeczypospolitej po kraju Itżące. gdzie indziej założyć sejm convocation^. Zaraz tedy z rana ruszyły najpierwsze wozy hetmańskie krakowskiem przedmieściem ku Ujazdowi, lecz gdy od Hossy i. stojącym na tym trakcie, zatrzy manę zostały, postanowiła wspomniona partya przedrzeć się gwał tern przez, obóz rossyjski. do którego obozu śpieszyły roty nadworne familii, szykując się do bitwy, a na ich czele z jednej strony rogatek stanął na koniu książę Kazimierz Poniatowski, podkomorzy koronny, najstarszy między bracią Poniatowskimi, po drugiej stronie drugi brat młodszy Jędrzej Poniatowski, generał austryacki i wódz i komendant ogólny imdworneg.» żołnierstwa partyi swojej familii. Lecz książę, kanclerz litewski co tylko usłyszał, że Branicki, hetman i książę Radziwiłł z innymi swojej partyi, zabierają się. choćby gwałtem wyjechać z, Warszawy; z radością przysłał do Poniatowskiego generała, rozkaz, aby im podróży nie tamować. Zaraz tedy szyki rossyjskie i nadworne familii, przerzynając drogę, rozstąpiły się na boki, a partya saska zaczęła maszerować. Najprzód owa zatrzymane wozy. za niemi dywizje konue i piesze, po nich następowała kareta sześeiokouua otwarta w której siedzieli betiuau

Dranicki, wojewoda kijowski Potocki, książę Radziwiłł, podkomorzy litewski. Tę karetę otaczali żołnierze konni po obu stronach, na koźle przed nim siedziało dwóch strzelców ze sztućcami, za karetą z taktami sztućcami drugich dwóch strzelców klęczało tyłem do karety, na stopniach u drzwi karcciauycb, stało po dwóch takichżc, a raczej wisiało strzelców, trzymając się jedną ręką karety. a w drugiej mając sztuciec złożony do wystrzału z odwiedzionym kurkiem. Nie wiem, w coby się był obrócił ten glejt kareciany, gdyby bvła do niego wypaliła choć jedna rossyjska puszka. Książę Radziwiłł, wojewoda pijany na fantazyą, mijając Poniatowskich, szarpał sie w karecie i wytrząsał ręką ku podkomorzemu. Ten zaś uśmiechał Rię na takie głupstwo, stojąc spokojnie na konin. Za taką karetą szły inne z panami, opasane z obu stron żołn i erst wem dalej rozmaite wozy z czeladzią i rzeczami. Na ostatku maszerowały dwa pułki radziwiłłowskie konne. Wszystko to przewaliło się środkiem obozu rossyjskiego i milicyi nndwornej familii, bez najmniejszej zaczepki, lubo przy daleko W'ekszoj sile, mogliby byli dobrą sprawą rządzeni, znieść partyą familii, nierównie od swojej mniejszą.

Skoro sic pozbyła z Warszawy przeciwników swoich familia, rozpoczęli sejm. Nie przyjęli do niego żadnego posła, któryby obrany bvł na sejmiku, nie w ich kole, ale w przeciwnem. Odebrali Bielińskiemu, marszałkowi wielkiemu koronnemu juryzdykcyę i chorągiew węgierską, tej lasce dawnem prawem służąca, a z skarbu rzeczypospnlitej płatną, /.a to, iż nie dał do izby poselskiej¹ i senatorskiej na wartę tychże Węgrów, lubo według dawnego zwyczaju i prawa, dać był powinien. Nie dał zaś dla tego. iż był przyjacielem partyi saskiej, iż izba poselska i cały zamek, wprzód były obwarowane żołnierstwem nadwornej familii (jako masz wyżej). nim nadeszła godzina zaciągnienia pomienionej warty węgierskiej, która cbrąc Robie uczynić rum, musiałaby się przedzierać przez owe roty nadworne, a tak mogłaby była wszcząć bitwę, mimo woli partyi saskiej. Nie mogąc zatem dla wyrażonej przyczyny pierwszego dnia postawić warty swojej, nie chciał jej dać drugiego poczytując ten sejm za taki. jakim był w samej rzeczy, to jest gwałtowny i bezprawny. Przeciwnie zaś sejm mając moc i waźuość w swoich ręku, osądził marszałka za uieposłuszuego,

Pniniętułki

wyzuł go wyrokiem swoim z. wszelkiej władzy i oddał ją wraz t chorągwią węgierską Ogińskiemu, marszałkowi wielkiemu litewskiemu, człowiekowi prócz wysokiego imienia, żadnych talentów iiiemająeemu. a przeto ze wszystkiem rozkazom familii powolnemu.

Bieliński, marszałek wielki koronny, wyzuty z władzy, wyjechał w kilka dni potem do dóbr swoieh Otwocka, w których wkrótce ile stary, umarł.

Pozbywszy się famillia z Warszawy wszelkich przeszkód osobistych, postępowała w interesach publicznych, podług planty ułożonej od książęcia kanclerza litewskiego, to jest. opanowania całej władzy cywilnej; obróciła sejm zaczęty, który powinien był być wolny, w sejm konfederacki. w jakim sejmie nie ma miejsca liberum veto, ale pluralitas, ta zaś pluralitas była cała za familią; potem mocą tej plnrnlitatis, odebrała władzę hetmanom obiema koronnym nad wojskiem, uczyniwszy reginientarzem generalnym nad temże wojskiem księcia Augusta Czartoryskiego, wojewodę ruskiego.

Masalski. hetman wielki litewski, że się trzymał partyi Czartoryskich. przeto wyrokiem sejmu ocalał przy władzy swojej. W knnstvtucvi odbierającej władzę hetmanom koronnym, jakobv dla wolności w ręku jednego obywatela niebezpieczną, dołożyli ton paragraf : żo ponieważ hetman wielki litewski, statecznie trwa przy rzeczypospolitej znajdując się obecnie na sejmie, przeto go w całości przy prerogatywach jego zachowujemy.

Nowy regimentarz koronny, wojewoda rnski, wydał uniwersały do wojska oznajmnjące. iż odtąd nie do hetmańskiej, lecz do jego władzy należeć i iemn posłusznem być ma. Tym zaś re gimentom i chorągwiom, które za Branickim hetmanem pociągły wydał snrowe ordvnanse. aby natychmiast opuściwszy go. stawały pod Warszawą, dla odebrania nowych ordynansów.

Co gdv îekeve od wojska ważone bvło. wyprawiono za niemi podjazdy rossyjskie i nadworne familii, lecz te nic znalazły w ku pie owej partyi saskiej, która wyszła z. Warszawy. Zaraz za Piasecznem 3 mile od Warszawy, książę Radziwiłł z, wojskiem swojem odciągnął ku Litwie dla zasłonienin dóbr swoich od najazdów rossyjskich, nieomylnie (jako S’Ç niżej pokaże) spodziewanych Potocki wojewoda kijoa-Ki dumny w spokojnym czasie, tebón w niebezpieczeństwie, porzucił także hetmana, pobiegł coprędzej

do dóbr swoich na Rnś nsiadł w nich spokojnie, zkąd pisał pokornie do familii, iż gotów jest uznać królem Poniatowskiego, byleby od prześladowania osoby i fortuny swojej był bezpieczny. Toż samo uczynili i inni saRcy przyjaciele, nie widząc przed sobą jednego pewnego widoku, dla którego majętności swoje na rąbanek i łupieztwo rewolucyom zwyczajne wystawiać mieli Chorągwie też kompotowe niektóre po małym odporze w odwodzie, dały się zabrać Rossyanom, niektóre za ponętą obietnic familii, dobrowolnie, prochem nawet rossyjskim nieokurzone, odstąpiły hetmana, za którym wciąż uganiali sic Rossyanie. Ten zaś ani słyszeć nie chcąc o królu Poniatowskim, ani też oprzeć się mogąc przemaga-jącej jego pnrtyi, pobłąkawszy się par? tygodni około Lublina, Samborza i Dukli, nareszcie z biskupem krakowskim Sołtykiem, nieodstępnym swoim przyjacielem, udali się do Węgier, prosić o protekcyę cesarstwa, w Węgrzech wtenczas będącego, przeciw gwałtownościom familii. Komendę zaś nad wojskiem szczupłem nad sześćset głów więcej niewynoszącem, zdał Józefowi Zarembie majorowi w regimencie konnym, Potockiego podczaszego litewskiego. Taki był niedostatek oficerów do wojny zdatnych w wojsku polakiem, że ledwo się znalazł jeden major, który się podjął prowodzić garstkę ludzi przed nieprzyjacielem tak długo, zanim by hetman jakiej nowej z Węgier nie nadesłał dyspozycyi. Zaremba woził po kraju wojsko sobie powierzone przez sześć niedziel tak sztucznie, iż go nigdzie Rossyanie przerżnąć ani dosięgnąć nie mogli. Dopiero gdy hetman nic nie wskórawszy n cesarstwa, przysłał Zarembie i wojsku dymisyą od posłuszeństwa swego, podszedł pod obóz czyli pogoń rogsyjską, kapitulował z nią i tak z honorem przeszedł pod ordynanse regimentarza nowego, który każdej dywizyi kazał ndać Rie na leże swoje. Hetman z Węgier udał się do Lnbomli. do starostwa spiskiego, którego był starostą. Biskup krakowski do Kielc, dóbr swoich biskupich.

Uskromiwszy familia tym sposobem hetmanów obróciła siły swoje na księcia Radziwiłła. Ten pan miał kilka tysięcy wojska swego nadwornego regularnego; oprócz tego drugie kilka tysięcy kozaków i strzelców, z gruntu służących; miał kilka fortec mocnych, a że przy takiej sile był nieubłaganej familii nieprzyjacielem, przeto garstkę Rossyi i nadwornych familii, jnż poniekąd ściganiem hetmana nadwerężoną, byłby łatwo zwyciężył, gdyby do tej siły i dostatków, które posiadał, miał roztropność i umiejętność wojowania przyzwoitą. Lecz mu na tych dwóch przymiotach wcale schodziło, a pijaństwo ustawiczne nawet mu rozeznać między dobrą i złą radą swoich konsyliarzów nie dozwalało. Gdy Rossyanie i kooledcraeya litewska w pomno Rossyanom przeciw niemu związana, obiegła Nieśwież, fortecę jego inocną, ale ubogą w garnizon i amunicyę opatrzoną. Radziwiłł zamiast pospiechu na odsiecz, ciągnął wolnym marszem z jednych dóbr swoich do drugich uroiwszy sobie w pijanej głowie swojej, iż Nieśwież jest fortecą niedobytą, iż Roasyan szturmem zmordowanych, przy dybawszy z wojskiem wypocząłem pobije i fortecę oswobodzi. A gdy Nieśwież, czyli przez niedostatek ainunicyi, czyli przez zdradą został dobyty i zrabowany, Radziwiłł oddając wet za wet familii, najechał Terespol, rezydencję Fleminga, podskarbiego wiclk. lit., który był zięciem książęcia Czartoryskiego, kanclerza wielk. lit. i teściem książęcia Adama, syna wojewody ruskiego Czartoryskiego. Rabunkiem Terespola i zabraniem tamtejszego garnizonu, rozjątrzył tem bardziej na siebie familię; zebrawszy się w kupę Rossyanie. nadworni familii i konfederaci litewscy, poszli za nim w pogoń, a doszedłszy go niedaleko Slucka. drugiej jego fortecy, stoczyli z nim bitwę. Tę Radziwiłł na głowę przegrał i nastraszony ostatniem niebezpieczeństwem i pośrodka akcyi jeszcze dobrze stojącej, we dwieście koni pierzchnął i nieoparł sie aż ns Wołoszczyźnie, po której ucieczce pryncypała wojsko rndziwiłłow-skie poddało sie Rossy i. Nie dosyć na tem było familii, że Radziwiłła wyzuła z siły zbrojnej i wypłoszyła z kraju. Trzeba go było jeszcze w takiej postawić kondycji, w jakiej zostając, nic miałby sposobu podżwignąć nachylonego losu swego i szkodzić na nowo interesom onych. Na ten koniec natchniona wielowładnym ich duchem konfederacya litewska, wydala na niego wyrok ogłaszający go za gwałciciela publicznego pokoju i za najezdnika fortun obywatelów dobrze myślących. Odsądziła go od używania dóbr i od wszystkich urzędów i honorów ; naznaczyła opiekunów do całej jego substancyi. Jemu zaś wyznaczyła na susestancyę 40 tysięcy rocznej pensyi, jeżeliby w kraju w miejscu obranem. pod dozorem opiekunów spokojnie mieszkać przedsięwziął Dziesięć tysięcy tylko, jeżeliby się za granicą po cudzych państwach tułał. Tak pan milionowych iutrnt doznałby był ostatniego ubóstwa, gdyby go byli kiewni sumami znacznemi w tej poniewierce zagranicznej nic wspierali.

dukaty do kieszeń cisnęły, a wino

a której doczekać się

Póki Rnggyanie mieli roztargnienie z Radziwiłłem, póty udawało się nie żle na ludziach familii trzem Potockim młodym, to jest staroście błońskiemu, staroście leżańskiemu i staroście śnią* tyńskiemu, którzy w kilka set koni dobra przeciwników swoich partyzantami familii poczytanych, z uraz prywatnych najeżdżali i podjazdy nadworne Czartoryskich, za niemi się uganiające, częstokroć znosili. Lecz skoro się pozbyli Radziwiłła, niedługo wszystkich, trzech połapali i w zamku łańcuckim osadzili. Po tych wszystkich, jak późno tak też i nieszczęśliwie porwał się do fo-mentacyi szlachty w Kujawach Karłowskich, starosta kruświcki. Ten z małego dworaczka, którym był niedawno u Potockiego, wojewody kijowskiego, za faworami tego pana wspiąwszy się cokolwiek na nogi przez ożenienie bogate z Mirowną. kasztelanką szloń-ską. i przez dostąpienie starostwa kruświckiego, uczynił sobie nadzieję do podniesienia się wyższego, zadaniem jakiej trudności Czartoryskim w przyszłej elekcyi, dla pozbycia się której, pewnieby go nowym jakiem zaszczytem i intratnym opatrzyli. A i pryncypał dawny, Potocki, na polu elektoralnein przed szlachtą Poniatowskiemu kontradykującą stojącego, i skrytą jego nienawiść do tego kandydata, takowym widokiem łechcącego, pewnieby go nie gołą ręką przywitał. Na ten koniec Karłowski począł zbierać w Kujawach szlachtę, obiecując im z takiego postępku znaczne podczas elekcyi zyski, jakie zazwyczaj spływały na szlachtę owych czasów, kiedy się kilku kandydatów, .a jeszcze cudzoziemców do korony ubiegało, że się prawie same zewsząd strumieniami do gardła płynęło. Zebrawszy takim sposobem kilkadziesiąt szlachty, niby to dla zabawy, najechał z nimi stryja, po którym na niego spadała sukcesya.

me

nego. zawsze na

na

mógł. Stryj? najechany od synowca śmiałego i wykrętacza przedniego, uciekł do Kossowskiego, podskarbiego nadwornego koron-Kossowski na głowę nieprzyjaźny Karłowskiemu, iż mu sejmikach stawał się zawalidrogą, kazał go zapozwać sądy kapturowe, któremi rządził jako partyzant Czartoryskich. Zadano mu, że chciał zabić stryja (pomiarkowawszy Karłowski.

cjem pachnie taka zadana) opuszczony od szlachty, uszedł do klasztoru do Karmelitów w Key ni, ztamtąd wyprowadzony na parol kawalerski od Kraszewskiego, pułkownika natenczas tytularnego, potem za tę sprawę brygadyera kawaleryi aktualnego, ledwo wyszedł za mury klasztorne, został żołnierstwem otoczony, do więzienia wtrącony i rozstrzelany. Jut się po Karłowskim nikt więcej nie znalazł, któryby się odważył przeciw party» Czartoryskich najmniejsze czynić zaburzenie. Jedni z przeciwników cicho w domu poprzysiadali, drudzy, którzy mieli potrzebę szukania łaski familii, nie widząc nikogo z przeciwka, przy któryinby obstawać mogli, do niej się przywiązali. W czasie opisanych zamieszek w kraju sejm konwokaeyjny w Warszawie odprawił się spokojnie, przeniósłszy się z izby poselskiej do senatorskiej, po obranin marszałka, który to sejm jako w czasie bezkrólewia był pod powagą i pierwszeństwem Władysława Lubińskiego, prymasa, jako inter-króla, którego miejsce do zasiadania było krzesło z poręczami, z prawego boku tronu na pierwszym gradusie postawione, na obiedwie strony sali wygodny rzut oka prymasowi dający. Senatorowie zasiadali na swoich krzesłach po obu stronach sali, a ministrowie na drugim końcu tejże naprzeciw tronu. Nikt się nie posuwał na wyższe krzesło. choć wakowało, lecz każdy pilnował swego.

Kasztelani zaś powiatowi (których nazywano drążkowymi) sadowili się na krzesłach za ostatnim senatorem próżnych, a posłowie na ławach kasztelańskich za krzesłami będących i za napełnieniem pierwszych ław, na drugich i trzecich wraz z arbitrami. Urzędnicy zaś koronni i litewscy, jako to : sekretarze, pisarze, referendarze etc. otoczyli z obu stron stojąc tron królewski, chociaż wakujący. Że zaś za tronem i krzesłem prymasowskiem miejsce było zastąpione urzędnikami koronnymi; w tyle których dopiero mógł się kto mieścić z arbitrów, a z takiego miejsca nie mógł Młodziejow-ski audytor i duch prymasowski, postrzegać mig swego pana, kiedy go na poradę do ucha potrzebował, więc Młodziejowski stał w końcu izby senatorskiej za ministrami, mając się w takiem stanowisku oko w oko z prymasem, do którego przebiegał środkiem izby i poszeptawszy mu do ucha, jakie miał dać zdanie w zachodzącej mnteryi nazad na swoje stanowisko powracał, która to kursorya Młodzie* jowskiego, że była bardzo częsta, a słowem, tyle razy, ile razy

prymas miał dać swoje zdanie, przeto wydal się prymas, jż jego rozum mniemany od publiczności, siedział w głowie Młodziejow-skiego, a prymasowska głowa wielką peruka nakryta pustkami stała. Dla czego prymas od senatorów i posłów mówiących często przy* kre ucinki odbierał, a Młodziejowskiego Machiawelem po księsku przybranym nazwano.

Na tym sejmie wiele dobrych praw napisano, których lubo nie jest moją rzeczą wypisywać, ponieważ nie volumen prawa, ale historyą pisać przedsięwziąłem, wspomnę jednak niektóre przedniejsze, i tak : ustanowieuie komisyi wojskowej i skarbowej stanęło, dzieło arcydobre, ponieważ pierwsza i druga pod bokiem króla w Warszawie osadzone i ustawiczne, dawały prędszą sprawiedliwość z wojskowych pokrzywdzonym, niż przedtem koraisya radomska sześcioniedzielna w tak krótkim czasie niezliczonych spraw i skarg objąć i uspokoić nie mogąca ; skarb także publiczny pod dozorem tejże komisyi lepiej i wierniej był administrowany, niż przedtem od jednego podskarbiego, który pospolicie panem był dochodów wszystkich publicznych, nikomu więcej, jak tylko jemu samemu znajomych, a zatem w takiej tylko kwocie, jaka się mu podobała na sejmie rzpltej do rachunku podawanych.

Drusie prawo zbawienne tegoż sejmu, zniesieuie zajazdów, na których działy się zabójstwa wielkie, gdy jeden mocny, czasem za dekretem, a czasem za jedną kondemnatą zajeżdżał drugiemu dobra, nazbierawszy gromadę szlachty, lub nadwornego żołnierza, a to na fundamencie starego prawa, które na przeciwnych dekretom, pozwalało używać takowej mocy. i tę formalność w dekretach i kondemnatach ostatecznych dodawało: adhibista unirersa nobili-tate. Na fundamencie tedy tego kawałka prawa, jeden na drugiego zbierał kupy zbrojne, i wyganiał z majętności pod tradycyą poddanej, albo przez mocniejszą siłę przeciwnika odparty uciekał z dekretem i kondemnatą oberwawszy po skórze. Zabójstwa, rąbaniny i kalectwa, które się w takich okazyach zdarzały, dopiero po rozpoznaniu interesu pryncypalnego, były sądzone i karane; kto przegrał interes pryncypalny. ten odpowiadał za gwałtowność użytą. Kto' wygrał ostatecznie, był wolny od kary, choćby się sprzeciwiał najzuehwalej pierwszym dekretom i choćby stu zabił.

Takowe tedy pod starem prawem dziejący się zabójstwem i krwi rozlewem, zniósł sejm convocationis postanowiwszy, aby utrzymujący dekret zajazdowy, albo kondegnatem. nieużywał już kup najętych, lecz żołnierzy rzeczy pospolitej, którego knmisya wojskowa, zyskującym ostatecznym dekretem lub kondemnaty traditionis bonorum, dodawuć obowiązana była. Kto się zaś targnął na żołnierza rzpltej za dekretem i oficyalistą sądowym tradującego dobra, takiego większa komenda przysłana, brała bez ceremonii w kajdany prowadziła na rozprawę do trybunału, gdzie za zuchwałe targnienie się na władzę rządową był karany wpólkrytnioalnie, to jest : grzywnami i wieżą dolną. Choć się trafiło, że przy takowej trady-cyi zginął żołnierz, nie było jednak praktyki, żeby śmiercią skarano przyczynę zabójstwa: instancye, fawory, wynalazłszy zawsze przyczynę w żołnierzu zabitym, iż nad przepis ordyuansu postępując sobie, zginął samochcąc, albo też niechcąc pokazać ordynansn, nie był uznany za żołnierza Rzpltej, tylko za inwazora. W dobrach zaś podanych na tradycyą tego osadzono, na którego zysk wy pa dała tradycya, aż do rozprawy ostatecznej Trzecie prawo tego sejmu zniosło taksę głowy, którą przedtem płacił szlachcic za zabitego plebejusza ; na miejscu takiego dzikiego prawa starożytności napisano, aby szlachcic zabijający bądź szlachcica, bądź nie szlachcica, bądź swego własnego poddanego, tracił za niego głowę swoją. Lecz szlachta, osobliwie panowie, pokazując z jednej stro ny, iż idą drogą sprawiedliwości tego prawa, a z drugiej strony nie mogąc znieść jego rygoru, na późniejszym sejmie dołożyli do niego tę łatkę: iż szlachcic, aby tracił swoją głowę szlachecką za chłopską, powinien być 12ma świadkami oczywistymi przekonany, o którą liczbę, iż bardzo trudno, przeto rygor prawa owego zwoi-uiał, i zabójca pieniędzmi się. acz drożej jak pierwej, opłacał, choć by tylko jednego do świadka do liczby 12-tu brakowało.

Inne prawa stosowały się najwięcej do ułożenia paktów konwentów dla nowego króla, między któremi była też propozycja, żwawie od niektórych posłów popierana, aby król przyszły, który miał być Polak os de ossibus, używał polskiej sukni. Stanisław Pbniatowski przeznaczony do korony, zasiadł na tym sejmie jako poseł ziemi warszawskiej, słuchał cierpliwie tych głosów, nie odzywając się bynajmniej przeciwko nim. chociaż nie lubił stroju

polskiego i choć nigdy nie myślał pozwolić na to, aby się i w moment koronacyi przebrał w polską suknię, prywatnie tedy obo wiązywał swoich przyjaciół w większej nierównie liczbie, niż przeciwnicy będących, aby go do stroju polskiego nie przymuszali. Czego, aby łatwiej dokazał, postarał się o zdanie na piśmie dwu nastu doktorów, iż gdyby podług mody panującej pod ten czas w polskim stroju ogolił głowę (była zaś moda golenia głów wysoko, tak iż u niektórych ledwo czubek włosów zostawał na wio-rzchu) tedy by musiał ustawicznie chorować, a może i umrzeć. Na takowe więc zdanie doktorów materya o stroju przyszłego króla wcale została zaniechana i w pacta conventa nie weszła. Podobnym sposobem zbył się jazdy kosztownej do Krakowa, na którą jako nie miał wątku, a familia Czartoryskich, która go pieniędzmi wspomagała, także się fatygować do Krakowa nie chciała, wyrobił sobie zatem świadectwo dwunastu architektów o zamku krakowskim: iż w nim sala do koronacyi dawnym królom służąca, tak jest słabą, że gdyby w niej stanęło 300 ludzi, tedyby się zapadła, nie dopieroż, gdyby tłokiem sejmu koronacyjnego napchana była. Takiemi fortelami u nikogo wiary nie znajdującemi, ale wtenczas już przyszłemu królowi podchlebstwem dworskiem na-skakującem, zbvł się obmierzłych sobie wąsów polskich i czupryny, tudzież podróży do Krakowa, na którą jego worek nie wystarczał, a familijny nie chciał mu służyć.

Ostatnia materya tego sejmu była, jak się województwa, ziemie i powiaty miały stawić na przyszłą elekcyą króla, czy vi-ritim, to jest w całym zbiorze szlachty, czy przez posłów. Jedne województwa determinowały obrać posłów, drugie stanąć viritim. Które zezwoliły na posłów, te naznaczyły ich liczbę większą, niż bywała na inne^sejmy podług prawa wyznaczona, albowiem po 12 i po 24 z jednej ziemi naznaczono, które zaś postanowiły stanąć viritim, te, mimo powszechność mającą stawić się na polu elekto-ralncm, co do głosowania na króla, wyznaczyły zwyczajną liczbę posłów co do zasiadania w składzie sejmowym. Dwa albowiem zgromadzenia (iż tak rzekę) całą figurę tego sejmu formowały. Pierwsze zgromadzenie było senatorów i posłów, zasiadających i radzących najprzód pod szopą, a potem w okopach, i to bvło sejmem przez kilka dni trwającym. Drugie zgromadzenie było wszystkich rażeni

senatorów posłów i nie posłów na jeden dzień na pole elektoralne blisko okopów i szopy pod Wolą, wioską tak się zowiącą. zebranych, na koniach siedzących przez województwa, uszykowanych w cztery ściany kwadrat formujące, i które dopiero w kilka dni po zaczętym sejmie na swoim placu dało się widzieć. Jeszcze do tego opisu, dla wiecznej rzeczy pamiątki (której ani my dziś żyjący, ani nasi następcy podobno więcej oglądać nie będziemy) dodać należy: pierwsza, iż z tych wojowództw, które się viritim stanąć na elekcyą obowiązały, nie zjechała się wszystka szlachta, ale tylko po garstce, w mundury od magnatów przystrojona. Druga. że i z tych województw, które sobie obrały stanąć przez posłów, wielu było szlachty nie posłów, którzy na dobrych koniach rzędno i paradnie wraz z posłami stawili się na polu elektora lnem. Ciągnęli z miasta Warszawy na pole elektoralne rotami pod przewodnictwem swoich wojewodów, kasztelanów i urzędników bogato wystrojonych, z pomiędzy których niektórzy konie dzielne pod sobą buiiczukami tureckicmi. a siebie tarczami, perłami nasadzo-nemi, na lewą rękę zawieszonemi, przyozdobili; co było widokiem arcywspaniałym. Na tę elekcyą bardzo wiele się cudzoziemców nazjeżdżało. Warszawa i Praga napełniona była Indem rozmaitym, a przecie przy takim nacisku na niczem nikomu co do wygody nie schodziło. Dla przeprawy województw, księstwa litewskiego i i Podlasianów. zrobiony był na Wisie most pływający na łyżwach, który od tego czasu wziąwszy swoją egzysteneyą. trwa po dziś dzień i dwakroć przeszło stotysięcy złotych polskich przynosi skarbowi.

scna-

Sejm tedy electionis zaczął się dnia 28. sierpnia r. 1764 pod szopą, która była drewniana tarcicami obita i tarcicami przykryta, a nazajutrz dla większego przestworu, udał się w okopy w kwa drat uformowane z czterema bramami. W środku okopów były ławy proste do siedzenia dla posłów i arbitrów, i krzesła dla torów

M litery a tego sejmu była: obranie króla nic innego tvlko Polaka, i ceremonia, jaką miało bvć odbyte to obranie. Wiedzieli od sejmu konwokacyjnego wszyscy dobrze, iż nie kto inny. tylko Poniatowski będzie królem, bo nikt prócz niego konkurentem jawnym i mocnym do korony nie pokazał się. Lecz dla uformowa-

nia wolnej elekcyi wszystko tak robili, jak być było powinno, gdyby w samej rzeczy naród wolno, nie z przymusu, nie pod harmatą rossyjska króla sobie obierał. A że Kossya temu sejmowi assysto-wała, stoją«* na pogotowiu pod Warszawą, przeto nie było nikogo, któryby się propozycji podanej od prymasa, aby Stanisława Poniatowskiego, stolnika litewskiego, obrać i narodowi ogłosić za kandydata do tronu sprzeciwił. Gały skład sejmu jednemi usty odpowiedział: zgoda! i już pierwsza materya najważniejsza w jednym momencie została ułatwiona.

Druga co do sposobu, czyli ceremoniału tego obrania, również nie miała trudności, lecz dla operacyi swojej więcej potrzebowała czasu, przeto też kilka dni w leczona była dla kształtu, choć nie dla potrzeby.

Na początku sejmu tego Sołtyk. biskup krakowski, przybył pod Warszawę. Z stanowiska swego posłał do księcia Czartoryskiego, kanclerza wielkiego litewskiego, z propozycjami, iż gotów jest przystąpić do jedności obrad publicznych, uznać Poniatowskiego królem, byle władza odebrana hetmanowi Branickiemu była przywrócona i dekret zapadły na Radziwiłła został zawieszony do sejmu koronacyjnego. Lecz gdy familia Czartoryskich wszystko w ręku swoich mająca takiemi propozycjami jednego księdza, który niedawno uciekał przed ich partyą, wzgardziła, odjechał na powrót do Kielc, dóbr swoich biskupich, z miną odgrażającą. Od której, żeby się familia zabezpieczyła, posłała w dobra jego 1.300 Rossyan, którzyby jego próżną fantazją na wodzy trzymali.

Sejm tymczasem swoją drogą spokojnie postępował : Uchwaliwszy w okopach zgodnie kandydatem do tronu Poniatowskiego, należało podać to do wiadomości i akceptacyi całemu narodowi. Dzień do tego dzieła naznaczony został 7. września, które odprawiło się takim sposobem :

Wszystkie województwa, senatorowie, posłowie i nieposłowie zjechali się na pole elektoralne, i stanęli na koniach, jako się wyżej na karcie opisało. Do tak stojących pmjechał prymas z swego pałacu z znaczną assystencyą, karyolką bogatą od złota, aksamitu pąsowego i galonów, na wszystkie strony blask rzucającą, czterokouną z stangretem i forysiem na koniach siedzących, także galonami, a koniec czubami złotetni błyszczących. W takiej

figurze (nie mogąc konno, bo na krzyże zawsze stękał, i dla tego pochyło chodził), objeżdżał województwa : Najprzód przyjechał do województwa poznańskiego i kaliskiego, z aryngą następującą : witam Waśniów Mościwych Panów i Braci na tern elektoralncm polu. Oraz pytam, jak jest wola i zgoda Prześwietnych Województw Wielkopolskich, kogo mam nominować za króla i pana? Odpo wiedzieli na to: Twardowski, wojewoda kaliski (bo książę Jabłonowski, wojewoda poznański, sekretny, a od nikogo nie wsparty pretendent tronu, nie śmiał się pokazać na tym sejmie) i Mielżeń-ski, kasztelan poznański, że sobie nikogo innego nie życzą mieć królem, tylko JMci Pana Stanisława Poniatowskiego, stolnika litewskiego : i natychmiast podali do rąk prymasowi kandydacyą podpisem szlachty obydwóch województw stwierdzoną. Tę odebrawszy prymas, stojący w karyolee, pytał się po trzy razy szlachty tychże województw: jestże zgoda JWMPanów, abym nominował za króla i pana JMci Stanisława Poniatowskiego, stolnika litewskiego ? a za każdym razem odebrawszy odpowiedź w krzyku donośnym: zgoda i vivat! pokłoniwszy się, usiadł i jechał ku następującemu województwu. Że zaś poczynając od województw wielkopolskich tę objażdżkę, uczynił krzywdę województwom małopolskim, na które przypadł tego roku turnus pierwszeństwa ; przeto się przed wotowaniem żalili na prymasa seryo Krakowanie i Sandomierzanie. których on przepraszając za tę omyłkę, złożył ją na kalwakatę przed karyolką przodkującą, iż go ta do pomienionych województw wielkopolskich zaprowadziła.

wo-

Nie było żadnej odmiany we wszystkich województwach: wszędzie jedna arynga pytania i odpowiedzi, wyjąwszy jedno jewództwo kijowskie, do którego gdy przybył prymas z zapytaniem wyżej wyrażonem. Potocki, wojewoda kijowski, na czele swego województwa na koniu siedzący, jedynie przez bojaźń ściągnienia Moskali do dóbr swoich tej elekcyi assystujących, w sercu zaś jako pan wielki, brzydzący się tak ubogim królem, z pacierz ruchając wargami, nie mógł wykrztusić togo słowa Poniatowski ale tylko odpowiedział: zgadzam się z poprzedzającemi województwami, o reszcie (dołożył, oddając kandydacyą prymasowi)

ten papier nauczy. Szlachta zaś jogo na zapytanie prymasa odezwała się zgoda i vivat!

Druga także osobliwość z aa zła w województwie ruskiem : szlachcic jeden nie paradnie ubrany i na koniu podłym, wysunąwszy się z szeregu ku prymasowi, zaczął do niego przed pytaniem taką perorę : Mości książę, proszę Waszej Książęcej Mości imieniem całego naszego województwa, ażebyś nam nominował za króla i pana, Jaśnie Oświeconego Książęcia. JMci wojewodę ruskiego, od którego nasze województwo ruskie wielkich doznaje dobrodziejstw (a nota bene nie obejrzał się po sobie i chudym koniu swoim, że na nim żadnego pańskiego dobrodziejstwa znad nie było) ; lecz wróćmy się do rzeczy. Prymas jakby tego nie uważał, swoje pytanie zaczął, na które książę wojewoda ruski wyraźnie odpowiedział, iż chce mieć za króla i pana Stanisława Poniatowskiego, i oddał prymasowi kandydacyą. jeszcze zaś wprzód uchyliwszy kapelusza, odpowiedział szlachcicowi : Dziękuję WMci Panu. Uważałem, iż książę wojewoda ruski, na siwym mierzynkn siedzący, odpowiadając prymasowi, dużo był na twarzy pobladł : czy go ów szlachcic zmieszał swoją niespodziewaną i bez wszelkiej konsynkwencyi nominaeyą, czyli też usta nie zgadzały się z sercem, które dużo na to boleć musiało, iż za jego pieniądze korona się nie jego Adamowi, ale Stanisławowi dostała.

Tak tedy dzieło najpryncypalniejsze całego narodu niemal w godzinie odbyte zostało w zgodzie, w spokojności i rzadkiej skromności. Na tej elekcyi nikt się ani krwią nie oblał, ani winem nie zachłysnął, bo nie tylko wina, ale i szklanki wody od pragnienia, na polu elektoralnem nie było. Nazajutrz Sosnowski, pisarz polny litewski, marszałek sejmowy, zagaiwszy sesyą sejmową pod szopą, przeniósł się z senatorami i posłami w okopy dla większego przestworu, gdzie stanąwszy w środku na krześle książę prymas pytał się po trzy razy: jeżeli jest zgoda stanów sejmujących, żeby przystąpił do nominacyi za króla Stanisława Augusta wczoraj na polu elektoralnem przez naród zgodnie podanego. Na co gdy od wszystkich słyszane były odpowiedzi po tyleż razy: zgoda! przystąpił do tejże nominacyi. którą w krótkich słowach odbywszy, zlecił marszałkom dwom litewskim, to jest Ignacemu Ogińskiemu wielkiemu i Józefowi książęciu Sanguszce

nadwornemu (by tylko ci dwaj sejmowi temu assystowali, koronni zaś w domach swoich na króla sio dąsali), ażeby ludowi pospolitemu okopy otaczającemu obwieścili po bramach okopowych, że Poniatowski, stolnik litewski, zgodncmi i powszechnemu głosami obrany jest królem polskim pod imieniem Stanisława Augusta, pod którem irnioniem ma być uznawany od wszystkich stanów i kondycyi całego narodu za prawdziwego i prawego monarchę. Co gdy marszałkowie wspomnieni w czterech bramach okopowych głosem, ile mogli mocnym, ludowi donieśli, i doniósłszy z relacyą do koła sejmowego powrócili, książę prymas zaczął hymn : Te Deum, który śpiewali wszyscy przy odgłosie trąb, kotłów i biciu z harmat. Po odśpiewaniu hymnu ruszyli się wszyscy w paradzie do pałacu Poniatowskich na krakowskiem przedmieściu obok koszar, kazimierzowskicmi zwanych, stojącego, w którym się znajdował król świeżo obrany. Tam odebrawszy zwykłe tnkim dziejom powinszowania i oddawszy wzajemne podziękowania, wsiadł na konia nie bogato, lecz gustownie w rząd i siatkę przybranego, jechał otoczony panami i niezmierną kalwakatą. do kollegiaty św. Jana, która kalwakata miała przed sobą chorągiew ułanów królewskich, a za sobą oddział gwardyi konnej koronnej. Wszyscy jadąc z wolna wykrzykiwali : vivat ! które słowo gdy przeszło od końca do końca, znowu się zaczynało i trwało ciągle i hucznie aż do samych wrót kościelnych.

najwięcej od dam

W kościele powtórnie było śpiewane Te Deum przy biegu z harmat i powinszowania od prywatnych, królowi oddawane; po których skończonych szedł król gankami z kościoła do zamku prowadzącemi w niezmiernym tłoku trzymając obiedwie ręce wyciągnione do całowania wszystkim, mimo których przechodził. Na zamku małą chwilę zabawiwszy między owym tłokiem, zamknął się w gabinecie swoim, ażeby radości przed obliczem narodu w sobie tłumionej, mógł rozpuścić cugle i podzielić się nią z faworytami.

Po wykrzyknienin króla na polu elektoralnem nie było juz żadnych zjazdów naiodowych ani sessyi sejmowych, tylko prywatne konfereneye między dolegataini królewskimi i rzeczypospo litej, do ułożenia paktów konwentów. Te zaś konfereneye odpra wiały się w Warszawie po pałacach magnatów, to u książęcia prymasa, to u książęcia kanclerza litewskiego, to u książęcia wojewody ruskiego, to u innych, gdzie który delegatom obiad ofiarował ; bo u króla długo po elekcyi była zimna kuchnia. Dwór jego cały był na strawnych pieniądzach i sam król jadał z gar-knebni nawet, kiedy miał ohiad publiczny, płacąc od osoby po czerwonym złotym Kielusowi traktyerowi, w co już wchodziły i trunki i wszystkie narzędzia stołowe. Dworzanie zaś jego z małego traktamentu miesięcznego który brali, najmowali sobie stoły po inszych garkuch* niach tańszych, nawet i półtynfowych i szustakowych obiadów. Dworzan albowiem królewskich z początku był regestr niezawarty, przyjmował król lada czerkiesa. byle z miną junacką, choć gołego, rozumiejąc (bez czego się obeszło, jakeśmy wyżej widzieli) że mu się szablą tronu dobijać trzeba będzie. Więc też takowych dworzan utrzymował po żołniersku chłodno i głodno, aby sprzykrzywszy sobie takową etykietę dworską, sami się dobrowolnie nie będąc potrzebnymi, poodprawiali. Co też nie długo ciż panowie Hołodkiewiezowie uczynili, poprzejadawszy i poprzepijawszy na służbie królewskiej konie i porządki.

Szopę po innych elekcyach zazwyczaj paloną, na instancyą królewską darował Wessel, podskarbi wielki koronny, jako nakładem skarbu koronnego sprawioną, księdzu Wendrochowskiemu. plebanowi w Woli, i Furniemu, rotmistrzowi Węgrów marszałkowskich. We dwie niedziele po wykrzyknięciu króla w polu, przysięgał tenże król w kościele świętego Jana kolegiackim, na pacta conventa, klęcząc przed wielkim ołtarzem i czytając też pacta i przysięgę z formularza, na taborecie przed nim położonego, w obecności książęcia prymasa i wielu innych panów. Po której przysiędze powstawszy prymas z krzesła, na którem siedział podczas przysięgi królewskiej, miał do niego mowę, a po nim drugą Sosnowski, marszałek sejmowy, w której mowie obadwa wyrazili powinszowanie królowi, rekomendowanie praw i swobód narodowych, i nadzieję zachowania onych. W odpowiedzi swojej król podobnież wyraził podziękowanie narodowi, pochwały prymasowi i marszałkowi, oraz upewnienie, że wszystkie obowiązki swoje świątobliwie zachowa, do której obietnicy gdy przystępował, podniósł głos i zawołał na cały kościół: Boże! Ty widzisz skrytość serca mego. Jako zaś miał płynną mowę, i głos wdzięczny, tak temi

«Iowami przeraził serca wszystkich, iż cały kościół na te słowa ryknął radośnym płaczem. Nie wezwał jednak król na siebie żadnej kary od Boga. jeżeliby pactów konwentów poprzysiężonycb nic dotrzymał; tylko: Ty Boże widzisz, jeżeli nie myślę dotrzymać ; znać, iż już wtenczas przemyślał, jak się uwolnió od twardych obowiązków paktów konwentów, które króla nie panem narodu, lecz sługą prawie czyniły, dla tego za niedotrzymanie ich nie chciał włożyć na siebie żadnego wadyum kary Boskiej. Ale Niebieski świadek, oraz i Sędzia przewrotnych serc, dosyć mocno ukarał krzywoprzysięstwo takie sromotnym końcem jego panowania, co się da widzieć w swojem miejscu.

ROZDZIAŁ V.

0 koronacji króla 1764.

W wigilią koronacyi, to jest, dnia 24 listopada, jechał król karetą przy wielkiej kalwakacie do kościoła księży missyonarzów na krakowskiem przedmieściu będącego Gdzie przed obrazem świętego Stanisława w wielkim ołtarzu wystawionym, uczynił spowiedź przed Piotrem Sliwickim, wizytatorem missyonarskim, klęcząc przy taborecie, na którym usiadł Śliwicki. Nie zabawiła ta spowiedź pięciu pacierzy, rachując w to i absolucyą, o której wolno sądzić, jak sie komu podoba, czy ona była szczera, czy tylko ceremonialna. Słuchał potem klęcząc z przykładną skromnością mszy czytanej przez Sierakowskiego, arcybiskupa lwowskiego i z rąk jego przyjął komunią. Po którem nabożeństwie z taż paradą z którą przyjechał, powrócił do zamku.

Nazajutrz około godziny jedenastej przed południem, poszli z kościoła kolegiaty do zamku processyonalnie, wszyscy przytomni w Warszawie panowie, senatorowie i biskupi, tak łacińskiego, jako i ruskiego obrządku, po biskupiemu ubrani. Tam na nich król czekał w stroju zwyczajnym niemieckim; którego przestroiwszy w ubiór nakształt biskupiego, w albę, dalmatykę, kapę i sandały, nA głowie tylko czapkę, na kształt kapuzy niemieckiej, czarną aksamitną, z białem piórem i sztuką dyamentową mającego, prowadzili ulicą zanikową do tegoż kościoła, pod baldachimem przez czterech kasztelanów niesionym, z poprzedzającego przed baldachimem insygniami królewskiemi, to jest: berłem, jabłkiem i koroną nu wezgłowiach aksamitnych od senatorów niesionemu Także dwiema chorągwiami, które nieśli w niebytnośei wielkich, chorążowie nadworni, Adam Mniszech, koronny, i Jan hrabia Krasicki, litewski. Postępowała cała ta parada z królem po moście z tarcic ułożonym, suknem czerwonem przykrytym. Łubieński, prymas dla słabości swojej nie chodził po króla, czekał na niego w kościele, gdzie go podług obrządku dawnego koronował. Akt ten koronacyi, że wielu opisało i do druku przedemną podało, dla tego ja go nie opisuję ; ile nie będąc jego świadkiem oczywistym dla niezmiernego tłoku kościół napełniającego, i trudnego przystępu do kościoła, do którego niejednemu, chociaż z dystyngowanych cisnącemu się bez biletu, dostało się kolbą w piersi od dragona, która to zniewaga potkała nawet Załuskiego, biskupa kijowskiego, przed introdukcyą królewską do kościoła wchodzącego, tłokiem Indu na dragona popchniętego.

Po odprawionej w kościele koronacyi, powracał król w tej samej paradzie do zamku, lecz inaczej ubrany. Miał albowiem na sobie kamizelkę opiętą i pluderki takież, białe atłasowe, pończochy na nogach i trzewiki białe. Na plecach paludamet. aksamitny ponsowy złotem haftowany, gronostajami podszyty, który za nim unosił jeden z senatorów, na szyi miał z przednich koronek bra-banckich wielkie kryzy ; mówiono, iż to bvł strój hiszpański. Na głowie miał koronę, w jednej ręce trzymał berło, a w drugiej piastował jabłko złote. Com tedy widział oczami własnemi, tom wiernie opisał.

Po skończonym akcie dopiero opisanym, dawał król na zamku obiad wspaniały dla wszystkieb senatorów, ministrów i posłów, czyim kosztem, tego nie wiem ; to wiem, że swojej kuchni nie miał.

Ta koronacya złożona była na dzień 25. listopada, którego d.nia obchodzi kościół łaciński święto świętej Katarzyny panny i męczenniczki, a że Stanisław Poniatowski osiadł tron polski z łaski Katarzyny II. cesarzowej rossyjskiej, przeto dzień jej imię-nin obrał na koronacyą swoję, czcząc i zawdzięczając tym festy-neni łaskę swojej prorektorki.

Nazajutrz, to jest dnia 20. listopada w assystencyi panów i szlachty szedł król pod hałdach intern przez czterech ra jców warszawskich niesionym, w swoich sukniach niemieckich z zamku na ratusz, gdzie był ubrany w strój hiszpański tak jak wczoraj, tylko bez berła i jabłka, ale z koroną na głowie i z mieczem przy boku. Z taż samą paradą wyszedł z ratusza na tron królewski w środku rynku, tam gdzie tracą złoczyńców, wystawiony. Z obu stron tronu wyciągnione ławy czerwonem suknem okryte, a przed ławami na pawimencie z tarcic ułożonym, także suknem czerwonem przykrytym, krzesła senatorskie rzędem rozstawione, wyrażały doskonale postać izby senatorskiej. Mało było na tym akcie jak posłów tak senatorów, większa połowa krzeseł i ław próżno stała, czy dla tego, iż temu widokowi dla mieszczan zrobionemu nie mieli ciekawości przypatrywać się, czyli go też po wczoraj-szem bankiecie zaspali, dosyć, że miejsc próżnych w tym senacie było aż do podziwienia wiele. Gwardya koronna mirowskimi zwana, otaczała pieszo cały ten teatr Gdy król usiadł na tronie i senatorowie na krzesłach, w końcu tego naprzeciw trouu królewskiego stanęły magistraty miast: Krakowa, Warszawy, Poznania, Wilna. Lwowa, i za przywołaniem marszałka wielkiego litewskiego, porządkiem jak stały, przystępowały do całowania ręki królewskiej, potem cofając się tyłem, stawały na miejscach swoich : za tern Delfus kupiec i rajca warszawski powiedział krótką mowę do króla, winszując mu szczęścia osiągnionego tronu, oddając wszystkie miasta całego kraju szczególnej opiece królewskiej i życząc długoletniego a najszczęśliwszego panowania. Po skończonej mowie nelfusowej, na którą król .Imć nie raczył nic odpowiedzieć, Wi-toff prezydent miasta Warszawy oddał mu klucze od miasta pozłocone, na poduszce ponsowej aksamitnej galonami złotemi suto szamerowanej. Potem pasował król na rycerzów złotej ostrogi zwanych, czterech z magistratu krakowskiego podług dawnego zwyczaju, podług zaś nowej łaski swojej, czterech z rady warszawskiej. to jest, Witoffa prezydenta, Sakresa. Adrychowicza i Delfusa. rajców i dwóch z gminu: Fryzego i Czempińskiego kupców. Ceremonia tego pasowania była taka; Król dobył miecza

od boku gołego i nim dotykał po obu ramionach przyklękającego przed sobą mieszczanina, z których każdy pojedynczo odebrawszy takowe pasowanie, powracał tyłem na miejsce swoje. A gdy skończył pasowanie ostatniego i ten powrócił na miejsce, król tymże mieczem machał po dwa razy na każdą stronę horyzontu krzyżową sztuką, poczynając od północnej, ku której podług sytuacyi tronu stał twarzą, obracając się potem na wschód, południe i zachód. Machał dosyć składnie i silnie (oby tak był umiał obronić nim państwo od rozerwania, od którego obronę znaczyło to machanie). Wymachaw8zy się król, schował miecz do pochew, zszedł z tronu i powrócił na ratusz, gdzie rozebrawszy się z ubioru królewskiego, ubrany w niemieckie suknie, powrócił do zamku w tej samej assy-stencyi, z którą z niego wyszedł.

W czasie tego aktu wszyscy kupcy i cechy stały pod bronią po wszystkich ulicach w mieście, przybrani w mundury jednakowe według npodobania każdego cechu, kupcy jedni byli w mundurach na koniach w dragońskim stroju, drudzy formowali piechotę w szwajcarskim stroju z kaszkietami na głowach; był to widok osobliwy i arcywdzięczny w obudwócb tych rotach, mających kolory paliowy z błękitnym, a szwajcarska rota swojemi togami do kolan 8padającemi, w rękawach zaś i w sobie szerokiemi, na kształt augustyańskich, przypominała milicyą rzymską przed dyktatorami w tryumfie paradującą.

Wieczorem dawał król na zamku bal z maskami dla panów i dla miasta, które całe i z przedmieściami było tego dnia illu-minowane rzesistem światłem w oknach. Pałace zaś pańskie i bogatsze kamienice rozmaitemi figurami i farbami lamp palących się między świerczyną, grynszpanem nfarbowaną rozsadzonych, przedziwnie wdzięczny okazywały widok, który samego króla radością z osiągnionego tronu nienasyconego, oderwał od balu i zwabił do siebie. Objeżdżał bowiem konno z assystencyą dworskich swoich wszystkie ulice, przypatrując się rozmaitym figurom i hieroglifikom, applauzy i pochwały jego wyrażającym; jakoż co tylko malarstwo, snycerstwo i poezya wymyślić mogła, wszystko to przyświecało Stanisławowi Augustowi. W tym jednak miłym widoku byłby go zasmucił jeden przypadek, gdyby się był stał w jego obecności, nie po odjeżdzie; był zaś takowy: Na krakowskiem przedmieściu

Drugiego dnia tylko niektóre kamienice w rynku i pałace pańskie po przedmieściach były illuminowane. Lecz trzeciego dnia pokazał się widok nierównie wspanialszy i milszy, niż wszystkie inne Ratusz starego miasta Warszawy i przy nim ów amfiteatr w rynku, w którym król pasował rycerzów, te dwa gmachy były tak ozdobnie illuminowane, iż nawet cudzoziemskich wojażerów zastanawiały i wprawiały w podziwienie. Kosztował ten widok miasto Warszawę podług wieści publicznej do dwóchkroć sto tysięcy złotych polskich, rachując w to i ucztę dla dystyngowańszych spektatorów na ratuszu dawaną. Ten zaś koszt był z składki nałożonej na wszystkich mieszkańców warszawskich stanu miejskiego. Król tym widokiem był tak ukontentowany, że około jedenastej godziny w nocy, z orszakiem różnych kawalerów i dam obszedłszy do koła ratusz, wszedł do niego na chwilę i odwiedził biesiadujących rajców.

obok Raskiego pałacu, koaztcw brata królewskiego Kazimierza Poniatowskiego, podówczas podkomorzego koronnego, była zrobiona brama tryumfalna, pięknie illuminowana, nad którą był zasadzony anta! wina posągiem orła ukryty, z którego szponów ciekło wiuo. Na głowie zaś miał donicę glinianą w formę korony zrobioną, smołą palącą się napełnioną. Pospólstwo wina chciwe, wspinając się 7 naczyniami do podstawienia pod owo wino i podsadzając się jedno na drugie, obaliło owego orła, smoła tedy paląca się oblawszy niektórych po twarzach i ręku i po sukniach, krzyku, bólu i szkody nabawiła, wszystkich zaś pozbawiła wina. Kilkoro ludzi z tego przypadku, napiwszy się gorącej smoły, miasto wina śmierć połknęło.

Dnia 27. listopada, między cechami i kupcami z obu stron u-licy w mundurach, jako wyżej, na koniach i pieszo rozstawionemi jechał król przy wielkiej panów, senatorów, rycerstwa i dworzan assystencyi, do kościoła missyonarskiego na krakowskiem przedmieściu będącego, gdzie przed obrazem św. Stanisława, w wielkim ołtarzu postawionym, słuchał mszy świętej, po której wysłuchaniu z taż samą paradą powracał do zamku. Wessel, Podskarbi wielki koronny, jadąc przed królem na koniu, tam i nazad, brał garścią z torby wiszącej na nim uumismata, i tedy owędy rzucał między pospólstwo. Te nunismats byłv srebrne, wielkości złotówki. Nie kła-

Sejm koronacyjny zaczął się w Warszawie dnia 3. grudnia roku 1764, na którym obrany marszałkiem izby poselskiej Jacek Małachowski, podówczas starosta piotrkowski, pierwszy raz podług prawa konwokaeyjnego bez przytomności arbitrów, którzy od tego czasu na późniejszych często z izb poselskiej i senatorskiej ustępować musieli, gdy do obrady jaka ważna materya wprowadzoną być miała, aby tym sposobem dawniejszym tumultom droga zagrodziła się, które tumulty (jakosmy wyżej widzieli) od tej partyi Czartoryskich naprzeciw dworskiej za Sasa króla wszczynane, już więcej tejże partyi samowładnie działającej nie potrzebne były, a które w jakiejkolwiek sposobności zostawione, za szkodliwe albo przynajmniej trudność zamiarom swoim niepotrzebną sprawujące, pomie-niona familia Czartoryskich uważała.

dę, aby ich więcej nad tysiąc rozrzucił, bo nie często rzucał. Tę podróż do kościoła missyonarskiego odprawił król obyczajem królów poprzedników swoich, którzy koronując się w Krakowie, taką świętą dróżkę z zamku do kościoła świętego Stanisława na Skałce odprawiali, polecając siebie i królestw o opiece tego świętego patrona, i ten był akt. ostatni publiczny, należący do festynu koronacji.

Chwralebne usiłowanie ! Lecz że w sercu chciwem

Dla tego, ile przedtem sposobów do psucia sejmów za Sasa. tyle za Stanisława Augusta do ubezpieczenia ich ostrożności dokładała

panowania do czasów swoich zatrzymane, i najlepszego z królów⁷. Augusta III., wszelkiej sławy pozbawiające, za to wiecznej nagany godne! Drugiego dnia po rugach, przy złączonej izbie poselskiej z senatorską, rozdał król wakujące pieczęcie, jako to: wielką koronną Jędrzejowi Zamojskiemu, wojewodzie inowrocławskiemu, mężowi poważnemu, rozumnemu i z gruntu sumiennemu. Mniejszą koronną. Jędrzejow i Młodziejewskiemu. audytorowi prymasowskiemu, a to za to. że w czasie bezkrólewia, podług zdania familii Czartoryskich, sprawnie prymasem kierował. Mniejszą litewską, Antoniemu Przeżdzieckiemu, referendarzowi litewskiemu, faworytowi i do wszystkich szacherslw publicznych najzręczniejszemu instrumentowi książęcia Czartoryskiego, kanclerza wielk. litewsk. Tego Przeżdziee-kiego z oczu wołowych, głowy wielkiej, tłustej, karku grubego niezwrotnego i kadłuba obszernego, Litwini nazwali rynocerosem.

Te pieczęci rozdawał król w kieskach bogatych. Oraz miał przemowę z tronu do tychże pieczętarzów, upominając ich. aby prawa jako z urzędu swego pieczętarskiego, stróżami ich będący, ściśle zachowywali i przestrzegali, a gdyby ich król przez nieostrożność lub poduszczenie pochlebne w ozem nadwerężył, aby go napomnieć w tern odważnymi byli.

Na tym sejmie na modelusz litewski stworzono urzędy nowe, których przedtem nie było, jednego sekretarza koronnego świeckiego i trzech pisarzów wielkich koronnych świeckich. Nobilitowano osób rozmaitych do cztarechset przeszło, jednych za pieniądze, drugich z łaski za interessowaniem się jakiego magnata, albo wie-lemownego posła.

moc

W takim tedy hojnym szafunku klejnotu szlacheckiego nie trudno było wcisnąć się do nobilitacyi ostatniemu motłochowi, gdy ani przytomności osób, ani wywodu zasług, ani nawet poznania kandydatów nie żądano. Dosyć było wcisnąć się w listę do konstytucji, a potem przez fawor protektora i opłatę od pieczęci otrzymać dyploma nobilitacyi. Pani Branicka kasztelanowa krakowska i hetmanowa w. kr., siostra królewska, niemal cały dwór swój tym sposobem nobilitowała, na kogo tylko padł wzgląd łaskawej tej pani. Oprócz zaś sejmowych nobilitacyi dała rzeczpospolita królowi trzy albo cztery dyplomata z okienkami, aby miał i oprócz sejmu zaszczycać szlachectwem osoby dobrze zasłużone. A że z tych dyplomatów okienkowych nigdy króla rachunków nie słuchano, czyli je wyszafował czy nie wyszafował, bo i niepodo-bnaby rzecz była konfrontować akta sejmowe z metrykami płe-czętarskiemi. w które dyplomata szlachectwa, nie w jednym czasie, ale w różnych podług rekwizycyi, nobilitowanych wpisywano a do tego w każdym dyplomacie ta klauzula: de consens« ordinum regni, dokładana była, i tak dyplomata wszystkie barwianemi będąc, trudne były do rozpoznania, które się mieściły w liczbie sejmem pozwolonej. a którą przewyższały; przeto król mógł i kreował każdego czasu podług woli swojej nową szlachtę.

Wielu jednak z sejmowych nobilitacyi nie korzystało. Najprzód, którzy nie mogli dobrze w kancelaryach pieczętarskich dyplomatów, ci ich nie otrzymali, a przeto czem próbować szlachectwa nie mieli. Powtóre, kto uie kupił wsi we dwa lata po

otrzymanem szlachectwie (acz ten czas nie ściśle uważano) ten podług konstytucyi od szlachectwa odpadać powinien. Że zaś wielu hołyszów wcisnęło się w konstytucyą, więc nie kupiwszy wsi, zostali takiemi, jakiemi byli przed nobilitacya.

COS

O rozłożeniu trybunałów.

Zamojski, wynalazca i fundator trybunału, ustanowił dla obydwóch prowincyi koronnych, wielkopolskiej i małopolskiej, jeden trybunał, który od wspomnionej ustawy swojej aż do śmierci Augusta III. sądził się od poniedziałku po świętym Franciszku, aż do soboty przed niedzielą kwietną w Piotrkowie, i od poniedziałku po niedzieli przewodniej, aż do wigilii św. Tomasza w Lublinie. Książę Czartoryski, kanclerz wielki litewski, nowemi prawami i ustawami pragnący sobie wieczną sławę na wzór Zamojskiego uczynić w narodzie, zrobił to powagą i dzielnością swoją, iż pomieniony trybunał w początkach zaraz panowania Stanisława Augusta rozdzielono na dwa: jeden dla prowincyi wielkopolskiej w Piotrkowie i w Poznaniu, a drugiego roku w Piotrkowie i w Bydgoszczy; drugi dla prowincyi małopolskiej w Lublinie i we Lwowie, i obydwom trybunałom nadpuszczono czasu, aby się zaczynały nie od poniedziałku po świętym Franciszku, ale od 1. września, i ten termin zaczęcia trybnnału został aż do końca Polski. Z trybunałów zaś dwóch po dwuleciech zrobił się jeden po dawnemu, jako się niżej pokaże. W roku 1765 podług nowej ustawy trybunał prowincyi wielkopolskiej przeniósł się z Piotrkowa do Poznania, którego marszałkiem był Józef Mielżyński, kasztelan pnznań ski. Trybunał prowincyi małopolskiej z Lublina do Lwowa w roku następującym 1766. Trybunał prowincyi wielkopolskiej po kadencyi

piotrkowskiej przeniósł sie do Bydgoszczy ; marszałkiem jego był książę Antoni Jabłonowski, wojewoda poznański. Trybunał małopolski tak jak w poprzedzającym * roku odprawiał się w Lublinie i we Lwowie.

do tego względem niego

Z tego rozdziału trybunału cały naród był niekontent ; uważano, iż tym podziałem ginie konfidencya między prowincyami, która jest duszą narodu. Większa trudność nastąpiła subjektów do kosztownego marszałkowstwa trybunalskiego; obiady publiczne, bankiety i lusztyki dawać przesądem starodawnym jak prawem obowiązanego. Taż sama trudność dała się widzieć w odbieraniu światłych deputatów; palestra i patronowie spraw mecenasami zwani, nie byli kontenci, iż, będąc pierwej miejscowemi jedni w Piotrkowie, drudzy w Lublinie, potem za przenoszącemi się trybunałami kosztowne przenosiny odprawiać musieli. Pacjenci także ubogich województw mazowieckich i Sieradzanie, mający dawniejszy trybunał blisko, i niemal jak w gębie, w Piotrkowie, dużo byli nieukontentowani, iż z tańszego kraju sieradzkiego w droższy i odleglejszy poznański lub bydgoski za swojemi adwersarzami, gdy ci byli z poznańskiego albo z Kujaw, albo z Prus, ciągnąć musieli. Tenże sam niesmak i z tychże przyczyn panował w pro-wineyi małopolskiej, gdy dogodność magnatów ruskich przez trybunał we Lwowie, ueiążała kosztem większym od pierwszego województwa bliższe Lublina, podlaskie, bełskie, samo lubelskie, sandomierskie i krakowskie. A tak publiczne nieukontentowanie sprawiło, że podział takowy trybunału potrwawszy dwa roki, upadł i trybunał jeden dla obydwóch prowincyi po dawnemu (wyjąwszy czas zatrzymania go) został przywrócony. Do czego tern łatwiej przyszło, iż król, który przed elekcyą przyrzekł rządzić podług rady i woli książęcia kanclerza, starca dumnego i imponującego królowi, jako swemu siostrzeńcowi, młodzikowi, dobrawszy sobie równych laty faworytów i konsylia-rzów, zaczął gardzić kanclerzem. A za przykładem króla i naród począł mu ubliżać tej podległości, którą mu jako bożyszczu wyroków publicznych w czasie władania królem okazywał. “)

O konfederacji toruńskiej 1767.

awan-

powracającego z Torunia i nocującego w kar-a nazajutiz rano cos pilnego piszącego i nogi goło pod stół wyciągniono mającego, gęś pod ławą wysiadująca

jaja, uszczypnęła w uogę, z którego razu w kilka dni umarł w drodze.

Nie zasiadałem władnym gabinecie monąrchicznym, dlatego nie mogę czytelnikowi mojemu opisać pobudek, iakie i od kogo mieli dyssydenci polscy do podniesienia konfederacyi w Toruniu. Ogłoś publiczny był, iż Stanisław August król jeszcze przed wstąpieniem na tron przyobiecał sąsiedzkim potencyom udzielić po sztuce kraju polskiego i przypuścić dyssydentów do wszystkich praw, przywilejów i honorów obywatelom i szlachcie wyznania katolickiego służących. To mniemanie potwierdza skrypt gabinetowy Stanisława Augusta, wydany na widok publiczny przez turnika Dzierżanowskiego, który skrypt wypisany jest w tomie II. Do wypełnienia tychże dwóch kondycyi środkiem najskuteczniejszym zdawały się być królowi i dworom sąsiedzkim konfederaeve. jedna po drugiej w narodzie wszczynano. A tak najpierwsza kon-foderacya dyssydentów i sebizmatyków w Polsce się znajdujących pokazała się w Toruniu pod protekcyą żołnierza moskiewskiego od sejmu konwokacyjnego nieprzerwanie w Polsce bawiącego. Długi regestr krzywd i ueiemiężeii przypadkowych, wiekami zdarzonych wypisali dyssydenci w akcie konfederacyi, która się zaczęła i odbyła w kwietnia roku 17G7. Marszałkiem tej konfederacyi był Karczewski, obywatel ziemi wschowskiej kalwin; rzecz osobliwa : czmie .

Akt tej konfederacyi dyssydenci przez swoich emissarynszów pod konwojem rossyjskim rozesłali po wszystkich grodach. Do Kalisza przyjechał z nim P... kalwin, w assystencyi 24 kozaków. Nie zważając na gromadną pod ten czas w Kaliszu szlachtę, podał go do ksiąg. Lecz szlachta rzuciwszy się do szabel, wyparowała

go i z kanecleryi i z miasta, raniwszy kilku kozaków; w trzy dni potem, w dzień jarmarku i sadów ziemskich, przybył¹ tenże po-słannik w trzysta koni kozaków, którzy bez zastanowienia się najmniejszego, obskoczywszy najprzód bramy, rzucili sie na wszystek lud zgromadzony na jarmark, bijać batogami pospólstwo i chłopów, a szlachtę, którą podług zwyczaju owego czasu wydawała takiemi noszona szabla przy boku, łapiąc i w przygotowane już na to dyby wsadzając, nałapanych po ulicach i stancyach tym sposobem rozpoznawano, i których niewinnymi pierwszego tumultu owego w kancelaryi na siebie podniesionego uznany, tych powypuszczali. Ro8syanic, zostawiwszy kozakom za fatygę zdobycz z nich zdartą, sukien, pasów, czapek, szabel i pieniędzy, podług prawa kozackiego ; których zaś poznano, iż byli w pierwszym tumulcie, tych podobnież jak pierwszych obdartych, a nawet niektórych i ranionych, zostawiono w więzach do dalszej rozprawy, których kozacy osadzili w kamienicy generalską zwanej, dla tego, iż należała do generała, czyli starosty generalnego wielkopolskiego, którym był ten czas Jerzy mniszech marszałek nadworny koronny. Nadeszła potem piechota rossyjska. która nad szlachtą w dybach osadzoną straż trzymała. Nikt. się za owemi nieborakami nie interesował; tak bvł geniusz narodu polskiego przemocą carowej, gwarantki swobód i całości Polski, przytłumiony! Siedziała więc owa szlachta w areszcie o swoim koszcie, aż do drugiej konfederacyi, o której zaraz.

na

roz-

Uważała Rossya, iż po takim traktamencie źle pójdą jej i drugich potentatów do przyszłego podziału Polski formowane zamiary wnosiła, iż kiedy dyby i kajdany na szlachtę kaliską włożone nic zrobiły w narodzie żadnego rozruchu, to go i wolność dyssydenlów pretendowana jako mniej bolesna, ile przy szerzniacym się po całej Europie duchu tolcrancyi nie zrobi. Panowie wielcy nienawistni królowi uchylili się od interesów publicznych, pozasiadali spokojnie w domach. Sejm się zacznie i złożony będzie z pomniejszych obywateli, którzy już to z przywiązania do króla, już z powolności ku Rossyi sprzeciwiać się nie będą interesowi dyssydentów, a tak okazya do podziału Polski upadnie. Trzeba zatem było wymyśleć koniecznie eo takowego,

coby magnatów i szlachtę w intéressa publiczne wplątało, wplątanych do rewolucyi przywiodło; i przez rewolucyą niespokojność i niebezpieczeństwo jakoby sąsiedzkim potencyą sprawującą do uskromienia burzliwego narodu oberznięciem kraju, nadto dla republikanów wielkiego, przystąpić.

Coby zaś mogło w takie sidła panów polskich naprowadzić, uważano, iż nienawiść ich do narzuconego im przez Rossyą króla najzdatniejszą byłaby, gdyby potuchę postronnej potencyi znalazła. A ponieważ Rossya jako gwarantka opiekowała się Polską, więc też jej tę sztukę wypłatać, Polakom najprzyzwoiciei i najzręczniej było.

Za tern postanowieniem książę Repnin, ambasador rossyjski, w kompaniach między panami w Warszawie bawiącymi, a osobliwie między damami zwyczajnie prędko wiernemi i plotkami, począł rozsiewać (ale to pod wielkim sekretem, aby się król o tern nie dowiedział) że imperatorowa jego z Stanisława Augusta nie-kontenta; że on z łaski jej dostąpiwszy tronu polskiego, pokazuje się niewdzięcznym, zapominając i nieprzywodząc do skutku zarekomendowanego mu od niej interessu dyssydentów i greków; że przewrotnym swoim rozumem poniszczywszy dawne prawa kardynalne, jako to: władzy hetmańskiej, wolnego niepozwalam, zakrawa na samowładztwo, Imperatorowa zaś będąc gwarantka swobód i całości Polski, postanowiła przeszkodzić zawczasu takim zamiarom daniem protekcyi obarczonemu od Stanisława narodowi, gdyby tenże wziął się do jakiego czynu publicznego na zniszczenie tych nowych szkodliwych wolności ustaw, a przywrócenie dawnych swobód, to sobie jedynie warując, ażeby wolność i równość praw dys8ydentom i grekom była przywrócona. Nareszcie, że nie jest od tego, żeby Stanisława niewdzięcznika obmierzłego zrzuciła z tronu, a dała Polakom Sasa króla według dawnych traktatów.

Ten sekret zmyślony doszedł najpierwej uszu Kossakowskiej kasztelanowej kamienieckiej, z domu Potockiej, wielkiej mądrochy a oraz głównej nieprzyjaciółki Stanisława. Ta pobiegła z nim do księżnej wojewodziny ruskiej, która odpowiedziała, iż to samo i ona od Repnina słyszała i że ten sekret jest już wiadomy wielom

znacznym osobom ; albo w samej rzeczy mając go jnż także, jako pierotza od Repnina, albo zmyślając że miała, choć nie miała, aby się nie drugą, lecz pierwszą tak wielkiej tajemnicy uczestniczką pokazała Szedł tedy ten sekret z ucha do ucha, od kobiet do mężczyzn, aż się dostał przez kasztelanową kamieniecką do Mniszcha, marszałka nadwornego. Ten ledwo go usłyszał, mając najątrzone serce z dawna do familii, zranione nowym affrontem, iż go laska wielka, po Bielińskim zmarłym, marszałku wielkim koronnym, dana od króla Lubomirskiemu, minęła ; przybiegł do Warszawy, gdzie już owe tajemnicę najprzód kobietom powierzoną, Repnin głośniej rozsiewał, widząc że malkontentom z rządu teraźniejszego do serca przypadła. Udał się do Repnina. z którym odprawiwszy konferencyą w dobrej i mocnej wierze temu wszystkiemu, czem go zwodził Repnin, zwinął się rączego, około skutku podanej sobie planty. Rozpisał listy do wszystkich województw, namawiając je. aby się przeciwko Teraźniejszym ustawom manifestowały ; sam zaś pobiegł do Kalisza, jako generał wielkopolski. Podał do ksiąg manifest wyliczający długi regestr bezpraw teraźniejszego rządu, między któremi była też i ta dzika pre-tensya do króla, że sobie prawo bicia pieniędzy, od wieków tylko rzeczy pospolitej służące, przywłaszczył; że skassowawszy dobrą monetę saską, ladąjakiemi pieniędzmi kraj zaraził ; co było fałszem jawnym, bo Stanisław w daleko lepszej stopie srebrne pieniądze bić kazał przez całe panowanie swoje, niż były zagraniczne. Nakoniec w ten manifest włożony był punkt: aby dezy-derata dyssydentów. Greków czyli schizmatyków na przyszłym sejmie, do którego wstępem miał być ów manifest, wysłuchane były, który to punkt był kondycyą, pod którą wszystkim innym pretensyom Polakom do króla protekcya obiecana od Repnina była, a nawet i samo złożenie z tronu Poniatowskiego, ale jeszcze teraz dla przyczyn gabinetowych głośnym być niemogące, do zrozumienia dane. Takiemi sztukami dał się uwieść Mniszech i wszyscy magnaci przyjaciele Sasa nieprzyjaciele familii Czartoryskich i Poniatowskiego. Książę nawet biskup krakowski, Sołtyk, lubo z powołania duchownego powinien się był sprzeciwiać swobodom pretendowanym od dyssydentów, zawsze im w Polsce

wzbranianym, pisał się atoli na takowy akt z żądzy jednej zepchnięcia Poniatowskiego z tronu. Teraz czytelnikowi memu wystawię scenę w jakiej się ten akt odprawiał w Kaliszu.

Co»

O początkach konfederacji radomskiej.

Mniszech, marszałek nadworny wyżej wyrażony, zasiadł za stołem w dziedzińcu kancelaryi kaliskiej, perorował do szlachty zwabionej do tej nowości, że teraz przyszedł czas zrzucenia z siebie jarzma niewoli, do odzyskania dawnych swobód narodu i za praszał każdego do podpisu swego aktu w protokole na stole rozłożonym zapisanego ; żeby zaś te podpisy od mnogiej szlachty prędzej ukończone być mogły i on te i niezwyczajnej pozbył się subjokeyi, porozsadzał susceptantów przy bramie kancelaryi i narożnikach ulic i stolikami, piórem, kałamarzem i papierem, potem do protokołu wszytym, którzy każdego przy szabli mimo siebie przechodzącego zapraszali do podpisu. Ztrudna który mógł się przecisnąć do przeczytania aktu, a zatem dowiedzieć się, jakie to jest dzieło; pisali się jednak jedni za drugimi, łudząc się sami między sobą. iż to jest konfederacya przeciwko toruńskiej koufederacyi ; iż to jest zamiar przywrócenia dawnych praw, iż to jest zamach na detro-nizacyą króla, zgoła jedni drugim pletli to. czego sami nie wiedzieli. Moiszech i z szlachtą w kancelaryi staute pode (jak mówią łacin* nicy) bez żadnej formalnej elekeyi nominowali niektórych urzędników ziemskich konsyliarzami. którzy się do Radomia w kilka niedziel po tym pierwszym akcio zjechać mieli i tam ogólną wszystkich województw konfederacya utworzyć, na zasadach powyższych.

kalwina

W czasie tej roboty owa szlachta dawniej od i kozaków w dyby wsadzana, siedziała w nich pod strażą rossyjską. Gdy się pewny szlachcic spytał Mniszcha : kiedy mamy protekcyą

Najjaśniejszej Imperatorowej; za cóż jej wojsko trzyma w dybach naszych braci ? na co Mniszeck : iż się porwali na wojsko Jej Jmporntorowej Mości ; przeto nio mogą być prędzej uwolnieni, aż za jej rozkazem, który że wkrótce nastąpi pokazał owemu szlachcicowi list od ministra rossyjskiego i tym go uspokoił ; jakoż owi więźniowie po akcie tym w tygodniu wypuszczeni na wolność zostali, wysiedziawszy przeszło sześć niedziel w dybach na barłogu, drudzy winnymi nio będąc. Ten akt zaczął się i skończył jednego dnia. przy sutym traktamencie w kilku kamienicach i refektarzach klasztornych przez Muiszcha danym.

W miesiącu li peu owi koDSjliarze po wo jewództwach obrani, zjechali się do Radomia, tego miasteczka, w którem niegdyś odprawiały się kommissye, wojskowe i skarbowe sprawy sądzące. Gdy już się zeszli ca ratusz, końcem utworzenia konfederacyi ge-neralnej, dla odzyskania dawnych praw i następnie po przywróceniu tych, wypowiedzenia posłuszeństwa królowi, (jako się według obietnic Repnina spodziewali) Rossyanie. którzy takim dziełom wszędzie assystownli pod pozorem obrońców swobód polskich, otoczyli znagłft ratusz, wyrychtowali prosto w niego harmaty i wszedłszy w środek pierwsi ich generałowie, zapowiedzieli zgromadzeniu konsyliarzów i panów, nowinę wcale przeciwną Repninowskim obietnicom. lmo, iż król królem być musi. 2do, że forma rządu wprowadzonego pod panowaniem Stanisława, wydoskonalona być może przez nowe przypadki i odmiany, ale w sposób lepszy nie w zły starodawny. 3tio że teraźniejsza konfederacya ma się złączyć z toruńską, i za jednę z tamtą być poczytana. 4to, że sejm przyszły w Warszawie, dla pewniejszego dojścia swego ma się odprawić pod konfederaeyą teraźniejszą, na zasadach dopiero zapowiedzianych. 5to, że nikt z ratusza wypuszczony nio będzie, dopóki tych zasad nie podpisze, a jeżeliby całe zgromadzenie jednomyślnie sprzecznem takiej woli Jej Impcratorskiej Mości było, tedy kulami armatnomi i bagnetami co do nogi wytępione zostanie, jako zło, jedynie na króla zawzięte i dobru publicznemu szkodliwe. Zagrożeni tak niespodziewanym gwałtem, owi swobód dawni popioracze spojrzawszy po sobie, podpisali wszystko, co tam było w owym akcie, przez Rossyą skoncipownnym, napisane. Dopiero z ratusza uwolnieni, co pręJzej jak który mógł, do domów się rozjechali.

Zrobiwszy tę robótkę Rossyanie, prawie już pewnymi byli że się naród polski porwie do oręża, a zatem przyspieszy podział Polski, do którego te wszystkie cherohele, podejścia i gwałty zmierza/y. Lecz się jeszcze ten raz zawiedli na swojem zdaniu. Polacy przez długi czas z nikim nie będąc w wojnie, zależeli pole, zgnu-śnieJi, żakochali się wr spokojnem życiu; dla tego takowe affronta cierpliwie znosili, aż też nareszcie zabrakło im cierpliwości i porwali się do oręża, uformowawszy konfederacyą barską bitną, o której zaraz. '•)

ROZDZIAŁ VI.

oar.

O konfederacji barskiej.

Gdy na sejmie ordynaryjnym walnym warszawskim pod konfederacją radomską, w swoim czasie, to jest po św. Michale złożonym. wprowadzona była matorya dyssydentów. oparli się jej zaraz w- znacznej liczbie senatorowie i posłowie. Sołtyk. biskup krakowski, który się pisał za dyssydentami na konfederacji radomskiej, widząc się oszukanym w nadziei zepchnięcia z tronu Poniatowskiego, tu się pokazał gorliwym apostołem za wiarą katolicką; wyrzucał wymownie i zuchwale podstęp aktu radomskiego, zbijał pretensje dyssydentów dawuemi i świeżemi prawami i wszelkim sposobem na wolność dyssydentów^ nie pozwalał. Za jego przykładem poszedł Załuski biskup kijowski, Rzewuski hetman polny koronny i syn jego ; z posłów zaś Kożuchowski cześnik i poseł kaliski, człowiek rozumny, wymowny i śmiały, sekretarz partyi niegdyś saskiej, a za tymi bardzo wielu innych sprzeciwiało się] wolności dyssydentów.

Tedy Kożuchowskiego najpierwej Moskale na ulicy z karety, jadącego na zamek, gdzie się sejm odprawiał, gwałtem wywlekli, do aresztu porwali, z aresztu na kibitkę wrzuciwszy za Pragę wywieźli, a wożąc go po różnych miejscach w owej kibitce przez kilka dni, głodem, niewczasero, postrachem batogów tak długo dręczyli, aż na nim wymusili assekuracyą, że więcej na sejmie nie postoi i zaraz do dom u pojedzie.

O taki gwałt na osobie posła spełniony gdy się żadna burza w narodzie nie zrobiła, posunęli Rossyanio swojo drażnienie wyżej, wzięli z własnych pałaców biskupa krakowskiego, biskupa kijowskiego i obudwóch Rzewuskich, wywieźli ich z Warszawy do Ros* eyi, gdzie po różnych miejscach wożąc ich przez niejaki czas, na-ostatku osadzili ich w Kazaniu; gdzie ich trzymano przy jakichkolwiek wygodach, aż do skończenia konfederacji.

Tym gwałtem, na pośle i senatorach spełnionym pod bokiem króla, w stolicy państwa i podczas obrad, zatrwożeni inni senatorowie i posłowie, pozwolili na wszystko, czego żądali dycsydenci. grecy czyli sehizmatycy. He gdy książę Rcpnin ambasador rossyj-ski na każdej sessyi sejmowej znajdując się na loży, czyli chórku senatorskiej izby. mocno tego przestrzegał, aby żadnych mów upor-oych woli Im per« torowej Jej mci. faworyzującej dyssydentów nie wszczynano. Gdy pewny poseł począł się rozwodzić w mowie nad gwałtem na osobach wyżej wspomnionych popełnionym, posłał do niego Repnin dworzanina swego, z takim komplementem : słysz ty, skaży ty temu posłu nechaj tak mnogo nie gaworyt bo wezmet pletnie... Co ledwie dworzanin pomienionemu posłowi po cichu do ucha podszepnął, poseł natychmiast umilkł. Od niego inni sejmujący dowiedziawszy się przyczyny nagłego owego zamilczenia, wszyscy usta zamknęli, otwierając je szczególnie na potwierdzenie tego, co było od tronu jako instrumentu rossyjskiego proponowane.

Tym sposobem dyssydenci i grecy wolność wyznawania publicznego swojej religii, równość praw i svvobôd narodowych, taką, jaką się zaszczycali obywatele religii katolickiej, otrzymali, władzy hetmańskiej na zawsze zniesienie dawniejsze na nowo powtórzone, a liberum veto, owa to w mniemaniu zadawnionem zrzenica wolności, na wieki olsnęła. Na jej miejscu w oczach narodu oświeco* conego w (liwnein o wolności uprzedzeniu osadzono i ugruntowano większość głosów, we wszystkich odtąd radach publicznych konkluzje stanowić mającą.

Owi tedy konfederaci radomscy, widząc się szpetnie w swoich zamysłach, o których było wyżej .... zwiedzionymi, z papierowej radomskiej konfederacyi, udali sio do zbrojnej konfederacyi barskiej. Do której dzieł wojennych nim przystąpię, wprzód muszę czytelnikowi memu donieść, na jakich zasadach ta sio konfedera-cya barska wzruszyła; to zaś nie twierdzę za żywą prawdę, bom w radzie twórców jej nic zasiadał tylko tak jak słychać było donoszę, i jak obroty tejże konfederacyi domyślać się kazały.

Kożucbowski, czcśnik i poseł kaliski, wzięty w areszt od Rossyi i wypuszczony (jako sio wyżej opisało) udał się do biskupa krakowskiego, szukając od niego rady w tym razie. Biskup krakowski miał mu powiedzieć: co się z Waćpanem stało, to się i ze mną wkrótce stanie. Weź Waćpan ten list, wyjeżdżaj zaraz z nim z Warszawy, aby Iłossyanom nie przyszła myśl, porwać Waćpana drugi raz ; czekaj w Sochaczewie. Gdy ja będę wzięty, pojedziesz z tym listem tam, gdzie jest adres zapisany na drugiej kopercie; tam Waćpana uwiadomią, co będziesz miał czynić. Kożucbowski w Sochaczewie w kilka dni uwiadomiony że już wzięto biskupa krakowskiego i innych wyżej wyrażonych, zdjął z listu pierwszą kopertę, na drugiej znalazł adres do Wiednia do Józefa II. cesarza, już natenczas w interesą publiczne (acz jeszcze matka rządziła) wchodzącego. W Wiedniu odebrano ów list od Koźuchow-skiego, i powiedziano mu imieniem cesarza, aby się udał do Baru, gdzie będzie uwiadomiony, co ma dalej czynić. Pobiegł tedy Kożucbowski z Wiednia do Baru na Ukrainę, gdzie już zastał kon-federacyą zawiązaną, sławną pod imieniem barskiej ; skąd się pokazuje, że panowie polscy, zdradzeni w Radomiu, zaraz myśleli o innej pewniejszej konfederacyi i że do zawiązanej w Barze mieli poebop od Jó/.cf.i cesarza. Józef albowiem, cesarz, przez trzecie osoby (nigdy sam przez się) tnówił Polakom, iż byle się cały naród porwał do broni, namówi matkę cesarzowe, Maryą Tercsse, 'żo mu da pomoc; inaczej nastąpiło jako się da widzieć niżej.

Stąd się pokazuje, że Soltyk, biskup krakowski, zaraz po oszukaniu konfederacyi radomskiej, robił rzeczy u cesarza, jako zaś był mąż wielkiego serca, determinował się nawet, ponieść ros-syjiką niewolę, byle dokazał swego poruszeniem narodu do broni zepchnąć Stanisława Augusta z tronu, a osadzić na nim Sasa; co mu się uie powiodło. ,#)

Konfederacya w Barze związała się w lutym, a dała się widzieć w swojej zbrojnej postaci w marcu roku 1708., w początkach nie miału tytułu ani konfederaoyi jakiego województwa, ani konfederacyi ogólnej całego narodu, ale tylko od miejsca nosiła tytuł konfederacyi barskiej; marszałkiem jej był Michał Krasiński podkomorzy różański; konsyliarzern Puławski, starosta warecki» dawniej sławny patron trybunalski i plenipotent generalny całej familii Czartoryskich, a potem obmierzywszy sobie ich fakcye w zrywaniu sejmów, główny nieprzyjaciel. Ci dwaj w początkach cały rej wodzili i pryncypałami słynęli. Zasady tej konfederacyi były przy wierze świętej katolickiej i dawnej wolności polskiej. Miała też ta konfederacya i proroka wspomnionego w manifeście, czyli akcie swoim, niejakiego Marka, karmelitę, z pobożności prawdziwej, czy obłudnej (sam Bóg wie), wziętego wielce u panów ruskich, który tej konfederacyi pomyślny obiecywał skutek i na dowód swojej obietnicy, pioruny i grzmoty, jako niegdyś Samuel, prorok z nieba sprowadził, albo też gdy z naturalnej przyczyny zburzone powietrze piorunem wystrzelić miało, w tym punkcie mu ordynans swój do wystrzelania dał. i tym sposobem zaufanie swemu proroctwu zjednał. Lecz nie sprawdził, bo konfederacya zniszczoną została. Sam zaś prorok Marek, schwytany od Moskali, bato-szkami ociety i gdzieś do klasztoru wtrącony, z oczu ludzkich zginął. łl)

Skoro w Warszawie usłyszano o pomiecionej konfederacyi, natychmiast na jej rozprószenie wyprawiono wojska moskiewskie i półki lekkie koronne, jako też ułanów królewskich, pod półko-wnikami : Arnoldem Byszewskim. faworytem królewskim, Chojec-ktm Wojną i innymi. A nad tymi wszystkimi przełożono Ksawerego Branickiego, łowczego pod ów czas koronnego, człowieka nieustraszonego serca. Ta tedy partya Kossyan i Polaków, najprzód dobyła Baru, konfederatów rozpłoszyła, wielu w niewolę pojmała; reszta rozpłoszonych konfederatów goniona po Kusi i różnemi klęskami niszczona, zamknęła się w fortecy berdyczowskiej, gdzie ich Bra-nicki przywodząc piechocie rossyjskiej na froncie, a w samej bramie kulą karabinową po kapeluszu draśniony, żwawo nacierając

rozumu

i wołając na Rossyan: stupaj! prystupnj! dobył, wielu w niewolę zagarnął, reszta obronną ręką uszła.

Nie mogąc się konfederaci nigdzie w kraju oprzeć Moska loni, wynieśli się na Wołoszczyznę. Tam do konfederatów pierworodnych barskich przyciągnęli litewscy pod marszałkiem Pacem, starostą ziołowskim, wkrótce po konfederacyi barskiej związani, podobnem nieszczęściem jako i barscy od Rossy an i pułków królewskich w rozmaitych potyczkach pobici.

Do tych konfederatów w Wołoszczyżnie będących przyłączył się Joachim Potocki, podczaszy litewski, generał regimentu koronnego. który chodził pod tytułem królowej Jadwigi Tego Potockiego konfederacya uczyniła regimentarzem generalnym. Że imię Potockich wiele znaczyło u Turków, tak. iż go Turcy inaczej nie wspominali, tylko Wielika Potocka, przeto wspomniany Potocki usilnie namawiał konfederatów, aby się udać do Turka i żądać jego protekeyi. Przeciwnie Puławski wielkich sił dobvwał

na

wszystkie potrzeby opatry-

w którym tamże

swojego abv się konfederacya wyniosła z Wołoszczyzny i udała pod protekcyą Józefa cesarza, jako poehop od niego do związania się i pomoc w czasie obiecaną mająca, przywodząc za przyczynę takiego zaufania wdzięczność, którą dom austryacki mieć powinien Polakom za oswobodzenie Wiednia od oblężenia tureckiego przez Jana Sobieskiego króla Te dwie głowy pasowały się uporczywie, a cały skład konfederacyi deliberował, czyjejby rady chwycić się pożyteczniej było ? Przezwyciężył Potocki. Turcy i ego perswazją wypowiedzieli Moskwie wojnę i zaraz ją rozpoczęli. Konfederatów z Wołoszczyzny do kraju swego przyjęli, wszelką im 7. razu ludzkość oświadczyli i we wali. spodziewając się (jak byli od głosu konfederackicli upewnieni), że się cały naród polski porwie do broni, i z swojej strony Ros-syą atakować będzie : Puławskiego zaś poczytawszy za zdrajcę, w kajdany okuli i do Stambułu zaprowadzili w pół roku umarł. Gdy Turcy wplątawszy się w wojnę z Rossyą dla interesu Polski widzieli, że cały prawie naród polski cicho siedzi, jedno z królem i Rossyą trzyma, a tylko garstka niedobitków konfederatów przy nich się tuła, poczęli ich zaniedbywać, żywności im i innych potrzeb ubliżać; nareszcie gdziekolwiek po kilku zdybanym, od korpusu odłączonym głowy ucinać i swoim

wodzom obyczajem turećkim, jakoby rossyjskie odnosić. Postrzegli konfederaci, iż się w ostatniem nieszczęściu znajdują. Potracili albowiem na usłudze w potyczkach tureckich wszystkie konie, innych nie dostawszy Większą połowę ludzi przed głód, choroby, morderstwa tureckie i przez apostazyą do tureckiej wiary. Zatem reszta pozostałych konfederatów, prosili cesarza tureckiego, aby im pozwolił wyniść z jego kraju, i aby im na ten koniec dał konwój, bez któregoby Turcy ich co do jednego byli wygubili. Obiecując cesarzowi, iż powróciwszy do ojczyzny, oziębłych braci swoich zagrzeją i przygaszoną konfedcracyą rozniecą po wszystkich województwach. Cesarz turecki, który w ich stanie biednym, i w garstce małej, żadnej dla siebie nie widział pomocy, uczynił z łatwo

ścią ieb prośbie zadosyó.

Wynieśli sio tedy konfederaci z tureckiego państwa do Węgier, przedniejsi wołami, podlejsi pieszo, odarto i wynędzniało.

czytelnika mego przepraszam), że Potocki

na

Zapomniałem (za co z Krasińskim na wstępie do kraju tureckiego zaciągnęli od Turczyna długu na rzeczpospolitą polską trzy miliony złotych polskich, które rozrzutność, mnogość potrzeb i niewierność szafujących niemi, a mianowicie Kossakowskiego, marszałka pod ten czas powiatowego Wiłkomirskiego konfederacyi, <> skradzenie znacznej części tej sumy. i ujechanie z nią do Polski obwinionego, wkrótce roztrwoniły, tak. iż owi panowie naczelnicy, powracając z Tnrecczyzny, (jako sio wyżej rzekło) na lepszy ekwipaż od wolowego zdobyć się nie mogli. Rewers na te trzy miliony dany Turkom, dostawszy się Ros-syanom z całą kancclaryą turecką po przegranej batalii, przepadł wieczne czasy, który, zachowany od tego przypadku i przy lepszym losie, niż wypadł, wojny tureckiej z Rossyn, mógłby był obciążyć, albo ubogą zawsze rzeczpospolitą polską, albo dobra zaciągających pomieniony dług.

Trzymając sic konfederaci pogranicza węgierskiego, i wchodząc tedy owędy w kraj swój, otrzęśli się z tureckiej nędzy, wzmocnili się nowemi partyami rodaków, i zaczęli po Podgórzu w Kra-kowskiem uowe gonitwy zRossyanami, losem atoli zawsze niemal dla siebie nieszczęśliwym ; bo po każdej potyczce ustępować placu Rossyanom byli przymuszeni, choć nieraz więcej Ilossyan niż swoich zgubili. W takich gonitwach weszli aż w góry między górali, którzy się dali uamówić do broni przeciw Rossyi, jakoż nie mało jej zatrudnienia i szkody ci sprawni ludzie między górami przynieśli. — Gdy konfederaci najwięcej z jazdy składający się, długo w górach trzymać się nie mogąc, w kraj równiejszy wyciągnęli i owe piechotę góralską za sobą wyprowadzili, Rossyanie zastąpiwszy im od gór, niemal wszystką tę piechotę kartaczami wygubili, reszta uszedłszy w góry, więcej serca do wojowania z Ros-syanami nic pokazała. Jazda zaś konfederacka rozprószona, w różne strouy kraju pouchodziła. zbierając się coraz na nowe, to rozpraszając po każdej przegranej. Takiemi gonitwami upędzana z miejsca na miejsce przyszła aż pod Bielsk miasto górnego Szląska, należące do Sulkowskich, w którem mieście za pozwoleniem ce-snrskiem starsze głowy konfederackie, to jest marszałkowie, regi-inentarz generalny i konsyliarze, założyli sobie siedlisko dla spoczynku, którego jako nieprzywykłe do niewczasów wojennych, po owej przykrej i niebezpiecznej z Turek aż tu włóczędze wielce potrzebowały, korpusy wojskowe z wodzami swemi na pograniczu zostawiwszy. Gdy Rossyanie natarłszy Bielskiem zniosły je, a za niedobitkami aż w szląski kraj sio zapędziły, widząc owi panowie naczelni, iż w tak bliskiem miejscu granicy, mogliby Rossyanie śmiałość swoje posunąć lada kiedy dalej i wpadłszy do samego Bielska, zagarnąć wszystkich w niewolą; prosili powtóre cesarza, aby im samym tylko, bez wojska,

owe korpusy zebrane pod

na

pozwo.

lił jakiego głębszego w kraju swoim schronienia. Cesarz udający zawsze przyjaciela konfedracyi, wyznaczył im miasto Pressów' w Węgrzech, uważając zapewne, iż ta ko wem umieszczeniem, i Węgrom mającym wino do zbycia i Polakom wina węgierskiego miłośnikom dogodzi.

Do Prcszowa tedy z Bielska przenieśli się : Krasiński, Pac, Potocki i inni, z Tureczezyzny obłąkani. A do tych pościągali sio z różnych kątów: Radziwiłł, Krasiński biskup kamieniecki; Suffczyiiski, kasztelan czerski; Karczewski, starosta liwski i wielu bardzo innych panów i panków, królowi przeciwnych. Tam uformowali ciało rady konfedcrackicj generaluością nazwane ; stamtąd wydawali uniwersały do województw, aby się!'doTkonfederackiej, bijącej sio w kraju, albo właściwiej pisząc bilety ciągle, wiązali. Dobra perswazja, ale przykład zły, uszedłszy z placu wojoy, wo-

łać ua drugich : bijcie się : Dajemy wam moc walczenia z nieprzyjacielem, ale sami nie chcemy wąchać prochu, bo to zdrowiu szkodzi. Taki właśnie myślenia sposób był owych panów, generalność składających, którzy jednak godni ztąd pochwały, że chęć dobrą do ratowania ojczyzny mieli, choć serca bić się za nią nie mieli. Wysłali z pomiędzy siebie posłów, imieniem Rzpltej do Paryża. do Wiednia, do Saxonii, prosząc o pomoc, albo przynajmniej o posiłki pieniężne ; lecz z nikąd nic nie otrzymali. Tymczasem sami w Preszowie jedli, pili, hulali, bankietowali, w karty tysiące czerwonych złotych jedni do drugich i do panów węgierskich przegrywali, i różne zbytki dla honoru narodu czynili. Te wszystkie zbytki utrzymywali pieniędzmi swemi własnemi z dóbr przez przyjaciół sobie dosyłanemi. z kornor pogranicznych, a mianowicie z Bochni i Wieliczki tedy owędy przez półki wojujące w kraju zachwyconemi i generalnosei udzielonemi ; najwięcej zaś książę Radziwiłł, wojewoda wileński, utrzymywał swoim kosztem tę rozrzutną generalność, zaciągając miliony po bankach zagranicznych i niemi wspomagając wycieńczonych kolegów.

Cesarz Józef, widząc tak zyskownych gości w swoim kraju żeby ich tem mocniej do miejsca przywiązał, umyślnie zjechał do Preszowa, udając tylko przejeżdżającego. Stanął przed domem, w którym generalność swoje miała sessye. Wszedł do nich, rozmawiał szczególnie z pryncypalnięjszymi o różnych potocznych rzeczach; ale o prynoypalnym interesie, dla którego oni siedzieli w Preszowie, bynajmniej nie wspominał, i żeby który z nieb nie wyrwał się z prośbą o pomoc, nieprzerwanie ich nowemi pytaniami zagadywał. A po momentalnej chwili łaski swojej, nagle, i jak mówią łacinnicy : ex abrupto wszystkich pożegnał; wsiadł do karety i odjechał. Kazawszy swoim pozostać trochę za sobą. ażeby wytłómaczyli na dobrą stronę generalnosei milczenie jego o daniu pomocy konfedracyi polskiej, że jeszcze ta rzecz potrzebuje sekretu. Takiemi sztukami dała się zwodzić generalność ; bo cóż nareszcie miała czynić, kiedy nigdzie wygodniejszego nie znajdowała schronienia, i kiedy ich własne członki wysyłane do dworów postronnych powracały, tylko z nadziejami, pewnej pomocy, byle się cały naród porwał do oręża. Zostawiam tu generalność, a przystępuję do krajowych rewolucyi, które się następnie po zagnaniu konfe-

deracyi barskiej na Wołoszczyznę dały widzieć, a że te na kształt błyskawic wszczynały się i gasły, przeto najlepiej (jak mniemam) uczynię, kiedy jedno p • drugich, jak następowały opiszę ; a najprzód:

OOo

JO

O buncie ukraińskinj.

Ten bunt podniecony od Kwaśniewskiego, półkownika nad kozakami nadwornymi książęcia Lubomirskiego, wojewody bra oławskiego; wszczął się najprzód w słobodach rossyjskich, z których słobód schyzmatycy weszli w Ukrainę polską. Przyłączyło się do nich już przygotowane chłopstwo polskie, schyzmatyckiej wiary, pod przywództwem Żeleźniaka, pod którym jako chłopem, czeredy chłopskiej naczelnikiem, Kwaśniewski, ponieważ szlachcic, zmalał i Żeleźniakowi musiał pierwszeństwa ustąpić. Urósł ten bunt, czyli stanął zaraz w początkach swoich do kilku tysięcy, a potem się rozkrzewił do kilkunastu. Zamiar jego był wyrżnąć wszystkę szlachtę, żydów, księży, a nawet i chłopów, grecko łacińskiego wyznania; jakoż nikomu z klas ludzi dopiero wyrażonych nie przepuszczali, lecz wszystkich, którzy im się nie podobali, w pień wyrżnęli; którzy zaś chcieli się od śmierci wykupić, a podobali się im, musieli się dać drugi raz ochrzcić, przyjąć ich wiarę, i wraz z nimi innych, którzy takiej łaski nie mogli, lub nie chcieli, zabijać, zaczynając najprzód od ojca, matki, żony, brata, siostry, dzieci. To szczęście bardzo rzadkie, potykało najwięcej panienki szlacheckie urodziwe, które sobie kozacy owi, rezu-nie, (bo tak ich zwano od zarzynania ludzi) zaślubili, biorąc w posagu z panną cały majątek ruchomy po rodzicach i rodzeństwie, własną ręką zbójcy zięcia, lub kolegów jego zabitych.

Jeden szlachcic pokumawszy się z chłopem przed tą rzeźbą przez trzymanie mu dziecka do chrztu, gdy usłyszał o wszczętej rzeźbie, prosił owego kuma chłopa, aby go przekrył w domu swoim, co też ów chłop uczynił. Gdy do sąsiedzkiej wsi nadciągnęli re-zuoiowie, do których ów chłop miał już powołanie ; przyszedłszy w nocy do miejsca, w którem ukrył nieszczęśliwego szlachcica, rzekł do niego : „Mój kumeńku, kochaju Tebe sercom i duszoj, i dla tolio szczoby Tebe inszy ne utuczył, ja Tebe zarezu tak gładko, szczo i ne posmotrysz.“ To wyrzekłszy porwał szlachcica, obalił na ziemię jak barana. i przerżnął mu gardło. Po tym uczynku miłosiernym, nad kumem, złączył się z rezuniami.

Gdy ta rzeźba na Pober» żu zaczęta, szerzyła się i postępowała w dalszą Ukrainę, szlachta, mieszczanie, żydzi majętniejsi i kto tylko mógł z majątkiem na prędce porwanym, pouciekali do Humania, miasta Potockiego, wojewody kijowskiego, w którym jest zamek murcm i wałem opasany, forteca dosyć mocna, naprzeciw kozactwu dzidą, strzelbą ręczną i szablą, albo nożem do zarzynania uzbrojonemu. Do tej fortecy cisnęła się szlachta z majątkiem i żonami i dziećmi, których wszystkich Gonta, półkownik kozaków humaóskicli, sławnych wojowników przeciw hajdamakom z Siczy na Ukrainę dla rozboju corocznie wypadającym, przyjmował. Rozumiała owa szlachta, że w takiej fortecy strzeżonej od Gonty, sławnego rycerza, na życiu i majątku ocaleje. Lecz Gonta zdrajca, jednego ducha z rezuniami będący, skoro się Żeleźniak zbliżył pod mury fortecy, wpuścił go z częścią wojska do niej, a reszta obróciła się na miasto. Tam dopiero powitawszy się oba-dwa hersztowie, i wojska swoje w jedno złączywszy, zaczęli rzeźbę straszną w mieście i zamku, nie przepuszczając żadnemu wiekowi i płci, wyjąwszy kilka panien szlachetnych najprzedniejszej urody, które sobie mołodyńcy kazaccy u swoich komendantów za żonki uprosili, a które tym okrutnym oblubieńcom swoim, w pośrodku trupów rodzicielskich, k^wią ich spluskane, rękę natychmiast podać musiały. Samemi dziećmi trzy studnie w Humaniu ci zabójcy aż do wierzchu uapakowali. Gubernator Humania respektujący zawszę Gontę jako dobrego żołnierza, włóczył się u nóg jego, prosząc n darowanie sobie życia ; lecz nie znalazł w sercu mor-derskiem miłosierdzia : porwanym od innych i na śmierć spisami skłótym został. Wyrżnąwszy Humań, rozbiegli się po całej Ukrainie z podobnem morderstwem ; w Lisiance, miasteczku, obwiesili razem na jednej szubienicy, księdza, żyda i psa, njając te trzy stworzenia za jeden gatunek. Wyjąwszy z ołtarza puszkę i wysypawszy z niej konsekrowane komunikanty na ziemię, tudzież na wzgardę wiary katolickiej nogami one zdeptawszy, wypijali z niej gorzałkę za zdrowie prawosławnej wiry. (Tak nazywają Schizraa-tvcy swoją wiaro).

Gdy przeszło dwakroć sto tysięcy rozmaitego ludu rezunio-wie wygubili na Ukrainie i bliscy byli Podola i Wołynia; przecież zmiłowała się nad resztą Warszawa, widząc, że ci rezuniowie przystąpili tern bez braku wyrzynaniem ludzi, układ sekretny ros-gyjski, wytępienia samej szlachty, dla tern łatwiejszego uprojekto-wanego dawniej podziału Polski i zmniejszenia sił konfederacyi na Wołoszczyznę wypędzonej, jeżeliby do kraju powróciła. Wyprawiła więc Braniekiego z znacznym korpusem Rossyan na uśmierzenie buntu pustoszącego kraj dla niej przeznaczony. Branicki z Rossvanami wszedłszy w Ukrainę, wyprawił do buntowników poselstwo: iż dla prędszego wytępienia z Rusi Lachów i Łacin-ników Imneratorowa Jejmość posvła im posiłki, z któremi chce się złączyć, a to żebv w kraj podolski i wołyński, osiadlejsze i do obronv przygotowane warowniej działać mogli. Odebrawszy takie poselstwo Gonta z Żeleźniakiem, zebrali wszystkich rezuniów w jeden obóz aby się tak przed Hossyanami z siłą swoją lepiej zaszczycili. Przyjęli do niego Rossyan gdzie po trzydniowej hulance i odebranych swojej roboty wielkich pochwałach, Rossyanie ich obstąpili, na niespodziewanych uderzyli, a schwytawszy najprzód Gontę i Żeleźniaka z sześcią set innymi pryncypalniejszymi, resztę harmatą i bagnetem wymordowali. Co zaś uciec potrafiło z tychże rezuniów i poszlakowanemi zostało, kozacy rossyjscy ścigając za nimi z niedobitkami obywatelów. wywieszali. Tak ten bunt nie dłuższy nad ćwierć roku, w kilka dni przygaszonym został. Bo drudzy, którzy uszli z rąk rossyjskich i kozackich, pokrywszy się między swymi, więcej buntu nie podnieśli. Gonta i Żeleźniak i 600 żywcem zostawieni, zaprowadzeni zostali do Lwowa, gdzie wszystkich szubienicami, wbijaniem na pale i mie. ezem, każdego podług złości jego i okrucieństwa wytracono. Żele-

ioiaka żywcem éwiertowano. (imite zaś dwoistego zbrodniarza, raz jako rezunia, drugi raz jako zdrajcę, przez trzy dni eksckwowano, udzielając z niego co dzień po jednym pasie, a dnia ostatniego po udartym pasie brzuch mu otworzywszy, wnętrzności z niego wydarli i potem jeszcze żyjącego ćwiertowali. Godzien takiego okrucieństwa, który tyle tysięcy ludzi rozmaitem morderstwem zgubił; który z matek ciężarnych rozpłatanych, żywe wydzierając płody, o ściany rozbijał. Okrutuik nie mający nad nikim miłosierdzia, sam go nad sobą nie pokazał, kiedy podczas eksekucyi ani łzy z oka, ani słowa z u$t nie wypuścił, tylko ścisnąwszy zęby, ryczał jak bydle. “)

§ 3.

O Rydzyńskim.

Wkrótce po wyniesieniu się konfederacyi barskiej w Turec-czyznę podniósł związek wojskowy Rydzyński, stolnik poznański. Ten będąc oraz wojskowym człowiekiem, bo porucznikiem zuaku huzarskiego królewskiego, mającego konssystencyą swoje w miasteczku Pile za Poznaniem leżąeem. namówił do siebie drugą chorągiew pancerną, stojącą w Śremie, mil dwie od Poznania; z temi dwiema chorągwiami wynoszącemi sto ludzi, pociągnął do Międzyrzecza, 8 mil za Poznaniem nad granicą brandeburską leżącego, gdzie stał regiment konny podczaszego litewskiego, składający się z 130 gemejnów, podług stanu zwyczajnego podtenczas wszystkich regimentów polskich, ale i tych nie zastał kompletu, w różnych stronach z oficerami sztabowemi, którym zawsze po kilku żołnierzy służyło, znajdujących się. Pen tedy regiment z kilku oficerami zabrał. Pociąguął z niemi ku Frejnu, miasteczku szląskiemu, mając inteucyą przebrać się ku Krzepicom, gdzie stała chorągiew pancerna królewską Rtokonna, i tak zbierając powoli wojska kom-putowe, zebrać znaczny korpus żołnierza regularnego, a pod zasłoną tego wskrzesić upadłą barską konfederacyą. Wiedzieć tu trzeba czytelnikowi, że podówczas chorągwie huzarskie i pancerne skła dały się z towarzystwa najwięcej z szlachty majętnej, bo być towarzyszem uzarskim lub pancernym, było to jedno, co być urzędnikiem ziemskim, zasiadać miejsca pierwsze u stołów i w każdej kompanii być dystyngowanym. Z takiem tedy towarzystwem wyprawił się Rydzyóski na wojnę, suto, bogato, z apparatem wielkim w koniach w rzędach i siedzeniach bogatych, prowadząc za sobą wozy p08zóstne napakowane sprzętami stołowemi. kuchennemi od srebra i miedzi, pościelami, obiciami, namiotami i innemi do wygody i okazałości służącemi ruchomościami. Skoro o tej wyprawie i ruszeniu się wojska kompotowego dowiedziano się w Warszawie, natychmiast wyprawiono na uśmierzenie tej garstki półko-wnika rossyjskiego Drewicza. w pięćset ludzi różnego gatunku jazdy i piechoty z dwiema harmatami polowemi. Doszedłszy Dre-wicz Rydzyóskiego pod Frejnem, stoczył z nim bitwę, bardzo mało krwi z obu stron kosztująca. Bo regiment podczaszego po małym uporze poddał się Rossyi, a jazda polska zaraz pierzchnęła z placu, zostawiwszy w zdobyczy Rossyanom wszystkie bagaże swoje i kilkunastu towarzystwa złapanych od kozaków. Sam zaś Rydzyński uciekłszy z potyczki nie oparł się aż w Tnrecczyżnie, skąd razem z konfederacyą barską powrócił do kraju, i bawiąc w Preszowie blisko roku. z patentem od generalnosci na regimen-tarza konfederacji wielkopolskiej, przybiegł w kilka koni do Byczyny. miasta Szląska, w którem znajdował się przypadkiem podówczas Zaremba, regimentarz sieradzki i wódz najlepszy wszystkich partyi wielkopolskich, mający żonę z dziećmi osadzoną pod taż Byczyną we wsi Paruszewicach, u szlachcica szląskiego Holi zwanego; przy Zarembie w Byczynie znajdował się Skórzewski. pułkownik konfedcracki, pretendent regimentarstwa. Z tym Skórze-wskim Rydzyński na pierwszem powitaniu starł się żwawo o po-mienione regimentarstwo, którego obydwa w ręku nie mieli i byłoby przyszło do czubów, gdyby nie w mieście zagranicznem. gdzieby bitwa nieomylnie obydwóch wtrąciła do kordygardy, więc się tylko na sapaniu i groźbach do Polski odłożonych skończyło.

Pamiętniki

fs»

Leez w kilka dni potem Rydzyński w tejże Buczynie zachorował i umarł. Tak się skończyła ta pierwsza wyprawa wojskowa pod Rydzyńskim. Drewicz zabrane pod Frejnem towarzystwo powypu-szczał chorągwiom i regimentowi na dawne leże powrócić przykazał, pod karą najsurowszego obejścia się z niemi, gdyby drugi raz porwać się mieli i w ręce jego wpadli. Po tej ekspedycyi trwała spokojność w Wielkiej Polsce kilka miesięcy.

§ 4.

0 Bierzyńskim.

Ten był szlachcicem małym z województwa sieradzkiego, dziedzic wioski jednej od kilku chłopów ; ale urody wspaniałej i pięknej twarzy, przymiotów politycznych, wabiących do siebie. Dla tego podniósłszy konfederaeyą przezj akt solenny w grodzie sieradzkim uczyniony, przez który akt siebie marszałkiem województwa sieradzkiego, a Albina Lenartowicza, także szlachcica sieradzkiego, człowieka dumnego, regimentarzem tegoż województwa ogłosiwszy, wkrótce zebrał partyą do kilkuset ludzi wynoszącą. Lecz że znaczniejsi obywatele na taką jego elekcyą samego siebie i człowieka, którego ojciec pierwszy z Litwy przychodzień osiadł w Sieradzkiem, pisać się nie chcieli, a nawet przystawiać mu pachołków i składać w jego ręce podatków publicznych wzbraniali się, przeto widząc takową ku sobie niechęć i nie mając w bliskości nieprzyjaciela, na którym mógłby się popisać i tym sposobem nabyć reputacyi lepszej u obywateli swoich, wyniósł .się w województwa sandomirskie i krakowskie, tam wkrótce urósł do kilku tysięcy rozmaitego ludu, odprawił kilka potyczek z Rossya-nami dosyć szczęśliwych, a słowa i pochlebstwo, które powiększać zwykły w trójnasób takie awantury, czyniły go godnym buławy wielkiej koronnej. On też zapewne w żwierciedle uważając przyzwoitość osoby swojoj, do takiej godności, powziął wielkie o sobie nadzieje, któremi nadęty, owe swoje siłę zbrojną, z rozmaitego gatunku ludzi słusznych i pospolitych zebraną, utytułował konfe-deracyą jeneralną, i to był pierwszy tytuł nadany konfederacyi, do którego jako do centrum, inne wszystkie konfederacye województw i powiatów koronnych ^litewskich odwoływały się, lubo nigdy wspólnie, ani z referencyą do jednej władzy (bo też i nie mogły) działały. Przyozdobiwszy Bierzyński armią swoje tytułem konfederacyi jeneralnej, siebie też przyozdobił tytułem marszałka jene-ralncgo. Mając zaś w partyi swojej celniejszych rycerzów, nie śmiał Lenartowicza kreować rejmentarzem jeneralnem, ani żadnego z swoich adherentów, aby sobie nie naraził Potockiego, podczaszego litewskiego, od konfederacyi barskiej w Turczech będącej, jako się wyżej rzekło, rejmentarzem jeneralnym uznanego. Rządził tedy sam całą swoją konfederacyą, mając pod sobą udzielnych wodzów, tytułami marszałków powiatowych, rejmentarzów takichże jenerałów, pułkowników i innych mniejszej rangi oficerów przyozdobionych, w których rząd musiał pójść i Lenartowicz, jednak pod tytułem rejmentarza sieradzkiego, z którego tytułu, jak go zsadził Zaremba, sławny w tej kofederacyi wojownik, da się widzieć niżej.

Bierzyński czyli przez nadętosć, czyli przez sekretne porozumienie z królem, jak go posądzono, w nadziei osiągnienia po re-wolucyi buławy wielkiej koronnej, nie chciał uznawać nad sobą zwierzchnictwa jeneralności ulokowanej podówczas w Bielsku ; nie chciał jej donosić o swoich zamiarach, ani raportować swoich czynności, ani zgoła w niczem od niej dependować ; jakoż i słusznie bo ta, siedząc za granicą w nieczynności, chziała się formalizować czynną i wojującą przez tych, którzy istotnie w kraju z nieprzyjacielem walczyli. Takowe nieposłuszeństwo wprawiło Bierzyskiego w podejrzenie u jeneralności, która dała sekretny ordynans niejakiemu Dzierżanowskiemu, aby Bierzyńskiego schwytał i do niej przyprowadził. Ten Dzierżanowski był w Indyach vice-rejem ; w czasie konfederacyi zjawił się w Polsce i zbierał konfederacyą w Zielonej Puszczy, sławnym kraju Kurpików ; a gdy mu się nie powiodła ta myśl, że Kurpikowie, lud prosty, człowieka nigdy w swoim kraju niewidzianego i geniuszu, wcale od nich różnego, słuchać nie chcieli, odął eię do Bierzyńskiego, u którego znalazł dobre przyjęcie i poufałość. Ten tedy Dzierżanowski, zrobiwszy fakcyą w partyi Bierzyńskiego na stronę jeneralnosci, jednego razu no Przechodzie w pewnym ogrodzie, mając do tego umówioną pomoc, porwał Bierzyńskiego z tyłu, obalił na ziemię i w kajdany okuł, i których Bierzyński drugiej nocy uszedł.

to niby nie chcąc wy

Oddzieliła się za Bierzyńskim znaczna partya konfederatów, z którą w kilka niedziel, po owem pojmaniu, stanąwszy do potyczki, jakoby z Rossyanaini, którzy go dokoła otoczyli, poddał się im z całą partya swoją, która Rossyanie natychmiast ogołociwszy z modernnków i koni, jako jeńców wojennych wraz z Bierzyńskim poprowadzili do Krakowa. Tam mu Dzierżanowski nową sztukę wypłatał: napisał do niego bilet w ten sens: „Kochany przyjacielu ! już ja mam wszelką gotowość do umówionego między nami dzieła. Ty bądź gotów z swojej strony.“ Z tym biletem posłał dziada do Krakowa, dawszy mu pozwolenie, jeśliby był przytrzymany w bramie i eksaminowany zkąd i z czem idzie, aby wraz wyznał, że idzie od konfederatów z biletem do Bierzyńskiego, i żeby natychmiast bilet warcie oddał, «a stawiać na utratę życia dziada najętego.

Gdy tak, jak przewidział Dzierżanowski, dostał się bilet Dre-wieżowi, pułkownikowi rossyjskiemu. kazał natychmiast Bierzyń* skiemu stanąć przed sobą i dawszy mu ów bilet do przeczytania, a potem w gębę z obu stron, kazał go okuć w kajdany, z których w kilka niedziel, za wyjaśnieniem się, został uwolniony, ale nie miał kredytu. Nareszcie pozbywając się go Rossyanie jako niepotrzebnego puścili mu w dzierżawę klucz jeden z dóbr biskupstwa krakowskiego, zdaje mi się „Złotym“ nazwany, którem to biskupstwem, w czasie niewoli biskupa w sekwester wziętem, Ros-sya zarządzała.

Po przejściu Bierzyńskiego reszta jego partyi, nie zagarniona do Rossyi, rozeszła się w różne strony. Dzierżanowski zaś wkrótce potem zniknął znown z Polski. Tym sposobem pierwsza konfede-racya krakowska, jeneralną, jak wyżej utytułowana, rozlała się i

zgasła.

»o

O Ulejskim,

W tvm samym czasie, kiedy Bierzyński swoję konfederacyą rozszerzył w Krakowskiem, pewien Ulejski, szlachcic partykularny, jednego sołtystwa w królewczyźnie posiadacz, zrobił się rejmen-tarzera w Kujawach i powiatach nakielskim i kcyńskim, do województwa kalińskiego należących, a które potem do województwa gnieźnieńskiego, nowo kreowanego zostały oddzielone. Ton Ulejski wprędce zebrał ludzi do tysiąca. opierał się dosyć nieźle zrazu Hossyanom ; słynął zaś mało co mniej od Bierzyńskiego, i w nadziejach osiągnienia swego czasu pierwszych w ojczyźnie honorów, pewnie mu nie ustępował. Lecz nagle spuścił z pierwszego tonu. przegrawszy albowiem pierwszą potyczkę z Rossy a nami pod Nakłem. z resztą niedobitków, rejterował się do Bierzyńskiego; po ucicbłym Bierzyńskira, do Puławskiego, który się w te czasy z nieprzyjacielem uganiał po Rusi i Litwie (o ozem w swojem miejscu) ; u Puławskiego nie mogąc mieć rangi rejmentarskiej. bo tam byli inni rejmentarze aktualni swoich powiatów, zostawił przy nim garstkę swoich Kujawiaków, sam zaś udał się do jeneralności. od której wc dwa roki po swojem powstaniu, przyciągnął w kilka koni do Zaremby, jeneralnym komendantem konfederacyi województw wielkopolskich. od tejże jeneralności uczynionego, z listami zaletnemi i z patentem na rejmentarstwo wielkopolskie, które jcneralność mniej wiadoma rzeczy intryg dziejących się między samymi konfederatami. podług jego informacji i prośby, onemuż podpisała.

Regimentarzem aktualnym województw wielkopolskich, pod komendą Zaremby, był natenczas Antoni Sieraszewski, przed konfederacją rejent ziemski kaliski, większością głosów na tę godność przez koło rycerskie pod Malanowem wykrzykniony.

Tej samej rangi prezydentem był Paweł Skórzewski, pułkownik w tejże konfederacyi. któremu mniejsza liczba zadając pierwszej nieważność, jako ukradkowej, swoje wota podpisała.

Zaremba wielki polityk, nie chcąc sobie żadnego narazić, tak miarkował ordynanse swoje, że Straszewskiemu dawał tytuł rej* mentarza i komendę nad innemi pułkami; ale Skórzewskiego nigdy pod jege komendę nie poddał; a tak mieli się poniekąd za równych sobie w randze, aż do czasu rozstrzygnięta tego sporu, do czego nigdy nie przyszło.

Ulejskiego, trzeciego prezydenta, zaszczyconego patentem je-neralnosci, zbywał Zaremba zwłokami do czasu wygodnego wejrzenia w ten interes.

Co pomiarkowawBzy Ulejski, poszedł do ksiąg grodzkich kaliskich, obiato wał patent swój od jeneralności i manifestował się przeciw Straszewskiemu o wydarte sobie rejmentarstwo wielkopolskie. Sieraszewski nie psując sobie głowy nad romanifestem, choćby go nań stać było, jako nie dawno rejenta, umówiwszy się Rkrycie z Zarembą, u którego przewyższał w łaskach, gdy Zaremba z swymi Sieradzanami i ulubionymi uzarami odciągnął ku Częstochowie, do dóbr swoich Libidzy, a Straszewskiego z pułkami wielkopolskiemi zostawił w Kaliszu, nie wiele myśląc nad onym manifestem i patentem jeneralności, wziął Ulejskiego w kajdany, aż gdy z frasunku i niewygody ów nieborak ciężko zachorował ; zmiłował się nad nim Sieraszewski, wypuścił go z kajdan, wymusiwszy wprzód na nim rewers, jako się nigdy o rejmentarstwo to nie odezwie, jurystowskim terminem, „sub poena liberae captiva-tionis et colli“ ; to jest : pod wolnem złapaniem i pod gardłem.

Te drobne rzeczy wypisałem, aby czytelnik rozumiał jakie zamieszanie powodowało starszyzną konfederacyi w kraju, i jako ta mało dbała na powagę jeneralności. siedzącej za grauica.

Ulejski wypuszczony z kajdan, usiadł cicho w domu, w którym najechany od Kossyan, nie tak z powodu bytności w konfederacyi (bo i owszem takim, którzy ją porzucali, chętnie Warszawa dawała amnostyą), jak z powodu zebranych przez niego w konfederacyi wielkich pieniędzy spodziewanych, ścięty batogami i zrabowany do koszuli, od żony i od dzieci wzięty został, pod tytułem : „rabusia komor i ceł publicznych“ i z innymi połapanymi tu i owdzie konfederatami, odesłany do Karaszatki, z której po uspokojonych rozruchach Polski powrócił do swego sołtystwa, z którego jako się na początku rzekło, wyszedł grać rolę na wielkim świecie.

§ 6.

0 konfederacyi krakowskiej.

Ponieważ wyszły na widok dwie książki, opisujące proceder tej konfederacyi i dobycie dwukrotne miasta Krakowa, jedna autora Chojeckiego, druga autora Benjowskiego, którzy będąc członkami tejże konfederacyi, lepiej ją odemnie obcego opisać mogli ; więc ja nie chcę tym książkom odwodzić czytelników, którzy mając mój opis, możeby tamtych opisów ciekawymi nie byli ; tyle tylko konfederacyi krakowskiej dotnę, ile przedsięwzięte opisanie całej tej rewolucyi potrzebować bedzie.

V/;

-i

O Kiedrzyńskirp.

W czasie konfederacyi krakowskiej, jeneralną poniekąd zwanej, przyszedł do Wielkiej- Polski w 13 koni niejaki Kiedrzyński, szlachcic z województwa kalińskiego, człowiek młody, z patentem od jeneralnej konfederacyi zaszczycającym go rangą rotmistrza, do*

zwalającym mu przytem wolnego werbunku, i pobudzającym oby-watelów do jednoczenia się z nim.

Nie długo chodząc Kiedrzyński, zebrał blisko 80 koni. Lecz Drewie/ wysłany z Krakowa z znaczną komendą do Wielkiej-Pol-ski, dla utrzymania tych województw w spokojności, poszedłszy za wspomnionym Kiedrzyńskim w pogoń w 400 koni kozaków, doszedł go w Zbrojcach w ziemi wieluńskiej, popasującego z swoją komendą między stodołami. Otoczył go do-koła i obietnicą pardonu bez naj mniejszej krzywdy nakłonił do poddania się. Skoro się poddali, kazano ich do naga pood/.ierać, rozmaitą śmiercią wszystkich zamordować, jednym we łby strzelając; drugim na pieńku, lub na jakiem drzewie głowy ucinano; innych na spisy brano i do góry podnoszono i aż do zamęczenia trzymano ; kilku jednak tak męczonych i za umarłych zostawionych, przyszło do siebie i wygoiło się i znowu w konfederacyi służyło. Z między tych, był jeden nazwiskiem Stanisławski, który spisami skłuty tak, aż mu flaki z brzucha wyszły, przyszedł do chałupy do baby. ta mu flaki w brzuch wepchnęła, nicią dziury zaszyła, i wygoił się. Od niego mam o tern morderstwie relacyą. i widziałem jego blizny.

«O»

od

0 Pufawskirç i Szycu.

Po wyjściu z Tareczyzny konfederatów barskich, pokazał się najpierw8zym na teatrze wojennym w charakterze, czyli randze marszałka sanockiego, Kazimierz Puławski z dwiema bracią swymi rodzonymi, synami Puławskiego, starosty wareckiego, w Konstantynopolu w kajdankach zmarłego (jako masz o tern w swojem miejscu). Ten Kazimierz Puławski, serca wielkiego kawaler, uganiał się z Rossyą rozraaitem szczęściem po Rusi i Litwie przez dwa roki,

póki się nie dostał do Częstochowy (jako się niżej powie). W Litwie przegrawszy pod Myszą na głowę, stracił brata jednego na placu zabitego, pospołu z raetresą jego, po amazońsku przebraną, i drugiego w niewolę pojmanego. Sam zaś z resztą niedobitków, rejterował pod Białystok, dobra Jana Klemensa Branickiego, hetmana wielkiego koronnego, od którego wsparty chorągwią jańezar-ską komputową zwykle hetmanom wielkim asystującą, i innym ludem nadwornym tegoż pana, tudzież amunicyą wojenną, stoczył znowu bitwę z Rossyanami, lecz po długiej i krwawej z obu stron rozprawie, musiał ustąpić placu przemagąjącej sile rossyjskiej, nie nie oparłszy się aż w Krakowskiem.

osobie Branickiego. bo żona,

na

na

zem>

Widzieli Rossyanie jak z pałacu hetmańskiego w czasie bitwy dodawano Puławskiemu koszami ładunków ; widzieli, jak się z tą przysługą uwijała po placu liberya hetmańska, widzieli jań-czarów w szeregach Puławskiego, i z nim wraz z placu ustępujących ; zgoła, widzieli jawne i oczywiste dowody pomocy hetmańskiej, dawanej Puławskiemu w tej potyczce. Jednakże po otrzymanem zwycięstwie nad Puławskim, żadnej zemsty nie wzięli z hetmana, ani z dóbr jego: wszystko to zmrużonem okiem pokryte zostało, a to dla czego ? kiedy inni panowie i szlachta, nietylko za jawną konfederatom pomoc, ale nawet za samą suspicyą pomocy, lub sprzyjania, rabunkiem dóbr, porwaniem w kajdany, albo i życiem samem rozjuszonym nieprzyjaciołom odpowiadać musieli. Tajemnica ta łatwa jest do wyłuszrzenia. Branicki. starzec wiekiem obciążony, z władzy nad wojskiem przez sejm konwokacyjny i następne po nim, wyzuty, nie mógł najmniejszej obawy czynić Rossyanom. Żonę miał siostrę rodzoną Stanisława Augusta, króla, której żonie zapisał dożywocie na wszystkich dobrach swoich, i kwit z inwentarza. Nie mogli tedy Rossyanie mścić się z bratem swoim królem, zastępowali go od najmniejszej krzywdy ; nie z miłości, bo dziad stary, nie był do niej sposobny ; ale z bo-jaźni, ażeby dolegliwością jaką od Rossyan dotknięty, nie zemścił się na niej przez odwołanie zapisów. Nie mogli także mścić się na dobrach jego, które były żony wspólne. A tak starzec pod ta-kiem zastępstwem stojący, burczał sobie śmiało w pokojach swoich Rossyan i króla, nie zwiąc go nigdy inaczej, tylko panem Stanisławem. Tym sposobem Rossyanie mając ręce związane do

ëiy nad Branickira, wyszli z dóbr jego, nie uczyniwszy w nich żadnej szkody.

Puławski wodził za sobą Rossyan po Krakowskiem i Podgórzu, i nic go bardziej nie bawiło, jak utarczki z Rossyanami. Był wielce wstrzemięźliwy, tak od pijaństwa, jak od kobiet Zabawy jego najmilsze były w czasie od nieprzyjaciela wolnym, ćwiczyć się w strze. laniu z ręcznej broni, pasować się z kim tęgim, na koniu różnych sztuk dokazywać, a w karty grać po całych nocach. Był z natury niskiej, huderlawy, szczupły w osobie, mowy prędkiej i chodu takiegoż ; w potyczkach zapominał o wszystkiem, i sam się najpier-wej w największe niebezpieczeństwo narażał Dla tego też ciężko przegrywał.

Lecz potem przywiązał Kię do niego niejaki Szyc, rodem Węgrzyn, żołnierz w sztuce wojennej przenoszący Puławskiego, a w odwadze bynajmniej mu nie ustępujący pierwszeństwa. Ten Szyc był najprzód w wojsku cesarskiem jakimś oficerem, potem znajdował się w służbie książęcia Radziwiłła, wojewody wileńskiego, po rozprószeniu którego milicyi i zajechaniu mu dóbr przez Rossyą, bawił się w Polsce aż do konfederacyi barskiej, do której się przywiązał. Puławski w partyi swojej uczynił go pułkownikiem uad pułkiem huzarów, bo jaki tylko gatunek żołnierzy znajdował się na świecie, każdy znajdował się u Puławskiego ; huzary, Turcy czyli Bośniacy, dragony, towarzystwo, szeregi, jańczary i t. d. a wszystko to goło, odarto, ale żwawo i dla kraju naprzykrzono. Dla tego też żydzi, którzy najwięcej musieli szafować Puławskiemu na okrycie wojska i różnych potrzeb, a najwięcej bezpłatnie, nazywali Puławskiego Połapskim. To pobocznie wyraziwszy wracam się do Szyca.

Wiele razy Puławski w akcyi z Rossyanami miał przy sobie Szyca, zawsze albo wygrał, albo przynajmniej porządnie i z małą stratą schodził z placu ; wiele razy z przyrodzonej gorącości swojej porwał się na Rossyan bez Szyca zawsze pobitym został i rozproszonym. A przecie miał tę ambicyą o swojej doskonałości, że nigdy Szycowi grać pierwszej roli w potyczce nie pozwolił. Dla tego też Szyc często się od niego oddzielał, mianowicie gdy widział, iż przy dobrej sprawie mógł jaki awantaż na nieprzyjacielu otrzymać, któremu przeszkodzić gorącość Puławskiego mogłaby była J tak je-

dnego razu z dywizyą od kilku set ludzi z huzarów i towarzystwa złożoną, poszedłszy Szyc pod Lwów, napadł na przedmieściu tam-tejszem na Rossyan niespodzianie, wyrżnął niemal wszystkich, których tam było do pięćset; kasę zabrał, majora rossyjskiego i żonę jego, w jednym budynku broniących się zabił. To gdy się działo na przedmieściu, Korytowski, komendant lwowski, partyą królewską trzymający, zamknął się w mieście. Szyc nie mając w swoim korpusie piechoty ani harmat, tylko sarnę jazdę, nie attakował Kory-towskiego; wrócił się z znaczną zdobyczą do Puławskiego w Krakowie. Po uspokojonej konfederacyi ten Szyc wszedł w służbę ros-syjską ; dano mu pułk uzarów nowoserbskich. Słychać zaś było o tym Szycu, że zginął w drugiej wojnie, która się ruszyła między Rossya i Turczyuem o Krym, roku 1789.

05

to

prf

fi

Przytłumiwszy Rossyanie pierwszą konfederacyą krakowską, która się składała z różnych ułomków konfederacyj rozpłoszonych i opanowała była samo miasto Kraków, pod którem zginęli Panin i Bek, dwaj pułkownicy rossyjscy, nie mieli przez kilka miesięcy w całem Krabowskiem żadnej partyi konfederackiej ; a zatem wyszli z Krakowa w województwo lubelskie i wołyńskie, gdzie się nowe konfederacye wiązać poczęły. Zatem Krakowianie, upatrzywszy pogodną porę, związali nową konfederacyą; marszałkiem jej uczynili Czarneckiego, dziedzica wsi Secyminy, sławnego pijaka, ale nie żołnierza, który mawiał przy pijatyce : „dawaj wina, póki stanie Secymina!“ Pod tego marszałka rządy przyciągnął z kilkaset ludzi swoich nadwornych książę Marcin Lubomirski, także sławny awanturnik Maurycy Benjowski. Ta konfederacyą, do kilku zmocniona, opauowuła Lanckoronę, Bobrek i Tyirec, miejsca obron* ne. a najprzód miasto Kraków, z którego też najpierwej przez Apraxyna, jenerała rossyjskiego, wyrugowaną została. Oblężenia i utraty tego miasta opisywać nie będę, ponieważ mię w tern dziele uprzedzili dwaj pisarze, oczywiści świadkowie w wydanych książkach swoich, którzy byli w tern oblożeuin i którzy dostali sio w niewolę. Jeden Chojecki. a drugi wyżej wspomniony Benjowski. To tylko przydam, czego tamci nie dołożyli, że Kraków Rossya-nom dostał się przez zdradę oficera jednej fortki, z oddziałem swoim pilnować obowiązanego, której on, jak słychać było, za 300 czerwonych złotych wziętych, od Apraxyna, odstąpił, a którą najpierwej Rossyanie do miasta wpadli. Za tem jednak wpadnienicm Rossyanie nie byliby się utrzymali przy Krakowie, gdyby był A-praxyn z drugiej strony wielką bramą harmatami wyłamaną nie wpadł z liczniejszą siłą. A i tak musiałby sio był wynieść z miasta, utraciwszy nie mało żołnierza swego, którego konfederaci i obywatele krakowscy z kamienic, z ogień i z dachów ogniem ręcznym potężnie razili ; gdyby byli aby godzinę jedne ten odpór ciągnęli, bo już Apraxyn. nie mogąc wytrzymać na ulicy tak wielkiego ognia, chciał dać znak swoim do odwrotu. Lecz nim do tego ostatniego kroku przystąpił, wpdłszy do kamienicy, począł wołać z okna : Parol ! parol ! zaniechajmy bitwy ! proszę Ichmośeiów panów konfederatów do mnie na rozmowę, a będę kapitulował! Hej! burmistrz krakowski niech robi kolacyą dla Ichmośeiów konfederatów jak najwspanialszą, chociażby dwanaście tysięcy rubli kosztowała! Takiem wołaniem odurzeni konfederaci, bez tego między sobą niesforni, zaniechali strzelania, którego uciszenia zażyła Ros-sya na opanowanie całego miasta i rot konfedernckick otoczenia, które stojąc pod bronią w cichości, czekały na rozkazy wodzów swoich, co by dalej czynić miały. Lecz Apraxyn zwabionych do do siebie pryncypałów konfederatkieb kazał natychmiast dyzar-inować. i jednych w kajdany, drugich w dyby okuć, a w tymże czasie na stojące po ulicach roty kazał Rossyanom swoim silnie uderzyć, i tak jednych, którzy się bronili, pozabijano, drugich, którzy się po mieście rozpierzchnęli i pokryli, z kryjówek powyciągano i w niewolę zagarnięto Lubomirski jedeu z partyą swoją »zczęśliwie uszedł i uie oparł się aż na Węgrzech u teścia swego, gr«f» Huldyka, którego córkę blisko przed konfcdracyą pojął był

za żonę. Żołnierstwo zaś jego przywiązywało się do różnych kon-federacyj, któro sic po kraju snuły. Czarneckiego, marszałka, po długiem szukaniu, Rossvanie znalazłszy pod strychem jednej kamienicy, gdzie sie był schował, wywlekli jeszcze wpół pijanego i snem zmorzonego przyprowadzili do Apraxyna, który, przyłączywszy go do innych konfederatów, już w reku jego zostających, razem wszystkich odesłał do Rossyi do Kazania, gdzie aż do skończenia rewolucyi zostawali.

Nie powiodło sic tak Rossyi z Lanckoroną, Bobrkiem i Tyńcem, w których miejscach konfederaci, mając przy sobie inżynierów francuskich, tego się bronili i wielokrotne attaki rossyjskie z niemałą ich stratą dzielnie zawsze aż do końca konfederacyi, o czerń będzie niżej odpierali. Już z fortec różnemi sztukami fran-cuskiemi rażąc Rossyan, już pomyślne na nich wycieczki czyniąc z których w jednej pod Lanckoroną Sapieha, młody i piękny kawaler, krojczy litewski, sadząc przez rów i spadłszy z konia, stratowany końmi został.

W- U

ROZDZIAŁ VII.

arr.

O Malczewskim i Gogolewskim.

mu

Blisko po dobyciu Krakowa, gdy Rossyanie zatrudnieni byli attakowaniem Lanckorony, Bobrka i Tyńca, i gdy w całej Wielkiej Polsce nie było więcej nad 500 Rossyan i kozaków pod komendą Drewieza, sławnego rabusia i mordercy, a w całych Pru-siecli takaż tylko garstka Rossyan pod komendą Czartoryskiego, Rossyanina prawdziwego, czyli też podszytego pod dom Czartoryskich, Polaków, imiennika, znajdowała się w Toruniu, zjawił się Ignacy Malczewski, starosta spławski ; człowiek chudy i szczupłej kompleksyi. Ten Malczewski, zebrawszy drobnej szlachty kilkadziesiąt koni, zyskał od nich tytuł i władzę rejmentarza wielkopolskiego ; z któremi uwijając się rączego po kraju i wybierając podatki dla oporządzenia w słuszną armaturę owego rycerstwa swego, tymczasem na lichych szkapskach, w siodełkach lub na worach słomą wypchanych, szablą w skórce węgorzowej, ruśnicą zardzewiałą, albo pistoletem uzbrojonego, siedzącego ; dając przytem z obywatelskich spichrzów, spiżarń i piwnic wszelakie wygody i pieniężne traktamenta, co dzień pomnażał partyą ocho-tuika. Właśnie o tym czasie przyciągnął do niego w kilkanaście koni, z konfederacyi krakowskiej rozpędzonej, niejaki Gogolewski

(z którego on był województwa, niewiadomo), kawaler młody, u-rodziwy, Herca dobrego. Malczewski dał mu najprzód patent rotmistrza ; a gdy potem w kilka niedziel sam od szlachty, licznie zebranej w Koninie, wykrzykniony został marszałkiem konfederacyi, województw wielkopolskich. Gogolewskiego uczynił rejmentarzem. Dopiero zaczęła się co żywo wiązać konfederacya wielkopolska ; albowiem Malczewski wydał uniwersały, ażeby szlachta pod utratą życia i fortuny siadała na koń ku obronie wiary świętej i wolności starożytnej, a potem z Gogolewskim rozdzieliwszy się na partye i rozesławszy po powiatach komendy z mocą werbunku gwałtownego i wybierania podatków, poczęli zabierać i samych panów, starych nawet i do wojny niezdatnych, którzy przez obawę zemsty rossyjskiej, uniwersałów Malczewskiego słuchać nie ehcieli. Tak się trafiło, że na kupę zabranych obywatelów przez Gogolewskiego, podług ordynansu Malczewskiego z domów wywleczonych, w karetach, kolaskach i wozach za obozem prowadzonych, napadła komenda rossyjska pod Wronkami, miastem, leżącem kilka mil od Poznania. Gogolewski z konnicą swoją uszedł obronną ręką ; owi zaś panowie, obskoczeni od Rossyan i kozaków, bezbronnie siedząc w powozach, w strachu wielkim, ręce o miłosierdzie wyciągając i jak mogli tłumacząc się kozakom, że byli gwałtem zabrani ledwo przecie życie ocalili, pozbawieni tymczasem sukien, pasów, czapek i co lepszych koni, nim komendant rossyjski nadciągnął, i wziąwszy po plecach chłostę od kozaków, podług ich zwyczaju, który kommendant zrozumiawszy rzecz z samej apparen-cyi. niewinnym wszystkim do domu powrócić pozwolił. Od tego przypadku, strach panów wielkopolskich ogarnął, a władza konfe* deracka weszła w apprehensyą. Malczewski też, umiarkowawszy pierwszy swój rygór, za perswazyą Gogolewskiego, wydał powtór. ne łagodniejsze uniwersały, aby szlachta i possessyonaci byli wolni od wsiadania na koń a tylko, żeby za siebie dawali wyprawy w liczbie determinowanej podług majątku każdego ; co z chęcią przepłoszeni czynili. Zatem wszystkie miasta i wsie, tak duchowne jako i szlacheckie, tudzież królewskie, wydawały pachołków z końmi i raodernnkiem, a miasta królewskie pieszych, uzbrojonych karabinem, szablą i berdyszem. która piechota zazwyczaj w każdej potyczce, od jazdy obstąpiona, ginęła albo się w niewolę dostawała,

Co zaś do podatków publicznych, jakicnii podówczas były pogłówne i hyberrta, te odbierali na przemianę konfederaci, albo Rossyanie, jak gdzie kto mógł zachwycić, lubo Rossyanie, Osobliwie Drewicz nic zważał na konfcderaekie kwity, chyba w dobrach i miastach dyssydenckich, i zapłacone konfederatom podatki sobie drugi raz wypłacać przymuszał.

Taż sama alternata działa się z pieniędzmi skarbowemi po po komorach celnych, ale tu już bez wymuszenia drugiej płacy, po uczynionej pierwszej.

na-

roz-

Sól po żupach królewskich Malczewski sowicie konfederatom i przyjaciołom swoim rozdawał i jeżeli na nią znalazł kupców, przedawał. A zaś Rossyanie. gdzie się o takiej soli dowiedzieli, zad ją odbierali, karząc jeszcze do tego karą pieniężną tych. którzy ją przyjmować od konfederatów ważyli się. Taką tedy hojnością Malczewskiego, pod bokiem Rossyan, urosła konfederacya wielkopolska, i coraz się bardziej szerzyła : tak dalece, iż jej Rossyanie rady dać nie mogli. Ile, gdy konfederaekie kommendy, biegłszy się po wszystkich województwach, wielkie roztargnienie Rossyanom czyniły, że nie wiedzieli, gdzie w?przód mieli przytłumiać konfederacyą. A w małych kommendach napadając na większe partye konfederatów, porażonymi od nich na czas bywali, i po takowym kilkakrotnem siebie przepłoszeniu, mianowicie w Wierzbiu pod Kleczewem, gdzie nocując bezpiecznie, napadnięci od konfederatów pułku sieradzkiego, kassę i dość ludzi stracili. Ostrożniejszymi się stali. Już więcej małemi kommendkami za konfederatami biegać nie śmieli, ale tylko w znacznych kommendach. z jazdą, piechotą i harmatą. Nie rozkładali się także po małych miasteczkach, lub po wsiach; tylko w wielkich miastach zamkowych; jako to: w Toruniu, Bydgoszczy, Poznaniu, Kaliszu, Łowiczu, i t. p., skąd na konfederatów tedy owędy wychodzili.

Nieszczęśliwymi byli od Rossyan, a najbardziej od Drewicza, później zaś od drugiego rabusia, pułkownika Renna, panowie, szlachta i księża, u których albo konfederata jakiego zastali, albo broń, konia, lub inny jaki sprzęt konfederacki znaleźli, rabowali takich, batożkowali, do harmat przykowywali i z sobą prowadzili, a wielu i zabijali. Toż samo czynili z tymi, u których bawiła się

Kitowicza

a po przegranej

bitwie usjpierwszy z placu pierzchał. Miał też taki koniec, że pizcz trzy dni ścigany od Rossyan, będąc odcięty od korpusu, na dyssenteryą ze strachu nabytą, umarł. Ten także Chlebowski, niejakiego Różę, Węgrzyna, obywatela poznańskiego, w Kościelcu,

a z tej obdarta i rozbrojona, w pół nago do domów powracało, konfederacka dywizya dzień, albo dwa, a nie dali znać do Ros-syan, jeśli sic gdzie blisko znajdowali. Skąd poszło, że sami Polacy na zgubo swoich braci, Rossyan zwabiali. Jeżeli zaś nie było nigdzie blisko komendy rossyjskiej, albo choć była, ale też i konfederacka partya była znaczna, albo choć mała, ale się nie długo bawiła na jednem miejscu ; za takowe niedoniesienie, Rossyanie, zachowując jakoby sprawiedliwość, obywatelów nie prześladowali. Miasta jednak i miasteczka wszystkie, pod wielką karą obowiązane były dawać znać Rossyanom o konfederatach. Takiż sam przykaz był dla tychże miast od konfederatów przeciwko Rossyanom. Zaczem miasta czyniąc zadosyć obojga wojsk rozkazom, kiedy w którem stanęli Rossyanie. coprędzej o nich dawali znać konfederatom, i wzajemnie Rossyanom o konfederatach. Księża nawet i zakonnicy, z ustaw swoich zakonnych często mieszkania odmieniający, przymuszani byli od Rossyan do szpiegostwa i przewożenia listów od jednej komendy do drugiej ; do jakiej jednak posługi, konfederaci duchownych nie używali ; lecz za ten pobożny respekt, inną niesprawiedliwość okrutniejszą popełniali : albowiem gdziekolwiek ua drodze natrafiali na dziadów, włóczęgów po że-brance, albo innych ludzi pieszych, świadectwem skąd, dokąd i po co idą nieopatrzonych, takich bez wszelkiego roztrząśnienia, na pierwszem drzewie podanem wieszali. Takiego okrucieństwa naj-pierwszą był przyczyną Malczewski, marszałek, który urząd sędziego obozowego na szpiegów zlecił Ignacemu Chlebowskiemu; rotmistrzowi w swojem pułku Ten Chlebowski żadnego czucia sprawiedliwości i miłosierdzia niemający w sercu swojem, któregokolwiek dziada, żyda, lub innego pieszego człowieka napadł na drodze, prosto zaraz bez wszelkiej indagacyi wieszać kazał Tak, iż Rossyanie nie potrzebowali przewodników', po samych obwieszonych dojść konfederatów mogli. Taki zaś był tchórz, iż się w żadnej potyczce oko w oko z Rossyanami nie chciał widzieć» ale zawszo z swoją rotą odwodu się trzymał,

Pamiętniki

158

dobrach Gurowskiego, na ten cza» starosty kolskiego, obwiesić na gruszce kazał, za poprzedzającą takową inkwizyoyą. Tego Węgrzyna, rotmistrz Przepałkowski, fura żujący, napadł na drodze jadącego parą końmi wozem i z człekiem; nic przy nim nie znalazł Przepałkowski dającego porozumienie szpiegostwa, tylko to jedno, że Róża zapytany, skąd jego woźnica? odpowiedział, że to jest najęty człowiek. Aże ten woźnica, pod suknią polską miał spodnie, czyli portki węgierskie, więc ztad podejrzenie, że byli obadwa Węgrzyni i z Poznania, aże jechali traktem za koofede-ratami, więc szpiegowie, na takim argumencie prostym, czy krzywym, Przepałkowski zabrał Różę, przyprowadził go do Malczewskiego. Malczewski pokazując sic s/krupulatem. niechcącym cudzej krwi brać na duszę swoję. odesłał go do Chlebowskiego, jako sędziego obozowego. Tu dopiero inkwizycya: skąd Waść? Róża odpowiedział: z Poznania; co Waść za jeden? odpowiedział: jestem Węgrzyn. Rezolucya Chlebowskiego : oto szpieg, obwiesić go ! wzięto natychmiast i obwieszono. Kouie i z wozem otrzymał delator Przepałkowski, dla której zdobyczy nie wspomniał przed strasznym sędzią Chlebowskim, o woźnicy, boby był Chlebowski i tego obwiesić kazał; by sobie konie i z wozem przywłaszczył od dekretu. A tak na jednym panu Obwieszonym, przestała sprawiedliwość, albo raczej dzika surowość, której przykłady bywały i u innych komendantów, ale nie tak gęste, jak u Chlebowskiego i nie tak szalone.

«OC

'N

O Szczygle.

Szczygieł, mieszczanek pyzdrski rzemiosła szewskiego, dobrawszy sobie kilkanaście koni sprawnych, napadał na pikiety rossyjskie, albo w marszu na odwody, a zrobiwszy zamieszanie i ubiwszy którego Rossyanina lub Kozaka, rączo uchodził w bory Co mn sprawiło repu tacy ą walecznego kawalera, i wypromowało na rotmistrza, z ordynansem od Malczewskiego wybierania podat

K i to wiozą.

V'

C-.

ków, i zabierania urwiskowych kupek, bez dcpendencyi od komendy jeneralnej, włóczących się po kraju, rabujących lutrów, kalwinów i podatki tudzież kozubalce od żydów wybierających. Takiego ga-tunku konfederatem był niejaki Bętkowski ; tego gdy Szczygieł napadł w Pyzdrach, kilka koni przy sobie mającego, chciał go zabrać i do Malczewskiego zaprowadzić, Bętkowski zmyślił wielką powolność, dając przyczynę, iż dla tego dotąd nie stawił się do obozu Malczewskiego, że nie wiedział gdzie się znajduje ; ale teraz mając przewodnika, z chęcią z nim pójdzie do kommendy jeneralnej; że zaś miał więcej ludzi swoich w Ratajach, wsi do starostwa pyzdr-skiego należącej, o pół mili małe od Pyzdr odległej, więc przełożył Szczygłowi, aby tam z nim poszedł, złączył swoją kommendę z jego, i aby tam razem do Malczewskiego dociągnęli. Szczygieł niespodziewając się żadnej zdrady, usłuchał Bętkowskiego, poszedł z nim do Rataj, nie mając przy sobie, tylko kilku ludzi (bo kommendę swoję zostawił w innej wsi, milę drogi od Pyzdr odległej). Skoro tedy wyjechali na podwórze folwarku ratajskiego, przy zsia daniu z koni, strzelił Bętkowski do Szczygła, postrzelił go w bok; koledzy Bętkowskiego porwali Szczygła upadającego na ziemię, zawlekli do izby. w której dobili go szablami a obdarłszy do naga. i złożywszy na stole jeszcze dychającego, żeby ich w śmierci naznaczonej, jakim sposobem nie oszukał, Kawecki, towarzysz, wraził mu w brzuch szablę i tym sztychem, duszę z ciała wypłoszył. Tak zginął nieborak Szczygieł rycerz spodziewany, nie dawszy do zguby swojej żadnej innej przyczyny, tylko, że będąc szewcem, śmiało zabierać szlachcica. Bętkowski spłatawszy to okrucieństwo, chodził osobno z swoją kommendą. nie łącząc się z Malczewskim.

W niedziel 8 lub więcej po tej robocie, niejaki Skąpski, rotmistrz, konfident i kollega w palestrze kaliskiej przed konfe-dcracyą Bętkowskiego sprowadził go na parol do Malczewskiego. Malczewski dla owego parolu przyjął Bctkowskiepo łagodnie; ludzi mu jednak odebrał i do innych rot wmieszał; jemu zaś w politycznym areszcie przy sobie zostawać kazał, pókiby się z zadanego zabójstwa nie oczyścił, które Bętkowski zuchwałem porwaniem się Szczygła na niego justyfikował. Gdy się w późniejszym czasie uformowała izba konsyliarska (tak zwana rada konfederacka) w Poznaniu, podniosła proces kryminalny przeciw Bętkowskiemu ;

kazała go okuć w kajdany, a po wyprowadzonych inkwizycyacb łeb mu uciąć, jako zabójcy dobrowolnemu człowieka niewinnego. Lecz od tej kary Bętkowski, szlachcic i familiant, za faworem różnych instancyi został uwolniony i w pułku Morawskiego przy randze rotmistza umieszczony. Kawecki zaś ów. który ostatni sztych najokrutniejszy zadał Szczygłowi, tułając się po różnych koruen dach konfederackich, złapany pod Piotrkowem na rabunku, za wyrokiem Zaremby regimentar/.a generalnego konfcderacyi wielkopolskich, został rozstrzelany. Teraz wróćmy się do Gogolewskiego-

§ 3.

0 Gogolewskim.

Ten, jako się wyżej wyraziło, będąc sprawcą odmiany rygoru pierwszego owego zabierania obywatclów osiadłych do kon-federacyi, kupił sobie u nich łaskę ; a że przytem był odważny, dostawał w potyczkach do ostatniego, i gdy przegrał, eo mu się z ludem niewyćwiczonym koniecznie często trafiać musiało, przynajmniej się nmiał porządnie rejterować. Do tego rząd lepszy, oszczędność w wydatkach i karność wojskową w swej komendzie utrzymywał, opinią dobrego wodza na swoją stronę n obywntelów zjednał, tak iż mu wielu panów oprócz podatków publicznych i wypraw, pieniężne znaczne posiłki i wojenne sprzęty sekretnie poddawali.

Malczewski zaś przeciwnie onem zabraniem possessyonotów, a co większa, niektórych między nimi i orderowych, znienawidził sobie wszystkich obywateli. Do tego w jego komendzie nic było żadnej oszczędności, żadnego rygoru, na zbytknjących w furażach i żywności, na zabierających gwałtem zc stajen i po drogach wyprzęgających z powozów podróżnym konie i inne zbytki po sta-cyach czyniących. A gdy się o takie uciążliwości szlachta przed Malczewskim żaliła, odpowiadał im tonem surowym: wojsko po-trzebujo wygody! Gdy do was przychodzą Rossyanie, dajecie im w bród wszystkiego z ochotą, a dla obrońców ojczyzny, którzy życie swoje dla niej łożą, pożywienia słusznego żałujecie; kryjecie jak możecie zboża, barany i woły; wielka tedy wam się staje krzywda, gdy konfederaci biorą wara to, czego powiedzieliście że nic macic! Takie postępowanie Malczewskiego czyniło go daleko niższym od Gogolewskiego w oczach obywateli, którzy, zniósłszy się między sobą, chcieli przez akt publiczny złożyć Malczewskiego z komendy, zostawiwszy mu próżny tytuł marszałka, a oddać cały rząd i władzę nad konfedcracyą Gogolewskiemu; ale że Malczewski hojnie szafował pieniędzmi nie tak skąpo jak Gogolewski przytem nikogo do azardn życia nie przymuszał, przeto miał miłość w wojsku. Nie można więc było przystąpić do aktu złożenia bez obawy zemsty, tylko wyzuwszy go wprzód samym uczynkiem z władzy przez porwanie w areszt z konśyliarzami i dopiero przymusiwszy do rcce8su: w ezem gdy się Gogolewski z obywatelami porozumiewać zaczął, a nie mogąc utrzymać w sercu żądzy do jak najprędszego wygórowania, rządom Malczewskiego głośno przyga-niał, dodając, iż dla zatamowania tak szkodliwego marnotrawstwa, prędzej mu z Malczewskim,’ niż z nieprzyjacielem do rozprawy przyjdzie, znaleźli się tacy, jak wszędzie bywać zwykło, którzy Malczewskiemu o tych zamiarach Gogolewskiego donosili. Malczew ski lubo był serca łagodnego, nabecktany jednak od swoich kon-syliarzów, którym chodziło o utrzymanie powagi panującej nad krajem i zyskownej, a która wraz marszałkowską zniknąć bv miała jako próżna strawa; postanowił Gogolewskiego zgubić, aby sic od jego zamachów ubezpieczył.

Posłużył do tego pretekst dobry, acz niewinny. Gogolewski pisał do książecia Wołkońskiego, posła rossyjskiego i najwyższego komendanta wojsk wojujących w Polsce z konfederatami, do Warszawy, o zawieszenie broni zimowe. Rzecz ta była, mówiąc po prostu, wcale głupia ale nie zdradziecka. Mówić do nieprzyjaciela : stój! przestań mię na chwilę prześladować, bom słaby, zaczekaj aż /.mocnieję ! taki właśnie był Gogolewskiego zanjiar. Książę Woł koński odpisał Gogolewskiemu tonem warszawskim: że konfede* rocya jest buntem ; że z buntownikami nie należy mu wchodzić w żadne ugody; niech porzuca broń, przeproszą swojego króla, a będą mieli pardon i pokój. Za odebraniem takiego responsu, Gogolewski pisał drugi raz do książęcia Wołkońskiego ; na nieszczęście jego ten drugi list wpadł w ręce Malczewskiego. Otóż Gogolewski, zdrajca, wdaje się z nieprzyjacielem w zmowy bez wiedzy najwyższej władzy, godzien śmierci.

Posłano mu ordynans, aby przybywał niezwłocznie w bardzo pilnym interesie. Mikołaj Hulewicz, rotmistrz przy Malczewskim, dał znać Gogolewskiemu, co o jego głowie uradzono. Gogolewski postanowił uprzedzić ten zamach wydarciem władzy Malczewskiemu i przepłoszeniem jego konsyliarzów ; na ten koniec wybrawszy 30() koni z najpoufalszemi sobie oficerami, na których się przywiązaniu sparzył, pospieszył do Malczewskiego, w małej kwocie w Popowie, wsi niedalekiej od Warty, miasta w województwie Sieradzkiem, w pośród rozlokowanych po inszych wsiach komend, czyli rot swoich, stojącego. Otoczył go we dworze, wpadł do izby w kilka osób z dobytą szablą: tą na zetchnięciu się powi-talncm ranił Malczewskiego lekko w czoło; krzyk powstał w izbie, a stojący około dworu na koniach gotowi byli dać odpór party i Malczewskiego, jeżeliby ta swego wodza ratować chciała. Ale się nikt nie ruszył, nie wiedząc co się to znaczy i co się w środku dzieje. W owym krzyku składając ręce Malczewski z konsylia-rzami swymi, strachem przejętymi, usprawiedliwiał się jak najgoręcej Gogolewskiemu, iż nigdy myśli złej przeciw niemu nie miał, iż gotów jest oddać mu zupełnie całej konfcderacyi komendę, a kontentować się samym tytułem marszałka. Niech tylko ułagodzi umysł udaniem fałszywem rozjątrzony. Niech każe odstąpić ludziom otaczającym dwór, jakby z przydybanym w nim nieprzyjacielem, a wszystko w dobry sposób zostanie ułożone. Klękali przed nim z przysięgą: iż mu szkodzić nie zamyślali; a tymczasem wołali przez okna na oficerów, aby weszli w środek i pomogli do zgody. Ten frantostwem złamawszy pierwszy impet Gogolewskiego, dokazali na nim, że skinął na rotmistrzów swoich, aby do iżby weszli. Co skoro uczynili, zaczęli się jedni z drugimi witać jako ziomkowie jednych województw i krwią powiązani (oprócz Gogolewskiego, z innych województw przychodnia), ubolewać nad poróżnieniem dobru publiczncmii szkodliwem i wnet. przyszło do zgody Gogolewski mniemając że otrzymał górę nad Malczewskim, oświadczającym, iż składa władzę wojskową w ręce jego, kazał komendzie swojej odstąpić od dworu i udać się na kwatery. Sam zostawszy przy Malczewskim i konsyliarzach z rotmistrzami swymi, Skórzewskim, Grabowskim i Sieraszewskim dla ułożenia aktu rezygnacyi. Jak tylko zostali sami, zaraz uczynek Gogolewskiego stanął wielkim kryminałem ; wnet się wszyscy porozumieli i zgodzili na jedno, że człowieka tak gwałtownego, który się poważył porwać na marszałka i w skryte konszachty wszedł z nieprzyjacielem, trzeba ze świata sprzątnąć. Za czem zabawiając Gogolewskiemu układaniem instrumentu owej generalnej władzy ; tymczasem posłali na wieś po żołnierzy, a skoro ci przyciągnęli, porwano Gogolewskiego, w kajdany okuto i nazajutrz rano o godzinie 8 w ogrodzie rozstrzelano ! Darmo swoich rotmistrzów wzywał ratunku, a gdy tych głuchymi doznał, błagał wszystkich o miłosierdzie; pokorzył sie i z zuchwalca stał się potem życia miłośnikiem ; obiecywał odstąpić konfederacyi i zostać Bernardynem; nic mu ta skrucha nie pomogła. Po rozstrzelaniu zawieziono go do Warty, i tam u Bernardynów, do których oświadczał wokacyą, pochowano.

We dwie niedziele potem Drewicz, pułkownik rossyjski, nadciągnąwszy do Warty, kazał się zaprowadzić do grobu, a stanąwszy nad Gogolewskim, rzekł do przytomnych : „Duraki Polaki jednego choroszego kawalera mieli, i tego zgubili; za czem mi ni jego ubić nie dali ?“

Malczewski, pozbywszy Gogolewskiego, nie kwapił się z obraniem innego rejmentarza; cały zbiór konfederacyi podzielił na pułki, w randze pułkowników umieściwszy owych trzech rotmistrzów, którzy mu do zguby Gogolewskiego nie przeszkodzili. Sam zaś rej wodził w wojsku z konsyliarzami swymi.

Czynności konfederacyi pod Malczewskim w krótkości mogą być opisane. Przez całe półtora roku wodził za sobą Rossyan, a wszędzie. gdzie go doszli Rossyanie, pobitym został rozpędzonym. Lecz to bynajmniej konfederacyi nie umniejszało, bo płaca dobra, żywność hojna i bezpłatna, rozpustna debosz; rozkazywanie absolutne i panowanie nad obywatelami; uniżoność od panów największych okazy wana nawet tvm konfederatom, którzy niedawno sługami ich byli, nęciły na potęgę do siebie wszystkich golców, służalców dworskich, mieszczanków i wieśniaków krnąbrnych, albo pracy nie lubiących. Oprócz zaś takich nawet i osiadłą szlachtę, którzy woleli rozkazywać, niż być pod rozkazami. Za jedną lub dwie godziny strachu w potyczce i ucieczce wytrzymanego, dosyć było nagrody bujać wygodnie po kraju w ozdobie obrońcy wiary i wolności. i do tego być dobrze płatnym. Tych zaś, którzy dostali się w niewolę i w tej wiele biedy znosić musieli, a częstokroć i batogi ciężkie na przywitanio odbierali, albo też tyrańsko od Rossyan pomordowanymi zostali, ci którzy na ten los nie przyszli, uważali jako męczennika za wiarę, ku któremu męczeństwu przypaść na siebie mogącemu, ożywiali się heroizmem ehrześciań-skirn, nniknjąc go jednak ile możności.

A lubo potyczki Malczewskiego były tak nikczemne, jako się wyżej opisało, wytępiły jednak nie mało Rossyan, już to zrącznem od oka konfederackiego strzelaniem, nim zostali spędzeni z placu, już z samej nuży w bieganiu za konfederatami, osobliwie piechoty.

Gdy już Malczewski nie miał .się gdzie schronić przed Kos* syanami w Wielkiej Polsce, udał się w Krakowskie, gdzie po dobyciu Krakowa i rozproszeniu konfederacyi tamtejszej nio było żadnego Rossyanina. W tym marszu odszedł go Riałolipski pułkownik ro8syjski w 5()0 żołnierza rozmaitego, to jest piechoty liniowej, jegerów, kozaków i z jedrą harmatą pod Turskim, o dwie milo od Kalisza. Udało się tu konfederatom, których było przeszło 2000, żo Riałolipski nad swoją opinią, tak przewyższającą liczbą nieprzyjaciela zewsząd otoczony, musiał się zrejterować z swoją gan>tką do stodół i owczarni tamtejszych, skąd rzęsistym ogniem z ręcznej broni i kartaczami z liarmaty bronił bliskiego do siebie przystępu armii konfederackiej z samej Jazdy złożonej. Ta też nio widząc się sposobną do attakowania go budynkami zasłanianego, z karabinkiem i szablą i po krótkiem harcowaniu to z tej, to z owej strony, nareszcie zeszła z placu sta ci wszy od kartaezów kilkunastu swoich. Tu się prawie połowa konfederatów rozeszła od Malczewskiego, który z tymi, co się go trzymali, pociągnął w Sieradzkie, Wieluńskie i Krakowskie aż pod Częstochowę.

Binłolippki nie poszedł za nim w też tropy; najprzód: iż nie wiedział o owcm rozdzieleniu się konfederatów z pod Turska, przy którym znajdował się Malczewski; druga: iż zrażony ową śmiałością, niezwyczajna konfederatom przed którą musiał się schrouić aż do owczarni; nie śmiał za nim pędzić bardzo nagle, dał mu frysztu ze dwa tygodnie. Malczewski rozlokowawszy się pod Częstochową małemi kupkami, często wchodził do fortecy pod pozorem nabożeństwa, którego w samej rzeczy żaden z konfederatów do tej matki Boskiej, cudami w obrazie tamtejszym, od wieków słynącej, nie opuszczał.

ćwierć mili od fortecy odległą.

na

Tein więc częstem wchodzeniem i wychodzeniem, uwiódłszy Paulinów, księży tamtejszych, zawiadujących fortecą i garnizon lichy od należytej baczności odciągnąwszy, a podobno też i z żar liwości o wiarę, na zamiar Malczewskiego, przez szpary patrzący, opanował pomieuioną twierdzę. Lecz nic więcej nie umiał w niej, jak w polu. Gdy bowiem pomieniony Białolipski podciągnął pod kapliczkę świętej Barbary,

którym się potykano, odle-

na

, roz-

z karabinów jedni przez drugich głowy, to z konia, to z ziemi przyczaiwszy się, ognia do siebie dających, długo w miej-stuli obawiając się, ażeby do koła otoczonymi nie zostali.

Malczewski wyszedł ku niemu z całą swoją siłą, do półtora tysiąca jeszcze wynoszącą. nie zostawiwszy w fortecy tylko Konarskiego majora, z kilkunastu konfederatami ; uszykował chorągiew swoje do straży boku zawsze mu asystującą, na jednej górze, na kilkoro staj od placu, głej. Tam stał przez cały ciąg bitwy, jakokolwiek bitwą nazywać się mogącej, trąbiąc i w kotły bijąc, gdy inne komendy od rana, aż do wieczora przymknąwszy się bliżej ku Rossyanom, pod kapliczką świętej Barbary uszykowanym, sięgali się wzajemnie kulami od niego nie przywodzone, ale każda podług odwagi swojej sypana po polu jak trzoda, którą Rossyanie od bliższego ku sobie natarcia, tedy owędy kulami barmatnemi wstrzymywali. Około południa przyprowadzili konfederaci cztery harmaty z fortecy z dziesięciu piechórami, z których dawali ognia tedy owędy do Rossyan, z małą bardzo ich szkodą, dla nieumiejętności ich w rych-towaniu i ladajakich potrzeb armatnych. Mając Rossyanie ze trzech stron (oprócz tyłu), przed sobą chmurę konfederatów, bez przestanku

scu

Lecz nareszcio gdy *iç już miało ku wieczorowi, a konfederaci bliżej na nich nie natarli, tylko w jednym nieporządku /.daleka około nich harcowali, skoczyła razem piechota rossyjska do harmat częstochowskich, i te zaraz opanowała ; a kozacy w też tropy uderzyli po skrzydłach na konfederatów, którzy cofać się ku Malczewskiemu, odbiegłszy harmat. poczęli. Co on widząc z góry, n aj pierwszy z swoją chorągwią «prysnął, a za nim cały ów gmin konfederacki, hurmem począł uchodzić z placu. Mało tam z obu stron legło. Częstochowskich piechurów zginęło sześciu, czterech uszło na koniach od harmat; konfederatów zginęło ze HO; Rossyan, z tyleż drugie.

Nie gonili Rossyanie konfederatów impetem, ale zwolna za uchodzącymi postępowali, wołając za nimi jak na bydło: hola! loda ! z małym bowiem korpusem swoim nie mogli zająć daleko ogromniejszego konfederackiego, rozciągnioną linią uchodzącego, w której środek wparować nie śmieli, ażeby nie zostali otoczeni. Wolnym tedy truchtem szły obydwie partye aż do Częstochowy, w której Rossyanie na noc stanęli ; konfederaci zaś z swoim marszałkiem różnemi kupami i traktami udali się ku Wielkiej Polsce.

Muszę w tern miejscu dać pochwałę Wojciechowi Sierakowskiemu i Wojciechowi Grabowskiemu, pułkownikom, którzy mając stacye od Kłobucka, przychodzących stamtąd Rossy an trzymali na sobie od świtu aż do godziny ósmej z rana. nim Hę drugie roty dalej rozlokowane na plac bitwy wyżej wyrażony zebrały, bez którego zastępu konfederaci, po wioskach stojący, nie mieliby byli czasu zebrać się do kupy i zwyczajem swoim usłyszawszy o porażce jednych, drudzy poszliby w rozsypkę; a Malczewski .ze swoim sztabem bez amunicyi i żywności, przydybany w fortecy, musiałby się poddać Rossyanom.

Nie attakowAli Rossyanie fortecy : przenocowawszy pod nią, poszli za Malczewskim. Paulini zaś po odejściu Rossyan. widząc taką oikczemność Malczewskiego. wypchnęli z fortecy Konarskiego. majora, i konsyliarzy z garstką konfederatów w niej będących.

Po potyczce częstochowskiej sromotnie odbytej, włóczy! się znowu Malczewski po Wielkiej Polsce i Prusiecb, pierzchliwość swoję w uciekaniu najpierwej z Placu, usprawiedliwiając ta przyczyną, iż gdyby on, narażając się na czoło bitwy, albo w odwodzie rejterady pozostając, zginął, całaby konfederacya wielkopolska zginęła, na exystencyi której wszystkie się inne drobniejsze innych województw i ziem konfederacye zasadzały. Jakoż rzekłszy prawdę, Rossyanie, mniej dbając o inne drobne kupki, najwięcej po borach i lasach kryjące się, za Wielkopolską, jako najznaczniejszą, najbardziej się uganiali. Dobra to raeya Malczewskiego, ale w ulu nie w polu ; od otaczających go jednak konsyliarzów za ważną przyjęta była, i nią się rządzili.

Tymczasem Malczewski, bawiąc w Prusach i nie mając Ros-syan na karku, a listami od jenerainości i od Krasińskiego, biskupa kamienieckiego, o bliskich posiłkach z Francyi i z Austryi upe-wniającemi, zwodząc samego siebie i obywatelów pruskich, przywiódł ich do tego, że konfederacyą podnieśli. Ta pruska konfederacya w ludziach dobranych, w mundurkach, koniach i liczbie, równała się konfederacyi wielkopolskiej. Marszałkiem jej był Loin-ski, lecz jej nie wodził; wkrótce po obraniu swojem na tę godność przydybany w domu od Rossyan, w areszcie w Toruniu osadzony^ gdzie siedział aż do uspokojenia rozruchów krajowych. Rejmenta-rzem był Gordon, zacny kawaler. W czynnościach wojeunych ta pruska konfederacya mało była sławniejsza od wielkopolskiej, tylko tyle, iż nie tak pierzchała z placu nieporządnie jak wielkopolska, i choć zawsze przegrała, przecież w porządnej rejteradzie i nie bez uszkodzenia nieprzyjaciela.

§ 4.

O Mazowieckim i drobnych konfederacjach

Przed konfederacją pruską wszczęła się konfcderacya ziemi dobrzyńskiej, ale że była mniejsza od pruskie) i później słynąć zaczęła, dla tego też w niniejszej hist.oryi miejsca pierwszego pruskiej ustąpić musiała. Marszałkiem tej konfederacji był Zieliński, starzec poważny, obywatel zacny. W początkach zaraz powstania pomienionej konfederacji, w pierwszej potyczce dostał się w niewole rossyjską; osadzony w więzieniu w Toruniu; jak skończył, nie doszło mojej wiadomości. Rejmcntar/em zaś tejże konfederacyi był Mazowiecki, człowiek młody, odważny i na wszystkie wypadki przedsięwziętego dzieła determinowany. Nie miał on więcej nigdy swego korpusu całego nad 500 głów, ale porządnie na wzór regularnego wojska ustanowionych, najwięcej w gatunku dragonii po niemiecku wystrojonych ; nieco także uzarów. a resztę korpusu jego składało towarzystwo, polskim krojem ubrane, i szeregowi. Pułkownikiem tej partyi był Wenda, człowiek dobrego serca, ale przytem lubiący hulatykę i tańce, na których raz przydybany od podjazdu rossyjskiego w domu jednego obywatela dostał się w niewolę z garstką swoicli ludzi. To o Wendzie. Mazowiecki zaś roz-maitem szczęściem bijąc się często z Rossyanami, i po zdarzonem rozprószeniu swojem wkrótce się wzmagając w siły nadwątlone, trzymał się dobrze aż do skończenia konfederacyi, i on ostatni broń złożył, rozproszywszy swoich ludzi, a sam pod imieniem od-mienionem schroniwszy się za granicę, z której po uspokojonych rozruchach pisał do króla o pardon i otrzymał go, wsparty instan-eyami różnych magnatów-, przyjaciół równic swoich jak królewskich ; nawet miał wolny przystęp do króla i na jego żądanie podjął się funkcyi deputackiej. Będąc chudym pachołkiem ożenił się z Grabską, majętną wdową w Wielkiej Polsce, i lubo ta pani już była letnia, Mazowiecki młody, jednak okazywał jej wszystkie dowody małżeńskiej miłości aż do jej śmierci, której w kilka lat po związku małżeńskim nastąpionej, przyczyna być mogła tęga młodego męża miłość, żony podeszłej kruche junktury rujnująca, tak jak rujnuje nadpruchniały wóz jazda nagła i częsta; to o kon-kluzyi Mazowieckiego i na pochwałę jego pięknych przymiotów, a rzadkich w tym rodzaju tego wieku napisawszy, wracam do jego jednej jeszcze czynności, będącego w konfederacyi.

o ze-

Gdy jeneralnosć siedząca w Preszowie, za namową (jak było słychać) Józefa cesarza, wydała interregnum, a tego uniwersału wiele konfederackich marszałków, przeczuwających koniec niepomyślny takowego środka, nie śmiało po kraju publikować, osobliwie Zaremba, który odebrawszy ten instrument, rzekł: a to szaleństwo! jeszcześmy jednego nieprzyjaciela nie pokonali, a drugiego mamy rozjątrzać i na karki nasze sprowadzić? teraz walczymy tylko przeciwko Rossyi, pod hasłem obrony wiary i wolności, więc król, jako opiekun najwyższy, tych dwóch narodu polskiego zaszczytów, czy szczery, czy nieszczery, nie może na nas jawnie następować, a gdy go ogłosimy za uzurpatora tronu, i sam tron podamy za wakujący, pokażemy że nie idziemy o wiarę i wolność, ale pchniecie z tronu niemiłego nam króla, jedynie z tej przyczyny, że nam go Rossya narzuciła. Ogłosiwszy się tedy tym sposobem jego nieprzyjaciołami, damy mu w ręce miecz na karki nasze, którym, jeżeli dotąd słabo i jakoby z niechecenia walczył przeciwko nam, użyje go potem na nas całą siłą swoją, jako na rebellizan-tów. Za taką uwagą Zaremby poszli wszyscy inni Wielkopolanie,’ oprócz jednego Mazowieckiego, który nie uważając na żadne kon-sekweneye, poszedł za przykładem Puławskiego, który w partyi swojej małopolskiej wszędzie interregnum ogłaszał; a król królem, pod opieką Rossyi. bezpiecznie na tronie siedział, i śmiał się z głupstwa takowego jeneralności, która go z tronu spychała piórem, a sama nie śmiała i krokiem wstąpić z zagranicy do kraju, i osobiście, nie przez pocztę wypowiedzieć królowi posłuszeństwo. Wiedzieć albowiem potrzeba, że to głupstwo swoje niewczesne, jeneralnosć rozesławszy po komendach wojujących, posłała go też i królowi do Warszawy pocztą; acz on mający zmowę z gabinetami postronnemi a nawet i w samej jeneralności duchy swoje, wiedział wprzód o nim, że będzie, niżeli na świat wyszło.

Mazowiecki tedy śmiały i determinowany na wszystko, podał rzeczony uniwersał bezkrólewia do kilku grodów, w których przy-dybał jakiego kaucelarzystę (bo się regenci, susceptanr.i, przed taką tranzakcyą, jak mogli kryli). W Piotrkowie, nie dość na tem, że go do ksiąg podał, ale jeszcze na czterech rogach ratusza otrąbić i obwołać kazał, że niemasz króla w Polsce.

§ 5.

O konfederacji wieluńskiej i o innycl).

Za wzmożeniem sie konfederacyi wielkopolskiej, acz nieszczęśliwej w utarczkach z Kossyanami. jako się wyżej opisało, zaczęły się wiązać po innych województwach konfederacye; jako to: warszawska, gostyńska, rawska, wieluńska i inne po całej Polsce; ale że te drobne konfederacye nic sławnego, ani przegraną, ani wygraną, nie czyniły, tylko kraj niszczyły, a drugie się nawet z Rossyanami nie widziały ; przeto dosyć jest napisać o nich, że były.

Lecz nieszczęściem, ujechawszy tylko dwie tnilo od domu. napadł w lesie na Drewicza pułkownika moskiewskiego, w kilka set koni ciągnącego, który go ze wszystkiem zabrał, nie czyniąc żadnej krzywdy na ciele, ani jego ludziom, a to z przyjaźni przed konfederacyą zebranej, do domu rodziców odprowadził, sprzęt) moderunek i ekwipaż cały przy nim zebrany prawem zdobyczy

Oo się tyczy wieluńskiej konfederacyi. ta się dwa razy porywała : pierwszy raz Karsnicki, podkomorzy wieluński, panicz hoży własnem kosztem swoim uzbroiwszy 24 pocztowych, i sam się zwyczajem dawnym w konie dzielne, moderunki, garderobę, namioty kredens i kuchnią obozową, od srebra, cyny i miedzi oporządziwszy, wyszedł z takiem przygotowaniem, w intencyi przyłączenia się do najpierwszej, która by mu się nadarzyła konfederacyi. za pomocą której mógłby się ogłosić marszałkiem i utrzymać w swojej ziemi.

mu

wojennej sobie zatrzymawszy i pogroziwszy mu najsurowszem obejściem bez uwagi na przyjaźń, jeżeliby się drugi raz z takiej przyczyny w ręce jego dostał. Po takiem niepomyślnem pierwszem spotkaniu, przysiadł panicz w domu i więcej się na placu marso-wem nie pokazał, a konfederacya wieluńska, która od niego miała być zawiązana, poszła w odwłokę, aż dopiero gdy konfederacya województwa sieradzkiego powtórnie powstała, jako będzie niżej, dopiero też i ziemia wieluńska, jako część województwa sieradzkiego. swoję niedoszłą pod Karśniekim konfederacya wskrzesiła, przyłączając wyprawy swoje i towarzystwo z rotmistrzami do kon-federacyi sieradzkiej; lecz pod własnym regimentarzem, którym uczyniła Chodakowskiego, z długich i rzęsistych wąsów, nie tylko w całej konfederacji, ale też w całej koronie polskiej najznakomitszego Ten wodził konfederacya wieluńską bez marszałka, którego nie miała, pod komendą Zaremby, jeneralnego regimentarza konfederacyi wielkopolskiej, od jeneralności postanowionego, o którym będzie niżej Tymczasem chcę czytełnikowi memu opisać kon-federacye niektóre małe, które ua kształt błyskawicy pokazały się i zgasły.

GO©

O*

O rozmaitych małych konfederacyacl).

Taką była konfederacja łęczycka pierwsza (bo zaś potem była druga); ta pierwsza podniesioną była pod Andrzejem Cieleckim, starościcem zgierskim, człowiekiem młodym, śmiałym, ale tylko do przypadku, nie na długo i przy szczęściu, nie w przeciwnym losie. Ten tedy Cielecki obrany marszałkiem, wpadł naprzód do Piotrkowa, gdzie sie jeszcze agitował trybunał koronny (bo się to działo w tym roku, w którym konfederaoya barska wyniosła się na Wołoszczyznę, a w kraju było cicho), zabrał najprzód garnizon z kilkadziesiąt pieszych żołnierzy z regimentu jenerała Goltza składający się. zwykle trybunałom assystujący. Deputatów z izby sądowej, czyli z ratusza, samem wpadnieniem do miasta niespo-dzianem wypłoszył i do ucieczki znaglił, a wszystkim prawie konie, karety, naczynia kuchenne i stołowe pozabierał : z taką zdobyczą w sile garnizonem w Piotrkowie zabranym pomnożonej, udał się do Wolborza, miasta rezydencjonulnego biskupów kujawskich, o dwie mile od Piotrkowa odległego, gdzie stojącą milicyą nadworną pieszą, 24 głów wynoszącą, Antoniego Ostrowskiego, biskupa podtenczas kujawskiego, zagarnął i z garnizonem piotrkowskim złączył. Muszę się tu wrócić do Piotrkowa i donieść czytelnikowi jeden kawałek że ten Cielecki, będąc zrodzony z Lipskiej najlepiej oprzątnął So-ba8tyana Mielęckiego, prezydenta trybunału gnieźnieńskiego, także od Lipskiej idącego, tak żc ten prałat tylko przy sukniach, które iniał przy sobie zostawione, na prostym wozie wyjechał z Piotrkowa, nienawiści powziętej stąd przeciwko konfederacyi, a mianowicie przeciw kuzynowi swemu Cieleckiemu, nie mogąc strawić do samej śmierci. Po tern rozpędzeniu trybunału już innego nie było przez cały czas konfederacyi.

swo-

Cielecki zaś zmocniony blisko do tysiąca ludzi konnych i pieszych, po dziele piotrkowskiem przechodził się p » kraju wybierając podatki i zgromadzając pod pułki swoje nowych ochotników z któremi podciągnął pod Skrzynno. gdzie go Drewicz doszedł, po krótkiem spotkaniu pobił i zmusił do ucieczki ; na wielu złapanych konfederatach okrucieństwo swoje ukontentował. Kazawszy jednym głowy na pieńkach, drugim ręce poucinać. Żołnierzom jednak regularnym w Piotrkowie zabranym i milicyi nadwornej Ostrowskiego, biskupa kujawskiego, przepuścił, kazawszy pierwszym do regimentu, drugim do pana swego powrócić; który obawiając się drugiego zaboru, więcej ich żołnierzami nie trzymał, lecz jednych odprawił, drugich do służby gospodarskiej po wsiach, albo do dworskiej jej obrócił. Sam siebie z dworem ulokowawszy w Warszawie, gdzie przez czas burzy krajowej mieszkał.

Cielecki zaś zwinąwszy chorągiewkę po akcyi pod Skrzy linem sromotnie odbytej, został spokojnym domatorem, otrzymawszy od ksi^żęcia Wołkoóskiego, posła rossyjskiego. pardon za porwanie się. tak jak i inni wszyscy, którzy powąchawszy niezdrowego prochu rossyjskiego, konfederacyą porzucali.

ROZDZIAŁ VIII

O Bachowskim.

Rachowski, szlachcic partykularny z tych, którzy nic mając ładnej possesyi, nadsługują od siebie więcej mającym, był rodem z województwa kaliskiego. Natenczas, gdy się zaczęły w lązać różne konfederacye bawił się w ziemi warszawskiej przy wuju swoim Józefie Mietlickim, stolniku tytularnym czernichowskim przez pro-mocyą Michała Lipskiego, pisarza wielkiego koronnego duchow nego, w którego dworu marszałkował, z Izbiiiską sędziną ziemską Socha-czewską majętną wdową ożenionym, a przez to ożenienie i przez wprawność do szabli, wr rozpłoszeniu nieraz sejmiku warszawskiego, okazaną, wzięcie między obywatelami mającym. Ten tedy Bachów-ski, człowiek młody, w kilku okazyach sejmikowych przy wuju swoim i sam z osobna po szyukowmach warszawskich rycerz doświadczony, za pomocą wyżej wspomnianego wuja swego został rejmentarzem konfederacyi warszawskiej, świeżo zawiązanej pod marszałkiem Tresenberskiem ; od którego w kilkadziesiąt koni wyprawionemu na pojazd, udało się na budach Puszczy Kapinowskiej pod Warszawą, nocujących dwieście koni kozaków, niemal w pień wyrżnąć, tak iż ledwie z nich kilku żywcem uszło, i wielką trwogą całą Warszawę napełniło, którą przerażony nie lada książę Repnin-ambasador wielki rossyjski i król Stanisław August, co tchu bagaże swoje pakować, po wszystkich głównych odwaehach bić na trwogę kazali, gotując się do ucieczki z Warszawy, gdy się blisko pod nią jaki łoskot wojenny dał był słyszeć; lecz Bacbowski nie miał tyle sił, żeby mógł był na Warszawę uderzyć, kilką tysięcy wojska obronną; lubo to pewna, że gdyby był choć z małą garstką swoją, wpadł do Warszawy w nocy, byłby w niej znalazł wielkie wsparcie od pospólstwa i gwardyi koronnej, tylko drżącej do rewolucji i sprawiłby był może decydujące na swoję stronę zamięszanie i byłby najpierwej króla z Repninein wypłoszył z Warszawy. Obładowawszy się tedy pomioniooy Bacbowski trzosami kozackiomi, oddalił się od Warszawy i od swego rejmentarza.

Mając pieniądze, ożenił się nie bawiąc z Teressą Bielawską* służebną panną wujenki swojej, w której się pannie zakochał był przed rewolucyą. Przyjąwszy lokajów i hajduków, w randze rejmentarza, bujał sobie z miłą małżonką swoją po kraju; a lubo służył jako tako rewolucyi, przywiązując się do różnych związków, nic atoli więcej godnego sławy nie dokazał, owszem przeinarno-wawszy zdobycz kozacką, chwycił się łotrostwa; co gdy się wydało, złapany od Zakrzewskiego, rejmenlarza powtórnego tejże konfede-racyi, okuty w kajdany, miał być rozstrzelany, ledwo się od śmierci i kajdan wyprosił. Z których uwolniwszy się, przysiadł w domu wuja swego, i więcej konfederacyi nie służył.

to

O Zbikowskim.

Niechaj nie będzie nudno czytelnikowi memu czytać tak drobne akcye; chcąc dobrze sądzić o stanic całym konfederacji, trzeba wiedzieć wszystkie by też najdrobniejsze szczególności;

i* przy tom kiedy z nich niektóre (ja^w następująca) na zabawne i zadziwiające.

Zbikowski, jakiego był urodzenia, nio wiadomo. Był to chłopczyna mały, szczupły, cbuderlawy, włosów płowych z warkoczem, lat około 16 mający; serca był wielkiego, lecz sił z przyczyny lat młodych i z przyczyny kompleksyi słabych ; uszedłszy ze szkół przystał za węgrzynka, czyli huzarko, do Zakrzewskiego, rejmeniarza kujawskiego. Gdy jednego razu konfedernci rozmaitych powiatów, z konfederacyą kujawską /.łączeni, podstąpiwszy pod Toruń, udali jakoby miasta chcieli dobywać i tymczasem stanęli obozem na Dybowie, miasteczku o Wisłę rzekę odległem od Torunia, Rossyanie zaś wyszedłszy naprzeciw nim z miasteczka, stanęli na kępie, w środku Wisły leżącej, Zbikowski nająwszy sobie jednego przewoźnika pod czas nocy ciemnej, podpłynął pod kępę. na której byli Rossyanie.

Ulokowawszy się za krzakiem, wypalił z karabina ku kępie i natychmiast popłynął w inne miejsce. Rossyanie rozumiejąc że się konfederaci cichaczem do nich na łodziach skradają jedni w te stronę, skąd był wystrzał Zbikowskiego, rzęsisto z karabiuó* palili, a drudzy z drugiej strony mieli się na pogotowanin do przyjęcia konfederatów, w mniemaniu, że ci z tyłu do nich się wkra dają. Póki Rossyanie strzelali, póty Zbikowski cicho w czółnie leżał; a gdy strzelać przestali, znowu Zbikowski z innego miejsca do kępy wypalił. To Rossyanie znowu w tamto miejsce ogień rzęsisty sypali, i tak przez całą noc drażnił się z Rossyanami ; aż nareszcie nadedniem Rossyanie nie mogąc pomiarkować. coby to było, a obawiając się jakiej zdrady, rejterowali się do miasta i w niem się zamknęli. Zbikowski też powrócił na Dybowo do swoich konfederatów, którzy jako nie mieli woli attakować Torunia. bo i apparatu wojennego do takiego przedsięwzięcia, żadnego nie mieli, tylko jedynie chcieli Rossyan wywabić z murów i spotkać się z nimi w polu; tak. gdy ci zamknęli się w mieście, konfederaci też poszli w swoją stronę.

Po tej akcyi, w chłopcu młodym dosyć wielkiej, już do za dziwienia Zbikowski miał wielką o sobie opinią o rejmentarza tak dalece iż go czasem w kilkanaście koni wysyłał na podjazdy, acz mn się w tych wyprawach nigdy spotkać z nieprzyjacielem nie zdarzyło. Lecz takie zanfanie w nim rejmentarza, posłużyło mn, iż sobie namówił kilkunasto konfederatów i z nimi dezertero-wał. Zmyślił sobie patent na rotmistrzowstwo i ordynans do wybierania podatków, za pomocą których, zrekrutował 50 koni dobrze oporządzonych, z któremi chodząc po Krainie i Pałukach (Kraina i Pałuki, są nazwisko ziemi), tudzież nad granicą brandenburską, płukał osobliwie lutrów i kalwinów Dowiedziawszy się, że generał pruski Beling. w jednej wsi Brandenburgii, nad granicą polską leżącej, ma piękne rumaki w staini, wpadł do niej i wziął mu kilka co najlepszych. Generał Beling, nie daleko od tej wsi w jednem miasteczko z garnizonem stojący dowiedziawszy się o tej swojej szkodzie, poszedł za nim w 300 koni w pogoń, mniemając że jakiego tęgiego ściga nieprzyjaciela. Dognał go w Gołańczy, miasteczku polskiem. Opasał z nim au*tervą. w której Zbikowski z ludźmi swymi popasał. Bronił się Zbikowski strzelaniem przez dziury w ścianach powycinane. Lecz gdy huza-rowie jedni dając także ognia z karabinków do austeryi; drudzy zsiadłszy z koni, wybili wrota i hurmem wpadli wewnątrz ansteryi, garstka ludzi Zbikowskiego, zatłumiona mnogością huzarów poddała się, a Zbikowskiego wskazano od swoieh, jeden huzar pruski przez urągowisko porwawszy za pas na konia, jak barana przywiózł do generała, opodal austeryi stojącego. Generał Beling wszystkich zabranych poprowadził z sobą do Brandenburgii, straciwszy w tym attaku 11 huzarów i zrąbawszy na śmierć w pierwszym impecie kilku ludzi Zbikowskiego; jego zaś samego, jako dziwotwora odwagi, posłał królowi do Berlina; któremu przypatrując się król pruski, nie chciał wierzyć temu, aby tak nikczemny chłopczyna, miał takową odwagę i do rabunku chciwość; przeznaczył go potem za fenrycha (co znaczy podchorążego) do tegoż samego Belingowskicgo regimentu. Ale Zbikowski nie mając ochoty być żołnierzem, tylko rabusiem, podał memoryał do generałowej Skórzewskiej, damy polskiej w Berlinie przesiadującej, z rozumu wysokiego i wierszów gładkich francuskich (które umiała robić), wielkie względy u króla pruskiego mającej; dopra-szając w tym memoryale, aby mu wolność od służby pruskiej wyrobiła jako potrzebującemu jeszcze szkolnej edukacyi, z której uszedł, a do której chce powrócić, żałująo za popełnioną płocbość swoją, i za smutek rodziców, którego ich nabawił. Na inteneyą tej damy. został wolno puszczony, z pogróżka cuehtbauzu, jeżeliby drugi raz dostał się w ręce pruskie

na-

Lecz Zbikowski ledwo powrócił do Polski, zebrał znowu kilkanaście koni, z któremi jak pierwej, biegał po kraju. A że na niego skargi różne o rabunki, i zabranie pieniędzy z komor rze-czypospolitej pozachodziły do izby konsyliarskiej poznańskiej, wiec Malczewski marszałek tejże izby i konfederacyi wielkopolskiej przysłał Morawskiemu, pułkownikowi, już wtenczas w* Gnieźnie stojącemu, ordynans na złapanie Zbikowskiego. Nikt go nie znał w całym pułku Morawskiego ; przeto z czynów jego biorąc miarę Morawski i mając go za jakiego potężnego rabusia, wysłał na niego Bętkowskiego, porucznika tego samego, który zabił Szczygła, w Ô0 koni huzarów swoich najlepszych. Bętkowski ścigając Zbikowskiego przez dwa tygodnie, doszedł go w Bydgoszczy, 11 tylko koni mającego. Ci znagła w jednym domu napadnieni, dali się zabrać bez odporu; lecz sam Zbikowski zniknął zbierającym ludzi jego w oka mgnieniu. Przeszperawszy Bętkowski najmniejszy kącik owego domu. gdy nie mógł znaleść Zbikowskiego, a był do-brzo uwiadomiony że się w nim znajduje / swoimi ludźmi mając porozumienie, że go gospodarz przekrył, kazał go wyciągnąć pod » gospodarz przestraszony tym zamachem na swoją skórę, nie czekając aż mu ją krajać zaczną, pokazał Zbikowskiego na rynnie między dachami przyczajonego; jeden z huzarów wlazł na rynnę i sprowadził na dół Zbikowskiego. Bętkowski, który sobie ima-giuował, że obaczy jakiego tęgiego draba ; gdy obaczył cbłopczynę (jak mówią), ni w pięć, ni w dziewięć, naśmiawszy sie do woli z niego; a potem wsadziwszy w łańcuszki, przyprowadził do pułkownika Morawskiego, w Poznaniu natenczas stojącego, po zgasłej izbie konsyliarskiej, przeczuwającej bliskie nadciąguienie Rossyan. Jakoż i Morawski uwiadomiony od szpiegów o małej ich odległości od Poznania, wyniósł się z niego, nie mając potrzebnych rzędzi do bronienia murów i obawiając się abv od dyssydentów licznych w tym mieście, a sprzyjających Rossyanom, jako swoim protektorom, nie był zdradzony. Zbikowski tedv w łańcuszkach z innymi aresztantami poprowadzony za jedną dywizy^ą konfede-cką, do lamowy, wsi mil dwie od Pozuauia odległej, gdy Rossy -

anie co tylko stanąwszy w Poznaniu, wyprawili podjazd kozacki za taż dywizyą i zaczęła się bitwa, nie będąc podczas wrzawy i wsi zapalonej od kozaków strzeżonem, uszedł z drugimi z aresztu; chcąc sobie naprawić imię przcszłem łotrowstwem splamione, udał się do Zaremby, już na ten czas w randze regimcntarza generalnego konfederacyi wielkopolskiej będącego. Był przy nim z pół roku, na kształt towarzysza rękodajnego, a oraz pokojowca.

ua o-

Jednego razu mieszczanie piotrkowscy dali znać Zarembie w Kisielach, mil 2 od Piotrkowa, dobrach swoich będącemu, że jacyś ludzie z ordynansem Puławskiego przyjechali do wsi miejskiej, rozkazując sobie szafować futeraż, woły, barany i inne żywności. Zaremba wtenczas nie miał przy sobie nikogo z ludzi wojskowych. powyseławszy przodem dywizye konfederackie ku Wielkiej Polsce, za któremi i sam się wybierał z czeladzią służącą; zaczem Zbikowskiemu na tę wyprawę ochotę mającemu, kazał dotrzeć na miejsce skargi, dowiedzieć się, eoby tam za ludzie byli i czyjem imieniem powiaty do Zaremby należące, nachodzili; lecz Zbikowski, miasto badania rzeczy, zmówiwszy się z podstarościm, który dawał znać i czterech szewczyków z Piotrkowa dobrawszy, opaloneini kijami, miasto dzid uzbrojonymi, wpadł obces wych ludzi za stołem w karczmie przy kartach i gorzałce siedzących i najprzód wystrzelił na wstępnem między nich z pistoletu, a potem z szablą w ręku i z owymi szewczykami, stanąwszy im na karku, wołając akcentem rossyjskiem : poddajcie się bo was tu wszystkich pozabijam ! tak ich odurzył, iż owi ludzie, nie obejrzawszy się na nikczemną posturę, nachodzącego siebie i małą garstkę przy nim będącą, mniemając ich być kozakami poprzebieranymi, dla łatwiejszego podejścia i że za tymi kilku większa komenda rossyjska ciągnie, dali się powiązać w postronki, w pasy i pokłaść w dyby. Przyprowadził ich Zbikowski powiązanych na wozach pod taż samą strażą, z którą ich zabrał do Zaremby, w Burzeninie natenczas stojącego.

Ledwo nie pozdychali ze wstydu i żalu owi brańcy; jedenastu ludzi słusznych. między którymi był jeden wachmistrz od mirowskich zabranych przez Puławskiego w Krakowie, postawieni na wozach, w dybach i postronkach pod strażą sześciu zbieranej drużyny z opalonemi kijami. Na to dziwowisko wysypała się cała rzesza konfederacka przy Zarembie będąca. Zaremba, wysłuchawszy ich sprawy, gdy uznał, iż ordynans Puławskiego pokazany, acz niewyrażający miejsca zakresu, nie był zmyślony, połajawszy icb, że się ważyli pod jego stacyą zapuszczać po futeraż, a oraz naurągawszy się z nich. że ludzie wojskowi, w liczbie 11 bronią słuszną opatrzeni, dali się zabrać jednemu chłopcu i kilku szewczykom z kijami, kazał ich wolno pnścić, broń i konie, za nimi przyprowadzone, oddać. Zdobycz kieszonkową Zbikowskiemu za sprawność darowawszy. Po tern rycerskiem dziele stęschniwszy sobie Zbikowski przy boku Zaremby, w kilka niedziel uszedł od niego i znowu dawniejszym zwyczajem z kilku urwiszami bujał po kraju, a napadłszy podobnież na kilkunastn oderwańcńw, w jednym domu biesiadujących, chcąc ich tak jak owych pierwszych powiązać i obedrzeć, gdy wpadł między nich z małą garstką swoich z pistoletem i szablą cięty w głowę śmiertelnie od jednego: marnie zginął ; godzien lepszego losu i chwalebniejszej śmierci, gdyby jej był w polo marsowem, nie po kątach, sznkał.

ROZDZIAŁ IX.

§ i.

O Morawskim.

Antoni Morawski był synem jednego szlachcica ubogiego. którv ożeniwszy sie z jedna wdowa rzeźniczka w mieście Gnie-źnie, przyjął miejskie prawo i był rzeżnikiem. a ten Ryn jego, o którym będę pisał, rzeźniczkiem. ożenił się w Gnieźnie także z panienką miejską i był na początkach rewolucyi młodszym w cechu. Gdy jednego razu burmistrz Gryzyngier coś mu przykrego rozkazvwał, a nieposłusznemu trzciną do głowy przymierzył. Morawski, odbiwszy trzcinę, wyciął Gryzyngierowi policzek i natychmiast uszedł z Gniezna. Po tej robocie, nie śmiejąc wrócić się do miasta, gdzieby go należyta chłosta za popełnioną zuchwałość nie minęła, udał się do konfederacyi, dobrał do siebie kilkunastu ludzi odważnych, z któremi podchodząc nocami na pikiety i ossyjskie i sprzątając kozaków na pikietach stojących, a ich trzosami obławiając siebie i towarzyszów swoich, wkrótce zwabił do siebie kilkadziesiąt koni, z któremi najeżdżał sprawnie rossyjskie stacye, a narobiwszy w nich trwogi i zamieszania, uchodził w bory, przenosząc się tam i sam z miejsca na miejsce ; a że w tych początkach obchodził się grzecznie z obywatelami, przeto taili go,

ile mogli, przed nieprzyjacielem i dodawali mu wszelkich potrzeb; tak na swoją rękę wojował blisko roku, nie łącząc się z żadną dywizyą konfederacką i nie mając żadnej rangi, któraby go dystyngowała i z ciałem konfederacyi łączyła. Długo nawet Rossya-uie wiedzieli co jest za jeden ten co im takie psoty wyrządza, aż sława, która tak złego jak dobrego milczeć nie umie, rozgłosiła jego imię i doniosła Malczewskiemu, który dosłyszawszy o tak dobrych, dla konfederacyi pod nim nic niedokazującej czynnościach jego, którym się cała konfederacya wielkopolska okraszała, podał mu patent na porucznikostwo w swoim pułku, ordynans na werbunek i na wybieranie podatków. Był to regularny formularz Malczewskiego dla wszystkich, którzy się do konfederacyi wiązali, nad którymi tym sposobem czynił się głową; lecz gdy Morawski, po odebranym patencie na porucznikostwo, nie zabierał się ku Malczewskiemu, tylko chodził bokiem, przysłał mu Malczewski drugi patent, czyniący go rotmistrzem z ordynansem, aby się z swoją rotą stawił do obozu jeneralnego.

oon

<N

Malczewski wtenczas po potyczce pod Częstochową, zebrawszy dywizye rozprószone, włóczył się znowu obyczajem swoim po Wielkiej-Polsce, kiedy do niego do Inowrocławia przyciągnął Morawski z swoją rotą, 90 koni zawierającą. Komendy różne zgromadzone pod Malczewskim, wynosiły do dwóch tysięcy, które były rozlokowane do koła Inowrocławia, w którym stanął Malczewski Ledwie co się rozłożyły dywizye, aliści Rossyanie w znacznej także liczbie piechoty i konnicy, uderzyli na stojących konfederatów w Pakości. Znieśli ich. położywszy trupem ze 200 i wielu w niewolę zabrawszy A że się ta sprawa zaczęła po południu około godziny drugiej, przeto gdy się skończyła, już noc zapadła, dla tego Rossyanie nie gonili dalej konfederatów, jak o kilkoro staj za Pakość, w której nocowali. Stało się to w kwietnią niedzielę; Pakość od Inowrocławia 2 mile drogi odległa.

Malczewski usłyszawszy o porażce swoich, z innymi dywizy-ami, które nie były w bitwie (w której nie był i Morawski, z innej strony mający stacyą) poszedł z Inowrocławia do Montwy ; błota tak nazwane o pół mili od Inowrocławia, sławne klęską partyi królewskiej za Jana Kazimierza; zniesionej od buntownika Lubomirskiego, Marszałka wielkiego koronnego. To przecie dobrze zrobił Malczewski, że mostu za sobą zaraz zrzucić nie kazał; gdyż inaczej byłoby się wojsko ciągnące za nim w nocy niewiadome brodu potopiło Lecz postawił nad mostem z dwie dywizye z ordy-nansein, aby póty tego mostu strzegły, póki się wszystkie roty i kawałki konfederackiego korpusu zbitego pod Pakością nie przeprawią; po przeprawieniu których, aby był zupełnie zburzony.

furę, odesłał za Malczewskim, przy którym był felczer ; owemu zaś miłosiernemu chłopu oddał kożuch i dał mu nagrody ośm złotych. Z takich ran ciężkich i zimnem przejęty Judzki (bo był tego dnia przymrozek) nadspodziewanie wygoił się.

Ciągnęli się tedy przez ów most konfederaci różnemi par-tyarni przez całą noc, aż do białego dnia, Rossyanie zaś nocowali w Pakości. Muszę tu dla pokazania mocy duszy w człowieku wymienić Kazimierza Judzkiego szlachcica, porucznika z pułku Straszewskiego: ten cięty szkaradnie w twarz, dwa razy w głowę i trzy razy spisą pchnięty w boki, zostawiony został na placu bitwy za umarłego, odarty aż do koszuli. Chłopi mający zwyczaj zbiegać się do takiej zdobyczy na pobojowisku, natrafili na niego jęczącego i trzęsącego się w owem błocie (w którem leżał) jak pytel we młynie. Jeden z nich, a co większa luter, zmiłował się nad nim. Odzianego w swój kożuch włożył na konia jak sakwy i przyprowadził do karczmy nad mostem stojącej. Tam rotmistrz jeden kupiwszy od baby pierzynę, zaszyć go w nią kazał, i włożywszy na

Nazajutrz Rossyanie z Pakości ruszyli za Malczewskim, komendę nad Rossyanami miał Apraksyn, po nim był Drewicz i inni oficerowie rossyjscy i dwie- chorągwie ułanów królewskich.

A lubo już mostu nie zastali, bo był według ordynansu Malczewskiego zrzucony, przeszli jednak przez bródek, wedle mostu będący z piechotą i harmatą. Malczewski zaś niewiadomy brodu, a przeto zadufany że się Rossyanie za nim bez mostu nie przeprawią, przenocowawszy w Markowicacb mile od mostu odległych, stanął na południe w Strzelnie miasteczku.

Ledwie co tam stanął, przybył jakiś szlachcic na koniu w o-pończy, dając znać Malczewskiemu, że się Rossyanie pod Montwa-mi przeprawiają. Spojrzał Malczewski .surowo i z miną pomieszaną na officera, któremu dozór zepsucia mostu polecił. A jak to WPan ordynans wypełnił? Officer odpowiedział: Wypełniłem doskonale, wolno mię wziąć w areszt, a posłać tymczasem kogo do obaczenia że most zrzucony.

nas

Towarzysz jeden na ten dyskurs odezwał się do,Malczewskiego : Prawda, jaśnie wielmożny marszałku że most zrzucony; bo jedenastu nie zastawszy już mostu, przeprawiliśmy się około niego w bród, który nie był głębszy, jak po brzuch koniom. Żukowski, podwojewodzic kaliski od kilku niedziel przed tern zdarzeniem w konfederacyi zjawiony, nakształt konsyliarza przy Malczewskim wieszający się, które przeprawy za Montwy był doradźcą odezwał się na mowę towarzysza: To pewnie jmci pan brat (pokazując na owego szlachcica znać o Rossyanacb dającego), widział waćpanów przeprawiających się, i rozumiał że to Rossyanie, którzy tym brodem z piechotą i harmatą nigdy przeprawić się nie mogą. Szlachcic zapewne z daleka obaczywszy początek przeprawy rossyjskiej i z tern co postrzegł, co tchu pobiegłszy do Malczewskiego, odurzony wnioskiem Żukowskiego, wpadł w wątpliwość o swojem widzeniu i zamilkł, nie śmiejąc potwierdzać za prawdę tego, co nie wiedział. A Malczewski nie używszy ani tyle roztropności, żeby był kogo wyprawił na dotarezke ku Montwom, uwierzył zupełnie Żukowskiemu ; zjadł obiad spokojnie w Strzelnie i pociągnął na noc do Wilczyna, które miasteczko opasawszy do koła dywizyami, sam z konsyliarzami swemi i sztabem roztaszował się we dworze, jakby w uajwiększem bezpieczeństwie.

§ 3.

Rossyanie wysuszywszy się po brodzie pod Moutwami, przyciągnęli rano w wielki wtorek pod Wilczyn. Szczęściem że Morawskiemu dostało się stanowisko od ich przyjścia, który na sobie Rossyan z godzinę zatrzymał; gdy tymczasem Malczewski z swoją rotą i konsyliarzami i owym panem Żukowskim mogli dosieść koni i wyszedłszy na drugą stronę Wilczyna, udać się w bory; stamtąd o trzy mile nocleg sobie wygodny założywszy Toż uczyniły i drugie komendy, pierzchnąwszy zaraz ua bok za przybyciem Rossyan. Morawski także po danym jakim takim odporze pierwszym strażom nieprzyjaciela, gdy się większa siła jego zwaliła, uszedł w bory, mając pod sobą konia postrzelonego. Z pięćset koni konfederatów z pułku Sieraszewskiego i Skórzewskiego, tudzież Grabowskiego, odważniejszy, wyciągnąwszy na drugą stronę Wilczyna, w pole bardzo lgnące, poczęli się uganiać z kozakami, sięgając się z karabinków i pistoletów ; ale postrzegłszy że im z drugiego skrzydła zachodzi ciężka dragonia i ułany królewskie, pierzchnęli raptem w bór bliski bardzo gęsty. Tam zatchnąwszy się w jedną drożynę wąską, nie mogli się ani odstrzeliwać, ani odcinać, ani żadnego obrotu czynić. Musieli zatem wciąż uciekać i ginąć, albo z koni padających, przez wywroty salwować się w gęstwinę. Półtory mili takim gąszczem uciekając, nie doraehowało się ich z całej kwoty jak czterdziestu, którzy wyplątawszy się z owej gęstwiny za jeden rów, mostek i karczmisko puste, trochę się zatrzymali. Rossyanie też, nie mogąc w owej gęstwinie rozszerzyć się w linią, będąc wstrzymani ogniem ręcznym od owych czterdziestu, dalej ich nie ścigali. Zginęło w tej akcyi konfederatów zabitych, ranionych i połapanych do pięciu set ; którzy uszli rąk rossyjskieh pościągali się do Konina, potem trzeciego dnia do Malczewskiego do Turka, miasteczka arcybiskupiego. Tam Malczewski odebrawszy od rotmistrzów przysięgę wierności, jako konfedera-eyi do ostatniego tchu nie odstąpią, i jako się za ordynausem do jego komendy stawią, rospuścił dywizye. Sam się zaś schronił do Szląska do Stramburga, gdy wtenczas jeszcze król pruski oboję-

13

tnem okiem na konfederatów poglądał. Pułkownicy i rotmistrze, idąc za przykładem swego wodza, komendy swoje z podobnym obowiązkiem, jak sami przyjęli od Malczewskiego, porozpuszczali. Tak konfederacya wielkopolska blisko półtorarocznem uchodzeniem przed Rossyą znużona, pierwszego bez kapitulacyi dostąpiła zawieszenia broni. Rossyanie nie mając kogo gonić, poszli do Kalisza, skąd w kilka dni przenieśli się do .Poznania, ów zaś Żukowski, zważając szemranie przeciw sobie powszechne konfederatów, poczytujących go za zdrajcę, a stamtąd obawiając się aby życiem nie przepłacił tej suspicyi, bądź sprawiedliwej, bądź niesłusznej, wyniósł się także do Szląska do Głogowy, 4 mile za Wschową leżącego gdzie mieszkał przez cały czas trwającej kon-federacyi.

Morawski i Kropocki, rotmistrze, nie rozpuścili swoich dy-wizyi, chodzili kilka dni w kupie, potem się rozłączyli, nie chcąc jeden drugiemu podlegać; z ludzi zaś swoich ubiegających się za furażami, do kłótni między sobą będąc zmuszonymi. Kropocki nic godnego wzmianki nie dokaznł ; chodził opodal nieprzyjaciela, z którym nie chciał się widzieć, chyba niespodzianie napadniony i rozproszony, a po rozproszeniu znowu się zbierający.

§ 4.

Morawski chodził około Gniezna i często przebywał w samym Gnieźnie, na którego Rossyanie wszystkę baczność swoje obrócili. Nie miał on wtenczas więcej nad 90 ludzi, z którymi ogauiał się Rossyanom i napastował ich, czasem i dwa razy na dzień; dopiero attakowauy, dawszy żwawe obroty i uszedłszy zręcznie, jużci znowu z drugiej strony napadł na nich, ubił kilku lub kilkunastu i narobiwszy chałasu, znowu obronną ręką uszedł w bory.

Gdy Ros8yanie nie mogli pojąć języka, gdzie się Morawski schronił, poszukawszy go tu i owdzie, wracali się do Poznania* Morawski zaś do Gniezna. Dowiedziawszy się o nim schodzili na niego tak spieszno, że wyszedłszy z Poznania o godzinie drugiej po północy , stawali w Gnieźnie (sześć mil drogi miejsce od miejsca) z piechotą i barmatą na godzinę jedenastą przed południem. Nie wchodzili do Gniezna jednym traktem, ale wszystkiemi ulicami i ścieżkami, i gdy tak już opanowali wszystkie szlaki, Morawski za pierwszem wystrzeleniem na pikiecie, wypadł do nich obcesowo czasem tylko w kilka koni, biegając tu i owdzie pomiędzy Rossyan, gdy tymczasem jego ludzie zbiegali się jak mogli do kupy, to przez ogrody, to przez fórtki tylne różnych domów ; tak iż Rossyanie, w każdym kącie widząc snujących się i ucierających z nimi konfederatów, sami także musieli się mieszać i biegać bez porządku, bez ładu, jedni naprzeciw drugim, dając tym sposobem Morawskiemu łatwość zebrania swojej garstki, i przerżnięcia sią z niemi którąkolwiek łatwiejszą stroną. Żołnierze rossyjscy tak się go bali, że gdy krzyknął na nich i natarł z impetem, zamiast zastępowania mu, uciekali do domostw, co mu ułatwiało przestwór. Raz zeszli go jedzącego obiad u Mu-rzynowskiego, oficyała gnieźnieńskiego, gdzie był tylko sam jeden pieszo, nie mając tylko pistolety na tasaku i szablę przy boku. Usłyszawszy wrzawę i strzelanie na ulicach, wypadł eoprędzej z kuryi, do której dobiegał kozak. Strzelił do niego, zwalił go z konia, a dosiadłszy sam chyżo tegoż konia, poszedł na przebój z szablą w ręku, aż się złączył ze swoimi, uganiającymi się z Ro-syanami po ulicach Takie potyczki służyły mu zawsze z pożytkiem, z małą, albo czasem z żadną stratą swoich, a szkodą nieprzyjaciela; w mieście pełnem zakrętów, pagórków i dolin, jemu, jako rodakowi tamtejszemu, dobrze świadomych, nieprzyjacielowi zaś obawę zasadzek sprawujących, który przeto trzymał się główniejszą siłą swoją tylko większych ulic. Morawski tedy, pobiegawszy takim sposobem między ogniem rossyjskiru, dachy, okna i ściany budynków najwięcej rażącym, wysforował się ze swoimi w pole, i dalej w bór najbliższy, za którym Rossyanie, znużeni marszem i owein harcowaniem, słabo i krótko gonili.

13*

Jednego razu, po dziennej takiej utarczce, przyszedł do miasta w nocy z sześciu innymi, podszedł cichaczem szyldwacha, drzemiącego przy harmacie, na karabinie rękami wspartego; rozpłatał mu szablą głowę, harmatę porwawszy z drugimi swymi wprowadził do pustej piwnicy, i to zrobiwszy, wyszedł z miasta tędy, którędy przyszedł. Ledwie co był za miastem, kiedy usłyszał alarm i wrzawę wielką, którą uczynili Kossyanie, spostrzegłszy podczas abluzu zabitego szyldwacha i harmatę wziętą; dopiero się domyślili, kto im tę sztukę zrobił, gdy harmatę znaleźli, a nikogo obcego w mieście nie wyszlakowali. Ta i tym podobne sztuki wyrządzone Rossyanom, haniebnie wstydziły i gniewały ich Dla tego wszelkich szpiegów, i płatnych i przymuszanych używali, aby go gdzie obskoczyć i złapać mogli.

VA

Cu

Otóż ledwo im raz nie wpadł w ręce. Popasem stanął w opactwie lędzkiem z dywizyą swoją u [łowieckiego opata. Jest to opactwo Cystersów, które z klasztorem opasane w pół kręgu mu-rem o jednej bramie, podpływa rzeka Warta, wzdłuż dziedzińca brzegi przykryte rokiciną zarosłe i bagniste mająca. Moskale zaś pod komendą samego generała Apraxyna, w liczbie 300 koni dragonów i kozaków na szczęście podjazdujący, stanęli w Słupcy, mieście biskupa poznańskiego, półtory mili od Lędu odległem, nie wiedząc że tak niedaleko nieb jest ten, którego szukają. Lecz skoro im dał znać o nim jeden młynarz, który widział, kiedy Morawski stanął w Lędzie ; natychmiast pędem przypadli do Lędu. Morawski nie miał innej drogi do ucieczki, tylko prosto w bramę, w której już byli Moskale, nim on zdążył dosieść konia; usłyszawszy tedy wystrzał na pikiecie, uderzył prosto w bramę z pistoletem i szablą w ręku i przerżnął się szczęśliwie przez dragonów w bramę wpadających. Ludzie jego będąc roztaszowani, którzy nie mogli dopaść koni, pouciekali pieszo i pokryli się, gdzie który mógł, po ogrodach, po sadach, po stodołach ; skąd po wybieżeniu

Rossyan z opactwa za Morawskim poucliodzili w swoje stronyi kilku atoli z nich złapano. Morawski wydobywszy się z ciaśniny na przestwór, musiał wciąż uciekać, nie mając ze sobą tylko kilkunastu swoich, a zatem nie będąc w stanie czynić jakich odwrotów w czystem polu, w którem łatwoby mógł być obskoczony. złapany lub zabity. Apraxyn z dragonia wrócił się do Lędu, skoro się mu z rąk Morawski wyślizgnął kazawszy go ścigać kozakom ; pod Wierzbnem, wioską o milę od Lędu. padł koń pod nim, z którego szybko skoczywszy, uciekał pieszo przez płot, mając na sobie tylko karabinek i szablę przy boku, w którym momencie został pchnięty spisą od kozaka w wierzchnią wargę, z której ciekąca krew po gębie, po brodzie i po szyi, wydawała kozakowi jakoby ugodził w gardło Morawskiego ; drugi kozak w tym samym punkcie czasu, zaczepionemu o płot za szarawary, (dlatego ich odtąd nigdy nie nosił) zerwał spisą czapkę z głowy. Morawski zaś, wyplątawszy się z płota, uszedł na błota, konnym niedostępne, i wypaliwszy z karabina, ubił z tych dwóch, którzy go dojeżdżali jednego ; kozak drugi pozostał, przyniósł do Lędu czapkę Morawskiego, i przyprowadził konia jego w błocie zwalanego. Apraxyn kazał poznawać złapanym konfederatom: czyje te rzeczy były; odpowiedzieli oni: Morawskiego; pytał się kozaka, jak tego dostał? odpowiedział kozak : ja go ubił do śmierci. Pochwalił się w mniemaniu że Morawski pchnięty w gardło, jak się kozakowi zdawało, żyć nie będzie. Uradowany wielce Apraxyn tem zdarzeniem, pospieszył czemprędzej do Poznania, skąd natychmiast z ową czapką wyprawił sztafetę do Warszawy z doniesieniem, że Morawski zginął. Radość wielka w Warszawie; książę Wolkoński ambasador i kom-mendant jeneralny rossyjski, dał wielkie pochwały Apraxynowi, ale większą jeszcze naganę, gdy Morawski we dwie niedziele po owej potyczce lędzkiej, wybrał kontrybucyą w Swarzędzu od dys* sydentów i pokazał się na górach między tymże miastem, a Poznaniem, milę drogi od siebie odległemi, w kilkadziesiąt koni-I nim się za nim Rossyanie wyprawili z Poznania, poszedł w bory ku Suchemu Lasowi, także mila drogi od Poznania. Kozak, który się pochwalił ubiciem Morawskiego, dostał od Apraxyna sześćset, batożków pożałowania.

CD

Okoliczność wiążących się coraz więcej konfederacyj w małej Polsce, czyli też potrzeba posiłkowania armii osłabionej wojną turecką, przymusiła Rossyan, że opuściwszy gonitwy niepożyteczne z Morawskim, wyciągnęli z Poznania i z całej Wielkiejpolski, nic zostawiwszy tylko jednę komendę z kilkuset ludzi złożoną, po większej części z dyssydentów zwerbowanych, niż z rodowitych Rossyan, w prowincyi pruskiej w Toruniu.

Malczewski zatem widząc bezpieczeństwo otworzone, wyszedł z swojej kryjówki z Stramburga kontynuować scenę przerwaną wojownika. Pozwoływał pułkowników i rotmistrzów, a ci znowu swoje rozpuszczone roty; nakazał nowe wyprawy i podatki, opanował komory solne i celne, grabiąc zewsząd pieniądze na potrzeby wojenne i swojej rozrzutności. Książętom Sułkowskim, Augustowi i Antoniemu, pod pozorem jedności z konfederaeyą. konfederaeyą knującym, posławszy do Leszna pułkownika Skórzewskiego, z trzema dywizyami, nic takiego tak prędko niespodziewającym się, zabrał 200 piechoty gotowej, dobrze umundurowanej i w broń opatrzonej; wtenczas właśnie, gdy ją książę Antoni w ogrodzie eksercytował, i jego samego z kilką szlachty przy nim będącej, którzy wszyscy takiem nagłem przydybaniem zmieszani, pokazali zmyśloną ochotę łączenia się z konfederaeyą po dowództwem Malczewskiego. Lecz wkrótce pokazali swego ducha, kiedy po kilku dniach pouciekali z Poznania, jedni do Warszawy, drudzy do domów swoich.

Do tej piechoty Sułkowskim zabranej przywerbował więcej, wszystkich do 600 ludzi. Nazbierał od różnych panów kilkanaście sztuk harmat, zgoła w krótkim czasie wystawił znowu konfedera-cyą do czterech przeszło tysięcy mocną.

Wtenczas to skleiła się izba konsyliarska założona w Poznaniu z obywatelów osiadłych, którzy do urzędów wojskowych, trudów i niebezpieczeństw pełnych, i władzy jednego podległych, czując wstręt w umyśle swoim delikatnym, wymyślili sposób wygodniejszy przez rady służenia dobru publicznemu, i dochodami jego dzielenia się z Malczewskim. Jakoż ta izba nie miała inszego zatrudnienia, tylko szperanie w dochodach konfederackicb, zgarnianie, ile ich mogli zgarnąć i zachwycić do kasy swojej; z tej nąjpierwcj wypłacać sobie płace miesięczne, stoły publiczne i inne wygody obmyślać, a dopiero wojskowym należytosć, goto-* wizną lub asygnatami wypłacać; zgoła dochodów płynących zewsząd do Malczewskiego, ile możności na swoje stronę odciągać. Drugie zatrudnienie, patenta na wakujące rangi wojskowe i uniwersały na podatki wydawać, na ostatku rachunki od szafarzów skarbu publicznego, jak i kiedy składać je łaska była, odbierać.

Morawskiego jako zasłużonego, i w samej rzeczy jedynego żołnierza czynnego w czasie obumarłej konfederacyi, o której było wyżej, uczyniono pułkownikiem, przydano mu dwie dywizye gotowe, i pozwolono więcej werbować podług jego woli. Nie miał jednak nigdy więcej nad 500 ludzi, których często przestrajał. Raz formował uzarów, tych przebrał na dragonia; to znowu pocztowych na kozaków pewną liczbę w mundurach czerwonych, takich, jakie mieli kozacy rossyjscy pułkownika natenczas Drewicza.. Te odmiany robił w swojej dywizyi. Inni rotmistrze jego mieli w dy-wizyach swoich towarzystwo i pocztów. Na ostatek zaczął zbierać do jazdy piechotę, ale ta nie długo trwała, jako będzie niżej. . ;

§ 7.

Opis konfederacyi pod izbą konsyliarską.

To o Morawskim ; teraz przystępuję do opisu stanu konfederacyi pod izbą konsyliarską, Wszystkie pułki jezdne oporządzone były należycie w konie, broń i mundury ; już się pozbyły gałga-nów początkowych. Słomianych kulbak czyli worów słomą wypchanych ; mizernych szkapin, szabel w węgorzych pochwach; owczar-.

skich bandoletów, myśliwskich ruśnic z potrzaskanemi łożami i ladajakiemi zamkami ; pistoletów na smyczy z szyi wiszących i innych wojennych gratów, w które się konfederaci z począł ku jak mogli, armowali a które częstokroć, zamiast obrony, stawały się im zgubą, mianowicie pistolety, których po kilka par wozili około siebie towarzystwo i oficerowie : w olstrach parę, na tasaku z jednego boku parę, z drugiego parę, na smyczy parę. Te ostatnie w nagłym biegu, mianowicie przez bory w ucieczce, bujając około jeźdźca, zawinąwszy się o drzewo, ściągnęły go z konia i przytrzymały doganiającemu nieprzyjacielowi, a inne obciążając lichego szkapinę, mordowały i sedniły, nie miał potem żaden konfederat prosty i oficer, jak jednę parę pistoletów w olstrach, drugą niektórzy na tasaku, karabinek i szablę. Mundury nastały dla każdego pułku, jednostajne kurtki granatowe, żupany i rajtuzy czerwone, pasy siatkowe wełniane, czapki, z wysokierui baranami, flintpasy i ładownice łosiowe, biało farbowane, wyjąwszy pułk Malczewskiego, który dla dystynkcyi od innych, dał swojemu kurtki paliowe, żupany i rajtuzy zielone. Piechota przybrana była po niemiecku. Rejzrok biały, kamizelka i pludry czerwone, na nogach buty, na głowie kapelusz w trzy rogi zastosowany. Broń: karabin z bagnetem, przy koku pałasz krótki ; ładownica czarna skórzana, na pasie łosiowym żółtą glinką farbowanym, na którą piechotę przekształcili owych pachołków z miast wydanych, szablą karabinem bez bagneta i berdyszem w ręku uzbrojonych. Oficerowie tak konni jak piechotni, sklnili się od złota i srebra ; w haftowanych mundurach, w czapkach złotem lub srebrem haftowanych, w kapeluszach suto galonowanych, w szarfach na przepych bogatych z czerwonego jedwabiu i srebra w siatkę dzierganych, z kultasami massywowemi ; w szlufach na obu ramionach srebrnych mas-sywowych, które do dziś dnia zostały przy wojsku, jako też kurtki i rajtuzy, które od konfederacyi wznowione, stały się strojem wojska polskiego. Płaca konfederatów’ : marszałek brał co chciał, i oprócz tego, jako pułkownik, na miesiąc trzydzieści czerwonych złotych. Rejmentarz toż samo. gdy wybierając podatki przez swoich oficerów, pierwszym był do nich. Rotmistrz jazdy i kapiran piechoty na miesiąc ośmnaście czerwonych złotych ; major obożny toż samo ; porucznik dwanaście czerwonych złotych ; na-

Kotowicza.

cc

mieśnik sześć czerwonych złotych, wachmistrz na tydzień dwanaście złotych, towarzysz toż samo, kapral ośm złotych, geniejn cztery złote, trębacz dwadzieścia cztery złotych ; oprócz tego na konie wszystkie szły futeraże z magazynów i bardzo często mięsiwa z wołów, z baranów i drobiów na roty rozdawane były, w marszach zaś wszelka wygoda wszystkim od wieśniaków i dworów'. Z tern wszystkiem ta płaca urządzona, wielu z prostych towarzyszów i gemejnów nie często dochodziła, gdy oficerowie ich traktamenta w karty i na debosz bezkarnie przemarnowawszy, z kwater na krodyt, nigdy nie zapłacony, żywić się im kazali.

Izba konsyliarska, choć widziała zbytki i marnotrawstwo oficerów, nie mogła ich poskromnić, nie mając żadnej władzy istotnej nad wojskiem tylko próżne imię. Marszałek nie dawał się jej wdawać w szczególności, sam to sobie zostawiał, a izbie tyle tylko pozwralał, że jego urządzenie i dystrybucye tytułem swoim upoważniała. Dało się to widzieć gdy niektórzy pułkownicy i rotmistrze złożywszy koło pod Malonowem, wsią o mil 2 lub 3 od Kalisza, za cichem zezwoleniem Malczewskiego, wykrzyknęli rej-mentarzem Antoniego Sieraszewskiego, rejenta, przed konfederacyą. kaliskiego, a nie dawno do niej przybyłego, tylko rotmistrza ; mimo woli izby konsyliarskiej, która tę rangę miała oddać wkrótce Pawłowi Skórzewskiemu, pułkownikowi. To wykrzyknięcie było za tak ważne uważane, iż izba konsyliarska nie śmiała go aktem swoim kassować, ani też, jako uwłaczające jej pow’adze. potwierdzić chciała. Skąd między Sieraszewskim i Skórzewskim zajęła się główna nienawiść, o której będzie niżej. Izba konsyliarska pod prezydencyą Malczewskiego, marszałka, dla bezpieczeństwa swego, obstawiła się do koła Poznania pułkami konnemi, przy sobie zaś umieściła piechotę, która była jej praesidium i assystencyą, trzy-mając warty honorowe przed stancyą każdego konsyliarza, i bijąc werble przed każdym z nich przechodzącym wedle odwachu.

§ 8.

Potyczka w Radominie.

Żeby zaś pokazała aie czynną i w operacyach wojennych, wysyłała komenderowanych od pułków i od piechoty po kilka set ludzi czasami na podjazdy ku Toruniowi i Bydgoszczy, lub Keyni, gdy się do tych miejsc Rossyanie zbliżyli ; z tymi zaś komenderowanymi z Poznania obowiązany był pułkownik Morawski, ulokowany w Gnieźnie, łączyć sie zawsze ; bo w nim było największe zaufanie. Te podjazdy nic sławnego nie zrobiły. Pobawiwszy się godzinę jedne i drugą z nieprzyjacielem ogniem ręcznym, ustępowały z placu; na otrzymaniu którego też i nieprzyjaciel przestawał, znając szczupłę siłę swoje.

Mazowiecki także osobno chodzący około Torunia, zatrudniał Fiossyan, że się zbliżać ku Poznaniowi nic śmieli. Jednego razu będąc od nich w ciasnem miejscu otoczony, pisał o sukkurs do Skórzewskiego i Morawskiego, w Bydgoszczy natenczas podjazdem będących. Wzięli to na uwagę pułkownicy z oficerami, i naradzali się, czy mogą iść na sukkurs, nie mając dalej ordynansu, jak do Bydgoszczy. Uważając zaś, iż posełać po ordynans do Poznania, byłoby sukkurs spóźnić; i wiedząc, że izba konsyliarska bardziej od wojskowych, niż wojskowi od niej dependująca. nie co innego* by im przysłała, tylko czynić, jak wam się lepiej zdaje; ruszyli zaraz ku Mazowieckiemu, którego już w tern miejscu, zkąd pisał o sukkurs, nie zastali. Ani Rossyan, z których się oblężenia szczęśliwie wywikłał. Szukając tedy na los Rossyan, stanęli noclegiem w Golubiu, miasteczku, do którego nadszedł chłop z Radomina, o milę drogi od Golubia wsi odległej, w której Rossyanie stanęli noclegiem, w liczbie 350 piechoty i dragonii, i 50 kozaków, konfederatów zaś było blisko do tysiąca. Uwiadomieni od chłopa przysłanego do Golubia po wino dla tychże Rossyan, o bytności ich nieomylnej, ruszyli po północku dwiema traktami; umowa była między pułkownikami, żeby jeden, który prędzej nadciągnie, nie zaczynał potyczki, aż póki drugi nie przybędzie. Lecz Morawski zazdrosny sławy, chcąc ją sam całą pozyskać; uie czekając za

Skórzewskim, przy którym było dwieście piechoty, wpadł z hałasem do wsi, i tym sposobem Rossyan jeszcze śpiących pobudził, którzy go ze wsi harmatą wypłoszywszy, zbiegli się do dworu, w którym się okopali, (idy Skórzewski nadciągnął, znowu się konfederaci wdarli do wsi, z którymi Rossyanie zapalili wieś, a konfederaci z Rossyanami gumna dworskie i stodoły. Tak strzelając się cały dzień, w dymie strasznym między dwiema ogniami, wygubili Rossyan do    300, według    relacyi jednego    kaprala    złapanego,

zostało ich we    dworze 50, i    ci się utrzymali    z komendantem; bo

konfederaci straciwszy także swoich do 200, oprócz ranionych 90, nad wieczorem    odstąpili nie    mogąc reszty,    okopanej    i harmatą

przystępu bliskiego broniącej, potiękać, do tego postraszeni między sobą sukkursem, który Rossyanom nie nadszedł, aż nazajutrz. Wieś cała i gumna dworskie poszły w perzynę, sam tylko dwór opodal innych budynków będący, ocalał od od pożaru. Pleban miejscowy uchodząc z plebanii drewnianej, ogniem płonącej, do kościoła murowanego, na progu kościelnym od kuli harmatniej rossyjskiej poległ. Szlachcic także Pawłowski, dziedzic Radomina, ludzkość swoję gardłem    przypłacił, i    jakaś panna Morawska!    zabici od

ze wsi

księcia Wołkońskiego, komendanta rossyjskiego, z suspicyi, iż oni pod pozorem wina, posłali chłopa do Golubia, dla dania znać konfederatom. Lubo ta wiadomość dostała się trafunkiem konfederatom od pomienionego chłopa, w rzeczy samej po wino do Golubia bez wiadomości o konfederatach posłanego. Ta potyczka działa się bez porządku i rozporządzenia żadnego ; piechota stanąwszy na polu pod przewodem Leszczyńskiego, pułkownika starego, szła w linii na polu prosto we dwór, skąd strzelano z harmaty cały dzień, niektórzy tylko z niej i konnica pozsiadawszy z koni, przybliżali się do Rossyan, sypiąc na nich rzęsisty ogień z ręcznej strzelby, z za budynków palących się, i najbardziej z sadu. Między pobitymi, poległ jeden chorąży od piechoty konfederackiej, nazwiskiem Gliński, któremu zaraz na powitaniu, przed front wysuniętemu, kula karmatna pół twarzy wyrwała. Skórzewski, półkownik, obiegł całą wieś z niektóremi śmielszymi, stąd i zowąd czając się. z za pagórków^ i drzew strzelając do nieprzyjaciela, żadnego porządnego attaku. jako komondant całej siły konfederackiej nie uczyniwszy. Owszem w samo południe kazawszy umkuąć się

to

■y>

Pamiętniki

opodal konfederatom i zaniechać ognia blisko dwóch godzin, pisał do komendanta rossyjskiego przez trębacza, aby się poddał, który bilet pomieniony komendant w oczach tegoż trębacza podarł i nogami podeptał, z takim responsem trębacza odprawiwszy. Ta przerwa attaku dała czas Rossyanom, opatrzenia się w' ładunki, na których im zbywało ; w tymże czasie podstarości miejscowy znalazł sposobność uciec do konfederatów, i on tę relacyą o zabiciu pana i panny, wyżej wspomnionych, i przyczynie zabicia ich uczynił.

Morawski w tej potyczce jako też w innych, od tego czasu jak został pułkownikiem, nic znacznego nie dokazał. Ochraniał się aż nadto; zawsze na ustroniu w potyczce stojąc, i tylko się przypatrując. Dawano przyczynę takiej jego oziębłości, iż mu żal było ginąć od pieniędzy, których po nieboszczykach kozakach, zazwyczaj trzosami opatrzonych, własną ręką swoją, w niższej randze będąc, przeszło 200 sprzątnionych, nazbierał.

•JO*

ci

Po potyczce radomióskiej, konfederaci przenocowawszy w Go* lubiu, przeprawili się nazajutrz przez Wisłę do Nieszawy; Rossy* anie zaś dostawszy sukkursu, pozabierawszy swoich zabitych i ranionych, udali się ku Toruniowi, w którym marszu natrafiwszy na Mazowieckiego, jako komendę rozpłoszyli.

Gdyby byli Rossyanie odważyli się pójść za konfederatami, byliby się nad nimi nad przewozem nie ladajako zemścili. Morawski albowiem z płochej swawoli, chcąc spróbować serca Skórzew-skiego, zmyślił trwogę. Przeprawiwszy się tam z dwiema dywizy-ami 8wemi za Wisłę a dwie na drugiej stronie pr/.y pułku Skórzewskiego zostawiwszy, kazał jednej z swoich dywizyi, która była po kozacku w czerwone kontusze i granatowe żupany ubrana z spisami zatrzymać się w lasku, o kilkoro staj od przewozu będącym, a potem, gdy jedni w bramach, drudzy jeszcze na brzegu tymże po kozacku ubranym kazał wypaść nagle z owego lasu z hałasem i impetem ; co takie zamięszanie zrobiło, że jedni, przeładowawszy bramy, one zatopili. Szczęściem że na brzegu. Drudzy w wodę poskakiwali. chcąc się w pław salwować. Jeden przecież rotmistrz, któremu się ta płochość pułkownika Morawskiego nie podobała, wyprowadził z tego zamięszania przelęknionych, kazawszy swojej robocie zsiość z koni i zbierać z łąki siano choć mu nie było potrzebne ; po której robocie poznali konfederaci, że owi kozacy pędzący z lasku, nie byli rossyjscy, ale swoi. Tysiącem przeklęstw hałasu okryli ludzie pomienionych Morawskiego i chcieli porucznika nimi przywodzącego, krajać pałaszami gdyby się był ordynansem pułkownika nie złożył. Z okazyi tej potyczki radomińskiej, wielkie były uczty w Poznaniu Dano znaczne rekompensy w pieniądzach, obiema pułkownikom i innym oficerom. A lubo Skórzewski oskarżał Morawskiego o porywczość, że nie czekając za nim podług umowy, wpadł z hałasem do Radomina i pobudził Rossyan, których zaczekawszy za sobą, mogliby byli śpiących wyrżnąć; że z okazyi tego alarmu, została wieś spalona, szlachcic zabity i pomyślność bitwy stała się trudną, że nad przewozem zrobił trwogę, wstyd czyniącą konfederecyi ; nic to jednak nie zaszkodziło Morawskiemu, nad którego i oskarżający nic lepszego nie zrobił. Przeciw któremu Morawski wywodził : że opieszało przybył na plac potyczki, bo już dobrze na dzień, w której ciche podejście nieprzyjaciela czuwającego, byłoby się nie nadało ; że piechotę pod swoją komendą zostającą cały czas akcyi trzymał na polu nieczynną; że nie śmiał z nią, jako sposobniejszą od konnicy do attaku natrzeć na nieprzyjaciela okopanego; że próżnemi kapitulacyi tentowaniem. dał mu czas do przysposobienia się w ładunki, że trwogę zmyśloną nad przewozem chciał spróbować serc żołnierza Skór/ewskiego, które pokazywały się lękliwe. Obydwie tedy skargi zostały poczytane, a rzecz, która się stała, za zaszczyt konfederacyi uznana.

§ io.

za-

Taki był Sukces konfederacyi z pół roku pod izbą koi.sy-liarską, z którą nareszcie Malczewski uradził, pójść z wyborem siły prosto do Warszawy, złapać lub wygnać króla, panów sprzyjającej Rossyi pocliwytać, pobić wojska, koronne zabrać zgoła : samo źródło wylewające różne nieszczęścia na kraj zniszczyć. Ta rada była pod wielkim sekretem. Nim jednak Malczewski ruszył z Poznania, już o wszystkiem wiedziano w Warszawie, bo połowa izby konsyliarskiej była złożona z duchów dworskich, z umysłu do konfederacyi subordynowanych, aby przeszkadzali dobrym my słom, a naprowadzali na trudne do wykonania, i o wszystkiem co się dzieje w konfederacyi, Warszawie donosili.

Zostawił Malczewski dla strzeżenia Rossyan toruńskich, aby za nim pójść nie mogli. Skórzewskiego i Morawskiego, pułkowników, z ich pułkami w Wielkiej-Polsce, którzy częstemi podjazdami ku Toruniowi. Bydgoszczy i Kcyni, wspomnionych Rossyan zabawiali; sam zaś Malczewski z resztą całą konfederacyi konnej z piechotą i harmatą, udał się ku Warszawie. Izba konsyliarska, nie mając przy sobie żadnej straży, rozjechała się do domów i ten rozjazd był oraz jej końcem ; już się bowiem więcej nie zgromadziła, uważawszy, iż Malczewski nie innym końcem garnizon z Poznania wyciągnął i wszystkie pułki około Poznania rozlokowane pod Warszawę zabrał, tylko, ażeby tym sposobem izbę konsyliar-ską, z bezpieczeństwa ogołoconą, politycznie skasował. Jakoż ta izba, gdyby najbardziej do trwania swego była obligowana, nigdyby bez straży żołnierskiej w Poznaniu nie dosiedziała., która jednego razu fałszywie kozaków Morawskiego, konwojujących ranionych pod Radominem do lazaretu jeneralnego poznańskiego prowadzonych, wziąwszy za rossyjskieh, nie czekając na powrót wysłanych przeciw nim na dotarezkę. z ezem powrócą, sromotnie na wozach chłopskich w rynku będących, z Poznania uciekła, choć jeszcze wtenczas garnizonem osadzoną była.

Malczewski pod Błoniem, miasteczkiem mil cztery od Warszawy odległem, potkał Rossyan przeciw sobie idących pod sprawą

książęcia Galliczyna, właśnie wtenczas, kiedy się przeprawił przez błota i mosty pod temże miasteczkiem będące: udybawszy Galli-czyn w tak złym położeniu Malczewskiego, stoczył z nim bitwę, która nie trwała więcej nad godzinę czasu; rozprószył całą kon-federacyą, położył na placu blisko lub więcej 200, tyle drugie zabrał w niewolę, reszta poszła w rozsypkę, zostawiwszy Rossya-nom w zdobyczy wszystkie harmaty, amunicyą i tabor. Galliczyn nie gonił dalej za konfederatami, w różne strony rozpierzchnio* nyini ; powrócił do Warszawy z tryumfem, gdzie od dworu z wielką radością był przyjęty; albowiem, lubo ta konfederacya nigdzie nic sławnego nie dokazała, samo jednak jej przedsięwzięcie wielkie, w odpowiadającą mu siłę opatrzone, przerażało strachem Warszawę, tak dalece, że i król, poseł rossyjski i panowie polscy, sprzyjający dworowi, mieli się na pogotowiu do ucieczki, gdyby się była Galliczynowi noga powinęła, wiedząc, że w Warszawie między wojskiem polskiem i pospólstwem było tak wiele, którzy tylko czekali na moment szczęśliwy za przybyciem konfederatów, złączenia sio z nimi i porwania się do broni, przygotowanej na wygubienie Rossyan i ich partyzantów. Lecz tych wszystkich opadła fautazya, gdy obaczyli Rossyan prowadzących w pętach konfederatów i zdobycz im zabraną.

§ H.

Malczewski po tej porażce najsromotniejszej, stąd, że się kusił o opanowanie całej Warszawy, a kilku set Rossyan, nierównie większą siłą swoją oprzeć się nie zdołał, już się nie śmiał pokazać do wojska. Udał się do jeneralności do Preszowa; dywi-zye zaś i pułki konfederackie, pozbierawszy się po rozsypce błońskiej, rozdzieliły się na trzy partye. Sieraszewski, rejmentarz, miał największą z różnych ułomków zebraną; chodził z nią około

Kalisza. Skórzewski, nieuznający Sieraszewskiego rejmentarzem, z swoim pułkiem i z niektórymi do niego przyczepionymi od innych pułków, udał się za Noteć, rzekę ku granicy brandenburskiej ; Morawski ulokował się w Poznaniu, od pierwszego ani drugiego nie dependując, pod pretekstem nie wchodzenia w ich rosterki o rejmentarstwo. dotąd nie roztrzygnione, gdzie przy wygodnem życiu siedział nieczynny blisko czterech niedziel. Tu dał przyczynę pryncypalniejszym obywatelom wielkopolskim do znienawidzenia siebie, co mu potem wielce zaszkodziło, jako się powie gdy będzie o jego niewoli; albowiem choć nie miał nic do czynienia, tylko zabawki dziecinne z swoim synkiem pięcioletnim, gdy ten małą szahelką swoją rąbał po sukniach oficerów, albo gdy osóbki porcelanowe, stojące na kominie Rehfeldta, kupca, w którego stał kamienicy, podniesiony na ręku ścinał, albo szyby w oknach wycinał. Gdy który z panów chciał go wizytować, nie kazał go do siebie warcie stojącej przed drzwiami puszczać. Niektórych zaś wdzierających się do jego pokoju własną ręką, sfukawszy słowami, wypychał.

Wychodził też czasem za miasto z konnicą czynić ćwiczenia wojenne, w których się jedni za drugimi na koniach bez porządku uganiali, pałaszami w dopadki płazowali: t.n zaś miał ukontentowanie, gdy którego, bądź prostego, bądź oficera silnym razem dojechał, w kark lub przez plecy, że się od takiego żartu musiał gorzałką z mydłem kilka dni smarować. Toż znowu w takimże nieporządku biegającym, kazał jednym ku drugim z pistoletów lub karabinów strzelać, nie uczyniwszy wprzód rewizyi, czy ślepemi czy ostrymi ładunkami były nabite, kule zatem bardzo często gwizdały po powietrzu. Skąd się trafiło że jeden rzeźnik poznański, przypatrując się z muru takowym gonitwom, ugodzony kulą w sam rozum, na miejscu został zabitym. 0 to nie było żadnej indagacyi, kto wystrzelił. Morawski to w śmiech obrócił, powiedziawszy, na co się błazen przypatrywał temu, co do niego nie należało. Do tej nieforemnosci obyczajów przystąpiło pijaństwo, które już odtąd w nim znaczniej wydawać się zaczęło, z przykładu Szeflfa rozchodząc się po oficerach i jenerałach. Czyli z ogólnej przyczyny nękania konfederacyi, czyli też (jak było słychać) na instancyą panów wielkopolskich, chcących się pozbyć z Pozuania Morawskiego znienawidzonego, nadciągnął Renn, pułkownik, w 600 dra-goni! swego pułku, w 300 koni kozaków i 500 piechoty i kilka harmat O którego marszu przestrzeżony Morawski, odrzuciwszy radę bronienia się w mieście Gordona, pułkownika z konfederacyą pruską pod miasto zbliżonego na trzy dni przed Renuem, wyszedł z Poznania z czterema dywizyami, zostawiwszy w mieście na pozór obrony, 500 piechoty nowo zrekrutowanej, w broń opatrzonej, 150 rekrutowanej tejże bez broni i mundurów, tylko z kijami będącej, 40 dragonii na koniach dobranych w mundurach i z bronią należytą; tudzież, 50 lekkiej jazdy po kozacku ubranej, pod komendą jednego rotmistrza. Ledwie wyszedł za Poznań, podzielił zaraz w różne strony dywizye swoje; nie chciał trzymać się w znacznej sile. nie umiejąc nią rządzić; dywizye te wyprowadzone z Poznania, od Rossyan dwiema traktami ciągnących, iedna po drugiej zostały rozprószone.

Morawski z swoją udał się daleko w bok od Rossyan, że go los podobny nie dosięgnął aż po chwili. Przysłał zaraz nazajutrz po wyjściu swojem z Poznania ordynans komendzie zostawione w Poznaniu, aby z niego natychmiast wyciągnęła i udała się ku Zbąszyniowi, gdzie miała odebrać dalszy ordynans. Ten ordynans, przez mieszczanka z Czempinia, mil kilka od Poznania odległego, nie doszedł komendanta aż trzeciego dnia przed wieczorem; lecz trudno było ludzi rozpuszczonych i bez karności należytej zepsutych, tegoż momentu wyciągnąć z kwater ; dla tego dopiero nazajutrz o godzinie szóstej z rana wyszli jedni za komendantem, a drudzy w liczbie 40 przeszło jeszcze się w mieście na śniadaniu i pożegnaniu pozostali ; z których Rossyanie, tuż za konfederatami wchodzący do Poznania, jednych pozabijali, drugich w niewolą pobrali. Uprzątnąwszy tym sposobem Poznań z konfederatów przy-dybanych, wyprawił Renn, pułkownik, kozaków za pierwszymi, którzy wyszedłszy z Poznania, jako się wyżej wyraziło, stanęli popasem w Tarnowie, we wsi. dwie mile od Poznania odległej w której niemal owych bezbronnych rekrutów, z chałup palących się uciekających połapali i do Poznania z taborem zabranym kon-federatów zaprowadzili. Konfederaci przenocowawszy w Janko-wicach, ciągnąc ku Zbąszyniowi, podług ordynansu, zeszli się z drugimi błąkającymi się z pułków Malczewskiego, Miaskowskiego

14

i Radolińskiego. Ci wszyscy i z Morawskiego ludźmi, ulokowali się na jednej kępie pod Zbąszyniem, do koła wodami wielkiemi pod ów czas, jako bywać zwykło na wiosnę oblanej, opatrzywszy się w prowiant i furaż na kilka niedziel, a dostawszy się na nie promami i tratwami, ale bez dalszego widoku, coby im czynić wypadało, gdyby po strawieniu żywności, żadnej odsieczy nic otrzymali, a od Rossyan oblężonymi zostali. Jakoż Rossyanie dowiedziawszy się o takiem ulokowaniu konfederatów, podstąpić pod kępę z piechotą i harmatą nie zaniedbali ; mieli między sobą konfederaci niedawno przybyłego do siebie kapitana Wyganowskiego, brata rodzonego opata sulejowskiego ; ten udał, iż dla obrony wiary i wolności, porzucił służbę w rejmencie generała Gołcza, którego pułk był po części od konfederatów zabranym, ten znając służbę żołnierską i będąc serca dobrego, zjednał sobie u konfederatów wzięcie ; jego to rada była owe kępę opanować ; lecz gdy Rossyanie pod nię podstąpili i wysłali trębacza do konfederatów z propozycyą, aby się poddali, deklarując in« pardon i wolne rozejście się z bronią i wszelką własnością do domów, byle się rewersowali że przeciw Rossyi i królowi swemu, służyć więcej przy żadnym korpusie nie będą ; Wyganowski począł perswadować konfederatom, iż tak dobrej okazyi wynijścia z owej kępy, do czasu tylko opadnienia wód schronieniem bezpiecznem być mogącej trzeba się chwycić. Że rewersa dane nie przeszkodzą dalszej służbie, jako przysięgą mocniejszą, niż wymuszone rewersa obowiązującej. Temi uwagami nabechtani konfederaci, przysięgli owę kapitulacyą; lecz skoro wysiedli z promów, natychmiast, od Rossyan otoczeni, rozbrojeni i jako niewolnicy w dybach i więzach do Poznania poprowadzeni zostali.

Tego Wyganowskiego w krótkim czasie przejeżdżającego przez Pakość wózkiem parą końmi złapał Piotrowski, porucznik z dywizyi rotmistrza Brzozowskiego, okuwszy w kajdany, przywiózł do Zaremby, natenczas już rejmentarza generalnego kon-federacyi wielkopolskiej, jako się niżej da widzieć. Zaremba, bliski sąsiad Sulejowa, zawsze nadal patrzący, mając wzgląd na braci Wyganowskiego, słusznych obywatelów, to jest: jednego opata sulejowskiego, drugiego sławnego patrona pierwszej klasy trybunalskiego i komornika granicznego wschowskiego, nie chciał za-trudniąc się złapanym Wyganowskim, kapitanem, pod pozorem, iż ten, nimby został przyzwoitemi inkwizycyami przekonany, trzymany w areszcie za wojskiem w marszu ustawicznym będącem, mógłby uciec; dla tego kazał go pomienionemu Piotrowskiemu zaprowadzić do Częstochowy, do Puławskiego. Ten zaś nie zatrudniając się żadnemi konsekwencyami, tylko patrząc na rzecz uczynkową, złożył na niego sąd wojskowy, mocą którego Wyganowski został na śmierć skazany, lubo na niego pewnych dowodów nie było.

§ 12.

Tak tedy pułk Morawskiego, wyszedłszy z Poznania w dwóch niedzielach zniszczał. Sam Morawski z jedną swoją dywizyą, majacząc tu i owdzie, w Kościanie, mieście, przydybany od Rossyan, zwiódł z niemi potyczkę w samym mieście, ale nieszczęśliwą, bowiem, gdy w jednej bramie od Poznania stawiał się im tęgo, broniąc przystępu: Moskale, przeprowadzeni brodem przez rzeczkę od chłopa, oblewającą Kościan, uderzyli na niego z tyłu, gdzie połowę lnd/.i stracił i ojca starca, który się przy synu wieszał : sam z drugą połową przerżnął się przez nieprzyjaciela.

W kilka dni po tej potyczce udał się ku Poznaniowi (chcąc, jak miał zwyczaj z początku) napaść w nocy na pikiety rossyj-skie i narobić trwogi stojącym w mieście. W tym marszu pod Łęczycą, wsią, mila drogi od Poznania odległą, napadł dziada wyprawionego od Rossyan na szukanie jego samego. Zapytany dziad : skąd i po co ? zaraz się przyznał, że jest wysłany z Poznania od Renna, pułkownika, szukać Morawskiego. — Morawski gorzałką zmroczony, odpowiedział ; ja jestem Morawski, wróć się do Poznania i powiedz tym Panom, że ich tu czekam w karczmie. Jakoż dotrzymał słowa; albowiem zmorzony snem, stanął w karczmie, kazał ludziom trzymać konie w ręku, sam zaś odpasawszy

14*

szablę od boku, i kazawszy ją dużo poszczerbiouą z rozprawy kościańskiej wytoczyć chłopom na toczydle u kowala blisko karczmy będącego, porzucił się na łóżku karczmarskiem. Dziad ów według rozkazu Morawskiego pobiegł czem prędzej do Poznania. Rossyanie natychmiast w 800 koni wybiegli do Łęczycy. Otoczyli do koła karczmę, a nie słysząc nikogo, tylko konie parskające, zsiadłszy z koni wleźli do stajni ; tam uderzywszy na pierwszych wrót bliższych kilku z nich zabili ; na liuk strzelby i rozruch ocuceni wszyscy przy ciemnej nocy i deszczu lejącym, jedni pieszo, drudzy konno, jak który mógł na przebój lub cichaczem poueie kali. Morawski w izbie od stajni zwyczajem w elkopolskim odległej, tak twardo zasnął, że nie słvszał ani hałasu, ani strzelania ; ledwo się ocucił zwleczony z łóżka od karczmarki ; rozmarzony snom wypadł na dwór, począł wołać na masztalerza swego i chłopca: bej konia, konia, szabli ; na ten odgłos odezwał się jeden kozak ; A ktoś ty? Morawski znowu : ja pułkownik.— Sam, sam, tu koń siadaj co prędzej. Nie roztrzeźwiony dobrze, nie poznał głosu, miasto schronienia się gdzie w bok przy ciemnej nocy, skoczył tam. skąd głos słyszał i wpadł w ręce kozakom, którzy go natychmiast porwali, na konia wsadzili, nogi mu podwiązali i niedba-jąe o innych jego ludzi, ciemnością nocy zasłonionych, co tchu z nim do Poznania pospieszyli. Takim sposobem Morawski dostał się w niewolą. Wzięli z nim i chłopca, który nie chcąc paua w nieszczęściu odstąpić, sam się dobrowolnie kozakom nawinął.

Z wielką radością Rossyanie krzycząc przez ulice, że prowadząc Morawkę (tak go bowiem nazywali), stawili go przed pułkownikiem Rennern; ten go zapytał: ty to jesteś Morawka, zbójnik? Morawski nadrabiając fantazyą, w takim razie niewczesną, odpo wiedział : ja jestem ; waćpan jesteś pułkownik i ja pułkownik ; za któremi słowami, wyciął mu Renu dwa policzki z obelżywemi słowami ; kazał go przy sobie okuć w kajdany i zaprowadzić do kordygardy. Nazajutrz, gdy się zwiedzieli polscy panowie, że Morawski jest złapany, przyszli do Renna z powinszowaniem mu tak znacznej zdobyczy ; przekładali mu, iż Morawski podłej kondycyi człowiek, bultaj, rabuś, nieuczciciel osób i domów szlacheckich, nie wart jest żadnego względu Najwięcej instygował na niego pan G . . . przytomuy wtenczas w Poznaniu, którego córkę jednego razu w Wschowie Morawski pijany posadziwszy sobie na kolanach, przytrzymując ją ręką za łono, przymusił, że mu w takiej pozy-turze, musiała grać na arfie. w obecności ojca i znacznej kompanii. Do surowości Morawskiego przyczynił się także Augustyn Mia-skowski, rotmistrz konfedcracki, kilka dniami prędzej od Morawskiego w niewoli, ale z lepszemi względami jako szlachcic i familiant, za interesowaniem się za nim kolligaci i innych obywatelów zostający, urazę jakąś osobistą do Morawskiego mający. Skoro bowiem przyprowadzono do tej izby Morawskiego, w której siedział Miaskowski, począł na głos wołać : że się taki człowiek nie powinien z nim znajdować; zaczero Kenn, pułkownik poduszczouy takiemi i tym podobnemi przeciw Morawskiemu własnych jego rodaków nienawiściami, kazał Morawskiego wyprowadzić przed kordygardę i obnażonego rozciągnąwszy na bruku, bić żelaznymi steplami, aż do podrapania ciała do kości.

Taką katownią wzniszone damy polskie i Rennowa pułkownikowa, tak mocno pracowały za Morawskim, iż nie mogąc się Renn oprzeć kobiecej molestyi, kazał Morawskiego z kordygardy przeprowadzić do innej stancyi. Pozwolił mu kurować się z plag i przyjmować wiktuały, tudzież inne potrzeby, których mu obficie damy szlacheckie i miejskie dosyłały. A gdy i oficer przydany mu do straży i żołnierze mieli się przy nim dobrze, wszyscy odtąd łaskawymi na niego byli. Renn jednak, podług instynktu panów polskich, opisał jogo gatunek do Warszawy, skąd po kilku niedzielach odebrał ukaz. aby Morawskiego, jako hultaja, własnym ziomkom nienawistnego, obwiesić. Szczęściem dla Morawskiego że go umieszczono w kamienicy, gdzie w garderobie były drzwi w kącie na drugą ulicę wychodzące, barłogami zawalone, dla tego od Rossyan nie uważane. Chłopiec, często tam chodząc ostrożnie, za każdym razem przerzynał pilnikiem po trosze rygiel, ua który były owe drzwi zamknięte. Gdy skończył robotę tak, że drzwi otworzyć się mogły, powiedział panu. Stało się to trzema dniamit prędzej, niż ordynans na obwieszenie jego przyszedł z Warszawy. Morawski tedy, po tak pomyślnym poszepcie od chłopca, zaraz uczynił się chorym na żołądek, biegał często do owej garderoby nie mając na sobie tylko płaszcz i spodnie, pił gorzałkę zmyśloną, jakoby z lekarstwem, a żołnierzom dostawiał prawdziwej, którą

Pamiętniki

co

się oni nie brzydzili. Prosił oficera aby mu posłał do apteki po lekarstwo na zatrzymanie żołądka, w którym czując jakoby nieznośne rżnięcie, stękał i rzucał się po łóżku, a coraz porywał się, mając szlafmycę na głowie i bóty na nogach, a przyuczywszy żołnierza, zawsze za nim wychodzącego, do przydłuższego czekania ; gdy już było blisko północy i oficer spał, a żołnierze gorzałkę trapili, wyszedł Morawski szczęśliwie owemi drzwiami. Minął szyldwach przy furtce niezamkniętej u bramy stojącego, udając oficera, jakoby z podejrzanego miejsca, na kwaterę powracającego i łającego o nocne chodzenie po czapstrychu, na oficera nieprzystojne, prosząc, aby go nie wydawał. Co mu się bardzo dobrze udało, umiejącemu doskonale język rossyjski. Jakoż szyldwach dotrzymał żądanego milczenia z bojaźni, ażeby za swoją nieostrożność w przepuszczeniu Morawskiego, z zasłonioną płaszczem twarzą przechodzącego, swojej nie odniósł kary. Za postrzeżeniem tej ucieczki od żołnierza pilnującego wychodka, rozruch straszny rozciągnął się po całym mieście, które Renn mało do góry nogami nie przewrócił, szukając Morawskiego po wszystkich domach, kątach, nawet i po grobach, w którem szukaniu i chłopiec znalazł sposobność wyśli-źnienia się z Poznania. Morawski zaś wyszedłszy za bramę, spuścił się w fos8ę, którą uchodząc ponad rzeką Wartą, płynącą pod miastem, napadł na brzegu czółno, którem się przewiózł na drugą stronę pod Dębno, wioskę o pół mili od Poznaniu. Gdy tymczasem Rossyanie upewnieni od szyldwachów, że nikt w nocy z miasta nie wyszedł, trzęśli noc i dzień następujący miasto i przedmieścia, a Morawski coraz dalej wędrował, aż się dostał do komendy Straszewskiego. Relacya ta o pomienionej ucieczce, jest wzięta z ust samego Morawskiego, o którym więcej będzie poniżej.

ROZDZIAŁ X.

O drugiem powstaniu konfederacyi sieradzkiej.

W połowie czasu konfederacyi wielkopolskiej, po zgaśnieniu Rierzyńskiego, podniosła się drugi raz konfederacya sieradzka. Ta od obywatelów przez sejmik była uchwalona i najlepiej urządzona. Marszałkiem jej obrany był Gałecki, starosta bydgoski, człowiek majętny, stateczny i sumienny, ale nie żołnierz, dlatego też o nim bardzo krótka historya : znajdował się w potyczce przegranej pod Dobrą, z której uszedłszy szczęśliwie, więcej się w boju nie pokazał, samym tylko wiernym i oszczędnym szafunkiem podatków zarządzając i dobrem życzeniom konfederacyi służąc. Regimentarzem stanął Józef Zaremba, major w regimencie Potockiego, podczaszego litewskiego, człowiek równie jak Gałecki majętny, w samej porze wieku męskiego, twarzy przyjemnej, obyczajności pociągającej : pułkownikiem Paweł Biernacki, potem kasztelan sieradzki ; rotmistrzami obrano Michała Biernackiego, Dobrzelewskiego, Bogusławskiego, Sławianowskiego, Młoszewskiego i Rychłowskiego, wszystkich pos sesyonatów.

Zaremba z młodych lat był w służbie saskiej porucznikiem w regimencie konnym. Jednego razu podczas musztry pieszej, jakoś nie do gustu generała stawiając nogi, usłyszał od niego te słowa: wpan chodzisz jak niedźwiedź; uwiedziony żwawością przyrodzoną, rzekł generałowi : Polacy nie są niedźwiedzie ; za którą śmiałą odpowiedź, natychmiast zosłał w areszt wzięty, który wysiedziawszy, za służbę podziękował i rozumiejąc się być po takiem podziękowaniu, wolnym kawalerem, wyzwał generała na pojedynek. Porwano go powtórnie w areszt, zamknięto w łańcuszki i podług artykułów wojskowych osądzono na rozstrzelanie.

Przez wielkie atoli instaneye panów polskich w Dreźnie przy królu będących, otrzymał pardon, laufpas, czyli abszyt, bez re-komendaoyi i rozkaz, natychmiast wyjechania z Saxonii; powróciwszy do Polski do stryja, Szymona Zaremby, sędziego ziemskiego sieradzkiego, z nauki prawniczej wielce w kraju konsydc-rowanego, połajany o złe zasługi w regimencie, zasądzony został od niego nad papierami prawnemi, jak sam powiadał, aby się uczył jurydyki, fortunę i honor dającej ; lecz on nie mając ochoty do takiej namolnej profesyi, zabawiając się lulką i fuzyą rnyśliw 8ką, gdy takim sposobem nie do gustu stryjowi terminował, znienawidzony od niego, oddany został do regimentu podczaszego litewskiego Potockiego ; przecież przez wzgląd na stryja w randze porucznika umieszczony.

Wkrótce kompania ta, do której się dostał, została komenderowana na Ukrainę przeciw hajdamakom (byli to rozbójnicy, którzy co lato znacznemi hordami wychodzili z Siczy, kraju ros-syjskiego, do Ukrainy i Podola na rabunek). W tej wyprawie tak się dobrze popisował Zaremba, że tegoż lata został kapitanem, a niedługo potem i majorem, w której randze otrzymał komendę nad całą przeciw hajdamakom partyą. Uganiał się za tymi hulta-jami przez trzy lata, zawsze szczęśliwie rozgramiając ich kupy, łapiąc wielu i według zwyczaju wieszając lub na pal wbijając ; e<> mu zjednało imię jednego kawalera. Jakoż w samej rzeczy był takim; ożenił się potem z Józefą Grodzicką, chorążanką wieluńską wielkich cnót panną, a po śmierci stryja otrzymał na schedę swoje z trzech braci, między którymi był średnim, majętność Rozprzą, miasteczko dwie mil od Piotrkowa, z kilką wioskami

i trzykroćstotysięcy w gotowiżnie. Gdy się zjawiła konfederaeya barska, Zaremba siedział podówczas spokojnie we wsi Kisiele zwanej, pół mile pod Rozprzą leżącej ; nie dowiedziała mu jednak party» dworska jako duchowi hetmatiskiemu ; przeto zawołała go do Warszawy, gdzie lubo się składał przysięgą wierności w ręku wojewody ruskiego złożonej, wyżej opisanej : musiał jednak na piśmie dać rewers, iż do żadnej konfederacyi przeciw królowi nie przystąpi, jakoż chciał dotrzymać słowa. Dla tego, lubo nieprzytomny na zjeżdzie sieradzkim obrany został regimentarzem, przecież się do objęcia tego urzędu przez nijaki czas nie miał.

potem w kilkanaście koni

Aż gdy Albin Lenartowicz, pułkownik z partyi zgasłej Bie-rzyńskiego, przybywszy do Sieradza, uczynił manifest przeciw świeżej konfederacyi sieradzkiej, jakoby dawniejszą przez Bierzyń-skiego podniesioną pokrzywdzającej i w tym manifeście Gałeckiego, Zarembę i Biernackich, nazwał kąkolem wyczyszczenia od dobrej pszenicy potrzebującym ;

wpadszy do Rozprzy, żydów tamtejszych porabował; Zaremba zebrawszy naprędce co mógł ludzi swoich i z Biernackiemi z perswazyą przyjęcia regimentarstwa w Kisielach, u niego będącymi, poszedł za nim w pogoń, doszedł go o dwie mile w jednym dworze roztaszowanego, połapał wszystkich, obił należycie i zabrawszy do szczętu, co przy nich zastał tylko w żu-panikach zostawił. Biernaccy mszcząc się nad Lenartowiczem za ów kąkol, porządnie policzkami mu twarz ospowatą wyglan-cowali. Ta przygoda najwięcej wyperswadowała Zarembie, że przyjął regimentarstwo i poszedł do konfederacyi. Albowiem oba-wdał się aby mu siedzącemu w domu, wet zawet od jakich konfederatów, lab i od Lenartowicza oddane nia było.

Najpierwszą potyczkę zwiódł z Rossyanami w Piotrkowie, w samem mieście, w którem była komenda pułkownika Henna, gonił się z nimi po rynku i po ulicach, od świtu, aż do południa, położywszy ich trupem przeszło 200, jednego majora, i dwóch mniejszych offieerów; aż gdy nadszedł Drewicz, pułkownik od Sulejowa z sukkursem, Zaremba uszedł w dobrej sprawie, wszedłszy w bory, rozdzielił dywizye swoje na kilka traktów, aby nieprzyjaciel nie wiedział, gdzie go ma gonić. Byłby on tam więcej nabił Rossyan, tylko najprzód Młoszewski, rotmistrz, miasto wpaść w bramę od Jezuitów, w którą wpaść był powinien według ordynansu Zaremby i opanować ją, uszedł z całą rotą swoją i nie oparł się aż w Krakowskiem u Puławskiego; a tym sposobem zostawił lukę Rossyanom niektórym do ucieczki i do dania znać Drewiczowi. Druga, że Dobrzelowski, rotmistrz, wpadłszy w miasto, gwizdaniem kul rossyjskich przejęty, jako w takiej łaźni niebywalec, opuścił zaraz ludzi swoich, skrył się do kamienicy i przebrał za stróża, Co Zaremby siły zmniejszyło, a Rossyanom do rozpostarcia się plac dało.

ci

Rossyanie wyparowawszy Zarembę z miasta, nie dłngo za nim gonili, wrócili sie do Piotrkowa; ztamtąd pociągnęli ku Kaliszowi, gdzie była znaczna konfederacya, do kilka tysięcy liczna z różnych województw małopolskich zebrana pod komendą Szaniawskiego marszałka lubelskiego, człowieka letniego i wcale nie żołnierza Z tą konfederacya złączyła się i sieradzka pod marszałkiem Gałeckim, z dóbr swoich ••owale do obozu zaproszonym. Zaremba zaś po potyczce w Piotrkowie, wpadłszy do dóbr swoich Kisiele zwanych, o dwie mile od Piotrkowa leżących, w kilka koni zabrawszy co prędzej żonę z dziećmi i co mógł rzeczy na predce przywiózł do Szlązka pod Byczynę do wsi dziedzicznej Parusewa szlachcica Boli zwanego, w której ta żona Zaremby z dziećmi, przez cały czas konfederacyi, czasami wyjeżdżając do Polski, mieszkała. Sam zaś Zaremba po ulokowaniu żony pobiegł do Kalisza, gdzie się przeciwko Rossyranom gotowano. Rossyanie zaś, poznawszy od szpiegów znaczną siłę konfederatów, zatrzymali się w marszu, aż się ich z różnych miejsc zebrało do trzech tysięcy, nad którymi najwyższą komendę miał książę Galliczyn. Ale Drewicz najwięcej kierował operacyarai wojennemi, najbieglejszy w sztuce

wojenuej i jeografii, drugim nieznajomej. Według tedy planu Drewicza, zatrzymali się pod Dobrą, miasteczkiem 4 mile od Kalisza odległym. Przeciw którym zaufanie w większą liczbę swoją konfederaci, przyciągnęli pod toż miasteczko.

Zaremba żądał ażeby rozporządzenie nadchodzącej potyczki oraz i komenda nad wszystkiemi dywizyami, jemu powierzona została, ale to w umyśle wysokim Szaniawskiego i innych marszałków nawet i Gałeckiego, zdawało się za wiele, ażeby jeden major w wojsku regularnem, a rejmentarz w konfederackiem rządził marszałkami, z których niektórzy jako i Szaniawski w wojsku komputowem rzeczypospolitej byli pułkownikami uzarskiemi, czyli pancernemi, która szarża przewyższkła nawet rangę jene-ralską autoramentu cudzoziemskiego, według dawnych ustaw polskich.

Nie mogąc Zaremba pozyskać komendy, a widząc między marszałkami wielki nieład i nieumiejętność rzemiosła wojennego, stąd zaś spodziewając się pewnej klęski, poszedł nazad w kilka koni do kląska, zostawiwszy Sieradza nów pod sprawą marszałka Gałeckiego, kompanii innych marszałków odstąpić niechcącego i poniekąd z małego jakoby serca Zaremby urągającego się.

Szaniawski, wódz najwyższy, uszykował swoich na równinie, mając z tyłu błota. Skoro przyszło do potrzeby, natychmiast Ros-syanie złamali konfederatów, wypędzili ich na owe błota, położyli na placu przeszło 800, więcej zabrali wr .niewolę, piechotę i har-matę wszystkę, reszta poszła w rozsypkę. Szaniawski sam, Trcs-senbek, marszałek warszawski, Lassocki, marszałek gostyński i dwóch innych, tudzież wielu niższej rangi oticerów dostali się w niewolę ; zaprowadzeni do Rossyi, gdzie byli aż do skończenia konfederacyi.

Drewicz całej tej wygranej sprawca, jako oficer dobry, ale też i rabuś niemniejszy, zaraz po odbytej akcyi pod Dobrą, pod pozorem ścigania reszty konfederatów, wpadł do dóbr Zaremby, do Kisiel i te zrabował (nie robiąc krzywdy chłopom), tylko sam dwór, w którym w jednej piwnicy, wodą zalanej, utaił Zaremba śrebra swoje, czterdziestą tysiącami złotych polskich w dziele braterskim szacowane. Te za wyciętym policzkiem jednym Podbiel-

skiemu, komornikowi Durskiemu, przed rewolucyą, patronowi trybunalskiemu, a po rozpędzeniu trybunałów (jak masz wyżej), komisarzowi Zaremby, pokazane, zebrał Drewicz, oraz wszystkie inne ruchomości kosztowniejsze i trzody bydła różnego rodzaju; z czego wszystkiego nic nie nagrodziła Warszawa Zarembie, choć się z nią pojednał, jako będzie niżej w swojem miejscu. Po potyczce pod Dobrą i po drugiej pod Błoniem przegranej, wyżej opisanej, lubo tamta po Dobrskiej zaszła (w ezem czytelnika za nieporządek chronologii przepraszam, nie mogąc na kul bace dziejów różnych wodzów porządnie notować, ani też potem szykować ich do porządku nie mając czasu i sposobności). Ułamki konfederatów pozostałe, tułały się po kraju, pod rozmaitemi naczelnikami.

zer-

CC

Zaczem généraIność proszowska, zatrzymawszy przy sobie pod pozorem obrad Malczewskiego, jako na wodza niesposobDego, przysłała patent Zarembie z tytułem rejmentarza jeneralnego kon-tederacyi wielkopolskich. Wydała ordynanse do wszystkich korpusów tejże prowincji, aby się pod komendę Zaremby ściągały. Zaremba, który nie chciał być pod cudzą władzą, gdy odebrał taki patent, a przy nim osobne jak najusilniejsze zalecenie od swego jenerała Potockiego, aby popierał ile możności konfederacyą, wyszedł natychmiast z Śląska. Zwołał do siebie pod Wieluń konfederacje: wieluńska, łęczycka, kujawska i ułamki wielkopolskiej, jako to : Sieraszewski, regimentarz ; Skórzewski i Miaskowski, pułkownicy.

O tym właśnie czasie Puławski uganiający się dotąd z Ros-8yanami po Litwie i Rusi, przyciągnął pod Koniecpol. Dotąd też i Zaremba z swoimi przybył. Tain przez trzy dni obadwa czynili

Kitowicra.

popisy i różne ćwiczenia wojenne ludzi swoich, jeden przed drugim. Puławski namawiał Zarembę, aby się z nim złączył, i aby oba-dwa uderzyli na Orewicza w kilkaset ludzi w Secyminie, dwie mile od Koniecpola stojącego. Ale że ci najpryncypalniejsi w całej koufederacyi wodzowie, mieli równą władzę od generalności nadaną, przeto nie chciał jeden od drugiego komendy być zawisłym. Co się zaś tyczy godności osobistych, Puławski uważał siebie jako marszałka, wyższego gradusem od rejmentarza, którym był Zaremba.

Zaremba z swojej strony uważał siebie, jako majora aktualnego w wojsku regularnera, a Puławskiego tylko, jako oficera kon-federackiego, niżej od najniższego oficera komputowego, choćby jak wysokim był w konfederacyi chodzącego. Ani też generalność śmiała kiedy rozstrzygnąć między nimi to pierwszeństwo, na łasce obydwóch powagę swoję zasadzająca. W równości zaś władzy Zaremba nie chciał chodzić z Puławskim, uważając i sądząc u siebie, iż składana zwierzchność nigdy nie ma skutków pomyślnych. Przeto odłączył się od Puławskiego, pod pozorem iż w kupie chodząc, byliby ciężcy dia kraju. Tak tedy Drewicz, którego sam Puławski attakować nie śmiał, ani też on Puławskiego, rozumiejąc, że przy nim jest Zaremba, spokojnie odejście obydwóch przetrzy mał w Secyminie. skąd cofną! się ku Warszawie, uganiając się po Rawskiem i Mazowieckiem. województwach, za drobnemi konfede-racyami, które się po kraju bez dependencyi od jakiego wodza włóczyły.

Puławski poszedł pod Częstochowę, którą opanował tym sposobem, jak i Malczewski, to jest pod pretekstem nabożeństwa; ale się lepiej w niej niż tamten modlił; bo skoro się do niej w kilkadziesiąt ludzi, po trosze wchodzących, przebranych rozmai

cie, dostał, natychmiast Paulinom komendę i klucze od fortecy odebrał, ludźmi swymi napełnił, garnizon tamtejszy między swoich podzielił, harmaty posporządzał, zgoła, co tylko należało do stanu dobrego fortecy, zręcznie się około wszystkiego zawinął. Nie długo po Częstochowie, opanował Bobrek, Lanckoronę i Tyniec miasta obronne; wszystko to w krótkim czasie do skutku przywiódł za pomocą inżynierów francuskich, których się wielu do niego na-zbiegało. Zabrał także na przedmieściu krakowskiem pół regimentu Mirowskiego, tam konsystencyą mającego, gdy Rossyanie w małej kwocie w samym tylko Krakowie będący, przeszkadzać mu do tych wszystkich dzieł nie byli wstanie, i nim się attakować go przysposobili, już go wszędzie do odporu zastali gotowego. Bronił się Ros-syanom Puławski w tych twierdzach mocno, w których go, jako to: w Tyńcu i Lauckoronie często, a zawsze z swoją szkodą napastowali. Bił się z nimi iw polu, lecz zawsze nieszczęśliwie, osobliwie raz pod Lanckoroną, gdzie zginął Sapieha, krajczyc litewski, młody i piękny kawaler, sadząc przez rów w rejteradzie, spadłszy z konia, końmi stratowany i od kozaków dokłuty, w której potyczce zginęło przeszło 500 konfederatów w zabitych, ranionych i w niewolę pojmanych. Wszystkie siły niemal swoje obracali Rossyanie, na wyrugowanie Puławskiego z miejsc opanowanych wyżej wspomnianych; lecz nadaremnie, wyjąwszy Częstochowę, której długo attakować nie śmieli, czyli też chcąc pierwej zdobyć te miejsca, które za słabe poczytane, przez mocny odpór wstyd im czyniły. Zostawmyż ich i z Puławskim w tych fortecach, sławy z przegranych w polu dobrze wetujących, a spojrzyjmy na drugiego wodza nie mniej sławnego, a szczęśliwszego.

Zaremba z pod Kouiecpola ciągnąc przez ziemię wieluńską, sieradzkie i kaliskie województwa, nie mając żadnej przeszkody od Rossyan, zmocnił się wprędce do dwóch tysięcy, przybywającymi do niego z różnych stron kupkami konfederackiemi, po owych nieszczęśliwych bitwach, wyżej opisanych, błąkającemi się po kraju. Renu siedzący w Poznaniu, pamiętny klęski poniesionej w Piotrkowie, nie miał fantazyi napastować Zaremby ; więcej się zatrudniał zdzierstwem i rabunkiem obywatelów konfederacyi sprzyjających, niż gromieniem konfederatów.

p»

Zaremba tedy powoli pomykał się ku województwu poznańskiemu z wszelkiem bezpieczeństwem i spokojnością od nieprzyjaciela. Kenn zaś, pułkownik, rozdzielił komendę swoje: połowę wysłał na stanowisko do miasta Kościana, sześć mil od Poznania leżącego, pod komendą Patkula, podpułkownika; drugą połowę zostawił w Poznaniu pod majorem Langa; sam zaś z małą resztą dragonów swego pułku i kozaków udał się do Drezdenka, miasteczka brandenburskiego, dla czynienia tam jakichsiś sprawunków dla regimentu swego, który się składał z 600 głów dragonii pięknie przybranej.

Patkul w Kościanie zasłyszawszy o marszu Zaremby, wysłał podjazdem 80 koni dragonii do Gostynia, miasta, trzema milami marszu Zaremby bliższego, dla dowiedzenia się lepszego, w którą stronę tenże marsz zbliża. Sieraszewski, pułkownik, i Grabowski, rotmistrz, idący lewem skrzydłem korpusu Zaremby, dowiedziawszy się o małej kwocie Rossyan w Gostyniu, wpadli na nich do dnia, ubili kilku, zabrali żywcem 18, reszta uciekła do Kościana; o której to akcyi, czyli przez niedbalstwo Sieraszewskiego, czyli też przez lenistwo posłańców nie odebrał Zaremba raportu, aż w kilka dni. Dla tego, nie wiedząc że się Kossyanie znajdują w Kościanie, a wiedząc, że tylko są w Poznaniu w małej liczbie, umyślił całą siłą swoją podstąpić pod Poznań, zatrzymać w nim Rossyan udawaniem attaku. Tymczasem zaś rozesłać exaktorôw do wybrania podatku pogłównego i hiberny, tudzież coby się znalazło na komorach celnych pieniędzy, i to zrobiwszy, wrócić się w województwo sieradzkie, aby takiem majaczeniem zwłóczyć czas do pomocy zagranicznej potencyi, którą jeneralność konfederatom, blisko nastąpić mającą, obiecywała. Lecz los zdarzył mu potyczkę szczęśliwą niespodziewanie. Gdy Zaremba znajdował się w Książu, miasteczku położonem nad rzeką Wartą, mil) sześć od Poznania odległem, a cztery od Kościana, przyjaciele rossyjscy dali znać Patkulowi, a ten znowu Landze, majorowi w Poznaniu, że Zaremba w pięć tysięcy wiesza się nad rzeką Wartą w zamyśle ubieżenia

Poznania; aby się tedy Langa miał na ostrożności, lubo Zaremba całej sumy swojej komendy nic miał nad dwa tysiące, i tej na trzy kolumny podzielonej. Zaremba, przenocowawszy w Księżu, udał się w bok lewy od traktu poznańskiego pod miasto Kościan, pod którem w pobliskich wioskach dywizyom swoim kazał się rozłożyć. Dywizye tedy, zmierzając każda do swego stanowiska, rozdzieliły się na kilkanaście traktów, i postępowały dużym pół-cyrkułem, mając przed sobą Kościan. Patkul, odbierając od szpie-gów i obywatelów z różnych miejsc wiadomości o konfederatach, ? sobą się niezgadzające; dla lepszej wiadomości, czy to bvł marsz całego korpusu Zaremby, czy tylko część jakowa łudząca i ukrywająca zamiar ku Poznaniowi, którym sobie nabił głowę; wysłał kozaków 40 koni z ordynansem, aby póty docierali, póki się z konfederatami nie obaczą. Kozacy pędem biegać, we wsi Rąbin zwanej, o półtory mili od Kościana odległej, wpadli na konfederacją kujawską, nad 80 głów nie liczniejszą, przed Zarembą w przedniej straży idącą. Tam dawszy wzajemnie do siebie ognia z karabinków (jak zwyczajnie bywać zwykło w nagłem zdarzeniu), ubiwszy Ku-jawianom trębacza i straciwszy z pomiędzy siebie jednego kozaka, rozstrychnęli się szybkim odwrotem ; każda partva w swoje stronę. Kozacy pobiegli do Kościan, Kujawianie do Zarembv, za nimi ciągnącego, który jechał za wojskiem kolaską z półkownikiem Skórzewskim. Za odebraną wiadomością o kozakach, przesiedli się na konie. Zaremba miał przy sobie do tysiąca ludzi. Inne dywizye szły bokami opodal jego korpusu. Skoro minął wieś Rąbin, uszykował się we dwie linie i tak czystem polem postępował wolnym krokiem. Patkul, gdy się dowiedział od kozaków że się z konfederatami spotkali w Rąbinie, mając zawsze w myśli, że Zaremba całą siłą zmierza ku Poznaniowi, a ku Kościanowi wysłał tylko mały podjazd dla utajenia głównego celu; wyprawił przeciw konfederatom 200 koni dragonii z owymi kozakami pod komendą rotmistrza Olszowa, który upewnił Patkula, iż jeżeli znajdzie konfederatów pobije ich, rozpędzi i nie mało żywcem przyprowadzi. Dlatego Patkul zadufany w obietnice Olszowa, kazał robić dyby na przyszłych niewolników konfederackich i uprzątać więzienia. Sam zaś, mając u siebie gościem książęcia Antoniego Sułkowskiego, siadł z nim do stołu, przy którym za zdrowie

Gdy Zaremba postrzegł z daleka maszerujących naprzeciw sobie Rossyau, którzy się za zobaczeniem wząjemnem konfederatów we dwie linie uszykowali; zatrzymał swoich w marszu, wybrał z różnych dywizyi 200 koni pod komendą Bartłomieja Zbierzcbow-skiego, podkomorzyca czerskiego, rotmistrza od huzarów, których 50 koni wtenczas Zaremba miał przy sobie jako straż osobistą. Kazał mu przed sobą w czworo staj postępować przeciw Rossya-iKim. Sam zaS z resztą korpusu za nim zwolna ciągnął. Skoro się zeszły partye na strzelanie z karabina, dały do siebie ognia z koni, od którego z obojej strony żaden nie zginął. Po wystrzeleniu uderzyli Rossyanie na konfederatów z pałaszem w ręku i od razu ich złamali. PoczęM konfederaci uciekać ku swoim i z nimi Zbierz-cliowski, rotmistrz z uciętą szablą. Co obaczywszy linie korpusowe od Zaremby prowadzone, pierzchnęły także, niosąc z sobą Zarembę jak jaką nawałnicę, wołającego z całego gardła: stójcie! stójcie! nie uciekajcie: z tem wszystkiem wraz z drugimi, stójcie! stójcie! wołającymi, uciekając. Byłby rotmistrz Olszow sprawdził obietnicę daną Patkulowi w zniesieniu konfederatów, gdyba nowa okoliczność szyków jego nie pomieszała. Dywizye poboczne na swoje stanowiska ciągnące, usłyszawszy pierwszy ów wystrzał w Rąbinie, poczęły się wracać do tego miejsca, z którego huk usłyszały i właśnie wtenczas nadbiegły w tył Rossyanom, kiedy się ci za złamaną przednią ową strażą pod Zbierzchowskim uganiali. Wpadli tedy na nieb z impetem i krzykiem, najpierwszy Grabowski, rotmistrz wielkopolski, i Załuskowski, porucznik sieradzki, wodzący dywi-zyą Bogusławskiego, rotmistrza, exekucyami zatrudnionego. Obejrzawszy się na ten głos nowy uciekający dopiero konfederaci, obrócili się i uderzyli na Rossyan, tylną napaścią zmięszanycb. Toż dopiero z obu stron wziąwszy ich na opiekę szablami, tak się szybko z nimi uwinęli, że nie wyszło godziny czasu, znieśli całą dywizyą Olszowa ; legło na placu Rossyan 141, w niewolę dostało się całych i pokaleczonych 46 i rotmistrz Olszów, pod

Zaremby szyderskim sposobem spełniał kielichy, nie wiedząc że go od nich wkrótce zaboli głowa.

Olszow, żeby się nie minął z konfederatami, wysłał kozaków innym traktem ku Rabinowi, a sam z innymi w też stronę ciągnął.

którym uchodzącym, chłopem dużym i tłustym ulgnął koń w błocie. Uszło zdrowych do Kościana dragonów 13. Kozacy, przybiegłszy swojego traktu, ujrzawszy z daleka otoczonych swoich, nie wdali się w bitwę, lecz pędem uciekając nie oparli się aż w Poznaniu, gdzie swoich wielkiej trwogi nabawili. — Patkul, obaczywszy z miasta porażkę swoich, wyszedł co prędzej z piechotą i harmatą na przedmieście, na którem wstrzymał konfederatów ogniem ręcznym i har-matnym, tuż za swojemi niedobitkami pędzących. Poczęli się tedy wzajemnie z za chałup i wiatraków sięgać kulami, z których jedna z sztucca ugodziła Patknla po krzyżach, ledwo w pół roku z tego razu wyleczonego. Rossyjska zaś kula harmatna do upatrzonego Zaremby wypuszczona, przeszła między głową jego i między głową Marcina Zaremby, imiennika, lecz inszego herbu, któremu po hu-zarsku się strojącemu, zerwała kołpak z głowy, bez większego szwanku tylko ku ziemi go pochyliwszy. Zaremba, regimentarz na ten trafunek rzekł: o! taki kiep, nie umie strzelać! jednakże, nie czekając poprawy, umknął się z tego miejsca.

Konfederatów w potyczce ręcznej zginęło sześciu, od kul pod wiatrakami padło pięciu, wszystkich jedenastu ; dwunasty Iwański, oboźny konfederacki człowiek niegdyś majętny i szanowany, adiutantem pierwszym u Józefa Potockiego, hetmana wielkiego koronnego będący, za spódniczkę nowomodną, hetmanowej młodej i pięknej podarowaną u męża starca w podejrzenie z tej myśli wpadłszy, dysgracyowany i niegrzecznie oddalony; potem przez różne awantury do biednego stanu przyprowadzony. Naostatku szukając szczęścia w rewolueyi krajowej, kulą karabinową, stojąc na skrzydle z nieprzyjaznego sobie świata, zgładzony. Ranionych było dwadzieścia pięć.

Zapaleni szczęściem zdarzonem konfederaci, chcieli attako-wać miasto, które zaszedłszy z drugiej strony od Rossyan na to przedmieście, skąd przyszli konfederaci wysypanych wolnej, ile z pomocą mieszczan, skrytemi ścieżkami wprowadzić konfederatów chcących, łatwoby byli opanować mogli i do nogi Rossyan wytępić.

Ale Zaremba (z czem się potem wydał), dowiedziawszy się, że się w Kościanie znajduje Antoni Sułkowski, wyżej wspomniony trzynaście tysięcy czerwonych złotych jemu dłużny, srebra i klei-noty przez Renna półkownika, siostrze swojej Sapieźynie, wojewodzinie smoleńskiej, za przychylność ku konfederatom męża jej zrabowane; a za rozkazem imperatorowej rossyjskiej, Katarzyny II., oddane odwożący; obawiając się, aby swego czasu (na który zawsze jednem okiem patrzał), tych sreber i klejnotów swemi pieniędzmi nie przypłacił, gdyby za zdobyciem Kościana, od konfederatów rozerwane zostały, kazał z placu bitwy ustąpić dając iż samą jazdą, szablą i karabinami tylko uzbrojoną, bez harmat dobywać miasta, murem opasanego jest hazard niebezpieczny ; że mieszczanom, podejmującym się przewodnictwai ufać nie można; iż dosyć jest na tern, co się udało ludziom w rzemiośle wojennem niewyćwi-czonym, i nie dawno na samo wejrzenie w oczy nieprzyjaciołom pierzchnącym ; że Rossyanie mogliby przybyć na sukkurs, i szturmującym, lub uganiającym się za zdobyczą, wsiadłszy na karki, odbić za swoje; coby i nabyte serce nadal, i sławę konfederatom straciło.

a*

Pod takiemi tedy pozorami, a w samej rzeczy uważając na swój interes Zaremba, odciągnął od Kościana i poszedł ciągłym marszem aż do Zdunów, miasta na pograniczu Śląskiem, w województwie kaliskiem, leżącego mil ośm od Kościana. Konfederacya łęczycka najdalsze stanowiska od miejsca potyczki naznaczone mając, nie zdążyła do sprawy, przyszła już po wszystkiem ; o co się żalił przed Zarembą stary jej regimentarz Prądzyński, w rewolu-cyach między Augustem III. i Leszczyńskim w partyi jego szkodliwy Sasom żołnierz. Że mu szczęście w tej okazyi nie pozwoliło zaprawić Łęczycanów na Rossyanach. Tom przydał, abym strącił próżną chlubę niektórych obywatelów tego województwa, którą zdarzyło mi się słyszeć kilka razy z pokrzywdzeniem sławy Za-

remby. Acz i temu z potyczki kościańskiej nie tak wielką sławę, jak wielkie szczęście przyznać należy, żo w większej nierównie sile od garstki Rossyan złamany i uciekający z początku, na ostatku pobił i wygrał.

Ten przypadek ucieczki początkowej wzięli Rossyanie za fortel wojenny i co było przygodą nieszczęśliwą, osądzono za skutek rozumu.

Zaremba też słysząc i od obywatelów i od nieprzyjaciół takie mniemanie, nie chciał wyznaniem prawdy kazić sławy swojej, do sprawienia obawy nieprzyjacielowi potrzebnej.

Rossyanie, po odejściu konfederatów, zapakowali się w Kościanie jako najlepiej. Toż samo uczynili i w Poznaniu, nie przysłali niedobitkom kościańskim sukkursu, aż w pięć dni, gdy najprzód szpiegami opędzili cały powiat kościański i upewnieni zostali, że nigdzie blisko nie masz Zaremby. Lubo się Rossyanie z niewolnikami konfederackimi aż dotąd bardzo źle obchodzili, on jednak łaskawie postępował z Rossyanami w niewolą pod Gostyniem i pod Kościanem zabranymi. Dawał im na stanowiskach wszelkie wygody, ranionym opatrzenie i podwody. Rotmistrza zaś Olszowa zawsze tuż przy sobie sadzał u stołu, kolaską go swoją woził i wszelki respekt dla niego przykazał; ozem tak ujął Rossyan, że oddąd łagodniej się z konfederatami, z którejkolwiek partyi pojmanymi, obchodzili. Prostych żołnierzy rossyjskich odesłał do fortecy częstochowskiej do Puławskiego, gdzie byli trzymani aż do końca rewolucyi, ponieważ Puławski nie chciał oddać Rossyan, a^by jego inni. w różnych potyczkach zabrani, oddani byli. Ci zaś, co byli poprowadzeni na Syberyą, nie mogli być oddani ; rotmistrza zaś Olszowa trzymał Zaremba przy sobie blisko sześciu niedziel, za którego pod konwojem konfederackim odesłanego do Poznania, wydał Renn czterech rotmistrzów z konfederacyi wielkopolskiej, między którymi znajdował się rotmistrz sieradzki Do-brzelewski, ten sam. który w akcyi piotrkowskiej przebrał się (jak masz wyżej) za stróża, odtąd nie będący w obozie, lecz tylko chodzący po exekucyi, i przy tej robocie schwytany.

Zaremba, nie mający nigdy chęci do upadłej walczyć z Rossyanami, dla uważania Rossyan Sieraszewskiego, rejmeutarza w po-

znańskiem, z częścią konfederacyi wielkopolskiej. Sam zaś z resztą komend wyszedłszy z Zdunów, wieszał się kilka niedziel około Piotrkowa i Częstochowy, pod któremi miastami miał dobra swoje, ochraniając je tym sposobem od nawiedzin cudzych komend.

C05

■sj .

W czasie, w którym Morawski, wytrzepawszy się z biedy w niewoli rossyjskiej ucierpianej, przyciągnął dp Zaremby w kilka-naście koni ludzko od niego przyjęty, w tym także czasie powrócił Malczewski od jeneralnośei z Preszowa. nie uwiadomiony od niej, że komenda jeneralna, nad całą partyą wielkopolską oddana jest Zarembie ; więc gdy po pierwszych komplementach, jak bywać zwykło na przywitaniu, dowiedział się z ust Zaremby sekretu od jeneralnośei przed nim utajonego i z patentu komunikowanego sobie upew nił się o prawdzie przeniesionej władzy z siebie na Zarembę ; uznając, iżby w obozie Zaremby nic nie znaczył, tylko tytularnego marszałka w kilka dni po przybyciu swojem pożegnał się z nim i odjechał, udając że, ponieważ niema nic do czynienia w wojsku, chce osieść w jakim kącie zagranicą spokojnie od Rossyan bezpiecznym. To zaś była tylko obłuda, bo Malczewski, bolejąc nad wydartą sobie władzą nad wojskiem, dającą oraz panowie na krajem miłe i pożyteczne, namówił się z Morawskim że, skoro tylko oddali się od Zaremby, natychmiast odda mu zupełną władzę nad wojskiem jako marszałek, żadnym aktem publicznym nieskasowany, od obywatelów obrany ; sobie zaś tylko zostawi powagę pierwszą i rząd interesów politycznych. Tak tedy, mój Morasiu (przekładał Malczewski, Morawskiemu), tylko mnie kochaj i bądź ze mną, będziemy sobie chodzić swobodnie po kraju aż do szczęśliwej pory wkrótce nadejść mającej zagranicznej (nie wiedzieć skąd) pomocy. Znasz moje rządy, jak nie są pędzące do zguby ; jak dobrym kawalerom nie krępuję ich przemysłu i szczęścia żadnemi ordynansami, jak hojnie nagradzam rycerskie prace; nie tak jak Zaremba: chłodno i głodno trzymający wojsko swoje, którego stan twój biedny nie poruszył do wsparcia cię, by najmniejszego, z swojej

szkatuły.

Takiemi perswazyami odurzony Morawski, bez tego żadnej zwierzchności istotnej nad sobą niecierpiący, po odejścu Malczewskiego w kilka dni upraszał Zaremby, aby dla zrekrutowania pułku rozproszonego pozwolił mu czynić werbunki i wybierać podatki bez dependencyi od Sieraszewskiego, rejmentarza, i bez żadnej od kogożkolwiek przeszkody, jako nie mający jeszcze i zdrowia i sił do ponoszenia służby i trudów obozowych. Zaremba, niczego mniej niespodziewający się, jak takiego frantostwa po Morawskim, dał mu żądany ordynans na werbunek wolny i wybieranie podatków bez wszelkiej czyjej przeszkody.

§ 8.

Morawski z otrzymanym takowym ordynansem udał się prosto za Malczewskim. Poszli tedy obydwa w województwo poznańskie, gdzie zaraz Malczewski, zadufany w dawną waleczność Morawskiego, rozpisał ordynanse do wszystkich oficerów wielkopolskich, gdziekolwiek się znajdujących, aby pod utratą szarży i życia z swo-jemi rotami do obozu jego stawali. Te ordynanse najpierwej przyszły do Sieraszewskiego, rejmentarza, który z nich jeden exemplarz natychmiast posłał Zarembie. Wielu rotmistrzów, lubiących debo-8zowanie, a którym pod Zarembą skąpo i z trudnością płacącym wątku na to nie stawało, przeniosło się cichaczem do Malczewskiego, tak że, wkrótce zwabił do siebie z 300 koni. Zaremba odpisał Siera8zewskiemu, aby się miał w pogotowiu i zbliżał się ku niemu; sam zaś z komendami przy sobie będącemi, z pod starej Częstochowy, gdzie się natenczas znajdował, ruszył ku Wielkiej Polsce. W Gostyniu, mieście siedm mil od Poznania leżącem, złączył się z Sieraszewskim. Tam go doszedł od Puławskiego list donoszący że Rossyanie, pozbierawszy się z rożnych miejsc w pięć tysięcy ciągną pod Częstochowę, w celu dobycia jej. Prosił Zaremby, aby się daleko od fortecy nie usuwał dla dania odsieczy w czasie szturmu. Zaremba czyli z niechęci, która zawsze znajdowała się w nim do łączenia się z Puławskim, czyłi nie dufając siłom swoim» czyli też nie chcąc się bardzo narażać Rossyanom, mimo wszelkie nalegania oficerów tswoich, aby się wrócił pod Częstochowę, odpisał Puławskiemu, iż musi wprzód uśmierzyć bunt Malczewskiego, jako siły jego rozrywający i wydzierający mu posłuszeństwo wojska, bez którego, miasto zręcznej pomocy, mógłby zostać pobitym i rozproszonym. Tak tedy pociągnął ku Malczewskiemu. Dla uczynienia jednak Rossyanom jakiegożkolwiek roztargnienia, porozsyłał palety na kilka traktów do Częstochowy prowadzących, aby dla wojska jego w prędce nadejść mającego, były gotowe furaże i prowianty.

Malczewski z swoją partyą znajdował się natenczas w Buku, miasteczku biskupa poznańskiegu. o trzy mile w bok Poznania leżącem. Partyzanci jego na odgłos marszu Zaremby, szumieli winem hojnem, iż Malczewskiego nie odstąpią i zabrać się nie dadzą, których junakieryą pokrzepiony Malczewski, wyszedł z miasta w pole, chcąc w takiej postawie dowodzić prawa swego do komendy uad konfederacyą wielkopolską. Lecz gdy Zaremba nie równie większą partyą mający, natarł żywo na garstkę Malczewskiego i otoczywszy ją do koła, kazał wołać : albo się poddajcie, albo was wszystkich w pień wytnę! opuścili natychmiast ręce. Zaremba korzystając z ich zatrwożenia, kazał nagle swoim zamięszać się z nimi. Dopiero kazał wziąść w areszt najpierwej Malczewskiego* toż potem oficerów wszystkich, zacząwszy od Morawskiego, powąa-dzać w kajdany, łańcuszki i dyby, w których więzach potrzymawszy ich do trzeciego dnia, na instancyą oficerów statecznie pod jego posłuszeństwem trwających, zmówiwszy się wprzód z nimi sekretnie na taką instancyą, powypuszczał z aresztu, i za odebrałem słowem honoru dalszej wierności, do swoich dywizyi poprzy-wracał; jednego Malczewskiego trzymał dłużej w politycznym areszcie, wodząc go przy sobie bez szabli, między dwoma przyda-

Dymi oficerami; którego wstydu nie mogąc wytrzymać Malczewski, prosił Zaremby, ażeby mu odjechać do domu pozwolił. Na co Zaremba chętnie przystał przydawszy mu, jakoby dla assystencyi i bezpieczeństwa, chorągiew komputową, przedniej straży, konsy-stującą w Warcie, która zaraz od podniesienia przez obywateli kon-federacyi sieradzkiej, na jej stronę przeszła ; w samej zaś rzeczy, ta chorągiew miała mieć na pilnej baczności postępki Malczewskiego, aby nowych jakich rozruchów nie wszczął.

§ 9.

Malczewski odszedłszy od Zaremby, a przecie pod jego strażą być się widzący, gdy go ta ostatnia nadzieja postaw ienia na pierwszych nogach władzy swojej upadłej, tak szpetnie omyliła ; udał się do Szulmierzyc, do miasteczka na granicy śląskiej leżącego, gdzie zostawiwszy pomienioną chorągiew, przeniósł się do Stramburga, miasta śląskiego, skąd się więcej do Polski nie pokazał, aż do skończenia konfederacyi. Chorągiew zaś jemu przydana, nie mając komu więcej assystować, powróciła do Zaremby, który od Buku poszedł pod Poznań majacząc umyślnie i zwłócząc czas, ażeby się oblężenie Częstochowy skońc/yło. Dla tego udawał że będzie atta-kował Poznań, końcem rozerwania siły nieprzyjacielskiej, Częstochowę opasującej ; lecz Rossyanie więcej sobie ważyli zdobycie jednej Częstochowy, niż stratę dziesięciu miast innych, które z rąk konfederackich odzyskać piechotą i harmatą ile nieufortyfikowane, każdego czasu bardzo łatwo mogli ; dla tego losowi oddawszy Poznań, oblężenie Częstochowy żywo popierali, o czem będzie niżej.

Gdy stanął Zaremba w Stęszewie, miasteczku mil dwie od Poznania, przysłał do niego Renu trębacza z biletem, prosząc o

paszport,, za którym mogliby bezpiecznie dwaj panowie polscy, Gurowski, marszałek litewski i Mielżyński, kasztelan poznański, znajdujący się w Poznaniu z żoną jego (pułkownikową Rennową), w assystencyi kilku oficerów rossyjskich oddać mu wizytę, dla przełożenia niektórych okoliczności, rozmysłu godnych, nimby przystąpił do szturmu. Zaremba posłał mu żądany paszport ; za którym przyjechała do obozu Zaremby Rennowa, półkownikowa z Ra-dolińską, podkomorzymi wschowską i czterema oficerami, między którymi znajdował się rotmistrz Olszow, niedawno z niewoli kon-federackiej uwolniony. Panowie polscy, choć byli w paszporcie wyrażeni, nie przyjechali, obawiając się aby ich Zaremba, jako partyzantów rossyjskich nie przytrzymał.

Co tylko kobiecy rozum (przyznać zaś potrzeba, że się pokazał niepospolity i z wymową równą), dokazywał u Rennowej, aby była mogła wyperswadować Zarembie odstąpienie od Poznania, Przeciwnie Zaremba, przy wszelkiej grzeczności, jaka się damie dystyngowanej należy, i na jakiej mu nie schodziło, odpowie-wiedział : iż zamysłu swego nie odmieni, i że spodziewa się, najdalej w trzech dniach mieć w ręku Poznań. Sztuczna kobieta, chcąc wyczerpnąć z Zaremby kiedy do szturmu przystąpi, prosiła go, aby przynajmniej tej nocy, w której się do niego fatygowała, pozwolił jej wywczasować się, dla lepszego przyjęcia go. jeżeliby fortuna wojenna wniosła go do Poznania. Zaremba dał jej słowo, iż tej nocy nie będzie dla jej wczasu attakował Poznania; ale nie dotrzymał, jak masz niżej. Podczas, gdy się Rennowa z Zarembą targowała o Poznań, oficerowie rossyjscy witali się z oficerami konfederaekiemi, brat za brat przypominali sobie potyczki, w której, był który, jedli różne fraszki i pili różne trunki, których suto przywieźli z sobą z Poznania.

Zaczęta przed wieczorem, blisko dwóch godzin w noc ciemną trwała wizyta Rennowej, w obecności wszystkiego sztabu konfede-rackiego Zaremba sadząc się na największą dla Rennowej grzeczność, na odejściu pocałował ją w rękę. i wszystkim oficerom przytomnym, takież pocałowanie chętnie wypełnione, jako damie urodziwej zarekomendował. Nie wskórawszy nic więcej Rennowa w negocyaeyi swojej, odjechała szczerze, czy też zmyślenie smutna, pod konwojem konfederackim a i do ostatnich pikiet, gdzie na mę czekał rossyjski konwoj-

§ 10.

Zaremba w kilka godzin po odjeżdzic Kcnnowej wyprawił Morawskiego, półkownika, w 300 koni z rozkazem, żeby całą noc aż do świtania allarmował Poznań : w ozem słowa danego Renno-wej nie dotrzymał i do podobnegoż niedotrzymania Rennowi w czasie oblężenia, zły z siebie przykład dał. Działo się to w zimie, noc ta była bardzo ciemna, dla czego Rossyanie rozumieli że Zaremba z całą partyą swoją podstąpił. Przeto jak najmocniej się z murów odstrzeliwali. Morawski sam jeden tylko między wszystkimi szczęśliwie zdrowymi, dostał od kuli karabinowej postrzał w udo, i na tem się allarmowanie jego skończyło. Nazajutrz Zaremba w większej kwocie powtórzył allarmowanie. Trzeciego dnia sam z całą siłą swoją podstąpił pod Poznań, opasał go z trzech stron, bo czwarta od Kobylegopola, dla mostu dawniej przez konfederatów zepsutego, na rzece Warcie, przystępną nie była. Sam się ulokował z główniejszą siłą na przedmieściu Świętego Wojciecha. Konfedc-racyi wieluńskiej i kujawskiej, mało co większą liczbę nad dwóch-setną wynoszącej, dostało się przedmieście Waliszewo (Chwaliszew zwanel, na które przyciągnąwszy, podtarli aż do mostu na rzece Warcie, dzielącej miasto od tegoż przedmieścia. Postrzegli taką nieostrożność Rossyanie, mzynili wycieczkę, ubili jedenastu, a między nimi Lajszewskiego, porucznika wieluńskiego, w wojsku zaś komputowem, towarzysza pancernego chorągwi królewskiej, człowieka majętnego; w niewolę zagarnęli 20 i kilkanaście koni. Byliby konfederatom większą dali plagę, gdyby był Wawrzyniec Potocki w odwodzie za nimi idący, na sukkurs nie przypadł, i ubiwszy kilku kozaków, łapaniem koni zatrudnionych, nazad do miasta nie wparował. Ten Potocki, herbu Szeliga, Wielkopolanin, towarzyszem był pancernym. Od początku konfederacyi barskiej chodził przy Puławskim, dla jakiegoś zaś nieukuntentowania. z kilkudzie-sią; koni przeszedł do Zaremby i przy nim się wieszał, nakształt woluntera, aż póki nie zginął, jako będzie niżej.

Zaremba po opasaniu miasta, kazał do niego strzelać z dwóch harmat, polowych, które miał przy sobie i z ręcznej broni. Na co takimże sposobem odpowiedzieli Rosssyanie, do snujących się pomiędzy budami konfederatów: tak tedy drażniły się obydwie strony przez dzień cały z małą strony rossyjskiej, z żadną konfederacyi szkodą. Noc dana niepotrzebnie spoczynkowi. Nazajutrz Zaremba kazał naspędzać pod miasto kilkaset chłopów z siekierami, poszykował ich i konfederatów do każdej bramy i do miejsc słabszych, jakoby już zapewne miał szturm przypuścić, Co widząc Henn, przysłał do niego oficera z trębaczem prosząc o trzy dni frysztu, ażeby mógł odebrać z Warszawy rezolucyą, co ma czynić. Zaremba wstrzymał swoje zmyślone szturmy, ustało natychmiast z obu stron strzelanie, ogłoszono do trzech dni parol, czyli zawieszenie broni. Renn z kilku oficerami przyszedł do kwatery Zaremby, tam długo z sobą rozmawiali, raz po polsku, drugi raz po francusku : przekładał Renn Zarembie iż, jeżeli się będzie wdzierał do miasta, tedy najpierwej kancelaryą z księgami ziem-skiemi spali, a potem choćby Zaremba wszedł do miasta (o czem bardzo wątpi), on ma jeszcze odwód mocny do kollegium jezuickiego, murem jak zamek mocny opasanego, w którem będzie się do upadłej bronił. Że Zaremba byłby swego czasu obywatelom w odpowiedzi za spalenie ksiąg i ruinę miasta. Że szturm, bez machin potrzebnych, przez ludzi, niemal z gołemi rękami popierany i z tyłu artyleryą niesekundowany, jest bardzo niepewny i może wiele kosztować. Źe naostatku przez niepomyślny los może utracić reputacyą dobrego wojownika nabytą w polu.

Zaremba na te wszystkie remonstracye głuchym się czyniąc, przykładał Rennowi, iż w tak małej liczbie, jaką ma, a jaka jemu jest dobrze wiadoma, w mieście tak obszernem długo bronić się nie może ; że tylko ochrona ludzi jedynie wstrzymuje go, mówił Zaremba, od opanowania miasta szturmem, w wielu punktach rozwalinami starych murów opasanego; że odłożywszy na stronę tę uwagę, może tak szybko opanować miasto, iż Rennowi nie przyjdzie ani do spalenia kancelaryi, ani do rejterady w kollegium jezuickiem. Gdyby zaś dla punktu honoru w bronieniu się do upadłej założonym, stracił wszystko, nie uszedłby nagany iż, mogąc się salwować przez uczciwą kapitulacyą, którą mu Zaremba ofiarował z wolnem przepuszczeniem aż do Warszawy i z wojskowemi honorami, podał ludzi swoich na rzeź dobrowolną, opierając się bez konsekwencyi w małej garstce swoich, nie równie większej sile nieprzyjaciela, tylko drżącego do attaku.

§ 11-

Po tej rozmowie obadwaj wodzowie niezwyciężcni racyami wzajemnemi, rozstali się, myśląc jakby jeden drugiego usiłowania pozbawił skutku. Henn wygnał z Poznania wiele ludzi próżnych, także po połowie z każdego klasztoru zakonników i panny świeckie w klasztorach będące, jako też w mieście rozrywkami i swawolą bawiące się, ażeby żywność zrewidowana w każdym domu i spisana, za umniejszeniem gąb dłużej dla wojska wystarczała, jeżeliby potrwało oblężenie, którego obawiając się nie ladajako, kazał narobić niezmierną moc kołków żelaznych czworokańcza-stych. któremi zasiawszy ulice, gdyby tego potrzeba było, mógłby wstrzymać impet wpadających do miasta konfederatów, kaleczących sobie nogi o też kołki i utykających na głowy, a tym samym dających czas Uossyanom porządnego rejterowania się do jezuickiego kollegium. Nazajutrz kazał spalić przedmieście od wielkiego mostu od konfederatów nie opanowane, z przyczyny, jako lękliwy albo na wszystkie strony ostrożny, żeby konfederaci, przeprawieni nocą na statkach przez rzekę, nie wdarli się na toż przedmieście i sił jego za szczupłych nie rozerwali, gdyż nie miał więcej nad 400. Gdy się zaczęło wspomnioue przedmieście palić, oficerowie konfederaccy z drugiego przedmieścia, rzeką oddzielonego, poglądając na podnoszący się płomień, poczęli wołać na Zarembę : oto Renn affrontuje konfederacyą; oto oczywiście wyzywa nas do bitwy; gdy niedotrzymuje parolu; zaczeni trzeba go attakować, nie czekając wyjścia czasu rozejmu? A choćby szturm formalny zdawał się być azardownny, to samem alarmowaniem noc i dzień Rossy an, tnożnaby opanować Poznań, gubiąc ich po trosze na upatrzoną i trapiąc niewczasem. Jakoż pierwszego dnia konfederaci podkradając się z za budynków i biorąc na oko z sztućców, ubili ich 15. jako uwiadomili o tern mieszczanie. Zaremba na to naleganie wojska swego, posłał do Renna officera z trębaczem dopytując się, co ma znaczyć w czasie parolu krok nieprzyjacielski, palenie przedmieścia Renn odpowiedział: że to jest przypadek. Zaremba, jakoby niepoznając przyczyny ognia, przestał na tej odpowiedzi ; a lubo mu officerowie palcem skazywali kozaków, biegających na koniach z pochodniami i podpalających budynki, nie chciał na to patrzyć, odpowiadając: trzeba dotrzymać parolu. Tak tedy spalone zostało całe przedmieście w oczach konfederatów, któremu na ratunek dla zepsutego mostu i innego przystępu nie-mającemu przybyć nie mogli. Zaremba po wyjściu parolu zaczął znowu z trzech stron strzelać do miasta. Renn natychmiast przysłał do niego, prosząc jeszcze o dwa dni parolu. Zaremba, nie mając nigdy intencyi dobycia Poznania, tylko zwłocząc czas suk-kursowania Częstochowy, chętnie na to przystał. Skoro zaś doszła go wiadomość, iż Rossyanie od Częstochowy odstąpili, posłał do Renna z propozycyą, iż na prośby obywatelów, obawiających się rabunku, gotów jest odstąpić, byle mu Renn wydał wszystkich konfederatów z różnych potyczek zabranych w niewoli u niego będących, i odesłał podatki zaległe u miasta od ostatnich kwitów konfederackich.

Ponieważ te propozycye nic Renna nie kosztowały, natychmiast przystał na nie, życząc sobie z duszy pozbyć nieprzyjaciela z oczu, który go samym niewczasem mordował i strachem przerażał. Kazał co prędzej złożyć miastu podatki i odnieść Zarembie. Toż nazdzierawszy z rzemieślników czapek, bótów, pasów i żupa-nów, okrył niemi więżuiów konfederackich, tylko w koszulach i spodniach parcianych, w piwnicach trzymauych, i tak przystro-jonycb, w liczbie 95, odesłał Zarembie, Z nieukontentowaniem wielkiem wojska swego i chłopstwa, na rabunek miasta wielki apetyt mającego, odciągnął Zaremba od Poznania, puściwszy odgłos, że przejął bilet od komendanta toruńskiego do Renna pisany, że mu idzie na odsiecz. Przyszło, prawda, cos Rossyan z Torunia do Poznania, ale bardzo mało i dopiero w kilka dni po odcią-gnieniu Zaremby. Dobrze uczynił Zaremba że miasta Poznania szturmem nie dobywał ; tym sposobem zdobyte miasto byłoby za, pewne od chłopstwa i konfederatów nieutrzymanych zrabowane a od Rossyan spalone, której szkody dla kraju z ruiny miasta po Warszawie w prowincyi wielkopolskiej najpryncypalniejszego, nie nagrodziłaby garstka Rossyan, chociażby co do jednego wyduszonych ; i co staćby się było nie mogło bez znacznej zguby konfe deratów i chłopstwa, aniby mogło wyjść na pochwałę Zarembie, dzieło własnej ojczyźnie arcy szkodliwe. Lecz źle uczynił że zaczętego strzelania nie ciągnął, którem znużonego nieprzyjaciela umniejszając, mógłby był do poddania się i wyniścia z miasta przymusić, miasto spokojnie bez szkody odebrać, a jako nie punkt wojny, ani nie fortecę, w swoim stanie opuścić i z chwałą niesu-kursowanie Częstochowy przed publicznością oczyścić; miasto czego gnuśnie leżąc pod Poznaniem, zabawiając się pijaństwem, wdając się w konszachty z nieprzyjacielem, patrząc zimną krwią na podniecone od nieprzyjaciela płomienie, oczernił sławę swoją i w słuszną obojętnego, ledwo że nie zdrajcy, u publiczności a najbardziej u Puławskiego wpadł suspicyą. Po odciągnieniu Zaremby w kilka dni Renn resztę wszystkich przedmieść do koła miasta spalił, żeby kónfederaci nie mogli się tak blisko, jak pierwej pod inury podsuwać jeżeliby się im drugi raz attakować Poznań zachciało.

ROZDZIAŁ XI.

ter.

O dobywaniu Częstochow).

Gdy Zaremba zatrudnia! się ściganiem i uskramnianiem Malczewskiego, tudzież komedyą. graną pod Poznaniem, Rossyanie tymczasem szturm za szturmem do Częstochowy przypuszczali, jako się da widzieć niżej. Naradzano się w Warszawie, czy mają, czy nie mają kusić się o Częstochowę, kiedy słabszych twierdz Lanckorony, Bobrka i Tyrtca konfederatom wydrzeć dotąd nie mogli. Drewicz, pułkownik, między innymi officerami najbieglejszy w sztuce wojennej, oświadczył Wejmarowi, jeneralnemu kommendantowi wojsk ro88yjskich w Polsce będących, iż, byle jemu zdana była dyspozycya tego dzieła, tedy za trzy godziny najwięcej dobędzie tego kurnika, mieniąc takiem imieniem urągającem Częstochowę, /dano tedy na niego dyrekcyą całą attaku, który ułożywszy, u siebie za nieomylnie pomyślny, skoro wyszedł z Warszawy, pospro-wadzał z Berlina jubilerów i złotników do taksowania klejnotów i sreber częstochowskich, jakoby już je miał w ręku. Nim przystąpił pod fortecę o kilka mil jeszcze będąc, tentował Puławskiego, aby dobrym sposobem poddał fortecę, której zapewne dłużej : a-24 godzin utrzymać nie potrafi. Jeżeli się dobrowolnie podda obie cywał mu jeneralstwo w wojsku rossyjskiem i pierwsze u impera-torowej względy; jeżeli zaś szturmem dostanie się w ręce rossyj-skie, ma się spodziewać najokropniejszej surowości jako wiarołomna, niedotrzymująoy słowa danego na piśmie, pod Barem złapany, iż więcej przeciw wojskom imperatorskim walczyć nie będzie. Puławski odpisał Drewiczowi : jeżeli się sam osobą swoją przeniesie do konfederacji, jeneralność da mu marszałkowską godność, wyższą od jeneralskiej : takowe przeniesienie nie powinnobygo zastanawiać, jako już raz z służby pruskiej do rossyjskiej, bez abszeitu, co w samej rzeczy tak było przeniesionego. Do się zaś tyczy rewersu danego pod Barem, wytknął podobnież jednego majora rossyjnkiego Szu-wałowa, czyli na podobieństwo, zdaje mi się, takiego imienia zwanego, który złapany w potyczce od Puławskiego pod Jampolem na Podolu dał takiż na siebie rewers; a z tern wszystkiem znajduje się teraz pod Częstochową w pułku jenerała Suwarowa; zatem wiarołomstwem majora Szuwałów zostało pokwitowane, przydał na ostatek, iż jeżeli jeszcze raz, bądź z takiem, bądź z innem jakiem kolwiek pisaniem do niego przyśle, ten kto go przyniesie, natyeh miast zostanie na bramie powieszony. Zrozumiawszy Drewicz z takiego odpisu humor twardy Puławskiego, więcej go nie kusił.

Udał się do Paulinów, których przez sekretne bilety namawiał. aby jakim sposobem zdradzili Pułp.wskiego i do wzięcia fortecy Rossyanom dopomogli, obiecując im niezmierne nagrody za taką przysłngę. Przeciwnie, jeżeli się do niej nie przyłożą, grożąc spaleniem dóbr ich i po dobyciu fortecy, wszystkich w pień wycięciem. Znając Paulini tyra liski umysł Drewicza na wielu duchownych zamordowanych, z lada podejrzenia o sprzyjanie konfederatom pokazany ; postanowili ułasić się mu. Odpisali, że ile z nich, będą się starali ułatwić Rossyanom odbycie fortecy ; ale że do tego mało mają sposobności, ponieważ Puławski wszystkich ich w jednym kurytarzu osadzonych, trzymał pod mocną strażą.* Jakoż Puławski niedowierzając bojaźliwym zakonnikom, ściśle ich trzymał w klasztorze. Co jeszcze bardziej obostrzył, gdy jeden z takich biletów donoszący Drewiczowi o stanie mocnym fortecy i więcej nad sarnę istotność wyniesionym, wr maźnicy w blaszanej puszczo u prowizora, na wieś dla żywności klasztornej za pozwoleniem swojem wyjeżdżającego, znalazł. Nie czynił jednak Puławski za to Paulinom więcej przykrości, tylko tyle, ile ostrożność wymagała; uważając iż to czynili z bojaźni Drewicza okrutuika. Drugi raz przejęto dziewczynę od Drewicza z biletem do Paulinów, z podobnąż do zdrady namową pisanym, niosącą dla pozoru koszule, jakoby Tren-kowej żydówce z mężem i córką w fortecy w areszcie osadzonej od lat kilku, dobrą dziewczynę Puławski zaraz na bramie obwiesić kazał.

§ 2.

Gdy się te sztuki nie udały Drewiczowi, podstąpił pod fortecę. Puławski z swojej strony przygotował się do przyjęcia Rossyan jak najlepiej; najprzód kazawszy ludziom wynieść się z majątkiem, spalił rzuconemi wieńcami ognistemi domy pod fortecą będące. To zrobiwszy, kazał zatoczyć w bramę ośm sztuk harmat karta-czami nabitych, we dwa gradusy uszykowanych, otworzył bramę, wyszedł wprost niej za rogatki z dwoma set piechoty, kazał broń złożyć na ziemię, poddającego się. Na tak powabny widok Dre-wicz oślepiony chciwością, rozumiejąc, że Puławski przerażony ogro-mnością armii rossyjskiej, szczupłej sile swojej nie ufając, upadł na sercu, i w samej rzeczy się poddaje; począł wołać na swoich: stupajte rabiata, stupajte poddajet sia Puławka (tak go zwali Ros-syanie). Zaczem piechota rossyjska w liniach maszerująca, skoczyła ku fortecy, a gdy się zbliżyła na strzelanie z flinty, Puławski swojej piechocie kazał nagle porwać broń i dać do Rossyan ognia. Toż usunąwszy się na bok bramy, odsłonił harmaty w niej osadzone, z których sypiąc ogień i z ręcznej broni, położył trupem do dwu set; nim uchodząc na raczku, tak dalece się odsunęli, że ich kartacze sięgać nie mogły. Dopiero pokłoniwszy się z daleka Drewiczowi, wszedł do fortecy. Drewicz zawstydzony takiem pier-

wszem przywitaniem, a oraz porywczą łatwowiernością swoją, cofnął się pod starą Częstochową, grożąc się jak najprędzej pomścić na Puławskim. Kazał narobić drabin, spędził kilka set chłopstwa ze siekierami do niesienia tychże i różnych innych posług wojennych. Przez dwie niedziele co noc szturm za szturmem przypuszczał, coraz z innej strony, zawsze ze stratą odpędzony. W dzień zaś kawalerya rossyjska wychodziła naprzeciw kawaleryi konfederackiej, czyniąc między sobą rozmaite barcowania z małą obu stron stratą ; bo jeżeli Rossyanie opędzili kawalerya konfederacką, ta chroniła się pod wały fortecy, z której h armata od dalszego zapędu nieprzyjaciela wstrzymywała. Toż samo czyniono z obozu rossyjskiego, jeżeli jazda konfederacka, jazdę rossyjska pędziła. Wrzucili Ros-syanie do fortecy 500 bomb, z których dwie tylko wpadły do fortecy, jedna w refektarz skórą mokrą wołową natychmiast zgaszona, druga w kopulę wieży z małą tejże szkodą. Inne wszystkie albo nie dosięgały fortecy, alb.) ją przenosiły. Harmata częstochowska tak była donośna, że sięgała pod starą Częstochowę, połowę niemal mili od fortecy odległą; co się dało widzieć jednego razu, gdy oficerów rossyjskich jedenastu dla przypatrywania się dziennym harcom usiadło na stosie drzewa na kupie leżącego na najwyższym klocu i przy nich ekonom z Kruszyny, majętności jednej pani wielkiej (nazwiska jej nie pomnę) przełożony nad chłopami do obozu spędzonymi, opowiadacz tego przypadku ; puszkarz częstochowski dał do nich ognia trochę za nisko, że kula uderzyła w sam rdzeń kloca, z którym lecąc ua ziemię, pokaleczyli sobie ręce, nogi i głowy. Gdyby był wziął ua cel cokolwiek wyżej, byłby wszystkim postumenty poucinał.

Jednej nocy, gdy się Rossyanie uciszyli, gotując się do jene-raluego szturmu, Puławski zrobił na nich wycieczkę w 200 ludzi pieszych, napadł na śpiących, rąbał, kłuł bagnetami, biegając między nimi i wołając: Mospanie Zaremba! tu ! tul Ubił ich do dwóch set, nim przyszli do sprawy, którzy w samej rzeczy rozumiejąc że Zaremba na nich napadł, miasto obracania się ku fortecy, skąd była wycieczka, obracali sio w tył swego obozu, skąd napaść mniemanego Zaremby być rozumieli. Gdy się zaś postrzegli i do sprawy przychodzić poczęli, Puławski rejterował się pod nocy za słoną do fortecy, straciwszy swoich tylko 15; sam jednak ledwo nie zginął, albo nie wpadł w ręce Rossyanom. Bo gdy się spóżuił za swoimi, a Rossyanie już go doganiali, upadł czemprędzej na ziemię i przykrył się płaszczem, trafunkiem uapaduiętym. Rossyanie więc rozumiejąc, że leży trup zabity, minęli go, nacierając za konfederatami uchodzącymi. Aż gdy z fortecy harmatą wstrzymani, do swego się stanowiska wrócili, Puławski podniósł się i szczęśliwie uszedł do fortecy.

Nakoniec Rossyanie co bądź to bądź przypuścili szturm walny dokoła. W jednej ścianie już byli wysoko na drabinach, lecz drzewem spuszczonem zepchnięci i pogruchotani zostali ; od którego kiryssyerów rossyjskich lmperatorskiego pułku legło 150 i jeden rotmistrz rodem Kurlandczyk, który jęcząc w fosie do białego dnia. wzięty do fortecy w niej wkrótce skonał. Wszystkich zaś Rossyan i chłopów polskich, do dźwigania drabin, w tym szturmie legło przeszło dwa tysiące. Po najnieszczęśliwszym tym szturmie jeszcze bombardowali fortecę trzy dni, ale żadnego szturmu nie przypuścili. Nareszcie nic nie wskórawszy, odciągnęli ze wstydem Rachowano wszystkich Rossyan zgubionych pod Częstochową do pięciu tysięcy, coby pokazywało, iż poginęli wszyscy, gdyż ich tyle też rachowano wyprawionych pod Częstochowę.

rtti

Po odstąpieniu od Częstochowy rossyjskie niedobitki rozeszły się w swoje strony, z których byli ściągnieni. Drewicz był zawo-

łany do Warszawy, aby dał sprawę z chełpliwej obietnicy swojej. Gdy był zapytany od Wejmera, dla czego nic dobył swojem zdaniem za jeden kurnik poczytanej fortecy, odpowiedział śmiało : jakże mogłem dobyć, kiedy żołnierze książecia Galliczyna i jenerała Suwarowa, obawiając się aby Matki Boskiej nie postrzelili, miasto żwawego szturmowania, tylko •— się kłaniali fortecy i żegnali. .Jenerał Wejmar, bodąc lutrem, przyjął ten żarcik szyderski za racyą słuszną od Drewicza, kalwina. Ale Su warów i Galliczyn, jako rodowici Rossyanie, srodze się tym żartem z religii urazili. Oskarżyli nawzajem Drewicza, iż on najbardziej ludzi swoich ochraniał, że się nigdy tak blisko w niebezpieczeństwo, jak oni nie naraził, że podczas każdej operacyi osobą swoją krył się za klasztor świętej Barbary, kilkorgiem staj od fortecy odległy. Ta uraza nie tylko Galliczyna i Suwarowa, ale też wszystkich oficerów rodowitych Rossyan przejęła nienawiścią ku Drewiczowi, do której przyłożył się i Branicki, hetman wielki koronny z osobliwej jakiejś przyczyny.

Gdy tedy Drewicz po skończonej wojnie werbował swoim kosztem piękny pułk uzarów i prezentował go imperatorowej w Petersburgu, podawszy memoryał, że go kosztuje 40.000 czerwonych złotych, a te wrócić mu imperatorowa już się była nakłoniła; owi nieprzyjaciele Drewicza a najbardziej Branicki, mający kredyt u imperatorowej i pierwszych panów rossyjskieb, tak przerobili ten interes, że Drewicz nie tylko nic za regiment zwerbowany nie dostał, ale ze służby został oddalony. Zadali mu albowiem, że on dwory szlacheckie polskich panków, choć nie mięszają-cych się do konfederacyi, rabował, gwałty damom uczciwym i zakonnicom wyrządzał, z konfederatami pojmanymi po tyrańsku się obchodził, przeto bardziej konfederacyą jątrzył niż uśmierzał. Jakoż Drewicz i Renn byli to dwaj rabusie i tyrani najznaczniejsi.

Od tego czasu jak Zaremba nie chciał sukkursować Puławskiego, podczas attaku Częstochowy, zajęła się większa uiechęć między nimi. lic, gdy Zaremba przyciągnąwszy o milę pod Częstochowę do wsi swojej, zwanej Libidza, ludzi Puławskiego, wyprawionych za furażami w ziemię wieluńską, połapać kazał pod pretekstem że się nie skromnie sprawowali, i przetrzymawszy ich przez dzień i noc w areszcie ogołoconych z furażu nabytego, wypuścić. Gdy jednego razu Zaremba w kilka koni oddał wizytę Puławskiemu w fortecy, Puławski chciał go przytrzymać, mając za podejrzanego. Nad czem gdy się naradzał sekretnie z swoimi, często wybiegając z pokoju niespokojny, w którym bawił Zarembę Radzimiński ; Zaremba to porozumiawszy, wyniósł się z fortecy nie czekając jak padną względem niego rozróżnione zdania. Puławski usilpie go prosi! aby został na noc, ale Zaremba tym spieszniej się z nim pożegnał, obiecawszy za trzy dni oddać mu znowu wizytę. Lecz skoro wyjechał za rogatki, obejrzawszy się na fortecę, rzekł do swoich: więcej tu noga moja nie postoi. Jakoż nigdy więcej nie był u Puławskiego. Te słowa wymówione od Zaremby do swoich, dały poznać, że go w fortecy przytrzymać chciano, ale dla oburzenia konfederacyi wielkopolskiej i generał-ności jeszcze wtenczas dobrze trzymającej o Zarembie, wahano się

z myślami.

iC

Rossyanie odpocząwszy cokolwiek po szturmie niepomyślnym częstochowskim, wzięli znowu na opiekę Lanckoronę, Bobrek i Tyniec. Częste do pomienionych miejsc szturmy przypuszczali, zawsze odparte z swoją szkodą. Puławski z Częstochowy nigdzie nie wychodził ; sukkursował jednak ile mógł ludźmi i potrzebami pomie-nione miejsca od konfederatów walecznie bronione. Zostawić ich w tem miejscu należy, jako w jednostajnych czynnościach aż do końca konfederacyi zostających ; a wrócić się do Zaremby, którego obroty miały różne odmiany.

ROZDZIAŁ XII.

O dalszych czynnościach Zaremby.

Z pod Częstochowy ruszył Zaremba dywizye swoje w Sieradzkie, otaczając niemi dobra swoje, do których wprowadził żonę i dziećmi z Ślązka. Zabawiwszy blisko trzech niedziel w pomie nionych dobrach, Kisiele zwanych, ruszył w poznaóskie województwo.

Od tego czasu, jak był pod Poznaniem, uważaliśmy że nigdy na niego ani Renn, ani Drewicz nie natarł, choć czasem ledwo o milę odległości, konfederaci Żarem bowscy od Rossyan przechodzili i jedni drugich widzieli ; w dobrach nawet jego, Rossyanie przechodzący przez nie, żadnych szkód czynić nie dopuszczali.

Znalazła się nawet po jego śmierci (o której będzie w swoje») miejscu), w szkatule między papierami libertaeya pułkownika Renna od wszelkich furażów.

Lubo Malczewski wyzuty z władzy pod Bukiem (jako masz wyżej), nie pokazał się więcej w obozie, chcąc jednak Zaremba zrobić mu wstręt jak najmocniejszy do rządów wojskowych, za przybyciem swojem w województwo poznańskie postarał się że od

Kitowiczft.

niektórych pryncypaluiejszych obywateli, a ogółom od wszystkich wojskowych, został marszałkiem jeneraluym województw wielkopolskich obrany. Takim sposobem Malczewski z urzędu swego marszałkowskiego politycznie został złożony.

Zaremba izby konsyliarskiej nie wskrzeszał; nawet wieszających się przy sobie konsyliarzów przeszłego składu w niczem się nie dokładał, którzy, jak z razu poczęli otaczać Zarembę, tak poznawszy iż nimi pogardza, potrosze od niego poodstawali. Zaremba jeżeli miał jaką wątpliwość, to składał radę z rejmeutarzów i pułkowników, co bardzo rzadko czynił i chyba w okolicznościach jawnych ; albo w takich, których skutek chciał zwalić na kogo innego. Tak napr/ykład, gdy generalność preszowska, piórem wojująca. nadesłała do celniejszych wodzów konfederackich instrument detronizacyi króla Poniatowskiego i nieprzyjacielem ojczyzny być go ogłosiła, pozwalając każdemu siłą otwartą lub skrytą sprzątnąć z tronu głowę jako zdrajcy ojczyzny ; Zaremba, odebrawszy taki instrument, złożył wielką radę wojskową z wszystkich, a nawet i dywizyjnych, aż do chorążego: a przełożywszy im zaraz z góry okropne skutki z publikowania tak niewczesnego interre-gnum, które konfederatom, mającym jeszcze dosyć do czynienia z Eossyanami, ściągnęłoby na karki drugiego nieprzyjaciela, to jest króla, dotychczas niedbale i tylko dla oka rossyjskiego konfederatów prześladującego, wskórał to, co chciał wskórać, że wszyscy przypadli na jego zdanie: żeby detronizacyi, czyli interregnum, nie publikować; a tak on, lubo pierwszym był tego zdania i prze-wódzeą do niego wszystkim, złożył się jednak przed jeneralnością, że nie może publikować interregnum, ponieważ całe jego wojsko na to nie pozwala.

Jeneralność źle przyjęła takowa wymówkę Zaremby, i odtąd miała go w podejrzenia. Lecz Zaremba, jak koniec pokazał, dobrze zrobił że tak próżnego zamachu pióra na głowę królewską, pod protekcyą Rossyi bezpieczną i śmiejącą się z wojowników papierowych nie publikował. Miał on tajemne zachowanie z oficerami pruskimi, mianowicie z imiennikiem swoim Zarembą, jenerałem i komendantem fortecy Brzeg w Ślązku. Ci go zawsze przestrzegali aby się zbytnie jak Rossyanom, tak swemu królowi nie narażał, upewniając go że konfederacya nie długo koniec weźmie. Miewał podobnież ostrzeżenia i z Warszawy od przyjaciół swoich ; owszem i namowy, aby się dla bliskiego upadku konfederacyi co prędzej z królem pojednał. Z takiemi rzeczami nikomu się on nie zwierzał, ani rady, coby miał czynić, nie składał. Wyjawił to swoim przyjaciołom po skończonej konfederacyi, którzy postrzeganą w operacyaeh wojennych jego leniwość za podejrzaną mieli. Z drugiej strony jeneralność acz go miała w podejrzeniu, nieustannie jednak animowała go, ażeby konfederacyą ile możności utrzv. mał, żeby się żadnym namowom przeciwnym wodzić nie dał. Że Francya, Hiszpania, Anglia, Dania, wkrótce się za konfederacyą odezwą. Że już jest w generalności poseł francuski Dumourier, który tymczasem od dworu swego przywiózł dla konfederatów znaczne kapitały, z których się i jemu dostanie, byle niebawnie do jeneralności na jaki czas przybył, dla porozumienia się lepszego w dalszych czynnościach. Lecz Zaremba większy frant od jeneralności, przeczuwając iżby la zwabiwszy do siebie, pewnieby tak jak Malczewskiego, złupić z komendy jeneralnej chciała : nie kwa. pił się do liczenia pieniędzy obiecanych. Odpisał jeneralności, iż komendy w bliskości nieprzyjaciela stojącej odstąpić nie może, a co mu jeneralność posiłku pieniężnego przysłać będzie raczyła, z wdzięcznością przyjmie, jako dla wojska potrzebne. Zwodzona jeneralność takiemi obietnicami, zwodziła drugich. Pierworodnym zaś zwodzicielem wszystkich był Adam Krasiński, biskup kamie niecki, mąż wielkiego rozumu, do saskiego domu jako stryj księżny Karolowej królewicowej polskiej, wielce przywiązany, a z tej przyczyny króla Poniatowskiego nieprzyjaciel nieubłagany. Ten biegał po zagranicznych dworach, pracował wszystkiemi siłami rozumu swego, aby był mógł usposobić od którego za konfedera-

tami odezwę. A lubo nic nie wskórał, zewsząd jednak pomyślne nadzieje jeneralności i pryncypałom konfederacyi donosił, zachęcając jak tylko mógł do ciągnienia dalszego konfederacyi.

cc

Zaremba stosując z obu stron namowy jedne z drugiemi w brew sobie przeciwne, trzymał się na średniej drodze : na rady pruskie i warszawskie za Rossyanami się nie uganiał, choćby był mógł wiele razy z pomyślnością ; na obowiązki jeneralności i biskupa kamienickiego konfederacyi nie odstępował. W takowem ułożeniu, przechodził się z komendantami swerai po województwach, poznańskiem, kaliskiem, Sieradzkiem i krakowskiem, nie dalej jak pod Częstochowę do dóbr swoich Libidzy zwanych, skąd wracał się znowu ku Wielkiej Polsce.

Przecież choć w takiej obojętności zostającemu Zarembie, zdarzyła się mała potyczka z Rossyanami. Ci stali w Piotrkowie pod komendą pułkownika Łopuchyna, (który po skończonej konfederacyi polskiej, będąc z pułkiem swoim do armii przeciw Turkom posłany, dzieląc się z drugimi stadem bydła Turkom zabranego, od wołu, którego laską uderzył w głowę, dla siebie go tym sposobem wyznaczając, rogiem przebity, zginął. Byk byka zabił; bo też Łopuchyn stojąc wr Piotrkowie, uganiał się za dziewkami, łapiąc przez kozaków urodziwe. Zaremba nie uważając na bliskość nieprzyjaciela, rozłożył się z dywizjami swojemi po wsiach otaczających majętności jego, Rozprą i Kisiele małe dwie mile od Piotrkowa odległe. Kozacy rossyjscy niewiedzący o przyciągnieniu Zaremby, wpadli do Krzyżanowa, wsi należącej do opata komen-dataryusza sulejowskiego, natenczas Potkanskiego, w której wsi stanęli przednią strażą uzarowie Zaremby; ci wyparowanych ze wsi kozaków pędzili aż pod Piotrków, skąd wyszedł im na suk-kurs Lopuchyn z jazdą piechoty w murach zostawiwszy. Zaremba także z dywizyami pobliższemi przybiegł wspierać swoich uzarów\ Zaczęły się uganiać obydwie partye samym ochotnikiem ; do wolniejszej sprawy nie przyszło po utracie kilku ludzi obydwóch stron. Zaremba w dobrej sprawie cofnął się do swego stanowiska Lopu-chyn też nie czekając większego zysku, wrócił się do Piotrkowa.

łOO

Podobną do tej potyczki odprawił Zaremba pod Roninem, miastem województwa kaliskiego, z majorem Langa z pułku Renna, w kilka set ludzi podjazdującym (jeżeli taką sprawę bitwą, nie żartem i obłudą zadufaną nazwać można). Będąc Zaremba nie-wywczasowany po zabawie przyjacielskiej z kilku obywatelami mianej, kazał się potykać przednim strażom swoim z kozakami, a sam się położył spać, i nim się wyspał, potyczka się skończyła. Langa dowiedziawszy się że trafił na Zarembę, cofnął sie i udał w inną stronę. Stał po tej akcyi w Koninie Zaremba w kilka koni, bynajmniej od Rossyan nie napastowany. Rozdzieliwszy potem komendy, wielkopolską posłał w poznańskie, kujawską w Kujawy, dla wybierania podatków, sam z sieradzką, łęczycką i wieluńską. co wszystko wynosiło do 800 głów, udał się znowu pod Częstochowę, gdzie pobawiwszy parę niedziel, wracał się znowu do Wielkiejpolski. Nim się odłączyli od niego Wielkopolanie, Skórzewski, pułkownik, niecierpiący nad sobą zwierzchności Straszewskiego , mając go podstępnie za obranego rejmentarza, prosił Zaremby, ażeby go z pod komendy Straszewskiego wyłączył, co też Zaremba dla niego, jako swego krewnego, uczynił. Straszewski, lubo poznawał przez to wyłączenie powagi swojej rejraentarskiej krzywdę, jednak przez rozum dys-symulował ją. jakby jej nie poznawał. Tak tedy ci dwaj nienawistni sobie rozłączyli się od siebie jak najdalej ; Straszewski

ehodził środkiem województwa kaliskiego i poznańskiego ; Skó-rzewski marsz swój ciągnął nad samą granicą szląską i brandenburską, nic o tem nie wiedząc iż król pruski, przystępując już do zniszczenia konfederacyi, wydał ordynans do swoich wojsk, aby komendy konfederackie snujące się ponad granicą państw jego, łapali i gdzieby było potrzeba, attakiem otwartym pod pozorem zabezpieczenia od najazdu państw jego, znosili. O czem Sieraszew-ski przestrzeżony od Sapieżyny, łowczynej litewskiej mającej dobra w Śiązku, wielkiej protektorki swojej, a stąd Skórzewskiemu nieprzyjaznej; miał się opodal od granic pruskich. Skoro się Skó-rzewski przeprawił za rzekę Noteć, zaraz mu się Prusacy sprzeciwiać poczęli, uganiając się z nim o kwatery, do których Skórzewski czując swoje lepsze prawo, jako w własnym swoim kraju, niż Prusaków, kazał ich z kilku wiosek wygnać i sam się w nich na noclegu rozłożył. Lecz gdy nazajutrz wyciągnął w pole, chcąc dalej marsz swój ponad granicą kontynuować, ujrzał wychodzące przeciw sobie szwadrony pruskie, uszykowane jak do bitwy. Przerażony takowym widokiem, począł także szykować swoich w linie. W tem przybiegł ku niemu trębacz pruski, zapraszając go w kilka koni na rozmowę przyjacielską z majorem komenderującym pruskim, a to pod parolem kawalerskim, żeby tym czasem nim się rozmówią, swoich w miejscu zatrzymał. Skórzewski uwierzywszy parolowi, zbliżył się z kilku oficerami swymi, ku majorowi pruskiemu w kilkanaście koni przeciw sobie zwolna postępującemu. Skoro się zjechali i nawzajem się powitali, major pruski zapytał się Skórzewskiego, za co wczoraj ludzi pruskich z kwater powy-ganiał ?

Skórzewski zaczął odpowiadać : iż większe ma prawo jako żołnierz i obywatel krajowy, zapytać się pana majora : jakiem prawem najeżdża granice polskie ? lecz jeszcze nie skończył dobrze odpowiedzi, kiedy Prusacy przy majorze będący, obskoczyli go z wymierzoną do gardła bronią, a drudzy w też tropy uderzyli na jego ludzi, którzy widząc wodza swego z przedniejszymi oficerami w ręku pruskich, po małym oporze pierzchnęli. Zginęło w tej akcyi konfederatów kilkunastu, w niewolę dostało się kilkudzie-siąt; reszta poszła w różne strony. Pojmanych konfederatów zdatnych Prusacy porozbierali do różnych regimentów, niezdatnych,

poobdzierawszy zo wszystkiego, na wolność popuszczali. Skórzew-ski z rotmistrzem Sztatgowskim zaprowadzony został do Kistrzyna, gdzie za sprawą owej pani Sapieżyny, długo nawet już po konfe-deracyi skończonej, trzymany był w areszcie. Ta łowczyna będąc wdową, upodobała sobie własnego trębacza nazwiskiem Lilien-cbowa, z którym sekretnie ślub wzięła ; że zaś obawiała się aby go jej familia nie sprzątnęła, mianowicie brat rodzony Sapieha, wojewoda smoleński, człowiek gwałtowny; wiec sprzedawszy jednę cześć dóbr swoich w Polsce, kupiła w Śląsku miasteczko Frejno z kilku wioskami i tara z owym trębaczem mieszkała aż do śmierci; a jako obywatelka śląska, mając zachowanie dobre z jenerałami pruskimi i względy u nich, postarała się przez nich, jako powszechnie trzymano, o tak długą Skórzewskiego niewolę; żeby Straszewskiemu rejmentarstwo nie dysputował i wycieńczony w niewoli ciężkiej na zdrowiu i majątku, przeszkadzać mu do promocyi obywatelskiej długo sposobu nie miał.

§ 11-

Potyczka Zaremby z Branickim pod Widawą.

Nowina o zabraniu w niewolę Skórzewskiego i rozpędzeniu pułku jego, nie zasmuciła Zaremby, wiedzącego iż się nie długo miała zakończyć opera konfederacyi; tern bardziej nie zasmuciła Straszewskiego, którego pułki powiększyły się ludźmi Skórzewskiego, w niewolę nie zagarnionymi i pozbył się obawy zupełnie o swoje rejmentarstwo, i o elekcyą nową. o którą Zarembie Skó-rzewski ustawicznie głowę suszył ; mając pod ręką manifest od wielu oficerów przeciw elekcyi Straszewskiego podpisany, z którym dybał na okazyą nakłonienia Zaremby na swoję stronę. Inter-regnum ogłoszone, o którem się dawniej wspomniało, zapaliło na nowo króla przeciw konfederacyi, którycli prześladować na perswazją panów polskich już był zaniechał; że zaś Puławskiego acz najpierwszego bezkrólewia głosiciela, po fortecach rozłożonego, i król i Rossyanie wyparować z nich nie mogli ; więc obrócono się bez dyssymulacyi dotąd używanej wszystką siłą na Zarembę, mając nadzieję, pokonawszy tego, łatwiej orężem lub głodem zniszczyć Puławskiego.

Dano tedy pod komendę Xawerego Branickiego, hetmana wielkiego koronnego, pułk lekki jenerała Byszewskiego, pułk ułanów królewskich i regiment gwardyi litewskiej konnej, do których jenerał rossyjski Wejmar, najwyższy kommendant, dał pod ordy-nanse Branickiego Drewicza, pułkownika, z jego dywizyą z Warszawy, Łdoma z Łowicza, Langa majora z Poznania. Absiulewicza z Bydgoszczy, Łopuchina z Piotrkowa, Szuwałowa z Lublina, z dywizjami swojemi. Całej tej wyprawy na Zarembę było do ośmiu tysięcy, który w party: swojej nie liczył więcej nad trzy tysiące, pościągawszy do siebie wszystkie konfederacye nawet i Mazowieckiego, osobno dotąd chodzącego; wiedział albowiem Zaremba od przyjaciół z Warszawy, że się na niego i królewskie i rossyjskie wojsko zbiera i że Branicki, wychodząc na tę wyprawę, oświadczył publicznie na pokojach przed wielą przytomnymi panami, albo żywego, albo zabitego Zarembę przyprowadzić do Warszawy, najdalej za dwie niedziele. Zaremba z korpusem swoim stanął około Widawy, miasteczka ośm mil pocztarskich od Piotrkowa odległego sam z sztabem stanąwszy w samej Widawie

Branicki miał rozkaz wprzód dobrym sposobem próbować Zarembę, ażeby broń złożył, a gdyby się nie dał nakłonić po przyjacielsku, dopiero zbrojną siłą uderzywszy na niego ze wszystkich stron, albo przymusić do poddania, albo w pień wszystkich wyciąć. Rozporządzając tedy Branicki środki do takiego końca, porozsyłał ordynanse do Rossyan, aby na naznaczony dzień każdy punktualnie o jednej godzinie na miejscu sobie naznaczonem stanął, co za pięć dni nastąpić miało. Sam zaś z pułkami królewskimi i rzeczy-pospolitej pospieszył ku Zareiftbie, aby go w miejscu zatrzymał, nim nadciągną Rossyanie Gdy się zbliżył ku Widawie, Zaremba wyszedł uaprzeciw niemu w pole. Tam zaraz Branicki wyprawił do Zaremby

trębacza, żądając, aby wstrzymawszy nieprzyjacielskie kroki, wprzód się chciał z nim rozmówić. Zaremba na to pozwolił; wyjechali tedy obydwa przeciw sobie w równych konwojach, wojska zaś ich w miejscach swoich zostały. Za pierwszem przywitaniem oświadczył Bra-nicki Zarembie, iż król estymując tak godnego kawalera, nierad by go zgubić; chciałby go zachować do usług swoich i ojczyzny; zatem proponował mu, aby sie dał nakłonić na życzliwą perswazyą a że moment jeden mały jest do przerobienia rzeczy przeciwnych; w przyjacielskie, przeto żądał ażeby Zaremba pozwolił na zawieszenie broni pięciodniowe, przez który czas, jeżeli Zaremba nie przekona się sam na umyśle dowodami, które mu pokazać obiecywał, że konfederacya nie ma żadnego fundamentu i stoi nad przepaścią: tedy po wyjściu tych dni, wolno będzie Zarembie stanąć przy swoim uporze i z szablą w reku. Zaremba nie wahając się bynajmniej z myślami, przyjął propozycyą Branickiego, czyli dufając szczęściu swemu, czyli puszczając na los błędną w zamiarze swoim konfederacya. Obwołano natychmiast parol do pięciu dni w obu wojskach. Przykazano pod gardłem, dla uniknienia wszelkiej zaczepki, w obu wojskach, aby nikt nie śmiał pod żadnym pozorem chodzić do kwater przeciwnej strony. Miejsce zaś rozmowy obrał Zaremba w kwaterze swojej, jako w mieście wygodniejsze, do którego zaprosił Branickiego z małym konwojem ; wojskom zaś kazano się z osobna rozłożyć wedle miasta po wsiach. Zaremba przyjął Braniekiego w stancyi swojej z wszelkiemi honorami, jakie należały hetmanowi od oficera komputowego, którym był Zaremba. Pomówiwszy z sobą ci dwaj wodzowie cokolwiek po francusku, resztę puścili na polską manierę. To jest, zaczęli pić z sobą; a będąc obydwa tęgich głów, próbowali się od południa aż do wieczora, tak, iż Branickiego jak nieżywego wsadzono do powozu; a Zaremba, chwiejąc się na nogach, ledwo zdołał gościa swego odprowadzić do pierwszego proga.

Kitowittza

Z-

• -xr.

tó

Widząc takie «poufalenie się Zaremby z Branickim. ów wspo-mniony w oblężeniu Poznania Wawrzyniec Potocki, pobożny katolik i żołnierz dobry, a e w rzeczach politycznych wielki prostaczek; zaraz ruszając z pola do kwater, zawołał do swoich: Mości panowie, jest tu zdrada ! trzeba tu i łotra w łeb i Niemca w łeb ! (terminem lutra znacząc Branickiego, terminem Niemca znacząc Zarembę, że chodził w niemieckiej sukni czasem, albo w węgierskiej) Kto kocha wiarę i wolność, proszę z sobą ! Odszedł tedy z obozu Zaremby, pociągnąwszy za sobą najwięcej z konfederacyi łęczyckiej i z innych do trzechset koni. Udał się ku Łęczycy; lecz nieszczęśliwie, w kilka dni bowiem po odejściu od Zaremby, gdy dla ochłody koni i ludzi na pewnych łąkach nad rzeką leżących, roztaszował się i konie porozkulbaczać kazał, a ludzie jedni kąpaniem, drudzy oprawianiem moderunków lub sukien bawić się poczęli; Langa major z Poznania, ciągnący blisko tego miejsca, naprowadzony od przewodnika chłopa, od konfederatów powracającego, ledwo nie wszystkich wybił, mało co który uszedł i tylko z tych, którzy kąpiąc się nago, na drugą stronę rzeczki i błota salwować się mogli. Sam Potocki jak był nierozebrany i przy broni, (to jest karabinku i szabli) tylko że bez konia, broniąc się do upadłej zginął. Langa, że był w spiesznym marszu, nie chcąc się zatrudniać niewolnikami żywcem połapanymi, kazał wszystkich pozabijać. Taki był koniec ludzi skąd inąd poczciwych, ale nieroztropnych.

Zaremba z Branickim przez całe półtrzecia dnia tak się raczyli, jak zaczęli. Trzeciego dnia popłukawszy likworami fran-cuskiemi wczorajsze lagry węgierskie i po rannem śniadaniu wy-przątnąwszy Stande pede, (jak mówią Łacinnicy) kilka butelek wina, rozjechali się bez żadnego skutku roboty przedsięwziętej. Zawieszenie jednak broni do zbiegu pięciu dni sobie na nowo przyrzekłszy.

Zaremba jakby przeczuwając bliską potrzebę dobrej dyspo-lycyi, położył sie na wczas, którym się zuuźouy od Bachusa wielce pokrzepił Branicki zaś zajechawszy między swoich, dolewał z nimi resztę, czego mu do spadnienia z nóg brakowało, ciesząc się że mu Zaremba dosiaduje w miejscu,, w którem go nie za długo jako zwierza miał otoczyć i złapać albo zabić.

Tego dnia od rana jedna chorągiew ułanów królewskich, z dalekiego stanowiska opóźniona, ciąguąc za drugiemi i nic nie wiedząc o zawieszeniu broni, naszła na dywizyą sieradzką pod rotmistrzem Kazimierzem Grodzickim, szwagrem Zaremby. Uderzyła na uią po nieprzyjacielsku, w której potyczce niespodziewanej zginął, trafiony w głowę Grodzicki rotmistrz. Sieradzanie, straciwszy swego oficera, cofali się ku głównej kwaterze Zaremby, a ułani królewscy poznawszy błąd swój od złapanych kilku konfederatów o parolu uwiadomieni, wstrzymali dalszą gonitwę, pociągając zwolna ku kwaterze swego wodza.

Tymczasem doszła do Zaremby wiadomość, że zginął rotmistrz Grodzicki i że ułani królewscy na Sieradzanów uderzyli. Porwał się z łóżka jak sparzony na tę wiadomość Zaremba, a podniósłszy w górę oczy i ręce, zawołał: Boże! Ciebie biorę za świadka, jako nie ja łamię przyrzeczony słowem kawalerskiem parol. Po tym krótkim pacierzu, długiego niezwyczajny, nie wchodząc w roz-trząśnieuia jak się co stało, kazał otrąbić do koni i mniej godziny czasu z pozbieganemi rotami wyszedł w pole; co widząc partya Branickiego także poczęła się ruszać z kwater, lecz bez ordynansu wodza nie wiedziała w jaki ład miała się szykować. Branicki winem zmroczony, nie chciał dać wiary pierwszym doniesieniom że Zaremba gotuje się do potyczki, aż gdy jeden za drugim poczęli mu dawać znać że Zaremba już bije, dopiero kazał sobie podać konia i przybiegł na plac bitwy wtenczas, kiedy już uzarowie

Zaremby, pod przewodem rotmistrza Dębskiego, złamawszy dragonia litewską, wpędzili ją na ułanów królewskich, na których i na kawaleryą lekką jenerała Byszewskiego z drugiej strony wpadł Mazowiecki rejmentarz, i Morawski pułkownik; z trzeciej zaś strony zagarnął ich sam Zaremba z Sieradzanami. Tak tedy ze trzech stron wziąwszy ludzi królewskich na opiekę, nie dali im sic rozpostrzeć; Branicki latał na koniu między swoimi, chcąc ich do sprawy przywieść, lecz gdy przed natarczywością konfederatów żadnego porządku uczynić nie mógł; przyszło i jemu z pierzcha-jącemi swemi hufcami w zawód uciekać; w której ucieczce o włos nie zginął, albo się w niewolę nie dostał, gdyby go omyłka jedna nie salwowała. Towarzysz jeden konfederacki, zabiwszy ułana królewskiego w początku bitwy, ubrawszy się w jego kurtkę i przesiadłszy na jego konia, tuż doganiał Branickiego z wyniesioną do cięcia szablą ; drugi towarzysz konfederacki, nadbiegłszy, rozumiejąc go być ułanem uciekającym za Branickim, ciął go w rękę i tym sposobem zatrzymał w dopędzaniu i gdy obadwa, poznawszy się, sfolgowali w pędzie dla obwinienia ręki skaleczonej, dali moment potrzebny Branickiemu do wyśliźnienia się z ich rąk, który doganiany od innych, nie mogąc już wprost uciekać, skręcił koniem na błota, a w tych zostawiwszy uwięzionego, sam pieszo przeprowadzony od chłopca, uszedł na drugą stronę Toż samo szczęście spotkało i Janikowskiego, pułkownika z partyi królewskiej, który także napędzony na błota, straciwszy konia, pieszo ze swoim wodzem przez owe błota maszerował. Jenerał Byszewski nie był w tej akcyi ; dniem później niewiadomy, jadąc kolaską ku obozowi Branickiego, od konfederatów pobocznych pojmany, w kilka dni przez zamianę, za Michała Biernackiego, rotmistrza sieradzkiego, od Drewicza złapanego, z niewoli wypuszczony.

Legło na placu z strony królewskiej 250, w niewolę dostało się 91 i jeden kapitan od gwardyi konnej litewskiej; reszta poszła w rozsypkę. Z strony konfederackiej legło 56. Brańców wszystkich oddał Zaremba pod strażą Morawskiemu z rozkazem sekretnym, aby ich w marszu po trosze wypuszczał aż do ostatniego, bez żadnej krzywdy; ale Morawski tego rozkazu nie usłuchał, jako się niżej nie daleko da widzieć. Dowiedziawszy się Zaremba od szpiegów i przyjaciół, iż z kilku stron Rossyanie na niego ciągną, do-

17

rozumiał się, iż Branicki owych pięciu dni parolu nie na inny koniec chciał użyć, tylko ażeby Zarembę zewsząd otoczywszy, albo przymusić do poddania się, albo znieść do szczętu. Dlatego nie czując się na równych siłach, komendy porozdzielał w różne strony, a sam znowu z żoną i z dziećmi udał się do Szlązka pod Byczynę na dawną kryjówkę.

<ur.

oc

Powtórna niewola i koniec Morawskiego-

Gdy się dywizye rozeszły, Morawski z swymi niewolnikami udał się do Podoliua, wsi biskupa kujawskiego, dwie mile od Piotrkowa odległej, ehciwy odwetu swoich batogów w Poznania wytrzymanych, kiedy nie na Rossyanach, to przynajmniej na partyzantach rossyjskicb, kazał wszystkich poobdzierać i każdego należycie plagami obłożywszy, tylko w koszuli i spodniach powypu-szczał, wyjąwszy kapitana, którego puścił w mundurze ; ale iż się z nim żwawo umawiał o miłosierne obchodzenie się z ludźmi kró-lewskiemi, wyciął mu dwa policzki z przydatkiem słów obelżywych.

Rossyauie według ordynansu przyciągnąwszy pod Widawę, już nikogo nie zastali, tylko świeże znaki porażki Branickiego.

Drewicz pułkownik rossyjski, główny nieprzyjaciel Branickiego, aż skakał z radości na tę nowinę. Dał tego dnia sutą wieczerzę swoim oficerom i pił z nimi zdrowie Zaremby, wyśmiewając Branickiego. Wypijał także i Branicki zdrowie Zaremby, gdziekolwiek nocował lub obiadował u szlachcica, tłumiąc i pokrywając niejako żal i wstyd z sromotnie przegranej, tą przesadną grzecznością, jakby w mocy jego było wkrótce (jak groził) powetować w trójnasób popełnionego błędu, który jednak na nim przyseebł

na wieczne czasy i nigdy odwetowanym nie został. Rossyanie nie wiedząc w którą stronę poszła główna siła konfederatów, i nie mając żadnego dalszego erdynansu od Branickiego, (którego władzy nad nimi metą była akcya pod Widawę, a po której on sromotnie odbytej, nie tylko Rossyanom. ale też i Warszawie blisko miesiąca czasu nie śmiał się na oczy pokazać) powracali do miejsc, z których byli ruszeni.

Drewicz udał się na Piotrków, gdzie schwytał Morawskiego pułkownika; człowiek ten zepsuty pijaństwem, zostawiwszy ludzi w borach grabickich, sam w kilka koni zboczył do tego miasta, gdzie pijąc przez trzy dni, doczekał się Drewicza i nie prędzej dowiedział się o jego przybyciu, aż gdy już Rossyanie napełnili sobą to przedmieście, na którem sobie hulał. Odpadła go dawna odwaga cudów w Gnieźnie dokazująca. Widząc Rossyan prowadzących się na kwaterę do dworu, w którym stał, skrył się pod mostek na ulicy, tam blisko będący przed klasztorem bernardyńskim. Dziad przechodzący widząc człowieka kryjącego się pod mostek, wniósł sobie, iż to musi bvć jakiś konfederat; w nadzieję tedy jakiego stąd zysku, dał znać Rossyanom, którzy natychmiast obskoczywszy ów mostek, wywlekli z pod niego Morawskiego, nie wiedząc kogo. Lecz gdy go przyprowadzili przed Drewicza, ów kapitan od gwar-dyi królewskiej przed kilką dniami w ręku Morawskiego będący, a potem wypuszczony, zszedłszy się w drodze z Drewiczem, przy nim się wieszający, poznał go zaraz i wydał żęto jest Morawski. Drewicz acz był na konfederatów tyran, i słyszał od kapitana jak Morawski obszedł się nieludzko z ludźmi królewskimi i z nim samym ; nie kazał mu atoli nic złego robić, zdyssymulował tylko, gdy kapitan wzięte policzki, podług słuszności honoru kawalerskiego oddał Morawskiemu. Okuto go jednak w kajdany i odesłany na Ruś do Połonnego wraz z innymi dziewiędziesiąt konfederatami, w różnych okazyach połapanymi, z którymi Rossyanie dosyć się łaskawie w drodze obchodzili i dla łatwiejszego marszu kajdany i dybki z wszystkich pozdejmowali; ciesząc ich, iż po skończonej wojnie będą wszyscy na wolność wypuszczeni. Oficerów konfaderackich wieziono na wozach, prości zaś szli pieszo, pod konwojem pięciudziesiąt piechoty i tyleż koni kozaków. Pie-churowie zossyjscy, czyniąc sobie ulgę, pokładli karabiny na

17*

ki

tc

Pamiętniki

wozy, starszyzno konfederacką wiozące. Co gdy tak dzień jeden i drugi uczynili, dali pochop konfederatom do wybicia się z niewoli ich własnym orężem. Zmowa stanęła między konfederatami na noclegu, w której porze zazwyczaj niewolników do kupy spędzano. Znakiem do porwania się umówiono podrzucenie jabłka do góry przez Morawskiego; gdy byli w lesie niedaleko już od Pułonnego, nic odwłócząc dłużej uczynku umówionego, począł igrać jabłkiem, podrzucając je w górę i chwytając w rękę, co widząc konfederaci, rzucili się hurmem do karabinów rossyjskieb, a z te-mi na Rossyan ; ci zaś z gołemi rękami pozostawszy, pierzchnęli w stronę. Kozacy przodem jadący, obejrzawszy się na konfederatów z bronią, a Rossyan bez broni, pędom pobiegli do Połonnego. Konfederaci uszedłszy kilkoro staj, naradzali się co prędzej, i przy padli na to zdanie, aby się na drobne partye podzielić i puścić na los każdą, której posłuży szczęście, ujść pogoni nieomylnej, z : Połonnego w większej sile nadbiedz mającej. Morawski z Piotro- : wskim rotmistrzem wielkopolskim, udał się w stronę jego nieszczęściu przeznaczoną. Bowiem na nieb najpierwszych napadła pogoń. Bronili się do upadłej bagnetami, nie mając ładunków do strzelania. Aż skłóci wielą razami od kozaków, wpół nie żywi, pospadali. Wzięto ich i zawieziono do Połonnego. Komendant tamtejszy kazał ich opatrzyć w wszelką wygodę, a po wyleczeniu o-budwóeh wraz z innymi wielu i w tej i w różnych innych okazy-ach pojmanymi, odesłał do Moskwy. Gdzie Morawski zostawał w mieście Kamszatce (?) aż do skończenia konfederaeyi. Teraz znajduje się w kraju w mizernym stanie.

§ 5-

0 ubieieniu zamku krakowskiego.

Zaremba po potyczce Widawskiej nie miał żadnej innej. Zostawmy go, niech się przechodzi z dywizyami swojemi pod Wiol-

kiej Polsce i Sieradzkiem, podług swego zwyczaju wyszedłszy z Szlązka, po kilku niedzielach swego od wojska oddalenia się, obróćmy się do Puławskiego.

Gdy Rossyanie zabawiali się szturmem ustawicznym (nie wskórawszy nic na Zarembie) do Bobrka, Lanckorony i Tyńca, konfederaci mieli między sobą wielu oficerów francuskich, których, ponieważ Zaremba wojujący samem tylko harcowaniem nie potrze-wał, przeto wszyscy przychodzący z Francyi, czy z swojej ochoty ( jak mają zwyczaj Francuzi, że się wszędy mieszają, gdzie się narody biją), czyli od dworu przysłani, garnęli się do partyi Puławskiego I można upewnić czytelnika, że ich przemysłem tak Częstochowa, jako też wspomniane wyżej forteczki, stały się od Ros-Hyan niedobyte. Między zwyczajnemi sposobami: harmaty i ręcznej wycieczki, używali dwóch osobliwszych; pierwszym było kopanie dołów darniein przykrytych, na które natarłszy Rossyanie, wpadali w nie gromadami i tani sic na ostrych kołach, pozasadzanych w nie przebijali. Drugi sposób wcale sztuczny; miejsca suche i górzyste, jakiem miejscem jest Tyniec, oblewali wodą wyżej pasa, tak, że Rossyanie taką niespodziewaną łaźnią zmyci, musieli co prędzej uchodzić od oblężenia. Ta woda musiała być z Wisły przez jakie machiny w górę pędzona, albo też przez zatamowanie koryta do francuskiego użycia obrócona; dosyć, że się tak działo; relacyą mam o tern od zakonników tamtejszych Benedyktynów⁷, którzy podczas rewolucyi tej na Tyńcu mieszkali. Temi tedy sposobami kilka razy zrażeni Rossyanie. nacierać na Tyniec nie śmieli, Bobrek i Lanckoronę bliższem ściskając oblężeniem.

Miasto Kraków i zamek krakowski zostawały w ręku rossyj-skich w jak największem bezpieczeństwie, ponieważ konfederaci1 o wyparcie ich z tego siedliska nigdy się nie kusili. Jednakże szczęście zrobiło sobie raz igraszkę, że bez szturmu na kilka niedziel zamku krakowskiego konfederatom powierzyło.

W tym zamku znajdował się niewolnikiem Besiekierski, konfederat łęczycki, po wygojeniu się z ran przez nadskakiwanie oficerom rossyjskim, wolnem chodzeniem po zamku bez pilnowacza żołnierza »darowany. A jako ptak, choć się ma najlepiej w klatce, jednak myśli ustawicznie jakby z niej wylecieć

tak też i Besiekierski spaceru nie używał z indyferencyą, tylko szukając dziury, którąby mógł wycisnąć się na świat. Jednego dnia zaszedłszy w kąt po mur ku Wiśle prowadzący, natrafił na loch zarosły z wierzchu krzewiną ; spuściwszy się weń, wyszedł nim za zamek nad Wisłą ku Tyńcowi i naznaczywszy owę jamę, którą wyszedł na wolność, co prędzej pośpieszył do Tyńca, gdzie powiedziawszy jakim sposobem uszedł z niewoli i że tym sposobem mógłby być zamek ubieżony, dodał ochoty do wykonania tak pomyślnego zdarzenia, ile gdy opowiedział że w zamku mało co jest Rossyan i komendant z oficerami bawi się w mieście. Wybrali tedy konfederaci z pomiędzy siebie ochotnika 40, szablą tylko i karabinkiem uzbrojonego, a dla poznawania się w ciemności nocnej, koszule na wierzchu sukien powdziewawszy, ruszyli w marszu jak najcichszym pód komendą pułkownika francuskiego Szoazel zwanego, za przewodnictwem owegoż Besiekierskiego. Weszli owym lochem w zamek, rzucili się na odwach, z którego ubiwszy kilku w pierwszym impecie, resztę poddającą się bez oporu, jako snem rozmarzoną i niespodziewanym attakiem prawie zmysłów ogołoconą, zagarnąwszy w niewolę, do jednej piwnicy wszystkich wtara80wali. Toż samo uczynili i z tymi, którzy usłyszawszy rozruch, z kwater na sukkurs do odwachu się zbiegali, a tak w momencie prawie bez najmniejszej swojej straty, zostali panami zamku. Komendant rossyjski, będący w mieście, przerażony tym niespodzianym przypadkiem chciał garnizonem małym w mieście rzucić się do odbicia zamku. Lecz Szoazel, aby go od tego zamysłu odstraszył, kazał konfederatom biegać ile sił po zamku i ze wszystkich okien bez przestanku sypać ogień na snujących się po mieście Rossyan : co ich strwożonych mniemaniem wielkiej siły, do nadejścia sukkursu zatrzymało, a oraz dało sposobność konfederatom opatrzenia przyzwoicie zamku w ludzi i amunicyą. da którego najprzód Walewski, marszałek, wstępnym marszem w dzień odstrzeliwając się, dwieście ludzi, a potem w kilka dni ów Szoazel, idąc na przebój zastępujących sobie Rossyanom i gwardyi konnej, Mirow-skiemi zwanej z Warszawy na sukkurs Rossyanom nadesłanej, ale murem stawić się na drodze konfederatom, obcesowo ogniem ręcznej broni i harmaty idącym, niesmiejącej tylko z daleka zaskakującej tak, jak i Rossyanie, wprowadził szczęśliwie do zamku czterysta konfederatów.

Opatrzywszy tedy należycie ludźmi i araunicyą zamek, bronili się w nim mężnie konfederaci przez sześć tygodni z wielką szkodą Ro8syan, do ośmiu tysięcy rachowanych. Ho Rossyanie wstydem i gniewem przejęci, z straconego tak szpetnie zamku, gwałtowne szturmy zawsze niepomyślne do niego raz po raz puszczali. Lecz na początku szóstego tygodnia poczęło konfederatom zbywać na żywności, której z niskąd dostać nie mogli, będąc znaczną siłą nieprzyjaciela z różnych miejsc pościąganego, pod Szu* warowem i Branickim hetmanem zewsząd opasani. Jeden Tyniec jako bliski, tylko milą drogi od Krakowa, mógłby ich był potrzebami przez odważne nocne wycieczki suplementować. Lecz Walew-ski marszałek, po odprowadzeniu do zamku pierwszego wydziału konfederatów, powróciwszy do Tyńca, stał się zupełnie nieczynnym. Zachwycił zapewne od Branickiego przekonywającej wiadomości, że konfederacya nie ma żadnego fundamentu i że wkrótce koniec weźmie. Tak nie mając znikąd wsparcia, pozjadawszy wszystkie konie, a Francuzi jako delikatniejsi wszystkich kotów, których złapać mogli, naostatku poddać się musieli. O czem będzie niżej, po opisaniu przypadku cokolwiek prędzej w Warszawce zdarzonego.

ROZDZIAŁ XIII.

irr-

O porwaniu króla, 1771.

Jeneralność wyglądająca posiłków od zagranicznych dworów, łudzono taką obłudą, że potencye zagraniczne, póty nie mogą się odezwać za konfederacyą, dopóki król na tronie spokojnie siedzieć będzie. Trzeba koniecznie wypędzić go z Warszawy, z otaczające-mi go stanami i magistraturami, aby się tym sposobem bezkrólewie ogłoszone na papierze, rzeczy wiściej pokazało. Puławski tylko był jeden, który takowym bechtaniom ślepo wierzył i do wykonania zamiarów jeneralności, z wszystkimi konfederatami rad chodził na wyścigi; a widząc że otwartą siłą nadaremnie kusiłby się wygnać króla z Warszawy, wojskiem rossyjskiem i krajowem napełnionej, umyślił skrytą sztuką porwać go i uwieść do Częstochowy, albo gdyby go żywcem nie było można dowieść, gdziekolwiek na drodze zamordować. Na taką tedy sprawę wybrał niejakiego Łukawskiego, szlachcica konfederata. Ten znowu przybrał do siebie pewnego plebeusza Kużaię z urodzenia, Kosińskim w konfederacyi zwanego, kiedyś za Leybnzara u księcia Adama Czartoryskiego, generała ziem podolskich służącego. Ten znowu obrał sobie trzydziestu innych, na to wszystko odważnych. Wprowadzali się tedy ci ludzie do Warszawy po jednemu, po dwóch z furami sianem, zbożem jakiem lub im:em czemkolwiek nałado-wanemi, w środku ładunku mieszcząc ukryte oręże i siedzenia na konie. Zjeżdżali się zaś do stajni dominikańskiej na nowem mieście pod klasztorem będącej, do której jako obszernej, pospolicie fury z produktami zajeżdżają. Gdzie tak ostrożnie z sobą postępowali, jakby każdy z nich był z innej strony i jeden drugiego nie znał. Pomieniona stajnia była placem umówionym, na którym każdy miał się drugim prezentować, aby widzieli, że już są wszyscy. Po odbyciu takiej prezenty nie bawiąc, rozjeżdżali się z stajni i po różnych kątach mieścili. Do owej zaś stajni twardemi wieczorami schodzili się dla rozmowy. Gdy już postanowili termin, kiedy mieli wykonać przedsięwzięty zamysł, Łukawski tego dnia znajdował się z karetą nie daleko od Warszawy. Puławski zaś o tymże czasie wyszedł z fortecy Częstochowy, aby prędzej mógł uchwycić nadwiezionego króla. Wziąwszy na to kilkaset koni i dawszy ordynans Lenartowiczowi, aby swoim pułkom w Wolborzu natenczas stojącym, albo raczej Ostrowskiego biskupa kujawskiego, jako partyzanta rossyjskiego dobra plundrującyin, przybywał do niego pod Radomsk ośm mil od Częstochowy. Wzywał także i Zarembę pod pozorem pobicia Rossyan, w rzeczy zaś samej, aby dał silniejszy odpór pogoni, jeżeliby ta za królem porwanym wielka, jak się spodziewać należało, była. Lecz Zaremba, jak nigdy tak i wtenczas,. nie chciał się bratać z Puławskim, którego Rossyanie od Lenartowicza przez podanie tyłu zaraz w początku akcyi zdradzonego, dawszy mu znaczną chłostę rozpędzili. W tym czasie owi zmówieni w⁷ Warszawie, obrawszy sobie noc jednę na wykonanie dzieła swego, zebrali się na koniach z bronią w jednę uliczkę małą kapitulną zwaną, naprzeciwko pałacu wedle kościoła Kapucynów lezącego, którym wtenczas mieszkał książę Czartoryski, kanclerz wielki litewski, którego w⁷ tej chwili odwiedził król Poniatowski. Noc ciemna i długa, jaka była zwykła w Listopadzie, posłużyła dobrze zmówionym. Najprzód iż lud rozmaity snujący się po ulicach, w ciemności nocnej nie mógł ich rozpoznać, a zatem biorąc ichże mylnie za ułanów lub innych żołnierzy w Warszawie stojących, nikt nie posunął się do dania znać hauptwachowi bliższemu o ludziach podejrzanych. Powtóre, przechodzący mimo nich ront ułanów królewskich, pod zasłoną tychże ciemności nie mogąc ich także rozpoznać, spytawszy się, kto są? i odebrawszy odpowiedź po rossy.jsku : ront kozacki, minął ich spokojnie a oni zostali w miejscu, czekając na swój połów, który im się wprędce nawinął. Król bowiem nie długo zabawiwszy u ksiąźęcia kanclerza, wyjechał wcześniej niż miał zwyczaj kiedy indziej. (Nieszczęście kogo ma potkać, to go podwiedzie i na miejsce i na moment przeznaczony). Udał się prosto ku zamkowi, nie miał przy sobio więcej ludzi, tylko dwóch hajduków z pałaszami podług zwyczaju ich służby, dwóch lokai, dwóch paziów, i dwóch dw'orzan, jednego Ośniałowskiego, drugiego Bachnimskiego i jednego adjutauta Poniatowskiego, tudzież dwóch laufrów zwyczajnie przed karetą biegających. Jak tylko król wyjechał z bramy pałacowej na ulicę zwaną Miodową kilka kroków, natychmiast obsko-ezyli go zmówieni, rzucili się prosto do karety, od której najprzód uciekli lokaje i paziowie jako bezbronni, przed nimi zaś laufrowie. Toż dworzanie i adjutant Poniatowski, stangret i foryś, uskoczywszy na bok od koni, przypatrywali się co się stało i na czem się skończy ? Ośniałowski tyle pokazał odwagi, iż wystrzelił do owej hurmy z pistoletu, lecz gęstszym ogniem obsypany, uciekł z drugimi na koniu w kark postrzelonym. Sami hajducy zostali przy królu, którego wywleczonego z karety nie chcąc puścić z rąk swoich, jeden z nich ua miejscu zabitym, drugi ranionym w ręku został. Zmówieni, wydzierając z rąk hajdukom króla, w kilkoro karetę przestrzelili, suknią na nim szablami poprzebijali i samego w głowę acz lekko ranili. Wywlókłszy króla z karety i z rąk uporczywych hajduków wyrwawszy, prowadzili pieszo między końmi przykazawszy mu pod zginieniem natychmiast milczenie. Przeprowadzili go mimo hanptwachu artyleryi koronnej przed cekhausem udając się przed szyldwachem za ront kozacki, i wyszli przez okopy prosto ku Marymontowi, w której drodze zgubił król jeden trzewik z nogi i kapelusz z głowy.

nocne

to

Tymczasem, gdy ludzie królewscy pierwsi i ostatni dali znać do zamku, pierwsi o attaku, drudzy już o porwaniu króla, trwoga wielka powstała. Najpicrwej zaś zaczęła się. przed książęciem kanclerzem, który miasto bronić króla, jako mający dosyć ludzi i żołnierzy nadwornych, usłyszawszy że jacyś ludzie króla na ulicy obskoczyli i attakują, kazał co prędzej zamknąć brame pałacową. W zamku żołnierz stanął do broni i czekał na ordynans, którego dać mu kto nie miał, gdy ten, który nim władał, został w ręku gwałtowniczych. A trwoga rozbiegłszy sic po Warszawie, wszystkich, bądź prawdziwym, bądź fałszywym strachem objęła. Książę Repnin, poseł rossyjski, na wiadomość porwania króla zamknął się w swoim pałacu; toż samo uczynił książę wojewoda ruski, toż samo inni panowie, aż gdy ronty wysłane opędziły po wszystkich kątach Warszawę i nikogo obcego nie wyszperali, dopiero też panowie, opłonąwszy z pierwszego strachu i wojskowi starsi pozbiegali się na zamek, naradzali się coby w takim razie ku ratunkowi króla wziąść przed się należało : czy posłać pogoń za łotrami, czy nie posłać; książę podkomorzy koronny, brat królewski, za którym poszła cała familia królewska i panowie polscy, dał zdanie, aby nie posyłać, uważali tak: albo ci h ul taje mają rozkaz zabić króla, albo też porwać go tylko żywcem i przyprowadzić do hersztów swoich. W pierwszym zamiarze pogoń już króla żywego nie zastanie, albo gdyby jeszcze zastała, to mu śmierć przyspieszy, któregoby zapewne żywego odstąpić nie chcieli. W drugim zamiarze równie pogoń byłaby królowi szkodliwa, któregoby zamordować nie omieszkali, gdyby go żywcem doprowadzić nie mogli, aby jaki taki skutek swojej odwagi i dzieła niepospolitego odnieśli; zaniechawszy zaś pogoni, gdziekolwiek usłyszymy o królu, łatwiej będzie dobrać środków do uwolnienia go. Na tern zdaniu przestali; kazali tylko po ulicach pozataczać armaty, warty przy nich podawać; w wątpieniu czy łotrzy pomiędzy tylu żołnier-stwa wyszli z Warszawy z królem, czyli z nim dyszą w jakim kącie. W takiem rozporządzeniu postanowili czekać do dnia białego

który miał im ukazać jaśnioj czegoby się jąć mieli. Zmówieni, wyprowadziwszy króla za okopy, udali się z nim ku borkowi kamedulskiemu. Kużma, herszt, zmiłowawszy się nad królem, na jednej nodze bosym i z gołą głową, do tego ranioną, będącym, kazał z swoich jednemu pożyczyć królowi bóta a drugiemu czapki. A jak to pospolicie bywać zwykło, iż ci, którzy się dla zysku na jaką odważają zbrodnię, łatwo się skłaniają na drugą stronę, gdy im ta widzi się być pożyteczniejsza ; tak i Kużma, wystawiwszy sobie w umyśle daleko większe nagrody od króla przywróconego, niż miał obiecane za porwanego; począł natychmiast pod różnemi przyczynami odda ać po trosze swoich kolegów, wysyłając jednych za drugimi w różne strony, niby pilnując się zewsząd od pogoni ; a gdy tylko sam jeden został z królem, począł mówić do niego: chociaż ja ciebie mam w ręku, znam jednak, żeś ty jest moim królem ; jeżeli mi przyrzeczesz słowem królewskicm, że mi darujesz to przewinienie, odtąd będę twoim obrońcą, uprowadzę cię na miejsce bezpieczne i odprowadzę do Warszawy. Oszust nic wspomniał o nagrodzie, nie wątpiąc, iż bez przymówki król mu przyobieca wszystkie łaski i dobrodziejstwa zostające w szafunku swoim. Nie mamy podania jakiemi gorącemi afektami król Kuźmie odpowiedział, lecz domyślać się możemy, że mu wszystko obiecał, cokolwiek najzasłuźeńszemu król świadczyć może. Po tych krótkich traktatach udał się wstecz z królem do pobliskiego młyna, gdy ludzie jego po bokach rozesłani, postępując wprost i rozumiejąc że zdążają ku Kuźmie, tern bardziej się od niego oddalali. Przyprowadziwszy króla do młyna, kazał młynarzowi dać znać coprędzej do koszar gwardyi pieszej koronnej, owego młyna najbliższej. Król pieszą drogą niewczesną, jakiej w życiu swojem nie próbował, i niebezpieczeństwem życia strudzony, położył się na łóżku młynarskiem, a Kużma z dobytym pałaszem wartę nad nim we drzwiach odprawował. Skoro młynarz dobiegł do koszar, natychmiast wysypało się do niego sześćset gwardyaków, wsadzili króla do kolaski z sobą przyprowadzonej, w której na przedzie usiadł jeden oficer, obok z Kużmą, strojącym sobie fantazyą do przyszłego nieograniczonego szczęścia za darowanie życia królowi, w samej rzeczy godne jak największej nagrody, gdyby nie ten sam był zbójcą co i obrońcą. Skoro król stanął w zamku pełnym

panów, natychmiast, oznajmił wszystkim dobrodziejstwo Kużmy. Kazał go zaprowadzić do jednego apartamentu, przykazawszy dla niego wszelkie bezpieczeństwo i wygody, jako mającego zaręczoną słowem królewskiem wdzięczność.

v/a

o:

Odbierał potem powinszowania od panów szczęśliwego powrotu na tron z gardła śmierci. Prezentował zranioną głowę swojęł poprzobijaną, i poprzecinaną suknią w przytomności tychże panów; kazał przywołać do siebie z księgami rejenta grodzkiego, warszawskiego, Puchałę, przed którym uczynił obdukcyą rany zadanej w głowę ; podobnaż obdukcyą uczyniona była w kancelaryi sukni królewskiej, karety, konia Ośniałowskiego w kark postrzelonego, hajduka obciętego w rękę i proklamacyę ciała drugiego hajduka zabitego. Dla zrozumienia przyszłości nie zawadzi dodać tłómaczenia tym terminom kancelaryskim. Obdukcyą i pro-klamacya obydwie są rzeczą jedną, to jest obejrzeniem i opisaniem obmiotu jakiego, z tą różnicą, że obdukcyą odbywa się przez woźnego cichem podaniem tego, co widział, do zapisu w księgi ; proklamacya zaś dzieje się głośnem zwoływaniem ludzi do oglądania trupa.

Zabitemu hajdukowi sprawił król solenny pogrzeb na Leśnie na cmentarzu luterskim. ponieważ był luter. Potomstwo jego na sejmie następującym z oklaskiem stanów udarował klejnotom szlachectwa i wdowie jego naznaczył znaczną pensyą dożywotnią. Nie doszła do wiadomości piszącego nagroda uczyniona drugiemu hajdukowi obciętemu, wnosić atoli można po hojności królewskiej, że była większa od potrzeby na cyrulika i plaster, kiedy młynarzowi za to jedynie, że się król przeleżał trochę na jego łóżku, okupił młyn i uadał dziedzictwem.

Kuźma acz przy wszelkich wygodach, był atoli pod mocną wartą trzymany; eksaminowano powoli jego sprawę, z którą on bynajmniej się nie taił. Wydał bilety, które miał przy sobie od Łukawskiego, które był stylem tajemniczym pisane. Doniósł oraz gdzie Łukawski postanowił na niego czekać i gdzie mu się z królem kazał przebierać. Posłano zatem co prędzej kilkadziesiąt koni i schwytano Łukaszewskiego z innymi kilką i z kolaską, na której król miał być uwożony. Zaczęto przeciw wszystkim razem proces kryminalny przed senatem, ciągnący się kilka niedziel. Łukawski nie chciał żadną miarą przyznać się aby był sprawcą porwania króla, lubo Kużma wymawiał mu w oczy iż na to był od niego, a on od Puławskiego namówiony. Bilety enigmatyczne tłumaczył Łukawski, iż się ściągały do przemówienia gwardyi koronnej na stronę konfcderacką, czego dopiąwszy dopiero miał zrobić w Warszawie rewolucyą, której na pomoc Puławski miał pospieszyć. Porwanie zaś króla zwalał na samego Kiiżmę, jakoby z domysłu swego, na zlecenie tak jego jak Puławskiego przedsięwzięte. Król zasiadł na tej sprawie nie jako sędzia, lecz jako strona i dziwnie poruszającą wymową obstawał za swymi zabójcami. Wiele razy stawiani byli przed sądem obwinieni, zawsze stawiano i Kużrnę kładąc mu na nogi kajdany, a po sessyi sejmowej zdejmując. Nakoniec wypadł dekret miłosierny dosyć względem zbrodni, a i taki jeszcze mimo usiłowania królewskie, ścięcie Łukawskiego i innych dwóch, na który dekret ledwo król pozwolił, przekonany od senatorów iżby szkaradna suspieya padła na cały naród, gdyby winowajcom życie było darowane Stracono ich więc publicznie w rynku warszawskim podług dekretu.

na

c/K

»b.

Kużmę żadną miarą król nie pozwolił poddać pod miecz, usiłując uczynić go wolnym od wszelkiej kary. Godząc tedy spra-wiedliwośó z łaską królewską, osądzili go na wywiezienie z kraju i na osadzenie do śmierci w włoskiem mieście nie daleko Wene-cyi, Ityminum zwanem, w zamku tam będącym, naznaczywszy mu na wyżywienie uczciwe rocznej pensyi czterysta czerwonych złotych; gdzie w roku IY87 widziany był od przejeżdżających tamtędy dwóch zakonników, Polaków, których lubo nieusłuchany, prosił do siebie z okua wołając na rozmowę. Innych, od Kużmy podanych, a nie schwytanych, podano głowy na zabicie wolne, przez kogożkolwiek wypełnione ; ale tak się dobrze pokryli iż żadnego nie złapano. Młodziejowski, biskup podtenczas poznański i warszawski następującego poranku, po nocy, w której król powrócił do Warszawy, zwołał do kollegiaty świętego Jana całe duchowieństwo warszawskie, gdzie przy zgromadzeniu licznem senatorów, urzędników koronnych rozmaitej szlachty, magistratu miasta i innego pospolitego ludu kościół napełniającego, śpiewane było „Te Deum laudamus“ na podziękowanie Panu Bogu za powrót szczęśliwy króla, śpiewali prawda wszyscy, bo nikt nie chciał być widzianym nieśpiewającym, ale nie wszyscy skłaniali serce do głosu dziękczynnego. Zapewne ten śpiewał tylko na próżno, który, stojąc z drugim orderowym przy filarze rozmawiał tak, nim zaczęto śpiewanie: Co za głupia bestya ! rozumie że tym sposobem otworzył sobie wrota do skarbów królewskich i najwyższych honorów, oszuka się zapewne! Dałbym na niego najpierwszą kreskę, aby był za żebro powieszony; kiedy porwał, za cóż na miejsce nie doprowadził! Zrobił dwa występki niegodne odpuszczenia, raz, iż oczernił naród, drugie, że pokazał całemu światu, że Polacy ani do złego ani do dobrego nie są sposobni! Nareszcie pozbawił najciekawszej sceny; coby był robił Puławski z królem, dostawszy go do rąk, i król, jakąby w ręku Puławskiego będąc, grał rolę, i Ros-syanie, czyliby się wspinali na częstochowskie mury dla zdobycia króla, albo czyby go zaniechali aż do abdykacyi tronu; a potem, uwolnionego czyliby znowu na tron osadzili, lub...

nas

Naznaczone potem były od biskupów po całem królestwie po trzy kazania w każdym kościele przez trzy następujące święta, z założenia, iż się na króla, jako na pomazańca boskiego, ręki podnosić nie godzi.

A lubo ta cała historya porwania króla miała tyle przekonywających dowodów, jakie się dają widzieć wyżej wyrażone, przecież i za Warszawą, a im dalej tein więcej, i w samej Warszawie znajdowało się tyle niedowiarków, albo przewrotnych tłó-inaczów, którzy ją albo za zmyśloną wcale, albo za ułożoną w gabinecie królewskim na oczernienie narodu być sądzili. Tak trudna jest przypadkom niezwyczajnym wiara. Ja tę rzecz mam za prawdziwą, oprócz okoliczności widocznych, których tysiące ludzi byli świadkami, z dwóch następujących uwag: pierwsza, iż król boja-żliwy, a podobno i najśmielszy, nic chciałby podawać swojej głowy na obłudę niebezpieczną pistoletów i szabel; druga, iż Puławski, gdyby nie był sprawcą tego porwania, nigdyby nie przyjął milczeniem wydanego na siebie dekretu, i choć sam nie mógł stanąć do sądu, nie zaniedbały bronić się od oczernienia publicznemi pismami, i mając tyle przyjaciół nawet między otaczającymi króla senatorami, łatwoby się był oczyścił z zbrodni zadanej. Więc kiedy się nie miał wcale do obrony, znać że jej był autorem, osądzonym więc został za winnego, a jako niestawąjący do sądu, za infamisa, za głowę zabiciu bezkarnemu podległą ; pozwolono mu jednak kilka niedziel czasu już nawet po skończonej konfederacyi, aby się stawił do usprawiedliwienia się, jeżeli nie był winien, lecz tego nie uczynił, jako się niżej pokaże.

ter.

O'

Koniec konfederacji, 1772.

Porwanie króla, nadarzyło monarchom postronnym przyczynę przyduszenia konfederacyi, dotychczas obojętnem okiem uważanej, czyli do kresu zamierzonego jej egzystencyi cierpianej. Najprzód tedy król pruski Fryderyk Wielki wojskiem swoim wkroczył w gra-oice polskie, ściskając i wyganiając z nich coraz głębiej w kraj konfederatów. Ci wypędzeni z Kalisza, ostatniego swego stanowiska, udali się w Sieradze pod Piotrków, gdzie ich wódz jene-ralny partyi wielkopolskiej, Zaremba, tulił się z Sieradzanami i Wielunianami. Król pruski, z pobudki swoich jenerałów, z którymi Zaremba dobrze zawsze utrzymywał ile mógł porozumienie» napisał do niego w ten sens: Mości Panie Zarembo, masz zalecenie od moich jeueraiów, że jesteś dobry żołnierz i że nie niszczysz obywateli swoich ; z tych względów radzę WPanu, ażebyś, nie czekając ostatniego losu bardzo bliskiego zniknienia konfederacyi, jak najprędzej pojednał się ze swoim królem, a Rossyanom na drodze nie zastępował. Zaremba tedy złożywszy radę wojskową, dał wszystkim umiejącym po francuzku, jakim językiem był pisany ów list, do czytania. Przełożył całej radzie, iż już nie żadnej nadziei utrzymania się dalszego pod bronią, że trzeba użyć momentu pozwolonego na ocalenie samych siebie, kiedy przepadła sprawa. Za czem wszyscy przystali na to, aby wyprawić do Warszawy z rekoncyliaoyą. Wyprawili tedy niezwłocznie Skorupskiego, cześnikiewicza bracławskiego, adjutanta przy Zarembie, miny sowej, wzrostu dobrego, z nosem gdzieś nakarbowanym i prezen-cyi więcej niż śmiałej człowieka, ażeby z takiej posłanej próbki zrobić wrażenie jak najmocniejsze o całej masie konfederacyi idącej do zgody, dawszy mu listy przyzwoite do króla i do posła rossyjskiego. Mazowiecki rejmentarz ziemi dobrzyńskiej, Wieliehow-ski rotmistrz i Bońkowski porucznik z pod komendy Straszewskiego rejmentarza wielkopolskiego, odpisali się od tego zdania, poszli z rotami swojemi do partyi Puławskiego, trzymającej się jeszcze w Częstochowie, w Tyńcu, Bobiku i Lanckoronie. Zamek albowiem krakowski przyciśniony głodem, jako masz wyżej, i brakiem amunicyi, kilką niedzielami przed Zarembą poddał się Branickiemu hetmanowi wielkiemu koronnemu wraz z jenerałem Suwarowem przeciw konfederatom działającemu. Kapitulowali konfederaci z Branickim na słowo honoru, iż oddawssy zamek, wolno im będzie z bronią i bagażami ich własnemi przenieść się do Częstochowy. Lecz skoro wyszli z bramy zamkowej, natychmiast Rossyanie otoczywszy ich. rozbroili wszystkich, wziąwszy Szoaze-lego i innych oficerów w polityczny areszt, resztę w dyby i kaj-

masz

mar-

lä

dany pokładli. Szouzel wymawiał żwawo Branickiemo niedotrzymanie słowa, i odgrażał zemstą króla francuskiego, za którego (jak twierdził) rozkazem pomagał konfederatom. Brauicki to wia rołomstwo składał na Suwarowa, i tak się z nim prawdziwie, czy zmyślenie wadził, że ledwo miedzy nimi do bitwy nie przyszło.

Uossyanin jednak nie uważając na gniew Branickiego, posłał prosto z pod zamku wszystkich brańców do Połonnego, stamtąd do Rossyi, gdzie wraz z innymi zostawali w niewoli blisko dwa lata po skończonej konfederaeyi, i pewno byliby wiecznymi, tak jak wielu innych do regimentów rozebranych, niewolnikami, gdyby odwet dworu francuskiego, za Szoazelego, nie był im posłużył do odzyskania wolności. Co się tak stało : król polski w jakiejś nego-cyacyi prywatnej posiał Branickiego do Paryża, gdzie go zaraz przy aresztowano z zapowiedzią : póty z aresztu nie wyjdziesz, póki wszyscy Francuzi i Polacy, pojmani w niewolę od Rossyau, wypuszczeni nie będą. Zatem Branieki do króla swego, a król do imperatorowej rossyjskiej posyłając gorące prośby, nareszcie do-kazał tego, że wszystkich konfederatów i Francuzów (wyjąwszy Polaków do regimeutów pobranych) z niewoli wypuszczono. Za których uwolnieniem, odezwą Szoazelego do swego dworu zaświadczonym, Branieki także otrzymał wolność z aresztu.

10*

CD

Poddanie się Zaremby.

Lepiej się poszykowała sumbmisys Zarembie. Ten otrzymawszy generalny pardon z Warszawy, poddał się Drewiczowi do zabrania, albo raczej do rozpuszczenia konfederatów przysłauemu którego Zaremba przyjął na czele szyków swoich, w równe« uszykowaniu Rossyan, do siebie zbliżonego. Tam oddawszy sobie

wzajemną grzeczność i pisma, do tego aktu służące, złączyli wojska obadwa w jeden korpus, nie rozbrajając konfederatów, tylko miedzy glejty rossyjskie mieszając. Którzy konfederaci nie chcieli pójść do Warszawy, dano każdemu paszport, przy którym każdy bezpiecznie ciągnął w swoją stronę, nie mając przy takich paszportach żadnej napaści, ani od Rossyan, ani od Polaków. Niemal się wszyscy konfederaci rozjechali do domów swoich, tylko huza-rowie poszli z Zarembą do Warszawy. Ońcerowie w nadziei dostąpienia służby w rejmentach, w stopniu posiadanym ; gminni, jako ludzie nieosiedli. do wojskowego trybu przywykli ; z których król wziął w służbę swoję 40, z majorem Strzeżyńskim i pcru-• cznikiem Zaluskowskim. Ostrowski, biskup kujawski, 30, z rotmistrzem Dębskim; reszta porozchodziła się w różne służby wojskowe i obywatelskie.

Gdy Zaremba wjeżdżał do Warszawy, lud pospolity zbiegał się do niego tłumem, łając i przeklinając go w głos, że się poddał, mieniąc go zdrajcą ojczyzny. Nie ta była myśl o i)im rozsądniejszych ; panowie winszowali mu, iż z honorem i ocaleniem partyi swojej, zakończył dzieło niebezpieczne, wkrótce upaść mające.

Król Zarembie zrazu obiecywał rozmaite łaski, raz rejment gwardyi konnej koronnej, którego szefem był pod ten czas brat królewski, Kazimierz Poniatowski , podkomorzy kor., a potem wkrótce przedał go Wincentemu Potockiemu. Drugi raz obiecywał dla niego zwerbować rejment huzarów. To znowu czynił dzieję rejmentarstwa nad kawaleryą narodową partyi wielkopolskiej. Skończyło się na tem, że go uczynił król jenerałem majorem w wojsku koronnem z forsztelacyą, i że synowi jego dziesięcioletniemu Floryanowi, dał chorąstwo aktualne w tym rejmencie, w którym Zaremba przed konfederacyą był majorem, którą rangę po wyjściu Zaremby w konfederacyą oddał król kapitanowi Taj-lerowi. Wszystkie obietnice, wyżej wspomnione, czynione Zarembie, niweczył Branicki, hetman, od potyczki pod Widawą skryty nieprzyjaciel Zaremby, pierwsze łaski u króla posiadający i nabyć do nich towarzysza nie chcący. Co Zarembie sprawdził sen jeden, opowiedziawszy swoim domowym, iż strzelał długo do wielkiego stada kuropatw, a żadnej nie mógł zabić. Ten sen takowe Zarem-

mu na-

bie na umyśle niespokojne uczynił wrażenie, iż się niejednego z konfidentów swoich pytał, coby ten sen znaczył. Ale że Zaremba nie był ani Nabuchodonozorem, ani Faraonem, przeto też do wy-tłómaczenia snu nie znalazł żadnego Daniela, ani Józefa, choć sam był Józef. Niech to był sen próżny, niech był przepowiada-czem skutku, jak się wielom trafiało i trafia ; dosyć, że Zarembie wywróżył próżne królewskie obietnice. Nadskakując albowiem Zaremba królowi przez dwa lata, samemi tylko karmiony łaski projektami, w trzecim roku uajnieszczęsliwiej zginął.

Śmierć Zaremby.

Miał wielkie upodobanie za lada imaginacyą słabości używać kąpieli. Jednego razu wybierając się do Warszawy, wezwany od króla, kazał sobie w miasteczku swoim w Rozprzy uagotować zwyczajną kąpiel mokrą. Brat jego rodzony Franciszek, łowczy sieradzki, znajdujący się przy nim, ganiąc wannę mokrą zachwalał suchą i napomknął, iż u stolarza tamtejszego widział wannę nową osobliwą; Zaremba właśnie jakby go śmierć korciła, kazał owę wannę natychmiast do siebie przynieść. Stolarz jakimś instynktem wzbraniał się jej wydać, pod pozorem że jeszcze nie zupełnie dokończona. Zaremba niecierpliwy widzenia owej wanny, posłał kaprala swego z dwoma kozakami nadwornymi, aby ją przynieśli ; atem przyszedł za nią i stolarz, który opowiedział i pokazał jak ma być używana.

Zaremba chciwy tej nowomodnej wanny, wszedł do niej naprzód w sukniach, a potem widząc że jest w miarę jego, rozebrał się coprędzej i usiadł nagi. Wieko zamykało się z wierzchu przy samej szyi tak, iż tylko głowa wychodziła nad wannę, a cały

człowiek zamknięty, naparzony spirytusami, pocił się w wannie. Obłożono go około szyi ręcznikami, aby para nie wychodziła ; puszczano po trosze rurką przyprawioną, do tejże wanny, gorzałkę okowitę na cegłę rozpaloną, w naczyniu glinianem na dnie wanny podłożoną, która gorzałka smarząc się na cegle, ciepłą parą obejmowała siedzącego. Delektował się zrazu Zaremba tym wyciągającym z ciała humory wynalazkiem; lecz gdy chłopiec Zajączkowski, świecący kamerdynerowi, lejącemu przez lej do rury gorzałkę, przytknął świecę do flaszy półgarcowej, a kamerdyner sparzony zapalony od świecy gorzałką upuścił flaszę w lej, która się stłukła, i gorzałka paląca się, raptem buchnąwszy w wannę, sparzyła Zarembę ; krzyknął z całego gardła i chciał wyskoczyć z wanny, lecz wieko tak się zaparło, że tłukąc się co siły po wannie i wrzeszcząc, nie mógł jej otworzyć. Dodał większej operacyi ogniowi brat Zaremby, Franciszek, gdy ręcznik okręcony około szyi oderwał. Albowiem płomień tym otworem wybuchnął i okrył całą twarz Zaremby, a zapaliwszy na głowie włosy zwyczajnie tłuste od pomady, wzbił się w górę aż do pułapu niskiego. Którym widokiem przestraszeni wszyscy przytomni, pouciekali na dwór, Zarembę nieszczęśliwego w owych płomieniach piekącego się, odbiegłszy. Tak tedy kilkanaście minut gorzał, aż przecie Lutosławski, gość wtenczas u Zaremby, wpadł do izby z siekierą, rozrąbał wannę i Zarembę z ognia uwolnił, lecz tak dobrze upieczonego, że kawały ciała przypsnęły do wanny. Obłożono go czem prędzej śmietaną i drożdżami, poobwijano w prześcieradła i ręczniki. Tak obwinięty począł się przechadzać po izbie jęcząc z wielkiego bólu i utyskując na swoje nieszczęście ; kazał wołać księdza, lecz brat Franciszek, pierwszy owej wanny sprawca, wcale w takowym razie bez rozumu człowiek, począł mu perswadować, aby sobie appre-hensyi nie dodawał; że tyle jest praktyk ludzi wydobytych z pożaru, na pół upieczonych, wygojonych. Dopiero on, mając tylko skórę z wierzchu przepaloną, miałby na to umrzeć ; radził mu aby się napił wódki i położył w łóżku. Zaremba, że lubił wódkę usłuchał brata ; lecz skoro wypił kieliszek, natychmiast począł się mieć gorzej, bo naturalnie uważając, ogniowi powierzchownemu przydał podniety z wewnątrz. Położonemu w łóżko posłali po księdza, który już z nim nie mógł nic zrobić, zastawszy go bez

zmysłów. Więc tylko mu dał absolucyą kondycyonalną, a razem poklçknavmy z wszystkimi, mówił litania za konających, podczas której Zaremba skonał. Zajączkowski, chłopiec, który z swawoli, jako się potem wydało, tę fatalną zrobił psotę, aby sparzeniem prędzej Zarembę wypłoszył z wanny i czas do spania tym sposobem sobie przyspieszył, zaraz w pierwszem zamieszaniu uciekł. Zarembę pochowano w Rozprzy. Taki był koniec Zaremby, który mimo swoję obojętność z konsekwencyj przewidzianych przechodzącą, był jednak dobry żołnierz, nade wszystko że szczęśliwy. Jeżeli mu to za wadę miałoby być poczytane, że szczerze nie bił Rossyan, to przynajmniej ochronę wojska swego cnotę nazwać można. Król dowiedziawszy się o jego śmierci, żałował go mocno ; rzekł do przytomnych: O! Boże. jak niedościgły jesteś w wyrokach swoich, jak wiele masz rodzajów śmierci dla człowieka !

ROZDZIAŁ XIV.

§ l.

O końcu Puławskiego i reszty konfederacyi

Puławski, dowiedziawszy się że Zaroraba przeszedł na stronę ros8yjską, mając po dawno za podejrzanego, wtenczas zupełnie osądził go za zdrajcę. Wziąwszy tedy 600 ludzi, szedł spieszno do dóbr jego pod Piotrkowem leżących, z intencyą zrabowania ich i spalenia. Pod Radomskiem, mil 8 od Częstochowy będącego, doszedł goniec wyprawiony od Radzimińskiego, komendanta pod-tenczas w Częstochowie, donoszący mu, że Austryacy wypędzili jeneralnosć z Preszowa, że pod pozorem zasłonienia konfederatów od Ro8syan opanowali Tyniec, Lanckoronę i Bobrek ; wyrugowawszy stamtąd konfederatów poobdzieranych z broni, koni i wszystkich bagażów, niewiedzących co się stało w Preszowie, i dla tego Austryakom, za przyjaciół raianym, wnijścia do pomienionych fortec nie broniących ; że takimże ohydnym sposobem obeszli się z jeneralnością, że Radzimiński przestrzega go, jako o porwanie króla obwinionego, a zatem w największem niebezpieczeństwie ze wszystkich konfederatów zostającego, aby się jak najprędzej wrócił i radził o sobie, zaniechawszy Zarembę, który, że się wywikłał z honorem z nieszczęśliwej konfederacyi, wart, gdyby można, na*

Sejm następujący w Warszawie ponowił dekret na Puławskiego. Osądzony za królobójcę, za zdrajcę ojczyzny, i głowa jego na śmierć od kogokolwiek wskazana. Puławski w amerykańskiem wojsku wkrótce tak się wsławił walecznością swoją, że został jenerałem; lecz wnet przyszła wiadomość, że w jednym attaku, okryty wielą ranami, poległ; później zaś, że po skońezonej wojnie w pojedynku od jednego Anglika zginął. Bądź w attaku, bądź w pojedynku, zginął; to pewna że nie żyje i żadnej o nim wiadomości nie było i nie masz. Chcieli Austryacy tym sposobem opanować Częstochowę, jakim opanowali Lanckoronę, Tyniec i Bobrek, lecz ta sztuka już byłu wiadoma Radzimińskiemu, dla tego ich dobrowolnie nie przyjął. Oni też attakować nie śmieli, aby tak ze wstydem, jak Rossyanie nie odeszli, a do tego że Cręsto-chowa w ich podział, które wkrótce po konfederacyi nastąpił Polski, nie wpadła; nie chcieli tedy nakładem swojego życia komuś innemu służyć. Radzimiński dosiadywał w Częstochowie póki nie nadszedł książę Galliczyn, jenerał rossyjski, z niewielką dywizyą Jemu tedy Radzimiński, nie mając dalszego opierania się fundamentu, oddał fortecę przez kapitulacyą, która zawierała w sobie: primo, że konfederaci wyjdą z fortecy bez broni, tylko z rzeczami swojemi, a oficerowie tylko z szablą przy boku, ale zaraz wyszedłszy za obóz rossyjski. powinni się rozejść z kupy, żadnych odtąd dywizyów nie formować i dać na siebie starszyźnie rewersa. jako odtąd żadnego rozruchu w kraju czynić nie będą, jako zupełnie związku barskiego odstępują i jeneralności preszowskiej, jako zniszczonej ; jako ją za bunt poczytują ; jako Stanisława Poniatowskiego za prawego swego króla uznają ; — powtóre : że ludzi z regimentu gwardyi koronnej, zabranych pod Krakowem, a znajdujących się w fortecy z końmi, bronią i wszelkim mode-runkiem, nie ukrywając żadnego między sobą żołnierza, w tejże fortecy wiernie zostawią ; — po trzecie : że oficerowie tylko i

Zładowania, nie zemsty. Przerażony Puławski tak okropnem doniesieniem, wrócił się czem prędzej do Częstochowy, gdzie rozmówiwszy się krótko z Radzimińskim, uszedł w pięć koni za granicę pod ukrytą osobą; przebrał się do Ameryki, gdzie podtenczas Amerykanie prowadzili wojnę z Anglikami, wybijając się z pod ich jarzma.

przy rangach swoich i przy dalszej służbie zostaną , którzy przed zabraniem od konfederatów w tymże regimencie służyli ; którzy zaś od jeneraloosci konfederackiej kreowani zostali, żadnego znaczenia mieć nie będą i razem z innymi konfederatami z fortecy oddalić się winni. Po takiej kapitulacyi Radzimiński otworzył bramę i wyszedł z wszystkimi konfederatami; lecz Rossyanie nie dotrzymali słowa ; albowiem inne komendy rossyjskie, nie zważając na paszporty Galliczyna, gdzie tylko napadli konfederatów powracających z Częstochowy, wszędzie obdzierali.

Galliczyn, pobożny Rossyanin, odebrawszy fortecę, żadnej krzywdy Paulinom tamtejszym nie czynił ; owszem ludzko się z nimi obchodził. Zakupił mszą świętą przed obrazem cudami słynącej i tej, klęcząc słuchał. Oglądał skarbiec nietykany, zosta wiwszy harmaty wszystkie, spiżowe przeprowadzili Rossyanie do Warszawy, a zabawiwszy kilka niedziel w fortecy, oddali ją regimentowi polskiemu jenerała Wybranowskiego.

Mazowiecki rejmentarz ziemi dobrzyńskiej, Wielichowski rotmistrz i Bońkowski porucznik konfederacyi wielkopolskiej, nie mogąc sobie wyperswadować że to już przyszedł koniec konfederacyi, mając nabitą głowę posiłkami zagranicznemi, włóczyli się jeszcze ze cztery niedziele po województwie lubelskiem i sando-mirskiem. Napadli raz w Koziennicach na uzarów nie dawno za-rembowskicb, wtenczas już królewskich, ubili kilku i zabrali im dziewięć koni. Lecz nie długo po tej akcyi, rozpędzeni od Rossyan ze stratą kilkunastu swoich, więcej się nie zbierali. Mazowiecki uszedł za granicę, jako masz wyżej. Wielichowski zaś i Bońkowski, mniej znaczni w kraju, ukrywali się w nim aż do sejmu wkrótce nastąpionego, który dla wszystkich konfederatów ogłosił jeneralną amnestyą pod zasłoną której zaciągnęli się za towarzyszy do kawaleryi narodowej.

to

O Sawie Galińskim,

Dotąd pisałem dzieła konfederacji znaczniejszej, pod wodzami Zarembą i Puławskim, których czynności jedne z drugich wynikały, albo się z sobą łączyły. Teraz pisać będę dzieje samotnych konfederatów, którzy z osobna na swoje rękę wojowali ; takim był najznaczniejszym Sawa. Ten był synem sławnego niegdyś pułkownika kozaków horodowych, to jest. nadwornych. Pogromiciela hajdamaków czyli rozbójników z Siczy na Ukrainę osiadłą polską co lato do rabunku wypadających; od nich nako-nieć w domu własnym na Ukrainie niedaleko od Niemirowa zamordowanego Dziecięciem był natenczas przy piersiach teraźniejszy Sawa, gdy ojca jego pomienione hajdamaki najechali, ukryty za piecem w dzieży chlebowej od piastunki, ojcowskie imię Sawa, wziął sobie za przydomek i pisał się Sawa Caliński. jako świadczy manifest jego uczyniony w Płocku, przeciw Panom Bronirskim, o czuwanie na życie swoje.

Zjawił się Sawa konfederatem i wojownikiem jakoś rok po podniesionej konfederacyi wielkopolskiej przez Malczewskiego, Początki jego były na podobieństwo początków Morawskiego. W małej liczbie swoich szarpał Rossyau napadnieniem nocnem na ich stanowiska i zbieraniem pikiet, które podchodzić, umiejącemu doskonale język rossyjski, łatwo było. Przebierał się w różne postaci, pod któremi przeglądał Rossyan, w jakiej kwocie i rozkładzie stoją; a gdzie postrzegł małą ich garstkę, albo mniej ostrożnych albo pijatyką zabawnych co im się w ich święta uroczyste, mianowicie w postach twardych, podług ich religii odbytych, trafiało bardzo często: wpadał na nich i mordował gorzałką zamroczonych. Toż przebiegając im w marszach, uderzał na odwody, albo na przednie straże, jak mu zręczniej było Po dwa razy zabrał im kasę z Rossyi, pod małym konwojem, prowadzoną Wzmocn wszy się potem do 500 ludzi, potykał się z partyami więk8zemi wstępnym bojem, zawsze szczęśliwie, tak że pułkownik rossyjski, nazwiskiem Szuba, którego on najwięcej pilnował, z smutku i rozpaczy umarł, że nie mogąc nigdy pobić Sawy, zawsze od niego pobitym został. Raz tylko jeden od Branickiego. hetmana wielkiego koronnego, został rozpędzonym, gdy konie konfederackie, chwarszczeniem kitajki w chorągiewkach, czyli w znaczkach ułańskich i lekkich pułkach rzeczypospolitej zażywanych, przestraszone, jako takiej broni nieświadome, pod jeźd-cami pierzchnęły i więcej się do sprawy skierować nie dały; lecz wkrótce po tej przegranej zebrał swoich Sawa i za odejściem Branickiego z swoimi do Warszawy, zaczął po dawnemu trzepać Rossyan. Jednego razu rotmistrzowi Dobrowolskiemu kazał się nocą przeprawić na kempę na Wiśle pod miastem Wyszogrodem leżącą, w którem mieście znajdowało się kilka set Rossyan. Gdy się dzień rozwidnił Dobrowolski pokazał się Rossyanora. którzy się ku niemu natychmiast z miasta wysypali. Dobrowolski z pomiędzy krzaków dawał do nich ognia z ręcznej broni przez piasty od kół, na kształt harmat przyrządzone i huk har-matnemu podobny czyniące. Rossyanie wzajemnie sięgali do niego z swoich harmat przez Wisłę, narządzając tymczasem tratwy i sprowadzając statki różne do przeprawiania się na kempę. Sawa w bliskim lesie na te okoliczność czuwający, wpadł na nich z tyłu, pobił ich mocno, pozabierał harmaty i mało co żywych ucieczce dozwoliwszy, poszedł z Dobrowolskim w swoje stronę. Nigdy się nie bawił w jednem miejscu, ale za każdą potyczką odprawioną uchodził, rozdzieliwszy żołnierza swego w różne szlaki opodal do innego województwa. Dla tego Rossyanie nigdy go doścignąć i przydybywać nie mogli. Tak wojował z Rossya-nami blisko dwóch lat, nie mając innego gatunku żołnierza w swojej kommendzie, tylko same jazdę. Na ostatku w Szreńsku dościgniony w ciasnem miejscu, nacierając na piechotę na grobli uszykowaną pod komendą pułkownika Salmouna, czyli Salmoura. kulą kartaczową został w nogę ciężko postrzelony.

Ten raz nieszczęśliwy na swojego wodza zmieszał konfederatów; uszli natychmiast z potyczki, unosząc między sobą obronną ręką i w dobrej sprawie postrzelonego Sawę, a pozbywszy się goniącej Moskwy, złożyli go w jednym lesie, przydawszy mu dwóch ludzi do posługi; sami zaś trybem swoim rozbiegli się w swoje

strony, Rossyanie z nagłej ucieczki konfederatów wnosząc iż wódz ich albo zginął, albo ciężko ranionym został; noc i dzień biegali po wszystkich traktach i ścieżkach, izby którego z konfederatów ułapić mogli i dowiedzieć się doskonale, co się z 8awą stało. Tak biegając drugiego duia napadli na żyda, cyrulika, prowadzonego do Sawy, przez najętego szlachcica; zrewidowany żyd, mający przy sobie instrumenta cyrulickie i różne potrzeby do ran przyznał się zaraz że idzie do jakiegoś pacy en ta, ale sobie niewiadomego, tylko prowadzącemu szlachcicowi. Więc szlachcic zrazu tający prawdę, wzięty na batogi, gdy mu brakło cierpliwości, przyznał się że cyrulika prowadzi (ile mu wiadomo) do Sawy. Pospieszyli tedy z owym przewodnikiem do miejsca, gdzie Sawa leżał. Wzięli go i przywieźli do Salmoura, pułkownika, który tą zdobyczą niezmiernio uradowany został. Ten pułkownik miał za sobą Gruszczyńską, sędziankę wałecką, z którą się przed dwiema laty ożenił, będąc w Wielkiejpolsce pod komendą jenerała Apra-ksyna. Czyli tedy z miłości żony nad Sawą się litujący, czyli z powodu ludzkości wojownikom nad zwyciężonymi zwyczajnej, lubo Sawę na przywitaniu ostro przyjął (że będący z pokolenia kozackiego, ważył się podnieść broń na ludzi monarchini swojej) ; potem jednak czynił mu wszelkie wygody, duł mu złożenie z jednym oficerem, zalecił staranie o jego zdrowiu i przykazał swemu cyrulikowi, żeby go jak najpilniej leczył. Lecz Sawa, czyli unikając pożałowania, cięższą nad śmierć niewolę wróżącego, czyli też przyjęty bólem i rozpaczą z tak fatalnego po szczęśliwych początkach końca, nie przyjmując żadnych łask, ani pokarmu ani słowa nie odpowiadając mówiącym do siebie, kopiąc nogą zdrową i odpychając rękoma chcących go opatrywać; piątego dnia po odebranej ranie skonał. Pochowano go w polu pod figurą bez wszelkiego obrządku kościelnego pod Prasnyszem.

O Kossakowskim.

Kossakowski szlachcic litewski znacznego domu, ale nie bogaty, podniósł konfederacyą w Litwie, pospołu Horainem, majętnym szlachcicem, nie długo po zgaszonej konfederacyi barskiej, w której znajdował się Kossakowski i z nią znajdował się w tureckiem państwie. Skąd powróciwszy o jednym czasie, lecz w osobnem miejscu od Horaina, podniósł konfederacyą, jako się wyżej napisało.

Horain ledwo co ruszył z domu z swoją partyą do 400 ludzi zebraną, nadybany od znacznej liczby Rossyan w lesie pod Wilnem zupełnie porażony. Sam dognany na błotach, skłutym od Kozaków został, lubo prosił o pardon. Ciało jego przywiezione do Wilna, pochowane pogrzebem uczciwym od krewnych zostało, Kozacy którzy go zabili, że to uczynili przeciwko jeneralnemu rozkazowi par-donowania wszystkich konfederatów w ręce wpadających i o pardon proszących, o który prosił Horain. brali batogi. Z czego się pokazuje, że Drewicz i Renn, zabijający tyransko konfederatów złapanych¹³) czynili to z własnego okrucieństwa, nie z rozkazu najwyższej komendy, która miała za cel nie mniei orężem, jako też łagodnością uskramiać konfederacyą, od którego celu odstępowali ci dwaj okrutnicy, zadufani że im to w zamieszkach wojennych ujdzie bez kary; gdy gromieniem ezęstem konfederatów zasługiwali na łaskę,

Kossakowski szczęśliwszy od Horaina, zebrawszy do trzech tysięcy ludzi, opierał się pomyślnie Rossyanom i nieraz znacznie ich pobił tak, iż Rossyanie ścigać go i potykać się z nim nie bardzo chęć mieli. Oo się pokazało, gdy jednego razu na długiej żerdzi pod Wilnem dała się widzieć tablica z napisem: Kossakowski, marszałek konfederacyi Wiłkomirskiej, wyzywa na ten plac Rossyan stojących w Wilnie ; czy to było zrobione od Kossakowskiego, czy od kogo innego swawolnego, nie wiadomo. Dosyć że Rossyanie nie wyszli, owszem się w mieście zamknęli; bramy i furtki do miasta gnojami, wozami i innemi do wpadnięcia przeszkodami zapako-

c/r-

cc

wali; zostając tak kilka dni w wielkiej ostrożności, aż gdy nikogo z konfederatów na owym placu nie ujrzeli, dopiero otworzywszy bramy, podjazd w kilkaset ludzi za Kossakowskim wyprawili.

Uganiał się Kossakowski z Bossyanami po Litwie blisko dwa roki. Nareszcie wpadł za granicę rossyjską ; tam kilka wsi zrabował î spalił, przez co bardziej nieprzyjaciela na siebie rozdrażnił, który zebrawszy się w znacznej sile, bez odpoczynku Kossakowskiego ścigał, aż go znacznie po kilka razy poraziwszy, z całej Litwy wyparował. Z resztą oardzo małą niedobitków przebrał się Kossakowski do Puławskiego, w’ twierdzy częstochowskiej na ten czas będącego. Tam przyszły na niego dwa ordynanse od jeneral-uości preszowskiej : jeden do Puławskiego, drugi do Zaremby, w bliskości Częstochowy stojącego ; aby Kossakowskiego jako zdrajcę konfederacyi schwytać i kryminalnie eksekwować ; zadawano mu w tych ordynansach że będąc w Turczech, pożyczone pieniądze od Turków na rzecz konfederacyi zabrał i z nimi uszedł, do ostatniej nędzy tym sposobem konfederacyą w obcym kraju przyprowadziwszy; co mogło być i prswdą, bo w konfederacyi wiele się takich przypadków zdarzało, mając za regułę weneckie prawo, podług przysłowia: „beatns qui tenet, napisał Wenet". Ale Puławski będąc przyjacielem Kossakowskiego, jeszcze w Barze polubionym, miasto eksekucyi ordynausu jenerainości, dał mu protekcyą, odpisawszy jeneralności iż nie może imać Kossakowskiego, którego zna być poczciwym człowiekiem i mężnym kawalerem. Zaremba też jako zawsze obojętny, tern chętniej na zdanie Puławskiego przypadł. Odpisał jeneralności, iż dla protekcyi Puławskiego nie może ordynansu jeneraldości (acz go wielce poważa) do skutku przywieść. Tak Kossakowski zabezpieczony, bawił się przy Puławskim blisko ćwierć roku; nareszcie nie dowierzając przygodzie, aby który z naczelników konfederacyi (gdyby jeneralność nalegała), nie posięgnął po jego głowę, wyszedłszy z fortecy pod pozorem podjazdu, wyniósł się do Litwy, gdzie otrzymawszy pardon z Warszawy, osiadł spokojnie w domu ; miał konia tureckiego perłowego, na którym o zakład rogatki przed bramą częstochowską, nad chłopa wyższe przeskakiwał.

Było i więcej konfederatów litewskich, ale nic dobrego uie zrobili, ani się z nieprzyjacielem potykali, tylko kraj niszczyli i swo ich ziomków za partyzantów rossyjskich poczytanych rabowali. Tacy byli ; Borzęcki, Oskierko i Kierkur, pułkownik, który ostatni jako rabuś ścigany od obywatelów, uszedł z Litwy w Krakowskie, gdzie w partyi Puławskiego bawił się z pół roku. Jednego razu w* Krzepicach grając w' karty niepomyślnie, chorążego swego o przegraną zaległą przykrzącego się mu, porwawszy się od kart, sztychem szabli na wylot przebił i zabitego wywlecz pokoju, jak psa i w ziemię zakopać kazał, uie doznawszy od współgraezów za tak szkaradną zbrodnię najmniejszej przykrości ; za którą atoli lękając się sprawiedliwej kary, wyniósł się z obozu Puławskiego do Litwy, gdzie (jak wieść niosła) od Branickiego złapany, jako rabuś powieszonym został.

V/5

0 Bęklewski m.

Jeszcze był jeden znaczny konfederat litewski, Bęklewski, marszałek konfederacji brzeskiej litewskiej ; tego dywizya wynosiła do kilka set ludzi, z którą kilka potyczek niepomyślnych z Rossy-auami odprawiwszy, unikając dalszych, przechodził się po różnych województwach koronuych, wszędzie podatki i kontrybucye wybierając, za które ludzi swoich strojnie i porządnie trzymał, od Ros-syan zaś jak najpilniej stronił. Na tego konfederacje koronne schodziły tak, jak na rabusia, ponieważ z żadną konfederacją łączyć się nie chciał. Wszystkie zaś w należącym żołdzie zachwycaniem podatków pokrzywdzał. Raz udybany z małą garstką swoich od Rutkowskiego, rotmistrza, z partyi Ulejskiego w Tucholi, mieście prowincyi pruskiej, już był na plac do rostrzelauia wyprowadzony; ale prośbami usilnemi Płazy burmistrza tamtejszego, człowieka zacnego, od śmierci wyproszony, wolno puszczony został z kondycyą, aby się z Prus wyniósł, co Bęklewski przysięgą stwierdzić musiał;

lecz we dwie niedziele potem, udybawszy tegoż samego Rutkowskiego, w temźe samem mieście Tucholi, bez ludzi, głuchy na wszystkie prośby owegoż Płazy burmistrza i włóczenia się u nóg natychmiast nie pozwoliwszy mu nawet księdza żądanego, rozstrzelać kazał. Po tej sprawie przebrzydłej wyniósł się Bęklewski aż w województwo lubelskie. W rok potem, gdy konfederacya pruska oddaliła się była z siedliska swego w inne województwa, powrócił znowu do Prus : obywatele łożący koszta na własną konfederacya, chcąc się pozbyć próżniaka, daremnie kraj niszczącego, dali znać Malczewskiemu w Poznaniu natenczas z izbą konsyliarską bawiącemu, przydawszy do oznajmienia ważne skargi o różne uciemiężenia i zdzierstwa Bęklewskiego. Malczewski wyprawił na uiego Morawskiego i Skó-rzewskiego, pułkowników. Bęklewski usłyszawszy o tej na siebie wyprawie, zamknął się w Chojnicach, mieście murem opasauem. Morawski i Skórzewski mając zalecenie, aby się starali zabrać Bęklewskiego bez rozlania krwi ; gdy się dobrowolnie poddać nie chciał, i bronić się do upadłej oświadczył, opasali miasto do koła, udając jakoby w niem Bęklewskiego szturmem dobywać zamyślali, czegoby przy kawale muru, obalonego w jednej ścianie i tylko dylami na prędce założonego, łatwo dokazać, acz nie bez zaboju wzajemnego byli mogli.

Dzień zszedł w takiem przygotowaniu na perswazyach nieskutecznych, Nazajutrz rano zażyli na niego takiej sztuki : pokładli ua półwozia kloca, które z daleka wydawały się jak harmaty; dobrali kilkadziesiąt pocztów w czerwonych mundurach, jaki kolor bvł na ten czas u wszystkiej piechoty krajowej. Postawili przed temi pocztami Szarficza z dzidą, porucznika od regimentu pieszego Golczowskiego, kilku niedzielami wprzód z 40 gemejnami przez Morawskiego w Chodzieżu zabranego, po zostawionych gemejnach w Poznaniu z Morawskim w tej wyprawie będącego. Tę paradę uszykowali w boru Chojnic bliskiem na rozświtaniu dobrem, kazali Szarficzowi postępować z nią ku Chojnicom. Dzień był mglisty, jakie bywają zwykle w jesieni, w której się to działo. Sfraż Bęklewskiego osadzona na wieży, postrzegłszy piechotę z mniema-nemi barmatami, pokazując się z lasu, przeraziła go takoweni oznajmieniem, któremu dając wiarę, natychmiast wszedł w ugodę, wymówiwszy sobie to jedno aby nie był rozbrojony, lecz żeby z bronią i wszelkim moderunkiem, jako dobrowolnie przystępujący do jedności konfederacyi, szedł pospołu z Morawskim i Skórzew-skim do Poznania, na co chętnie pozwolono Otworzono tedy bramy, pułki otaczające weszły natychmiast w miasto. Pomieszały się z ludźmi Bęklewskiego i zabawiwszy kilka godzin na powitaniu wzajemnem, ruszyły ku Poznaniowi. Gdy Bęklewski w marszu nie widział ani harmat, ani piechoty; wypytywał się gdzie się obróciła; a dowiedziawszy się że to była rzecz zmyślona na postrach jego, wstydził się mocno, że się dał podejść. Przyprowadzony do Poznania, tak dobrze umiał rzecz swoje udać przed Malczewskim, marszałkiem i izbą konsyliarską, że traktując go przez pięć dni z honorem, pozwolili mu odciągnąć z całą partyą do Litwy. Wywody, skłaniające do przebaczenia, w ustach człowieka wymownego, przy śmiałej prezencyi, bardziej rozkazującej niż proszącej, były następujące ; Że azardowawszy dla konfederacyi życie w wielu potyczkach, w Litwie na cel wystawione, tudzież fortunę znaczną, całą od Rossyan w perzynę obróconą, nie zostawszy przy niczem więcej, tylko przy jednej żonie, którą woził z sobą urodziwą i płakać kiedy trzeba umiejącą, a oraz temi dwoma powabami ujmującą, w nieszczęściu od swoich doznaje prześladowania; że z potrzeby musiał cokolwiek pozwolić sobie w obcych województwach, mając w takowym razie wszystkie dochody kraju za wspólne ; że w podobnych okolicznościach nie broniłby Wielkopolanom schronienia równego w swoich województwach litewskich, aniby poczytał za zdzierstwo furażów i podatków wybieranie.

Takowemi obronami wyśliznąwszy się z Poznania, udał się ku Litwie, gdzie nie długo chodząc, rozpędzony i sam złapany od Rossyan, dla szczególnego pismem imperatorowej rossyjskiej obrażenia, w manifeście podnoszącym konfederaeyą, będąc źle traktowanym w niewoli, z nędzy i frasunku umarł.

O O g i ń s k i iT).

mu

un

cn

Po zgasłej konfederacyi litewskiej, a konającej koronnej, Ogiński, hetman wielki litewski, czyli dla zjednania sobie sławy wojownika, czyli dla przypodobania się jeneralności, która wzywać do oręża obywatelów nie przestawała, obiecując wkrótce pomoc francuską, podniósł konfederacyę pod pozorem okazki wojsko wej, albo jak teraz nazywają, rewii. Dotąd albowiem hetmanom litewskim władza absolutna nad wojskiem nie była odebrana. Skoro się dowiedziano w Warszawie o tern ściąganiu wojska litewskiego, natychmiast wydano ordynans do bliższej komendy rossyjskiej, aby zbieraniu się tej małej w samej rzeczy garstce żołnierza litewskiego przeszkodziła i na dawne leże zwróciła. Do Ogińskiego zaś napisano, aby dla wytłómaczenia się na jaki koniec bez uwiadomienia stanów chciał czynić tę rewią, do Warszawy przybył. Lecz hetman postępując dalej w swoim zamiarze, z ciągnącym do siebie korpusem rossyjskim zwiódł potyczkę pod Nieświeżem, dosyć szczęśliwie, w której z małą stratą swoich, trupem na placu położył ośmset nieprzyjaciela, i sam pułkownik rossyjski komenderujący, nazwiskiem Aubicz, od kuli harmatnicj zginął Fen miał żonę Polkę, z domu Siemieszkównę ; synek jego mały chował się pod ten czas w Riałym-Stoku u panien miłosiernych, Po tej porażce od wojska lekceważonego zadanej, wyprawiono na hetmana znaczniejszą siłę. Ogiński z wojskiem swojem lokował się w Stołowiczach, dobrach do kawalerów maltańskich należących. Rossyanie zeszli obóz litewski w nocy tak cicho, że nie przyszło do bitwy. Wojsko zagarnione zostało ze wszystkiem przygotowaniem wojennem; Bielak tylko jeden, pułkownik lekkiego pułku, mając się na lepszej ostrożności, uszedł z swoimi obronną ręką, Udał się na leże swoje, z których był ściągniony. Pchnął copredzej sztafetę do króla, ekskuzując się, iż jeżeli stawał przeciw Rossyi, czynił to za ordynansem hetmańskim, pod którego zostawał władzą. Że się nie dał zabrać, honor żołnierza tak kazał. Gdy zaś hetman wyniósł się z kraju, nie dawszy nikomu

nad wojskiem komendy; uznaje w takowym razie najwyższą i bezpośrednią nad sobą władzę króla i rzeczypospolitej, chcąc jej być posłusznym. Ekskuzya takowa w samej rzeczy sprawiedliwa,łatwe mu zjednała przebaczenie, tak jak i całemu wojsku litewskiemu. Przypisywano tę sromotną klęskę Chomińskiemu, całą rzeczą hetmańską rządzącemu, który miał być sekretnym przyjacielem kró* lewskim i nie bez sprawiedliwego podejrzenia ; gdy Chomiński na następującym sejmie zaraz po konfederacyi został marszałkiem sejmowym, która godność zazwyczaj dostawała się tym osobom^ których sobie król życzył, nie życzył zaś innych, tylko sobie przyjaznych. Pomagają do takiego podejrzenia okoliczności samej sprawy. Kiedy dawano zuać hetmanowi, że Rossyanie na niego ciągną, Chomiński te wiadomości zbijał przeciwnemi, jakoby uwiadomiony od szpiegów najświeższych że się nigdzie w bliskości nie znajdują. Gdy przybiegły do Chomińskiego pierwsze posłuchy, opowiadając, że ich kozacy spędzili ; on ich złajał jakoby tchórzów, nocnemi marami przestraszonych. Gdy do zbliżających się już Rossyan chciano palić z harmat, znaleziono te, miasto kulami i prochem, gnojem ponabijane. Aż gdy już Rossyanie wchodzili w obóz, dopiero Chomiński pobiegł budzić hetmana, twardym snem zasypiającego, z którego ocucony, w jednym szlafroku uciekł, dopadłszy konia, z Chomińskim. Wyzuty Ogiński o jeden raz z całej siły swojej, nie oparł się aż w Paryżu, gdzie kilka lat bawił. Przed tą potyczką Ogiński, hetman, mając przy sobie księdza Wiaziewicza, wiernika (nie tego, który był audytorem u Podoskiego prymasa, lecz innego), oddał mu szkatułkę z papierami i klejnotami, aby ją gdzie sekretnie zachował; samemu nawet hetmanowi miejsca schowania nie oznajmując, z tej przezorności iż jeżeliby kiedy hetman wpadł w ręce rossyjskie, i był przymuszony do wydania papierów, aby się mógł złożyć przysięgą jako o nich nie wie. Wiaziewicz tę szkatułkę wywiózł do przyjaciela swego księdza Dziurdziewicza, plebana w Stolnikach. Lecz w owej sprawie wpadłszy w ręce rossyjskie w Stołowiczach, wzięty na gorące pytanie : wydał gdzie ową szkatułkę przekrył. Gdy dostali ją Rossyanie dowiedzieli się iż biskup wileński, Massalsk; wchodził w związki z hetmanem ; posłali coprędzej na schwytanie jego. Lecz biskup, jak prędko dowiedział się o porażce hetmana domyślając się nieszczęścia i na siebie z owej szkatułki wyniknąć mogącegó, co prędzej ujechał z domu. Jakoż pogoń rossyjska za nim tak spieszna była, że ledwo zdążył przed nią tuż tuż ścigającą umknąć za granicę. Udał się za hetmanem do Paryża, gdzie pięć lat mieszkał ; w jego pałacu znaleźli Ilossyanio broni i mundurów na trzy tysiące luda, co wszystko zabrali. Taki był koniec rokoszu hetmańskiego, który ze wszystkicm nic trwał dłużej nad sześć niedziel.

•s

ROZDZIAŁ XV.

et»

O potyczce pod Kompielem.

Ta potyczka zaszła między Polakami i Prusakami, po zgaszonej zupełnie konfederaoyi drugiego roku, a pierwszego po pierwszym podziale Polski, czyli oberznięciu jej do koła przez potencye pograniczne, 7. środkiem jeszcze dosyć znacznym Polakom zostawionym. Król pruski, Fryderyk drugi, nie przestając na części sobie przez traktat podziałowy przypadającej, zajmował się sznurem swoim więcej na kilka mil Polski. Rada nieustająca warszawska wydała ordynans do chorągwi polskich, tu i owdzie nad nową granicą polską rozstawionych, ażeby się ile możności Prusakom zakres traktatem opisany przestę.pującym opierały, gdy ona tymczasem protek-cyi przeciwko takiemu zaborowi u imperatorowej rossyjskiej, Katarzyny II., jako gwarantki reszty Polski żebrała. Generał Kraszewski miał komendę nad temi garsztkami Polaków; o którym generale muszę tu cokolwiek nadmienić, co był za człowiek; był to szlachcic szczupłej fortuny, z województwa brzeskiego kujawskiego urody pięknej i moduiś po Szaniawskim, staroście kąkolownickim, w całej koronie polskiej najpierwszym modnisiu, drugi. Przytem był prezencyi wielkiej, udawał się za majętnego, choć w samej

Pamiętniki

rzeczy był z liczby chudeuszów; za rycerza, choć w żadnej wojnie nie służył i prochu nie powąchał. Z młodszych lat bawił się przy dworach wielkich panów, nadskakując temu i owemu, gdzie baczył zysk dla siebie, za interesami magnatów biegał po sejmikach i trybunałach; mając dosyó rozumu naturalnego i oświecenia w sprawach publicznych; perorował gładko i mieszałsentencye łacińskie, z słyszenia nabyte, choć nie był wysoce uczonym, ani nawet legista. Co się stąd pokazało gdy raz z taką nowiną na figiel jemu od książęcia prymasa Poniatowskiego wymyśloną i z namówioną kompanią na pokojach królewskich, z ust do ust podawaną, że Rossyanie Turkom Pontum Euxinum spalili (było to podczas wojny tureckiej z Rossyą). Pobiegł czeraprędzej do króla, mając zwyczaj co gdzie nowego usłyszał, wszystkich z doniesieniem tego królowi wyścigać ; lecz zawstydzony wytłómaczeniem sobie przez króla śmiejącego się, co to jest Pontus euxinus, więcej z podobnemi plotkami nie biegał. Za panowania Augusta III., najwięcej assystował Potockiemu, wojewodzie kijowskiemu, albo Janowi Klemensowi Branic-kierau, kasztelanowi krakowskiemu, hetmanowi wielkiemu koronnemu.

Po śmierci Augusta III. przeniósł się do partyi Czartoryskich ; a że umiał nadskakiwać i (jak mówią po prostu) bakę świecić, znalazł prędko przystęp do króla Poniatowskiego, który pierwszy zaszczycił wielu po polsku się noszących, rangą generalską, przedtem polskiej sukni nieznaną, między którymi przyozdobił takąż rangą Kraszewskiego.

Ten tedy Kraszewski miał natenczas komendę nad rzeezo nymi wyżej Polakami ; umieścił się z ośmiudziesiąt ludźmi od Prusaków z różnych stanowisk pospędzanymi w Kompielu, wiosce

w swojej posessyi będącej, którą Prusacy w swoję ściauę odgraniczyli. Nie chciał ustąpić Prusakom, przez cztery niedziele zamknąwszy się w podwórzu : Prusacy chcąc tę małą garsztkę Polaków, przeciw rozumowi (jak mówi li ), opierających się potędze swojej niezmiernie większej, zagarnąć bez rozlania krwi, zebrali się półtora tysiąca piechoty i jazdy pod komendą jenerała L.. przez zdzier-stwa rozmaite i niezmierną moc zboża z Wielkopolan wydartego i po zasypanych magazynach, w wodach naostatku topionego; tudzież przez wybranie młodzieży z krajów wielkopolskich i 400 dziewek z ziemi dobrzyńskiej, z tyląż liczbą krów i świń ; oraz z dwoma czerwonymi złotemi do każdej na osadę pustyń Pomeranii, długo Polakom pamiętnego, który opasawszy do koła żołnierzem swoim pomienioną wioskę Kompiel. chciał Polaków naprzód głodem do poddania się przymusić, lecz gdy mu się to przedsięwzięcie długiem zdawało, a podobno odebrawszy naganę iż na tak bagatelną sprawę daremnie czas mitrężył, postanowił naostatek całą siłą uderzyć na nich. zatłoczyć ich swojem wojskiem i zabrać. Polacy nie czekając aż ich bardziej ściśnie, wyruszyli z łożyska swego i poszli obces na przebój. W tej garsztce Polaków połowa była nie mających koni, które w poprzedzających gonitwach z Prusakami, spędzani z stanowiska jednego do drugiego, potracili. A między tymi bezkonnymi liczył się Piechowski, towarzysz kawaleryi dowej, który podczas konfederacyi służył naprzód porucznikiem, potem rotmistrzem w pułku Morawskiego. Ten tedy Piechowski uszykowawszy swoich piechotnych jak umiał, prowadził prosto Prusaków, gdzie widział zastęp słabszy, dając do nich ognia plutonami. Ci zaś, którzy byli tyłu, przerżnęli się wszyscy szczęśliwie żująca do koła wieś .Kompiel, nie zdążyła się wszystka zebrać w jeden hufiec ku zstąpieniu Polakom. Jenerał L... widząc że mu Polacy uchodzą do bliskiego lasu, natarł na nich żywo z tymi, których miał bliżej siebie; lecz mając pod sobą konia zabitego, dostał się w ręce jednego szeregowego i towarzysza Bobkowskiego. Ci obrawszy go prędce z orderu, pałasza i zegarka, nie mogąc dla zbiegających się Prusaków uprowadzać z sobą, wołającego o pardon puścili mi z drugimi uchodząc w las jak najspieszniej. Zginął w tej potyczce jeden major pruski, jedeu podchorąży, czternastu geinejnów

naro-

na

na koniach, broniąc swoim boków i za linią pruską, która okrą-

na

sa-

i kilkunastu zostało raniouych ; z Polaków zginęło dwóch szeregowych a czterech dostało się w niewolę. Jenerał Kraszewski, jako nigdy nie był żołnierzem, tak w tej potyczce nic nie rządząc, tylko uchodząc wraz z drugimi na skrzydle, dostał lekkim ciosem w głowę od uzara ; ale umiał całe szczęście i chwałę tej potyczki przeciągnąć na swoję osobę. Dowiedziawszy się o zegarku, pałaszu i orderze wziętym jenerałowi L... zabrał to do siebie, posłał sztafetę na znak zwycięztwa do Warszawy. Samego zaś siebie opisał ciężko ranionym i dla tego do Warszawy przybyć nie mogącym, a puszczając przez kilka niedziel ogłoś chorującego niebezpiecznie, wyłudził dla siebie wielkie względy.

Król mając dawniej dobre serce do Kraszewskiego, tem chętniej przyczynił mu łask swoich za tę akcyą w samej rzeczy sławę Polakom przynoszącą. Zaszczycił go orderem św Stanisława, uda-rował znaczną sumą pieniężną, temu Jaśnie Wielmożnemu chude* uszowi arcypotrzebną. Nadał mu wieś dobrą po Jezuitach i dopomógł do bogatego ożenienia. Nadto jeszcze w późniejszym cokolwiek czasie, interesowaniem się swojem za Kraszewskim sprawił, że mu Sosnkowski, opat czerwiński, od kanoników regularnych nadzieją biskupstwa złudzony, (którego nie doc/ekał umarłszy wkrótce), dobra klasztoru błońskiego tychże kanoników puścił w dzierżawę emphiteutyczną ua lat kilkadziesiąt, włożywszy obowiązek na Kraszewskiego dawania klasztorowi błońskiemu corocznie pewnej kwoty pieniężnej i zboża. Czego na potrzeby klasztorne niewystarczającego gdy jeszcze punktualnie klasztor nie odbierał, przyszło do tego, że opat z dochodów swoich i klasztoru czerwińskiego supplementować musiał, co go w grób wpędziło, jako uczynek prawom kościelnym przeciwny, i zmazą symoniacką będący.

Piecowski zaś sprawca najznakomitszy tego dzieła, nie więcej nie dostał tylko chorąstwo w kawaleryi narodowej.

§ 3*

Rozumiano w Warszawie, że król pruski będzie się mścił za ten wstyd swoim żołnierzom wyrządzony. Dla tego zaniesiono do niego skargę na jenerała L.... o napaść niesłuszną żołnierza polskiego, swoich grauic pilnującego. Lecz król pruski takowe czyny składać na jenerałów swoich w zwyczaju mający odpisał radzie nieustającej, iż te zaczepkę Polaków poczytuje za występek swemu jenerałowi, i że go za nią przywoicie ukarze. Jakoż był L... kilka dni w areszcie, lecz nie za to że Polaków zaczepił, ale za to, że zaczepiwszy, wstyd sobie i królowi uczynił. Wieś jednak » ompiel i inne w zakres pruski wpadające, zostały w nim lat kilka, ledwo po długiem naleganiu dworu rossyjskiego Polakom zwrócone Taki był koniec pierwszej rewolucyi oraz pierwszego tomu mojej historyi, do której to jeszcze przydać należy. — Lubo ta potyczka zbyt jest drobna, że jedna garstka Polaków obroniła się nierównie większej sile ćwiczonego wojska pruskiego, nie jest bez pochwały sprawiedliwej i pokazuje, że Polacy mają serce. Gdyby mieli wodza, pewnieby się nie dali rozerwać sąsia dom, ale któż o tern myślił — nikt. Do piór udali się wszyscy, pisali książki o sposobach ratowania ojczyzny i ulepszenia jej losu, jedni drugich zbijali wywodami; a żaden się do istotnej obrony ginącej ojczyzny nie posięgnął. Systematyków, statystyków, polityków, sobie i drugim zawracających głowy, aż nadto ; działających, nic. Senatorowie, ministrowie, ludzie młodzi, pieszczono wychowani, bez doświadczenia, za panowania Poniatowskiego do rządów państwa i wojska przybrani dla szczupłych fortun swoich zysku prywatnego, nie publicznego dobra, upatrujący, i ci tylko byli, którzy majestat królewski otaczali. Ci zaś, którzy byli wielkich fortun, zapatrując się że król tylko się powierzał swoim faworytom, ludziom małym, Włochom. Niemcom i innym cudzoziemcom, lub Dacyonalistom; siedzieli po dobrach swoich, albo się włóczyli po cudzych krajach, nie chcąc w gabinecie królewskim przez naturalną dumę iść w rząd z takimi ludźmi, którzy za przeszłego panowania saskiego ledwo do sali królewskiej pierwszy przystęp mieli.

ROZDZIAŁ XVI.

•i»

Osoby otaczając« króla.

Komarzewski, człowiek nieznaiomy jakiego urodzenia, jenera łem adjutantem przy boku królewskim najpierwszy, w sekretnych interesach królewskich często biegał do Berlina i Petersburga. Tego nie mogąc cierpieć ani też wyrugować z łaski królewskiej zbyt dumny Rzewuski, marszałek nadworny koronny, za ministra gabinetowego od króla przybrany, ze cztery lata pobywszy przy królu, podziękował i za ministerstwo i za marszałkowstwo, wyniósłszy się za granicę, umarł w Paryżu, roku 1801, czyli 2giego. Do tej nienawiści ku Komarzewskiemu nadarzyła się druga przyczyna uchy lenia się od dworu. Ta zaś była że go laska wielka koronna, po Jerzym Mniszchu marszałku wielkim koronnym wykująca, minęła, a która jemu obiecana była. Trzeba wiedzieć że prócz jednego króla, który cos wielkiego w Rzewuskim upatrzył, wszyscy mali i i wielcy nie lubili go dla nieznośnej pychy. Łatwtej było się dostać do króla jak do Rzewuskiego, i można było więcej pomówić z pierwszym jak z drugim. Gdy tedy zawakowała laska wielka, jako masz wyżej, cała familia opadła króla, aby laskę wielką dał

Lubomirskiemu Stanisławowi, mającemu za sobą siostrę cioteczną królewską Czartoryską wojewodziankę ruską. Król nie mogąc się oprzeć familii i nie chcąc narazić sobie Rzewuskiego, poszedł pierwej do niego i zażył go takim sposobem : Będę cię, rzekł, prosił o jednę rzecz, ale wprzód mnie upewnisz że ją dla mnie uczynisz. Rzewuski niespodziewając się nigdy takiej sztuki po królu, z łatwością odpowiedział królowi iż mu miło będzie uczynić zadosyć chęciom J. K. Mci. Dopiero król: ustąpże ten raz laski wielkiej koronnej Lubomirskiemu, o którą mnie dla niego iuż drugi dzień familia morduje. Rzewuski, jakby na niego ognia nasypał, odpowiedział królowi z pasyą : nie tylko laski, ale wszystkich względów W. K. Mci. ustępuje i jemu i każdemu; poczem wprędce wyniósł się z zamku królewskiego, w którym jako minister mieszkał, a potem i z całego kraju.

ar.

to

Drugi konsyliarz tajny królewski Ryx, kamerdyner do stanu szlacheckiego wyniesiony i starostwem piaseczyńskim udarowany, od młodych lat jeszcze gdy król był stolnikiem litewskim jemu służący, w interesach prywatnych dogodny królewski minister. Trzeci, takiejże faryny człowiek, Bacciareli wioch, malarz; ten pod pozorem wydoskonalenia sztuki malarskiej założył muzeum malarskie, do którego schodzili sie malarze przedniejsi warszawscy, a między nich na stół wchodziła płatna niewiasta, rozbierała się do naga i układała się w różne figury, jak jej kazano, w których ja malarze malowali. Król zaś jegomość siedząc w loży między malarzami, przypatrywał się temu. — Czwarty Kortycelli, ród swój w Kurlandyi wywodzący, indygenatem szlachectwa polskiego zaszczycony, z młodu w regimencie gwardyi pieszej koronnej od kadeta prostego do rangi kapitańskiej służący, z którego regimentu wyjść musiał z przyczyny iż nabywszy się złej choroby dręczącej go przez lat kilka, przesadzony merkuryuszem, z prostego i dorodnego mężczyzny stał się mocno garbatym. Tego garbusa w szulerniach i miłosny intrygach sprawnego, przyjął król do swojej konfidencyi; umiał bowiem przedziwnie rozmawiać o prawach natury podług Woltera, Hussa, Helwecyusza i Spinozy, których filozofów maxymy rządziły skrycie Poniatowskim, na pozór katolika udającym.

Ryx, jako kamerdyner, zawsze był przy królu; Komarzew-skiego, Bacoiaralego i Kortycelego często król wysyłał do cudzych krajów w swoich interesach. Dwaj pierwsi powraeaM z plotkami, jakich mogli gdzie nazbierać ; ostatni zaś zawsze królowi Imci, oprócz tandetnych nowin, przywoził miłosne. W roku 1788 użył król tego swego faworyta za plenipotenta z wyroku rady nieustającej, do zaarendowania na skarb rzeczypospolitej soli wielickiej. Lecz ten minister sprawniejszy w kopalniach miłośnych niżeli solnych, zabawiając się po kawiarniach i szulerniach wiedeńskich, nie dał należytego baczenia na komorę ekonomiczną cesarską, w której tę sól Polakom, jako nic dawną ich własność przyobiecaną, minister pruski na swego monarchę przerabiał i za gnuśnością Kortycelego przerobił. Skąd inąd zaś padło na Kortycelego porozumienie iż sio on dał przekupić pięciotysięey czerwonych złotych. To porozumienie na tein się wspiera: że rada nieustająca warszawska pisała do Kortycelego po dwa razy, przestrzegając go, aby dobijał targu ponieważ ma wiadomość z Berlina, że król pruski stara się sekretnie o arendę tejże soli. Kortyceli odpisał radzie iż to nie jest prawda, iż on ma dobre oko na ten interes który z wolna nic nagle traktując, dobije z lepszym pożytkiem dla rzeczypospolitej. Gdy się dowiedziała rada nieustająca o kontrakcie zawartym z królem pruskim, wielce była urażona na króla że takiego łotra podsunął do interesu tak wielkiej wagi dla całego kraju. Król sam udawał dużo urażonego. Posłano od rady Kortycelemn rozkaz aby natychmiast stawał przed nią do dania sprawy z takiej czynności. Lecz Kortyceli długo nie stanął, choć był naglony rozkazami. Stanął nakoniec po zniesieniu rady i pokazawszy list jeden królewski, zbył się wszystkiej surowości.

Domyślać sie należy, że król polski zawsze grzeczny dla oścień* nych monarchów, ujęty od króla pruskiego, kazał Kortycelemu tak rzeczy robić, aby się sól dostała monarsze pruskiemu. Sejmowi zatem marszałkowie nie wiedząc, jakby z królem postąpić o taką winę, mając w⁷ spólnictwie drugiego mocnego winowajcę, woleli rzecz zatrzeć milczeniem, niż daremnym rozcierać ją hałasem, który nic przeniósłby żadnej za poniesiona szkodę nagrody. A do tego nie' wypadało temu przyjacielowi żałować soli, który już wtenczas wyciągnął rękę do alinasu z Polakami, wkrótce przybitego.

ma

a za

Piąty faworyt królewski. Arnold Byszewski, wcale innego od pierwszych gatunku, dla tego też nie mieszający się do spraw publicznych, pilnował swoich koni, któremi handlował, przedając je panom i samemu królowi jak najdrożej. Ta była cała jego doskonałość. Dostał się do króla takim sposobem: służąc pokojow-eem Cywińskiemu, podczaszemu poznańskiemu, panu na młodzież ostremu, gdy raz polując, zamiast sarny zabił ogara najlepszego i spodziewając się za ten trafunek pewnej kary, więcej do Cywińskiego nie powrócił, sie się udał do przyjaciół jego starając się o przeprosiny. Lecz Cywiński żadną miarą nie chciał go inaczej przyjąć, tylko po karze za najukochańszego psa zabitego. Na naleganie na ostatku przyjaciół. Cywiński przewiódł tyle na sobie, że go zarekomendował za koniuszego panu natenczas Stanisławowi Poniatowskiemu, stolnikowi litewskiemu potem królowi polskiemu. Dał mu Cywiński parę koni. i parę sukien z siebie; to była cała fortuna Byszewskiego : nie dowieżając jednak sobie aby go nie uderzył za ogara, nie pozwolił mu ucałować nóg swoich, wszystko między nimi i sobą stało się przez trzecie osoby.; O fortuno, jak niedościgłe twoje drogi i przeznaczenia! Byszewski przystojny, składny do korda, uczy w kije pana swego, jak w przygodzie robić szablą, stąd łaska, stąd podarunki, stąd nako-uiec przywiązanie wielkie, stąd względy na jego instaneye, instaneyami sypiące się do szkatuły Byszewskiego tysiące, na ostatku pułkownictwo w lekkiej kawaleryi i jeneralstwo aktualne w wojsku, nie bywszy żołnierzem ani godziny, aż i order świętego Stanisława, aż i żona bogata z czterema kroć stu tysięcy złotych polskich, z domu Skórzewska, podkomorzanka pozuań-

ska. Po tym zaś wzroście, śmierć we dwa roki po królu. Z zgryzoty nieszczęściem królewskiem nabywszy suchot, umarł w Korno-rzu, wsi pod Pyzdrami w Kaliskiem

ur-

oe

Inni konsyliarze królewscy.

Druga partya tajnych konsyliarzów królewskich była : Ka żmierz Poniatowski, brat najstarszy królewski, który całą fortunę swoję, urzędy podkomorstwa koronnego, jeneralstwa gwardyi konnej koronnej, sprzedawszy na dziecinne zabawy, stawianie dom-ków i osóbek karlich, na malowidła i tym podobne fraszki, żył z skarbu królewskiego.

Drugi konsyliarz, pani kasztelanowa krakowska, hetmanowa wielka koronna, po Klemensie Branickim, hetmanie i kasztelanie krakowskim, wdowa, siostra rodzona królewska, o której więcej w poprzedzających kartach. Ta nie drabując interesów publicznych, mało w jej rozum wpadających, a za to będąc dobrą gospodynią, najwięcej pracowała około ujęcia próżnych wydatków brata króla.

Trzeci konsyliarz decydujący i prawie rozkazujący, Michał, książę prymas, najmłodszy brat królewski, u którego w pałacu wprzód się rozcierało wszystko co ma być traktowane w radzie, lub na sejmie, albo w senacie.

Król tedy najpierwej powierzał tajemnic swoich pierwszym owym czterem : Komarzewskiemu, Bacciarelemu, Ryxowi i Korty-eelemu; a zasiągnąwszy zdania z osobna od każdego; toż dopiero naradzał się z drugą partya konsyliarzów dopiero wspomnioną i według zdania, które się mu najlepsze widziało postępował.

Dla tego inni wszyscy panowie widząc się odsądzonymi od poufałości królewskiej, tracili do niego serce, pozachodzili z nim

Pisarze peryodyczni, wielbiciele królewscy, głodni pochlebcy, przeklinają w pismach swoich tych wszystkich, którzy dla niechęci do króla, dla ambicyi, dla interesu prywatnego psują zbawienne myśli Jego Królewskiej Mości około dobra publicznego. Lecz tego żaden nie napisał, ie u króla to tylko było zbawien-nem, co dla niego pomyślnem i co go od ulubionej spokojnosci i miękkiego życia nie odrywało. Cokolwiek zaś było przykre, mężnej odwagi potrzebujące ; to niebezpieczne i zgubą ojczyzny grożące.-

w niechęci wielkie, które się nie mało do zguby ojczyzny przyłożyły.

KONIEC TOMU PIERWSZEGO

PRZYPISY.

l) Po jednej stronie znajdował się na uich wizerunek Au* gusta III. po drugiej herb koronny i W. X Litewskiego,

a) Ustąpił mu je dobrowolnie książę August Czartoryski, wojewoda ruski.

³) W pierwotnym raptularzu Pamiętników Kitowicza, drukowanym w Skarbcu Historyi Polskiej Karola Sienkiewicza, znajdują się w tern miejscu następujące jeszcze zapiski:

Józef Potocki, kasztelan krakowski, hetman wielki koronny, umarł w maju r. 1751.

Jubileusz zaczął się w Polsce w roku 1751. Ten Jubileusz odprawiłem w Kaliszu die 25 ad 27 Septembres.

Ordynat Zamojski, wojewoda lubelski, umarł w roku 1751.

1752. Kasztelanią krakowską wziął Poniatowski, wojewoda mazowiecki. Buławę wielką koronną wziął hetman polny koronny Branicki.

Grosze nowe miedziane wyszły z Saxonii do Polski, na których z jednej strony portret króla polskiego z napisem: Atir gustu» Ul. Rex Poloniae, na drugiej stronie dwa Orły i dwie Pogonie; we środku herb Księstwa Saskiego z napisem u góry:

Ehetor Saxoniae Ten pieniądz jeden ważył półczwarta szeląga saskiego. Szedł zaś w trzech szelągach.

Grzmoty, błyskania przy zimnie przypadły po św. Mateuszu; też grzmoty całe lato panowały.

*) W raptularzu znajduje się w tem miejscu zanotowano : Matka moja umarła na tydzień przed św. Katarzyną, dnia 16. Listopada w nocy około 2 lub 3 godziny.

s) Halil Aga Kapidźi Basza przybył do Warszawy dnia 2.

Maja 1755.

•) W raptularzu znajduje się w tem miejscu zapisek:

1756.    Tego roku zima była bardzo długa i ciężka. Wisła na św. Andrzeja już tak dobrze stanęła, że po niej jeździli z ciężarami; trzymała aź do pierwszej środy przed Wielkanocą^ która tego roku była in Martio.

') Szpieg ów, nazwiskiem Lembert, mianujący się kapitanem, ujętym był na żądanie posła rosyjskiego. Gdy uie umiał jasno powiedzieć po co przyszedł do Polski, skazanym został na półroczne więzienie; wszakże w r. 1757 w Lipcu kupa nieznanych ludzi napadła na więzienie, uwolniła i uniosła Lemberta. (Skarbiec K. Sienkiewicza. Przypiski do Pamiętników Kitowicza).

') W raptularzu przedtem zapisano :

1757.    Króla francuskiego jakiś Damien na wsiadaniu do karety przebił scyzorykiem na trzy cale głęboko, ale nieszkodliwie, bo mu się scyzoryk po żebrach zemknął.

⁹) Pierwotnie widzem naczelnym tej armii był Apraxin ; zaś Fermor dowódzcą korpusu. Po usunięciu Apraxina objął tenże po nim naczelną komonde.

,0) W tem miejscu w raptularzu Kitowicza znajduje się opisany następujący wypadek :

1761. Dnia 4 Aprilis w sobotę w Warszawie, w który dzień Graf de Biberstein Marszał-Geuerał poczt koronnych, zwykł dawać

20

n siebie obiady, w rezydencyi swojej, w Marycnwillu, w gabinecie jego, w którym ordynaryjnie przed obiadem zasiadali do katr Graf Brllhl, minister saski, Xżę Soltyk, biskup krakowski, Xżna Luborairska, chorążyna koronna, i tenże Graf Biberstein, przy je* duym stoliku blisko pieca stojącym, przed zjechaniem się pomie-nionych osób, kazualnie opóźnionem dla wizyty oddawanej JW. Marszałkowi Nodw. kor. Mniszchowi, w lekarstwie będącemu — w piecu pomienionym zasadzona mina z prochem, o wpół do dwunastej wystrzeliła, piec z fundamentem .wysadziła, stolik, u którego grać miały te osoby, na drobne sztuczki, że i znaku nie zostało, rozerwała ; okno, lustro, zwierciadła potłukła, kawał muru do drugiego pokoju w ścianie i sufit nad piecem wyrwała. Bibcr-steina przy kominku się grzejącego, latające z rozwalin pieca czyli muru, kawałki, po nodze i po twarzy, bez szkody jednak ciała uderzyły. Domyślano się, że ta mina była zasadzona na zgubę grafa Brtthla. Że zaś wcześniej niż trzeba było wystrzeliła, stuło się przez przyłożenie ognia do pieca, rozkazem Marszałka, zimną tego dnia aurą nadziębionego.

“) W tern miejscu zapisał Kitowicz w raptularzu:

Klemens Wacław, piąty królewicz polski, brał pierwszą ton. surę w Warszawie w kaplicy królewskiej od Nuncyusza (Visconti) dnia 24. maja w niedzielę.

,J) W raptularzu:

1761. Prusacy podjazdami różnemi na kilkaset pobili Moskałów w dobrach Łubieńskich, Primis Julii.

Trybunał koronny z samych przyjaciół familii Czartoryskich złożony, stanął pod tumultem szabel. Prezydentem tego trybunału był Morawski, kanclerz gniezn. Marszałkiem Zamojski, wojewoda inowrocławski.

,ł) Tu zapisał był jeszcze Kitowicz w raptularzu : Niebezpieczeństwo na króla pruskiego z takowej awantury Ten król miał wielkiego konfidenta i przyjaciela swego ulubionego od wielu lat barona jednego w Szląsku już w leciach podeszłego przez cały wiek życia w wierności nieposzlakowanego, u którego

król stojąc pod jego wsią obozem rad bywał prywatnie w domu, dla czynienia różnych dyspozyeyi wojennych ; ten baron miał swego przyjaciela wielkiego, jednego księdza nazwiskiem Schmida; z tym księdzem, wiele razy miał go baron « siebie w domu, zawsze dy8kurowali o przypadkach wojny w Państwach Pruskich i Cesarskich rozszerzonej. Ksiądz będąc nieprzyjaznego serca ku królowi pruskiemu i myśląc o jego zdradzie, żywemi i przenikliwemu terminami abrysował baronowi zniszczenie kraju, uciemiężenie pod" danych, zgubę tylu milionów dusz, etc. Wszystkie te nieszczęsli-wości zwalając na ambieyą króla pruskiego, której dogadzając wzruszył tak wielkie w tylu narodach i państwach zamięszanie ; to zaś za największą konkludował nieszczęśliwość, że ten monarcha jest humoru nieprzełamanego, zawziętości okrutnej, gotów póty wojnę prowadzić (choć się przy swoich zamysłach nigdy nie utrzyma) dopóki do jednej krwi kropelki z poddanych nie wytoczy; a zatem jak miłą i pożądaną jęczącym pod okrucieństwem wojny narodom uczyniłby rzecz ten, i jak chwalebną dla siebie u cesarza, i jak zbawienną u Boga, ktoby przez jaką intrygę uczynił koniec tej wojnie. Tak dobrze ułożony dyskurs i wiele razy przy różnych wizytach od księdza powtórzony, począł niejako mięszać barona i w przeszłym afekcie ku królowi studzić ; tak, iż i od począł powoli wynurzać nieukontentowanic swoje z źałośnych skutków tej wojny, w których sam choć faworyt królewski, w ciężkich podatkach i werbunkach ludzi, musi partycypować. Frzyszło tedy do tego, że ów ksiądz, widząc już dobrze dla siebie nastrojonego barona, począł mu perswadować aby mając w bliskości Laudona, który z drugiej strony wsi jego stał obozom, i poufałego często u siebie króla, chciał użyć tak zbawiennej okazyi na zakończenie tej wojny, od której cokolwiek ocaleje, wszystko to jego honoru na świecie i zapłaty od Boga miarą będzie. Słowem, zmówili się wprędce po szczerości aby króla, jak będzie u barona, żywcem Laudonowi wydać, o czem zaraz weszli z Laudonem w negocyaeye. Strzelec, fiddis wielki barona, przechodząc się przypadkowuie przez pokoje kiedy ci dwaj przyjaciele mianowane między sobą miewali rozmowy, uważał to że ci Jmć zawsze o królu pruskim dyskuro-wali, czego się oni bynajmniej po nim nie spodziewali i jako domowego, przy tej małej konsyderacyi a wielkiej u barona wiary

20*

człowieka, nie strzegli się. Po niejakim czasie daje znać w wigilią król baronowi że u niego w małym ludzi poczcie dnia jutrzejszego o wyrażonej godzinie będzie ; pisze baron to nowinę Lau* donowi, informując go w liście, aby na tę godzinę dwa mocne rejmenta ludzi po króla przysłał i wyprawuje z tym listem owego Strzelca, wiernika swego do ks. Scbmida. Strzelec dyffident, zważając że jutro ma być u jego pana król, że ci ludzie często dys-kurowali o nim, że go tak spieszno pan wyprawuje do tegoż księdza, począł suponować jeżeli w tym liście nie wiezie jakiej na króla zdrady, w czem prędko się upewniwszy, do tego lat 20 w służbie u barona niekorzystnie strawionych na uwagę wziąwszy, obrócił koniem do króla miasto do księdza, któremu ten list oddał. Zaraz wyczytał król nagotowaną na siebie zdradę. Żeby tedy uprzedził swoich zdrajców, posyła GO koni z oficerem na przyprowadzenie do siebie Barona; oficer przybywszy do Barona powiada mu z kom pletem, że jest przysłanym od króla, aby go wziął w areszt; strwożony Baron, ale nie pokazując po sobie, odpowiada: „Bardzo dobrze, nie wiem za co, ale ponieważ wolno monarchom i bez ra-cyi aresztować, więc proszę o pozwolenie, abym się mógł ubrać* (Notandum był w szlafroku). Oficer na to zezwolił i usiadłszy w krześle, znudzony znać niewczasem, zasnął; ale Baron nie stroić się, lecz uciekać do trzeciego pokoju wyszedł, z którego oknem wyskoczywszy na ogród, szczęśliwie do Laudona uszedł, któremu opowiedziawszy co się stało, obligował go aby jak najprędzej ko menderował do wsi jego na zrabowanie mobilium jego 2.000 koni bo to niechybnie uczyni król pruski i dowie się potrzebniejsżych dla siebie sekretów, tudzież żeby kanonika czempredzej porwać kazał, nim go król pruski porwie. Co też Laudon wykonał, a tym-ów oficer ocknąwszy się, postrzegłszy ucieczkę Barona,

czasem

przybiegł do króla z raportem ; a od tego dostawszy rozkaz aby coprędzej zrabować kancelaryą powracał, gdy pod wieś zbliżał się, już w niej pełno Austryaków zastał i tak z niczem powrócił. Miało się to stać Ulłimis Octobris czyli Privais Novembres

u) W raptularzu Kitowicz znacznie ostrzejszymi rysami skreśla charakterystykę cara Piotra. Oto jak pisze o nim: „Jako zaś obciął we wszystkiem króla pruskiego naśladować, tak był do

niego niepodobny ; bowiem był pijak, bezrozsądny, w cielesnych passyach zanurzony, zgoła człowiek głupi i bez rady; przeto wziął razem przed siebie wywrócić jednego dnia religie dawną ruską a wprowadzić luterską, żonę swoje relegować do klasztoru, a ożenić się z pewną damą de Woroncow, słowem cały stan państwa przewrócić do góry nogami na manierę pruską, ale tego dnia gdy to miał wypełnić w areszt wzięty, potem wkrótce trucizną zgładzony. Obiit diebus ultimis Augusti, detronizowany 29. Jurni.

łl) Dziecię o dwóch głowach urodziło się w Warszawie, które miało także dwa serca w sobie ; ochrzczono umarło w prędce ; wystawione było publicznemu widokowi w aptece królewskiej.

Kapników zarzucono najpierwej u XX. Missionarzów warszawskich. Kit. Rapt.

*⁶) 1763.

,7) Zima tego roku była bardzo nikczemna, tak dalece że tylko były trzy mrozy duże w Listopadzie, a potem cały czas tylko bywały przymrozki, a więcej deszczu i mokrych wiatrów.

Michał Wodzicki, Podkanclerzy koronny, Biskup przemyski, umarł w Warszawie dnia 31. Octobris, nie było zatem po jego śmierci żadnego w Koronie pieczętarza, a w Litwie tylko Xiążę Czartoryski i Kanclerz.

Na sejmiku w Srzedzic antekonwokacyjnym 6 Februarii odprawionym, były dwa koła: w jednym zagajał Xże Biskup poznański Czartoryski, w drugim Xże Jabłonoicski, Wojewoda poznański a to dla tego, że jeden drugiemu miejsca do zagajenia ustąpić nie chciał — obrano posłów dwojakich, to jest w je-dnem kole innych, w drugim kole innych i Sędziów kapturowych dwojakich. Kit. Rapt.

ls) 1765.

Pierwszy raz w Poznaniu zaczął się Trybunał w poniedziałek przewodni, to jest die 15 Aprilis. Marszałkiem był tego trybunału Józef Miclżyński, kasztelan poznański, prezydentem Krzysztof Szembek, kanclerz gnieźnieński,

Franciszek z domu Lotaryńskiego, cesarz rzymski, umarł w Tuspruku dnia 18 August nagle.

Z okoliczności cła generalnego, równie na prowincye pruskie jakoteż na cała Polskę postanowionego na sejmie convocationis, król pruski w terytoryum swojem Elbląskicm pod Kwidjyną założył komorę swoją na wszelkie towary z Gdańska i do Gdańska prowadzone, gdzie cło wielkie od pańskich zbóż i kupieckich także towarów, etiam na domową potrzebę prowadzonych, przy asystencyi żołnierzy swoich wybierał, zacząwszy od wiosny aż ku św. Janowi; tandem, zasuspendował dalsze wybieranie aż do rezo-lucyi na jego punkta podane dworowi polskiemu przez swego posła generała Golca.

1766. Franciszek Bieliński, marszałek W. K. umarł. On Warszawę oczyścił z błota, bruki podawał, budynków drewnianych reperować, ani nowych stawić nie pozwolił. Kit. Rapt

lł) Miasto Leszno w województwie poznańskiem zgorzało całe, zapalone ogniem przypadkowym od żyda jednego z Rusi, który przybywszy do Leszna z towarami, mając napchaną stajnie koni, gdy im w nocy jeść dawał przy latarni, a potem nie zgasiwszy, zasnął; z tej czyli wywróconej, czyli też z dogorzałej świecy zapalony ogień zapalił słomę d. 10 Augusti, t. j. w sam wieczór święta św. Wawrzyńca.

Gdy książę Antoni dziedzic Leszna mieszczanów pryncy-palniejszych dwóch, którzy królewską protekcyą nad miastem alias administracyą wyrobili, w areszt wsiąść kazał, pospólstwo bunt przeciwko niemu podniosło, chcąc odbić wziętych w areszt; gdzie do tego przyszło, że książę Antoni musiał do nich kazać żołnierzom strzelać. Zginęło tern strzelaniem trzeci mieszczanów, jedna kobieta i jeden chłopiec, mediis Novembris. Kit. Rapt.

,0) Po śmierci Władysława Lubiń <kiego, za promocyą Posła moskiewskiego, został Prymasem Gabriel Podoski Referendarz koronny. Sakra mu przyszła przed sejmem, na którym już zasiadał jako Prymas.

Teodor książę Czartoryski Biskup poznański umarł w Dołku d. 1 Martii n* pleurę. Był to pan m ły, wesoły, przystępny

dla ludzi, spokojność życia nad wszystko lubiący, wszystkim dobry i przyjemny. Kit. Rapt.

lł) W raptularzu dodaje tutaj Kitowicz : „NB. Nieprawda. Bo był gwardyanem w Annopolu.“

**) „Rok teraźniejszy we wszystkiem przykry. Zima była bardzo tęga i długa, wiosna zimna i mokra, lato także mało ciepłe a więcej ehłodne, wiatry ustawiczne: między innemi osobliwościami to rzecz osobliwa i niepamiętna, że 20 Maja był tak dobry mróz, że w korytach i małych bródkach lody były grube na pól cala ; a w dzień św. Jana, to jest 24 Czerwca nie ciężyły dla zimua kożuchy chłopom i futra ; 26 Avgusti ogień na kominku był arcyzgodny do ogrzania się od zimna; zgoła przez całe lato nie było upału zwyczajnego tylko dwa dni ; atoli choć przy takim zimnie często bywały grzmoty z błyskawicą i piorunami, w Warszawie jednego dnia 5 piorunów uderzyło, jeden w pałac księcia Repnina, drugi w Pałac Xiecia Kanclerza litewskiego, trzeci w Mennicę, czwarty i piąty w inne miejsca, żaden nie bei znaku.“ Kit. Rapt.

łS) O okrucieństwach popełnianych przez Moskali pisze Kitowicz w opisie wypadków Konfederacyi Wielkopolskiej:

„Moskale żadnego konfederata nie pardonują, owszem ty-rańsko zabijają, nawet już po poddaniu, jak w kilku miejscach zrobili jednych porozbierawszy do naga, po jednemu wyprowadzając, we łby strzelali, drugich na postronek wziąwszy i do pniaka przechyliwszy, szablami karki ucinali; na spisy wziąwszy do góry póty trzymali, póki nie skonał i inne różne tyraństwa z nimi robili; osobliwie pułkownik Drewićz i Renn, to jednak nic konfederatom wstrętu do wiązania się nie czyniło. Potem zaś ustały te tyraństwa, jak się konfederacya zmocniła i poczęła też Moskałów w niewolę dostawać,

NB. Było też kilku Niemców obwieszonych w Skierżynie, ua żurawiu od studni, przez konfederatów.

*5.

4l

i‘ *

BIBLIOTEK J

• ^    i

4L

- \ w

TOM II.

1779.

Wojska pruskiego circiter 30 jak powiedziano tysięcy, przechodziło przez Polskę z Prus i Brandenburgii pod Glacz primis Mai na cesarza, którzy mało co płacili a wiele szkód czynili; powracało przez Polskę tylko 8.000. Prusakowi pokój stanął w Cieszynie in Aprili, czyli in Majo 1779, którego kondycye opisywała gazeta publiczna.

1778 in 1779, zimy było tylko 4 niedziele, od pełni De-ceinbra, do pełni Januarego ; śniegów mało co. Od pełni Januarego nastąpiła rezolucya. dalej wciąż ciepło z rannemi przymrozkami; w Lutym zaczęli orać i siać ; primis Martii dały się widzieć gołębie dzikie, gęsi, czajki etc. podobna wiosna wczesna videatur 1750. Cały kwiecień był pogodny, ale zimny i wietrzny z czę-stemi z rana przymrozkami ; a jeśli kiedy był deszcz to zaraz po nim wiatr ostry, dla której chwili oziminy poo^frzały i jarzyny pobielały; 30 Aprilis był deszcz pierwszy drobny i ciepły. Lato było mokre, a osobliwie w żniwa, w które wielkich szkód deszcze narobiły. Koniec żniw był pogodny. Jesień wcale sucha aż ad ultimos Octo-bris, których opuściły się deszcze i mgły grube i wilgotne. W wigilią św. Michała i w sam dzień św. Marcina, był wiatr wscho-dowy, z których dui przy takiem wietrze ludzie wróżyli że będzie tęga zima.

NB. Porwanie króla w Warszawie 1771 in Novembri.

1779.

Memoryaf życia.

mu

wo-

Pokój zawarty w Cieszynie, między cesarzem i królem Pruskim, za medyacyą Fraocyi i Moskwy, jakoś in Aprili czyli in Majo 1779. Przed tym pokojem ciągnęła się wojna blisko roku, jakiej nie było za naszej pamięci, bo się nie bili całemi siłami, ale tylko podjazdami. Wielkie zaś obozy tak jednej jak drugiej strony stały w miejscu, nic znając nawet nieprzyjaciela, chyba przyprowadzonego w niewolę. Jednakowoż przez choroby i dezer-eyą król pruski stracił do 40.000, a zaś cesarzowi tenże król pruski spustoszył i spalił kraju, tam gdzie stał, na kilkanaście mil wszerz i wzdłuż, czego cesarz bynajmniej nie bronił, nie chcąc, czy nie śmiejąc porwać się na obóz pruski, ale tylko wytrzymywaniem go w polu i drażniąc podjazdami chciał go zwyciężyć. Tymczasem za pośrednictwem wyżej wyrażonem, stanął znagła pokój ; i tak król pruski wyśliznął się gładko z tej wojny, a co cesarzowi narobił szkody w kraju, to wszystko przepadło; jeszcze za ustąpienie pretensyi do Bawaryi, których popierał nic dla siebie, ale dla domu saskiego, wziął kilkanaście milionów od Bawarczyka i przypuszczono go ad secundam garniturom m ord,ino. sukccssyi bawarskiej. Elektor saski dostał także znaczne miliony, ale pewno nie wiele zostało od ckspensy poniesionej w tej wojnie, przez której cały czas jedna partya wojska pruskiego z królewiczem Henrykiem leżała w Saksonii na saskim chlebie. Artykuły traktatu tego były drukowane tyczące się Bawaryi i umarzające nawzajem wszystkie szkody z obu stron przez wojnę poczynione. Innych punktów nie drukowano, było jednak bardzo mocno słychać, że miały zajść sekretne artykuły względem sukcessyi polskiego tronu, który mocą tego traktatu, od stron obydwóch jujących i godzących, ma być po śmierci teraźniejszego króla polskiego upewniony dla domu saskiego z wieczną sukcessyą ; niektórzy zaś mówili że to się ma stać jeszcze za żywota teraz panującego. Jemu zaś być ma dane Księstwo Litewskiego dożywociem, lub Kurlandzkie. Czas to pokaże.

śn(>. Dnia 24. Novembris pierwszy śnieg upadł dosyć gruby, ale mokry ; 24. lepszy od pierwszego stopniałego i po tym drugim śniegu 26. przymrozek krzepki z wiatrem południowym ; około godziny 9 z rana opuścił sic śnieg pierzasty, po którym trwał przymrozek do wieczora; 27. wilgocią pochmurna śnieg zaczął niszczeć; 28. z rana mały przymrozek, wieczór deszcz duży; daloj deszcze wielkie jak na wiosnę; od 3. Xbris ad 5. toż samo (>. cjv8dem padał śnieg gesty płaciasty, od południa do wieczora z wichrem wielkim południowym ; tegoż duia w wieczór mróz począł ujmować i trwał przy śniegu poprószającym do dnia 11 ; przez które dni była łomanina wielka na błotach i brodach głębokich; 11. w wieczór deszcz; 12. wiatr wilgotny południowy wszystek śnieg stopił; 13. od rana przymrozek mały, około popołudnia deszczyk; świtało tego dnia często na północ; 14. i 15. dżdżysto i wietrzno z południa Notandum i to, że pierwsze mrozy zaczęły się na samym nowiu, to jest w wigilią nowiu, który był dnia 7. a po staremu nietrwały tylko trzy dni niezupełne. Potem słoty uderzyły i trwały na przemianę z śniegiem i przymrozkami aż do Bożego narodzenia. W Boże narodzenie przymrozek po-mierny, 26, 27, 28. 29, toż samo niekiedy śnieg miękki. Wiatr przez te dni od wschodu letniego; świtało często raz na południe, drugi raz na północ.

/ okazyi ustawicznych deszczów a mediis 9 bris, a potem śniegów, rzeki wielce powzbierały ; bardziej niemal niż zwykły wzbierać na wiosnę. Ziemia zaś cała tak nasiąknęła wodą, iż wszystkie studnie i piwnice choć przed tem suche, na miejscach równych powzbierały wodą. Toż samo zaraz w momencie działo się z dołami na cmentarzach dla umarłych kopanemi, tak dalece że się umarłych nie chowało w ziemię ale topiło w wodę, Do tak zbytniej wilgoci przyczyną być muszą deszcze całej wiosny i całego lata, po których w tym roku bardzo obfitych, gdy znowu jesienne nastąpiły przez kilka niedziel codzienne, przepełniły ziemie i tak rozrzedziły, że oprócz pagórków piasczystycb, resztę ziemi można nazwać jednem błotem. Dnia 29. Xbris ut supra mróz począł się natężać; 30 i 31. mróz dobry.

1780.

Dnia 1. i 2. Januarii mróz od rana. W wieczór wiatr wilgotny od zachodu; 3. odwilż i deszcz; tegoż dnia po zachodzie mróz ; 4. i 5. mróz dobry ; 6. cały dzień i w noc kawał, śnieżuy z odwilżeniem ; 7. mróz tęgi przy słońcu pogodnem ; 8. 9. 10. zwolniał mróz, czasem śnieg; 11. 12. 13. lekko mroźne; 14. 15. 16. mróz dobry; 17. 18. zwolniał; 19. wcale wilgotny i mglisty i tak trwała zima na przemiauę. Mrozy aż od 3. Martii, w który dzień zaczął padać deszczyk miękki toż samo nazajutrz ; 5. od rana mróz i śniegi jeszcze tak wielkie, że po brzuch konie w nich brodziły ; 6. deszcz cały dzień, od którego śnieg raptem zginął tak dalece, że co wczoraj kopały się konie aż po brzuchy w śniegu, to dziś ledwo się było można uwieść sankami.

Zima tedy stateczna z wielkiemi śniegami, prawie co trzeci dzień padającemi, a przeto drogę zasypującemi, trwała od dnia 3 Januarii ad 3. Martii, to jest niedziel 8 i dni 5, rachując zaś od Bożego narodzenia ad 3. Martii nt supra, to czyni niedziel zupełnych 10. Rezolucya otworzyła się na trzy dni przed nowiem, który przypadł tego roku 6. Martii. Sanna droga całą zimę była kopna dla ustawicznie padających śniegów.

Srodce, Waliszewie, Rybakach i aż od

Zaraz po nastąpionej rezolucyi nastąpiła wielka powódź nie-tylko w rzekach, które zbytecznie wezbrały i wiele pozatapiały miast, miasteczek i wsiów, ale też wszystkie strugi, doliny, parowy stały się rzekami i morzami. Pod Roninem woda była wyżej mostów. Poznań cały był oblany wodą, lubo w samem mieście nie było wody, tylko na samych bram miejskich; od Waliszewa nad mostem była 2 cale wysoka. Po zimie nastąpiły częste deszcze ; 4. Aprilis padał deszcz od południa do nocy, dalej przeplatana pogoda z deszczem ; 16. i 17. wiatr z deszczem i gradem zimny. Kontynuje się takowa aura wilgotna do 13. Maja. Wody na rolach stoją, rzeki mało co opadały ; to co się z początku posiało przecz w wodzie do połowy • zagonów pływa, reszty siać nie można, bo nie można na rolę wjechać.

O podobnej powodzi pisały gazety z całej Europy, a nawet i z Egiptu, gdzie jak pisała gazeta, tak wielki spadł śnieg in Martio i trwał przez trzy dni, że wielbłądom, osłom, wołom i innemu bydłu, które zwyczajnie w tamtych stronach żyją trawą, musieli dawać ryż na obroki, aby nie pozdychały od głodu. Dnia 21. maja był szron biały na trawie, zimno ostre, wicher, grad, śnieg, deszcz falami przechodził, cały maj był dżdżysty. In Jurno i Julio altcr-natą deszcz i poguda po kilka dni; primis Augusti zaczęła pogoda i trwa wciąż już do (i. Septembris, gdy to pisze.

In Octobri czyli Novembri, Marya Teresa, cesarzowa, królowa węgierska, umarła, mając lat G3. Ta pani choć wielce nabożna, nic skrupolizowała jednak zabrać Polakom znaczną część kraju, a to za rczolucyą swoich spowiedników Jezuitów.

Za panowania Augusta 111. znajdował się pod Toruniem szlachcic Bentkowski, o jednej nodze zdrowej i o szczudle, na koniu jeżdżący, który złapawszy mieszczanina toruńskiego dłużnika swego, z którym na ratuszu przegrał sprawę, na moście toruńskim za łeb, skoczył z nim w Wisłę i płynąc na koniu Niemca za łeb trzymał, a co raz pytał się go jeśli mu pieniądze odda; jak Niemiec mówił nej nie, to go ze łbem nurzał ; a jak mówił, że odda, to głowę podniósł z wody ; tak wypłynąwszy z nim na kopę pod Dybowo, stał z nim pokazując gestami że go utopi jeśli mu z Torunia pieniędzy nie przyniosą, co widząc Niemcy toruńscy, patrzący na taką swego kamrata historyą, ozem prędzej owemu Bentkowskiemu pieniądze przysłali.

1782.

Kajetan Sołtyk, biskup krakowski, kreatura grafa Brtthla i marszałka nadw. koronnego Mniszcha, pisał się na koufedcracyą radomską, która liberum exercitium dyssydentom pozwalała; zwiedziony, iż ta konfederacya przy pomocy moskiewskiej, jakoby z nieukontentowania carowej do króla przeciwko niemu uformowana, zsadzi go z tronu. Gdy zaś tę konfcdcracyą skleiwszy M-o skale po wszystkich województwach i zgromadziwszy delegatów do Radomia, otoczyli ich, deklarując że król musi zostać królem, a dla dyssydentów liberu exercitium nadane, zaczął gorliwie na sejmie następującym warszawskim, pod konfederacją odprawionym, obstawać za wiarą katolicką, przeciw dyssydentom i Moskwie mówiąc wiele i znalazłszy do siebie trzech innych zelantów. Załuskiego, biskupa kijowskiego, Rzewuskiego, wojewodę podolskiego i syna jego starostę dolińskiego; z nimi razem został w Warszawie, podczas tegoż sejmu, zabrany do Moskwy w niewolę, w której tam zostawali przez cały czas konfederacyi barskiej, po tem wzięciu ich, wkrótce zjawionej i przez 5 lat z Moskwą po Polszczę bijącej się. Po zniesieniu zupełoem tejże konfederacyi barskiej i podziale Polski, wypuszczony z drugimi z niewoli, przyjechał do Warszawy ; tam z wielkiemi znakami radości od pospólstwa i znaczniejszych panów, jako zelant o wiarę, był witany. W Warszawie począł biskupów i przedniejszych panów łajać i strofować o małą obronę na sejmie religii, począł się. narażać dworowi i tym monarchom, którzy Polskę rozebrali, a tak kazano mu wyjechać z Warszawy. Generał pruski Lassow, przejeżdżającego do Krakowa, wszystkim komendom swoim w Polsce rostawionym, meldował za szalonego, aby mu nic przykrego nie czyniły, choćby się on im sprzeciwiał, jako takiemu.

W Krakowie uformował wielki dwór, począł dawać publiczne obiady, bale, amfiteatra dla pospólstwa, opery, na których grana była historya św. Stanisława z królem Bolesławem. Niezadługo tego wszystkiego mu, imieniem cesarskim od komendanta w Krakowie stojącego, zakazano.

Chciał to zmartwienie swojego umysłu pysznego, nadgrodzić ożenieniem synowca swego z Mniszchówną, córką owego niegdyś przyjaciela swego Mar. Nad. Kor. a gdy mu odmówiono negative, dwór cały odprawił, zamknął się prywatnie w Krakowie w swojej kamienicy, zaniechał wszelkiej komunikacyi cywilnej, nikogo z obcych nie przyjmował, swoim nawet krewnym i to mało kiedy i nic wszystkim, pozwalał się widzieć. Jubileusz wielki w tymże zamknięciu odprawił, naznaczywszy sobie pokoje za kościoły do obchodzenia. W takiej samotności 8 lat siedząc, zebrał znaczne pieniądze. Roku 1782, primis Janaarii pokazał się na widok, rozpisał li ut,y do wszystkich panów oznajmując im, iż z dopuszczenia Boskiego wpadłszy w ośmioletnią melancholią,, z łaski tegoż Pana teraz z niej wychodzi, oświadczył się iż będzie po dawnemu służył ojczyźnie, dyeeczyi i przyjaciołom, dołożywszy i to, na potrzebę i skromność, że będzie po dawnemu obiady dawał. Jakoż zaraz dwór wspaniały /rekrutował, zaczął dawać obiady, bało, assam-ble; poczynił prawie jednym zamachem wiele legacyi na klasztory, na szpitale, na kapituły różne; ubogim, szlachcie, panienkom, wdowom, sierotom porozdawał znaczne wspomożeuia; za księdzem do chorego chodził, więźniów nawiedzał, poreye im z .swego stołu posyłał, odzienia sprawiał, nauki duchowne dawał i inne pobożne uczynki do podziwienia czynił. Wszedł potem w racią swoich dochodów i urzędu pasterskiego, z tymi, którzy w czasie jego smutności dyecezyą i dobra biskupie administrowali, mianowicie z Górzyńskim i Olechowskim kanonikami krakowskimi, których obwiniał o skradzenie kilkunastu tysięcy czerwonych złotych; z całą naostatek kapitułą zaczął się kłócić, która że mu czegoś dobrowolnie z archiwum czy ze skarbca, nie chciała wydać kazał go odbić ; odgrażał się że całą kapitułę zreformuje, tych pozrzuca a innych powsadza. Po których czynnościach, gdy kapituła pisała do niego list perswadujący, aby takowych czynności zaniechał, przydawszy do tego wyrażenie, że „W. X. M. jesteś chory, że lepiej byś zrobił gdyby ś oddał rządy Koadjutorowi, że kapituła w takowym razie ma więcej mocy nad samą prośbę.“ Urażony wielce o taki list, najprzód pokazał wiele cholery na tego który z nim przyszedł i na całą kapitułę; wsadził w interdykt tych wszystkich, którzy się na nim podpisali, zrzucił z ofieyalstwa Olechowskiego, i z admiuistracyi nad księstwem Siewierskiem Gu-rzyńskiego; rozpisał list otwarty do wszystkich biskupów i przyjaciół, którym Olechowskiego chłopem poddanym Książąt Sanguszków z Lewartowa. a obydwóch złodziejami ogłosił. Srożył się naostatek wszystkich kanoników pozrzucać a innych osadzić. Gdy tak myśli! o kapitule, kapituła pomyślała o nim lepiej ; wyrobiła w Nunciaturze sekretną suspensę na biskupa ab tum juryzdykcyi i u dworu, czyli Rady na wolny jego sekwestr. Więc gdy on na zamku krakowskim u Missyonarzów d. 23. Januarii 1782. zabrał się do święcenia księży, Capitulares wyperswadowali mu żeby się dla lepszej wygody, jak udawali, przeniósł z kościoła do zakry-styi, do któroj gdy go sprowadzili, zaraz go wartą żołnierską, którą mieli na pogotowiu, otoczyli, a przeczytawszy mu instrument Nunciaturski suspensionts, zaprowadzili do seminarium do Misio-narzów, tam go w jednej ccii pod wartą osadzili. Pałac biskupi w Krakowie i Warszawie razem jednej prawic godziny zamknęli, meble wszystkie i pieniądze popisywali, popieczętowali, samego zaś biskupa za waryata królowi i Kadzie nieustającej donieśli.

Narobiło to wielkiego hałasu in publico. Województwo całe krakowskie zaniosło manifest, o taki gwałt kiskupowi uczyniony. Król zaś z radą delegował niektórych Senatorów i książę. Prymas jako metropolita, biskupa chełmskiego, aby razom z delegowanymi od Kady konkludował o stanie zdrowia biskupa krakowskiego

Ta komisya osądziła go waryatem; kanoników jednak za nieprzystojne obejście się z biskupem skazano na 0 tysięcy grzywien i każdego po (5 niedziel na rekolckcye. Biskupa od Missyona-rzów przenieśli do pałacu, z pałacu do Kielc, ale pod rządem kuratorów, od króla jako choremu na umyśle przydanych; tak zostawił aż do sejmu w różnej u obywatelów opinii, jedni go mieli za zdrowego, drudzy za waryata, a przeto podług mniemania jemu sprzyjającego, mieli posłowie w instrukeyi z wielu województw domaganie sic na sejmie walcem warszawskim tego roku przypadającym, jego uwolnienie i za zdrowego uznania; lecz gdy ta matc-rya wzięta została ad turnnm, pluralitate votornm został wyrokiem sejmu za waryata uznany. I tak wszystkie usiłowania i rozruchy za nim ustały, a on pod dawną zostaje kuratelą. (W której umarł roku 1788 primis tieptembris, czyli ultimis Augusti.)

Wojna morska między Anglią z jednej, a Hiszpanią, Francyą i Hollandyą z drugiej strony, zaczęta w roku przeszłym, skończyła sie in Novcmbri anno supra scripto. Anglicy w jednej potyczce tak zbili flotę francuską, że więcej nie była w stanie potkać się z Anglikami, zabrali Francuzom 13 (»krętów i samego admirała, resztę fłotty rozprószyli do szczętu.

Po tej przegranej obóz trzech potencyi skombinowanycli w oblężeniu trzymający fortecę Gibraltar przez Anglików dawniej Hiszpanom odebraną, zaczął attakować lądem i od morza. Jakiś

Francuz, inżynier wymyślił baterye pływające, któremi miał dobyć Gibraltaru. Robił jo przez ćwierć roku, z wielkim kosztem i pośpiechem, spokojnie bez przeszkody, od Anglików na te nowomodne baterye patrzących ; miały być nieskazitelne, tak od ognia, jak od wody ; zrobił ich dziesięć ; gdy wszystkie skończył i do attaku zażył, przysunąwszy do fortecy na strzelanie z fuzii, komendant, angielski nazwiskiem Flliot, kulami żelaznemi rozpaloncmi, prawic w jednym niomoncie, jak pisały gazety, wszystkie popalił, potopił, albo na powietrze powysadzał. Szturmowali jeszcze Hisz-pani z Francuzami i Hollendrami do Gibraltaru, kilka czasów, ale słabo i nie dobyli go; chcieli go wymorzyć głodem, lecz drugi admirał angielski Howe, taki łebski jak Elliot, pod bokiem całej floty nieprzyjacielskiej, i w oczach jej, wprowadził do Gibraltaru posiłki, amunicyą i żywuość. i szczęśliwie uszedł z swoją flotą do Anglii. Tymczasem nastąpił pokój, traktaty tego pokoju stanęły w Wersalu, przez które Amen kanie zostali uznani od Anglików za Rzeczpospolitą wolną, od nikogo niepcndującą,

Pius VI. Papież z domu Anioł Braschi był w Wiedniu, u Józefa Cesarza rzymskiego, w interesach kościelnych, w które się cesarz wdaje, kasując klasztory, zakazując referencii do Rzymu w wszelkich interesach, wszystkim państw swoich duchownym, przepisując obrządki nabożeństwa po kościołach, i ustawy nowe dając, dla zabierających się do stanu małżeńskiego; ale nic nie wskórał u Cesarza.

1783.

Ludzie zaczęli latać po powietrzu, w machinie wymyślonej, wyciągnąwszy z niej, sposobem matematycznym powietrze wilgotne, a napełniwszy powietrzem ognistym, czyli jakimś gazem palącym się. Do tej machiny przywiązują kosz, i w ten kosz wchodzą, z którym machina jak zostanie podpaloną, podnosi się w górę

i leci po powietrzu z wiatrem. Inwentor pierwszy tej macliiuy był Francuz, zwał sio Montgolficr; z naśladowców jego niektórzy spadłszy z machina rozpęknioną na dół, jedni się potopili, drudzy ręce, nogi, żebra połamali, inni się na śmierć pozabijali; po staremu/, po tych przypadkach inni latać nie przestają. Teraz niedawno, pisała gazeta publiczna, że jeden przeleciał w takiej machinie, z drugim kolegą swoim, przez morze, która dzieli Francyą od Anglii; na tern miejscu, gdzie się puścili na ziemię, obywatele tamtejsi wystawili mu kolos, na wieczną pamiątkę. Zwali się ci żeglarze powietrzni, jeden Blanchald, rodem Francuz, drugi .lc*fÉcries, Angielczyk; lecieli przez morze 2 godziny, podnieśli się na powietrze z portowego miasta angielskiego Douvres, a spuścili się na ziemię na brzegu francuskim w lesic, przy mieście Guincs, gdzie im piramidę wystawiono, z napisem po francusku, który przełożony w gazecie na polski język, miał ten sens:

Jak Francuz tak i Anglik równą śmiałość mieli,

Oba aż pod niebiosa w balonie lecieli ;

Oba morze bez łodzi przeszli, bez sternika ;

Lecz Francuz był autorem i za przewodnika.

1786.

Fryderyk II. król pruski umarł w noćy, miedzy 17. i 18. Augusta. Męczony był ten król w chorobie tej ostatniej blisko pół roku od doktorów ; między iunemi kuracjami, dawali mu zawłoki przez łytki u nogi, piersi mu krajali, przez którą bolesną kuraeią cokolwiek był orzeźwiał ; obiecywali mu życie jeszcze lat 4 tak im się zdawał dobrze wykurowany. Ale potem /nagła zapadł i musiał umrzeć, mimo wszystkie lekarstwa i starania doktorów. Jak pisała gazeta do ostatniego tchu miał zupełną przytomność, czynił różne rozporządzenia, dyktował sekretarzom swoim listy i podpi-

sywał ; na inne co mają odpisać, odpowiadał ; ordynanse wojskowym wydawał, i tak w czynnościach rozmaitych prawie usnął w ręku ministrów swoich ; jako zaś nie trzymał żadnej religi, tak też około duszy swojej żadnego nie czynił starania, uie dyspono-nował się na śmierć żadnym obrządkiem, bądź katolickim, bądź dyssydcntskim.

Dnia 23. Juni, wyszedł uniwersał Rady nieustającej ua dziadów, aby tabliczki nosili na szyjach ; ale to dziady w półroku

zaniechały.

Lato całe tego roku od wiosny do jesieni było dżdżyste i zimne; żniwa najbardziej mokre niemal w całej Polsce, przeto wiele zbóż pogniło w polach i stodołach, mokro sprzątanych. Nad rzekami wszędzie pola, ogrody i łąki woda zalała, tak że ludzie jeżdżąc po polach w czółnach kłoski same nad wierzchem wody zrzynali, z ogrodów zaś warzywa pogniłe, jak mogli z pod wody dobywali, łąk zaś wcale nic sprzątali, a niektórym, którzy posie-kli łąki, lub pograbili siano na pagórki, taż woda bardziej coraz wzbierająca i pokosy i kopice sian pozabierała.

płaskich, spadku niema-jących, było pełno wody po bruzdach, i nawet na samych zagonach ; z takowych tedy pól, ludzie żnąc zboża, garście kładli na stołki, urżnąwszy na snopek, uwiązali na temże stołku, toż dopiero ów snopek wynosili na suche miejsce, o staje i o dwa staje, czasom i dalej, ho na rolę zajechać wozem nie można było. — Żniwa sio wlekły miejscami ad, 24. Octobris.

Na gruntach od rzek odległych

IVJowa Puhaczewa, rebelizanla moskiewskiego, przystosowana do Poniń-skiego, który był na sejmie 1773. delegaeyjnym marszałkiem, na którym sejmie stanął taktat podziału Polski.

„Śmierć naturalna, albo gwałtowna, będąc przeznaczonym życia ludzkiego końcem, nie powinna obydzać żadnego człowieka, jeżeli cnoty i honoru, jeżeli życia i sumienia jego nie splamiły występki obrzydłe Bogu i szkodliwe ustawom społeczeństwa. Kara publiczna nie może być ani świadectwem, ani konwikcią oskarżonego o kryminał, ponieważ widzieliśmy wiele niewinnych skazanych na śmierć z wyroków z samej tylko przemocy i nienawiści* Dla czego, zdaje mi się, że nie jest dosyć wystawić na widok publiczny człowieka związanego, w pośrodku wszystkich znaków infamii, żeby śmierć i życie i samo wspomnienie jego poddać potomności na ohydę i obrzydliwość. W takiej postaci stawam wprawdzie przed oczyma waszemi obwiniony o rebelią,, osądzony przez senat na śmierć, i dzisiaj na to miejsce egzekucii dekretu przyprowadzony ; a chociaż wszystkie nademną wypełnią się senatu wyroki, przecież jeszcze winien zostanę usprawiedliwienie moje, przed Bogiem i przed ludźmi Wiem że najwyższa władza Boska trojaki sąd nad światem postanowiła ; oddała monarchom życie i fortunę ludzką, sobie zostawiła moc zbawienia lub potępienia; pod wasz zaś sąd zacni Panowie, poddała sławę lub niesławę wszystkich najogromniejszych i najpartykularniejszych obywateli. Nic broniłem przed senatem prawnemi wybiegami życia mojego, nad które milion razy przekładałem dobrą reputacyą; nie wzórygam się i teraz żadnego gatunku śmierci, ale się lękam waszej sentcncyi, od której dependuje wieczna sława, albo niesława żywych i umarłych.

„Nikt jeszcze śmiercią nie zmazał hańby, ani ochroną życia wstydu i bezbożności nie zasłonił ; zawsze jest i być powinno infamią większą żyć a być godnym szubienicy, niżeli na niej wisieć. Dla czego nie zazdroszczę życia zabójcom Piotra Iwana, którym chociaż dawniej na tern miejscu znajdowaćby się należało, przecież niechaj żyją i noszą cały wiek swój na czele plamę nie* zmazanej infamii, czekając sądu Boskiego i wyroków waszych. Ja zawsze brzydziłem się szpetnym takiego życia losem, i wolę umierać niewinny, niżeli żyć złoczyńcą; znam dobrze że do zupełnego oczyszczenia potrzeba dowodów wątpliwości niepodległych, albo przynajmniej własnego ust mych wyznania. Żeby wam była wiadoma prawdziwa przyczyna teraźniejszej śmierci mojej, wyznaje więc publicznie: że postanowiwszy windykować krew zabitych cesarzów, podniosłem w Królestwie Astrachańskiem ua wzór

Królestwa Polskiego konfederacyą ; zostałem potem obranym marszałkiem od wszystkich obywatelów i od całego cyrkułu Jaickiego, takim kształtem, jak ma być teraz niejaki Polak Poniński marszałek warszawski. Ale nigdy takich ekscesów, jakie ou w Warszawie i w całej ojczyźnie poczynił, nie popełniłem. Nie wprowadzałem w środek i w wnętrzności królestwa wojsk obcych potencyi, nie brałem pensyi aui od Persów, ani od Tatarów, i zguby ojczyzny mojej monarchom zagranicznym nie przedawałem. Nie zgromadzałem tak jak on hultajów gołych, bez wiary, rozumu i majątku, ani z nich delegatów nie robiłem ; nie narzucałem na Rossyą żeby tych hultajów z skarbu publicznego żywiono i każdy miesiąc strawne płacono; nie odzierałem cerkwi z kielichów, patyn, krucyfiksów, różnego srebra i innych sprzętów poświęconych; ani z nich pieniędzy bić i pośmiewiska czynić nie kazałem.

„Nie pozywałem żadnego obywatela przed sąd delegacyjny, jak czyniono w Warszawie, gdzie nie było inszego prawa, tylko statut Kartusza, łitnlo : Worek albo życie. (NB. Kartusz był to sławny łotr we Francyi).

„Nie darowałem najmniejszej cząstki kraju sąsiedzkim poten-cyom : słowem mówiąc, nic takiego nie czyniłem, coby mogło być podobnego do niecnoty i zbrodni Ponińskiego marszałka warszawskiego ; a przecież sami widzicie zacni Panowie, tajemnie jakieś fortuny igrzysko dwóch nas marszałków opacznemi podzieliło losy ; mnie powróz na szyję, a temu łotrowi mitrę włożyło na głowę, chociaż na najwyższej powinien wisieć szubienicy.

„Być może że Poniński przypisując ustawy głupiego rządu Polakom, nowe postanowił prawo, żeby złodziejom i rozbójnikom za kradzież dobra publicznego i zdradę ojczyzny nagradzano; dla tego delegatom rozdano starostwa, a drugim pensye naznaczono, które z podatków na poczciwych ludzi włożonych płacone być mają.

„Ale nie chcę dalej przetrząsać przeznaczenia ludzkiego; mój obowiązek jest bronić przed sądem waszym tej nieśmiertelnej sławy, do której więcej powinien mieć prawa cnotliwy w kajda-danach, niż w mitrze rozbójnik.

„Wszystkie tytuły i bogactwa tak są dla cnotliwych ozdobą i zaszczytem, jak są niesławą dla tych, którzy icb za niecnoty

i nie poczciwość nabywają. Cóż może być większą konwikcyą na złodzieja, jeżeli nie cudze pieniądze w kieszeni jego znalezione ; jak prędko tedy nowe dostatki same przeświadczą że są wydarte, tak nikt bądź w mitrze, bądź w krześle zaprzeć się nie może żo jest złodziejem godnym szubienicy, cboć na niej nio wisi.

„Ten to jest koniec zacni Panowie przemocy i prośby mojej do was, ażebyście o stanie ludzkim nie sądzili według obelgi śmierci, alo według infamii życia. Stara jest wprawdzie przypo-wiość, że nie ten złodziej co wisi, alo ten co kradnie i żyje, i chociaż on żyje przecież złodziejem będzie. Nigdy jednak ta opinia nie sprawdziła się lepiej jak w Warszawie, gdzie Ponioski i jego delegaci okradłszy kraj, okradłszy obywatelów, żyją, skaczą, piją, a co najbardziej, że się i wstydzić nie chcą.

„Jak prędko tedy usłyszałem o takiej warszawskiej bezbożności, wyrzekłem się tytułu marszałka i konfederata, nie chcąc mieć nic wspólnego z gromadą skonfcderowunycb łotrów warszawskich ; wolałem przyjąć imię rebolizanta, które na mnie w sądzie narzucono, i któro potem obróciwszy się w źródło mojego obwinienia, stało się naostatek przyczyną najstraszniejszej śmierci mojej.

„Już wiecie zacni Panowie całą historyą życia mojego, którego koniec wkrótce obaczycie. Wiecie przyczyny zamysłów, wiecie przyczyny i śmierci; zaklinam was ażebyście sławy mojej nio kładli obok iufamisów warszawskich, z tego powodu że mnie niegdyś pięknego imienia konfcdcrackiego pragnieniem ułndziła, które oni zdzierstwem i kradzieżą publiczną zeszpecili. Proszę niechaj nie trace sławy dla tych, dla których salwując reputacją, tracę życic jako rebelizant, chociaż żyłem jako poczciwy konfederat; a ponieważ wyroki Boskie wołają mnie przed sąd, żognam was i de-cyzyi waszej sławę moją oddaję.“

wojska zagraniczne do Polski sprowadził. Mały

To wszystko co w tej mowie Pochaczewa zmyślonej jest wyrażono, działo się z obywatelami za laski Poniinkicgo ; to zaś jest nieprawdą żeby on on był do tak wielkiej rzeczy; wojska zagraniczne weszły do Polski dla przyspieszenia podziału Polski, dawniej między monarchami ułożonego, a na tym sejmie do skutku przywiedzionego-Ale to jest. prawda że Poiiiń.ski starając, się o laskę marszałkow-

ską przyrzekł w Petersburgu, iż wszystko będzie czynił, cokolwiek mu potencye zagraniczne rozkażą, jakoż dotrzymał danego słowa. Z niomniejszą także łatwością ten marszałek był do wszystkich innych ustaw krajowych, lubo on żaduych nie układał, bo po temu głowy nic miał, tylko książę August Sułkowski, wojewoda kaliń-ski, z ministrami cudzoziemskiemu Rada nieustająca, rozdanie w emphiteumm starostw, cła generalne, papier stęplowany, tabaki monopol ni m, etc. wszystko to roboty głowy Sulkowskiego. Chciał on jeszcze odebrać duchownym dobra, a dać im żony, jeździł gwoli tego do Rzyum, ale uic nie wskórał. Umarł powróciwszy do Polski r. 1785. wieku swego circiter 54.

1787.

k ról est wo Tauryi, nazwawszy tak TaUaryą krymską

na

Katarzyna II. Imperator owa moskiewska, była w Tartaryi krymskiej kubańskiej, przed kilką laty. pod Lołd sobie dobrowolnie poddanej, a potem (wyrugowawszy tegoż hana Kirim Geraj zwanego, i do Petersburga z Krymu zaprowadziwszy) w dziedziczne państwo zamienionej i do monarchii rossyjskiej przyłączonej. W tej Tartaryi, nad granicą turecką, nad Czarnem morzem, naprzeciw Oczakowa tureckiego wybudowała miasto portowe i fortece, Cherson-Nowy zwane, gdzie miała odprawić koronacją wspaniałą.

oprócz Kozaków z Petersburga do

i kubańską. O tej koronacyi bardzo często pisały gazety, obiecuje ją nieomylnie nastąpić mającą ; cudzoziemcy ze wszystkich niemal państw europejskich i z Azyi zjeżdżali się do Chersonii przygotowanie do tej koronacyi było wielkie; wojska samego rosyjskiego sprowadzonego do Tartaryi, na assystencyą i na konwój carowej rachowano 2O(K>00 regularnego, i Tatarów; miliony na tę podróż carowej,

Cberaonu, wysypaue. Po tycb wszystkich ogłosacb, przygoto-

waniach i kosztach, koronacyi nie było. Iniperetorowa zabawiła w Chersonie kilka dni tylko, dokąd przybył także Józef II. cesarz rzymski, z którym Katarzyna objechawszy niektóre miejsca krainy tatarskiej, powróciła do państwa swego rossyjskiego i do Petersburga. Stanisław August król polski zajechał jej drogę pod Kaniowem, jadącej do Chersonii, gdzie najprzód oddał jej wizytę w Kijowie, a potem ona jemu pod Kaniowem. Król nasz powracając z Kaniowa ku Krakowu, zjechał się z cesarzem jadącym do carowej do Chersonii, z którym, jak opisywał Diaryusz podróży królewskiej, milo się przywitali i uściskali. O czem te trzy głowy ukoronowane zjeżdżają się z sobą z tik dalekich stron radziły, różnie różni wróżą; jedni mówią że układali nowy podział Polski; drudzy, żo sukcesyą tronu polskiego; trzeci, źe to wszystko zmierzało do wypędzenia Turka z Europy. Działo się to m Majo et in Junio, anno praesenti.

Powracając nasz król z Kaniowa, obrócił podróż w województwo krakowskie i sandomirskic ; był i w samym Krakowie.

0 Branickirr) Hetmanie Wielkim Koronnym.

zawsze

Franciszek Ksawery Branic ki, syn Branickiego, kasztelana bracławskiego, z młodych lat traktował wojskową służbę przy różnych zagranicznych potencyach w czasie wojen za Wolonta-ryusza. Podczas ostatniej wojny Prusaka z Moskalami za cesarzowej Elżbiety toczonej, był na stronie moskiewskiej pod Kiesztrzy-nem. On i pułkownik Chomcntow salwowali od reszty zguby armią moskiewską, niespodziewanem napadnięciem pruskiem dużo pobitą, za co u dworu petersburskiego nabył wielkiej łaski. On z Moskalami dobył Barn, Berdyczowa i w wiciu innych potyczkach sta- i wał łia czele wojska przeciw swoim bracią konfederatom ; zwyciężający, oprócz jednej potyczki pod Widawą z Zarembą,

gdzie mu się noga brzydko poślizgnęła jako się wyżej w swojem miejscu rzekło. Człowiek bez żadnej apprehensyi i bez żadnej wiary, lubo zrodzony i wychowany w katolickiej, pospolicie mawiał, że który człowiek wierzy w nieśmiertelność duszy, śmiało do potyczki stanąć nie może; bo naturalnie musi się lękać djabła i piekła w przyszłem życiu ; któremi wiara zmartwychwstania za złe sprawy grozi, a żaden żołnierz dobry nie może być świętym. Dla tego też on życiem swojem po szalonemu szafuje: bożyszczem jego punkt honoru, dla którego zawsze gotowy życie łożyć. Dał tego dowód kiedy na początku teraźniejszego panowania, będąc już Łowczym koronnym, nie miał sobie za zniewagę pojedynkować sio z Kasanową cudzoziemcem nieznajomym, a gdy piorwszy postrzelił Kasanowę, przez szalony punkt houoru, przymusił owego postrzelonego pogrożeuiem wypalenia mu w łeb, że do Branickiego wystrzelił, i brzuch mu rozdarł, bez naruszenia kiszek; a pokazując w tej mierze jakiś heroizm odebrawszy od Włocha tak niebezpieczny postrzał, rzucił mu z workiem 400 dukatów, rozkazawszy co prędzej uciekać, nimby przyjaciele jego nadbiegli i zapewne go zabili. Jakoż nie minęłoby to było Włocha, gdyby się natychmiast z Woli, gdzie się ten pojedynek prywatnie w jednym pokoju odprawiał, nie był wyniósł; albowiem Arnold Byszcwski po ten czas koniuszy królewski i pułkownik lekkiej jazdy, wielki przyjaciel Branickiego, dowiedziawszy się że Branicki postrzelony, pędem do Woli pobiegł z intencyą zabicia Kasanowy, gdyby go tam był zastał. Ale ten okrywszy się chłopską suknią i wsiadłszy do chłopa na woz, przyjechał szczęśliwie koło Byszewskiego nie-poznany. Byszcwski zaś niezastawszy w Woli Kasanowy, pobiegł zaraz do Warszawy, wpadł do jego stancyi ; tam zastawszy innego Włocha To m a ty sa z Moszczyńskim miecznikiem koronnym i kilkunastu komedyautek Włoszek, chcąc Tomatysa, rozumiejąc go być Kasanową, zabić, po dwa razy kryjącego się po pokoju za kobiety wśród wrzasku i szamotania się całej kompanii z pistoletu chy-bnym trafem wypalił, kornety na łbie jednej Włoszce opaliwszy. Nareszcie gdy mu pistolety nie posłużyły, do szabli się porwał, którą Moszczyńskiemu przyjacielowi swemu, zastępującemu sobą całą ową przelęknioną kompanią, sięgając koniecznie do Włocha, acz niechcący w pysk wyciął, po którym rozruchu do króla do-

niesionym, gdy go kazano coprędzcj łapać, uszedł z Warszawy za granicę, gdzie się przez dwa roki tułał. W Warszawie zaś w sądach marszałkowskich stanęła na niego kaptywacya, lecz za in-stancyami różnych panów dobrze od króla przyjmowanemi, wy- : rokiem sejmu został od wszystkiego uwolniony i do dawnej łaski królewskiej przyjęty ; Branicki wygoiwszy się z postrzału, w lat kilka wziął buławę polną po Rzewuskim na wielką poślinionym, a po tym wprędce zmarłym wielką, którą teraz posiada. Ciągnąc dalszą rzecz o Braniekim ; oprócz serca wcale innych talentów wodzowi należących nic ma: Człowiek lekkomyślny z lada kompanią pić aż do utraty zmysłów lubiący. Kossakowska kasztelanowa kamieniecka, z domu Potocka, pani z bystrości rozumu wielce sławna, gdy się dowiedziała że Branicki w brzuch postrzelony nieszkodliwie, do przytomnej kompanii rzekła: dobrze że Branicki ma flaki w głowie, bo gdyby je miał w brzuch    y

mu je Kasanowa przestrzelił. Z tego żarciku znać że Branicki nie ma głowy do tak wysokiego urzędu, skąd zaś przyszedł do tak ścisłej przyjaźni z królem i do najpierwszej łaski, dwie są okoliczności: pierwsza, gdy król natenczas Stolnik litewski w Petersburgu z okazyi przyjaźni z teraźniejszą carową moskiewską Katarzyną II., ówczas wielką księżną rossyjską, u Piotra męża wpadł był w podejrzenie, a stąd niebezpieczeństwo życia. Branicki znajdując się w Petersburgu i będąc w wielkich łaskach u obojga : salwował go i dał sposób do ucieczki z Petersburga. Co królowi, poróźniwszy się nakoniec z nim, wymówił w mowie swojej, lnianej na sejmie przeszłym w Warszawie 1787, którą mowę, że jej nie pozwolono drukować, po opisaniu rzeczy należących do Bra-nickiego całkiem kładę. Druga przyczyna łaski królewskiej : siostra jego rodzona, wojewodzicowa mścisławska, wdówka młoda, hoża, która przez lat kilka posiadała serce królewskie, nim ją z niego wyrugował nowy obrazek miłości, Grabowska, generałowa z domu Szydłowska, kasztelanka mazowiecka. Jak tedy bvł zrazu wielkim przyjacielem Branicki króla i król Branickicgo, tak teraz w wielkim z sobą zostają poróżnieniu Przyczyna takowa: jakieś tłuczysko z Anglii Madam dii Gromow zwane, przywlokło się do Warszawy, przyszedłszy do konfidencyi z ksiąźęciem Adamem Czartoryskim, geuerałem ziem podolskich, z Ryxem kamerdyne-

rem królewskim, z Komarzewskim, generałem i wielu osobami pierwszej rangi, ułożyła projekt dla zysku swego przestrzedz króla jakoby na otrucie jego była subordynowaną, od ksieeia generała i wzajemnie znowu jakoby król namawiał ją na stracenie księcia generała. Te plotki sztucznemi baby konceptami prowadzone, przyszły do tego, że Komarzewski i Ryx poszli w areszt, książę generał i kilku z jego partyi byli w sądach marszałkowskich procesowani. Skończyło się na tern, iż nie mogąc nie dowieść strona stronie, dli Gromow kazano wysmagać i do śmierci osadzić w cucbt-hanzie gdańskim: król z księciem generałem na pozór przeprosili się, a że w tę sprawę wmieszano i Branickiego, hetmana, dziwnie się tern uraził, że hetmanem będąc, musiał w sądach marszałkowskich odpowiadać. Stąd nienawiść do króla, stąd po różnych kompaniach żale na niego. Rozumiano zrazu że te niesnaski nie będą mocne i prędko się skończą; ale pomknęły się tak daleko, że żale swoje obadwa tak król, jak Branicki, przed carową moskiewską, w podróży do Chersonii będącej, przekładali i że ta pani obom równo obligowana, nie chciała się pomiędzy nich wdawać ; stąd nieuspokojeni krzywo na siebie patrzyli. Wcale odrażony od króla* udał się do obozu moskiewskiego, do armii Potemkina, którego krewną bliską ma za sobą, a jak drudzy mówią córkę naturalną. Na sejm teraźniejszy do Warszawy nie zjechał, i o czem długo dla rzeczy wcale z godnością hetmańską niezgodnej wątpiono a teraz statecznie twierdzą: wziął w komendę pułk moskiewski. Jedni mówią że w służbie, drudzy, że tylko jako Woluntaryusz czy tak, czy sak, plama wielka dla narodu, że hetman polski został pułkownikiem moskiewskim. Drugu, iż nieodpowiednie wyjechał za granicę, a jeszcze do takiego wojska, które walczy z sojusznikiem czyli z przymierzeńcem polskim, to jest Turczynem: który ma z Polakami wieczne pakta pokoju. Prześladowany od takiego Polaka hetmana wielkiego koronnego Turek, może formować do Polski urazę zgwałcenia traktatów. Branicki tych uwag wcale u siebie nie ma; jego celem jest przy wojnie dzieła nabyć sławy bohatera, albo w jakiej potyczce marnie wziąść w łeb kulą, albo szablą w kark. Ojciec jego był Jowialista wielki, którym talentem wiele profitowa! nawet u możniejszych panów, miał sub-stancyą dostatnią; ale nie tak wielką, jaką syn jego wyraził w mowie swojoj wyżej napisanej, a niżej nic bawiąc wypisaną tu być mającej ; fałsz jest żeby ten Branieki stracił subst.ancyą na usługach królewskich ; jeżeli co stracił, biegając po cudzych krajach, to na to stracił, na co wszyscy młodzi kawalerowie wojażując tracą, na kompanie, na karty, na metressy, na przyjaźni rozmaite z metrami czyli łotrami. Król jeżeli używał do jakiej negocyacyi Branickiego u postronnych dworów, to tylko chyba za podaną okazyą, gdy Branieki jechał tam z woli swojej własnej gdzie król miał interes, to go zażył w nim dla wyrozumienia rzeczy z boku i doniesienia mu, a nakoniec choćby go i używał z umysłu, posyłając do cudzych dworów o swoim koszcie ; dosyć mu dobrze nagrodził, kiedy za staraniem królewskiem dostało mu się w dziedzictwo starostwo biało-cerkiewskic, kilka sto tysięcy rocznej intraty przynoszące, i drugie lubomskie mało co mniejsze, o którem pan Branieki w mowie swojej wcale zapomniał, jakby do łaski królewskiej wcale nie należało i powinnością dla niego było, a za co ? Co się tyczy króla za przywiązanie do niego, które w samej rzeczy wielką podporą i ocaleniem królewskich interesów było, ale co sic tycze usługi ojczyźnie, za po-chop do darowania Branickiemu starostwa biało-ccrkicwskicgo wzięty, za to, iż konfederatów bijących sic za wiarę i wolność gonił, krew braterską jak sic sam chwalił, rozlewał, źe w tak ważnych interesach podziału kraju dla przyjaźni królewskiej milcząc, własną ojczyznę zdradzał. Otóż za tak piękne usługi rze-czypospolitej starostwo biało-cerkiewskie od niej w nagrodę odebrał. Przybył nakoniec Branieki na sejm mediis Dccembris.

Odpowiedź Jaśnie Wgo Branickiego hetmana wielkiego koronnego na głos JW. Jerzmanowskiego posła w Warszawie 1876. roku,

Nikt, sobie uroczyściej głosu nie zamawiał, jak ja, bom na dniu wczorajszym sam Waszą Królewską Mość o niego prosił.

Głos na dniu wczorańszym słyszany, który jak strzała do mnie wymierzony, przejął mnie do żywego, kiedy honor mój szarpany i postępki życia opacznie tłómaczone były.

Najjaśniejszy królu ! i Prześwietne Stany Rzeczypospolitej ! pozwólcie abym, publicznie oczerniony, publicznie z siebie uczynił usprawiedliwienie: Zarzucono mi, żem niewdzięczny waszej Królewskiej Mości, żem burzyciel publicznej spokojności, żem na ruinach ojczyzny swojej ugruntował szczęście i pod hasłem patryo-tyzmu prywatny mój interes publiczne psuje obrady : żeby z tego wszystkiego jaśniejsze być mogło usprawiedliwienie, początkowo o wszystkiem opowiedzieć muszę.

kraja doniosłem Waszej Królewskiej Mości kuryerem przez

Wiadomo Waszej Królewskiej Mości (czego obszernie opowiadać nie trzeba) gdy w Petersburgu na głos tylko Polaka (bo nicznając Onego) z azardem życia własnego stanąłem przy Waszej Królewskiej Mości, a powróciwszy do kraju, z narażeniem sobie nieboszczyka króla, cały jej poświęciłem się przyjaźni. Byłem już u nieboszczyka króla generałem adjutantem, a w jakich faworach zostawałem u królewicza Karola, to nie jest Jemu tajno, wszystko to opuściłem, bo nad wszystko szacowałem sobie przyjaciela, wszędy nieodstępny Jego byłem przyjaciel : po trybunałach a nawet z Nim jechałem do Wilna, Rusi ; a gdy już z przyjaciela miałem mieć dla siebie Pana, będąc pod ów-czas starostą halickim, całą szlachtę tej ziemi własną expensa sprowadziłem i utrzymałem na clekcyą Waszej Królewskiej Mości do Warszawy. W czasie konfedcracyi gdy żaden nawet z braci Waszej Królewskiej Mości przy Nim nie stanął, ja z azardem życia w zapędzie przywiązania, przeciw własnym rodakom i własnej krwi poszedłem: dać mi może świadectwo przytomny tu Jmci Pan Walewski wojewoda sieradzki, a dałby nieprzytomny teraz książę Sapielia, krajczy litewski, z którym spokrewniony jestem, jeżeli po dwakroć z nim pod Krakowem odważnie niepotykałem się, od których i listy moje do Waszej Królewskiej Mości pisanę przyjęte były. Udawszy się potem do Petersburga, stamtąd rokiem przed zaborem

Jmei Pana Mnichiewicza o zawartym traktacie na rozbiór kraju naszego, radziłem zaraz wysłać do Anglii i Francyi, wzywając medytacyi tych dworów, sani się nawet na tę ofiarowałem przysługę. Ta moja rada nie zdawała się Waszej Królewskiej Mości, a żadnych potem do zapobieżenia temu nie użyto środków. Byłem pod ów czas pod Krakowem z komendy, gdy wojska austryjackie przyszły na rozbiór kraju: doniosłem o tern przez kuryera, chciałem bronić zaboru, a możebyśmy byli obronili: bo sądziłem że lepiej wszystkim zginąć, aniżeli tak haniebnie zostawać i to się Waszej Królewskiej Mości nie zdało, i dla tego nic ważyłem się posiągnąć ręki mojej do podpisania traktatu na rozbiór kraju ; mnie tylko jednemu, a więcej nikomu w Galicyi dobra zabrano i wszystkie skonfiskowane zostały. Przyszedłem na świat z trzema kroć sto tysięcy intraty i wszystko dla Waszej Królewskiej Mości straciłem. Nie byłem nigdy na rejestrze pensyi, nikt mi tego nic okaże, abym grosz z całego panowania wziął kiedykolwiek. Gdy nie miałem co w kraju robić, wyjechałem do Francyi, wszakże wyjeżdżając upraszałem Waszej Królewskiej Mości, ażebyś uniwersałów na sejm 1773 r. nic podpisywał dopóty, dopóki nie stanę na miejscu i dopóki Wasza Królewska Mość kuryera umyślnego mieć nie będziesz. Jeszczem do Straszburga nie dojechał, a już uniwersały na ten sejm wydane były, który ostatnią kieskę przyniósł dla narodu.

Doszła mnie we Francyi od samego Waszej Królewskiej Mości buława polna przysłana, a w drodze dwóch odebrałem ku-ryerów abym na usługi Waszej Królewskiej Mości powracał do kraju. W czasie Delegacyi, jeżelim nie był wierny krajowi i Waszej Królewskiej Mości, niech mi da świadectwo przytomny tu książę Jmci Sułkowski, wojewoda kaliski, któż bardziej przy prerogatywach tronu obstawał nademnie! kto wszystkie wstrzymywał bezprawia ? Wszak znajduje się w tutejszych księgach manifest mój, gdy za życia Waszej Królewskiej Mości chciano mu dać sukcesora? Któż ten projekt zwalił jeżeli nie ja? Jest tu przytomny książę Poniński, podskarbi, pod ów czas marszałek konfederacyi i ten sam pan S/.takelberg, którzy do tego wchodzili ; niech dadzą o tern świadectwo.

Nazwano mnie wczoraj burzycielem publicznej spokojności ; a cóżem takowego uczynił? nie doszedłże sejm który z mojej przyczyny? Jeżelim na sejmie 1770. kiedy posłów przez karabiny i za kartkami Waszej Królewskiej Mości wpuszczano clo izby, obstawał przy władzy hetmanów ; tom nie nowej rzeczy żądał, ale utrzymanie tego, co roku 1764. hetmanom odebrano było; bo tak sądziłem i sądzę, że ta prerogatywa zawsze była pośredniczą, inter majestatem et libertatem, a cóż teraz po odebraniu tej prerogatywy lepszego dla kraju zrobiło sie ? Na sejmie 1780. obstawałem za 8upcratami skarbowemi, chciałem aby one prawdziwie na wojsko w powiększeniu gemejnów obrócone były, które (że tu użyję słowa) marnie rozsypane zostały. Na sejmie 1782. jcżelim obstawał za książęciem biskupem krakowskim, mężem prawdziwie wielkim, w kraju mającym zasługi, to nie dla tego, abym chorego bronił, ale żebym zapobiegł temu iżby niżsi nad wyższymi sobie nie przyznawali władzy i dla tego chciałem ukarania kapituły, bo może przyjść potem do tego, że i zdrowego zamknąć mogą i uczynić potrafią waryatem. Zaświadczam się tu, tu siedzącymi Ich Mość XX. biskupami, jaki gwałt kapituła popełniła. Wszak co jednemu z nich stało się, grozi reszcie. Na sejmie grodzióskim nie znajdowałem się, więc nie mogę się z czego eksplikować, ale żem nic był, mocno tego żałuje. Jeżeli na tym sejmie przeciw regulaminowi wojskowemu mówiłem, to mówić i teraz będę, że żaden go z departamentowych nie układał, bo w nim zapomniano o najcelniejszym zaszczycie krwi szlacheckiej; kiedy zmniejszono towarzystwo, a pocztów zwiększono. Pocztowi dezertować mogą, a towarzysz szlachcic i pensyonat i sam w potrzebie przybędzie i dziesięciu pocztów przyprowadzić może, mając 100 towarzystwa, 1000 w potrzebie mieć można.

Zawsze przy tej krwi szlacheckiej obstawać będę, jako mający tę chorągiew' od pradziada mego Józefa Branickiego, który w r. 1717. był marszałkiem konfederacyi successive z domu mego wychodzącą. Użyto do tego obcego człowieka, który krwi szlacheckiej cenić nie umie : bo Jinci pan Komarzewski pierwszy raz w konstytucji 177B wspomniany, gdy pcnsya jemu 6 tysięcy wyznaczona została, jest obcym dla kraju naszego, obcym dla siebie samego i upraszam Waszej Królewskiej Mości i lchmości pp. pie-czętarzy upraszać będziemy, ażeby sekretne dyplomata komunikowane były i odkryta ta tajemnica. Niech wiemy kogo mieć za braci naszych, z kim w równości żyć i kogo szanować mamy ;

nieci) wie stan rycerski kogo miedzy sobą kolegę i posła ma. Co do uszczęśliwienia mego, całuję zawsze tę dobroczynną rękę, która mię uszczęśliwiła, nie żądam żadnej z głosu wczoraj lnianego, a podobuo bardziej na mnie z umysłu wysadzonego, dla siebie satysfakcyi, albo reparacyi; bo głos posła szacuję i wolę cierpieć przez zbytek wolnego głosu, aniźeliby powaga jego zmniejszoną być miała.

Uwaga nad mową Branickiego.

Z tej mowy i z drugiego pisma niżej zaraz następującego, pokazuje się że podział Polski nie był dla króla rzeczą niespodziewaną, owszem jak pismo rzeczone niżej wyrażone wyjawia, a które pismo że nic było wymyślone, lecz skrycie z tajemnic gabinetowych wyprowadzone, mowa Iwanickiego wyświadcza. Król nim jeszcze osiągnął tron, już za niego monarchom postronnym po sztuce kraju poobiecywał, aby go był pewniejszym; jakoż nicprakt.ykowana to rzecz ażeby elekeya króla polskiego od jednej monarchii rossyjskiej faworem Poniatowskiego popierana, od żadnej innej potencyi przeszkody nie miała; nawet żeby Polacy szukając protekcyi naprzeciw Poniatowskiemu na tron, u cesarza, u króla pruskiego, znaleźli ją odmówioną, którzy gdyby przyrzeczonym podziałem kraju od Pouiatowskiego i sekretnemi skryptami uspokojenia nie mieli, zapewnieby byli z swojej strony innych kandydatów do korony promowowali, i Poniatowskiemu przeszkadzali. Że zaś tę rzecz trzeba było utaić jak najlepiej, dla tego o niej nawet ministrowie dworów cudzoziemskich, prócz samych monarchów, nie wiedzieli, i traktat w Petersburgu zawarty, o którym Branicki doniósł królowi, jakoby o rzeczy nowej, jako żywo nie był takim, tylko egzekucyą dawniejszej umowy. Clwarancya moskiewska, najprzód samą Polską rządząca, a potem się w stronę troistego związku monarchów znagła zamieniająca, to tylko było krokiem do podziału dawniej przeznaczonym, jako też konfederacja wzniesiona w kraju i inne tym podobne wybiegi, które napięte dawniej, porządkiem swoim poprzedzać miały podział Polski. Gdyby traktat podziału Polski zawarty w Petersburgu, dopiero się był wtenczas urodził kiedy Branicki królowi doniósł, czyliżby był króla nie przeraził i niespokojnym nie uczynił, czyliżby był ratunku jakiego nie szukał; ale że ta tajemnica Braniekieinu nowa, królowi dawno była znajoma, jako miedzy biorącemi potencyami i nim dającym przybita ; dla tego na jej doniesienie spokojnym został. Następuje teraz ten skrypt, jako było słychać przez Dzierżanowskiego , awanturnika, do konfidencyi ścisłej królewskiej przypuszczonego, z gabinetu wykradziony i po kraju rozniesiony. Należy w tern miejscu dotknąć, że ten Dzierżanowski z królewskiej strony przeniósł się do konfederacji, w niej nieco zabawiwszy, znowu zniknął z Polski. Temu skryptowi dał tytuł następujący ;

Początki do utrzymania dyssydcntdw i innych sekretnych projektów 1767.

(Skrypt sekretny gabinetowy).

1. Wyrobił sobie król sekretnie przez brève apostolskie, aby wszyscy biskupi z intrat swoich płacili królowi dziesiątą część suplementując jego niedostatek, przynajmniej przez lat 10. To proponował biskupom niektórym sobie przyjaznym, na co pozwolić nie chcieli i owszem pisali do Rzymu generalnie wszyscy, re-monstrując: iż monarchowie polscy przy ustawicznych wojennych kosztach nietylko tego nie czynili, ale owszem milionowe fundacje na chwałę Boską robili, lubo naówczas nie mieli sposobu tak znacznego powiększenia intraty królewskiej, jak teraźniejszy, z wielką krzywdą całego państwa i obywatelów krajowych, powiększył ją, aż do setnego prowentu podniósłszy intraty swoje. O czem gdy Sonetom Congregationem uwiadomiono, skasowali przez dekret svb dolo bretń, a dla uniknienia stąd opinii złej u be-

2.    Gdy się ten projekt nie udał, pod pretekstem gorliwości o chwałę Bożą, upadającą coraz bardziej, przez ruinę fundacyi różnych od dawnych czasów poczynionych, uformowany projekt inny na sejmie ostatnim proponować chciano, na fundamencie moskiewskiego porządku w duchowieństwie w ten sposób: aby wszyscy biskupi na wyznaczonej przez sejm komisyi prezentowali wszystkie crckcye i fundaeye, snb quocunque titnlo służące sobie i duchowieństwu, tak zakonom utnusque sexus, jako kapitułom, plebanom etc. Ta komisya wyznaczona miała mieć moc kazać insty-gatorowi swemu zapozywać wszystkich duchownych cujuscunque dignitatis et praerogativae ad comportanda et jure merito compro-banda regestra wszystkich prowentów duchownych, oprócz akcydensów kościelnych.

rctyków, sekret nakazany, ażeby sie to nie wydało i nie roz-trzęsło.

5-

3.    Z tych regestrów likwidować miała taż komisya Fis ci ccclesiastici nazwana, intraty każdej diecezyi dóbr duchownych secundum fundationem.

4.    Miała lustrować obligacye, jakie czynione były.

5.    Egzaminować jura postes ionis duchowieństwa posiadającego dobra ziemskie różnemi czasy i sposobami nabywane, a któreby się pokazały przeciw konstytucyi roku 1717. te miały być konfiskowane na przyszłym sejmie.

fi. Dla zapobieżenia dalszemu wykupowaniu przez duchowieństwo i obciążaniu dóbr szlacheckich sumami duchownemi, taż kon-8tytucya miała zlecić komisyi fisci spiritualis ażeby na proporeyo-nalny wziąwszy duchownych rachunek, wylikwidowawszy oryginalne fundusze, na wielu księży, przy którym kościele lub klasztorze poczynione były, z wylikwidowanej takowej sumy ratami wypłacali.

7.    Każdemu biskupowi na rok loO tysięcy, nieuważająe że dotąd jeden miał więcej, drugi mniej daleko niż to wyznaczenie, a to pro vita et amictu z całym dworem.

8.    Kanonikom katedralnym wszystkim jednakową pensyą na rok zł. 10 tysięcy, sufraganom, oficiałom i archi-diakonom po zł. 12 tysięcy. Kościoły inne tak miały być rozporządzone, żeby w każdym dekanacie cztery kościoły najdawniejszych erekcyi miały

Kitów i cza.

as

swoich proboszczów: w drugich zaś kościołach tylko wikaryuszo-wic mieszkać i animarum curam trzymać mieli, dla których komisja Fisci ecclesiastici rocznie salarya płacić miała: dziekanom po złotych polskich 3 tysiące pięć set, proboszezom po zł. poi. 3 tysiące, wikary uszom 300 zł. poi. na rok, dwiema ratami wszystkim. Reszta zaś intrat miała być tak dysponowana : biskupi powinni byli remonstrować tej komisyi potrzebę podupadłych fun-dacyi, na których rcstauracye komisya liujus fisci podłożyć powinna, i do reperacji kościołów wraz z klasztorami przykładać sie. Klasztorne zaś dochody tak dysponowane być miały : aby na każdego zakonnika corocznie szło po zł. poi. 500, a prowineyałowi względem dróg po wizytach zł. polsk. 1 tysiąc sześćset, reszta intraty generalnej od salaryów rocznych zostać się miała w skarbie na potrzebę gwałtowną Rzeczypospolitej, od której swój początek mają.

Pożytki stąd wynikające.

1. Duchowieństwa pohamowanie od zbytków. 2. Uwolnienie dóbr dziedzicznych od ich obowiązania lub wielu pod różnemi pretekstami wydarcia. 3. Szlachty sposobność lokowania się w dobrach duchownych, płacąc komisyi według likwidacyi i intrat dzierżawo. 4. Utrzymanie rocznych obowiązków na duchowieństwo od fundatorów. 5. Całość świątyń pańskich, i ich należytego po. rządku. G. A nadewszystko dostatek pieniędzy na potrzeby gwałtowne Rzeczypospolitej, mając zawsze retenta, które in cmolumen-fum jej służyć powinny. V. Uniknienie kłótni między świeckim i duchownym stanem z szkodą obywatelów. 8. Equi ibrii utrzymanie między stanami duchownymi i świeckim. 9. Zapobieżenie upadkom domów szlacheckich, przez fundacye milionowe. I te to miały być pożytki ojczyźnie, gdyby ten projekt przyszedł do skutku, a że autor projektu tego nie mógł sobie obiecywać skutku należytego, zrażony w pierwszym, choć łatwiejszym punkcie, że sobie duchowieństwo poradziło ; więc dla pozyskania pomocy postronnych potencyi, dla utrzymania tego drugiego, wynalazł pretekst pobudzić dyssydentów, jakoby od duchowieństwa uciemiężonych, ażeby przykładem dawnych konfederacyi dyssydenckich skoufcderowali się, i teraz o pomocy dyssydenckich potencyi de-klaracya im dana jeszcze przed wstępem na tron wykonana była, oraz ażeby składki dyssydenckie na ten koniec hojnie sypane wzbogaciły go, a przytem stan szlachecki mogący szkodzić dalszym zamysłom, na wydanie i zniesienie wolności polskiej czuwającym, poniżyć, ażeby nie przeszkadzał projektom dalszym ; bo prawa i swobody stanu szlacheckiego równającego się, ba i owszem przewyższającego moc królewską (gdyż bez jego powszechnego zezwolenia król nie może nic czynić swoją wolą) tym umyślił sposobem znieść. Wojskiem cudzoziemskiem na pozór sobie nienawistnem, pod pretekstem ujęcia się za gwałcenie praw i wolności dawnych, trzeba stan szlachecki nieznacznie zwolna uciemiężyć, którego uciemiężenia poznawać nie będzie, gdy pretekst pochlebny zastąpi go.

2. Wszyscy lgnąć będą na łeb do tego im pochlebnego pretekstu, których samo wojsko niby im sprzyjając, a naszym zamysłom przeciwne, niszczyć według naszych myśli będzie ; my zaś pozór mieć będziemy że w tem nie nasza wola: gdyż to samo wojsko nam przeciwne w równości nam szkodziło, jako im 3amym.

3.    Tym sposobem albo poniewolnie, albo dobrowolnie stan szlachecki przyjąć będzie musiał posłuszeństwo, z którego najwolniejszych albo wcale wyniszczyć bez rozlania krwi, żeby drugich do zemsty nie pobudzić, albo też z ojczyzny ich się pozbyć należy.

4.    Tym sposobem albo dokazawszy albo przynajmniej ustraszyw-szy, ten pozorny pretekst trzeba wykonać według projektu tego: 1. Tu w Polsce najlepiej się ten ma i najwięcej ten może, który ma znaczne dobra dziedziczne. Ten ma przyjaciół tych, którzy okazyi pewnej szukając, starają się u majętnych panów albo o dzierżawę, albo o zastawę, nic mając swego kąta. albo o różne służby, starają się u tych przeciwników naszych, którzy albo przyjęciem sumki na prowizją, albo wypuszczeniem majętności, albo przyjęciem ich w służbę za dobrą zapłatą, i tych starających się i ta-

Kitowicza.

milią, oraz i przyjaciół ich kaptują sobie, a przy tej hołocie na sejmikach i sejmach nam się sprzeciwiają; czego łatwo dokonać można (jak my sami w naszych zamysłach robimy) bo beczką wina można sejmik albo utrzymać, albo zerwać dawszy kilka kur, barana i jaką pieczenia. Lepiej tedy niech to wojsko rozstawione po kątach wszystkie kury wydusi, barany porznie, wina wypije, zboża spasie; to nie będą mieli czem tej hołocie brzucha napychać i ta też sama hołota będzie im nieprzyjaciołami ; gdy wojsko zniszczy dobra, to od nieb przyjaźń odstraszy, tak jak Radziwiłłowi stało się, co potem najwięksi jego przyjaciele najbardziej mu pomagali do zguby, wiążąc się do nas, bo się bali żeby im się to nie dostało, co on ucierpiał. My tym sposobem z cudzego licha zrobimy przyjaźń; zamiast dawać żołd wojsku, niech się żywi u naszych nieprzyjaciół, atoak łatwo dokażemy, bo oni nie będą mieć sposobu robić nowych przyjaciół, inni zaś staną się im nieprzyjaciołami, widząc że zastawne lub arendowane dobra pustoszą wojska i z innych miejsc wyganiają owych panków : to radzi że ich odstąpią, ani im się już kłaniać nie będą. 2. Ci zaś co nam są ani przyjaźni, ani nieprzyjażni będą siedzieć cicho, bojąc się żeby im się nie dostało to samo co ich minąć nie powinno ; boby się znowu oni do przeciwników naszych przyłączyli, albo też głowę podnieśli. Trzebaby wszystkich razem, a dobrze; boby się pokazała nasza robota i dorozumieliby się czego my chcemy jak robiemy. 3. Ale dla sekretu pozwolić Moskalom żeby i nas trochę skubali, co na jedno wychodzić będzie jak żebyśmy im nagradzali, a przecie to nieznacznie będzie i naszych sza-cherków uspokojemy, którzy się od nas nagrody spodziewają nie mając nic sami, ci zaś którzy nic od nas nie potrzebowali, a nam kiedy znowu bryknąćby mogli, lepiej tedy że ich zawczasu uspokoimy i tak wszystkich póty nękać, póki im się samym nie sprzykrzy. Czego nie długo czekać, bo za lat siedem wszystko się stanie.

4. Co rok co nowego według woli naszej robiąc, a co raz bardziej ich niszcząc wszystkich, dokażemy wszystkiego ; przez ten czas bieda im dokuczać będzie : a jak ich ujmiemy, to wtenczas sobie odpoczywać będą, a my swoję resztę zrobiemy. 5. Ale żebyśmy pewni byli jak naprzykład w Moskwie z carową się stanie, albo żeby się dla nas odmieniła, albo żeby jaki kaduk z boku nie wpadł potrzeba nam tu w Polsce myślić o robocie. C. Tylko że szlachta

Pamiętniki

trudna, na nią trzeba nam wędzidła : oto trzeba chłopom zawczasu pochlebiać i do tego inszych nieznacznie zachęcać, żeby oni to poddaństwo bydlęce porzucili, czego raptem nie będą śmieli ; ale nam też tego potrzeba żeby teraz cichej robocie naszej nie przeszkadzali, aż dopiero wtenczas gdy nam tego potrzeba będzie. Gdyby jaka przeszkoda była od przeciwników, wtenczas dosyć ich zażyć, żeby sie przeciw panom swoim obruszyli. 7. Chłopstwo nam nie nie zaszkodzi, bo my się zastawieray żołnierzem i harmatami, których się boi chłopstwo, ale inszym dokuczy, a gdybyśmy widzieli potrzebę, to znowu na uspokojenie chłopstwa Moskwę sprowadzimy. 8. Trzeba nam wyrobić w Polsce jagielońska sukcesy ą, i też władzę przywrócić królowi jaka bywała. Już mamy skarb i wszystko w ręku, alo sejm inaczej nam trzeba przerobić, dosyć będzie na tern że się zjadą na sejm i podpiszą co rny im napiszemy, dla tego na t.ym sejmie teraźniejszym przyzwyczajać ich trzeba przy Moskalach, na drugim także za dwa roki Moskwa nam potrzebna : na trzecim Moskwa dla swoich granic będzie sama asystować, na czwartym zobaczymy jeżeli jej będzie potrzeba. Potrzeba pochlebić mieszczanom i w nieb przeciw szlachcie nienawiść robić, żeby do nas przyciągnąć stan icb, bo oni mają pieniądze, które nam są potrzebne ; trzeba ich użyć z wolna żeby się oni do rzeczy szlacheckiej forsztelowali, bo w miastach edukacyą lepszą dzieci mają ; dobrze się mają mieszczanie i do tego przyzwyczajeni są do spółeczeństwa. Oni za dopuszczenie ich samo do obrad nam być muszą posłuszni: szlachcie dawnej będą nienawistnymi bo im była przeciwną i postponowała nimi. Mieszczanie oddawać będą szlachcie, gdy ich nie dopuszczą do niczego i zechcą tylko dla swojej powagi to utrzymać, co będzie przeciwne szlachcie, a my co będziemy chcieli zrobimy t. j. Moskwie niby niechcący trzeba dotrzymać obietnicy i po r/.ckę .... rozgraniczyć za tę pomoc. 2. Posłowi moskiewskiemu indygenat wyrobić, żeby nam zawsze pomagali i on i drudzy po nim. 3. Króla pruskiego trzeba także kontentować, prócz tego w tamtych stronach nikt z nas dóbr nie ma. 4. Cesarzowi za to że nam nie przeszkadza trzeba dotrzymać starostwa spiskiego, co nas nio kosztuje, aui też nam nie pożyt-kuje, nie masz racy i żałować.

<£

llćLc/

, /

iet -

'<‘t ftecxij u) hfw jkyuit ay/aityityt L-    Jtć,a/kb iuf,

i«4 cf/kćfto tłfĄis, C* d*4wJinis k/ć hcf<Hyw/>, ic-Ąn. tkr/u/Ł nić kyi &*yt-Utuj,/J*. % yahutłu ktdto>tJii£y0 i/tHy*tĄ/iu>rT^ >>* /(fonemytłt txc */>ćWsrmi' "yćMsy/frf/frny û /^ /(r<y/i    ftict/rny. ikf //ckf

u/a .*0iXyjt (va /iSe/fhtA. -ruyiÿ 4iH/STu)t+ti£ i/tt /-ćtik, u/e. /untńnua "fi fi e> JtueltOLt Ta^ fl yÀf/-ifî.c-0 JlMet.^ 'f, h. ‘rthfshnt ej, notf**///, xc -}ić- -rjeu*y 'ïùts /ufeiy- Tjr&CtMAX eu- Jyjć- -tn/rîm c, <• %eu£ nu. 1-unXÛt. -/<*/{ yj/ku. ttny/ n. /y/{ i ai*/uHyiMtfttj/ćIt Xûuruf/Icu nu fi^tuv^ &*ûl%/je tu dttjAu*.

^/t<>^-4 '4^ LU «*

i+vuli rd HiZtuhl    c*£4<u Ż,,tu>t 4u«n/fi +uul

*itHX-e Indu-, ni*. f/ww/t }ic a£>{ ooL i-n+uy: Ju!>i</ćUuht ôLx+itoitî+u^ yuiKsurMsHu, <tex    i-<*> fi-itv    LU kùA/{ fit i ft »duże ^    < « a. >

f»X)>Uï/ff/>u ïf-aw^scumv <0 H/ï/ttAhM*' fr/jl /-JUJH-Ït t lÿf i fy '1/ tUA* nifljfLÙr A' uentćtlćio t€jm- idûCL -ntt &üJ(ujußAJ*f rtly etyt*-    ù Jt\4 U

<ttL AiHXij(i klćl*/ ituMfi/r ÿ+U**lttUii' xaLol mi //Ç-    tio-J/c tiL

'nueoixiÿ -juscc    ki-tkuh. ut* )ctkc otux11 tic *n. fu’ ~

Mu-v ■**-UrWJzu iuft/e h<* iutjûc dîcmjtc    tfài+Jl

v VI-û^V/’^WL. n*%.-J%ifnc/i &ti    nOu -iftcn/i.

-4tDLu>yiiim zsućum /ïjt hw/eteüs mû

«t U ; /■

tau

7

cUxl

ji rA.eii*rt>ićo*nxj'

C*b- . ac *

Vt )U Mi.

di*ji#xik*ly /akeate/r--iit^ dui ^jcoÛMi \t*o ;

diäH te/'ftAt ï V ÀjtL..

J .

c?rt

cv+Ly -

'naï'nect ta- >i£s.

Z.'dcfoatU^iu cUuUoyn c/^r : StedJlwU*. U

Unr*/t UA} ^ dusłuH^Uć uoA^MIaL % üitr Tf*    MrAtuUvmyHS'i **    iciU&Ma^Au

AôUai? ' m“fj*“*7t£4* tadlluA dfL*u'f*tf'«*f*A4f* *rXytu'ofZ fïkr* ty, ttL fûnfM yunclU&'^AL -cn^^

- ftyeAÿA,' M**Uuy+*v«l>veÿô Ćnnu. r    A&y

hnU’ mJ>yUj% .'i,4 Uoyo UcyamiaJi    t//JL H*ù,tki

/C*

riot

>n

*û._

yicuirtiy

00

titiądie/uncL ujuyjleHub. JttA ydy    łti+n -i u

otittu (icfùot TejaŁ dałfihtt ß$ m fttrjMlfii 1U-’\tttwih trtfy i liiflt ÿ//tje-li t/*2f (Jj* fjMaftu{NlH<l iftUHPitf i. UCfntełtflt' jf" Aiytk j>nrt- cUup JlLiuąJiZMa tye Tt aJ„ Mpu^tea-r’ kin ob,

-jtutcil cb /*tn^ rbe/ttet jlę. r trLttfky -)*oxduJ/*itb%i‘j Z wiele. Af"///,

tent eeent w; i/u.lt tęty A.., Ze, teniez tue, mezeneue

4«*. »i lny*. Jn «<'«-;« HaA 4Xi,^i4«/> «j&txs

7M7'¹: ?/ *«>"*<="'4-/4^»* 'JMm&m'»«* «.w

AyAf^.b.Ą.u,

..    . /T/Tv“ > kieęfb. A-ZriAb, i£uU*% jfClitee*.

r^,«t 4*f*~    C ,ru<~»u^

*T,    **~s?v

■łAfrAtoypf* ,<z    .,«e keeeA e^UbL

t'7w '“7^ “ fiZttiy, ^ZUsL,

-' x'< Z''/    t’,,,ć“Z'-»’ /****“’*£. dr AjZtnhej

l .et fi    /*> etet neHtreeteiee ftAAA^jeH, „le>'A^.

»<& rttuUotT«,    tićLfi/tUyeuA, Je

7'7 ^7% #7 "W    enee/UtiĘ Autezw

Z ‘ u ^Ź^zl A‘    Z«;J,~/ Ł

T'*"    ”u »"■■“TiLiJ.Cä '

//<* Amł juLÙz* / r ?7'T / '

y, *4    ■ f c +    'p****Z*+g*sĄ4U X t#7ûC Jcïrtjd

T-'^p    **s- Wau,    ■

^«vt/ X ,„v V / >    " "7/ "7 **-

^ À ■ •    . ' /^ ?» Afteittî im. «utyM/sn t.i

X r- "T'T'"-?. *7 * P Z« Ar, A

A fy.TA*. „« r^t.,

Ppr'p'y ^ u»* <*hu*ic*

Al pyuyyA-rykJy^ „    ^ ^^4/^

^ ^ 4 X «w

t.AyA.u U    w«AfA.fiSii.hwZJLl*»**,

TutLAi^i i;    i’+*di&tir Ae    y'xiLf/u Âtcy&ifrc&t' 4 te*44.

ÏIIUIXJ r.£ 4uk&MplJJ/^0₄jlMiijtOfilĄiUeL UtfiesiXc^/t,Aldrdla 4i£/*'--hîl*\&n4^ błr+tsj/c fifla&lpfujx. 'UitvoLur Hjlxx&ni-üh

/ko

/t

fr

1 '<i(t p-ije*nal >u/ •ui*: uoLt l k *01* t eit her

)' / • 7 t-t ci kem l v

€4PfU>

>/tra

^<c

■1

/'

t>i ćh .4**

7-

7"%

*1>*U i_

/

V.-

V/

■iiiaüik/    Mi/xAchifrm/ Jhu/xùixffct fitizX / /Lxitlurc

>ruujô, cUirftey fa oçi hcniJ*dtrciL*fi itlZoV fiiez >n* fejmd' fi trzuWfiatyj* tujtn, fi? i(ÏUixitf /i>XM fc-, j-scj0jLCtiïÿoi. !Uj>t-tl['%&rLcL.-1?(ieA*i4£%ßtt-ZX c y r%L jLou[lrtJ>ti HéLfiMÎctilÂfl±4 >rlil (HOItt (Ù-ü*tMLi ttCL ukfCU4ui -L rftit & Ot-fLZ~

4X(%j vÛ£j,arJrtTe<4i fot*biêûi' uy&irtdj iijca>Hû^ot nô ffiwUUććffy

L ŸjM/tfjyé flirrt- ctfty*tifvdi/£' ru P fiiarv, fia / ***,• nyyrftaiyeŹftfifi/Zcyy? ecûti 4.

Ji+> »i/ jiulhtM. ftrfiuifieii tnk jafiJe A /c    ^i€J jf***** ^^

uxtAumte, ii/ćizrfó fèn, êuttirJflcjufiL rufiunÂi'i- >rid»wUy/fïvy jiûïyy ' neui ?)ic*<£. tzAte-' ‘ftaxanxfi-anxt' * (.xyfix cfiaïfzx- ira. ezzxAte, i/ t\/i ^jjleenćmni x AinyeJi fsztjytf' rt£-, zenlthu: nv miarzù+u filtt^Jz* k- r(//,)La rttxe%zy%.)?^' run/eet Jfuiïibt\i/lf iv ncttizft/ïfunftzh)>- LyfiûfJenzr<iï/fim n ufizt-W beZÀt A zotyiii ,ffi ■oT^ut/iiuzL' XztîifizT rz>%jya-fxz^uy ^yfîyfAunre/tić •nus fl miede tat dl- fia-rtf/e-y a eu-z-ffz Ary-n rP% tx^ ftcu01^,y rxe% fi* ■xti-eie. &    etyfĄy a,-rtczxyûzx HftyLtiXßczxiH/uttxey'jAzt/y&j netyz ue!t

'kiz&nCeJye JtliijHt&oru, Xf*tf hHvaftf^yzr >tuz0t^rt lift>ta>ti-'}ffTlctiU£U&>nt/

ha ftf+û&fi «Y* ni*- ometfx n£^ J>»iesAiz yctii jene^aT. Azocztè/-<hicifrx^LX^cfioferjuzodczu^tJ/ ttiz/xfol- bu&i Uxzux ddt farut* ci- fui

itticdznvüi-niJeftt.e, tt- fifùclz*' jta>t/IeilX liAzcyfii /tifłteiiciie *>/«Ł ird$n_ H>->YL) rn-cuctt’tfiinô yzrizj^àfize/, itfi-rzt yy⁰ f*    XetS/etZ

ur JeJUiwitr- et /ztk »ui urirc-tco, l«bdy Xct uły/uurijecfuuri*niezn Jlc-fnut fafl ïHAHar?hir/i*L> ł/if ktrrC/fhi dfi/i eutSirrLimćs <■ / it*C>fi</iz*z^& ntémr' rfâc/./ee, fo </id*aC jnaxemy ûcù rd*z£ ,te /toohrhu- dlófttti*? cfdfiinsioevex net: yZl z**w//aytz* aff /t >w/z+zix    ^

c/e Aj* rtttc/eXy naj^ie/tfłJtZf uttt fiiystnefi/te yzt Jirie ’Zeni*fyc ’ ftHUXeip h**fz>clerffey^ t/>d>f/ÂiX' zfytjz/dt ttfJLäi, zzt kdae/fie.    /zzzsutie

dyjjjzz/ijilirur't?/ fifre tze fietc/ùfiiz i    ; <*- fr* ziie /

ü*4%U. ù^iM-û/fr/i nier *%/    nfi/Myćkndir/ri, /,z*Ut*ł/t>e£ e A&uk

~b iei ^(//> f&tfczjififièthu </1?£A*fi/yi łtfńyzeJltde?^ittyzt/zXxe. fzyo/jpieeZt,hrïAi    Ÿe/rû ri/ÿA'ùe Xczïhkau tut.

* y fie,-tu) fitfrĄs*zùzftyû/tftz itzej Xsrudufi* czxfiy>rl ydxi'aee'oe Att/tficc, A frf/zii 71/    'rtiesû*L-, Jćhf 'Aj fie-

«’iiùZit • jłćl jezntet? iztnlfeAcxezzfzzyne i Aeteyui(uJ^nj'ne w-tf/imxarttn-o, wiAd'XM'fidh'eMc 'nyev/umytt-e^i myAafritfiy i>'Ji +ifeya££,    ^*4

imju Ł> ,utnt* }tP/n    'LHy-tutuiHiAexeit* zio éfû/i/A. /:riefez/yd-a -f *tp

vMtîtrUZ M+4JL&& fiûvelerX üfieuMkL\J?ni/>yu>n 1Jûc rtt*. tfn- eaztrc zi Jztiïijfdciÿdi fiyittl /ml niezłe rmldeuifir/fdyf £uixetl ittiol /f »t-e*~

tfrrt

u-v/ui

dtUxdf

Mf,

If

ZtiZù

/ fift\f '<C #ZrH

' f, L ^ *

rztxrÿe.ï, zxf *

fifUejaizùâtrtto'^ nztdto m-tKtzelitiuktt. jUHjłiifrij-l&m, . uctmUal hel ti* < to.

HU ilZ/rtftd f 'ittU/, jvtzfü +u/ni* i-ocef-ilÆcu^t.

4 L* tul. e/i/tfJi; 'ru*£V,    tuty fh&ćtw: U-e />es

ffit/iàlXÿin U£txy'ł ji ytfc. Pof$tJhtrt/z1J fzj,

aJoiixu tftot/hu zf-ftxü ffyeheu, hyejl hu J.dotr*t/nh, /f9lf ItJ/d elUféll, ftStêôUÛ Je/nUm toctrtćM Zz+iït-ftxL Ht* //J£a (t r//£zj    Ct%

tu ttlérJeX kÿêut nu y. * v/vLz/t jfdÿùft/ *zu flJk/ûelrUU, Ućiesru^ot/ÓL ^/tÀx t tzisy/i/tvto i ufefdri nietani' crdtmft/nertM’ uto, icc hfiJ/ttt rt &£

\tOjl iue/ifzL pfXtfMétlbWUum ,

c/ht dz/ruolf n fot Uo jWt u ’j//t>zt<e /ztw^ jfc&in ć± jzç zâ ?wfżC;;a/e U u/eouly e> re/tedouxt hoT, /& l. łer±iet»u/T.

ty :ju!ą t- yziYvt ïtt> nt ■ t uvr»rz 7 Ma Ifitdtc-ûL^flftUeU.fi UJerjeUtfl-C ftû '    '    f

* zz/t

Wałcza

uyM<t au ' do "‘itSiliu,

ytt4a/*tftt4u.tCLu>ia. 4enulu t> etytuM-ûaïarue

rnldj'oU'Utz do famts.Aaittł f,oR*Ma ta\ÿ titzXottfU-^i4À »iUdxt dftiku et hotrklfrul ï'sirtflrtum* not /7/’ ' jci kt it>: u> j+rêu jt n libitum du h>

IttK jifïftht- âUJfolH,^Ut H&Uit itrtXt, ZMSćtttH#fttk fklcfiz oltoty Izliu

àékzivifit tfU J JL <ult)t(l*te>tl. UUitico lilttthta ?/Jtz/{>ùtnnÆ ihafj

'KOIL,

sy utL    ITtOihieiO+ILies utUwli Kl ru CL, hûêWIL * Cz.

»>n    — z/tzzrzz /r/\ji7rt uzg, vfbj ,^/V/ X QftlttXC.

ml

z.^C/JTtl hûRtUltX ‘foxy.ifz/To

/iktotmJe^

oiUa.t'

sïz>cL,l/(j)o

<u> i kzUntlrr jurny tftcatt zzuL' x kht

AiHttflo tnlfytatdfxy ftshtifk oui jiuUl<Hiyidhol, zlćltlotT >zu*-    % ^*4

at jlfy <ux4*£Â£lZ(X. d'flzwt inj&dxy t/rintlrtQ u> kfit-tt/ 7 tdtt ttłcic ifdilinCułtL Itc^lt;^hltuijJtditdkftuj i/ttttfX/tL ^Z zzitxynKtd. dtitkt    pajet<7*u7-f iltuH kl, X/tfxUt^ jiey <*ft*r»U*uU eu âbju* dou

ztHćrtiii eeytÿtktWÿJ JtftujfetfuÿL' % oLu*tt<nlt$tUÿf: c/le^ c/fjtur 'nun hu htyAÙr-tuùfrn. Ąutiiilł^t Azt/hutonu    tldtue^Ae^

c^> )loi jtetutctf'ïély $ k. xnoi kit*lté kl tutlIlot/ymU. jzrkt hx pfrL j(li Łó-mentla xitrfaiold 4I& fi rtuêd def-utd**>m-f*iłeM. dit* rdattlot f^

¹ / nltL jttàoLïü. dé- t*H nyi*jnx,nluj litt HyL uktifet U*.

;JU XeUfiûUi tÙA ‘Jitldî,+ntX lodrjlûL %iüif+f roUrkL.

nLubiHAW*kl a %ùiôict r?**Vr krmfnUzxni fiaiótc !t tiji> na tûdvu>ejf tjw tu4u>jKUktttniÀfttVL'tutrtk/urtktinuo, ruß**'***'

,L'+tj'ft'ftysïyHy najh '    ^

lUtHl'Ht kcL,t*cbltU »U¹    % CKt

• . êy .

etlXÿ luiri ( ft\Q *r*Mf

T«J

jtiez

t*77'7

UOLt-c Cffllz' ntfel 7ûitjj4

l,

hirt kilku lit

% <tn*oL    Hait t 'l^iaU tilbrctny/n qttgj

WUü

fiet- tayMtûo not n<HX& lx%dcqo an*x<Lff*êtMUV du iurcût cwt¹. otjpl* -

nujio ifl+tzj fan ti-M tl a pdltlill, tdll%i₎ jtztvj kltry rfifi&p h fl u. t^meLo Ą/.\ kcubljjlyt Laciù- t trltiut ^fyerfty.

t%>ac rwx h# ÏÏMrhtlù .jfhkttU mkx.%uU

% jtrcuHyrttt Textile ka Idtj jttduwdy *ic ûiteft/ /tt;j l fur rltUVr ft C >i J

-zjihtrl ^utruru /êtt iotl+rd'fifotü-Otdricrtifj cÙofrUxL- met litu (Si Ht >

( 4€J/mi£y c&ainij ni uHVttZaëtf/rlljr) v

c%ùti ino-/

jtlliL za/t

ïtàin

\ut/ic liitlu/j, nu hï razlt/nuc ItoH' à/Otÿej

f<i euiwlhcur !u*7ó.4 uH^e/k^łw    *l{/wAuw$.

\Hittoujan<(tt£fa!y aylanC    otrlo na/tyo r//&    >/u*--yu?fx

slseÿf, aćt mortkor/tS-Cs nwu'ejaiOÿS, z

•łir/uHtJćJ&ur    uotr/niću/laihuHJ, laŁ/O ZUXjj&Sioj

dâ *ya&tć, * fy-t*iu£ f/afll/ifi. lltll ataulwou    *kiy, /l”uf:

h/j fajAtfih^JjxpùtxL,/aÀwad£ ,f,4i fj//hÙh-'M£ ćdt/*JŁ**0J<jl*4¥P‘Z jgHt&rUHuhfd. JttipjzJulooiruHL toi/MloL/tes et/*otJuUŁc//4. i ty^olai ty Jojt/Wjtal. <A(i +!!fiait.jcz.e.lLx mi#    jralyuale/atfi i tarto

odo netAJMwttUfOotit'ti'éûL fiïtit/j zeftoauio/ ciekli*ocJal,lyc nttfUs ÎX acUjtnĄ txl&tf/cit Jjioio-frualić rU fiOiaifrit/U firtetcas J/tatas, /uj%uXl wułóunu i/C /jiTcy/łturriA* %Ąrtet/{/> le>>ui Jo nttul vjjUyoL «hfjtkausci /otji< lia - Lu,!'fournik-ct » Mi la kot uf Ą 4Uimaf/j*irt f ûcuaot !(+t/1* tułtwl/noc/'    ftU'^tu/Job <crrea<j ia/h //8 8 lu/>ùco ‘--i

yat^ike /akuijtl£łJio-Łj. lierv (oj/f ar /uf-ku. ux^tÿ/n. )f 88, ft4X£\a~

ęawiJle ÏUku-iftù/A

OliŁ uy kcuhn {ti;lajU£/

llkfxi fio /jrjun*:frûiuuii

h/tflstL bruoi^ HXttü/LrtSA^ alt/ni4/V ’'krtKaTćo, ^

la tOiô xaoTa'o'. toie.l/.-kà' (/£*,&. fi idat cL fë

r,.

i ta :o

tiùujl.

ar ra-HU- taLęe^at /foo, u frcycL Ji*fii uli/tirai/im aiù

t/£OÛ x

/■

lei j-tl'/i'CtuX'fcL. i aaf/rL loi ta. "

H/u /Lt HCu/faj pviAtjà/JUU

btłJL fûjt'J/A%ficuY*7'

* klata cIaJmûU ch owi'

*o lUieUgut t ies las,

f f

d&i àc^ni jiads hahjedtf-a^UCL fcUteJh to f/oaint- eta i/esf acly t>ux nai A>%a,ći£nied%2t.ln/J daSy/mii ht cudami a-knlami //kla/iaX, /OjtiXzXO /Htittfiji, Jtrtelj/^u/leetę] olo avuilat bciùuwucu*! /<£ HUsbkhL ft/rnC'Jio+Tvcjau'tLtuj Untat dû IPrikteId/j if Unt^

4at łt \tf tt titOjyiie Sto dj>/La,uuHOa oUtUjd th t linii t/HćU tuj 1(1 -Uoùtt * jitTArtUjcujiĄs    (boleje ćtuita iof/jł cU (uda t fy/rio,

^iyccfimMhtùûcudt/t4ijjuh_ûHO noc uiul na/iijild xatctt XhaciĄtłUt %ćl

XjfidcL'^aa>iSLhi<ii,Yu£ /oljLat tle iiitjttf. Li~U yolq un^/UtsttL

\JJ

okMjüùL' fi0ïL' ÙLMVks    dp iPtHfh.0 )»<* %rifć/.^

j    tîKA ⁽jlaHj nwut<*Jy€iX-    {%y jl/t(J idfadw fu t*

mflńjluę, «î*y jt&di wTclcIilûl itiyici, nieoLe fie*ich<jut lcl attti &ci ‘Accdy, <*>iio-tL knyico; tu ice/ utteezctTudellil ijtfff yr/JU’i k* tId* Peâije . îhvirt MttjcU- fit tfiić'u.*iela. kû4l<H0’ a rtftlùvU' t kxejieu mct'u'uizc uwijjikttL' ji/iu/HWti ubifiuc.t c* !*i' vkx&d nu J eeuH^kie/yve d*Jc itut ^biaJxie iiiuijtiaĄUty a feie tVnie toilej<3lcid*ie>,fr f²^¹/* ytoUtnwf.i full t'em/ijut'MjJi dame>i tnri (rm+firuw wurdet*. cJUĄ txje Juxhcc jwh'iü nùù clûalùL -stuf /Loû, xew a ftw 4u»v keti tatą, tdada nitiutxfJLtCL, atiht) eLejueJament yitÿfkraHJ vxeedxtl evt^i JU*r^ "Ui/oiŁ fc.trtuj <Jutdxel%eL heMt* obiuU. hu /L jiejxa. jtudne^ą te* Xą~ 4ß-l\£' ktrU/Hkcc, hto+ą u>uitf%Ł keflue /ûeletjii^ V nvù_ >ui fthlcHei /ëttv tïy-afoiUfuue jécila&ij jie/iuMtoiffdwo jvfTUj /(^Ci*CDuwjikce.Jhô teùjj rt\J\iu. utLxaIkJIti/nù rirt#; ht* < <*> J/ndsrau née

jaeMe/njttro, dtnuek keJUuH&iej tJhtdxj JU' nteuJuu/ ftrd1**4 < J du. rdexe nioc dxtunu^ ityth <drkJ<f tfaath *uf) uchxJb lie Je uHjrvcL /exie uLou’i^pnAÿ iijäizu xel*v me/ L</Iol a ni krrfeei^kûL,ciyie> >nt>nc(JuJa- Jfouüuiytp tn% rxJf jtÿmftbyfirnacent,    ny fyif

krdrctven f/af J bojo )i*tJiJi tło-» i/uuj /etjjifb/t *€tj vie de h *: Ttoluuyeet ** ~ feux, fini oti > l&Jtf MeM*tusae*y JftJï ćaJej) Ja fi* têx'-ur àe/ia^i àwunltùe tWjfoxH/m Nutrii# >1J?J ■ Joe    iofoL JüuMy/nu

eÿttuHirt- tiwMtfw-ne pn&l    Ji>i, uJrfiJi jît jyneï &ntj itîe^

ml ,tjxen£;cc fc> tMcjIedern. *k<?. 'ùfiuvU/, %joifUe / rtbJtjJ *l*Z*UUt '«ui .•■ ia 4$Qidctłf pdkit> #Ul trtJj, ttuoùxtf °>/sk

liitlv JjuyrJuJl Ć- r&tJue)i >)tee iw^frhèetu* <cJcuctJ~'    èri^

imiib lb (cjtajûfiiUJA-Ab,xc. 4a ctaf^    îtirtij fu turumiu* <

iê jicUjt.\f\Lifiit me i'U.à'xU me J kmiterule t-fiu>ctc,n It i x+ty.

iJye+vieu'ôuûft L' honiuÿCe <J>tj.xkp0Ci, <uhu>ùâôuâ et êy JipuMxj 'i*db)firtTwi >t{jtli /uJi >utjL, jdkf fo dé dljiuHj, de Iuef>X.JjJu netttiLtcd/kceJe tAfiùt.üsè.'tuL \tier><.    v tbm- l'cclxee/ ///Vt^.

iZii iumnib z upukl itbuXL kenuuuûL tti'U deUuU ?Un4tU ndti' f tjyvn, jirf umêt    )ù

du "rt(*icf ’pdJL+a

i tu fnja tytafl

"/

udfii

y,

SiVib

%*

• f'-

Uf!

ruth

mu-

sjcie-AA* rie ke+ejf¹^, ne i?xiąJcL *lc HrtJnmjJi

! Ł , - ------Jede Jei ti/ijtic. JJeaoyhar, ntijdw

- ft+i/Hic Lhlo aitÙMXvze-jti filunttarze, wrwteafbjcdlc uran odo tle k mlb de à    yrktrrej

epi<ra.mLft&tśtłu df Jjrtw >UfS r

ß. Sï e >x h>A, Av fieyt JtJJf hJ

nr UfXjbifat’ e-Ht f*

dznnl InłimftUrhJUthficü. tj

dein pnp. jak+t! i żajtuuk da Jtr k ttl C/d nic ittûlc tfue, nu. {fęje.

rrtie. hiJłet «

y&

bxitCtL $U>i uf kŹ+ftpiYL ŸBtUMVH.it d 4U#>Ü4)1rfU4t/ft&rtiûcuj&ttfa 7$~CL fi^yriy rtl</ % rAt/tcomaxime łnjfi. te iTtsuM-'. nie.¹ ^rciTem, et 'tû/kc k&* jhüvûmL : bytu. m2& śtfle, jt> <W*tltf.Lt Jt^X^ÄoiXtfLnioL fuf-CiaRW- ' *mL' rtfUCftiycyCL Ae aJ. ftfuAttatleb    cudytcLutcUfbAcd^^ce

łruA*sa,Afo,y ip fHi/^^oijûLouL uurwdxùmij fum litem Juwcfte, Xea 'httfUjtUlC tJukrtrL >U£..trtuH, tfu>t /ie Hunden A >*

JeJkiedecz t\i

uejo xu Alt %md.tkCtf- /ili£' UL&ffć Iń-i Ultfi a ^ >1 >ct t ful fiu. ‘>K&LtXclvUej}%4fćJi\

^JflX hŸOeunû îfttkliCLMŁip(fl Al LmMt' ffù 1UO<jod%d fie . fi!cjlcufti •* O. tUUU

l&kyULftfeutfjtrtetieyTtw a* iifltkie feUyut Xi*. chUitfïXttj*f iuHJtcnuuLilUtt v/l [iedntrnvdt.j)iù.e ^lafiliUtŁ net. '

'ue,û/k> tjïAiiL AhCcnlyie <t/t<xb . Xzt/ltX. lu ul fanty vt aut dut fuyea/alA jit nieceni**'. JyfAc Ariela, cuy te / ii?> adf <■ ■ <*H ffcdtio lidtJirt' Cjû tyffycbiA c xu ßtctJiL, <* xy kJJi Aie tceaccujou. dc nutteoye. JtdJxeJć/łte tluxu*- r/u mc ’ia ndj/uŁ, qdu rùc. jnt eile alt ■ ct&ekiułtu /tÊflâ u\ w. edufJt c%yf teff iP Wi&ic&Uuji (ufuMiu i(rlrie> duht/HM fux^-iftcii dtrffze aiAuift fd^ 'ki, 4: df xtiuydujût »tlzdxy dUeycicitne tni-p£>uymiouf a no cd-Aukf, <tvtc ćudtu>fiofi?ttkùJt* ctrfxAdà ka nudo ftcitajdrne fil*- mte.lt 'ketu 4t/*ur, Cały notfirtćd hy%R(tJcr'/â/fûiœaniv &ra >üit ictrą ineąc Ada cl f    f    Ac.' Hlcdij fłted. fóicL 'metyt^ fi rty kJd d 'k/Aco, k tofy^

A diwtcto-di.taffłti.eaf tnwhle/efiicyo dyeufltdyc /deexe ntexlù

tvr>m jt e y ifitjtL..    ¹

tJe/ny h ¥< neajutlnUt^e^ tatèuw uAicne. fcc fz/xot c%&b (h[ petite jc-ytnu- drai&ieaci ^cttiuAttnicu Aux-iucuc Am alto dlct ftcnjAe^ thu Jht HcxtutcdukoobfintiéMdiV AicttAaCûij'ffo farh>h yHj i ÙléfiHtilCtQây ia. nnuxnmtd. UcirAdlc ■uffkaAio>i blr-H/tL yrlakdu- ^ie^uf ficUtmiL vuliotu t ûc/te, x wsùbci&lulJlc )ÛCtûj.fut. XnivityïM fie % Ic-mltu^ uxytkc-iiïûUjuKtIctCiine oxjftia,csm, a(y il^ io lurtifijO noteiciyhq. j    u, fuH/>•-?% mijc/t.' fueftiedet f ï'e/y jetti >i y y ytjlut y

teta* èt-fyv ctcl èfctert nv 3tôt AÙoCunHikcc.

„ AttujLcs ^adxuvt^/atdcttwdci <tnlcyU ko, (ftPtToxc^eiuffUt wtftjü-fLtys fautenot‘ a JcAfiipHŁĄttj tvoieufccla rttikl^cc Uf-eXt

ueVùl OLfta/o+itj ; A*tLyte{r /ttfiicqrï. JifyfO c-^îctHftMLiL'

'. A b/ut fie taxe e/c nier* UotffdcC'dfüeo AAadkl ade lAtena uyù kâf hałindtle brL,f3U uiaA %£ur fuhfU^ ic iv fUlhtt jiieÂxiebufA/ fa tètoAudo fia

ap$i

uct II 3

*tdnc mit

l/l

t>yt jufï toucućf /{farwj fu* s

utm

kiadu r

4-

, >UfiC

toui*OL nue ly !û- i

nrna prrÿfuuavt UetxyftàffiHtly

^fmwb^iu<,<JłHld^mLunia c l    Afitfc fîde

AlynütiJrte hś mu., A Al

t<j-£fouj Xcuoiatntàedt*/ dfaakou^, c/o < Ł/Ieu //tHull/eejfć¹

4 un! eu*de iotftn/faùntà t //adeiuu/e x daù    j/ron ’ ar^U£nd/*t',

faci/Ju, nltJt/otntL /fcnidafiL de tf ftedenud / 7 /

■nia> rûutudoif ta fa faftnod i innovetifnjfa//71 foc ne fû.Jo j/oieîueli /na/ty total ie do eOread jùttioteej^tt nfaat%f t jftooeą Cfo ma hkhlt/fHe, ItrffziJinenuL, xa a>j\ÿfak/Otus fjetfM fa >/uL U'Jdfâ ■ti'ojjiliL. <Jtn c/AaluLLenmT &ae /oxuda nodfièeH&fx /,    Jt-c

Ifc tida-ficL nie j/à na zdadlfa in>ia jitx&l ■ d»i uÆioalcnCyaU. aertùLoifa’diufiet ffcLMuuaair ^cUjm fiewyj-Lfa, dotdJi c ruera.

Hi

manta

7U

HJfefa na un. a u, d/oe xonaff'tec zd/t

OM fa/d tOOi/ (iXC' dolutL jefayi/U

tomie h

⁰,CfCTtKKmff

^>0

si/met- jak (uhtCHtèllcL faktu Xe>xJ^mt iÿ&Sulti'tu/t 0./hbr fàk de faje dnùtf t/tMede 6 rucj^ji ù    Sya 7 mA /f/v de fuie toc tlccumc

yiUjtaynutyUpd mtdui tnt-£a<iki<t> *hOte%JtJ{£ ntüu    à

mietajocj jitëutîot ulydu^lu+üiiahiry xmciftït frf dtaneuh dan* chu Ug*

fyjjc iitXtjôHüvtbhri&k Ailkût ied.cUit^ùttUxo-fteAXl fiieebj ua iat,dUfti\i uej Hjdtuc fie loduuè, te net /iai/U * ta fttdftf *U CfoH Tu >u£- ' j'j> lûodxiia-ci i £ faêp vtkii- niajpsauedx/l j/l ttrt fitûûti+ttytl' ins    f* ¹^ci Ji*>.

i/lrtfci nsat zatMi u olj/fie fadjùt eàedt/a c to Jâtri duoiujunęfay^ Mmtfünca e/ifidnifi' he jJ-f/t, ci Jôft&rijBs nx dj)ô%, * ia/od%t /fdc /lie i*jlc < l'edi!' tulili /ed,ÿdff \ ni rot hjl de&ftjt ôftijh n ejdltdc eu (b uh'L uiejj xi/ hùt ur Xda/lict f leu xaui fax tu* fax fwclnûfai jce^dcj la am eu c cintJujiL ifrtoaîfiódnjrttnł da neu imekjvfattcxnlùdfCf nfa iitnUU\u ątadał xuieftç fedaaJ{ wee/jf ai dedfanai n-rn. fanùc fa i/o Xand/rùil/nor.ne dit la    täte- ujfotl,dejxet rnijd\ dyicL'/i/fXAf ~

wteteLcfafaf ale w-fioncdnœ ofjrtBufaue, fie diioljcuntj ,e! aijxÿtj drdaul ud à ôLcftetO. doili. jee X f/ot rtiiXÿT/fat tfe JncÆA

iadtÿed runot û fetf/u fotek, ła a w * rreud m rfal niot ÏAof-dttïiï tov^éMa nŁ f/rftt m/auct itiujkcur,fiotfcd-a fan mS&xnocdfa?

i »teile Ute jiłpj nv/friA/i ml. /£    eltf&y

<lisbÿjthôL i t/y Ifits. i ^Ir* Jl«ft^, 4/U£a/ JĆeSi/.

w/tihta yni^ nUAùAtj dm^^/yruy/ip/py kut/L, lî/mppf z&tXotTy/wJ/A Hjlri 'tum bd y p

Tt'OtHfU'yyu^.

. il, XrfUH/HO' ÛUJ fOLs

z<jhxJl2/1 bÂ&Tz mût

'<u>xy?Aini a* olo V, DPufl^

WUrvL

i pOtfrJjorh&K

éôijmiL umJ'njyîrc uwutïzcudôkim

'jrVjrvi' cityÿiL'-itj/mu pco dJoaHjrynr•H crhjv tmextpJnv/eMAte ; jtd-HMO pudut de iux/oniv noiwiAUJiori/], u^fd/unÄ-l ae/nXroujn&r tur _ °^JuMUtlu ^beutudb Ą+iHuJtłkitk' o cL^l(HtrJjAyMUfliUmóJkuthi -WM,- bfc/Lcjuxkfhrro ntA. koucotyicjodi liptAû i/rtlviD jvo k'tcuco 4f£^ ben dixJdy 4- duti^ïa- do iifeucojAlkt xetept L; dta txejpo in&ipym, iHtejjt hbrrLjcl mkittfe u^p^LjrnhtuuHdat %jnüpn^j łUiKano nulak fuiip iłknA^ luHsikjfetjo^/rd HiHpćhspu»*m(rjptb 4# albo /^udi/es,oill™ rtic/dli u#,'jukUnu ruipppcu \    ly ippt*i' tpurtölenri; IwAppjtyyuprmo byli

cLtôttulu ofto rnic/jdhtjth rd idŁiif/łifhey rropiou/oô* JïoitXL Topcjt, n/L^ tuju vt- tiWup+l,He rrV' b> cAud fuxdd>rioLr tfĄtbij ź eKt/AfX*-' tKuld injur bbt%rjkà,*/+ w ft dnu-»uynO/LOlhHOtAJ Jak(UOUod 4-tOOCOoUtti^ hoiiolefije p

od Jistuod* ui >c^/£ 4o byà fü/ »undxu ♦ Hjßi*z v am

*9

XV ab

prtelo -moaJû yetOunauocio Ju>àid*dï/>o X^upyiiont biA> i&du yejtrnùefjüb ctbulht, ajiJtcM' </*& W miüdxy rniow<o/ Mtnö d yMpiAh&bmAbtpy /^aUdom hüo

dv tHêUdxu 4*0 fi&n&mi hbnW nie/urnifMo futtuts,/uhiol&lcL rnoppli jjLdtrmnu& toroînu diĄjiatjpni'*dxłj>t)uy alko jdcitJr.C4£ rvou    Sp*n

idiO    pu* vu» b u JIuÄcL od ilüyak. u.wx+niA> ł&bitnAtujMnh • ’^'ß-w

t<Ay bpli, ïwki lóf że bp łcJ/ouyc, 4-uhmix»djooij àxKndô ?ruAt,

pUA/CMtCJAL pio anitubyoCL/yiAL ô ftl/dfCMA^rf*⁰

rrndubuA, £ułf)U4t+Atf„*Juk biêtpa^/rtn. ù /Tjudt&j&M- fcudirujL/ by bc

y pu, nxu(/n/>MAÀj*i>4\pp hurtto vol łuh.w >tda /j»ù(4vjaH %v n*. io tt-ki b lui) oto fttï do

iCCHAL.cl,

jL/yoauL

‘t¹

p/nxs -c

iwpłbio44i>ùotd<&(tu*oPuitii dttkv-c exA.4 Uk tiHUUrttHeö iJymipnMtiHUj n*. cio ftk^L lub olo do ylfihf do 4hctrhl-u, jt adttppo b/uyd'hfoHu WD fipii^Op* ^p. ivMfuijtML tv ttjno CJKdjic, -noL ôeynuA xpdi/odirw jejt jkoa^odyn/o

m.

t ilrtd// lupui

LU AA? fit

hlknhtiK/ de łiyHtte/

it^jotepiro dot rctdU' vit    me. deiftyo dla h

\tjoLt, jiÏÏx/Ÿ **- ł&a/bnt fjuMi/ĄwefrC;prodner^ u* yłłpottrou', '

rot

et WA

'VKUICIL UHÿlbj id/ttpt(JO jeüpnVii&uBL’ jrtd yù/rtpHAmutdhpAftjt m pAe^ïû ryu od Ł ikorn/tot0^r{yKji^^orteu/ a./ xce^ tenu rut umnû uiesłtun*!oj tjp 4&vrvô ù Jurty x ne* furt/ xèmnM rlets in AifittJj'tButrcislL ynéeduptdou,il+rvi4 fieietm; tLopieiwiXeùt? >nùu<c>ftr!hvCL tUj mUcky ieiofi,air'Houdydetteru peueeet efyłiiOCjLŁtijwnj 4>c_ h krrÜo-uy'ôttryut rfyt,yuo trite+iejeiloi ; if a ja nitrn- ?iot.t)L ovlebroc

£** /nuwitii{jL

ytHtfouA-t ye/*trusf}

net; Jt>rbtnruüa (h/£^ odecey nèo fsj hampe* vee^ vit dtrkA^nt X. ^fCc/ucht Ücl 4ot, tćdtouuwyeHlct opûluu tuere kiemeL % »Hofkfllfii mp ayyupoieptvuts. XJ * nuta eumeu xXmn/> ttt»ttUf vit; uextiuiyott, neu tçy/tyu mro-'^nC' XeVtt \ywvj4xyejuf mesftrvttcç o xeatri-ctxeniey bpunes <ptn fit iettMHćHtns nie iy^-, fpap 4ies X nu*tu ttT'neuJeyAXAu . Jv iiłku- ndepetmpeinytiv touvo

datjy Kctrr+tuU; ■uroUeenu Jitr.JJiktHujto ruÂùcqp’ /XxaJfdur Jasitorn e?de    afołi 4 dm je dupstej ofrAyuroLHÙuL'jï4'° /S typieeu AedtusJjtn

en ot

¹ % KttJlfittr’ iujXly oiouirvU) jo eko-w ode ieraj ?uraAp ht h HA * d tfidêmie *v 'n/üitJKtjtÿ UÀt ivritu do unèeeeetL^pryo    j¹ exjjdZeuoLei l^ode fatu eenrtlL>

deutmo. fieront vùe*ueJx nreUnuy-nukim moJcieyr pJtu *A Tiieyy dfiĄAwconyyyisdeJy judom- xiytnur nA&

-pepnetntywcjytpe j Inne, nunOaSeflooL europepikèes oirfket+ourtie: ytru Uetifjpet cfiy te nie toni edenie; rtn nąeee pedreteui ntà-fthectexelitep ,' tlye JtWHi Ltêu jiùiüodtnt)C)i nu -nu teJirtis nùm jdudii^ nnf lùydy fxiXst >tù JitetiHotAA niu ahtJimode, ti. kiedy t ffvùeysh. cty nntdd jietdür Tta n/eye lie permet wa enu*/ 40^lineues prténAHin    è xuveftr^

tittt vym dam, do //? ro/ete nett; jù lofi#]; dopiece jd co łeb te dlot To unJ(tuviifiAûditHtiOLXUMttne>iV-(o rmr jtt' boutdtU? fret fi ittoiesf iode y/u be K jfonhj H (voie JÛdnh> fâ kde *Wen tien!e, téuwfù 4cl va iiyvvto- jedytrtk

*>Ÿf

jètycujcJu /oh uÏho-ÿi^ -r&pxur &/jt nt 4.

JlO-d dûfJM-h/Hpy'UtlJOVJÛ w

XAj Ąo iić/ Jo ióykA dô.d/jjxMJj,

du. xo nitfUjrwfri-eUs dhuqùej <aùc/l> -rn Yimjj vuwu^ Ljdlu* 'jdp djuxdb ï%/dârnÀArL'piA4X&d.2s kitsjtJjA tdojłdltL    pû cLài^cMi'

i 4LJ.móc «nwiauxÂôm, /'f$$.

ruyc/ftikł juxuttfa. mH/J/htu***pwtàm. hrt/A,nwjft

OmAudf^jtdnofiu, fdcrŸXJ/ tUsXJbdtLDÿlôlù hJvttÿ'i dtffrioo    ?iJ*AĄ-

ioojCLpod/wJtotKni^fl'MaJejjC)' ni    *fvrUïkc rtxAtadcAMl iùf£f    f/r*<\

tPùvnM' łjóka mHfret>]Ôm2jôüI ■ófłtoL duKjÿô, tiLes *jouUy*& żetolny net q+jtfJij oddoJdAen/?, eh**- Jcrhbe, uuxdrdt <^rijtCtJ.^7^^ ói^U&ę hił> -criYW^    htfuHJp h / dri/pulu hdrrTM àUCs pct%^-CtHÓcLpoilŁ>

nia fo+laL ne XK/W do u-tnJjUMtrUMpfXyjntvnJL niwiu4JV~vUi*js nouXAtulû p tce%£miÀ& ?\{i*nùt *MtHćAfW. iji kttŁ dlacjpielu i ninv fo\M >noÿflccjjCfi 'nùa*nouHf/Ł -ahfujLyćAs daj,* - -iłou/.-t jfttnAÿLt*. 7*. teolÿ nce&of&ùiJ,juhfkj    wi/t /«fW^ 4u/4XAtjdpo ’ a/o^mo/p

/'£ pcvtkiu dmïvjfi/ej, fÿ/Le fi/lot-yiletX-end Jmû/s/upJuy dô/fdił/Hus thrtijtM- 4ou U'fa^oejati/^'ru r>ax/oiïhiewv q intXf'M&ït/HJ't'tJe dotent*-. 4tnutfoj i nNiJiû-katXej'' hóhr 4i£slepwt/ ù tbaurle ?>/??./& cJJa, d/dfOL oÿttu/tMJ/

V WW2'. l/> ÓLCJ )UU hcï jj ihmifiÀft*C'nÂAŸ\#t0>; ftfex. ptAcUjAJHA4iicdL

(jotln^ Cu 4/Ó w«/ wi& ivtaÀjbUOLj rjr im' tdif/nböc u/rxu>rtu düfox&sfy. &DL run. UH/4ij*nU,nùju X kùSrt,aJlyC nM- u^iuolwritdu do niri^-.^djj 'ftc/xùk trofn. łkd//'nty£.xdjLoyou/j jto faotridv fiMr/ot/ódub % hcuioofru, M y»£kf qnULe )ùt/ttjnv edp»tunnus^don^rvcL/^aiedhojdu&j udutjcL jtcLit 'hu olditBèdv: unvyh/tj pixj/ftf rUtf-tu¹, jfoY fdeiAe/tfdotyMu, exeLvjyoL

ix?jol haiiudycJmÀJ' oi/tp4 pJeOfd/a+tda, -ù dukturt! xuHxdyfof\# du/dlot eqstllon a# Ja hdiat/₎ tifofe 'thaUÙ’ urajtuL 'm/trtx n/Âot^kte Itfa th/oll . ~jJo tkÿ* CXA4U- xctdnAC- jM/rytdÿKe/poL -f/de/ xA^/Xé/Jou to'y tc/./j Tndnic j^ %yk&//r +umhŁ </ri9nAutM>,^oL^ 4i& true/duj jiâilcLvni ÿJonTf- mrh' d# ktnrpjo p-rtfjLnüt 'iej 'ynÀjtfxuxjt*' 4<*j oufbôtîHrudzA dauettw 4 t»eés 4 dm**}' jXÂf£JienÀoLJul₎ p wk rn^m/m ou *Jtn/7ou.

R»

Oo

«■ iloi mie n£, u

^    . £/ cwfaj o jldoUit, nleutèèuccz ej,x& àc LM-ï<t

■vtub Zoitodd xnteeimeA <n JanUftfr'xr ?ûku fatotiriueiitefU'*a >n<ffh Vt* X/HÀMit yui& fa>j Jlrto!v ÂyL na/iHfJrXtii-tj zprfuj-f/dtilv juduHg'd*

4fj[mal* .Mê-jjRofbfL oKtdilln/Ąr ^it^fidA^iOL. tejf&tc -Lj. Jicul^, niu?' J(xde& nćdzzu^ irejhnieode nue/etŁ wiele' idłmAnit+tdco z Ik/zidnis ini/JcnnHaek àtedufic unnettvfdxhcem rat fan.

euś

o jf/venu/ms, nu ft/taXct/mC ■*- eotf^aaikoinfJ'

UèjfVjjjûUeniii? 'facjfvxi/ffre/ xfa!tod\ic4^ ÿmzzi'nrx/. 'Jtoel nttfiiuO^ÜcJteUert, UyvoUnrvjjÿ na £ */'& uirMAL, (rbfadtZU-X lltrlaJtoomi za ar}fa da aveux,. ddhru c >n fifted Hndt}if>Ù€Wo Jlcićfu nie, etrefuaal de iieln*, id/dTatltHOikte'ÿt> /pßmndaetoL f initf*. J iejrrumnav Amntvfaxo, tineradąl i&rnw, *z nie, je U tdledefp.JaÀiu vaux i eoieLnn

ujiainzer

zJtiïJ

demu n a tvL </4xfAce/ù~

•V/ —    J fiole, lie fa k- ûùÿjtÂitÿt arzeduz>/

es iffflAf/ p/f}kftnvifti tiHeunv ni ho nu ^wjleu? izAcdturttXaéJv / « *

i lh Jli*,fUes zaOenxtd i uneixzX' JfacMjté xJÿthûv rnuÀùWÛz fVJ*Æj*

nefavuo^ t%fybfyrdi>¥^ fae^ Jllzel/ ułteifieidfaauzui fit, ntcirfietik^

défia/h ihstnnvfteu fz\jdli z/Wd IniZiT ifrdr*M> fnei t>Lf de* X ytcL ole^ rîtHaMU adbc suai»

Z& rues u/fpfa

tteatdunnerruo

tHtZ

elunvicjAXk /M" <cddo ///tuf voau /o dulew 1 rkłmm liwfotZ. iAôi ToaI eiilibt' -trJfr ruVeclstôû T Ixtol^tld,

bnus éurûùz jt*o>tV »oje. li testa. nie ^frjt xdirfnûf htHOMU UZCÔLfiQfta, 4ni dranico % nim fiotuaÿoi, %tn\£MJUcM*fjf0f dudaxio àn unojil des

faAivce nad furffiele vrjctt.JlboUt de i/fweffl) f^zje tÿ à> k/enn fxjzdudîertjfQi tłujsem meed/rm,f* fo&jtt*p-ixelfaj mùdxcfiriuuzr', epoudeel-tuaT. im tfo^’cu Xvie/a/*U€',fa<hrxe//f(ledkztz iż JxluÄellteftQ mtfMHefei f fcuf/fa nazi // tü */ >nf* tu'enz xftanly 'nhfuŁf^cue/,faŹifa pif^vUèjfa kifatoiüdZ uysrkxïld' micLvexetfif-' d/7 ivfêr&do WslkiMiVKMi,

unieumtij fri-£eL fpnZX,rafftX vaxc/iaX-fx /ol Xnûjfi. %łi,fni't>/*tafvsXrHeziß^

nij-L, ⁽Jhu*ÿ obd jie x ftvv jP/UteZs- JoluZfj feAZï i.XaXoijlie<df /ee 'fudiemendes ù /> net 4t%flo udzifîJe/i. %az Jieo/f-tfr'Jzllefÿe lejuk&Z Ÿ^kejuH^tfaxnmà^tAi 'eL’/** Âr fa vJÿ < /faxdm ky, a k/inffeA; tlf n^tzC' ziex <a>y fiO-fii &7e ihiYHeuvizj c/oite*tzu % jiezÿdr i<\ x hedetiffa mpj-feifuy faicZ, vlytïclufSj n fa mülis é^i (y^àfrU furfu/OU' <// Z ntjL. IfJr iirtHzku de) Iftrncs ' /• ijÿrotz-ae x ( Ifaeuaijj i àn>weh ąmnfafurU ils lu

dfintymte tttxuÀfUjtoetf/utidx dctlej ur txfjrmzitiazl) Movieitf*o iU h &'ifllaMf jueaftof xe. jÙLtlzhiy^fin    kixtrrtzi 6yb>L f* li-,iA    jl

ffarfrtfo (JôtJijrêlu 4% là clé 4 &nr/,w-- CO ti-niy cliriôxwolL 4içs rn r/rn^ tvjy U V Vfidiizyfimatnlfjjt xva uzxeoi^ faeieeJuć., nu ołdz/r^j

rloL <j

dnàftzfafa

rifjfr. te Ź

na

•ni

Ł-rjctJiff lei iiomifiALOfiŁ*

fiafcettkt,

jtu>OL, 4d(ujljdioti/,tfi/)LtU//ûC>ft/^Mïtu tfiCL    -eU- **Jt

błUJtjitcw’ -ififiÿt)UUoL>f ai do (tffodnL hfimh    Utto

na Art*

90*

UyÆst.

t.

en a un tc&fwjJXtiL) neufia*fid£/rt^ tiaic/ernJ-Ł ' dasta>uHeturti<H*- j*- U nedcnjX' 7tfUWbtL

’aete.

fV

trat

uj/,jifid ubeottćL aHt'ka/ïMu-'tfa&ÿ ÿ* 4e k

k Hfi&tftHieAO    {rni/Jott.Jv t’Le rtSÿ Ladûlu /dc/yn/fiouofiukù

jüHethiy olufoUfi rte àùl>d fisXfi**fUtAa*tcj dn-idt/tćJjA JuuhtuMJUfiotiee^ IduHeJi. ieue^ioium>ufi/exati fawcj/rtt ardortded/Ufifirtu/uis. jou't*    àtètjcU AutluJiMtU^fit^fitlil^ xuaTœt/Z',* oftt+tisfdłićrn.

i-ArenejpnĄ-Ot. je/JećMrrrw xnudftccuet fiKt(jer).Zlu xofiTot ttn^fiA, tńtfi

l/ott/j cle4u cAadiu àuoraLcJ/    a/do 4e ueJdfi^u t?i Jo w^»¹ Int

ot/e, doiol, ftcL têa*finlAieA, fisiKerthc turtnatient0fi/edcerurayù*njj

7U/4.

L- dut hcuh n/t/fy iłofytA lenelitutL didt lv /juifytfifi xJdîjd. dût tuf du

n*e. e

7/lCUU

Üfi0f lut tune^iejuirfbkh&fi 6°fiodazdj a Punuot/jO-rtK? 7aÀtPjfio fi4>-%uo£7jù' 4at — dek, do ke+nùÿi jhetjrlnjJej T>Aï>?jatAy<A~WS tu ntufirtrdfy fitT tyeoujOLfye'mj.espduHtyt fftfi

da tu? ka/tc. a iżmc oautu ufledto Jdb 6c/nefiù*f

y ? >i tfud. zrzdef 4L

j, AK fit> OjtZrtlfiUt

tozinjUfiO ote. etfivicu u auo làitilJc- tenejûfiUftjyfifijùed jteenfilfittfifi ifilkv ■fia (T. t terbjfetv eù firtrtfnlus fUtfunootiud/i^At. ^Idl^JZttfiovieA^/rtdûO tiùknt/oz /rfu/Àant/ûfaL AAaftte thtPitat&ÿO <# iteynjt -il u u?fiSrtfri ttL; dejtLoftrt aovnc zol ndefi/ouAz*. t niejasni, rufy rteAfico kadlclzfy 4ted.fi uoKodu. duft£eJftea*>r /mutt dutltun/tfio, lu 4 /w>uc>fùj^    kh/y <i*> fiodaaz^

tel: âfiLdtj j/ëmfifoL Zfufaie/nhi^ùr** fifi*AOthrtLü **u* ht /</h\ fi de? kaenutU. <ffUu*-4/>oûeJ n tte>?attUi

HOL

uHenu, eu lOfUAHtruesrrijU- jetzt*^ do <*>uryvffnu/clan4? tUtrtc. e/tmtoatejO.ueAexiUu Atd fi(jne^U/jeiAn.rkttyulppAiieç dn/Zhv Sfr/tn tidiu ùfi tote n uu. IdfiIctfHoy tru thieL ozdj-A lurfcitym f fiJfd& -tryl te t, luK^i+tj ootond/th^iufttC, ak^u> /rtthnSiIt coa ?uuc, pudee? liu etOL. Otcie? rdteuf >n-a HpaC- Joticuu/ieyonu) ldi ad. fiod Ifin desnàel fia te ai jet ^jpcut. > >uyfitn*U/tft fjei* '''<7 f fit-,pjtxXtoute i ùn/yue. ojliejfiQu ofiftisetlrufij fiurtfdôrv) Hur, noo-ttu tkcu lie.fit fiez* u>ùu fiôdnie fi itnt ce-nfy daionAefi^tùt, f 4fo>r>fi IôL *vou kjt/tù />U>fit-ctnjiou ad u/t&fit.rru Id^iltiKti^ùr>/n*j ‘u* i ftecfioff i&uifilsetjy fi-fttfilfUuJfTfij MrtJA X*fïtitu?ùr*i/) ■    ^

dtntjôfM

i    fCLtnfinu Ttueticuiu fłfitKruuo kouctti eefirzv cdfi fitdffjkli

eti ho-du tek rxitz ru* rzJ/itjXe, tut

ïejj*> doku. <n, dujjo lJ>etäU. XudTaetnfi d atj łz* alttifiùs fifilfu <nte> tlrtfilfiMcUndoL s&mL fia/tuKMA. xofiTottddjL, i u>aeu/rvk>Am. ju>„ tr/tfe<nèoL. im. (tfit dytUfijùfiC tfidoC u y fiexuAi htsh, fiund**/h*Ktdi.t hbtt^> <i&tourumHjm*u Jyd. rruyd ,

e/?t^»4hüf£t0 fiurttcvnoufi

tiutbjrwunitcoe tiatdûJûe, tlncjcu JbYXezdfUu.tcidi iœt/r/^hd^ifio    a

'na, taudiesMTwfyitDisnO. v

CfłuJupo, dp h ù/tfbj ßliuLousrpj ï tXijdp Info V fit hioojp jdûbtfÂ. psi A 0 4ûl s£cc-t uHsusLutyLU tpe.lv, jl fehlst rti* rnxuopcUArûclv -ujMĄtp nHHJrri^ pr dûc'liAïclas. 2Ar AAnUJjjpp ta trie, fu) duré h pool kfta^i*b s t/ trtlcfjds <JvcA/-itah/o±.t rae cluAnauryiVct dû 'tùpeeJtLêpftiÊj^Juf ŁM4 u, <.alexantpf

i<\ eltitsusunus fpk' yrvûppLs od hp*L

ô é*t }*/j (in/sl 'lu la h rU’f'Mr’rtu.

**4t

'wic

tfrt p^ns/yiMVL'iiWUsC < n

d tlvl-tpipp-eh dpi al p cep o/Aochuxo-upon* djpdiupapp

a Je un e

JtLsLajHty/ Ifoniièitl. ta kits âayn ... k    A w cafzapale.kwj>ipd\s

cjttn/nupnv. ftc/i >/ pci et naj/L*rrt*cp c/AOLiuxarfApnv ûtapmapôLCp na-

tiim/iM rruujxj pjïAAohxl' pulpcę lu th. /latAf jeepo dlap/leUut/rieOv tw.

r.

1LLt6

oLcltai-CL tępo mouHap/rtecù# dctrusu>o d^cùtnat/Vr>ÆonA. olaXH-p °AG tAfliou ue*yhcucL- netfpi/ćA. łrieo/ppcjt' dtepdteri ols/} 'Jłajt# onjAv il /utPLjl^ 10 h drüddpdht    heHieUvZ/ tdttpdfoppj, 6dp &Jl

'aptes na A- hpryL' uû/jxiâitù.ei Ai* yTétrU h atA^ irteAiu/^ kfhhy p >*1 ? h-iatlx ACZdXMSixp ùd eheste fttiLjOCL tua Ispcrflxe, 1< Jâ~0-v uA'iiee xctftLûll

fiU%e/ryÙ£itLOis ass),

luteiusicłrUL i (avlwwrte^jah zaelmtpfJipeS cite aCtct/łuScU^eikuciaL

Vetiïujni vue rru mu

JtiàuL

7Ł ki'ctl%0l/ <' tpe-c/* ^ KJrpp prtriùtphiÿ frwiloL, ldi tu ru K pûrlftApfZelk/ mpdff Ou 1U£/ pi*/f%4..rloij/00 USUłlAL' zajûuddôt fl q O p0jtu,llyty tùsrtiatX/Hp anótmbit- fatelac ■kqi&bhiAuOpaufus/tp (sdhouddippâqitwtAA^arpi, Jfaoip.

tffioi£etu.f ur fctcjpm s /{Houes otnÿlus4-c^ 6v a? cadpctAHA oU. i et Ątt qdepv trcCwS* £ù, tûpd tdjsiki ttf/rw/ls, nijptau r>M nfi- ter/ia/ut h. Cep

-nddel %vuu*tap tlejecie.. Jet iaxnop ocvptkcv ù/k tficaZàmryip <t> edp

jOhc;pcftcb%tjTtrrut'fH '1 huppe a h sa ,<xt Z xa/o4\e. p culotunj jĄrwt/nep

i hausetfru/, uttxuonoU' us toltê, nd cndol datùjon. Lofu/tude <- x >ha^

/    ./    ! A/ . . .    / .    ' //    . v d j    //

ixawpnjüb ffuylriaJp üapst.oU' c rvaant/ SrfieMpU.*™. roatûppo

ry pci put+utusat/u* MIL kanunrkcu

dcruH. (H/ihùlusfiausj^yippuyci. >1 i*pai ledi    iidakaXd^JIluMf^ki., h-as +

ühlotoutuk&toikji• J&n- OiHeunelL tUjlkovooitp ąf Ął-Ulty<

'-trrr;

iHuxat

em,

/L

Jftpa i toL]ll,pii*ti>ixp mil Iptpdl nv il a*' 4p JihhttstJOL °!a h/hi ait' j Ui as ap liusu, l/aou y i et s fooLj-u/ruj lâurt tf

otfln-

hj {; s    //As. t/rrtd& zdnppp Ici wolt, zdtt yU£s ait* 4

pSVLpo Lnsi&as? nl&ivycwUi. '»des. Â'Iïi/ùvJtp 4le u> Jt£ûL/l Jdle^As^ ■thuu*, a'/-apis Jurs f?^xed iVtciAvZpfiXpsru <i'ti)truu4auH-,Z'rdlury}jp ad* jajpc JfUTtlÂ'ôDiOt eorL,pOh CM Zc%/*ysho0 pdîflfôloiHpptÀ. a PiXuKluSaoll^ haovflL'hrttSk tat lilfa xTupd lolébra/oM. Istro /Te ip-Hppzlds* c*&ni /t£ UndcktdrtJ*/ (ALudtili u-tnpupc/e jtyuJbe* ZjtfipyHciïCupoïkflltj rtadïio Vie u mioU.. ♦ )p^{i. pfltfr cithumis ■u>bp.ixfrpt. /tri e X totnÆs xp/api ad Intmi ittdh rajtfiooi ce ramtet i <iHn‘la 'l/i,,p*dprttrfrnv apausJeti^rJLOi tctl-f^aixhp óulnfoiOj(ujolJ)lxprtVnsM >ttóL plflkTad/net frpo Seouxlèrd

( LatAi/źttL, ftie/cL    i tor 'ntu/aftiMiU f rs podtlUj tppnuu o/x>/&,-

cpUijjHŁOpo to tidiu- i/fdJićcL / nrtlrj/srcupoO ta h i uh t dud* i Si i %-A r

hdj.

KOC *

odp/tou dontat pod iutfiCL J$nJiuLùpofk/ôrp p*dJa'hj-bdu kipa ffun>t jćL,poduot^njuTuti 1^4tkAs jjyfpLuHj cytoi/nts'lurttdujcMs oUJfrrttoi. /wnutĄ ptpjiduhtlji-f u nouoet. i faj/nnml4fup irLOycloU&nćtyJłAs,touc/niufuyuc. tedodbei ht/foruj, ct du/ou. jt /uru, ktofU/ rnM ?&■ lepiej -OpUUA yjyJjtłiCu un J défittktdćr fioUiK&wJdBitf^fLL it&uYtej fiUsni¹, urpi3Ln>ią jotĄJ-yyyi fiĄ X id00 2U ŁtX p/4rtCOL/ tfes/fjo/pnis dpi hjaitpaiAU yUJM- Ojc{ tnie eJl&f&m* b)uirłhjdwo>>t adfJaurisjUiorC; <*. rntpj^fprt U1 oublia^ 'U/OttjttDi'l lot ajf/Aye th/ToitlcL , t/ot y fśj ‘ptu/rio siCJU/pud'* ‘C/n/ ni i kto

. fvotsno to 'CciŸliLaiLXtcr 4<'jjłtuo/tpuM/r* >1 & /Jxd/o^io ktoryedo tłietod iuwuAplnysh- dt/detOptoćt' 1 luka puc ipj/ut % ‘fcZjiUłtjd X** ^

pJtLCtćo ffitodtuii- lucUu    jirt(cd -puAij bdj C/}jei 'rfia/ftt{*thoib

l{tL rubisp/oLp r*+Jujo(/ï/icuiiï*JJ MAe dtdiiHw/cL. ot ki tdu jftur/ur

Lue (ttdo ie, tte/fnuntfcd /êVfwsru pweiu or'/riAu pi &r?t, 0 toruyis^I^

rsfttU'CL*'.

aote

■&/hsC % Cijtfl-Oi 7‘tS- TrULjUf/j jet SH- p/n/tioi -ilCOjC /tÀTO-ifls. d/s /t dtS4/Yp if/’ $4£j W<r/ti <A 4 e ruuio 4s je* /¹fuHJUjtoüyvÿ ict dô/fejQpA juif hjrfc, /ł&a s êé*v dl-Uf ustnjf;, cdtjr*cu4>ltÿ dt-L 'nu. jUTttMisA/trrt^ féru3/rtùp4 Xf.no fut

fiwôtfkiL jiJykii

e m rux

Iłktai/nitjt

CA,

r, u Jo tJoitULj iuJb yndjCu jtàimJU toy/nu % . li&lkeUcuntL, uw/Zu *

Ttftiit i'ojcductk nueArtj tenus nanrdamt tutts, tctclcpvkù olArtn/eC jifif! fltiutnu ILuf-bOji yicfa ifrnjjifctn. nu /vnftinAunx. rhtulmwnJAm£>•. iffyfHA pJfUlłltcL eindA&Wlłif / 0U> /VctfllOUXHJf Xts uOt j/oi flOt/t, cAcjlOlŁo {'f/MAJ/t *uł terL Lott r/lksfO(4/vUjf ct t/jti    MhtfthsC po/y fut; it&is .

> ÎCn

djt/sJt

JbuooJj' fij i. Malyhiej t/lW Ątr*i tushepite t+n-rUW-4i ! o do pohjA* k.t/. J\la /uik a rinut rnui k iuAikicit, kZ/npst 3 ißtol mis U / i? retu ntj -ibnACj x d+jtj ót+fn/j uùjtej t Jis% y li c* to fcieduhy po/j icj jto, m\ à tant 4/0jCitsp. ttjłuecolZj/m ?n e*ti % r èo/lu.JluhnltHû'nm. Ą//rj^

mi

1 hq* •JuJU'L m.cLaImuMMJ a. /utAA&ce/fÿOL. * ^/irytJlo/'ÙÂ °h>*

M*%î;    kwijts 4U*//H. lo, Ù>sJol âJ/> C âfrtJSv Z Als J*fty*nUMÀo, XûL-

tm boifvuxiiÀi, *-    nifjMrt/ttjÂotJ, iuotk/iA nt*,yja/ys-    Zy

foiiJt&rrL/iturtMurtXÿ a c/mm/ f,rmyu/i>ttiS;C(Z*- fëxfôlxbcMAlt^Attf^o ^0, twiyfUuj k/rfvs h X^iete ZZX kfrtZu tot ttHxJs*AJi£~eAiJruj /lûjyC óZltfth. jurtijtXâctAJZ tr botĄot nt-f vnZeli ftsxexZ bZlllu 'fyysxi ru&y* 'J}g*/xÿfrvffro ^itu 'HcLOj/rvoUs nxtxnacł&nAL ,

L4>

fin!

(jJetcckinn XmetaZjttiyltJtjt-Xâtintj.

Lt\

liuŸ ki

'i<^%tUÂ<UtûLit&noL%>>lrthu>o^ l ittïv tejAZj, JIolaUl, Yuuijtcuciùct- unÿjt/fttut>< <t>r'é/ùû Ą&fmłOitJJ -t /{ZcJVlkiëÿA 4vX/AfiZo/- a< k*ot/M. nies une le w laie ) ô/Ià* ttHxxJ^rtnuoL. 'jn,f!u Z*c*r’^u/i'fth-LtJvl'A.^dTi bfrrrt.&luZe. noui f&m un)

■JL

• ' • AA/nv & fAer>v jiL- jvL^

V MOÛjlüC >UM4t.fecZst-

ani ( A e f ^ le aaTC/i 4 m >

A (ûthZjpffb ov/ ntt'ctA,

litem o/<o t t/éy^to Ju

itflttv/ xel>^n4wiofi)cfoihi(Tru.i n#le/ncA*J zvaiestWk/as tushtemA*. CnisdZ /y fitste un' iL C%(jutejp/*yÜuX^2partis L* ÂiAothour'i. tpi /(XX ntjeZfitt/iuZctytel*fernLN- ntuJjAtmfiL 'ynitomeo. Âiérfti/ iitiebitouxt/ru-' ■fuArti'ftsOnùju'ouai’ûuM'A. ban httvc/udo n-ttjnkclanti; xrthitcL mu- feu Relaie, JlctfeuU ieZtj oio b^ZZCie/r/vtnieye t&%MtAA xXtnsetitcaoLf taXoïui

pf3L*Ut C ‘ /thf btXy »uùjuj /ùy i fri*. n<y oixoltj, -fi otn % ÀuhXM itix b/âtu-tlu dImZölL Xiuetsorif 'nie- t/iyiu-ôu, x, jticZv' %a.olns.^ Aj-uttuoieUZu-inniti. tn/e t> Zil oie O joxu. Zu/ttAÂùe.fO X^firXst eruteanx rtpsrrt -kiïJfiool Stria hem- ool ZwskâuyA/sxjtouxmyeSi. %Jo tiA tiZtu o Xuyibo^X. dioiOSKi Ou--t*chùL iÀ iuŸAUsC Xxhax-fZiou 4tjnn »? fi opl ja ^L/yx keUrixii^ JtOLAlxJtyebckvi rMyftxiÀxc y/avitip fiûhtib*'', v»l kJÎH'e.yo *uua uttg_ Z' hA yni&nÀA-nL* runjoixoL^ fQr/Ayi ytx± ulwfXAjl* 4(C, ie    XvfffÂi

l'ilHéi.CtkHiIfflW ta ty&ûXl c JA/H hlUA^Jkl rrL; i faoUtA tjyyi i*»*J rrl, UjkUitl

fie âN+xu- ,ùn kUrjC.JJo-silùiU dyuntij/tuUt tic- oJfUj£ itfjoltiAÙU; ic OittfrtÀL nifiotoUoUUiX-ttntf. -Łiaiy yo a> AuXot/m üptHt& *ue or buy:

£t*iCfruL -nh»^* nu (C yo %#■ 4iftAlÿûLf

bierni

hiiJiot-

-tOUUf,ot

yj -f? aurf^y~

Taż Rada nieustająca przed zaczęciem sejmu dała była pozwolenie wojskom moskiewskim wkroczenia w granice polskie, pod pozorem tylko przechodu bliższego w kraje tureckie. Lecz gdy toż wojsko zwaliwszy sic na Ukrainę tam się rozlokowało, magazyny pozakładało, furaże ciężkie wybierać, a nawet i ludzi polskich pod swoje muszkiety zabierać, nakoniec polskich żołnierzy z stanowisk i leż/iw swoich rugować zaczęło; uciśnieni obywatele Województw Ruskich udali się z skargami do Warszawy. Stany Upitej natenczas już sejmujące, odbierając coraz nowsze skargi na wojska rossyjskie, a nie mogąc się doprosić u Imperatorowej wojskom swoim i obywatelom ruskim ustąpienia pozwoliły aby ile możności Moskałów naprzykrzonych od siebie rugowały, a przynajmniej dalszego szerzenia, się w kraju, ile możności broniły tymczasem póki Rplta większych sil nie nadeszło i żywszemi remon-straeyami Impera torowej do ustąpienia nie nakłoni. Potocki dał i tu dowód swoich wiernych ku Oj oz vź nie usług, albowiem przy

r/.ać ici) indagacyi, bez narażenia przyjaźni Tureckiej i pod słusznym konwojem odesłał po do obozu tureckiego. Taką roztropną grzecznością zjednał sobie u Turków wielki szacunek, ile że u lego narodu inne Potockich z dawna w Wysokiem zostaje poważaniu. Basza Okocimski pisał do niego list pełen grzeczności i przyjaźni, tak ku Potockiemu, jako też ku całej Rzeczypospolitej polskiej, której Porta Ottomańska wiernie Polakom dochować pragnie.

kazał wojskom pod kommendą sw<>ją będącym, nie puszczać Moskwy cisnącej się co raz dalej. Za takiemi ordynansami nastąpiły niektóre utarczki małe między Moskalami i Polakami, wyżej w swoich miejscach opisane. A lubo takie potyczki odprawiły się w nieprzytomności Potockiego, który jak się tvlko Moskwa zawaliła w dobra jego Humańs/.czyzną zwane, natychmiast oddalił się z o-bozu, pod pozorem słabego zdrowia i począł różne akkomodacye

Że jednak kommendaoci subal-

czynić Moskiewskim generałom, terni Polskiego wojska odbywali potyczki pomienione za ordynan-sem pod imieniem Potockiego wychodzącym, szło mu to wszystko w zasługę u Rzeczypospolitej. Blisko przed następującym sejmem złożył Województwo, został Posłom na Sejm z województwa bra-eławskiego, począł utrzymywać intéressa moskiewskie i pojednał

się z królem, z którym przedtem zostawał w jakowejś prawdziwej, czy zmyślonej indifferencyi. Podziękowawszy jako się wyżej rzekło za Województwo, wziął Generalstwo artyleryi koronnej kupiwszy je od BrUhla, przeszłego generała. Od tego czasu jak się oddalił z obozu polskiego, zaczął nie dobrze słynąć: szemranie o nim powstało że zmienił wierność swoją ku Ojczyźnie, że skrycie Moskwie sprzyja; że dla tego umyślnie został posłem, aby mógł lepiej intéressa tej mouarebini na sejmie utrzymywać. Lecz takie szemranie było tylko prywatnych. Rzeczpospolita nie ubliżała mu powziętej o nim z początku dobrej estymacyi. Odbierał na sejmie wielkie pochwały i nieraz słyszał się być mianowanym Ojcem Ojczyzny; gdy nawet Rplta postanowiła wyprawić różne poselstwa do zagranicznych dworów, Potockiego uczyniła posłem do Moskwy. Wyjechał tedy z Warszawy na Ruś, końcem przysposobienia się do odbycia przyjętego poselstwa. Tymczasem gdy stamtąd przysyłał rapporta z obozu polskiego, pod swoją kommendą imieniem, nie rzeczą zostającego, do Kommissyi wojskowej, jakimsiś sposobem między pomienione rapporta zawieruszył się list jego pisany do generała moskiewskiego Millera. Od kommissyi wojskowej wraz z raportami odniesionym został Marszałkom sejmowym, a przez tych Stanom zgromadzonym nienaruszenie był prezentowany, potem zaś publicznie czytany. Hałas wielki w Izbie powstał na Potockiego, owe szemrania prywatne odnowiły się i zamienione zostały przez wielką liczbę głosów w jawną zdradę. Lecz król przejąwszy na siebie rzecz Potockiego tak mocno mówił za nim, iż powzięte o nim złe porozumienie wcale rozpędził, zjednawszy mu dawny kredyt, albo przynajmniej do poprawienia się, jeżeli w czem zbłądził Potocki, pochop i sposób podawszy,

Pokazuje się to dokładniej z listu pisanego imieniem Stanów, do tegoż Potockiego, który się tu całkiem kładzie, acz nie ze wszystkiem z dobrej kopii przepisany; a może i oryginał był taki. Polacy albowiem teraźniejsi odstąpili od dawnego stylu pisania i mówienia.

Kopia listu Małachowskiego Marszałka sejmowego Koronnego, do Potockiego Generała arlyleryi Koronnej, pisanego imieniem Stanów,

Chlubno zaiste być natenczas Polakiem kiedy ojczyzna z pod przyciskających ją klęsk wydobywa swą właściwą istność. Najmilej teraz być urzędującym, kiedy naród swą niepodległość głosi, zabezpieczenie losu swego zatwierdza powiększeniem sił krajowych, a tein stanowiącym i wykonywającym sprawia sławę. Dawali przodkowie WMPana nieszkońezonej wierności swojej dowody ku ojczyźnie, co księga praw z wdzięcznością zapewnia, a potomność miłym ich cnót uwieńcza wspomnieniem. Równy Jego Król. Mość i Stany Upitej osobie WPana i jego Imiennikom czyniąc swych względów wymiar, w powołaniu ich do państw zagranicznych i obcych dworów, powierzając władanie interesów krajowych w zapewnieniu się o ich cnocie i zdatności w sprawowaniu publicznych interesów. Na sesyi dnia 12 t. m. roku b. przy czytaniu raportów WPana do komisyi wojskowej przesłanych, a nam marszałkom konfederackiin obojga narodów oddanych, był czytany list Jego do generała en Chef wojsk rossyjskich Millera pisany. Wyrazy w tym liście oświad-czoue ku monarchini i państwu całej Rossy i, sprawiły głos troskliwych ostrzeżeń, które z mocy obywatelskiego czucia dały się słyszeć aby użycie wolności przez sejmującego nie sprawiło opacznego o WPanu w narodzie porozumienia. Jego Królewska Mość Pan Nasz Miłościwy głosem z tronu mianyra, przeszłe czyny WPana wspominając, przekładał że pełniąc wolę Stanów sejmujących w wy* konaniu nakazów wojskowej komisyi w bronieniu wejścia wojsk cudzoziemskich w granice Upitej wkraczających, jak się okazuje z raportów Jego pod dniem 1. miesiąca bieżącego nadesłanych, nie podejrzliwości lecz ufności oświadczenie zasłużyłeś, a przeto żąda abym Mu to jako marszałek imieniem Stanów oświadczył. Uskuteczniam wolę Jego Królewskiej Mości z wiadomością Stanów Rzeczypospolitej tem milej, że zostając na czele Stanu rycerskiego, przekonany jestem iż WPan wolę narodu bierzesz za prawo, zaś jej wypełnienia za pomyślną chwilę, a czynności Jego okazują w nim chęć najskwapliwszą do uskutecznienia zamiaru Rzeczypospolitej.

Drugi dopiero raz Rpltu podobne teraźniejszemu zawierzenia i szacunku obywatelowi czyni zaświadczenie. Zamojskiemu za ocalenie króla i narodu wdzięcznością wypłacała się, a W Rami oznak daje zaufania, zachęcając go do trwałości w nieskalauych myślach ku królowi i ojczyźnie mianych. Dan w Warszawie 15. marca 1789 roku.

Deklaracja Portj Ottomańskiej względem Polski.

rozsze-

Ponieważ Najjaśniejsza Porta zachowuje pokój i przyjaźń z Najjaśniejszą Polską Rzeczpospolitą i one nieprzerwanie utrzy mywać pragnie, nie mogła więc bez boleści i nieukontentowauia dowiedzieć się, że kiedy taż Rzeczpospolita stosownie do praw swoich na sejm w zamiarze polepszenia konstytucji swojej zgromadziła się : dwór rossyjski usilnie i gwałtem ubliżał .lej samowładztwu chcąc Jej zabronić aby żadnej w swym wewnętrznym rządzie nie przedsięwzięła odmiany, a to pod pozorem jednej gwarancyi, do przyjęcia której Dwór pomieniony przemocą w roku 1775. Polaków przymusił, a która do tego zmierza, aby Polaków na zawsze swymi uczynił niewolnikami i tak sobie z nimi postępował jak z lennikami i hołdownikami rossyjskiemi, nie pozwalając im najmniejszego wolności cienia. Jest to rzeczą niesłychaną między narodami, aby jeden drugiemu miał przeszkadzać takie brać rezolucye, jakie do ulepszenia lub odmiany sw’ego wewnętrznego rządu układu przyzwoitymi być sądzi i ten to jest najmocniejszy dowód, który św iatu okazany być może niezmiernej żądzy Dw'oru rossyjskiego rżenia wszędzie wygórowanego panowania swego.

Przeto gdyby kiedy u Najjaśniejszej Porty ważnej jakiej wzywano pomocy, końcem uwolnienia Polaków od tego, w którym jęczą, uciemiężenia natychmiast Sułtan najjaśniejszy, któremu Róg ku obronie słabszych i ku wsparciu tych którzy jego przyjaźni i pomocy wzywają, tak ogromnej pozwolił potęgi; nieomieszka z naj-

żywszą chęcią i rzetelnością dopełniać obowiązków traktatów, trwających między Portą Ottomnńską i Rzecząpospolitą Polską i okazać się (jak honor Państwa jogo wymaga) podporą słabszych, a biczem przemożnych.

Ta rezolueya Najjaśniejszej Porty komunikuje się ministrowi N. N. aby o niej Dworowi swemu w przyjaźń z Portą będącemu, doniósł jak najrychlej i żeby to do powszechnej doszło wiadomości, w jakim zamiarze Jej wojska posiłkowe, skoro potrzeba ich będzie, wkroczą do Polski. I)an dnia miesiąca, który 23. listopada 1788. odpowiada.

Minister niewyrażony po imieniu w tej deklaracyi tureckiej domyślać się należy że był pruski. Ponieważ ta deklaracja znajdowała się wydrukowana w gazecie niemieckiej, która zawsze się ogląda na cesarza, aby tych okoliczności, które mu nio są przyjemne jawnie nie głosiła, tylko w niejakim cieniu, nie może zaś temu cesarzowi być miła przyjaźń pruska z Portą gdy Turczyn wojujący z cesarzem jest mu z przodu, a Prusak, lubo niewojujący, alo niepewny przyjaciel cesarski, jest mu z tyłu. Co się zaś do Polski ściąga, deklaracya Porty psuje także i Prusakowi zamysły, któro miał odciągnąć Polaków od dependencyi moskiewskiej, a pod* garnąć ją pod swoją, gdyby albowiem Prusak chciał taki swój zamysł przywodzić do skutku, musiałby zerwać przyjaźń z Turczynem, chcącym aby Polska była wolna i od niego niedependu-jąca, otóż i druga przyczyna, dla której gazeciarz niemiecki nie chciał wyrazić po imieniu ministra, czyjego jest dworu.

0 buncie na Ukrainie i na Rusi 1789 roku.

Mówiło się, że w miesiącu grudniu roku przeszłego 1788. na Ukrainie wyszperano niejakie ślady wiążącego się buntu, loez tęga haniebnie zima zatrzymała jego skutki, a Potocki generał artyleryi

Aż oto ten bunt duszony przez zimę, pokazał się w marcu roku teraźniejszego 1789. pokazał się zaś tam, gdzie go się nie-spodziewano, to jest na Wołyniu ; bo ponieważ Ukraina jakokolwiek osadzona była żołnierzem polskim, który na ten bunt tam najbardziej czuwał, ile gdy tam najprędzej był postrzeżony, więc to hul-tajstwo uradziło sobie zacząć swoją rzeźbę od Wołynia, gdzie na nich nie miano oka i gdzie mało co znajdowało się żołnierzy. A tak uważali, że od tego końca zacząwszy łatwiejby się mogli zmocnić i coraz rozszerzając swoją rzeźbę na Ukrainę się pomykać. Taką ułożywszy plante, przez całą zimę markietani moskiewscy czyli pod ich postacią ludzie moskiewscy na to subordynowani, po kilkanaście teleg w jednej partyi naładowanych prochami, kulami ołowianemi, strzelbą, nożami krzywemi, wprowadzali w Województwa ruskie, idąc po dwóch chłopów przy każdej teledze. Na komorach pogranicznych ukazując zmyślone regestra towarów' i podług nich płacąc cło sowicie, unikali ścisłej rewizyi, podsuwając, pod nią niektóre telegi w samej rzeczy towarami jakiemi naładowane ; albo też gdzie nie było przy komorze mocnej straży, zuchwale sic przez nią bez rewizyi przedzierając, lub też manowcami komorę mijając, a skoro już byli za komorami, rozjeżdżali sic w różne strony po województwach. Takim sposobem przeszli aż na Wołyń. Schwytano prawda niektórych, ale już innych było za dosyć w kraju i gdzie się podzieli nie można wyśpiegować, Gdy tedy zima zeszła, pierwszy skutek buntu pokazał się na dwóch obywatelach województwa wołyńskiego, na Wielożyńskim i Piotrkowskim, których obydwóch nie daleko od siebie mieszkających jednej nocy ci hultaje zamordowali z żonami i domownikami. Po tej pierwszej sprawce buntownicy zniknęli. Szukano wszędzie w o-koliey jakiej kupy ludzi podejrzanych, lecz nigdzie nikogo takiego nie znaleziono, skąd wniesieno: że ci hultaje jeszcze się wielką

raportami swemi wyperswadował Stanom sejmującym w Warszawie, żc jest zupełnie przytłumiony, na którego upewnieniu przestawszy Stan Rzeczypospolitej nie opatrzyły liczuicjszem wojskiem Województw Ruskich, wierząc asekuracyom Potockiego i według nich rozumiejąc, że złapaniem kilku popów sehizrnatyekieh do buntu chłopstwo pobudzających i ukaraniem ich wszystko się zakończyło.

Ta pierwsza rzeźba wypełniona ua dwóch obywatelach wyżej wspomnianych ocuciła na nowo trwogę w obywatelach ruskich i czułość w Stanach sejmujących, posłano więc wojska w różne województwa ruskie, zalecono dochodzić wszelkiemi sposobami kto go podżega, kto się do niego wiąże i jak daleko mógł się już ten bunt rozszerzyć po kraju. Po pilnem szperaniu wyśledzono po całej Rusi i Litwie, a nawet na Podlasiu tam gdzie się znajdują schizmatycy, przygotowanie do buntu, strzelby, kule, dzidy, noże zbójeckie po domach, stodołach i stertach ukryte i dowiedziano się od winowajców takim przygotowaniem wyjawionych, że bunt razem wszędzie miał wybuchnąć skoroby się lasy liściem i stepy trawą okryły. Gdziekolwiek tedy takie zbójeckie narzędzia znaleziono, wszędzie chłopów, do których schowania należały, śmiercią surową skarano : ćwiartująe, pasy z nich drąc, ręce smołą oblane i pakułami okręcone paląc, a potem łby ucinając, hersztów zaś czyli poddymaczów buntu do Warszawy odesłano jako to: Kozaka moskiewskiego imieniem Kiryłłę, który objeżdżał wsie namawiając chłopstwo na rzeźbę Polaków i dla łatwiejszego onych po-oiągnienia do swojej namowy, rozdawał między znaczniejszych pieniądze, których przy nim miano znaleść jeszcze 30 tysięcy rublów. Drugiego schwytano arcybiskupa słuckiego ritus Oraeci disuniti. Ten nie pieniędzmi, lecz nauką fomentował i durzył lud schizmatycki, rozesławszy po wszystkich stronach gdziekolwiek w polskim kraju znajdują się schizmatycy, wielką liczbę książek w języku ruskim i polskim wydanych, któremi nauczał : iż nie powinni uznawać nad sobą innego monarchę prawego, tylko Impe-ratorową rossyjską, jako jednowładną monarchinię całej Rusi i najwyższą protektorkę kościoła greckiego świętego i prawdziwego ; że nic za króla polskiego, ani za Rzeczpospolitą polską, ale za nią i jej familią powinni się modlić, że powinni wszelkich sposobów używać do wytępienia i wygładzenia ze świata łacinników, jako najgwałtowniejszych wiary świętej greckiej nieprzyjaciół. Ten arcybiskup z początku wyuurzouego buntu wpadł był w porożu-

partyą niezwiązali, dopiero niałemi garstkami czynią niejakie prae-India dalszej sroższej rzeźby, w nocy sie zbierając, a w dzień rozchodząc i muszą mieć konszachty z Rosjanami, mieszkańcami krajowymi.

mienie, ale że jeszcze nie było nu niego pewnego dowodu, tylko podejrzenie, przeto tylko posłano do miejsca, w którem mieszkał straż wojskową, aby pod pozorem stanowiska miała go na baczności. Oficer polski, który był tam komenderowany, umiał się zarekomendować jego przyjaźni, bywał u niego na obiadach i jak najczęściej odwiedzał go w rezydeneyi pod pozorem zabranej poufałości; lecz skoro się rozeszła wiadomość że Kiryłłę kozaka złapano, że niektórych popów ruskich pobrano w areszt, że na wielu miejscach Rusinów egzekwowano ; arcybiskup ten nie śmiejąc dłużej dosiadywać, uszedł z domu i u-chodził ku moskiewskiej granicy; ale komenda polska mająca go zawsze na oku, poszła za nim natychmiast w pogoń złapała go niedaleko już granicy z jego oficjałem i wzmocniona większym konwojem przyprowadziła do Warszawy w karecie sześciokonnej. Dano mu stancyą w pałacu Rzeczypospolitej. Krasińskich zwanym ; ale na jednej stronie postawiono jego oficyała z wszelkiemi dla obydwóch wygodami Archivum także domowe i wszystkie papiery w jego domu znalezione do Warszawy sprowadzono. Wytknąwszy głowę z okna swego arcybiskup i oficynł także z swego, śpiewali do siebie tonem chóralnym podług obrządku greckiego, udając iż śpiewają pacierze kapłańskie. Tak zawsze podług sposobności czynili, aż razu jednego żołnierz z kolei zdarzył sią na warte do niego, który mniał język ruski. Ten usłyszawszy co oni do siebie śpiewają, przestrzegł oficera wartę trzymającego, że oni nie pacierze kapłańskie śpiewają, ale się namawiają co i jak na inkwizycjach zeznawać, aby się na jedno zgodzili. Po tern doniesieniu zaraz Rplta kazała przeprowadzić oficyała de eekausu, a biskupa samego w pałacu Krasińskich zostawiła. Smutny ten arcybiskup gryząc się wewnętrznie losem swoim, postrzegłszy jednej nocy że oficer strzegący go zadrży mał na stole, wyjął chustkę z kieszeni i w kłęb ją skręciwszy, pchał sobie w gębę chcąc się zadusić. Ale oficer jednern okiem na pozór drzymał, drugim pilno patrzył, co biskup robi. Postrzegłszy że się krztusi, skoczył coprędzej do niego, a wyciągnąwszy mu chustkę z gęby okrzyknął go : a WPan co robisz ? Biskup zmieszany odpowiedział: ja sam nie wiem. Po tern zdarzeniu doniesie nem Stanom, kazano pana arcybiskupa dotąd wygodnie traktowanego tak okuć w kajdany na ręce i nogi, żeby sobie w żaden sposób nie mógł zaszkodzić.

Przyprowadzono także do Warszawy z Ukrainy trzech popów schizmatyckich. Ci przez kilka niedziel trzymani byli w ścisłem więzieniu każdy osobno w piwnicach w kajdanach w cekhauzie. Lecz po wywiedzionych inkwizycyach, gdy się na nieb nic nie pokazało, żeby bunt fomentować mieli ; owszem że mając rozkaz od zwierzchności swojej duchownej aby swoich parochianów do buntu zagrzewali ; oni przeciwnie postąpiwszy, przestrzegali ich i upominali aby do knowania buntu mięszać się nie chcieli, przywodząc im na pamięć okropne skutki pierwszego buntu Humań-skiego i jako hersztowie tego buntu i wszyscy niemal jego naśladowcy okrutną śmiercią wyginęli ; a przeto perswadowali aby się w skromności i w posłuszeństwie należytem Stanom Rzeczypospolitej trzymali ; przeto Rzeczpospolita nagrodziwszy hojnie ich więzy i dawszy każdemu jakie disfinctorium wierności, wolno popuszczała.

Kozaka Kiryłłc dekretowano na śmierć ultimis Junii r. 1789, a po cgzekueyą tego dekretu pod mocnym konwojem do Łucka, gdzie jest wiele schizmatyków, odesłano. Na Ukrainie i wszędzie, gdziekolwiek się znajdują schizmatycy, wielką ostrożność; a przy każdej wsi stoją warty z żołnierza Rzeczypospolitej, z wojewódzkiego i z chłopów unitów poformowane. Każdego przez wieś przejeżdżającego ściśle egzaminują i rewidują. Po miastach zaś stojące liczne garnizony żołnierza polskiego często objażdżki po wsiach i okolicach swoich czynią. Mimo atoli tyle użytej ostrożności, zjawiają się tu i owdzie kupki łotrów, hajdamaków, którzy na komendy polskie napadają i rozmaiłem szczęściem bitwy zwodzą.

0 wyjściu zupełnem Moskałów z granic Polski,

Przytępiwszy Moskwa znaczne siły swoje na Turkach i dostawszy nowego nieprzyjaciela Szweda, słysząc iż sejm warszawski coraz śmielej na nią o wyprzątuienie wojska swego z granie poi-

ski woła; nareszcie obawiając się aby i Rzeczpospolita polska długą cierpliwością znudzona, przeciw niej nie powstała; umyśliła na czas zejść jej z oczu. Przysłał tedy książę Potemkin do Stanów sejmujących w terminach bardzo grzecznych napisaną deklaracyą, iż jego monarcbini nie chcąc sobie narażać przyjaźni z narodem polskim, wszystkie wojska swoje z jego granic wyciąga. Dalej Potemkin uprasza aby Rzeczpospolita wyznaczyła komisarzów, którzyby za umówioną zapłatą dostawili fur podług potrzeby do wyprowadzenia za wojskiem magazynów moskiewskich. Rekomenduje się dalszej przyjaźni Rzeczypospolitej jako Indigena Polski i oświadcza Polakom swoje wdzięczność; za przyjęcie go do Indi-genatu ofiarował Stanom 12 sztuk harmat i strzelby 500. Moskale tedy już wyszli z granic polskich. Magazyny ich dopiero wywożą potrosze.

0 Adamie Ponińskim, Podskarbim Wielkim Koromryrri,

Winę Ponińskiego ktoś opisał bardzo dobrze pod zmyśloną mową Puchaczewa; te przestępstwa Ponińskiego wskrzesił na sej mie teraźniejszym (1789.) w maju Suchodolski, poseł chełmski Za jego przewodnictwem poczęli sie składać na Ponińskiego potrosze inni posłowie, nareszcie primis Junii cała Izba niemal krzyknęła, aby natychmiast był wzięty w areszt. Bronił go król i niektórzy przy królu że obywatela nieprzekonanego prawem nie godzi się kaptywować, ale to nic nie pomogło, odpowiedziano na to iż ten przywilej służy tylko posesyonatom, a Poniński stracił wszystkę fortunę, nie ma nic, tylko długów do miliona z górą ; za większością tedy głosów został aresztowany w swojej rezydencyi najętej w pałacu Potkańskicb. Naznaczono na niego sąd z 24 sędziów złożony, przez los wyciągnionych, które wyciągał chłopiec od dzieciątka Jezus, teu sam, który ciągnie lotcryą. Termin za

częcia sądu naznaczono szcścioniedziclny ; dnpraszał się Poniński aby mu wolno było przypozwań współwinnych którzy wraz z nim w roboty sejmu 1775., o które go teraz obwiniają wchodzili, ale mu tego nie pozwolono obawiając się ażeby wszystkich tych, którzy się na podział Polski podpisali nie pociągnął, a ci byli naj-pierwszc w kraju osoby i monarchowie zagraniczni, więc taka liczba winowajców odwołująca się do monarchów zagranicznych, gdyby do tego wspartą została ich protekcyą, zapewneby odjęła Stanom moc wszelką i sądu i kary. To wziąwszy na uwagę, nie pozwolono Ponińskiemu nikogo przypozywań, ale żeby się tylko sam z swoich osobistych czynności sprawił; tę zaś wynaleziono winę na niego, że się o marszałkostwo sejmu 1775. nie w kraju, ale w Petersburgu postarał; że dla łatwiejszego upewnienia dla siebie mocą moskiewską tej godności, wszystko cokolwiek Moskwa zechce z Polską uczynić pełnić z ochotą przyobiecał, a tak ojczyznę swoję w niewolą obcą zaprzedał; że nie mogąc w kraju nigdzie dla znajomego swego złego charakteru utrzymać się na funkcyi poselskiej, w Litwie przy asystencyi żołnierza moskiewskiego, zebrawszy kilku szlachty, już po odbytych w czasie podług prawa sejmikach posłem się zrobił; że do przyjęcia w księgi takowego Laudtim, nieprawej swojej elekcyi, tymże moskiewskim żołnierzem regenta przymusił; że podobnym gwałtem godność marszałkowską na sejmie sobie przywłaszczył; że tenże sejm mimo woli wszystkich innych posłów w konfederacyą związał ; że za utworzeniem konfederacyi, a siebie marszałkiem konfederacyi tejże, sądy konfederackie właśnie jakby podczas bezkrólewia otworzył’; że za otwarcie takowych sądów wszystkim innym juryzdykeyom milczenie nakazał; że Reytana, posła litewskiego, do laski marszałkowskiej sobie przeszkadzającego i przy prawie żwawo obstającego, kryminalnie zapozwał i gdyby tegoż ■ Reitana król pruski swoją protekcyą, przydawszy mu na straż kilku huzarów swoich, nie był zasłonił, tedy głowę uciąć tak poczciwemu patryocie postanowił; że przyjmując do swoich sądów konfederackich sprawy o substaneye obywatelskie, nawet kilku dekretami trybunalskiemi ułatwione, też dekretu uchylał, a inne wyroki sejmowe według pieniędzy, które od udających sic do sądu swego brał wydawał: żc koustytuc.ye na sejmie uchwalone posyłając dokancelani Dre

wo*

wnowskicgo, sekretarza sejmowego, człowieka charakteru sobie podobnego, z aktów wydzierał, a inne na to miejsce podług interesu swego lub cudzego dobrze sobie opłaconego podsuwał; że nakoniec wszystko gwałtownie i absolutnie podług przepisów zagranicznych dworów, jako pensjonowany od nich zdrajca ojczyzny robił; że zrobiwszy się na tymże sejmie Podskarbim W. Koronnym, na urzędy skarbowe nikogo podług zasług i zdatności, ale tylko podług zapłaconych sobie od konkurentów pieniędzy mianował; że na jeden urząd od trzech i czterech pieniądze wziąwszy, jednemu urząd dał, a drugich bez powrotu pieniędzy, pozorem nierychłego zgłoszenia się zbywał, że tych samych, których za pieniądze osadzał na urzędach pod różnemi wyszukanemi pretekstami rugując innych, więcej dających na też urzędy osadzał. Te przewinienia wyrzuciwszy Ponińskiemu, pod aresztem go jako się rzekło wyżej osadzono. Siedział w nim do dnia 2. lipca, którego dnia uszedł takim sposobem ; W pokoju jego sypialnym w głowach łóżka była szafa na kształt biblioteczki, za tą szafą było okno zamurowane w jedne cegłę, wychodzące do drugiego pokoju nie-mieszkanego; szafka ta nie przytykała do samego muru, ale była cokolwiek odstawiona, tak iż się za nią mógł człowiek wcisnąć ; w tem tedy oknie powoli pracując jeden z jego ludzi, wyświdrował w murzo na wylot, dziurę. Gdy już robota była gotowa, tego dnia gdy miał uchodzić Poniński, poszedł spać zawczasu, rozebrano go jak zwyczajnie i zasłoniono firankami. Oficer, który tego dnia wartę trzymał, widząc że się Poniński położył, usiadł przy stole i wsparty na łokciu usnął ; przedrzymawszy się trochę, wstał zajrzał w łóżko i widząc w niem leżącego pod kołdrą, odszedł do stołu. Tak przez całą noc dochodząc do łóżka, widział za każdą rażą śpiącego; nazajutrz, gdy już było około godziny ósmej z rana, przyszedł jakiś gość, chcący Ponińskiemu oddać wizytę; oficer zatrzymawszy gościa w przedpokoju, poszedł obudzić Ponińskicgo, mniemaniem jego śpiącego, a gdy na zawołanie raz i drugi nie odezwał się mu, oficer przystąpiwszy do łóżka pociągnął za koł. drę, lecz bardzo się zmieszał gdy zamiast Ponińskiego obaczył bałwan z chust i poduszek na formę człowieka zrobiony, szlafmycą głowę przykrytą mający. Dopiero wtenczas domyślili się spojrzeć za owe szafę, a widząc dziurę w murze otwartą, nie wątpili iż nią Poniński uszedł. Oficer natychmiast poszedł w łańcuszki, szyldwachy wszystkie pod warte, a Poniński w swoją. Obaczymy, czy go złapią. Rozesłano oznajmienie o jego ucieczce po wszystkich pocztach, po wszystkich stanowiskach i kresach żołnierskich z rozkazem ażeby wszędzie gdziekolwiek się pokaże, był schwytany, a kto go schwyci będzie miał nagrody tysiąc czerwonych złotych. Oficer pod którego dozorem czyli strażą uciekł Poniński, zwał się Napiórkowski.

Wylazł Poniński dziurą, wsiadł do karety fiakra najętego, już na to czekającego, usiadł na tyle wedle niego syn, a zaPonióskim usiadł Kukumus, jego faworyt i rządca domu, aby pana sobą zasłonił; za karetą stanęli służący. Tak przejechał przez most na Pragę, mimo wart na moście stojących. U lądu pod Pragą czekała na niego krypa najęta u pisarza mostowego pod zmyślonem imieniem, inaczej bowiem pisarz ten nie byłby dla Ponińskiego krypy najmował, owszem byłby dał znać do Warszawy o takiem krypy najmowaniu ale go zwiedziono udaniem że pan jeden po imieniu wyrażony, płynący do Gdańska z statkami, zatrzymawszy się w Warszawie po interesach, potrzebuje krypy dla dognania statków swoich przodem idących. Nie udała się taka sztuka w najmie przewodników do krypy, ci bowiem i po dobrej zapłacie i po człeku najmującym poznanym dorozumiawszy się że książęcia Ponińskiego uwozić mają, jeden z nich poszedłszy do domu dla wybrania się w drogę, pochwalił się przed żoną, że go Pan Bóg z kolegami tymi a tymi dzisiaj szczodrobliwie opatrzył. Jesteśmy (mówi) najęci do Torunia z jednym panem, dostaliśmy zadatku na rękę po 8 czerwonych złotych, tej nocy mamy być w krypie z wszelką gotowością do ruszenia, zapewne to będzie Poniński, bo nas jego człowiek najmował i któżby inny puszczał się na wodę w nocy, a jeszcze z takiem upomnieniem o gotowość, zapewne on wynalazł dobry sposób do ucieczki z aresztu, i dalej Wisłą uciekać będzie; cóż nam do tego, kiedy dobrze zapłaci.

Poniński wsiadłszy w krypę z ludźmi swymi i z synem, płynął cichuchno; szukano go po wszystkich szlakach na lądzie, a na wodzie szukać go nikomu do głowy nie przyszło ; kazano także obwołać, kto go złapie lub wyda gdzie jest, dostanie nagrody tysiąc czerwonych złotych, Tę nagrodę kazał publikować nie skarb

Pamiętniki

koronny, ale Ogiński, hetman wielki litewski, oczyszczając sic z porozumienia na siebie ściąguionego stąd, iż prędzej ogłoś publiczny rozszedł się po Warszawie o ucieczce konińskiego, niż on dał znać o niej Stanom, lubo jako prezes komisyi wojskowej natenczas miał ją sobie tej minuty której się stała, raportowaną; lecz Ogiński jako dogmatyk wielki, dumał nad sposobami jakieby wziąść na schwytanie zbiegłego, a o uwiadomieniu najpierw ej potrzebnem, zapomniał.

Skoro się o uszy przewoźniczki obił brzęk tysiąca czerwonych złotych obiecanych, uwiedziona chciwością zysku kobieta, co prędzej oznajmiła Ogińskiemu hetmanowi, że nocy dzisiejszej inąż jej z innymi przewoźnikami najęty, popłynął z konińskim ku Toruniowi, niewzięła tysiąca czerwonych złotych bo schwytanie Ponińskiego nie było jeszcze pewne i więcej potrzebowało zachodu, nad samo uwiadomienie kobiety, ale jednak że naprowadziła na drogę, którą miano go gonić, dano jej czerwonych złotych czterdzieści, a za Ponińskim wysłano co tchu w pogoń Rudnickiego, kapitana od artyleryi, z rozkazem do wszystkich komend wojskowych i do wszystkich zwierzchności cywilnych, jako też do prywatnych obywatelów, aby mu pomoc do schwytania konińskiego wszędzie gdzieby jej potrzebował, dana była. Rudnicki tedy wpadłszy na pocztę, pędził co tchu ku Toruniowi, a koniński tamże machał rączo wodą; szczęście obudwóch sprowadziło pod Toruniem do kupy, konińskiemu albowiem jako pijakowi ognistemu zachciało się wódki gdańskiej i pierników toruńskich, dla czego niesłuchając odradzania swojej kompanii, wysiadł z łodzi z synem i laufrem swoim faworytem, kazawszy reszcie odpłynąć cokolwiek dalej i za sobą czekać, sam zaś z synem udał się do jednej chatki, nie daleko miejsca tego w krzewinie będącej a laufra wyprawił do Torunia po żądaną gorzałkę i pierniki. Rudnicki zdążający do Torunia, przybrał do siebie jakiegoś towarzysza na kresie stojącego ; w tego kompanii ciągnąc dalszą swoje pogoń, napadł na laufra Ponińskiego powracającego z Torunia ; poznawszy, okrzyknął: a ty tu co robisz? powiadaj gdzie pan. bo ci zaraz w łeb wypalę, jak niepowiesz. Laufer lubo zalękniony lakowem przywitaniem, nie chciał wydać pana, począł zmyślać przed Kudnickim że go tu zostawił, ale nie wie gdzie się podział, kiedy go tu nie

znajduje. Chłopcy niedaleko paśli bydło, Rudnicki obróciwszy sio do nich zapytał, jeżeli widzieli jakich ludzi, obiecawszy talar bity, jeśli mu o nich powiedzą. Chłopcy natychmiast powiedzieli iż tu są jacyś dwaj w tej oto chałupce. Rudnicki z towarzyszem, kazawszy służącym swoim zatrzymać laufra, sami do chałupki pospieszyli. Poniński z synem stali pod wystawą, czekając na gorzałko i pierniki, na których Rudnicki z towarzyszem wpadłszy z tyłu obcesowo jeden z pistoletem, drugi z szablą, zalęknionych i struchlałych pobrali i zakrzyknąwszy na ludzi, powiązali a potem opatrzywszy w łańcuszki i konwój należyty do Warszawy przyprowadzili. To gdy sie działo z Ponińskim, ludzie jego na krypie zostawieni, opuszczali się wodą do naznaczonego miejsca. Strażnik jeden stojący nad Wisłą, postrzegłszy ludzi o kilku wiosłach z budą, raz podług urzędu swego, chcąc sie dowiedzieć z jakiem towarem ta łódź płynie, drugi z ogłoś u publicznego o ucieczce Ponińskiego po całym kraju przez ordynanse na schwytanie jego wydane rozniesionego, pomyśliwszy sobie, kto wie, jeżeli to nie on ucieka, począł wołać na łódź aby do brzegu zawijała; leez gdy ta za jego wołaniem poczęła rzeźwiej wiosłami robić, strażnik poszedł co prę dzej do Nieszawy, dał znać o tern co widział pisarzowi skarbowemu, pisarz komendzie tam stojącej. Wszyscy żądzą tysiąca czerwonych złotych zapaleni, wpadłszy na konie, przerżnęli łodzi drogę na jednym wąskim przesmyku, którędy taż łódź koniecznie przechodzić musiała, na zbliżającą się poczęli wołać, aby do lada zawijała; lecz miasto posłuszeństwa dano do nich ognia z budy, którym dwóch szcrogowych postrzelili. Komendant do zuchwałych kazał wzajemnie wypalić, a lubo nikogo nie postrzelono, na głos jednak komendanta że każe lepiej strzelać i że niepodobne im ujść, gdyż ich wszędzie i wszyscy ścigać i chwytać będą, przewoźnicy mimo wolą panów swoich zwyciężeni tęgiemi racyami, do lądu zawinęli; tak kapitan Kukumus z resztą czeladzi Ponińskiego dostał się w ręce i nie dowiedział się aż w drodze że jego pan schwytany, przodem powraca do Warszawy.

Poniński osadzony został w koszarach artyleryi koronnej, uwolniony 7. łańcuszków, w których był przyprowadzony, ale w ścisłej zostaje straży i w jednym pokoju z pilnującymi go żołnierzami, nikt nie może bez biletu od komisyi wojskowej go odwiedzie. Syna z łańcuszków i aresztu uwolniono, wykucie muru przez niego, ułatwienie ojcu ucieczki i towarzyszenie mu w niej, przemagającemu affektowi wrodzonemu nad wszystkie inne uwagi przypisawszy.

Rudnicki wzbraniał sio przyjąć tysiąca czerwonych złotych miasto nich prosił o uwolnienie z aresztu kolegi jego kapitana Napiórkowskiego i żołnierzy z pod których straży Poniński uszedł, ile nie bardzo winnych, ponieważ mieli ordynans od komisyi wojskowej aby śpiącemu Ponińskiemu częstem zaglądaniem, do łóżka jego nie przeszkadzali, o co się Poniński filut skarżął przed korni* syą, ułatwiając sobie tą sztuką lepszą sposobność do ucieczki. Do tego była suspieya że kapitanowi Napiórkowskiemu w filiżance ponczu, którą go Poniński kładąc się niby spać poczęstował i na swoje miejsce do gry kart zaprosił, zadane było opium, ponieważ zaraz po wypiciu tego ponczu Napiórkowski przy kartach zasuął. Z tej przyczyny na prośbę Rudnickiego tak kapitan Napiórkowski, jako też i żołnierze, zostali wolnością darowani ; hetman zaś Ogiński ścierając z siebie plamę ucieczki Ponińskiego, wymusił na Rudnickim, że przyjął tysiąc czerwonych złotych.

Dnia 24. sierpnia wzięta jest pierwszy raz sprawa Ponińskiego I)o innych jego występków trzebaby mu i ten przypisać, że odmówił żonę Kozłowskiemu, patronowi, z której przyczyny ten nieborak chłopak, młodej żony pięknej pozbawiony, ogłupiał. Lecz takowy występek w modzie temi czasy między najpierwszemi osobami będący, nie mógł wchodzić w aktorat przeciw takiemuż winowajcy. Ten Poniński ma żonę Lubomirską z dumu, chorą-żanke koronną, z którą od lat kilkunastu nic mieszka, postrzegłszy raz coś po niej przeciwko skromności małżeńskiej. Ona mieszka w Gdańsku od tego czasu jak się od niej mąż oddalił, do dnia dzisiejszego już musi mieć blisko lat 50, dla tego pan mąż znalazłszy pozór dobry, innych sobie dobiera młodszych, choć też już sam nie młokos. Sprawę jego zagaił niejaki Turski, szambelan J. K. Mości, delator.

Po skończonych induktach z obu stron w tej wielkiej spławie, wypadł dekret na inkwizycyą a tymczasem za kaucyą przez ks. Kaliksta Ponińskiego, brata podskarbiego daną, tenże podskarbi wyrokiem sejmowym został z aresztu uwolniony, a że się to stało

w wielki tydzień przed wielkanocny, wiec pospólstwo obaczywszy Pouińskiego wolnym, okrzyknęło go Barabaszem; równając go do tamtego łotra, który także w Wielki tydzień przed męką Chrystusową został od Piłata z więzienia wypuszczonym.

Żona ksiąźęcia Kalixta Pouińskiego jest rodzoną siostrą żony Ponińskiogo podskarbiego koronnego, dawno od niego oddalonej, mieszkającej w Gdańsku, z której przyczyny księżna Kalixtowa, mając serce niechętne do wspomnionego podskarbiego, uraziła się przeciw mężowi swemu, książęciu Kalixtowi, o to, iż on za podskarbiego dał kaucyą Stanu Rzeczypospolitej, poczęła czynić fochy zakrawające na rozwód, albo separacyą; czerń przelękniony książę Kalixt, uczynił reces solenny od kaucyi za brata danej. Lecz znalazł się inny Pouińskiego przyjaciel, Leszczyński, poseł kujawski, który dał za niego znowu kaucyą i tak książę podskarbi co miał pójść do aresztu za umkniętą kaucyą brata swego, ksiąźęcia Kalixta, to znowu został wolnym za kaucyą Leszczyńskiego. Trzeba wiedzieć, że Ponińscy niewielcy są panowie; książę Kalixt został panem żony, która ma wielką substancyą, miał przeto Kalixt słuszną przyczynę obawy ażeby dla przyjaźni braterskiej nic niewartej, nic utracił żony bogatej i z nią substancyi. Skąd inąd zaś odstąpienia kaucyi wyżej wyrażonej dawano za przyczynę zakochanie się syna ksiąźęcia poskarbiego w stryjence swojej księżnie Kalixtowcj i za pozyskanemi od niej nawzajem faworami, namawianie do rozwodu; o czem dowiedziawszy się książę Kalixt, w szczególności zaś o tem, że syn podskarbiego płatał mu taką psotę z wiadomością ojca, zerwał z nimi przyjaźń i zrzekł się urzę-downic kaucyi, ażeby takim zdrajcom pod pozorem krewieństwa wolny przystęp do domu swego miany przerżnąwszy, łatwiej żonę zbechtaną uspokoił. Ta druga wiadomość pewniejsza, ponieważ wyszła od poufałych przyjaciół ksiąźęcia podskarbiego. Jakiż szpetny charakter tych obudwóeh Ponińskich pod bratem i stryjem, a co większa pod osobliwszym dobrodziejem swoim tak szkaradne kopać dołki !

Sprawa Ponińskiego wlekła się aż do ostatnich dni miesiąca Sierpnia, w którym czasie dekret został publikowany. Gdy się ten zbliżał, Poniński przeczuwając iż dla niego może być pomyślny (jakoż tylko o jedną kreskę nie tracił głowy) ani chcąc świecić

Pamiętniki

O*

«c/ami sentcneyi obelżywej przed całą Rzecząpospolitą wypaść mającej, uszedł powtórnie z Warszawy pocztą, lecz jak pierwej woda, tak powtórnie ziemia nie chciała mu sprzyjać, albowiem od owego Napiórkowskiego przedtem kapitana, a w tym czasie majora, z pod którego straży pierwszy raz uciekł, poznany w Gnic-woszewic na trakcie lubelskim, pochwycony i do Warszawy został przywieziony. Napiórkowski znajdował sic w Gniewoszewie ciągnąc z harmatami na Ukrainę; a że się ważył przeciw ordynansowi odstąpić komendy swojej i z Ponińskim wracać do Warszawy, za to był w areszcie trzy godziny, Ponińskiego zaś pod mocną strażą osadzono w koszarach artyleryi koronnej; w kilka dni potem przyprowadzonemu do Izby sądowej na zamek przeczytano dekret, którym odsądzono go od tytułu książęcego, od podskarbstwa i przeorała maltańskiego, postępując dalszemi stopniami kary od szlachectwa i od imienia Ponińskich, nareszcie od czci i sławy, a tak odsądzonemu od wszelkich godności jako zdrajcy Ojczyzny kazano w dwudziestu czterech godzinach wynieść sic z Warszawy, z całego zaś kraju w czterech tygodniach pod ucięciem głowy jeżeliby w miejscach dopiero wyrażonych dłużej bawić, albo kiedy do nich powrócić się ważył. Miał być oprowadzony po wszystkich ulicach warszawskich po wszystkich rogatkach przy odgłosie trąby za zdrajcę Ojczyzny obwoływany i po takiej ceremonii publicznie za miasto wygnany, lecz na prośby i szlochy sióstr jego, z których jedna jest za bratem książęcia kurlandzkiego, a niepodobna ażeby sic i cała Ponińskich familia sekretnie do tego nie przykładała, ten punkt został z dekretu wymazany.

Wypuszczając na świat. Rzeczpospolita tak złośliwego człowieka, niepodobna aby to uczyniła natchnieniem własnem, musiała zarwać jakiego ducha zagranicznego, mającego interes w ocaleniu od zguby Ponińskiego, ażeby go swego czasu na szkodę Rzeczypospolitej zażyć mogła, tak jak Karol IX król szwedzki zażywał do niszczenia Polski Radziejowskiego, podkanclerzego koronnego, podobnie jak Poniński z Ojczyzny wygnanego.

Jakoż to domniemanie wspierać mogą okoliczności następujące : Poniński albowiem po przeczytanym dekrecie kazał sobie przynieść obiad na zamek i tam jadł go smacznie w izbie konfe-rencjonalnęj, obok izby senatorskiej, bawił się na zamku aż do

wieczora, nic mając innej przy sobie straży tylko jednego rotmistrza od chorągwi marszałkowskiej. W pół do dziewiątej wsiadł do karety z tymże rotmistrzem, otoczony takąż wartą, która mu bardziej dla bezpieczeństwa osoby jego od złorzeczącego mu jawnie pospólstwa, niż dla hańby jak wygnańcowi wyprowadzonemu za miasto, przydana była, w yjechał za rogatki wolskie, za któremi tuż stała jego kareta i liczni jego przyjaciele, którymi odstąpiony od żołnierzy, został otoczony. Tam wsiadłszy w swoją karetę, w assystencyi wielu karet i w nieb siedzących jego przyjaciół, udał sio do Chrzanowa, wsi syDa swego od rogatek pół mili leżącej, formując w tej drodze nie tak smutne wygnanie jako bardziej jaki wjazd paradny, w Chrzanowie ubrał się w mundur moskiewski, pobrał na siebie takież ordery na miejsce pozbytych, polskich, których aby z niego nie zdejmowano, sam je dobrowolnie dniem przed dekretem królowi JMci odesłał, w Chrzanowie cieszył się i hulał z przyjaciółmi przez całą noc, nazajutrz w Powązkach w pałacu księżnej Lubomirskiej, marszałkowej wielkiej koronnej, wdowy w cudzych krajach bawiącej, dawał obiad na 40 osób i assamble przez kilka dni, na które co dzień po kilkanaście karet z Warszawy przybywało. Nałmlawszy się do woli, udał się do obozu moskiewskiego z synem swoim Alexandrem do Jass, gdzie jak pisał doktor jego nadworny do żony swojej w Warszawie zostającej, dobrze żyje i na niczem mu nie zcliodzi. Chowają go Moskale do przyszłej planty swojej, żeby znowu pod jego marszałkowstwem prawa Polakom pisali.

Gdyby duch patryotyczny pisał dekret na Ponińskiego, czy-liżby taki duch jego hulanie nie wziął sobie za szyderstwo z swojego dekretu, czyliżby kto poczciwy, a przynajmniej poczciwego udający, śmiał człowiekowi odartemu z sławy czynić takowe honory: bratać się z nieprzyjacielem Ojczyzny, cóż jest? jeżeli nie stawać się równym jej nieprzyjacielem albo też uznawać winowajcę niewinnym, a Rzeczpospolito niesprawiedliwą. Lecz bądź jaka chce Rzeczpospolita, sprawiedliwa lub niesprawiedliwa, gdyby się rządziła własnym swoim duchem, takich uciech i zgrai czynić by pod nosem (jak mówią) swoim, człowiekowi potępionemu na wzgardę ostatnią nie dozwoliła. Gdyby w’ Moskwie osądzony na wygnanie pod bokiem sądu czynił takie biesiady, pewnieby z przyjaciół

mi swymi poszedł l>y natychmiast pod knuty i na Syberyą, a żo go u nas to szczęście, albo raczej nieszczęście nic spotkało, znać żc miał po sobie plecy postronnej potencyi, która mu zjednać większość kresek na ocalenie życia potrafiła i wygnanie z kraju sędziom podszepnęła.

Kiedy czytano dekret Fon ińskiemu. najprzód wspomniano go Jaśnie Oświeconym książęeiem, potem Jaśnie Wielmożnym, potem tylko urodzonym podług stopniów, z których go zrzucano ; a na-ostatku gdy go odsądzono od szlachectwa i od imienia Ponińskich, nic mianowano go tylko człowiekiem Adamem ; bo tak go upodlono w Warszawie aza rogatkami tytułowano go i Jaśnie Oświeconym i Podskarbim i Jenerałem i przeorem maltańskim i różnych orderów kawalerem i Ponińskim i tern wszystkiem. czcm był przed dekretem.

Najpryncypalniejsze motimm do wygnania z kraju Ponińskiego były złożone sądy konfederaekie w czasie panującego króla, które miejsca nigdy innego nie miały tylko w bezkrólewiu i że mocą tych sądów sobie przywłaszczonych, Rejtana, posła nowogrodzkiego, gorliwego patryotę na śmierć potępił (lubo do tego nie przyszło.) Te dwie pobudki dosyć są ważne aby Poniński nietylko z kraju wygnania został godzien, ale też żeby starodawna drewniana szubienica warszawska na nowo, murowaną pod panowaniem teraźniejszym przerobiona, miała honor piastować Jaśnie Oświeconego łotra.

Co się zaś tyczy zadanych mu innych kryminałów, że się mocą zagranicznego wojska uczynił marszałkiem sejmowym, że wszystko czynił na tym sejmie podług woli postronnych przemaga-jących potencyi, że podpisał podział kraju, kilką laty pierwej w gabinetach, berlińskim, wiedeńskim i petersburgskim udeeydowany, a za jego laski zbrojnym żołnierzem do skutku przywiedziony, że naostatku za takie wierne usługi był dobrze płatny od tychże postronnych dworów, nie zapominając i od własnej Ojczyzny wyrobić sobie znaczne honory i pożytki, za to by go winować a tern mniej karać nie należało. Co tych wszystkich nieszczęśliwości nie on był pierwszy: początek ich wszczął się od śmierci Augusta III., widzieliśmy na sejmie konwokacyjnym otoczony zamek królewski, w którym się sejm odprawował, żołnierzem moskiewskim i nadwornym partyi przemagająeej, widzieliśmy wypchniętych posłów tejże Izby sejmowej, którzy byli przeciwni tejże partyi, widzieliśmy ściganych po kraju senatorów i ministrów i niektórych aż zagranicę państwa wypędzonych od tegoż wojska moskiewskiego, widzieliśmy nawet na dobrach tych wygnańców zemstę rozciągnioną, za to jedynie że nie chcieli trzymać z sejmem moskiewsko-polskim, a kiedyć do tego czasu nie poczytano tego sejmu konwokacyjnego i dwóch po nim, elekcyjnego i koronacyjnego, pod bronią moskiewską odprawionych, za gwałtowne, kiedy sprawcy tego sejmu, pieniędzmi, honorami pierwszomi, berłem królewskim i pensyami dożyw^otniemi są opatrzeni i do tego czasu żyją wstanie kochających Ojczyznę synów, za cóż by tylko jednego Ponińskiego o sejm 1773. roku do pierwszych podobny, którego lubo on był marszałkiem, ale on sam nim nie władał, byli inni mocniejszych głów, którzy jego osobą jak machiną jaką kierowali i przez niego to wszystko wyrabiali za dobrą od postronnych dworów zapłatą, czego te od Polski chciały. Por.iński na przeszłych sejmach nie marszałkowa!, a jeżeli się nie mylę, podobno i posłem nie był, a przecie nie brakowało poteneyom zagranicznym Polaków wiernych sług swoich, a ojczyzny zdrajców, z których jedni już poumierali a drudzy jeszcze żyją, pieniądze zagraniczne biorą i Ojczyznę po staremu zdradzają.

0 wyjściu z granic książęcia prymasa.

Michał Poniatowski książę prymas wyjechał za granicę w czasie sejmu (jak słychać było) dla poratowania zdrowia, jak wielu twierdzi iż dla szumnego honoru swego: nie mogąc znosić częstych a ostrych odbieranych na sejmie od posłów przymówek, a nareszcie i nblicznego łajania, co go do gruntu serca przerażało, jako człowieka który powagę swoją prymasowską braterstwem królewskicm zaszczyconą, bardzo wysoko piastował, panom znaczniejszym, dopiero szlachcie mniejszej mimo sejmu nie łatwy przystępek do siebie dając, gdy tak wysoce rozumiejącemu o sobie panu miasto głębokiego respektu lada (jego zdaniem) poseł na sejmie pod nos nań wytrząsał. Przejeżdżał przez Gniezno primis 7 bris, gdzie in forma wizytował katedrę, a po jedno-dnio-wej zabawie nazajutrz wyjechał w dalszą podróż. Przewiózł się do Gniezna jedną karetą z jednym kanonikiem Wołowiczem, z doktorem i z kamerdynerem w nocy tak. że mało kto o jego przybyciu wiedział. Obiad dał na 50 osób i wina dobrego porządkami stołowemi i kuehennemi zbieranemi kucharzami najętymi. Paradę kościelną do ingresu formowali obywatele, szlachta na komissyą podatkową nowo na sejmie uchwaloną zgromadzeni, kanonicy i universus Clerus. Wyjechał z Gniezna tak niespodziewanie, jak przyjechał. Przyjeżdżając przez Poznań wstąpił do tamtejszej katedry, lecz żadnej salutacyi kanoników nie chciał przyjąć; nie bawił w Poznaniu nad czas przeprzęganiu koni potrzebny. Z Poznania udał się do Wrocławia, a z Wrocławia na Wiedeń do Włoch, gdzie ma zimować, ponieważ ostra aura polska nie służy jego delikatnej konstytucyi. Taką przyczynę dają z jego strony zimowaniu w Włoszech. Lecz uważając że dwór rozpuścił, że konie i inne mobilia jego rozprzedają, wnosić należy iż ten pan nic ma intencyi wprędce powrócić do Ojczyzny. Administratorem archidyecezyi postanowił Stefana Lubińskiego, kanonika gnieźnieńskiego. Opata kmnendantaryusza Trzemeszyń-skiego, w spacznym porządkiem kazawszy mu się we wszystkiem do Żurawskiego auditora referować, snperiori ad inferiorem. Żeby się przed czasem nie wydał zamiar czasu bawienia jego za granicą, wyjeżdżając z kraju żadnej nie uczynił dyspozycyi względem swego dworu i rzeczy, zostawił wszystko w takim stanie jak było: ażeby tein bardziej utwierdził opinią że na krótki czas wyjeżdża. Dopiero z Wrocławia Fabianowi Cholewskiemu sędziemu ziemskiemu Soehaczcwskieinu, kreaturze swojej i rząd/.cy generalnemu wszystkich domowych interesów, przysłał dyspozy-cyą względem dworu i rzeczy jak ma z niemi postąpić. Swawol-nicy przetłumaczyli, że książę prymas przysłał bullę extinctionis swego dworu, biorąc alluzią od bulli extinctionis zakonu Jezuickiego; jakoż niebożęta Jezuici którzy się po zniesionym zakonie swoim przyczepili do ksią/.ęcia prymasa, wielkiego swego miłośnika i z jego łaski żyli, drugi raz teraz zostali skasowani a to za przyczyną i zasługami Jędrzeja Wołowi cza, kanonika płockiego, który wsrubowawszy się w serce książęcia prymasa, tak się dobrze w nim rozgościł, że z niego onycli faworytów dawniejszych cx Jezuitów wyrugował; a jeżeli nie to, przynajmniej na los tej powtórnej kassacyi nieboraków tułaczów nieczułym go zrobił. Dobrzeć im tak poniekąd, bo też tym galantem niedawno bobrowemi czapkami nakrytym, a teraz wymuskanym, wyfryzowanym nie chciało się żadnego prostego benefieyum tylko prelatur bogatych i dworskiej polityki. A za to nic nie robili, tylko książęcia prymasa nowemi coraz projektami to względem rządu duchownego, to względem publicznej edukacyi. to względem ekonomiki dóbr, bałamucili, tak, że nieraz w procesach publicznych, czyli listach pasterskich do Archidiecezvi wydawanych ich konceptem, na śmiech tego książęcia podawali. Tak w pierwszym roku wstępu swego do katedry gnieźnieńskiej wydał książę proces z pobudki pasterskiej pieczołowitości nie tylko o duszne, ale i o cielesne zdrowie owieczek swoich. Na początku procesu położono ażeby ludzie zbóż niedojrzałych i fruktów także nie jedli, ażeby panowie chłopom podczas żniwa, kiedy największe upały, czapek przed sobą trzymać nie rozkazywali. Co za śmieszne przestrogi, pokazujące’ grubą niewiadomość rzeczy nawet pierwszej potrzeby i uprzedzenie nieroztropne o wszystkich ludziach ; a wszakże to chleb najsmaczniejszy ze zboża niedostałego, a na kaszę rżną żyto i pszenicę wtenczas póki jeszcze ziarko nie doszłe do miary ma cokolwiek zieloności i miękkości ; fruktów niedojrzałych wtenczas cierpkich nikt nie je z ludzi rozumniejszvch, tylko dzieci, do których szkoda procesów pisać, bo mają bliżej rodziców którzy im z przyrodzonej miłości ile mogą takich owoców jeść zabraniają. Jeżeliby się zaś znalazł jaki pan taki, któryby żnącemu chłopu kazał przed sobą czapkę trzymać uszedłby w kraju za raroga. Podczas żniwa chłop zeznojony gorącem słońca i robotą rozpalony rzuca sam czapkę z głowy i wszystko odzienie z siebie aż do koszuli, choć go pan względny na jego zdrowie przymusza aby głowy nie odkrywał, na cóż tu pasterskiej przestrogi do rzeczy, która się sama przez się dzieje. Drugie procesa stósowały się do samvch księży: rozkazywały aby księża plebani najmniejsze zdarzenia w swoich parafiach

Pamiętniki

raportowali co miesiąc dziekanom, dziekanie oncyałom, a oficyało-wie ad cnriam primatialem, a to na znak iż książę prymas jest czułym pasterzem, pragnącym wiedzieć o wszystkiem co się dzieje w jego diecezyi; ale to nie prawda, leżały te raporta u Żurawskiego auditora nietykane. Książę mający inne objekta do swojej górnej fantazyi, żadnego i w rękę nie wziął. Bo też i nie było co brać, gdyż to były same bajki od plebanów komponowane, np. że w tej wsi padał wielki grad, albo chałupa zgorzała, albo że się chłopi na odpuście pobili; lecz co grubszego i właśnie do wiadomości pasterskiej należące, tego żaden ksiądz nie napisał. Ciężko o takim przypadku dowiedzieć się doskonale przez inkwi-zycyą, a cóż dopiero przez raporta, Gdzieby zaś przezorność pasterska najwięcej potrzebną była (mówiąc o sądach konsystor skich nieskończenie długich) tam jej najmniej udzielano. Toż znowu list pasterski żeby na chmury nie dzwonić, żeby na resu-rectią ani podczas processyi Bożego Ciała nie strzelać, żeby na Wielkanoc święconego po domach nie świecić, tylko razem zniesione na cmenrarzu i inne tym podobne rzeczy ni złe ni dobre. Wyłączam z tego gatunku rekolekcye ustanowione dla księży w pewnych miejscach, determinowanych dla każdego dekanatu, raz w rok pod karą nakazane, z egzaminem z nauki złączone. Tych środków zamiar bardzo święty i sprawiedliwy, aby księża jak pasterze dusz sami o swojej pobożności i nauce do sprawowania urzędów swoich potrzebnej nie zapominali, ale same rekolekcye do poskromnienia wierzgających czasem duchownych i rozpalanych na złe, jako raz w rok przez kilka dni przemijające nie są wystarczające, więc by trzeba koniecznie sądy konsystorskie zrobić surowsze i krótsze.

0 biskupstwie krakowskiem i innych 1789, roku.

Mówiło się wyżej jak zapalczywie nieraz posłowie na sejmie warszawskim powstawali ua biskupów, osobliwie wtenczas gdy ci opierali się podatkom, któremi obłożyć najbardziej stan duchowny usiłowano. Że tedy każdy z biskupów poczuwał się do jakiej wady z tych, które w ogólności stanowi duchownemu a najwięcej biskupom zadawano, przyszło do tego, iż ci obawiając się aby który wielomowny poseł nie odważył się wytknąć palcem jak mówią, jaki występek któremu; zbyt śmiało bronić duchownych interesów, a raczej tak jakby się należało, nie śmieli. Jeden Turski, biskup łucki, odważył się wymówić stanowi świeckiemu: iż odbierając od stanu duchownego największe dobrodziejstwa, w bogatych sukcesyach po śmierci i za żywota w różnych dobrodziejstwach familiom swoim świadczonych, śmie tak niesprawiedliwie na swoich dobrodziejów następować. Wywodził w tej mowie jak wiele on dla swoich braci przyrobił substancyi choć z małego biskupstwa swego, co mu też wszyscy z pochwałami przyznali ; ale że drudzy biskupi nie mogli się z takiemi dla stanu świeckiego przysługami popisać (które według praw kościelnych jako od zamiaru funduszów daleko na bok ustępujące, grzechem są nie cnotą) dla tego mowa samego biskupa łuckiego, przy skromności wcale nie wczesnej innych, żadnego lepszego dla duchownych w świeckich nie sprawiła skutku. Napisali konstytucyą na podatek wieczysty, nazwany ofiarą wieczystą na wojsko, na które szlachta 10 od sta, a duchowni 20 od sta, z intrat swoich płacić powinni. To już jeden cios nie zły na duchownych ; dalej zaprawiwszy się na tym pierwszym trzonowym zębie duchowieństwu całemu wyrwanym, pokusili się do tego, coby szczególniej samvm biskupom dokuczyć mogło, a przy tern też im samym obłów jaki swego czasu nagliło. Więc biskupstwo krakowskie pod ten czas wakujące obrócili na wojsko, zostawując jednak dla przyszłego biskupa krakowskiego rocznej intraty sto tysięcy złotych, które podług woli jego, albo żeby mu gotowizną ze skarbu koronnego wypłacono rokrocznie były, albo żeby dla niego dobra takową intratę przynoszące komisya skarbowa wyznaczyła; resztę zaś dóbr biskupa krakowskiego Rzeczpospolita kazała przez wyższy grosz, czyli jak mówią powszechniej przez plus oferencyą rozprzedać szlachcie osiadłej z obowiązkiem wypłacenia punktualnego do skarbu kwoty z Komisya skarbową umówionej. Tać to chętka

26

I

obłowu nie zbytki biskupom wyrzucone przyczyną była prawdziwą do targnienia się Stanom na dobra kościelne. Nie przestali albowiem na jednym biskupstwie krakowskiem, ale wszystkie biskupstwa bogatsze pod ten los podciągnęli, postawiwszy niby to dla sprawiedliwości, aby każdy biskup miał zarówno po sto tysięcy rocznej intraty, na który koniec zaraz, jak prędko które biskupstwo zawakuje, komisya skarbowa ma dobra do niego należące odbierać, przy stu tysiącach nowego biskupa lokować, a resztę dochodów ad massam skarbu Rzeczypospolitej sposobem w bis kupstwie krakowskiem opisanym aplikować. Jeżeli zaś taki biskup zemrze, który nie miał sto tysięcy rocznej intraty, tedy komisya obli-kwidowawszy jego dobra, przydatek do kwoty stu tysięcy skąd inąd mu wyznaczy ; najprędzej zaś będzie że tłuściejsze biskupstwa zabrawszy na skarb Rzeczpospolita, chudszym każe czekać prowidencyi biskupiej, ażeby jakie beneficium zdatne na przydatek do biskupstwa zawakowało, ale z tych dóbr, które zagarnie po bogatszych biskupstwach, bardzo rzecz niepewna aby chciała uboższych supplementować.

Ze jednak katolickie państwo czyniąc takie kroki uznawało potrzebę otrzymania od Stolicy św. pozwolenia do przemiany dóbr duchownych w dobra świeckie, prosząc zaś o to po prostu tak, jak się rzeczy mają, trudno byłoby nakłonić do tego Ojca św. więc zażyli na niego takiego sposobu : napisali do niego, że ponieważ dieee-zye w Polsce są nie równe, jedne większe drngie mniejsze, przez co się wiele znajduje nieporządku ; przeto upraszają Stany aby Ojciec św. raczył zezwolić na myśl Stanów, którą przedsięwzięły porównania wszystkich biskupstw i nieładu między duchowieństwem zagęszczonego, wraz z pomocą Nuncyus/a Stolicy św. poprawienia. Ale gdy Nuncyusz z domu książę Sakozzo, bardzo godny człowiek, doniósł Ojcu św. czem to pachnie to porównanie i porządek; że Rzeczpospolita pod pretekstem reformy duchowieństwa, zabiera się do wydarcia dóbr kościelnych i już na obrócenie dóbr biskupstwa krakowskiego w dobra świeckie skarbowe napisała prawo; Ojciec św. słusznym nieukontentowaniem zdjęty, pisał do marszałków sejmowych.

0 aliansie z królem Pruskim.

Polacy długo rozmyślali czy się mają związać przyjaźnią z królem pruskim, czyli tcź zostawać w bezstronności takiej, jak z innymi sąsiadami ; doświadczyć go wprzód chcieli, jeżeli ta przychylność, którą im ten mouarcha zaraz od początku sejmu teraźniejszego zaczął okazywać, pochodzi z samej wspaniałości serca, wyzwolić Polaków z podległości moskiewskiej chcącej, czyli też bierze pobudkę jakowej korzyści z Polaków. Więc zanieśli do niego przez pcsła swojego w Berlinie dwa niniejsze żądania. 1. Aby Król Jmci Pruski raczył Polakom pożyczyć na prędsze wystawienie wojska sejmem uchwalonego sześciu milionów' talarów, na co Ministeryum pruskie dało odpowiedź iż z chęcią wielką pożyczy im Król Jmci Pruski żądanej kwoty, ale żeby mu tymczasem Rzeczpospolita polska oddała w zastaw ziemię Wschowską, województwa poznańskie i kaliskie. 2. Aby Król Jmci Pruski raczył zniżyć na komorach swoich cła wodne od towarów do Gdańska spławianych; na co też pruskie Ministerium z podobnąż pierwszej uprzejmością odpowiedziało: iż zniży cło król Jmci, byle Polacy ustąpili mu miasta Torunia, w swojem terytoryum, Starostwa Dybowskiego z wszystkiemi włościami do niego uależącemi; miasta Gdańsk i obvdwoch brzegów Wisły, aż pod miasto Płock. Gdy Polacy zrażeni takiemi kondycjami zaniechawszy dalej popierać wspomnionych swoich żądań, publiczny niesmak w przyjaźni pruskiej zaczęli okazywać, monarcha ten nie chcąc ich od siebie odrazić, oświadczył przez ministra swrego w Warszawie pana Lu* chezyniego, iż propozycye podane Polakom nie były w myśli jego, iż się je podać ministeryum jego berlińskie bez jego woli domyśliło, iż nie tylko żadnego nowego nabvtku nie żąda od Polaków ale też i owszem chcąc utrzymywać Rzeczpospolite Polską przy wszelkich swych dzierżawach i krajach tak z strony swojej, jako też naprzeciw wszelkim innym potencyom, o uszczerbek iaki granic polskich kusić się cheacvm. Ta polityka pruskiego dworu ni-czem od przodków swoich nieodrodzona. powinna była Polaków na zawsze od pomienionego sojuszu oddalić, ale łatwowierny da się

26*

się z jednych sił napędzić w drugie. Król pruski zaparł się tych propozycyi, nadto jeszcze bądź prawdziwy, bądź zmyślony list Imperatorowej moskiewskiej przysłał Stanom Rzeczypospolitej, w którym liście ta monarchini namawia go aby Polakom odebrał Gdańsk, Toruń, do czego obiecuje mu nawet pomoc swoją, jeżeliby jej potrzebował, bvle tylko tvehze Polaków swoją przyjaźnią nie zaszczycał. On zaś nad tę ofiarę niesprawiedliwą przekłada sobie przyjaźń polską, z którą się szczerze złączyć przez Alians pragnie. Polacy tedy, bądź takiemi widokami zwiedzeni, bądź t ż u siebie wyperswadowani że się im konieczuie z jaką potencyą sąsiedzką złączyć potrzeba, ażeby się do oporu napaści dwóch ces rza moskiewskiego i niemieckiego, wiszącej nad sobą, mo-cniejszemi stali ; nareszcie przystąpili z królem pruskim do Aliansu, a którego właściwie wtenczas dotarli, kiedy cesarz umarł, a przez śmierć jego słabiejący i upadający dom austryacki powinien ich był od bojaźni ze strony swojej uwolnić. Tak znać chciały wyroki światem rządzące, bądź szczęśliwie, bądź nieszczęśliwie dla Polaków, co czas odkryje, a ja tymczasem wprowadzę zawarty Alians.

i:

Uwagi nad Aliansem Króla Pruskiego 1790.

Król pruski zaraz od wstąpienia swego na tron, zamierzał wydrzeć Polaków z opieki moskiewskiej, a podprowadzić ich pod swoje; ale że widział jak Polacy boleśnie znosili nad sobą moskiewską gwarancyą, acz traktatem podziału Polski zniesioną, jednak de facto przez ambasadorów moskiewskich rozmaitemi intrygami w interesach polskich, aż do sejmu teraźniejszego kontynuowaną: dla tego nie chciał przychodzić do Polaków w postaci gwaranta, wolał przybrać postać przyjaciela i sprzymierzeńca. Dorozumiewać sic jednak można z procederu jego ministra, iż ma zamiar wodzić

tuk Polaków za swoimi intteresami, jak wodziła Moskwa, albowiem pan Luchezyni w kilka tygodni po zawarciu traktatu tego zrobił nowy projekt, aby Rzeczpospolita wybrała 6 osób, któreby w czasie wakującego sejmu interesami publicznemi zawiadować mogły. Wiedzieć należy czytelnikowi że Rada nieustająca za powodem gabinetów trzech potencyi dzielących się Polską, a najbardziej za powodem moskiewskiego gabinetu utworzona, przez sejm teraźniejszy zniesiona, póki zostawała w istocie swojej, była naj-skuteczniejszem narzędziem dla Moskwy wyrabiania w Polsce interesów swoich ; więc pan Luchezyni na fason gabinetu petersburskiego stafirując Polaków, chciał też utworzyć magistrature w osobach sukcesorkę śp. pogrzebionej nie dawno Rady nieusta-jąoej, któraby zapewne była tak wygodna jego intrygom, jak była wygodna stara Rada moskiewskim. Z projektem tym obiegł najprzód wszystkich Senatorów i posłów dworowi swemu przychylnych, a tych jest co niemiara : Wielko-Polanie wszyscy, Mało-Po* łanów i Litwinów większa połowa, tak że nie można było nic przemówić na przeciw przyjaźni pruskiej bez poruszenia na siebie inwektyw w przymówce ciemności i niepojętności w polityce. Nawet wtenczas gdy dwór berliński kusił Polaków o Gdańsk, Toruń, Województwa poznańskie i kaliskie, nie można było wyrzec że tego chce sam król pruski, ale tylko że to bez jego wiedzy robi ministerium. Osobliwie Rybiński, biskup kujawski z racyi dóbr biskupstwa w Prusiech i Kujawach w kordon pruski zabranych, wazal króla pruskiego, zaraz sie rozżarzał żarliwością jakby mu ognia za nadry nasypał, naprzeciw temu kto się waży przemówić że Alians z królem pruskim nie jest potrzebny a tern bardziej że jest niepożyteczny. Obiegłszy Luchezyni z swojem projektem posłów, przywiózł go nakoniee do Małachowskiego, marszałka sejmowego, prosząc aby zwyczajem wszystkich projektów był do laski przyjęty i na sejmie wniesiony, jako już akceptacyą upewnioną zyskujący. Małachowski acz poniekąd przyjaciel za drugimi Prusaków, jednak człowiek kochający dobro Ojczyzny, przy-tern polityk, nie bardzo łagodny, tak jak i brat jego kanclerz, wysadził najprzód pochwały króla pruskiego na najwyższe piętro : iż ten monarcha samym duchem wspaniałości i ludzkości powodowany, odrzuca nawet pożyteczne projekta ministrów swoich, gdy

te oddychają chciwością, potem bez ceremonii wytarł dobrze uszy Luchezyniego że chce grać rolę Sztakelberga, posła moskiewskiego niedawno skończoną, że będąc posłem zagranicznym, nie powinien się wdawać w sekretne i prywatne praktyki z posłami krajowymi, ale jeżeli ma jakie zlecenie od swego monarchy, powinien podług honoru jegoż udawać się z nim prosto do departamentu interesów zagranicznych. A tak Luchezyni zrażony na pierwszym wstępie, nie popierał ułożonego projektu, bo też i polityka ma swoje stopnie, nie naciera wciąż, ale na przemiany ustępując i następując, aby tak oswoiwszy się z nieostrożnym zadufanym, snadniej swego czasu działała. Umilkł tedy na chwilę Luchezyni z swoim projektem względem utworzenia nowej Kady, wyperswadował Polakom że jego monarcha nie chce Gdańska i Torunia, że jego odezwa o te miasta i inne kraje polskie uczyniona, była tylko od ministrów jego w samym nawet traktacie pod artykułem drugim figlarnie napisana : że sobie warują posiadanie wszystkich ziemskich miast i teritoriów, które posiadają w czasie traktatu, a natomiast zaraz niżej dołożono w tymże artykule, iż ta gwaran-cya posesyi aktualnej przeszkadzać niema do ułożeuia przyjacielskiego kontrowersu względem niektórych granic dotąd nieułatwio-nych. Cóż znaczy to ostrzeżenie ? jeżeli nie zachowanie do jakiego czasu pretensyi, których formować nie zaniechano, skoro się Polacy z pierwszego nieukontentowania o Gdańsk i Toruń pretendowany wysapią. Gdyby albowiem nie było żądzy zabierania po-trosze coraz więcej Polski, czyliby który minister odważył się podawać propozycye z umysłem dworu niezgodne, a jeszcze temu narodowi którego przyjaźni szuka. Nic tedy nie jest pewniejszego nad to, iż dwór pruski dla tego zawarł z Polską traktat, aby od niej inne potencje odsądził, sam tylko z niej profitował, albo i wcale pod moc swoje za podaną okazyą zagarnął. Pokazuje sic to jawnie z odpisu dworu pruskiego (które listy niżej nastąpią). Odezwa o Gdańsk i Toruń uczyniona, nie była pomysłem ministrów, ale wykonaniem jego własnej woli.

Tu się jeszcze tylko ta uwaga kładzie, nad zaślepieniem Stanów sejmujących, że sie tak gorąco do zawarcia Aliansu pospieszyli. Nabijano prawda głowę Polakom jako się wyżej rzekło, że się Polska bez związku z jaką drugą potencyą dwom mocar-«twom cesarskim uie oprze : lecz takie perswazye sameby Polaków nie były na stronę pruska nakłoniły, raożeby ich do innej potencyi było przywiodły. Więc trzeba rozumieć oprócz zaślepienia o większej sile przekupstwa, niewiedzieć skąd albowiem tyle się Reicbstalarów podczas tego sejmu w Warszawie namnożyło, że rozchodząc się z niej po kraju, wszędzie ich pełno i w Warszawie nie ubywa, nie za towary, bo to te i przed sejmem i dawniej szły do państw pruskich, a przecie się Iteicbstalary tak gęsto po kraju nie uwijały. Do tego kupcy za towary zbyte nie biorą Reicbstalarów, bo te ciężą i wiele miejsca zastępują, ale biorą złoto, jako lżejsze i mniejszego schowania potrzebujące. Nadto joszczo gdyby się dostawały do Polski za towary, toby się pokazywały z różnych stron kraju, z których kupcy prowadzą towary za granicę, a tu Reichstalary najwięcej snują się po Warszawie i z niej po kraju rozchodzą ; właśnie jakby się mina . srebrna w Warszawie otworzyła; stąd tedy wnosić najbezpieczniej można że te Reichstalary są zapłatą kupionej przyjaźni od sejmujących Stanów na rzecz sąsiada.

0 rozruchach warszawskich.

Wiadomo najprzód być powinno czytelnikowi że za przeszłego panowania żydzi Warszawio nie mieszkali inaczej tylko na kształt podróżnych, to jest bez żon i dzieci, handlu publicznego nie prowadzili, ani rzemiosł nie robili, tylko podczas sejmu, przed którym zazwyczaj na dwie niedziele trąba marszałkowska otrębo-wała dla nich wolność handlu i rzemiosła, a po skończonym sejmie w takież dwie niedzieli taż trąba wytrębowała icb, aby się z Warszawy wyprowadzili, i gdv żydzi leniwo się wybierali, Węgrzy marszałkowscy wyganiali ich. Powoli żydkowie ośmielali się po wygnaniu nazajutrz albo trzeciego dnia wracać jakby świeże

do Warszawy przybywający, pod różnemi pretekstami bawić po kilka tygodni, przenosząc się z miejsca na miejsce i nareszcie za kozubalcem Instygatorowi marszałkowskiemu lub toż sędziemu jego tedy owędy danym, wciąż po kątach mieszkać, mianowicie złotnicy, szejdarze, którzy rozmaite stare galony, śrebcrka i pieniądze zredukowane wykupując i na czyste srebro śmielcując, a to złotnikom chrześcijańskim przedając, stali się niejako kunsztowi złotników warszawskich potrzebnymi, których by takie szmelcowanie ich ręką przy większych wygodach i wikcie kosztowniejszym od żydowskiego wyrabiane więcej kosztowało niż nabyte srebra z ręki żydowskiej przy czosnku i cebuli z przymuszaniem kradzieży albo kupna od złodziejów pracujących.

Po szejdarzach już niejako w Warszawie zasiedziałych, odważyli stę mieszkać potrosze i przebywać rozmaitego kunsztu i sposobu żydzi krawcy, kuśnierze, czapnicy, handlarze rozmaitych towarów, po pałacach i kamienicach z nimi biegający faktorowie, doręcznicy i t. d. A gdy się to szach raj stwo już gęsto po Warszawie uwijało, Marszałek wielki koronny po wiele razy kazał ich wyganiać, skoro tylko miasto Warszawa o to go upraszała; lecz po krótkim czasie zazwyczaj się żydzi wracali i tak ta alter-nata ustępowania z Warszawy żydów i do niej się wracania trwał przez kilka lat ostatnich panowania Augusta Ulgo. Jednak ży-dowstwo podówczas w daleko mniejszej liczbie niż teraz znajdo* wane w Warszawie było i mało co niewieściej ich płci po domach ukrytej, aby sami tylko żydzi biegający po ulicach lepiej podróżnych udawać mogli.

Za panowania teraźniejszego nacisnęło się ich do Warszawy z żonami i bachorami do kilkunastu tysięcy, napełnili ulicę Senatorską, pałac Pociejowski, Tłomackie, Chłopockie i inne budynki od pałacu Prymasowskiego aż oo Marywillu, a znowu od ulicy Bibliotecznej i różnych w tym kącie krzyżowych i poprzecznych, aż do kościoła św Trójcy, oprócz którego steku znajdowali się i coraz więcej znajdują po różnych innych ulicach, osobliwie po pałacach pańskich i dworach szlacheckich, nie obawiając się już więcej wygnania, naprzeciw któremu wielokrotnie zamierzonemu zastawiali się instancyami Hollenderskiego złota, pragnienie ich

wygnania w umysłach na czas gerliwyeh skutecznie uśmierzającego ; mianowicie zaś że wymyślone od Lubomirskiego marszałka wielkiego koronnego bilety, bez których żaden żyd nie mógł się pokazać na ulicy, pod schwytaniem do kurdygardy i zdarciem z niego dobrego kozubulca. importowały temuż Marszałkowi i następcom jego rocznego dochodu 2 kroć sto tysięcy złotych ; bilet albowiem za grosz srebrny alko 7ł/a miedzianych nabyty nie służył żydowi tylko do 5ciu dni, owoż choć z mocy sejmu kazano żydów z Warszawy wyganiać, jak zwyczaj po każdym sejmie, excypowano jednak podróżnych za interesami na krótki czas przybywających, zaczem takiemi dowodami biletów 5cio dniowych okazywali się wszyscy żydzi podróżnymi i mimo otrębowania marszu siedzieli bezpiecznie w Warszawie. Gdy zaś sejm teraźniejszy zaczęty w roku 1788 ciągnie się aż do tego czasu, kiedy to pisze w Maju w roku 1790, przyjaciele żydów tłómaczą na ich stronę, iż ponieważ mają prawo wolnego handlu i rzemiosł w Warszawie podczas Sejmu, a Sejm do tych czas się ciągnie; więc też wolność dla żydów ciągnąć się powinna. Rzemieślmcy warszawscy mając znaczną -przeszkodę od żydów, a nie mogąc się po wielu usiłowaniach doczekać ich pozbycia, w roku teraźniejszym w miesiącu Marcu pierwszy raz w zgromadzeniu 3ch cechów, kuśnierskiego, krawieckiego i kotlarskiego, opasali do koła ratusz miasta starej Warszawy, szumiejąc głośno i odgrażając, iż jeżeli magistrat warszawski nie postara się natychmiast u Stanów sejmujących o nieodwłoczne żydów wypędzenie, tedy oni gotowi są wszystkich co do jednego wyrzuąć, jako im sposób do życia wydzierających. Jan Deckert prezydent warszawski uwiadomił o tym buncie co prędzej Stany. Te wysłały do rot pod ratuszem stojących 2ch delegatów. Delegaci w największej łagodności pytali się o przyczynę tej nadzwyczajnej schadzki. Odpowiedzieli iż rozpacz z racyi wydartego im przez żydów chleba przywiodła ich do rezo-lucyi albo zginąć albo żydów w Warszawio będących do jednego wytępić. W dowód krzywd od żydów jeden kuśnierz wymowny w długiej do delegatów perorze wytknął, iż przez cały ten sejm tylko jedne czapkę przedał, krawiec z swej strony przydał że tylko jeden leibik kawalerzyscie zrobił, blacharze zaś i kotlarze to za największą swoją oświadczyli krzywdę, że do pobijania koszar i innych gmachów Rzeczypospolitej żydów, nie ehrześcian wezwała. Delegowani ułagodzili ten tumult przyrzeczeniem od Stanów dauern, że żydzi exnunc będą wypędzeni; jakież zaraz nazajutrz zaczęto żydów wyganiać, ale tylko rzemieślników i gałga-nów z szacherstwa żyjących, kupców zostawiwszy. To pierwszy rozruch.

Drugi pokazał się uakształt próbki francuskiego buntu. Trzech ludzi luźnych postrzeżono na ulicy krakowskiej z przypie-temi do czapek kokardami. Tych zaraz porwano do kordygurdy marszałkowskiej i więcej nic nie słychać o nich, ani też pytać się niebezpieczno, ażeby za towarzysza jednej bandy nie poczytano. Te kokardy pokazały się w przeszłym miesiącu Kwietniu r. b. 1790.

Trzeci rozruch. Żydkowie wyguani z Warszawy (jako sie pod pierwszym rozruchem opisało) powłóczywszy się tu i owdzie po kilka niedziel, potrosze znowu się d<t Warszawy poscho-dzili.

Krawiec Fox nazwiskiem, zdybawszy żyda na ulicy niosącego robote krawiecką, chciał mu ją wydrzeć; lecz żyd chybniejszy i silniejszy, wydarł się z rąk Foxa i uciekł. Krawiec wziąwszy z sobą 2 chłopców w terminie będących, uwziął się wyśledzić żyda, znalazł go na Kłopockim nad robotą: a tuś ptaszku, złapałem cię ! daj sam robotę i pójdź ze mną do cechu Î Żvd począł roboty wydzierającemu bronić, krawiec z pomocą chłopców usiłował wydrzeć ją i zabrać, a że tam w tym dworku żydów pełno, na gwałt żyda szarpanego poczęli się zbiegać i krawca między siebie wziąwszy, kułakami okładać a nareszcie ażeby zatrzeć dowody krawiectwa i dać sposobność wyniesienia się żydowi na uczynku złapanemu. Foxa gdzieś w komorze przymknęli ; chłopcy zaś za pierwszem rzuceniem się żydów na majstra swego, u-ciekłszy, poczęli biegać przez ulice i wołać : że żydzi krawca zabili. Na ten odgłos zbiegła się gromada chłopców rozmaitych, a do tych przywiązała się zaraz chałastra różnego ludu. Zaczęli się dobywać do Tłumackiego ; ale żydzi zamknąwszy się dobrze i parkan sobą dokoła obwarowawszy, mężnie szturm wytrzymali.

Chłopcy i przywiązana do nich zgraja nie wskórawszy tam nic, pędem pobiegli do pałacu Pociejowskiego, gdzie żydzi, jako nie-należący do fortecy Tłumackiej, a przeto się niczego złego nie spodziewający, nie mając żalnej około siebie ostrożności, nagle od owej zgrai napadnięci, pouciekali gdzie mogli : jedni się w sklepach pozamykali, drudzy nie zdążywszy, uciekli od wszystkiego, a owa zgraja nie mając bić kogo, udała się do rabunku, splądrowali żydom izby, komory, skrzynki, i niektóre sklepy, a co lepszego [»obrali, a podlejsze żydowskie bebechy : pościele, gałgauy w studuią powrzucali, do samego wierzchu ją napełniwszy. Zaraz na początku tumultu przybiegła do rozpędzenia go warta miejska i marszałkowska ; ale kamieniami, błotem i dachówką z dachów zostali odpędzeni, poprzybiegały potem rozmaite komendy od różnych regimentów pieszych i jazda generała Hyszewskiego i te dopiero ów tumult rozpędziły, w którym z żadnej strony nikt nie zginął. Rzeczpospolita zleciła marszałkowi wielkiemu Koronnemu, aby tę sprawę w 2ch niedzielach finaluie osądził i pryncypałów tumultu przykładnie ukarał. Wzięto w areszt krawca Foxa, którego żydzi Kłopoccy, widząc nieszczęście żydów pociejowskich' co prędzej z swego pojmania wypędzili. Wzięto także i Marjańskiego kuśnierza, który (może z płochości języka) wymówił : dziś chłopcy zrobili bunt, a jutro starsi.

Posłano mu za te słowa najprzód pozew na sądy marszałkowskie ; lecz ou miasto przyjęcia pozwu skromnie, podarł go w*drobne kawałki w obecności woźnego, znufany w prawach Pos-se88youatom warszawskim służących, iż nie do sądów marszałkowskich, ale do miejskich powinni być pociągani, co drąc pozew, w słowach zuchwałych przełożył woźnemu. Jurisdikcya marszałkowska uwiadomiona o takowym postępku kuśnierza, posłała po niego kilku żołnierzy, aby był wzięty pod wartę; lecz skoro rze-mieślniczkowie z pobliższych miejsc spostrzegli żołnierzy wchodzących do domu kuśnierza, zbiegło się ich natychmiast kilkunastu na pomoc onemu szarpiącemu się z żołnierzami. Żołnierze widząc zbiegający się tumult i wydzierający sobie kuśnierza a przytem do rzucenia się na nich w giestach i słowach groźnych gotowość pokazujący, odeśli tam, skąd byli przysłani. Jurysdykcya marszałkowska popieraniem gwałtownem zniewagi swojej nie chcąc być

pobudką do jakiego buntu niebezpiecznego zaniechała dalszej mocy swojej, ale w' nocy posłała do kuśnierza żołnierzy, który wszedłszy do domu gwałtem, wywlekli go z łóżka i do kurdygardy zaprowadzili. Stało się to mediis Maji roku teraźniejszego. Spodziewano się że areszt krawca i kuśnierza sprawi większą jaką między cechami zuchwałość. Nie chcąc zaś dla bojażni zwolnić rygoru, przez coby śmiałość bezprawna brała górę nad zwierzchnością przyzwoitą, radzono ua sejmie aby zakazać następującego w poniedziałek Zielonych świątek odpustu na Bielanach, na który do puszczy kamedulskiej zwykły się schodzić tysiące ludu rozmaitego z Warszawy ; i procesyi publicznej w Boże Ciało, której zwykle cechy wszystkie i konfraternia kupiecka pod swojemi chorągwiami asystują.

Chciano także aby ronty żołnierskie rozganiały wszystkie schadzki pospólstwa, w którejby sic osób I2cie znajdowało. Lecz roztropuiejsi odwiedli pierwszych od takowego zdania, któreby przyniosło zwierzchności mozół niezmierny, zatrudnienie bez końca kilku regimentom, ludowi w sprawach wolnych i potrzebach rozmaitych niewolą, która przez rozpacz prędzejby mogła wzniecić bunt szkodliwy ; postanowiono tedy nie przeszkadzać ani odpustowi, ani procesyi, ani schadzkom, ale tylko gęściejsze po ulicach porobiono obwachy, a najwięcej poeiejowski pałac i ulicę Senatorską żydowstwa pełne żołnierzem opatrzono ; łagodząc przytem rzemieślników warszawskich, srodze przeciw żydom zawziętych, wzięciem w areszt krawca i kuśnierza świeżo rozjątrzonych; kazano żydów biegających po ulicach z towarami lub za robotą, łapać i do kurdygardy marszałkowskiej pakować i tam oćwiczo-nych z miasta wyganiać. Przecież ten motłoch żydowski jak muchy do słodyczy znęcone, dziś wygnany nazajutrz albo w kilka dni gwałtem do niej się ciśnie i gdy pieszo niemoże, brykami do niej powraca jakoby świeżo z daleka za interesami tysiąckrotnie wy-myślonemi przybywający. Tak to jest trudna rzecz wygnać żydów z miejsca, w którym oni sobie zasmakują, mianowicie kiedy drugie tyleż mają obrońców, co i prześladowców. Wiele razy Stauy sejmujące zabierają się do wygnania z Warszawy wszystkich żydów. tyle razy posłowie ruscy i litewscy jako między żydami wychowani i innych obywatelów po miastach swoich prócz żydów nieznający, od żydów miewać towary i wszelkie inne życia po-

trzeby nauczeni, a nawet żydowskiemi kukiełkami i obarzankami zaraz od szkół wykarmieni, trunkami żydowskiemi rozpojeni, a niektórzy nawet przyjaźnią niegodziwą z żydówkami młodemi nawet w Warszawie handel ciała swojego prowadzącenii, spokrewnieni ; inni kozubaleami, dobremi od Izraelitów ujęci, wrzeszezą całą gębą za żydami ; że kupców formalnych sklepy towarami napełnione mających, wyganiać nie można, że handel żydowski w Warszawie wiele do skarbu Rzeczypospolitej importuje i gdyby żydzi mierności ceny towarów nie utrzymywali, tedyby kupcy chrze-ściańscy niezmierne zdzierstwo czynili i tak dla tej protekcyi wygnanie żydów z Warszawy nigdy do skutku przyjść nie może; bo pod żydów bogatszych od wygnania ocalonych podszywają się ubożsi, łajdacy, rzemieślnicy, szachrowie i złodzieje.

Odpust bielański i procesya Bożego Ciała odbyły się spokojnie swoim zwyczajem: polskie pospólstwo nie jest tak straszne, jak naprzykład francuskie, bo któż tam podburza pospólstwo oto alternatą, król na panów, panowie na króla: panowie francuscy dla zrujnowania królewskiej władzy, ogłosili wyrokiem publicznym że władza prawodawcza nie może się znajdować ani w samej osobie króla, ani w części jakiej panów, tylko w całvm narodzie wziętym od najpierwszego do najost.atuiejszego człowieka. Panowie francuscy stanęli na czele zburzonego pospólstwa przeciw królowi i jego ministrom albo przyjaciołom. Król porozumiawszy rzeczy, udał się naprzeciw swoim nieprzyjaciołom do tej samej broni, której oni na niego użyli i podnieca pospólstwo, przekupuje pieniędzmi i gdy się już buntv należycie wzmogły, jedną ręką gajsi a drugą zapala. Więc we Francyi nie pospólstwo bunt podniosło, ale panowie, a król go utrzymuje aby tak wygładziwszy duchy swojej władzy podlegać niechcące, osłabiwszy i wyniszczywszy naród zemdlony, podbił go pod dawną moc swoję. Pospólstwo polskie nie ma przy sobie panów, nie ma do wojska przystępu, bo wszyscy oficerowie i cała kawalerya narodowa są sami szlachta. Nie wpływa do żadnych obrad publicznych, wszystko co jest prawodawstwem, obroną i skarbem państwa, zostaje w ręku stanu szlacheckiego. Więc pospólstwo polskie nigdy nie może być tak straszue dla kraju, jakiem się stało francuskie. Wtenczas takim stać się może, kiedy przypuści stau miejski do prawodawstwa i innych publicznych magistratur, a kiedy przytem utworzy (jak mocno zamyśla) tron sukcesyonalny ; kiedy się to stanie, naturalnie szlachta będzie zawsze starała się otrzymać górę nad mieszczanami, mieszczanie przeciwnie, piąć się będą aby pokazali że są tak prawodawcy, tak ludzie jako i szlachta, stąd powstaną niesnaski, przytyki, pogardy i tym podobne skutki, które bywać zwykły kiedy jedna część narodu uronią swoich dawnych zaszczytów, a druga ich nabywa. Toż mówić o promocyach i wakansach różnych magistratur, do których szlachta jako dawniejsi posiadacze będą ubiegać gminnych konkurentów. Widzimy tego wniosku podobieństwo doskonałe w dyssydentach naszych.

Dyssydenci prawem 1775 roku, prócz wolnego wyznawania swoich religii, jaką który trzyma, zyskali możność posiadania wszystkich honorów i dostojeństw szlachty rzymskiej wiary, a przecie do dnia dzisiejszego żaden dyssydent nie został ani deputatem na trybunał, ani nawet sędzią ziemskim lub grodzkim, w całym ciągu czasu wyrażonego. Jeden Grabowski dyssydent był posłem na sejm grodzieński roku 1784. i drugi tegoż imienia dyssydent jest posłem na teraźniejszym sejmie, eo Litwini zrobili dla przypodobania się królowi, iż żona îednego z tych Grabowskich jest w pierwszych łaskach Jego królewskiej Mości, a 'gdyby nie ta moc poduszki, pewniebv się żaden dyssydent ani do poselskiej funkcyi nie docisnął. Odstąpiłem cokolwiek od materyi, do której się wracam.

Król przez sukcesyą. nie przez elekcyą panujący, jeżeli zachce kiedy być monarchą na wzór innvm absolutnvm, będzie wspierał i foraentował stan miejski naprzeciw szlachcie, zawsze swoim zamiarom przeciwnej ; stan miejski pogardzony od szlachty, obsypywany od niego w dostojeństwach, z łatwością przyjmie panowanie samowładne, bvle tylko hardą szlachtę poniżył i z Robą zrównał; wtenczas można się spodziewać buntu pospólstwa takiego, jak we Francyi. Podczas tego sejmu w jednej mowie swojej Cie-ciszew8ki, biskup kijowski wyraził iż stan duchowny nie przestaje prywatnego i publicznego czynić nabożeństwa za pomyślne obrad sejmowych powodzenie. Ledwo skończył Cieeiszewski, LeszczvfiRki poseł kujawski skwapliwie zabrał głos, jakby miał co najpilniej -niejszego do przełożenia Stanom: gdy w rzeczy samej nie miał nic ważnego w celu zabrania głosu, bowiem w krótkich słowach podziękowawszy biskupowi kijowskiemu za modlitwy śwte. obrócił rzecz do Grabowskiego, upraszając go imieniem Stanów ażeby i on jako biskup helweckiego wyznania, nakazał modlitwy za pomyślność Rzeczypospolitej po swoich zborach. Wszyscy na ten żart parsknęli śmiechem, a Grabowski nie mogąc znieść wstydu wyszedł z Izby.

0 Percepcie i Ekspensie.

liii.

nawet i możniejszym

My prywatni doraatorowie rozważając w partykularnych posiedzeniach przewłokę nadzwyczajną sejmu teraźniejszego, więcej niż dwa roki ciągnącego się ; mówiliśmy nieraz między sobą że posłowie ubodzy niszczą się do szczętu kosztowną zwyczajnie warszawską publiką ; aleśmy się na takiem zdaniu naszem dużo omy-Nie tylko żaden poseł nie zbankrutował na substancyi, lecz jeszcze niektórzy z nich długi dawne pospłacali i wioski pokupo-wali. Skądże im taki przybytek zdrowia i fortuny? Oto jedni są jurgieltnicy tej, drudzy innej sęsiedzkiej potencyi ; trzeci królewscy; inni zaś mniej w rzeczach publieznyeh biegli, oddali pierw-szvm łepakom raz na zawsze zdanie swoje, wrzeszczą i kreskują za nimi ; a ci za to opatrują hojnie ich potrzeby. Na co, żeby nie wycieńczali swoich prywatnych szkatuł, uradzili ci pryncypałowie między sobą, żeby posłom cbudeuszom,

wojsko do 65 ty-

(którzy zechcą braó) dawane były posiłki pieniężne z skarbu publicznego i to sekretnie swój skutek bierze; siecv zwerbowane, dotychczas po niemałej części bose, gołe i głodne.

Gdziekolwiek zaś

Widziałem sam oczami swemi mediis Octobris, w roku teraźniejszym w Łowiczu rekrutów regimentu generała Raczyńskiego, po ćwierci roku w służbie będących, chodzących jeszcze bez obuwia i sukien, tylko w kitlach i szlafrokach

przechodzi jaka komeuda wojska, wszędzie pełno narzekania ubogich wieśniaków i mieszczan, przymuszonych od żołnierzy do szafowania sobie dobrego wiktu, a za to odbierania lichej albo żadnej zapłaty. Żołnierze zaś nawzajem przeciw skargom na siebie zastawiają się tein, że nie są płatni; w ozem trzeba im dać wiarę. Jakże bowiem mają być płatni kiedy w skarbie większe ekspensa, niż percepta. Okazał to jawnie Moszczyński, sekretarz W. Ks. Litewskiego, poseł bracławski, wyciągnąwszy z taryf i regestrów skarbowych Perceptę i Ekspensę skarbową, z przydatkiem do niej całego państwa obszerności, osiadłości i ludności, tak jak się dziś kraj w obciętych granicach znajduje, która to praca tego posła godna wielkiej pochwały, ułożona jest w jednej tabeli arkuszowej, wydrukowana w Warszawie u Piotra Zawadzkiego, nie dawno zjawionego drukarza, prezentowana Stanom sejmującym r. b. 1790. A że tabella każda, ile wielka i z różnych szczególności złożoua i rozmaitem złączeniem i oddzielaniem artykułów poprzeplatana, nie łatwo może być od każdego zrozumiana ; ile kto nie jest biegły w kunszcie rachmistrzow8kim ; a nawet takowych fatyguje duże oczy i uwagę, przeto wolałem ją podzielić na kilka części, dla przysługi mego czytelnika, niż całkiem wsadzić w te pamiętniki.

Tu zaś muszę przydać jedne obserwacyą. Nie widać nigdzie w ekspensie tego, co biorą posłowie sejmowi z skarbu, choć to jest pewną rzeczą że biorą; sądzić tedy należy iż rachunki eks-pen8y skarbowej komunikowane Moszczyńskiemu do ułożenia tabeli, nie były oryginalne, ale tylko kopje, czyli ekscerpta generalne podane od komisyi skarbowej, która tylko sama wie prawdziwe proventa i wydatki swoje. Toż samo rozumieć można o percep-tach z ceł, stempla, tabaki, skór i innych, które nie mogą być każdego roku jednakowe, a przeto ani być mogą docieczone. Co się zaś tyczy podatków z województw, te muszą być rzetelue, bo każde województwo i ziemia mając w kancelaryi swoją taryfę, łatwoby fałszu dostrzegło. Nie zaś tak łatwo jest dociec fałszu w percepcie niestatecznej, co rok iune facit czyniącej. Ktoby chciał dociec prawdziwej intraty skarbu Rzeczypospolitej, trzebaby najprzód aby nie komisarze skarbowi, ani rachmistrze skarbowi, ale inni obywatele nieuależący do funkeyi skarbowych, użyci byli. Wyznaczyła Rzeczpospolita prawem tegoczesuem komisarzów cv-

wilno-wojskowyeh, którzy rzekłszy prawdę, nie mają, co do czynienia Niech by tedy było ich robotą w każdym powiecie zbierać kwity od kupców i od szlachty zapłaconego cła na komorach. Toż nam o czynić z szykanami po miastach z strony czopowego i terni gradusami idąc przez wszystkie rodzaje podatków niestałych i stałych, konfrontować takowe zebrania z regestrami najprzód pisarzów, celników i eksaktorów powiatowych. Takowe regestra podpisami swemi naznaczone zuiosłszy razem ze wszystkich powiatów i województw przez delegatów przez sejm naznaczonych, przydawszy im za rachmistrzów buchhalt.erów kupieckich przysięgłych, dopiero weryfikować z regestrami najprzód party-kularnemi, a potem generalnemi wszystkich trzech prowincji. Tym jedynie sposobem Uzplta dowiedziałaby się prawdziwych swoich dochodów, A co się tycze percepty, toż samo służyć by mogło i jeszcze łatwiej ekspensic. Każda bowiem ekspeusa albo jest ordynaryjna przez prawo postanowiona, jakoto np. pensyje i żołd wojskowy ; albo ekstra-ordynaryjna, jakiemi są publiczne tabryki, wydatki na serwisy różnych Departamentów i samego Sejmu, na sług różnych Upitej i pisarzów, rewizorów, kasyerów, egzaktorów i kontraregestrantów. strażników, murgrabich pałacowych, stróżów, froterów i innych wszelkich i małych sług Upitej. Nakoniec z kwi-ten ekspensowycb i ausztuków kupieckich, tudzież kontraktów rzemieślniczych, tak jak się kalkuluje każdy roztropny i przezorny gospodarz z swoim podstarościm, albo komisarzem, jedyny sposób jest, którym Upita doszłaby prawdziwych swoich dochodów i wydatków. Nie tak, jak dziś się dzieje, co Upita deputuje do słuchania rachunków, trzech albo czterech senatorów i tyleż posłów chociaż biegłych w Uadzie, ale nie w rachunkach, które są wcale inną umiejętnością. Przed takowymi tedy Delegatami Komisya skarbowa składała rachunki swoje już ułożone i w sumaryusz zebrane Delegaci przez kilka dni przypatrującej się im po godzinie albo i krócej na dzień ; co to właśnie wypada jak gdyby jaki fizyk tysiącowi ludzi raz i drugi z twarzy widzianemu, chciał zgadnąć każdego z nich konstytucją i defekta wewnętrzne. Tak tedy komisarze przypatrzywszy się owym regestrom, bynajmniej niezrozumianym, podpisują je na wiarę i zrobioną z nich tabele, jeszcze sto razy ciemniejszą

Ten

na

od rachunków, odnoszą Stanom Rpltej, z upewnieniem o pilności swojej kalkulacyi zleconej wysłuchaniu. Takie są, dotąd rachunki Rpltej z Komisyą skarbową, a przeto zawsze są w skarbie pustki; ale za to słudzy skarbowi napełniają szkatuły, jed/ą dobrze i piją za zdrowie Rpltej.

0 Spisku HJiasl czyli Koalicyi 1790,

Jan Dekkert z młodych lat swoich zaraz udał się do pro-fesyi kupieckiej, miał przytem wielką pasyą do myśliwstwa; służąc za kupczyka, w dni uroczyste biegał z fuzyjką i wyżłem na kuropatwy. Zręczność w strzelaniu zapoznała go z różnemi oficerami saskimi Augusta III. i gwardyi koronnej, tudzież z różnemi dworskiemi i ziemianami okolicznie Warszawy włości swoje mającymi, która to okoliczność zwabiła do jego sklepu tych wszyst kich myśliwych i uczyniła odbyt pryncypałowi jego. Ostatniemu służył Marcinkowskiemu, kupcowi sukienny handel prowadzącemu. Ten miał córkę jedynaczkę rzadkiej piękności, którą wszyscy młodzi kawalerowie nawet wysokiego urodzenia adorowali, jak boginią. Pełna ulica była zawsze karet przed Marcinkowską, wielu nawet nieobłudnie starających się o jej dożywotną przyjaźń; lecz uniesiona szczęściem dziewczyna, przebierając w swoich amantach, a dzień w dzień utarczkami miłosnemi paląc w sobie krew. powoli na urodzie zblakowała. Gachowie toż za pojawieniem się innej nowej urody, niejakiej Julii, razom Marcinkowskiej odstąpili. Nie znajdując więc żadnego konkurenta w pierwszych Jaś. W. i Wielmożnych, oddała się w stan małżeński Dekertowi. Rodzice starzy wkrótce umarli, a tak Dekert z jedynaczką, wszystką substancyą Marcinkowskiego odziedziczył, a że był zawsze oszczędny i nawet w wolnym stanie żadnej innej pasyi nicporządnej prócz jednego myśliwstwa niepodległy, a nawet tego z pómiarkowaniem, szczególnie w dnie do handlu niesłużące używający, pieski zaś na «-.tra wnem u rzeźników trzymający; przeto przyszedł wkrótce do zua-cznej fortuny. Układność kupczyka uniżonego nigdy nie spuszcza! z maniery swojej, ale pod nią chował ukrytą ambicyą, z którą się powoli wydał w zamiarze teraźniejszym, o którym się pisze. Mając wziętość u panów, zyskał ten fawor zainteresowaniem się ich iż mu Rzeczpospolita kupić dobra dziedziczne pozwoliła, za którą konstytucyą kupił od Granowskiego, kanonika krakowskiego, dwie wsie, w województwie rawskim, Wielką Wolą i Małą Wolą, Z Marcinkowską miał jedną córkę, którą wydał za Błędowskiego, kapitana od Gwardyi koronnej i dwóch synów, których obrócił do stanu żołnierskiego, jeden jest w służbie króla pruskiego, drugi w regimencie artyleryi litewskiej, oba porucznikami. Ożenił się drugi raz z Dembowską wdową, która po śmierci jego już urodziła syna. Tego miasto Warszawa wzięło w opiekę, a lubo przez takie wydanie córki za szlachcica pokazał inklinacyą swoją do stanu szlacheckiego, sam jednak nie starał się o szlachectwo, choćby mu to z łatwością było przyszło, jako wielu za panowania teraźniejszego i bez zasług i bez pieniędzy, mianowicie na Sejmie koronacyjnym i delegacyjuym konferowane, woląc być pierwszym mieszczaninem niż ostatnim szlachcicem. Ułożył on u siebie uwieńczyć pamiątkę iinieuia swego czemsić większym niż nobilitacyą, chciał albowiem dokazać tego aby stan miejski również jak szlachecki, zaszczycał się prawodawstwem i innerui dotąd tylko samej szlachcie służącemi prerogatywami.

Skoro więc teraźniejszy sejm postanowił reformować stary rząd krajowy, Dekert będąc już natenczas Prezydentem warszawskim i znacznie majętnym człowiekiem, wszystkie swoje do zamierzonego celu swego starania obrócił. Najprzód: przez ludzi w prawie i historyi polskiej biegłych pozbierał w jedno pismo rozmaite przykłady, gdzie mieszczanie wraz z panami i szlachtą podpisywali dyplomata elekcyi królów, jako szlachta i panowie oraz bywali mieszczanami, jako bez utraty szlaehectwa miejskim prawom podlegli, jako senatorowie nawet miejskie urzędy sprawowali, a nawzajem jako mieszczanie mieli wolność nabywania dóbr ziemskich jako nie godziło się mieszczanina osiadłego, o jaki eksces obwiuiouego, bez konwikcyi prawnej, tak jako i szlachcica inaczej więzić; jak miasta wraz z szlachtą do wszelkich obrad publicznych

2T

należały, jako też miasta nie podlegały ani starościńskiej, ani żadnej czyjejkolwiek innej jurysdykeyi (wyjąwszy co do apelacyi spraw królewskie sądy) tylko swojej własnej; zgoła jako mieszczanie formowali w narodzie drugi Stan wolny, takiemi swobodami co i Stan szlachecki zaszczycony i w wielu okolicznościach z nim się wraz łączący. Mając to pismo wygotowane, rozpisał listy do wszystkich miast i miasteczek kiólewskieh w Koronio i Litwie, a to pod imieniem całego miasta Warszawy zapraszając aby po-inienione miasta i miasteczka, jeżeli chcą widzieć siebie i dzieci swoje wyprowadzonemi z teraźniejszej, w której zostają wzgardy i nędzy, aby się z miastem Warszawą łączyły, a delegatów najmniej po dwóch z każdego dla umówienia się o postanów eniu dalszych kroków potrzebnych do takiego dzieła na dzień pewny do Warszawy przysyłały. Nazwał to dzieło koalicją niast, imieniem łagodnem, nie chcąc mu nadawać nazwiska spisku, albo konfederacyi, albo rokoszu, buntownicze przedsięwzięcia częstokroć zuaczących. Tymczasem Dekiert przez rozrzucone, pisma swe doświadczał senatorów i posłów, jakim umysłem interes ten przyjęty być może. Sam zaś zabiegał po senatorach i posłach prywatnie, ujmując ich jak mógł na swoją stronę.

Gdy się zjechali delegowani od miast, poubierali się. w czarne suknie, poprzypasywali do boków szable i szpady podług stroju niemieckiego lub polskiego, jakiego kto zażywał. Dekiert wziął na szyję wielkie krzyże hiszpańskie, na głowę wziął wielką perukę, której długie kędziory spadały na plecy, którego też stroju użyli inni magistratu warszawskiego i innych miast pryncypalnycb, jako do publicznych dzieł zwyczajnego. Poszli najprzód do króla, który wysłuchawszy łaskawie ich żądania, obiecał z siebie wszelką łatwość ; ale źe sam nie może nic stanowić, odesłał ich do Stanów na sejm zgromadzonych.

W kilka dni po audyencyi królewskiej, zebrali się znowu wszyscy do Stanów zgromadzonych, u których uprosiwszy sobie audyeneyą, weszli parami do Izby Senatorskiej, w której się zwyczajnie sejm pod konfederacyą odprawuje. Sam Dekiert stanąwszy na czele partyi swojej, perorował w terminach jak najskromniejszych i najłagodniejszych, zacząwszy najprzód od upadku miast polskich, z supresyi wolności niegdyś miastom służącej po-

chodzącego, ściągał dalej rzecz swoją do nakłonienia Rzeczypospolitej aby im dawne prawa muuieypalne przywrócić raczyła ; a natychmiast sekretarz owej koalicji rozdawał między senatorów i posłów owe pisma dawniej wygotowane, które pobudki, przyczyny i fundamenta zaniesionej w ogólnych terminach prośby i sarnę prośbę wyrażały. Stany dały miastom odpowiedź dosyć łaskawą, iż zechcą wejrzeć w słuszność żądania miast i podług tej okazać im łaski swojej. Wyszli tedy z senatu mieszczanie tym samym porządkiem, jak przyszli.

Ubiór czarny i broń do boku przy pasa na dwojakie Stauouj sejmującym sprawiły wrażenie : jedni tłómaczyli tę figurę jako znak uszanowania Stanom powinnego, tak jak bywać zwykło, kiedy niższa osoba nawiedza wyższą, wtenczas bierze na siebie wszelkie ozdoby swoje, up. oficer odwiedzający generała, kładzie na siebie ryngraf, opasuje się szarfą i bierze do boku szpadę. Drudzy miastom nieprzyjaźni, czarny kolor wzięli na obrazę, za potajemną niejako groźbę Rzeczypospolitej fatalnemi skutkami od miejskiego stanu jeżeliby ich żądaniom zadosyć nie uczyniła ; do czego także dał pochop i Dekiert w mowie swojej napomknąwszy z jednej strony interesowanie się do pomyślności Rzeczypospolitej wspaniałego Wilhelma króla pruskiego, z drugiej strony bunt francuski, iż nie tamtego duchem stawa ją miasta polskie przed Stanami nadmieniwszy. Wartowali te okoliczności między sobą posłowie i senatorowie za miastami i przeciw miastom.

Małachowski kanclerz wielki koronnv najpierwszv się uraził a to z przyczyny iż ta koalicja miast prosto udała się do Stanów, ile gdy do tej urazy pobudzili go mieszczanie krakowscy, którzy czyli przez dumę że są piei wszem w Koronie miastom czvli że się uie spodziewali przyjęcia dobrego od Stanów, nie chcieli zrazu łączyć się z innemi miastami, podali swój memnryał osobno i do kanclerza, nie do Stanów, upraszając go abv on, jako opiekun miast, raczył im do Stanów być przewodnikiem. Więc kanclerza ile głaskał po sercu postępek miasta Krakowa, tvle do gniewu podniecał na Dekierta i całą koalicyą, iż mu tegoż honoru za powinność poczytanego, uchybiono ; ale potem gdy widzieli iż zagajony interes przez Dekierta rozpoczął się na sejmie i oni do koalicyi przystąpili.

Już prawie mieszczanie sięgali szczytu nadziei swoich. Za utraconego kanclerza mieli przyjacielem brata jego marszałka sejmowego. Król, a nadto wielka liczba posłów zaczęła mówić za miejskim stanem, tak iż przeciwna strona niemal słabsza być sie

pokazywała.

Lecz kiedy mieszczanie Warszawy, albo raczej pospólstwo, sama nadzieją, przyszłą swobód hardziejąc, zaczęło pokazywać rogi w owych rozruchach, które są opisane wyżej, poczęła też stygnąć w Stanach owa pierwsza przychylność miastom pokazana; obwiniano Dekierta poduszczycitdem tych rozruchów ; nieprzyjaźni martwili go, mianowicie Kanclerz i ile tylko mogli, szkodzili jego projektom i zabiegom. Przecież Dekiert obrotny na wszystkie strony, widząc rzeczy do zupełnej straty nachylone, podał Stanom nowy memorjał, w którym obciąwszy pierwszą generalną dla wszystkich miast, prawodastwa i innych swobód pretensją, dopra-szał się Stanów, aby przynajmniej po pięciu z każdej prowincji reprezentantów miejskich z pryncypalniejszych miast Rzeczpospolita do obrad sejmowych przypuściła, aby do sądów kanclerskich asesorów miejskich przydała, aby juryzdykeye starościńskie nad miastami jako największą przyczynę ruiny miast tychże usunęła, aby dóbr ziemskich nabywania przynajmniej miastom pryncypal-niej8zym na wzór Krakowskiego pozwoliła, aby miejskim synom, którzyby nie mieli powołania naśladować ojców swoich w profe-syach kupieckich lub rzemieślniczych, plac do zasług w stanie żołnierskim, skarbowym, prawniczym i duchownym otworzyła i tym sposobem takowym synom promocyi talentom swoim w ojczyźnie nie tamowała.

Ten projekt umoderowańszy od pierwszego znalazł konsyde-racyą u Stanów: naznaczyła Rzeczpospolita deputacyą do weryfikowania praw i pretencyi miejskich, z mocą podług żądzy słuszności uformowania projektu żeby mieszczanie mieli na Sejmach Reprozentantów, ale nie determinowali liczby, odłożywszy do woli Stanów; żeby synowie miejscy mieli promocją w wojskowej służbie, a który się dosłuży rangi pułkównikowskiej, abv leni samem miany był za szlachcica i z potomstwem; aby ciż synowie miejscy w stanie duchownym mogli posiadać kanonie doki,oralne przy katedrach, jako i wszystkie inne kanonie i kołatury przy kolegiatach, aby mogli być Opatami i inne wszelkie posiadać bénéficia curata et eimpliciae secularia et regularia ; także ażeby mogli posiadać w posługach najwyższych komisy i miejsca, na jakie kto sobie zasłuży, drogą zdatuosei i dawności służby; aby wolno było nabywać mieszczanom dóbr ziemskich, przez kupno i sukcesyą i nawzajem szlachcie osiadać w miastach, zostawać mieszczanami, chwytać się handlu i sztuk wyzwolonych, bez utraty szlachectwa.

Przyniesiony takowy projekt od Deputatów, przed stauy pod pretekstem potrzebnej nad nim gruntowniejszej deliberacyi poszedł w odwłokę jako inne wszystkie projekta do formy rządu, do ko-misyów rozmaitych, do kształtu nowego zgoła całej Rzeczypospolitej wygotowane.

Dekiert tern samem zmartwiony opornym sukcesem i oziębłością wszystkich innych pomocników swoich, nad których wspól-nem uszczęśliwieniem sam jeden niemal praeow>ł; po pierwszym zaraz rozruchu warszawskim zapadłszy na zdrowiu, dni życia swego zakończył ultimis 7bris czyli primis 8tobr s, roku bieżącego, niedoczekawszv pociechy swoich zamysłów. Dniem przed śmiercią pisał list do Małachowskiego Marszałka sejmowego; w nim:

1.    Chwali tego pana i dziękuje mu za protekcyą miast.

2.    Insultuje starostów i penów mia-t.

3.    Nagania Rzeczpospolitą że na tym Sejmie nie przypuściła miait do równych cum Ordinibus przywilejów.

4.    Nazywa Rzecząpospolitą szlachecką i Rzeczpospolitą ślepą.

5.    Konkluduje proroctwem że jak we Francyi, tak w Polsce zbuntują się miasta.

List ten zuchwały konającemu uszło napisać bez urazy Stanów; bo któżby się mścił nad umierającym; lecz gdyby zdrowym będąc wynurzył się był z taką tkliwością swoją, pewuieby był nie uszedł nagany i popsułby był sobie interes, który go do grobu wpędził. Ten list daje się widzieć drukowany i jedni przyznają mu istną prawdę, drudzy zuchwałość i rozpacz. Miasta królewskie pryncypalniejsze okazywały mu śmierci wdzięczność, sprawiając za duszę jego pogrzeby publiczne i wspaniałe. Lepiej zrobiłyby były podobno gdyby się były do usilnych jego żabie-gów o dobro swoje wspólne rzeźwiej dokładały. Mając pomoc od innych, nie byłby sił swoich stargał, gdyż nie sam by był jeden wszystkie niesmaki i afronta połykał, gdyky go więcej osób było wspierało.

0 dalszym ciągu Sejmu teraźniejszego,

Sejm agitujący się dotąd, to jest dnia 18. Listopada 1790 w którym dniu piszę następujące okoliezuości jego, prorogował swoją trwałość do dnia 10. Febr. w roku nadchodzącym 1791. Deklarował tę prorogacyą przez konstytucją podaną do Grodu, jak zwyczajuie podaje wszystkie ustawy swoje. Tymczasem wyszły Uniwersały na sejmiki przedsejmowe, na dzień 16. miesiąca teraźniejszego Novembra naznaczone pod imieniem króla i Stanów. W tych Uniwersałach wyrażono iż dla niepokończonych materyi Sejmowych, wielce dobro publiczne interesujących, musiał Sejm teraźniejszy zostać prorogowany do czasu wyżej wyrażonego, iż dla tej samej przyczyny Uniwersały na Sejmiki w swoim czasie według dawnego prawa nie mogły być wydane tj. w miesiącu sierpniu (według dawniejszego albowiem prawa, Uniwersały na sejmiki powinny wycbodzić na 4 niedziele przed sejmikami, a same Sejmiki zaczynać się w poniedziałek po Najświętszej Pannie siewnej, czyli Narodzenia, które święto przypada 8 Septembris); iż Stany zapatrując się na dobro publiczne i zręczność w działa niu teraźniejszych Sejmowych Marszałków, umyśliły dalszy ciąg obrad pod temiź Marszałkami kontynuować. Co sic zaś tyczy posłów, tych oddaje do woli Obywatelów, albo dawnych z urzędów rewokować a nowych obrać, albo też dawnych potwierdzić i nowych do nich przydać.

Z tego punktu pokazuje się żc posłowie teraźniejsi nie tęsknią sobie w pożytecznej publicznej usłudze kiedy się nieznacznie Województwom i Powiatom przymawiają aby w fnnkcyach swoich poselskich na następujący Sejm byli potwierdzeni ; kiedy zawczasu

uradzili aby się sejm przyszły pod sta remi laskami odprawował. Gdyby bowiem byli bez nadziei utrzymania się, pewnieby i dla marszałków takiego wyjątku nie zrobili.

Na tym sejmie przed wyjściem Uniwersałów na sejmiki była traktowana materya o Elekcyi przyszłego króla. Zagaił tę materyę sam król Iraci panujący mową gorliwą, perswadując Stanom jedynie z miłości Ojczyzny aby za życia o sukcessorze na tron po-myśliły. Jakiego zaś mają obrać następcę, czyli tylko w jednej osobie, czyli w familii przez sukeessyą na tron następować mające, oddał to woli Stanów. Już dawniej, a niemal <>d początku sejmu ucierały się zdania publiczne słowy i piórem : jaki król byłby pożyteczniejszy narodowi, czyli zwyczajem dotąd trwającym obierany jeden po drugim przez ustną Elekeyą ; czyli też obrawszy raz jedne familią, utrzymać ją na tronie przez sukeessyą. Po kilka razy była ta materya na sejm wnoszona i odkładana ; nareszcie w czasie wyżej wspomnionym za pobudka królewską wzięta jest do rezolucyi. Po długich sprzeczkach z tej i z owej strony, wypadła rezolucya większością głosów utrzymana, iż trzeba oddać tron w sukeessyą jednej familii. Poszedł znowu drugi turnus: czy snkcessyą tronu na sejm zaraz udeterminować, czyli odesłać ją na sejmiki. Większość zdań padła na stronę sejmików. Zleciły więc Stany Marszałkom sejmowym aby przy Uniwersałach zwołujących szlachtę na sejmiki poselskie przydali listy swoje, imieniem Stanów pisane, żeby obywatele województw, ziem i powiatów na tychże zaraz sejmikach w instrukcją poselską umieszczali rezolucya sukcessyi tronu. A jeżeli tuk sukeessyą będzie akceptowaną, jako jedyne dobro kraju i obwarowanie go od wszelkich wewnętrznych i zewnętrznych nieszęśliwości, aby chcieli zgodzić się na Elektora saskiego, pana wielce mądrego i sprawiedliwegt który wysokich przymiotów swoich znajduje u wszystkich potentatów europejskich wielki szacunek i którego pradziada i dziada panowanie na tronie polskim słodnieje dotychczas w pamięci narodowi.

Długo sic sejm teraźniejszy wzbraniał ozdabiać klejnotem szlacheckim osób gminnych, żadnych zasług w kraju niemajacych, a samem tylko workiem dokupić się. szlachectwa pragnących. Jakoż nic mamy w calem dziele te^<> sejmu, więcej niż dwuletnim,

żadnej nobilitaeyi /a pieniądze dostąpionej, choć się o nią najbogatsi warszawscy kupcy, z ofiarą znacznych sum starali. Co stąd pochodziło, że król szczodry w nobilitacye, długo nie mógł przeciągnąć na swoją stronę większej liczby posłów, chęciom wszelkim królewskim jak o zakład przeciwnych, którzy mając górę nad królem, jako naturalnie sami szlachta, tego klejnotu zazdrosna, ani słuchać nie chcieli projektów do nobilitaeyi wielekro-tnie tentowanych. Nobilitował wprawdzie sejm trzech czyli czterech szeregowych z partyi Ukraińskiej, ale za odwagę i dzielność przeciw Moskwie pokazaną (o czem jest wyżej w swojem miejscu) nie za pieniądze.

Lecz po zawartym traktacie z dworem pruskim, gdy postrzegli że ta ściana, której oni tak mocno dufali, jest dość słaba ; kiedy naleganie tego sąsiada o oddanie sobie Torunia i Gdańska i inne coraz nowszo pretensye otworzyły Polakom oczy, że nie masz na kogo się spuszczać; kiedy dopiero jaki taki poseł dotąd przeciwny swemu królowi, zaczął przechodzić na jego stronę; wtedy król władący już niemal sejmem wprowadził odepchniętą po wiele ra/y nobilitacyą. W początkach miesiąca Grudnia przez niedziel dwie nobilitował wyżej dwóch set osób, za które klejnoty szlachectwa wpłynęły do kasy Jego Król. Mości milionowe sumy, uie bez pożytku i dla skarbu koronnego za papier stemplowy i

pieczęci.

Niczyja atoli nobilitacya nie tylko z teraźniejszych, ale też od początku świata, jak na nim nastały nobilitacye, nie była tak sławna, jak Daniela, po rusku Daniły Szczerbiny, Atta-mana Kozaków Krosnińskich ; albowiem Rplta nie dosyć mając że go klejnotem szlacheckim przyozdobiła ; nie dosyć że mu dobra dziedziczne kosztem skarbu publicznego kupiła ; ale też zbyt-kując w szczodrobliwości nagrody, kazała tę jego nobilitacyą z ambon kościelnych publikować i proces publikacyi na drzwiach kościelnych w całym kraju pozawieszać. Takiego drugiego przykładu pewnie sic czytelnik w uniwersalnej historyi całego świata nie doczyta.

Przyczynę nobilitaeyi tak pompatycznej wyraził proces, rozesłany po kościołach, takową, (idy w roku 1768. łłajdaniacy i chłopi schizmatycy złączeni z pierwszymi, czynili coraz straszniejsza rzeź ludzi wszelkiej kendycyi i płci obrządku łacińskiego i grecko-uniackiego, (jak wyżej opisano) Daniło Szczerbina, Atta-man Kozaków krośnińskich nietylko żadnym namowom z interesu religii fałszywie wystawionej, ani powabem wielkich zysków i bogactw do tak straszuego morderstwa pociągnąć się nie dał, ale owsznm wspaniałym duchem ratowania nieszczęśliwych i gromienia, zajadłych na krew niewinną okrutników uniesiony, z komendą pod swym rządem zostającą owychże morderców, gdzie tylko mógł ścigał, porażał, rozpraszał i nieszczęśliwych brańców dla nasycenia żądz bestyalskich , lub wykwintniejszych męczarni przy życiu momentalnem zostawionych, z rąk zbójeckich odbijając od śmierci i sromoty uwalniał.

Taką heroiczną odwagą swoją miał wielu obywatelom i innego gatunku rozmaitego ludziom (jak tenże proces wyrażał) ocalić życie, fortunę i majątek. Sprawiedliwa arcyuagroda cnoty nobili-taeya wopomnionego Daniela Szczerbiny ; ale publikaeya jej po kościołach musi mieć inny zamiar. Albo chełpliwość Rpltej z czynów swoich, jakoby najmędrszych i najwspanialszych; albo prospekt jej nadal aby przy teraźniejszych francuskich i brabanckich buntach, tudzież niedawno w roku przeszłym schizmatyckich przygaszonych, poddaństwo i mieszczan w należytym ku sobie respekcie i przywiązaniu zatrzymał, ukazując pomienionym dwom Stanom w nagrodzie danej kozakowi Szczerbinie, jak jest panią szczodrobliwą i względną na poddauych ku niej przychylnych. Pierwszy koniec dawno Rplta osiągnęła, każdy jej to przyznaje iż więcej jest chlubna w swoich ustawach, niż pożyteczna. Do drugiego końca mało jest jedeu Kozak: trzebaby z połowę chłopstwa Ukraińskiego unobilitować, a drugą połowę wywieszać, aby jad zawziętości tego ludu, który mają ku Polakom łacinnikom, z gruntu wykorzenić.

Nobilitowała także Rplta za Augusta II. Sawę Kozaka, który podobnie jak Daniło teraźniejszy gromił Hajdamaków a po staremu żaden więcej aż dotąd nie pokazał się po Sawie Kozak, któryby swoich blatów rabusiów szczerze prześladował i wygubiał. Riją prawda na nich, gonią i łapią ich Kozacy nadworni rozmaitych panów, łiorodowcmi nazwami, ale dopiero wtenczas, kiedy oni narabowawszy dworów i żydów, zdobyczą obciążeni, do swoich

siedlisk powracają. Co czynią nie dla obrony kraju, ale dla zdobyczy, którą Hajdamakom wydartą sobie przywłaszczają, nie wracając nic zrabowanym, a nawet upominającym się i słowa dobrego nie dając, głupim, można mówić, dawnym takim zwyczajem. Ale kiedy ci hultaje wychodzą dopiero na rabunek i wiążą się, Kozacy horodowi bynajmniej im wtenczas nie zastępują.

Jeżeli teraźniejszy Wielmożny IMci Pan Kozak Daniło Szczerbina ludzkością powodowany, nie chciwością zdobyczy, ujął się do szabli za nieszczęśliwymi obywatelami Ukraińskimi w czasie owej rzezi, wart jest nobilitacyi, wart i drugiej, którą odebrał w kupnie dóbr nagrody; ale ta hojność Rzeczypospolitej mogła się obejść bez kościoła i ambon, gdzie tylko Boga ebwaią i tylko sług jego świętych po śmierci takimi przez cuda objawionych ogłaszają; mogła mówię ta Rplty hojność być ogłoszona ludowi przez trąbę i woźnego po miastach i miasteczkach, podczas targów i jarmarków, nareszcie przez Uniwersały do Grodów, a nie przez procesa do kościołów, których ile łacińskich, Kozacy nie są członkami ; lecz teraźniejszy sejm bardzo znabożniał! Co ustanowi jaką kon-8tytucyą, to z publikacyn onej co tchu do kościoła.

Nie dawno czytaliśmy w kościołach UniwerRał o oddawaniu skór, którego treść wszem w obco ściągała się ku rzeźnikom chrześciańskim i żydom na rzeź bijącym.

Jaka nieprzyzwoilość używać miejsca świętego do takiej profanacyi i czynić ją tam do żydów, gdzie oni znajdować się nie mogą. Wszystko to zakrawa na modelusz dyssydcucki, ale nie wiem za co, kiedy Rplta chwyta się akatolickich zwyczajów, czemuż też i do luterskich kryplów i kalwińskich zborów nie ordynuje swoich uniwersałów, nie do samych katolickich.

To także nie jest bez podziwienia czemu Rplta tak niery-clilo, bo dopiero w 22 lat przypomniała sobie zasługi wspomnio-nogo Dauiły ; znać dopiero teraz zaczęła być sprawiedliwą. Zostawmy badanie czasowi, może nam wyświeci tajemnicę, tymczasem na tern przestając że nam wolno roić sobie w głowach, jakie chcieć przyczyny tak niezwyczajnej nobilitacyi.

Co zaś do nobilitacyi liczniejszych osób, która ex abrupto wypadła zaraz po legitymaeyi nowych posłów i wielu mieszczan

z pryncypalniejszych miast niespodzianie i niestarających się o nie potkała : Bieglcjsi w interesach publicznych mówią, iż stan szlachecki obawiając się aby mieszczanie przez swoją koalicyą śmiercią Dekierta cokolwiek uciszoną, dostawszy znowu jakiego łepaka, albo jawną moc pozyskuwszy, na nowo szturmując do Stanów, swego zamiaru nie dopięli, użył nobilitaeyi jako sztuki zdradzieckiej na osłabienie miast, wyciągnąwszy z Stanu miejskiego przez nobilitacyą najpryncypalniejsze osoby, któreby koalicyą popierać mogły, a które zostawszy klejnotem szlacheckim zaszczycone, opuszczą interes miast, jako już nie swój, a przywiążą się do interesów szlacheckich, jako odtąd swoich.

mu-

Takowe domniemanie wydał ktoś nieznajomy przez pismo drukowane pod tytułem : Głos na prędce, w którym gani mieszczanom przyjętą Nobilitacyą, wykazuje dla wielu małe z niej pożytki, owszem szkodę gdy dla nabytego szlachectwa będą sieli opuścić handel i inny sposób życia w miastach, a szukać wiosek i nie umiejąc się z niemi sprawować, albo i wcale nie mogąc ich drudzy nabvć, stracą fortunę i zostaną przymuszonymi w osobach swoich albo dzieciach powrócić do stanu miejskiego, z którego się punktem pychv wyciągnąć dali.

Wyjawia niby docieczony sekret, iż szlachta już nakłonioną bvła przydać stan miejski do prawodawstwa i innych pretendowanych zaszczytów, gdybv byli celniejsi w nich obywatele temi no-bilitacyami uwieść się nie dali.

Radzi im aby za pnmienione nobilitacye Stanom podziękowali, ażeby ich nie przyjęli, ażeby się z resztą braci w miastach pozostałą złączywszy, nie znikomego zaszczytu, ale prawdziwej sławy, która się rodzi w utrzymaniu dobra publicznego szukali, a jeżeli tych błyskotek szlachetności mamiących tylko podłe i dumne umysły porzucić nie zechcą obraca exorte do pozostałych niezajęt.ycb nobilitacyą mieszczan, animuiąc ich aby oni nie zwa-żaiąc na nikczemnych swoich dezerterów, rzecz stanu miejskiego ogólnego, od Wielkiego Dekierta (tak go nazywa autor skryptu) daleko poślinioną i na moenjch fundamentach postawioną, żwawo popierali, upewmiająe ich że dopną swego szczęśliwie i uwieńczą imiona swe daleko chwalebniejszą pamiątką w potomne czasy,

niż. nobilitacją za zdradę i wiarołomstwo publicznego interesu nikczemnie nabytą, nadmienia naostatek iż z tej samej przyczyny stany sejmujące wielu oticerów w wojsku Ple be uszów nobilitowały, aby icb ujęły i w czasie wydarzonego jakiego w kraju z przyczyny miast rozruchu, po swojej stronie miały.

Ja zaś miałkiem zdaniem mojem tak sądzę, ż.e te nobilita-cye liczne, od początku panowania teraźniejszego aż dotąd widziane, które zawsze król wszczyna, te poruszenia miast, którym sekretnie sprzyja, ta nobilitacja osobliwa Kozaka Szczerbiny, wszystko to są środki do jednego celu utrzymania familii królewskiej przy tronie zmierzające.

Król tylko upatruje pory sposobuoj do wykonania takiego zamysłu swego, a skoro ją znajdzie upewnioną od postronnych gabinetów od przeszkody, natrze na szlachtę, szlachta się wzdrygnie i oprze, a przeciwko niej gdy staną przy królu nowonobili-towani, miasta całkowite i zasłużony wielce Kozak Daniło Szczerbina z jednem i z drugiem storn tysięcy Kozaków, tak jak niegdyś Chmielnicki, to harda szlachta stara sama chcąca panować, widząc się otoczoną zewsząd nierównie większą liczbą ludu krajowego, musi złożyć dumę rozkazującą i przyjąć wraz z drugim i jarzmo królewskiej uajwyższej władzy, ta to widzi mi sic wygląda polityka z odbytych niedawno nobilitacyi, a najbardziej z Kozaka Szczerbiny.

0 spaleniu miast i o skórach,

Jeżeli co tedy podatek skórowy przeświadezać czytelnika powinien że Sejm teraźniejszy nie rządzi się duchem swojern Ojczyźnie życzliwym, ale duchem złośliwym, na to osadzonym, aby w kraju nigdy porządku dobrego nic było, aby mocuiejsi

słabszych ciemiężyli, aby wszyscy zc złego ładu nieukontentowa-nie coraz więcej do rządu republikańskiego pojmowali i prędzej się do przyjęcia tronu snkcegyoaalnego nakłonić dali.

Potemkin feldmarszałek rosyjski mający głowę nabitą tronem polskim, robi wszystko na psotę, co tylko może, przez Bra-nickiego Hetmana, mocną psrrtyą posłów jego kosztem utrzymującego, Dwór pruski nie dba o koronę, bo przed Moskwą do niej posięgnąć nie śmie, ale dla dostania jeszcze jakiego kraju, zechciałby Polskę widzieć zawsze słabą. Sama zaś Moskwa, to jest dwór petersburski z tej strony psuje symetryą sejmowi, z której ma ochotę powrócić do dawnego burmistrzowania, a tak ci trzej sąsiedzi godzą na Polskę, jak na harana, każdy ze swojej strony, dla osobnego swego obło w u.

Można pomyśleć, acz nie tak źle i o naszym królu, że i ten wzdychając z cicha do sukcesji tronu dla swojoj familii, choć nie psuje intrygami dobrych zamysłów wielu przeciwnych oby-watelów, za to też ani przeszkadza tym, którzy psują, siedzi spokojnie, jakby nie rozumiał co się dzieje; kontent że mu senatorowie i posłowie tak jak z początku dokuczali, nie dokuczają, owszem w wielu partykularnych żądaniach pobłażają. Przystępuję już do wyłuszczenia rzeczy iż podatku skórowego nie mógł już wymyślić i podać Stanom iuny duch, tylko zły duch, a to mniemanie objaśnia się pr/.ez skutki :

1. Wielka ekspensa,

próżna na oficyalistów skórowyck, jako to pisarzów i strażników tak, iż ci sami słudzy przeszło milion złotych intraty z tego podatku pożerają, mało nie drugie tyle ekspensu w pierwszym roku na budowanie szopów po miastach wielkich do suszenia skór, w dalszym zaś czasie na konser-wacyą ich i coraz na inną modę przerabianie : toż na ludzi do rozwieszania i składania tychże skór, przynajmniej czwarta część ekspensy początkowej.

2. Zepsucie skór przez niedozór i niedbalstwo chodzących około nich. Po ubitej konstytucyi na te skóry roku 1789, a po wziętym skutku onej primo Januarii 1790 gdy rzeźoicy znieśli skóry de szopy skarbowej, znieśli zaś przez zdradę i gniew świe-

/.o prosto z bydląt zdjęto, w samej Warszawie takich na kupę złożonych, nim przyszły do rozwieszania, zepsuło się 500. które musieli utopić w Wiśle dla fetoru nieznośnego którego nie tylko chodzący koło nich wytrzymać nic mogli, ale też nikt około tej szopy, gdzie pomicnione skóry śmierdziały, nie mógł przejść z otwartym nosem.

Quarto. Wiele rzemieślników uboższych, garbarzów, rymarz»') w. szewców, zostało bez sposobu do życia, bo lubo Rzeczpospolita dołożyła o prawie skórowym, żeby garbarzom dawać do wyprawy, ale dołożyła żeby za kaueyą i nie mniejszą kwotę jak na 50 skór razem t, j. na 25 wołowych i na 25 krowich, wieleż to jest, w takim kraju garbarzów i rymarzów, którzyby razem 50 skór zapłacić mogli, które podług taksy ostatniej skarbowej (bo pierwsza była wyższa) rachując wołową po złotych 16, krowią po 12, wynoszą kwotę złp. 700, gdy drugi rzemieślnik, mianowicie po partykularzach i wsiach w całym majątku swoim niewarci 7 Złp.

Kto się odważy dać kaueyą za takiego, naprzykład za szewca owego pijaka ognistego, który nie ma więcej jak szydło i kopyto i dostawszy pół skóry, wyrabia na obuwie, to przedaje, zebraną kwotą półskórek wzięty na kredyt wypłaca, nowy na kredyt, bierze, a resztę co mu zbywa od kapitału na półskórek potrzebnego, przepija i tak żyje, a przecie dla kraju potrzebnym jest i pożytecznym, bo czyni konsumcyą trunków, z których idzie intrata dla Rzeczypospolitej.

5. Gdy z początku garbarze i inni rzemieślnicy, chcąc złamać to prawo, zaniechali warsztatów, Rzeczpospolita czyli wyko-nywaczka jej ustaw komisya skarbowa wyprzedawała zaraz od reki skóry żydom handlującym niemi za granicę. Ucieszyła się z pierwszego tego żniwa, z którego raptem zagarnęła krocie ty-siąców, ale wkrótce obaczyła się w potrzebie i zamieszaniu ; kiedy nie miała w co obuć rekrutów bosych i z czego porobić im mu* deruuków, ho garbarze, szewcy i biało-skórnicy, co mieli rzemienia i skór dawniejszych, albo prywatnym wyprzedali, albo pochowali Komisya skarbowa pierwszy błąd swój poprawiając drugim błędem, zaczęła przetrząsać tych rzemieślników i przymuszać ich

aby z skór znalezionych potrzeby dla wojska pod taksą wyrabiali, ozem drugi wstręt do rzemiosła praktykowania zrobiła.

łito. Za takowym przymusem i daniem skór rzemieślnicy poczęli wyrabiać, ule bardzo ladajako i jak najgorzej. Wpadła tu komisya w wielki zawrót głowy : szewcy i inni z drugiej ręki skór wyrabiacze ladajaką robotę swoją wymawiali złą wyprawą skór, a wyprawiający te skóry zasłaniali się zepsuciem ich w szopach ; że zaś tam do rozwieszania i suszenia skór używano żołnierzy, coraz nowo komenderowanych za zapłatą czyli podwojeniem lemingu, więc tu już indagacya ustała, a to co się wydało na potrzeby źle wyrobione i walor samychże skór, to przepadło i tak komisya skarbowa przy niezmiernych dochodach z skór, wpadajac ze strony tychże skór w ckspensa z jednej w drugą, z całego kraju uiepokazała pierwszego roku intraty ze skór i rzezi bydła drobniejszego tylko trzy miliony złotych, co być nie może bez strasznego podziwienia. gdy jedna Warszawa, która ledwo za 9tą część może być rachowana, importuje co tydzień do skarbu z skór i drobniejszej rzezi 20 tysięcy ; więc z całego kraju ten podatek, według tej proporcyi powinien wynosić 10 milionów cztery kroć sto tysięcy.

7mo. Biorąc tedy proporcyą z jednej Warszawy na całv kraj, to jest Polskę i Litwę i rachując cały kraj za 9 części, a Warszawę za lOtą, która to proporcyą wypada z dymów podług tabeli Moszczeńskiego, powinienby podatek skórowy wnosić na rok do skarbu 10 milionów 4ry kroć sto tysięcy złotych. Bydła rogatego taniość, a mięsa drogość wielka i obuwia nastąpiła po tym podatku; rzeźnik kupujący wołu, krowę, lub cielę odbijał skórę z ceny ugodzonej, albo się wprzód targuje o skórę, nie o bydlę przez co przedająey musi wiele tracić, a zaś mięso rzeźnik z bydlęcia przedaje drogo, jak chce, zasłaniając się tern iż musiał oddać skórę do Skarbu, która przedtem jego całym przydatkiem była-

Szewc parę botów chłopskich przedaje teraz najtaniej po 12cie złotych, za jaką przedtem kontentował się sześcią złotych. Na małych miasteczkach, gdzie nie masz taksy na mięso i być nie może dla niedostatku mięsa z bydlęcia, trzeba płacić funt mięsa po groszy miedzianych 7¹/,-

8vo. Mając Rzeczpospolita porozumienie nu pisansów po powiatach do odbierania skór postanowionych, że niewiernie skóry do Skarbu oddają, poczyniła nowych Urzędników Administratorami nazwanych. Są to panowie Właściciele Dóbr, albo ich Komisarze, albo ekonomowie; administracya zaś znaczy drugą rękę, przez którą przechodzą skóry, aby skarb Rzeczypospolitej nie tak łatwo mógł być oszukany, jak kiedy sami pisarze skóry od rze-źników odbierali i przedawali. Po takiem rozporządzeniu, pisarz nic ma mocy przedać żadnej skóry, lecz tylko dawać na nie stempel, odstemplowane daje do administratora, ten je rozdaje potrzebującym, a za to bierze dziesiąty grosz z importaty skarbowej za fatygę. Żeby zaś nie było defraudacyi, postanowiła Rzeczpospolita taksę, wołową skórę po 16, krowią po 12. a cielęcą po złotych dwa, oceniwszy i pod wielką karą pieniężną i utratą ad-ministracyi drożej przedawać skór zakazawszy, z którego rygoru, aby się uwolnili administratorowi, tak sobie poradzili:

Ponieważ taksa ściągała się tylko do skór surowych, więc oni postarali się o garbarzów żydów, narodu przewrotnego i do wszelkich manufaktur łatwo sposobnego, lub o garbarczyków ehrześcian od majstrów nie mających roboty odprawionych i każą skóry do swojej ad ministracyi przychodzące na swoją rękę wyprawiać i takie dopiero za cenę, jaką chcą sprzedają, bo już kal-kulacya skarbowa tak daleko nie zasięga, aby mogła skórę wygarbowaną według jej gatunku otaksować. Otóż nowe zdzierstwo. Właściciele dóbr lub ich namiestnicy profitują i z 10 grosza i skór wyprawy, nie dawszy Rzeczypospolitej przodem ze swego worka ani szeląga, tylko oddając to, co skóry warte surowe, z wytrąceniem 10 dla siebie grosza i dopiero po sprzedaniu wyprawnycb, do czego mają czas słuszny gdyż tylko co kwartał likwidują się. Ubodzy zaś szewcy, garbarze i żydkowie, eo się z przedaży skór i skórek żywili, zbierając ten towar po chłopach i dworach, nosząc na plecach na wyższy grosz, zostali bez sposobu do życia. Więc udali się do podpalauia miast ; zwyczajnie albowiem gdzie gore, tam najlepiej kradną, mając dobry pozór że z ognia wynoszą i na pogotowiu rozwiązanie sumienia iż to. co dla siebie wzięli, gdyby byli z ognia nic wynieśli, byłoby się spaliło.

Można konkludować bezpiecznie że żydzi i ehrześcianie mający pożywienie ze skór, miasta podpalali, ponieważ te ognie pokazywały się zaraz na wiosnę tego roku, którego konstytucja o skórach stanęła. Zgorzało miast więcej 80 w różnych stronach, miauowicie w Wielkiej Polsce, a między temi miasto Leszno nad granicą Szląską, sławne w handel zboża i różne manufaktury, osobliwie sukieune.

Skór oddawanie zawiódłszy nadzieje spodziewanej wielkiej sumy do 18 milionów" na pamięć wykalkulowanej, a potem i dwóch milionów nie importując, w drugim roku po ustanowieniu swojem zostało zniesione, a na ich miejscu nastała opłata pieniężna według miejsc wyższa i niższa, od wołu od 20 do 16, od krowy od 16 do 12 złotych. Po takiem urządzeniu jeszcze większa nastała drożyzna na mięso i obuwie, funt mięsa chudego groszy 7ł/,t tłustego groszy 10, bóty chłopskie po złotych 12, trzewiki po złotych 5

Tak po zniesieniu skór opłatę pieuiężną tylko na miasta roz. ciągnęli, po wsiach zaś poduiesli na to miejsce dymowego po groszy 8 z kominu, na jedną ratę, co wynosi groszy 6 na rok. Więc szlachcic i ksiądz na wsi, który zjada czasem po cztery woły na rok a majętniejsi i więcej, nie płaci tylko 0 groszy ua rok. bo wszystkie kominy dworskie prawem nowem są za jeden rachowane, a chłop, który cały rok mięsa nie kosztuje, płaci także za mięso swego komina groszy 6 ; rzeźuik, który na wsi rzeź prowadzi pod jednym kominem daje także tylko groszy 6.

0 wojsku pod Krakowem 1790,

Po zawartym traktacie z Polakami dwór prnski puszczał odgłos że następca po Józefie Leopold chce mu wydrzeć Szląsk, którego on nietylko bronić, ale też i resztę tego kraju przy domu austryackim pozostałego, opanować zamyśla. Na ten koniec zaczął ruszać wojska swoje ku górnemu Szląsku, animując Polaków żeby też i oni z swojej strony zabrali się do odzyskania Wieliczki i innych krajów Galicy i i Lodomeryi zabranych.

Cesarz Leopold z swojej strony także podesłał kilkanaście tysięcy wojska do Wieliczki, aby się miało na ostrożności jeżeliby Polacy w samej rzeczy o odzyskaniu swoich krajów myśleli. Stały tedy te trzy wojska kilka niedziel, patrząc na siebie, po którym czasie pruskie wojska najpierwej odciągnęły.

Cesarski obóz pół roku patrząc na Polaków, a Polacy wzajemnie patrząc na cesarskich, nareszcie cesarski obóz zostawiwszy małą kwotę wojska w Wieliczce, odciągnął głębiej w swój kraj. Polacy toż samo zrobili. Było polskiego wojska pod Krakowem 20 tysięcy, którem komenderował książę de Wirtemberg, ten który ma za sobą księżuiczkę Czartoryską, córkę księcia Adama Czartoryskiego, generała ziem podolskich.

Polskie wojsko miało wielką ochotę uderzyć na Austryaków-Nieraz domysłem własnym, zmówiwszy się po kilku i kilkunastu Towarzystwa, napadali w nocy aż na same okopy Austryackie ; przeciwnie zaś Austryacy trzymali się w jak największej skromności.

Coby za przyczyna była ściągnienia się w jeden anguł trzech wojsk, różne różni czynią domysły ; jedni utrzymują iż król pruski chciał Polaków wciągnąć w wojnę z cesarzem, aby tern łatwiej mógł ich przymusić do ustąpienia sobie Gdańska i Torunia, którego dusznie pragnie. Lucbezyni minister pruski chciał się zakładać z panami polskiemi o tysiąc czerwonych złotych że jego monarcha zacznie wojnę z Leopoldem Cesarzem o górny Szląsk, dodając serca Polakom aby się na wojska Leopolda porwali ; ale Polacy w niczem tak niedoskonali jak w ostrożności ściągnienia na siebie wojny, dla której znaczne trzy części kraju w roku 1773 stracili, ładunku prochu nie straciwszy, oglądali się na króla pruskiego aby on pierwszy zaczął. Drudzy poruszenia tych wojsk takową naznaczali przyczynę :

Sławny ów generał Laudon po zawartem Armistycyum z Turczynem, po śmierci Józefa ligo cesarza namawiał Leopolda

aby zabawiając Turczyna traktowaniem i zostawiwszy naprzeciw niemu jedne część wojska dla wszelkiej potrzeby pod komendą Księcia de Koburg, sławnego wielą z Turkiem potyczkami prze-granemi i wygranemi, a nigdy serca i ochoty do wojowania z nim nietracącego, jemu z drugą częścią pozwolił uderzyć na Prusaka, jako największego nie tylko domu austryackiego, ale wszystkich monarchów nieprzyjaciela, który swojemi fikeyami kłóci jednych z drugimi, podżega bunty w cudzych państwach, aby z nich profitowa! i którego duchem poduszczona Brabancya podniosła bunt przeciw cesarzowi Józefowi, obiecował w jednej kampanii odebrać cały Szlązk i wszystkie księstwa wydarte Maryi Teresie. Leopold przystał na jego perswazyą. Na ten koniec począł ściągać wojska swoje ku górnemu Szląsku. który się zaczyna niedaleko za Krs-kowem. Polacy na ten odgłos zbliżającego się wojska austryackiego pod Kraków posłali tam swoje, aby im cesarz za jednem kosztem nie wydarł i Krakowa. Król pruski mający wszędzie po gabinetach doskonałe wiadomości co się w którym dzieje, skoro sie dowiedział o projekcie Laudona, ruszył co prędzej ku górnemu Szląsku wojska swego 40 tysięcy, które dla prędszego zdążenia ciągnęło przez Polskę, przez Województwo Sieradzkie, Ziemię Wieluńską; za pozwoleniem od Rzeczypospolitej jako swojej aliau-tki łatwo otrzymanem, lubo pierwej z wojskiem wkroczył w granice Polskie, nim mu przyszło pozwolenie, o co się Polacy bynajmniej nie gniewali, bo im dobrze płacił za wszystkie potrzeby wojsku jego szafowane.

Tymczasem nim się wojska zeszły, Laudon jako człowiek obciążony laty, dług śmiertelności zapłacił, a tak Loepold nie zuajdująe drugiego takiego żwawego, któryby chciał popierać planty Laudona, uczynił zgodę z Prusakiem, potwierdziwszy dawne traktaty z Maryą Teresą i Fryderykiem II. zawarte. Taki był koniec tej wyprawy, która gdyby była przyszła do skutku, możeby byli Polacy odebrali Galicyą i Lodomeryą, a przynajmniej Wieliczkę z solą, bo to znać było po Austryakacli iź nie mieli chęci próbować wojny z Polakami, których zaczepki rozmaite dyssymu-'owali, Hamerni tylko skargami do komendy polskiej zanoszoucmi czyniąc sobie bezpieczeństwo od napaści.

Mówią powszechnie politycy Le wojsko polskie świeżo nie-wyćwiczone, nie mając podostatku harmat, amunicyi, magazynów etc. zginęłoby w początku swoim, jak dziecko które się urodzi i umiera; lecz to tylko mówią ci, którzy nigdy nie wojowali, co tylko umieją prawić na sejmach oracye, językami bronić Ojczyzny a nigdy nie powąchali prochu ; lecz ci co praktykowali rzemiosło wojenne, którzy mają przed oc&imi świeże przykłady jak wielo los szczęścia przy odwadze, rzeczy niepodobne uczynił podobnemi inaczej sądzą w tej mierze Szwed tak mały porwał się w dobry czas na Moskala, jak dziecko na olbrzyma; wszyscy politycy przy-pisowali mu szaleństwo, a on dawszy się po kilka razy Moskwie we znaki i w samym Petersburgu strachem ich pomyślnego oręża swego przeraziwszy, przyprowadził do lego, żc mu oddala kawał FinlaDdyi, uczyniła z nim solenny pokój i jeszcze na dowód cst.y-macyi, zaślubiła za niego córkę Wielkiego Książęcia Kossyjskiego następcę tronu. Tak to rzeczy na święcie idą według dawnego przysłowia: Audaces fortuna jurât timidosque repellit.

Gdyby byli Polacy z taką kwotą wojska, jaką mieli pod Krakowem, odważyli się uderzyć na Austryaków. zmieszaliby byli zapewne Leopolda bojaźliwego, choćby ich był król pruski wedłuc swego zwyczaju nie sekundował, ale owszem możeby w tym czasie posunął się do Gdańska i Torunia, Leopold możeby albo wcale ustąpił z całej Galicyi i Lodomeryi, albo by przynajmniej oddał żupy solne z kawałami województw urwanych Krakowskiego i San-domirskiego, bo to rzecz pewna od wszystkich przybywających do Polski z kordonu cesarskiego potwierdzona, że Niemcy w całej Galicyi i Lodomeryi na urzędach i dzierżawach cesarskich osadzeni od tego czasu, jak Polacy na sejmie wykrzyknęli i uchwalili sto tysięcy wojska, zawsze się mieli ua pogotowiu do uciekania, skoroby się była jaka partya wojska polskiego pokazała, obawiali się albowiem nie tylko samego wojska polskiego, ale też i samych obywatelów zajechanych niedawno prowincyi, aby się przy wkroczeniu polskiego żołnierza do buntu nie porwali i nie wybili z po-środka siebie Niemców przewodzących i panujących nad sobą, ile kiedy i Węgrzy po śmierci Józefa Cesarza niemało Lopoldowi roztargnienia uczyuili, oświadczywszy mu iż nim się zabierze do do panowania nad nimi, wprzódy należy mu umówić sic z nimi o kondycyi panowania, jako z narodem wolnym przez elekcyą, nie przez dziedzictwo domowi austryackiemu podległym. Węgrzy widząe Polaków krzątających się około Krakowa, spodziewali się żc wtargną do Galicyi i Lodomeryi, a w tym czasie mieli się złączyć z Polakami i przyjąć z nimi unią naksztalt Litwy. Na te intencyą pani Krakowska, siostra królewska, cały post wielki (gdyż to w poście do wiadomości Dworu przyszło) pościła na oleju, która innych czasów jadła z mięsem w poście. Te okoliczności słusznie mieszały Austryaka, Polakom zaś prawie sama fortuna lazła w ręce, lecz jej zażyć nie umieli i chwycić się jej nie śmieli, jedno zawsze klepiąc we wszystkich obradach publicznych i prywatnych, żc wojsko świeże, że jeszcze uie wyegzercy-towane, że jeszcze nic zupełne, że jeszcze nie masz podostatkiem amunicyi, dział, namiotów, piekarniów, kowalniów obozowych, magazynów i innych potrzeb wojennych.

Widząc takową gnuśność w Polakach, Węgrzy rozruchy swoje z Leopoldem w dobry sposób zakończyli. Szlachta też dawniej polska teraźniejsi Lodomircy i Galiczanie za przykładem Węgrów poszedłszy, podali Leopoldowi swoje dolegliwości, otrzymali w nich folgę, jakiej sobie życzyli i tak wszystko podobieństwo odzyskania przynajmuiej Wieliczki z solą razem zgasło. Wojsko polskie odprawiwszy kampanią legawą pod Krakowem, rozeszło się na drugie leże dawnych stacyów, z których było ścią-guione. Oto przecie książę de Wirtemberg. żeby coś znaczył w komendzie swojej, przez cały czas exercytowal swój obóz, czyniąc rozmaite ewolucye z jazdą i piechotą, którym się Austryacy przypatrywali i szczerze lub szydersko chwalili.

Dajmy to żeby był dwór pruski przeszkadzał szczęściu polskiemu. dajmy że pod pretekstem przyjaźni zagarnąłby był nowy kawał kraju z Gdańskiem i Toruniem; można było na ten czas pozwolić mu, odebrawszy Galicyą ; a gdyby się skończyło tylko na Wieliczce, toć oczywista kalkulacya że więcej impertowała do skarbu Rzeczypospolitej sól z Wieliezki i Bochni, niż dziesięć razy Toruń i Gdańsk.

Coby za przyczyna była iż się dziś Polacy tak bardzo wojny lękają, iż tak małego są serca, że najmniejsza okoliczność niebezpieczeństwa wielką się im w oczach zdaje? Oto ta: trzeba teraz uważać w Polakach dwa narody, choć jednym językiem mówiące, ale naturą woale od siebie różne. .Jednym narodem są szlachta pomierna i uboższa, mieszczanie po małych miastach i chłopki, ci bj szli na wojnę z ochotą i bili by się dobrze, byle mieli dobrych wodzów. Jest tego dowód z niedawno przeszłej konfede-racyi Barskiej, do której garnęli się zewsząd, nie uważając nawet na okrucieństwa moskiewskie, które nad jeńcami kontederackimi Drewicz i Ren pułkownicy moskiewscy wyrządzali ; bili się dobrze i często zwyciężali Moskałów pod Puławskim, Szyeem, Zarembą. Sawą, Mazowieckim i Morawskim, choć tylko garstka nie wielka była skonfederowana, a jeszcze i ci, od majętnej szlachty i panów wielkich, przeszkód i zdrad doświadczali.

Drugi naród składa się z panów wielkich i majętnej Szlachty. Ci wychowani po delikacku, pieszczeni w peregrynacyi za granicą, tylko do tańców i podobania się fartuszkom wyedukowani najmniejszego niebezpieczeństwa lękają się bardziej jak ognia piekielnego. a że tacy zajmują wszystkie urzędy najwyższe i oni składają obrady państwa, jakże się mają odważyć na azard wojenny, piecuchowie, papinkowie, niewieściuchowie, jednym słowem teraźniejsi filozofowie ? Oni naprzód radzą z kobietami przy goto-walniaoh co mają traktować w senacie, a gdy się kto odezwie między tymi galantomami z propozycyą wojny, natychmiast przegadają go wziętym powszechnie dogmatyzmem : że nie mamy jeszcze wojska «tresowanego, że król pruski straszny, że Leopold straszny, że MoRkal straszny, że Turek słaby, że inne poteneye dalekie, że porwawszy się na któregokolwiek sąsiada, zginęlibyśmy od razu. i tak te panie miłościwe opanowały animusze Polaków, iż można bez zawodu twierdzić że ich rozumy większą połową kierują sejmowych obrad.

KONIKU TOMU OKI OIKUO.

Spis rzeczy.

TOM I.

ROZDZIAŁ l.

Str.

Panowanie Augusta 111.

ROZDZIAŁ II.

Panowauie Augusta III. przed wojną siedmioletnią Pojedynek Tarła, wojewody lubelskiego Niechęć wzajemna domów Czartoryskich i Potockich O szarańczy 1748

Dalsze w kraju wypadki......

O pośle tatarskim......

O sejmie ekstraordynaryjuym 17f><>    .

O staroście warszawskim .....

O trybunale i księciu Sanguszcc 175<)

12

. 13

18

. 20

21

. 26

27

. 29

3i

O sejmie 1752 w Grodnie . O groszach nowych

<£ £ co ct

Str.

O Sulerzyckim straconym O ordynacyi ostrogskiej O pośle tureckim .... O wojnie ogranicznej siedmioletniej

. 37

40

. 42

44

ROZDZIAŁ III.

Pobyt Augusta III. w Polsce, w czasie siedmioletniej wojny

O księciu Sułkowskim.......

O Ros8yi..........

O inwestyturze królewicza Karola 17f)D ....

O trybunale 1757 ........

O sejmach ..........

O redukcyi pierwszej.......

O wojnie w Polsce Prusaków z Rossyą .... O redukcyi approbowanej ......

O redukcyi trzeciej 1762    .    ......

O cesarstwie rossyjskiem......

O sejmie ordynaryjnym 1702......

O trybunale tegoż roku.......

O senatorskiej radzie tegoż roku.....

O senatorskiej radzie w Warszawie ....

ROZDZIAŁ IV.

Wyjazd króla z Warszawy i zgon jego O trybunale i o zaczętem bezkrólewiu . O Paczkowskim rotmistrzu p»niskim .

O sejmie konwokacyjnym 1764

78

. 86

5)1

. 93

ROZDZIAŁ V.

O koronaeyi króla 1764 O rozłożeniu trybunałów O konfoderacyi toruńskiej 1767 .

O początkach konfedcracyi radomskiej .

113

. 120

122

. 126

ROZDZIAŁ VI.

O koułederacyi barskiej

129

Str.

O buncie ukraińskim O Rydzińskim O Bierzyńskim O Ulej8kim

O konfederacyi krakowskiej . O Kiedrzyńskim .

O Puławskim i Szycti O konfederacyi krakowskiej

. 137

140

. 142

145

. 147

147

. 148

151

ROZDZIAŁ Tli.

O Malczewskim i Oogolowskim

O Szczygle.......

O Gogolowskim.....

O Mazowieckim i drobuych konfederacyaeli O konfederacyi wieluńskiej i o innych .

O rozmaitych małych konfederacyaeli .

. 154

158

. 160

et h* 1-

© O)

ROZDZIAŁ VIII.

O Bachowskim O Zbikowskim

. 174

175

ROZDZIAŁ IX.

O Morawskim ..... Opis konfederacyi pod izbą kousyliarską . Potyczka w Radominie ....

co

ROZDZIAŁ X.

O drugiem powstaniu konfederacyi sieradzkiej .

207

ROZDZIAŁ XI.

O dobywaniu Częstochowy

. 231

ROZDZIAŁ XII.

O dalszych czynnościach Zaremby

IV.

Str.

Potyczka Zaremby z Rranickim pod Widawą Powtórna niewola i koniec Morawskiego O ubioźeniu zamku krakowskiego

244

. 250 2f>2

ROZDZIAŁ XIII.

0 porwaniu króla, 1771 Koniec konfederacyi. 1772 . Poddanie się Zaremby . Śmierć Zaremby

. 2óli 21 ił . 2lit) 26«S

ROZDZIAŁ XIV.

O końcu Puławskiego i reszty konfederacyi . O Sawie Galińskim .....

O Kossakowskim ......

O Bęklewskim......

O Ogińskim .......

. 271

274 . 277 279 . 282

ROZDZIAŁ XV.

O potyczce pod Kompielem

2S5

ROZDZIAŁ XVI.

Osoby otaczające króla

. 290

TOM li.

Kok 1779

Kok 1779. Memory»! życia Rok 1780    .

Rok 1782

Rok 1783 .... Rok 1786

ao7

. 308

810

. 311 315 . 316

Mowa Puhac/.ewa, rebełizanta moskiewskiego, przystosowana

do Konińskiego, który był na sejmie 1773. delegacyjnym marszałkiem,

na

którym sejmie stanął traktat podziała

Polski .

317

Str.

Rok 1787    ......

O Brauickim Hetmauie Wielkim Koronnym Odpowiedź Jaśnie Wgo Rranickiego hetmana w. kor. na głos JW. Jerzmanowskiego posła w Warszawie 1776 r, . Uwaga nad mową Branickiego .....

Początki do utrzymania dyssydentów i innych sekretnych projektów 1767    ......

Uwagi nad skryptem gabinetowym ( > sejmie walnym warszawskim O zimie tegoczesnej 1789 ....

O sejmie walnym warszawskim 1789 roku

O wojnie tureckiej.....

O sejmie warszawskim 1789    ....

O wojsku polskiem na Ukrainie O Potockim Generale Artyleryi Korounej Kopia listu Małachowskiego marszałka sejm. kor., do Potockiego gen. art. kor., pisanego imieniem Stanów Deklaracya Porty Ottomańskiej względem Polski .

0 buncie na Ukrainie i na Rusi 1780 r.

0 wyjściu zupełnem Moskałów z granic Polski O Adamie Ponińskim, Podskarbim wielk. kor. .

0 wyjściu z granic książęcia prymasa .

O biskupstwie krakowskiem i innych 1789 r.

0 Aliansie z Królem Pruskim ....

Uwagi nad Aliansem Króla Pruskiego 1790

0 rozruchach warszawskich.....

O Percepcie i Ekspensie.....

O Spisku miast czyli Koalicyi 1790 O dalszym ciągu sejmu teraźniejszego O spaleniu miast i o skórach ....

0 wojsku pod Krakowem 1790 ....

. 321

. . 322

. 32G 330

. 331

336

. 341

344

. 345

346

. 347

351

. 352

3f>5 . 35 G

357

. 361

362

. 373

376

. 379

380

. 383

391

. 394

400

. 406

.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

11-349111

r.

L. lnw.

Kdn. 524. 13. IX. 54

Ul

* 10 i

§»

Biblintrka Politechniki Ki.»knw«.kM’|

100000308530

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

JC

top JA