г» >

-Щж|

Ц1Шг

tj

—«ct^^MSPÉ, йШ~Г^т#И1Ш Hfefi' ата1Щ||

шШШш i ;, :цЯш1

ттшжм-

ЙИ

IJfpi|IC

Ц|ШЩы

31

■K

4P

■ШИИ

îlil'Mifrialull1 if

fl; ШШШ

; ИлВШЩР|9 bi$M

*^яр1

%**%

WÊÈL

НЙГ

SS»

||4MJw ||J

»ш

*whü2

а!

^Чип

■■шеи

Вйшди

ним

ниш

■■■I

îHâ«SÉI» ШИИг

ПТТТшюг П

mi™

вкш

ял

yW *Ąr

■>йВ

•ада

JW

да»

9Щ#мтяи

мШШ

»ft.: 4»!*

Шш

Н№

яя

•wL

п O’] Qii :! : LiI iï TjuL

æ^w ji!**¹'

RBflff

щр

••V.

ШШ

УЙ8

дак|.ЗШ

S¥

fc яйргЗГ

mài

^шИЯ

ИшИ

lilii

•А

Ий

Ш+Н4юЙ*

!УвгЖЯ1р •- WM

Hill

шив*

■Il

»ML»

kfsasiiu

JMimi

га*§§|

i №jö

«■шмр!

им

йвШЯШ

УРЖЗ

щш

*к

IV

ВШ

liii

ШРЯ**

Jpfe

W«J|

■Ж?

äh.

Штж

ж.

—-iÊÊêA

цшр^

IIHIIHIIHs

■li

ШЕЕ '

ШШ^ч

⁴

щц ЩШ

■■

•’‘III

Ч'

т

?ł

rattt

^<3>

и—

щя

сЛр

eÆrS ■ШТ

>ШЯмгг1я

fil

ЙмЖ

&ЧГ ■

[ЦШШИ m*4ÈÊk

шт

тт

ШМЯ

Hlii

нШИМщ

»

шЯВД{пЦ|

ь1!||]ЩШ;||

^’HstywéP

ни

и*

ЩШ

йШш

Щ№

Мм

hmß

*ШМт

»Ä

1ИРа i

яш

S*r«

ч.

ШУ1¹ '.li' ^Ciiiiwe'j

тл

^ёЗшя, -- &**

ii i*шт*

c^3hmP:№s “

_____f    9*m i9t

рвг

Щлт

;:’1«т УД

tyi»l#

МШИ H

IHp

ЩШ

йр7»й ¹

«w

тш

ЬйййИ

mm

ШШР

та

ИЯН

тт

RH

jW

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

\*

m#

т%

й^И

:>ÎÂV.

я&Х

4,

«s⁵—Нпац

гЩ|'Щ

lijjlljj !j ||ШВщ1

т^Шг’^тЖ

шт

100000231913

ШМЯЦШШГ

! !«ШЛШ|ЙМш i

Як

>■

ШюШ

ifw ^cju: -зр*

iü

ijn

Я»

imwk. '

*р

м

::

:

::

1,- Łg

ш

g

Ш

ЕЕг^т

“rrrfâ

к

fi.

Ш i

Ей

rrsEzErr;:

m

в

L-

E-il-Er,

&r

Шв

щ

353

—'Ï-7:

■

:-:

Ш-Шг

-Г.5

Jg

■E-

SteEl

3=|L

si

ж

Ж

=ä~sl

■—:~r

и

:

tv.

Il

Ш

-_■

Ж?

. VE

m

ш

. ,. ..--.-с?.-.

V;- .

SS

äHHl

Е-г

?

. .

Ш

==

:■ :

ш

Г

;Ф

mm

Ш

-,

ГГГГГг” -

w-

.

Ш

■ /

^«g-asrr

L ; -j

ш

(

■

>

i .

J

J

t

ж

.

!i№

Sa*=

' ш

Щ

ш

P

ffi

EE==

=====

î

:гэ

ЕЕ:

r . : — '. . •' .«

k'

‘ з

И

m

Щ-

m

fis*?

- ~Ä=*|

J

1

s

Ш

P

-i'E-dK

ij

ł

ZYCIE POLSKIE

W DAWNYCH WIEKACH

NAPISAŁ WŁADYSŁAW ŁOZIŃSKI

-ąSSlite-

Ej

is

.'g*

•Л

«I

.rfi

SU

' ;

Й§а

^ 4-V

,л>у

çr—-

рЯЙЙЯ

ti<3L

;'i'‘

tNJ-, •

гГЯ

S®

: -

£L

»-

WYDANIE TRZECIE ILLUSTROWANE

NAKŁADEM H. ALTENBERGA WE LWOWIE

:п гтттт- rer

■

t

bf: ’ '■'> У " ■". ■ •

i

>>

(

I<k_ŁSS

'

- i;

i.

>

ŻYCIE POLSKIE

W DAWNYCH WIEKACH

7

Äc .    • ⁵

Er*®***

'

\

Vb

%

i i

■ Æ

V-

Ś

Ж

.

sf*

i IB

i

Ч

X

M. BURMAN. Sekretna missya.

(Ze zbiorów Autora).

A

.

I I

:

'

,■ -

ŻYCIE POLSKIE

W DAWNYCH WIEKACH

PRZEZ

WŁADYSŁAWA ŁOZIŃSKIEGO

WYDANIE TRZECIE, JLLUSTROWANE,

PRZEJRZANE 1 UZUPEŁNIONE

WE LWOWIE

1912

NAKŁADEM KSIĘGARNI H. ALTENBERGA W WARSZAWIE KSIĘGARNIA E. WENDE 1 S-KA

/)

кпд '

%£ä

KRAKÓW — DRUK W. L. ANCZYCA ] SPÓŁKI.

•« * *» *

.4- » ь >6 *

aäßjs»

PRZEDMOWA

DO PIERWSZEGO 1 DRUGIEGO WYDANIA

Rzecz niniejsza wychodzi na świat nie na tem miejsca i nie w takich warunkach, wśród jakich pojawić się miała. Niedostatki jej mają tedy nietylko wewnętrzną ale i zewnętrzną przyczynę.

Pierwsza, jako idąca wyłącznie na karb autora, t. j. na karb niedostatku jego sił i wiedzy, usuwa się z pod jego uwag; drugą, zewnętrzną, już śmielej podnieść może, bo przyczyni się do jego usprawiedliwienia.

Oto miała ta praca wejść w skład wielkiego zbiorowego wydawnictwa i miała z góry podyktowane nietylko rozmiary ale i cały sposob ujęcia i wykładu. Takie podwójne ograniczenie tłumaczy przynajmniej te braki, które przy pozostawieniu autorowi zupełnej swobody wypełnić by się były dały.

Wydawnictwo, jakkolwiek wcale nie zaniechane, doznało zwłoki, a z biegiem czasu, jakiego wymagać będzie jego ostateczna organizacya, zmienić się mogą nietylko jego potrzeby i warunki, ale i naukowe wymagania samegoż tematu — autor znalazł się tedy wobec wyboru: albo skazać swoją przedwcześnie gotową pracę na pogrzebanie w tece, albo ogłosić ją drukiem, dopóki odpowiada jeszcze współczesnemu zasobowi histo-ryczno-obyczajowych źródeł.

Za wyborem tej drugiej alternatywy przemawiało przypuszczenie (oby tylko nie mylne), że przy braku nowszych prac na tern zaniedbanem u nas polu, nawet i tak przelotny rzut oka na obyczajową przeszłość polską oddać może ciekawym tej przeszłości czytelnikom pewne usługi.

Zaopatrzenie tekstu w noty i cytaty było programem wspomnianego wydawnictwa chociaż nie całkowicie wykluczone, to przecież wyjątkowo tylko i w najkonieczniejszej mierze dozwolone. Ztąd poszło, że i w obecnem wydaniu tej pracy aparatu not i cytatów nie ma — krzywdziłby przecież autora oparty na tern wniosek, jakoby nie starał się był poznać i uwzględnić wszystkich źródeł, nietylko ogłoszonych ale i rękopiśmiennych, o jakich wiedział i jakie mu były dostępne. Starał się zresztą autor, jak to czytelnik z łatwością zauważy, zaznaczyć liczne źródła już w samym tekście. Zestawienie wszystkich w osobnym spisie, nie wiążąc się bezpośrednio z właściwemi ustępami tekstu, nie byłoby ani kontrolą autora ani pomocą czytelnikowi, a już i dlatego nie zdało się rzeczą właściwą, że rozmiar takiego dokładnego zestawienia byłby dysproporcyą wobec zwięzłości samej pracy, zbyt często bowiem już sam pełny tytuł jakiegoś źródła wymagałby był więcej miejsca, niż go zabiera w książce szczegół zeń zaczerpany.

We Lwowie, igo7 r.

PRZEDMOWA

DO WYDANIA TRZECIEGO

Założenie tej książki, podyktowane specyalnemi warunkami, wśród których powstała, nie pozwoliło autorowi na znaczniejsze rozszerzenie jej treści a tern samem i na spłacenie długu wdzięczności, jaki na niego wkładał niespodziewany sukces jego pracy, pojawiającej się obecnie w trzeciem już wydaniu.

Nie pozwalały na to ramy kompozycyi, w które chyba tylko mechanicznie a więc ze szkodą organicznego układu rzeczy zmie-ścićby się dało takie rozszerzenie treści, aby nietylko objęło ale i wyczerpało wszystkie strony życia i obyczaju w dawnej Polsce. Straciłby na tern czytelnik, bo straciłaby książka, której główną i jedyną może zaletą jest właśnie zwięzłe ujęcie najwydatniejszych, najbardziej charakterystycznych rysów fizyognomii przeszłości. Autor poprzestał tedy w tern trzeciem wydaniu na ponownem troskliwem przejrzeniu tekstu i na dorzuceniu nowych szczegółów i rysów, które przyczynić się mogą do tern wyrazistszego oddania najważniejszych społecznych i obyczajowych znamion czasu.

vin

Natomiast ważne i niewątpliwie pożądane czytelnikom uzupełnienie znalazła książka w licznych illustracyach, w które je wyposażyła ofiarność nakładcy. Zebranie rycin ile możności współczesnych, oryginalnych i dostatecznie charakterystycznych nie było łatwem zadaniem, jeżeli się zważy, że graficzne źródła tego rodzaju bardzo są u nas rozprószone i często niedostępne, a co najgorsza, brak im odpowiedniej inwentaryzacyi, nie mówiąc już o dokładnych i systematycznych katalogach. Niech to usprawiedliwi braki, jakich czytelnik dostrzeże w nagromadzonym w książce materyale illustracyjnym.

Autor spełnia obowiązek wyrażając wdzięczność swemu wydawcy, szefowi zasłużonej i głośnej już w Polsce firmy, p. Alfredowi Altenbergowi, nietylko za nieszczędzenie kosztów, ale i za chętną a skuteczną pomoc w wyszukiwaniu i wyborze rycin i za staranie o ich artystyczną reprodukcyę, której przeważnie dokonały graficzne zakłady krajowe.

We Lwowie, w listopadzie, 1911 r.

Jlutor.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ZAMKI I PAŁACE

].

hm

Polska cała drewniana

rzysłowiową tradycyę, że Kazimierz W. zastał Polskę drewnianą a zostawił murowaną, odnieść można tylko do obwarowania kilkudziesięciu grodów i do zmurowania kilkudziesięciu zamków królewskich. W rzeczywistości Polska była zawsze drewniana i pozostała nią aż do najpóźniejszych czasów. Przed wiekiem XVI murował tylko grodotwórczy osadnik niemiecki, pierwszy organizator, forty-fikator i rzemieślnik miast głównych na polskiej ziemi. Nietylko w XV ale jeszcze i w XVI i XV]] wieku budują się z drzewa nawet wielkopańskie rezydencye, nawet obronne zamki. Mikołaj Górka wznosi w r. 1426 w Kurniku zamek okazały i bardzo ozdobny — modo pulchri — którego twórcą jest cieśla; zamek w Ostrzu, siedziba możnego rodu Gasztołdów, bardzo obronny, piętrzący się pięciu potężnemi basztami, zbudowany już w r. 1538, cały był z sosnowego i dębowego drzewa; tak samo drewniana była świetna i bogata siedziba Krzysztofa Szydłowieckiego w Łukowie; tak samo pałac Zygmunta ]]] w Ujazdowie i tegoż króla zamek w Niepo-rencie, podziwiany przez Laboureura dla wspaniałej ciesielskiej bu-

dowy: magnifique charpenterie. Jaworów, rezydencya króla Jana 111, strojna wewnątrz we wszystko, co stanowiło ówczesny komfort mieszkalny, był również dworem drewnianym, a nawet jeszcze w r. 1744 buduje książę Michał Czartoryski w Wołczynie pałac modrzewiowy o 36 pokojach. Kosztowności i ozdobności takich drewnianych pałaców, które najczęściej niedługo po zbudowaniu padały pastwą płomieni, dziwowali się bardzo cudzoziemcy, zwłaszcza Włosi: nuncyusz Malaspina, przywykły do ciosów i marmurów swej ojczyzny, będąc gościną w takiej wspaniałej a drewnianej rezydencyi, wyraził się o niej dowcipnie, że nigdy w życiu nie widział tak pięknie ułożonego stosu paliwa. »A dlatego też rzadko się trafi w Polsce taki dom — powiada Frycz Modrzewski — któryby przez trzydzieści lat w całości trwał; mało nie wszystkie wygorywają a zaś znowu je budują«.

Ruch budowniczy w XV] i XV] l wieku.

Tę przewagę, albo raczej tę wyłączność architektury drewnianej w Polsce oddaje dobrze słownik starych aktów i zapisków, w którym architectus oznacza zawsze tylko cieślę; architekt zaś w dzisiejszem znaczeniu tego słowa nosi nazwę murator albo la-picida, jakby wyraźna wskazówka, że budowniczym polskim par excellence był cieśla. Polska zaczęła się gęściej murować dopiero w XV] w., którego ostatnie dziesięciolecie wraz z pierwszą połową XV]] w. jest porą najbardziej ożywionego budowniczego ruchu. Nawet główne miasta ozdabiają się dopiero w tym okresie czasu wspanialszemi dziełami kościelnej i świeckiej architektury, a wszystkie niemal głośne i mniej głośne zamki, dochowane dotąd w całości lub ruinie, siedziby możnowładczych rodów, powstały w XV] lub XV]] w. Z tej to pory datują się zamki jak Brzeżany, Grzymałów i Mikulińce Sieniawskich, Baranów i Gołuchów Leszczyńskich, Brody i Podhorce Koniecpolskich, Buczacz i Paniowce Potockich, Chmielów i Szydło-

iA'

Г4%-

щ»

. /3®

4Л

•W*

л'

*?I

§€

Щ-

i*» **-«

,,i ц< -*ь -łfc J4L- 4LJ'ti___.•»!.-и!‘‘iŁ--■ »? t:^£ .:    .    1    a«4Li-4Lf3HlLi*”ilL    *4 .-iii :: -,

lii

bLj'’ ‘^sht.^/frrinivmß-

»r ï It!

.•

:.i.

"W" '

P*

l'Ew"'tä

.:зт w ------------

з 1П

. 'г

ï- iï; :-в

,Ä

■ :й..,

. .А ‘

■£_ .. .t

Zamek w Baranowie.

«г pro

•Ж - - -

. t.

Z.-M#

-£гт-

айш-.....

list

■sew

Шрщ

Ишс

rv

гам

Według akwareli Willibalda Richtera z r. 1817 w zbiorach biblioteki Baworowskich.

les Ctes Charles et Henri JÇrasicki devant le chateau de Baranów).

avec

(Pod akwarelą dopisek: Le Cte "Potocfy promenant

г~

feg:m dm

г;

5S

^иотщ^

kra;.; ów

&'*ec hnic*S>^

wiec Szydłowieckich, Dobromil i Międzybóż Herburtów, Du-bno Ostrogskich, Działoszyn Męcińskich, Danków Warszyckich, Jazłowiec Jazłowieckich, Janowiec i Lubartów Firlejów, Kruszyna Denhofów, Krupę Zborowskich, Krzyżtopor i Ossolin Ossolińskich, Krzepice Wolskich, Krasiczyn i Dubiecko Krasickich, Laszki Mniszchów, Łańcut i Wiśnicz Lubomirskich, Mir,

Biała, Ołyka, Birże i Nieśwież Radziwiłłów, Olesko Daniłowi-czów, Pomorzany Sienieńskich, Przecław Ligęzów, Pieskowa Skała Szafrańskich, Pińczów, Xiąż i Mirów Myszkowskich, Rożnów Tarnowskich, Różanka Paco w, Szamotuły Górków, Stare-sioło i Zasław Zasławskich, Sidorów Kalinowskich, Smoleń Ogrodzieniec Bonerów, Swierz Cetnerów, Tęczyn Tęczyńskich,

Zamość Zamoyskich, Zbaraż Zbarazkich, Załoźce Wiśniowieckich, Żółkiew Żółkiewskich i wiele innych; w tej samej również porze powstały najznaczniejsze pałace miejskie, jak np. w Krakowie pałacowe domy, zamieszkiwane przez Lubomirskich, Myszkowskich, Kmitów, Tarnowskich, Zamoyskich, Maciejowskich, Kazanowskich, Radziwiłłów i Ostrogskich; w Warszawie pyszne pałace Adama Kazanowskiego, hetm. Stan. Koniecpolskiego, kanclerza Jerzego Ossolińskiego, okazałe dwory Sobieskich, Denhofów, Działyńskich, Sapiehów i t. d.

zamków.

Wszystkie zamki budowane w ciągu XVI-go i w pierwszej Dwa tyPy połowie XVI] w. były obronne, a podzielić się dadzą na dwa typy, t. j. na zamki ściśle zawarte, w których obronność była głównym celem a pomieszkanie jako takie miało znaczenie drugorzędne, i na zamki, które łączyły równorzędnie oba te cele i były nietylko silnemi warowniami, ale zarazem stanowiły wiel-kopańskie rezydencye, pełne komnat i sal reprezentacyjnych.

Jako wzór pierwszego typu służyć nam może zamek Herburtów pod Dobromilem, który przeznaczony był prawie wyłącznie na

pomieszczenie załogi w czasie niebezpieczeństwa, podczas gdy sam jego właściciel miał osobną rezydencyę w znacznej odległości; jako wzór drugiego typu uważać można Krasiczyn Krasickich, Baranów Leszczyńskich lub Laszki Mniszchów. Zamki i zameczki pierwszego typu zazwyczaj ubogie bywały pod względem architektonicznym. Zbudowane z skromnego materyału, z cegły i dzikiego kamienia, nie miały najczęściej ani zewnątrz ani wewnątrz nic, coby wymagało talentu architekta i dłoni artysty; zamki drugiego typu były wspaniałemi dziełami nietylko fortyfikacyjnej ale i architektonicznej sztuki. Obwarowane według najlepszych wzorów ówczesnych mistrzów fortecznej inżynieryi, były zarazem świetnemi pałacami, bogatemi w cios, marmur, alabaster, dekoracyjne rzeźby, a niekiedy w polichromiczne lub sgraffitowe ozdoby malarskie, jakich ślady zachowały się w niektórych aż do naszych czasów, jak np. w Krasiczynie i Krzyż-toporze.

Takie zamki powstawały prawie wyłącznie według planów Arkady, architektów włoskich, a cechą ich konieczną były duże dziedzińce, t. zw. places d'armes lub cours d’honneur, otoczone za włoskim wzorem dokoła arkadami, jak np. w Baranowie, Brodach, Dubnie, Brzeżanach, gdzie Ulryk Werdum (1670) zachwycał się galeryą ażurową z misternemi kolumnami z kamienia, obiegającą na okół cały dziedziniec zamkowy; gdzie zaś arkadowań nie było, tam wewnętrzne fasady czworoboku strojne bywały w rzeźbę i bogatą plastykę form architektonicznych. Dziedzińce Dziedzińce. zamicowe musiały być obszerne, od ich też przestrzeni, ujętej dokoła w mury, zależały rozmiary i kosztowność zamków. W niektórych zamkach zajmował dziedziniec obszar bardzo znaczny; z ruin dotąd zachowanych zamku w Ogrodzieńcu domy-ślaćby się można kilkumorgowej przestrzeni wewnętrznego, głó-

.

sir

Г’Р

ШГ-V à. /%_*V ^ -V

„ j

'Штате

?rr

}

t i Pi;

тш

yi

здиа \

:i ^

j

i.

., *

A

-

■ '

[ffl

k±

v-V-

I

iająj

K f

... ^

/ w

# 1

-'■■! ; '■    ■:■ i

Pałac w Łobzowie według miedziorytu Yischera de Jonghe z początku XVII w.

f

I

..

i

te."

яШВЙ^к

■:

z

:

I

i-i

:®l4É

H

V-л

I

N

i

r** t

А    'У

issiaS

:

Щ

:M

I

-N

Л

!    ' J

»■ft

йЗз

.

Jt

i-

a

If ' ~

*0 -

:

: »

■■г :

i

;

;

I »4 j

ii

*

Izl«

ш

pifl

..

Widok podwórza zamku w Baranowie.

V

к

v -■•■щ

ly Я А :6 .7

/О

#■

^®ehnic*S2

‘

wnego dziedzińca. Służył taki dziedziniec za majdan czyli punkt zborny załogi, a przy uroczystych sposobnościach za widownię obchodów, festynów, t. zw. tryumfów, zjazdów i igrzysk rycerskich, którym z osobnej loggii przypatrywały się damy. Taka loggia, bogato ozdobna w rzeźby figuralne i ornamentacyjne, zachowała się dotąd w zamku krasiczyńskim, a wiemy z opowieści Daleyrac’a, że także w zamku brodzkim Stanisława Koniecpolskiego ku bardzo obszernemu dziedzińcowi znajdował się wspaniały balkon na kolumnach kamiennych, z którego można się było przypatrywać temu, co się działo na dole — była to więc loggia tego samego co w Krasiczynie rodzaju. Zbytek posuwał się niekiedy tak daleko, że pokrywano baszty zamkowe miedzią w ogniu złoconą; wiemy np. z opisu Francuza (anonima de P.) z roku 1688, że wszystkie cztery baszty zamku żółkiewskiego miały hełmy złociste, w zamku krasiczyńskim baszta t. zw. królewska miała kopułę z złoconej miedzi, pałac Janusza Radziwiłła w Wilnie ozdobiony był siedmiu złoconemi kopułami i posiadał perystyl z kolumn marmurowych, również złocistych, które 1655, po zdobyciu Wilna, wywiezione zostały jako łup

Ganki i bggie.

W Г.

wojenny do Moskwy; zamek biskupa krakowskiego Zadzika wystrzelał czterma wieżami, dach jego ozdabiały złocone banie miedziane z złoconemi również wietrznikami o herbach bisku

pich i cztery olbrzymie posągi kamienne.

rodu

wskazówkami Seba-

W budowie takich zamków zamiar szedł niemal zawsze po-nad siły — zdaje się, jak gdyby każdy z tych możnowładców, wn0ść. co chciał stworzyć dumny monument dostojności swego i swego społecznego stanowiska, szedł za

styana Petrycego, który w swojej Tilionomice pisze, że potężnym tego świata »przystoi zamki stawiać mocne dla obrony i z po-dziwieniem ludzkiem w wielkości, w wysokości, z drogiej mate-

ryi, jako z ciosanego kamienia, marmuru, alabastru, aby swoją wielmożność wszystkim pokazać, któraby wzbudzała przeciwko nim cześć i bojaźń. Dla wielmożności mają z kosztownej materyi budować, wielkie słupy stawiać, ganki szerokie sklepiać«. Wysilano się też istotnie na ogromne przestrzenie objętego murami terenu, na którym mieściły się niekiedy osobne amfiteatra dla i areny. wjdowisk i areny gonitw do pierścienia, jak np. w zamku la-szeckim Mniszchów; przesadzano się w gigantycznych grubością murach — magistralne mury zamku w Mirze miały sześć łokci grubości

Amfiteatra

w olbrzymiej wielkości sal, których w Nieświeżu

gmachów.

było 12, a które w Laszkach miały po 40 kroków szerokości, a po 60 kroków długości; w bezmiernej liczbie pokojów i ko-Wspaniałość mnat pomniejszych, których janowiecki liczył 105. O zamku Ossolińskich, Krzyżtoporze, mówią podania, że budował się 30 lat, kosztował 5 milionów, miał jadalną salę z sufitem szklanym, na którym była sadzawka z rybami, a liczył tyle okien, ile dni w roku, tyle pokojów, ile tygodni, tyle sal, ile miesięcy, i tyle baszt, ile kwartałów — szczegóły legendarne, których najnowsze badania zachowanych dotąd ruin wprawdzie nie stwierdziły, ale które uważać trzeba przecież za odległe wiekami echo podziwu, jaki budziła swego czasu wspaniałość tej magnackiej rezydencyi. Zamki i pałace polskie, budowane prawie wyłącznie przez "Włochów, górowały architekturą nad niemieckiemi — Jerzy Ossoliński w dyaryuszu podróży swojej do Ratysbony (1636) pogardliwie mówi o pałacach panów rakuskich, »że wszystkie te fabryki barziej na austerye albo na staroświeckie klasztory wyglądają, aniżeli na pałace«. To też do zbudowania każdego takiego zamku polskiego potrzeba było ogromnego kapitału, do jego konserwacyi ogromnej fortuny — wzniesiony raz nadmiernym wysiłkiem, pożerał stale wielkie sumy, najczęściej też niósł

.-----

|ф*

•I

Plu#J1

3 rtf

S*

акт;

■i

V§;

'•.i \;” i

Ш £| •

К'

'■V

^Щё

* Щ4

'ä'M

pMffipjR'

!•*' to# VÆs

Li

“g

ilśSJ

frf-8

i *_ï

>•*

“‘Ti

iS

esj

3! if

Ли

mu

Zamek w Krasiczynie.

Rysunek oryginalny Alexandra Orłowskiego. Ze zbiorów Pawlikowskich.

st%®.

ry Л u-;l ; ',! ^

«Sfj!§

\\\ Ti V •

.

«Mv

Ши

•^s

. jfZę¥

к.

*Ь.    $

h’-.

ч-'к

• ##

- - i ;%

T:. ' - *?;? :-и-Тч,.

■ ■ 7 g т- </

VX£

•Ц.Ш .

ÜÄ i

7/e

'jOr/0**⁰

S*

; y

11

fl

"Щ

FE

<№

--

* ***"«*‘г mg ■'

,<Ж

■Й

mJß

fi

■lv

Wf'-ï

* . "л

т % «я

jf r

Widok zamku w Krasiczynie. (Zdjęcie fotograficzne).

lii

га

к

■л

Г

:Y

-

г *1

•Чг*» V' «

'Я г

V

ь

6

..:? 9Й

г

1

V ■*

V л

- - jfcb

Н*

о

о

Цб

Ą&

LV

ï.t

-'-m

üWJfeS.i

TV:

t;

PЁЩ- ■

K. U

X

^'•^V '.' %" %. •

■ «y

.-г;

-K ■

.<■

;t

• li#' кШ ■

Як,й

% J.........I

ST $4. •-$

Г ли, • Ш

“V

фл

Vi \ Д

;У

ьц

НЯ

-щ

аду:

fl

‘i

wr -ь»

i0Wm

W~: 'Æ

Ь‘1 ¹

VI J P

Ж»

NrUFTKT

Шшфр.'-

■ :

.■•с ., $Ш

4 4j.

ühJT '

■••Ж

’Ц-fr fkjrzrfż

-L4Ï

Г*Д1|

ПО* - i

%,

ï«SE

<rt*

ŁteW

i Ił-

Kt

!i

и3

...,i— , i

’•M ;"{■' ■'?;:>•/ V

i|/H :"

f: Ijp ■

u 1.......ii

WilffW

if Vf

rn

I Ь

tilbL=- $ f i

,    ' <räi

! ¹ч5~-

H n i £ы

Г rfS

'JM-

цШфнг

klvv4 '

ЛТ5ВЙ

;■ ■

# ;i ЖШ

' '. ,Èaù ■ ■ .

Krasiczyn. Widok dziedzińca fco«/- d’honneur) zamkowego.

ff

b,

OB «

T~~ h

"mk

ftcUK 4

5-./

fr s;

K?vA

Г /à

ps®

:г

ЙЧ-i

-i

&>s

.ссс'Й!

ii

.A A > ?„

p-à

ПиЯ

I К ' * tl-i

/г~    д,

b'i: I

iipli

lEH

J    >.~Д

v J# L* -<is ’,

$*4J|

Ж*Ч,

fe*

i«?

№?

Д®

A'.#.- I

L»*j|jj|

éIUh

щ фг**2*Г !’ Ä, J>,

¹ ~" j i

Hb%ci

:,f ^rÇf^l    -H Ц! ШЁ Kj

j 1    i

%    , b

Я i

щшщ i

11

è**!* t ,-

pa

i .'y - y

i«a

h* И

JS

«â

'A

";1i .

V’

■SAj *

z\ i

■V/

*r~ SîJ

‘W.

và

i.

Portal w kaplicy zamkowej w Krasiczynie.

,,;v

“3t

—.....-■■ —

■ J

V'"    *«•/

v

■. %Ł

m

b

jüii \

v

*

vÄ/

3^

.

-

9

-ÿ«#«

«ГЗ

ш

ъ

fff,

j-

' «imJ» .jHjSS ,••'*** -

Ш

!

У^ Д

M.

в

&.;

Д

Щ

,

wm

î I ;

' S

у

;

W>"i

'tl

га

В

V fî>

■

Щ

УI j: :

i

^ W

4*-5

J

f

1

1

1

К

A

©

ш

О

Odrzwia na ganku zamku w Baranowie.

es

У

[S

n

s

S

m

@

©

©

&

¥i

éS

£

SI

c> ^

Лк gts*

ï(

к за::

Г’

za sobą ruinę i sam ulegał ruinie. Nietyle jednak upadek fortun i nietyle burze wojenne poniszczyły wielkopańskie nasze zamki, co niedbalstwo i zaniechanie najtańszych choćby i najskromniejszych środków konserwacyi. Ileż to zamków polskich obrócił w ruinę nie Tatar, nie Szwed, nie Kozak, ale deszcz, wpadający do środka przez dach dziurawy — patrzył na to już hetman Żółkiewski, który polecając w swoim testamencie »opatrować zamek, żeby się nie psował«, dodaje: »Wszak nie trzeba nic dalej, jeno żeby nie ciekło, a jeśli się gdzie dachówka zepsuje, o inszą nie trudno«. Zamki w Olesku, w Przemyślu, już w XVII wieku były ruinami.

otwarte

Klęski publiczne i katastrofy wojenne, które od połowy Zastój. XVI] wieku przez długi okres lat nieprzerwanym szeregiem nawiedzały Polskę, robiąc z niej niejako jedno wielkie pobojowisko, wstrzymały ruch budowniczy; nastały czasy, o których pisze ich świadek a sam budowniczy, że tak rzadkie stały się już mury w Polsce, iż »komin z gruntu murowany tak wielkiej jest wagi, jak i\olossus w Rzymie albo pyramis egipska« (r. 1659). Dopiero w ostatnich dziesiątkach lat XVII wieku zaczyna się Polska murować dalej, ale teraz już w nadzieji spokojniejszych czasów zamiast warownych zamków powstają pałace i wspaniałe otwarte rezydencye. Prym co do czasu i świetności bierze pałac Rezydencye zbudowany przez króla Jana 111 w Willanowie. Niedługo później powstają liczne rezydencye wielkopańskie tego nowego w Polsce typu, gdzie dotąd nie wyobrażano sobie siedziby magnackiej bez baszt, strzelnic, fos i wałów najeżonych działami.

Są to pałace na wzór will włoskich i chateaux francuskich, najczęściej dzieła wyższej architektury, wyposażone hojnie w wszystkie kosztowne warunki komfortu, elegancyi i zbytku. Ponura groza warownych murów ustępuje miejsca lekkości i wdziękowi archi-

tektonicznej linii, powaga mas kokieteryi form dekoracyjnych. W porze od ostatnich lat XVII wieku aż do ostatnich XV111 powstają te świetne sielskie rezydencye, które wyglądają na polskiej ziemi, pod jej szarem niebem i wśród mizernego otoczenia dworków szlacheckich krytych słomą i lepianek chłopskich, jak gdyby je magiczna różdżka przeniosła powietrzem już gotowe wprost z ojczyzny duków włoskich i markizów francuskich — wnie. powstają rozkoszne wille i pałace, jak Arkadya i Nieborów Radziwiłłów, Białystok i Choroszcza Branickich, Jabłonna i Korsuń Poniatowskich, Klemensów Zamoyskich, Królikarnia Tomatisa, Lachowce Jabłonowskich, Łabuń Stempkowskich, Poryck Czackich, Puławy i Wołczyn Czartoryskich, Rydzyna Sułkowskich, Słonim i Siedlce Ogińskich, Tynna Gozdzkich, Tulczyn i Zofiówka Potockich, Werki Massalskich, Wiśniowiec Wiśniowiec-Pałace kich i t. d. Równocześnie zaś mnożą się także pałace królewskie i magnackie w stolicach; w Warszawie powstają pałace Krasińskich, Zamoyskich, pałac Saski i Błękitny, Łazienkowski, Brühlowski, Bielińskich, Branickich i t. d.; w Wilnie Paców, SJuszków, Sapiehów. Nie wszystkie one równe sobie rozmiarami i stopniem wykwintności, ale wszystkie są charakterystycznym wyrazem swego czasu, wymowną cechą współczesnych usposobień, figurą nowych potrzeb, nowych dróg kultury i nowego smaku. Jak wszystkie wspanialsze zamki obronne tak i te pałace i wille stworzyła dłoń cudzoziemca: Locci, Belotti, So-lari, Chiaveri, Fontana, Louis, Folino, Quarengi, Merlini, Schlüt-ter, Pöppelmann — oto imiona głównych architektów ostatniej pory — z Polaków zasłynął nieco tylko jeden Gucewicz, autor pałacu w Werkach.

miejskie.

Urządzenie

wewnętrzne.

Zamki polskie XVI i XVII wieku miały urządzenie wewnętrzne równie bogate i pyszne, jak wyniosłe i dumne były

■

:--mI

■

• ’•

-

.

4

V

!

)

\

.

I

V;

vTVr Ą

rcfrîv

ёШ

i\

fl

щш

111

«

;.'ii

ill

]<

§§

li

ii

m

Si

ШШЖ

iii

v:

Щ1

:z<zz

В¹

gfep

11Ш

Brzeżany. Zamek Sieniawskich.

|:цр=р|

т

1:

ЩА

li

■л

-у л

jpK ■{;

■в

lir*¹

ich fasady, baszty i wieże. Zbytek wszakże, jaki się roztaczał w ich salach i komnatach, był jeszcze niedawny w Polsce, zrodził się dopiero na schyłku XVI, a wybujał do niezwykłych rozmiarów w XVII i XVI11. Bardzo było skromne i poważne przedtem urządzenie domów szlacheckich, senatorskich, a nawet czasowych pozastołecznych siedzib królewskich. Jakżeż od tego Pierwotna przepychu magnackich zamków, o którym poniżej będzie mowa, odbija ulubiony przez króla Zygmunta Augusta dworzec knyszyński, w którym według inwentarza z roku 1564 nie masz ani marmuru ani jedwabiu, wszystkie kominy prostej murarskiej roboty, wszystkie okna z pospolitych błon szklanych, zwykle drzwi zamiast podwojów i to na kowalskich wieszach żelaznych, zamykane na takież wrzeciądze, zaczepki i skoble. Cały sprzęt to ławy gołe, obiegające dokoła ściany, i stoły długie a wąz-kie. Nawet w komnacie, w »której król Jmć sypiać raczy«, nie masz nic więcej, a jedyny zbytek, jeżeli nazwy tej użyć tu można, to »chłodniczek ochędożny«, z tarcic zbudowany w ogrodzie. Najokazalszą jest stajnia dla 500 koni królewskich. Łazienki zato mają tylko piecyk polewany, kocieł z blachy i kominy gliniane. Dopiero później bogatsza szlachta idzie z magnatami, magnaci z monarchami w zawody; niektóre zamki widocznie wzorują się na zamku wawelskim, a ich wewnętrzna dekoracya jest naśladownictwem komnat monarszych. Fantazya artysty i bogactwo materyału składają się na to architektoniczne i ornamenta-cyjne ustrojenie sal i pokojów. Marmur, złoto, cyprys, heban, różane drzewo, a znacznie później mahoń, złotogłów, jedwab i szpalerowe tkaniny flamandzkie i włoskie służą za materyał dekoracyjny. Przepyszne są sufity, czyli jak je zwano podniebienia, Sufity, które kasetami, różycami, dekoracyą rzeźbiarską i malarską przygniatają najwyższe nawet sale. Na zamku brzeźańskim Sieniaw-

skromność.

skich jeden sufit ozdobiony był olbrzymim obrazem bitwy pod Żurawnem, drugi obrazem wiktoryi wiedeńskiej, trzeci kaseto-wany i suto złocony, czwarty malowany w różne »osoby«, piąty rzeźbiony dawał niejako wyobrażenie niebieskiego stropu, bo obsiany był złocistemi planetami, a pośrodku zwieszała się zeń na dół piramida »z osobami«, szósty w dziesięciu kasetach ujmował sceny z wojny chocimskiej, siódmy wypełniony był portretami sławnych w historyi mężów i t. d.; w Ossolinie obok sufitów, ozdobionych figuralnemi malowaniami, jest sufit o trzynastu belkach z balasami, a pośrodku i po obu końcach każdego belka zwieszają się rzeźbione i złocone bukiety kwiatów, liści i owoców, w kasetach zaś belkowania mieszczą się na przemian złociste sztukaterye i widoki miast i portów morskich; w Głuchowie nad wielką salą był sufit przepysznie rzeźbiony, którego de-koracya składała się z 2.500 róż mniejszych lub większych, za których wykonanie zapłacono snycerzowi około 12.000 zł., suma na one czasy (przed r. 1600), równająca się pokaźniejszej szlacheckiej fortunie; w Krasiczynie jeden z sufitów naśladował słynną powałę z głowami wawelskiego zamku, w Podhorcach Niderlandczyk Jan de Baan ozdobił sufity malowidłami swego pędzla; w Kielcach pułapy misternie rzeźbione i złocone służyły za obramienie wielkim malowidłom, jak np. scenom z wojen pruskich, zburzeniu Troji i t. p.

Z takiego bogatego pułapu zwieszał się zazwyczaj potężny pająk czyli tak zw. korona z grubo złoconej miedzi, najczęściej roboty wrocławskiej, lub z barwistego szkła weneckiego; niekiedy Meiuzyna. zaś miejsce takiej korony zajmowała t. zw. Meluzyna (zapożyczona od Niemców Leuchterweibchen), wyobrażająca albo popiersie fantastycznej postaci niewieściej, zakończonej olbrzymimi rogami jelenia i trzymającej w obu wyciągniętych dłoniach świe-

Am i Efcl

HB

■ЬаДВ

®ls

lii

жш

ш®“*«

вш»ЯЩ

ЯШ

imw

ш

ШУйШ

■*

шШ

Шт

шшш

dfc

Zamek Herburtów w Dobromilu w r. 1698.

т]

«r\i;

.srlsrj

ui

1 ®пВ/ Л;

. « и

in

tmuemt сингл

^■'""•ИД».ЬДу'

_=.*

=î=S

га

''mm m я i m

ml *»-]m f a

is

'

-.-.♦У..

mi*

и*.

III

r*i*l mi

Iя ■

Ж*¹¹

■SM

шЛi.

ГГ

Pałac Kazanowskich w Warszawie w r. 1656. Z rysunku Eryka Dahlberga.

f

f    i, ' шР % ./

czniki, lub też skomponowana na temat Judyty z gło

Niech będą z cyprysów gaiki,

słabą miarę tego, czem ten dwór był za czasów swoj

I ЦЦ^ ЦЩ

kamień warszawski a inny krakowski, lwowski, gdańs

nawet późniejszych rysunków polskich i obcych arty

Ghislandi Vittore (1655—1743). Paniez polski i jeg

Rzędy Polskie.

— »Panie Starzechowski! Powinny nasz kniaź Proński

piwo w wielkich szklanicach, do którego rzucano gr

Tej wyższości jednostek, które czy to urzędowo czy

Sasi 96, 178, 226.

czniki, lub też skomponowana na temat Judyty z głową Holo-fernesa lub Amora z łukiem, jak np. w zamku dubieckim Krasickich lub we dworze złotkowickim Korniaktów. Pawiment Pawiment, czyli podłoga, jeżeli nie miały jej stale pokrywać kobierce, zrobiony był z dębowych, misternie wiązanych desek, a celowali w ich wyrobie i układaniu stolarze dzikowscy i kieleccy, albo też z płyt marmurowych dwoistego koloru. Olbrzymi komin był Kominy, niezbędny w każdej sali. Wysilało się nań niekiedy dłuto znakomitego rzeźbiarza, a za materyał służył marmur lub pośledniejszy a obfity w Polsce alabaster. Szczątki takich wspaniałych marmurowych kominów oglądać było można do niedawna w spalonej części zamku krasiczyńskiego, było ich kilka w zamku żółkiewskim, słynął z nich pałac wojewody Krasińskiego w Warszawie, gdzie kominy otoczone były posągami; miały one wysoką wartość artystyczną w zamku brzeżańskim Sieniawskich, bo wyszły z pod dłuta znakomitego Pfistera, twórcy grobowych pomników Sieniawskich i pomnika Ostrogskich w Tarnowie.

Bardzo często kominy opatrzone były w dewizy i senteneye, a służyła im za temat symbolika ognia, jak np. w Gołuchowie, gdzie nad jednym kominem czytamy: 7gnem gladio ne fodias, a nad drugim:

Jocus et focus placent,

Sed non nimis urat uterąue,

Obicia i szpalery.

Do bogatej dekoracyi sali w marmurze, złocie, malowaniu i rzeźbie dostrajać się oczywiście musiały ściany a do ścian sprzęty. Ściany obijano najdroższemi materyami i t. zw. szpalerami. Używano do obicia złotogłowia, jak np. w pałacu Adama Kazanowskiego; adamaszku i aksamitu, skóry gdańskiej tłoczonej złoconej, jak w Żółkwi; perskich altembasów na złotem tle

wzorzystych, jak w Brzeżanach; olbrzymich kobierców wschodnich, t. zw. dywańskich, jak w Krasiczynie; a wkońcu także szpalerów i stref. Szpalery były to opony z kosztownej jedwabnej materyi lub z mniej kosztownego brokatelu, złożone z podłużnych pionowych brytów odmiennego koloru. Wybierano zazwyczaj kolory czerwony i żółty, czerwony i granatowy, czerwony i niebieski. Materyę na takie opony zamawiano umyślnie we Włoszech, gdzie bryty adamaszkowe wyrabiano już z herbami zamawiającego, jak np. dla Krasickich do Krasiczyna, dla Matczyńskich do Waręża i t. d. Obijano pokoje także płócien-nemi kołtrynami, malowanemi ręcznie w drzewa, kwiaty i zwierzęta, ale wartość ich zależała od wykonania, które nie zawsze miewało zalety artystyczne; używano tedy kołtryn tylko do pośledniejszych pokojów. Ale rzadkością, kosztownością i wysokim artystycznym walorem górowały nad wszystkiemi przytoczonemi Arrasy, rodzajami opon t. zw. dziś niewłaściwie gobeliny, to jest tkane według kartonów wykonanych dłonią prawdziwego artysty-malarza flamandzkie arrasy. Nazywano je u nas najczęściej także szpalerami, bo to była zbiorowa nazwa opon ściennych, a nie brakło ich w żadnej wielkopańskiej rezydencyi. Bywały między niemi okazy pierwszorzędnej technicznej i artystycznej doskonałości. Podziw Francuzów, obeznanych przecież dobrze z temi utworami artystycznego tkactwa, wywoływały gobeliny w pałacu warszawskim Kazanowskiego: były one pełne figur tkanych jedwabiem na tle złotem, a jeden z nich wyobrażał bankiet królewski. W inwentarzach Janusza Radziwiłła spotykamy wielką ilość opon, z których niedokładnego nawet opisu wypływa, że były to przednie arrasy, nic innego bowiem nie może się ukrywać pod pozycyami, jak np. »szpalery, na których są wojska wyrobione«, »skrzynia, w której obicia holenderskiego sztuk 22«,

V    . .

V

’

:

-

'

о-?

о>

—ЮйШиш

ШШ

ш

тШ

№ ■■ ■

ян

тт

3«%

щШЯШШШвЁ»

ШШЁЙШШШЁ

ES

osrali

ШЗЩяЕ

ШИШ

Si

lös

ЯВИ

m им

ffiH

ия

II*

;S

æa

шсгн

Mi

IИ1ШШ

Н1&й

ЯШШМ

ЯИИИ

II

Mi

шш

ШВ

ш§

mm

:r

i!

Kil

Zamek Leszczyńskich w Gołuchowie.

ow

-

.

*

»obicia holenderskiego sztuk 5« i t. d.; ściany zamku nieświe-skiego opięte były arrasami, wyobrażającemi pamiętne wypadki z historyi rodziny Radziwiłłów, była też między niemi »wielka sztuka szpalerowej roboty manufaktury krajowej«, która przedstawiała przegląd wojsk pod Zabłudowem pod wodzą hetmana Mikołaja Radziwiłła. Ściany zamku krasiczyńskiego obok opon w właściwem tego słowa znaczeniu, z których 150 brytów atłasowych i adamaszkowych żółtego i błękitnego koloru zdobiły jedną salę, podczas gdy druga obita była strefami kitajkowemi o barwach czerwonej i zielonej — obwieszone były także gobelinami z herbem gospodarza; w opisie rezydencyi Wielopolskich w Tropi spotykamy szpalery z scenami z historyi Herkulesa, w Ogrodzieńcu Firlejów opony z herbownemi lewartami, w Żółkwi szpalery przetykane złotem.

Tak świetnie i bogato udekorowane sale musiały posiadać Sprzęty, także sprzęt odpowiedni. Nie było jednak przepełnienia; przeciwnie lubowano się w wolnych przestrzeniach, poprzestając na ściśle potrzebnej ilości sprzętów. Dokoła dużych sal biegły ławy, pokryte zazwyczaj wschodniemi kobiercami, których zresztą, jak to zobaczymy, nie brakło nawet w skromnych dworkach szlacheckich; potężne stoły marmurowe, hebanowe, a niekiedy całe srebrną blachą powleczone, jak np. w zamku żółkiewskim; zamczyste rzeźbione almarye, sepety i skrzynie sadzone, włoskie lub niemieckie, stanowiły umeblowanie stosownie do użytkowego przeznaczenia każdej sali lub komnaty. W magnackich dworach sprzęt był wielce zbytkowny, tern kosztowniejszy, że sprowadzać go musiano z daleka, głównie z Gdańska, który dostarczał wytwornych mebli rzeźbionych i intarsyowanych, przedewszyst-kiem zaś szaf i krzeseł obijanych skórą. Sprowadzano jednak meble, zwłaszcza leksze i mniejsze, także i z najdalszych stron

cudzoziemskich. Podskarbi koronny Daniłowicz w swoim warszawskim domu, który miał cztery piętra, wyniosłą kopułę i cały ginął w kolumnach »jakby w lesie jakim«, według słów współczesnych, miał meble i galanterye włoskie, francuskie, a nawet hiszpańskie. W pałacu Adama Kazanowskiego, urządzonego alla zbytkowność moda e piii commodo, jak się wyraża w roku 1643 Jarzemski w swoim opisie Warszawy, i gdzie było »pięknie jak w raju«, Laboureur, świadom dobrze zbytków paryskich, olśniony był bogactwem i bezprzykładną świetnością urządzenia; zdawało mu się, że przeniesiono go we śnie do jakiegoś zaczarowanego przybytku. Szafy w tym pałacu były rzeźbione i w całości wyzła-cane, stołki złocistą skórą pokryte; wszędzie złoto, marmur, kosztowne galanterye. W Radziwiłłowskim Nieświeżu, którego skarbiec miał mieścić w sobie owych legendarnych dwunastu apostołów, lanych z szczerego złota, a wysokich na dwie stopy, jedna z sal cały niemal sprzęt miała ze srebra »najpiękniejszej starożytnej roboty«; duży stół, ogromny pająk u pułapu, wysokie gierydony, ramy zwierciadlane, wilki i ekrany kominowe były z lanego lub kutego misternie srebra. W brzeżańskim zamku były krzesła złotem i srebrem przetykane lub też misternie słoniową kością sadzone, inwentarz Ogrodzieńca Firlejów wymienia krzesła aksamitne z srebrnemi ozdobami i rzezane; meble krasiczyńskie ozdobione były szczodrze złotem i srebrem, krzesła miały tam ćwieki, kaptury i gałki srebrne, łóżka poręcze srebrne. Podwoje w salach i reprezentacyjnych komnatach robione były z rzadkiego drzewa i zdobne intarsyami; obramienia Nadproża. z rzeźbionego marmuru wieńczyły t. zw. nadproża czyli sopra-porty również rzeźbione, a w niektórych zamkach artystycznie malowane, jak np. w brzeżańskim, gdzie nad każdym kominem i nad każdemi drzwiami umieszczone były obrazy i sopraporty

sprzętów.

dobrego pędzla, jak np. sopraport z portretem monarchy, so-praport z opadniętym przez brytany odyńcem, sopraport z kogutami i t. p. Poeta Morsztyn nie przesadza, kiedy mówi w swojej Rozkoszy światowej:

Srebra, złota i pereł i kamieni drogich, Jedwabiu rozlicznego, klejnotów chędogich Pełno wszędy, orszak sług, pieszczone bławaty, Drogotkane szpalery, rumiane szkarłaty, Wezgłowia teletowe, kołdry haftowane,

Materac z altembasu, złotem opasane Łoże; pokój obity, w nim z srebra litego Wszystko, czego się jedno tkniesz...

Sala

stołowa.

a tak słusznie ma być wesoła i ozdobna i do

Najważniejszą, a zarazem tćż najprzestronniejszą salą w zamku bywała sala jadalna czyli stołowa, bo jak się wyraża autor 1{rótkjej 'Nauki Budownictwa z r. 1659, »w niej hospitalitas, wesoła krotochwila, dobra kompania, zabawa z przyjacioły, w niej zgoła zażywanie największe dobrego imienia i okazałej magnifi-cencyi mieszka

okazania pompy sposobna«. Była to widownia hucznych i tłumnych bankietów, więc też najdostojniejszym w niej sprzętem była »służba«, czyli po dzisiejszemu serwis lub kredens. Taka Słuźba czyli

kredens.

służba miewała olbrzymie rozmiary, składała się z licznych przegród otwartych i zamykanych, piętrzyła się półkami i uginała pod ciężarem sreber, najczęściej augsburskiej i norymberskiej ro- Srebra, boty. Nie dość bowiem, że na magnackich stołach jadano z szczerego srebra; oprócz użytkowego serwisu gromadzono w sali stołowej całe skarbce przepysznych sreber dekoracyjnych: mis, prawd, puharów, rostruchanów, dzbanów, nalewek, świeczników i t. p. Zamiłowanie w srebrach, gromadzenie wspaniałych

naczyń najprzedniejszej roboty, przybierało w dawnej Polsce cechy prawdziwej namiętności. Kiedy Stefan Potocki, starosta Feliński, zięć hospodara Mohiły, wybiera się na swoją awanturniczą wyprawę do Wołoszczyzny, składa swoje srebra dla bez- . pieczeństwa w podziemiach podhajeckiego zamku, a z ich spisu dowiadujemy się, że w depozycie tym było 22 skrzyń srebrnego serwisu najkosztowniejszej roboty, 10 puzder srebrnych łyżek,

strona.

40 dużych konwi, około 200 puharów i rostruchanów i t. d. Hieronim Sieniawski, starosta lwowski, pożyczając 30.000 zł., daje w zastaw srebra stołowe, a jeśli się zważy, że zastaw musiał przewyższać wartością swoją przynajmniej o całą trzecią część sumę pożyczoną, że zastawione srebra były tylko pewną zbędną częścią kredensu i że w owych czasach za taką kwotę można było kupić znaczne już dobra ziemskie, będziemy mieć wyobrażenie o rozmiarach tego zbytku. Kasztelan lwowski Rafał Grochowski, pod koniec żywota już niemal zrujnowany majątkowo szlachcic ziemi przemyskiej, pozostawia około dziesięciu cetnarów złocistego i białego stołowego srebra. Po podkomorzym przemyskim Wojciechu Boboli (1631) pozostaje sto mis szczerosrebrnych, mnóstwo dzbanów, nalewek, puharów, między niemi także szczerozłote i z górnego kryształu. Inwentarz sreber w zamku dubieńskim księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego, wojewody kijowskiego, spisany w r. 1616, obejmuje przeszło 600 sztuk srebra, przeważnie dużej wagi i misternej roboty złotniczej, bo kutych au repoussé, figuralnie rzeźbionych, pstrozło-cistych i rytowanych. Są tam stoły, wanny i baryły, całe z szcze-Artystyczna rego srebra. Trzeba atoli przyznać, że zbytek ten łączył się w wielkich domach polskich z pewnym szlachetniejszym, bo estetycznym niejako instynktem, z pobieżnych bowiem nawet opisów, jakie podają inwentarze, wnosić można, że te kosztowne

J?

fi

'>ЩГ

fśAi

* Г-, fit.;?-'.-jj

^ 1 W'

il

fe

ifp

3:V

life..-    ; л.

Л?

|p^": <v •<

-ч>г

; >.

IÉSË

11mt

se»;

rlfetf J

§№v Ш.

,->•

■ąstess;

il?

g&Ë

■.

\%ê

д;

"J

St

‘5

*Jm

>.У

•Jr**

Щ;

Z zamku w Łańcucie.

Rysunek oryginalny Alexandra Orłowskiego.

Ж**-    -v-

____i.

#î«v-^

*!>

|% ^'4-V'

1ШЮШ

Si

-г#:

' i ч-ą.

т* *';-- ’ S

jSĄ,_ **'s"

ijp

...

1Ш^ЯП

* <ЛШж -^ш ».

■г^шяйаяя

SL®

lii Ш>

ШЬЩ%Г

т ;?

& ;Ж^ -#¹"

i ::

4>Ł

•Ć s

‘-'•«i

K R А,{ ó ,7

S5^echnic*îS

naczynia kredensowe miały nietylko wartość kruszcu, ale i wyższą może od niej wartość artystyczną. Między srebrami wspom-nionego wyżej kasztelana Grochowskiego spotykamy dwanaście tac pozłocistych augsburskich cum figuris poeticis, jedną srebrną statuę, »wannę wielką, na której gryf skrzydlaty stoi, a na jego grzbiecie baryła srebrna, na której wierzchu siedzi Bachus, w jednej ręce grono złociste wina, w drugiej złocistą czarę mając«; w inwentarzu Urszuli Sieniawskiej znajdujemy nalewki i pu-hary z jeleniem, kielichy z Fortuną, z lewkami, z orłem, trzymającym herb litewski, z Salwatorem, z Samarytanką, z Kurcyuszem, z Wenerą, z satyrem, który orła trzyma, z głowami męskiemi i białogłowskiemi i t. p., blizkiem jest tedy przypuszczenie, że były to arcydzieła sztuki złotniczej, współcześnie tak wysoce rozwiniętej we Włoszech i Niemczech. W sali stołowej pałacu Kazanowskiego znajdowała się baryła srebrna, obejmująca 40 garncy wina, przepasana złocistemi obręczami, na której siedział Bachus również z szczerego srebra, a nadto była w tej sali srebrna fontanna, z której podczas biesiad wzbijał się na kilka łokci w górę winotrysk. Niekiedy ustawiano na służbie wśród sreber także barwiste, o fantastycznych formach szkła weneckie z Murano — »choć z Murania ma kryształy«, mówi w je- i farfury. dnym wierszu swoim Wespazyan Kochowski — porcelany chińskie i fajansy włoskie, wówczas w Polsce dla rzadkości i trudności dalekiego transportu równie drogie, a może droższe od sreber, zapewne owe vasa porcellana indica, które ks. Baranowski wysyła z Rzymu królowi Zygmuntowi 111; znajdujemy je też po zamkach i po znaczniejszych dworach, jak np. w Tropi, w Nieświeżu, Ogrodzieńcu, gdzie obok naczyń z górnego kryształu, oprawnych w złoto, i »kokosów«, t. j. kubków z kokosowego orzecha, na kredensach stały farfury i szkła tak drogo-

SzkJa

cenne, że je przed najazdem szwedzkim wraz z najdroższemi klejnotami zakopywano w ziemi.

malarska.

Co nas w urządzeniu zamków uderza, to fakt, że podczas gdy pod architektonicznym względem mają wyłącznie lub prze-Dekoracya ważnie piętno włoskie, to dekoracya ich wewnętrzna, a głównie sprzęty, srebra i galanterye są pochodzenia niemieckiego lub flamandzkiego. Ossolińscy posługują się niemieckim malarzem Ju-stem Ammanem, zamek Sieniawskich w Brzeżanach dekoruje stu-katurami i rzeźbami Wrocławianin Pfister, podhoreckie sale i komnaty ozdabia pędzlem Jan de Baan, a w warszawskim pałacu Kazanowskich zastaje Jarzemski »holendrowe malarze w szerokich pludrach«, jak malują obrazy. Gdańsk był pośrednikiem między polskimi amatorami zbytku a utworami niemieckich rękodzieł artystycznych; Wrocław, Norymberga i Augsburg, z któremi kupiectwo naszych stolic utrzymywało ciągłe relacye, miały zawsze bardzo wydatne pole zbytu w Polsce. Mimo dwóch Francuzek na tronie polskim w XV] 1 wieku nie traci u nas przewagi artystyczny przemysł niemiecki, dopiero z końcem XVI]] wieku wypiera go z pałaców zwycięsko smak i artystyczna produkcya Francy i.

Kaplica.

W każdym większym zamku była kaplica, a jeśli część zamku, poświęcona codziennemu życiu i czysto świeckim celom, uderzała bogactwem i świetnością sprzętu i dekoracyi, o ileż bardziej godziła się wspaniałość przybytkom modlitwy w społeczeństwie tak pobożnem. W dwóch dochowanych dotąd a znanych nam kaplicach, dochowanych jednak tylko w szkielecie pozbawionym po największej części bogatej niegdyś dekoracyi w obrazach, sprzętach i aparatach, a to w zamku Krasickich i w zamku Sieniawskich, widzimy dziś jeszcze, ile kosztu łożono na ich artystyczne urządzenie. Kaplica zamkowa w Krasiczynie do dziś

■

'

-

*

- ■

.

■ ■ *

• ¹ '    : Л '

. ж £

i:..

■

1

:

;

■;

■

/

.

».

ł

ш

>

’ll

I¹!¹'iiii! '

^ł li P F ' ’lii * l;

ШС'

HI

©Im If ill® 111

lililllllB

ni

I;

i "Ж

H'iil

fr

;:"7

•i:

шютшш

iii I ii

■Ж

П- #

}ЙЯ

i-i

HL %

■3

■Г'

'I,-

II

"ж

è.......villl

ib тш

Щл

г-*-® i«=~-

Щ

s liwl

B#

411

Ć;

31    .,и'|

■л..|

рЩВДЩ

: ШмгЬ

Ip

j>,

I

i'lii

if

,, V

■ îffl¹

t Щ.

'll

s w

Нщ

■К

ifjiim,

ШшШ

w.

II

si

'•fil

Г]

Ш, ’

Zamek w Podhorcach. Rysunek Jana Matejki.

' Jil

feil

щшзш

ШяиШ

if

s'

i m,é

»is

F|j

ШВ

I ; i (I

•ж

mmmm

вря!

1йДюа

wm

i i.    . :ow

dnia imponuje bogactwem rzeźb i ornamentacyj, a mianowicie intarsyi w drzewie; kaplica w Brzeżanach, przeznaczona zarazem na mauzoleum rodziny Sieniawskich, pokryta jest rzeźbami świetnego dłuta Jana Pfistera, które całą swą bujność okazało prze-dewszystkiem w kopule i dekoracyi prawego skrzydła, obsypując je rozetami i puttami, festonami kwiatów i owoców; kaplica w zamku oleskim, który już w r. 1664 był na poły ruiną, miała bogatą marmurową posadzkę, sklepienie z »rzezaniem bardzo pięknem, z wierzchu złocistem«, jak się wyrażają lustratorowie, ołtarz misternie rzeźbiony, ławki wykonane subtelnie snycerską robotą i pozłacane całe dokoła. Nietylko w pierwszorzędnych zamkach magnackich znajdowały się takie bogate kaplice, spotykamy je także w domach zamożniejszej szlachty. We dworze Wielopolskich w Tropi była kaplica mała, ale po amatorsku wypieszczona, klejnocik modrzewiowej siedziby. Jak wiemy z inwentarza, spisanego r. 1637, kapliczka ta miała strop kasetowany i suto rzeźbiony; kaset było 16 a każdą wypełniał obraz religijnej treści. Ołtarz uderzał bogatą snycerską robotą i ozdobiony był posągami z alabastru, na ścianach wisiało przeszło sto miniatur pargaminowych, ławki czyli t. zw. formy były rzeźbione i złocone — ornaty, mszały, kielichy prawdziwie przednie i kosztowne.

11.

Biblioteki.

O ile wspaniałość wielkich zamków świadczyła o zmyśle monumentalności i o wyższym instynkcie kultury, o ile była szczerą.a twórczą potrzebą potężniejszych indywidualności, pragnących stwierdzenia siły i dostojności swego rodu i stanu, a nie wypływała z pospolitego naśladownictwa lub z próżności, o tyle była dodatnim objawem społecznym w danym czasie i danej warstwie — kwesty a wszakże, czyli z tą zewnętrzną świetnością, z tym materyalnym zbytkiem szedł także w parze wzgląd na wyższe, idealne strony życia, nie zawsze i nie całkiem da się rozstrzygnąć na korzyść czasu i ludzi. Dopiero na szarym końcu inwentarzy tych wielkich rezydencyj idą biblioteki, jeżeli tak nazwać można pewną ilość przygodnie zebranych książek. Czytamy wprawdzie, że na zamku brzeżańskim była »biblioteka portretami adornowana«, ale nie wiemy, czy były w niej książki; wiemy, że Adam Kazanowski miał w swym pałacu warszawskim bibliotekę w różnych językach, że w Ogrodzieńcu Firlejów, według słów wojewodziny smoleńskiej Petroneli Firle-jowej, było »niemało ksiąg rozmaitych i drogą oprawą, kupionych za nieboszczykowskie pieniądze w cudzych krajach i w ojczyźnie«, że to była biblioteka wielka, »z której Szwedzi nie-

Чч

--к- I

■ ЩЙттц

V

⁷

V :Щ1 1    $

И*

f Si

? —.....-?

’ ВА Ш I:

(SwS

d"':. > f ш ' »■

MM f

*

ÂL'    ". b» •.<*■>

д .Jt^h ^

•ЯЧ*“-

■4';i

f,, i,. g

/»14

,'v.

,i

/#v<;

li-

I

»jwäBKSS* dë

^щг Я

•-• л>.

■ F. ⁷' ■

ВРЛ

о-

-imi-

НУ~ r

• ")

ni;,-' ">■ 1

*тУ li H. ‘-*Д-    ÿ\ ?-

*â1s '<J-**•>? f

Zamek w Wiśniczu.

Rysunek oryginalny Alexandra Orłowskiego. Ze zbiorów Pawlikowskich.

'S ^*iyc■'?

jg

¥Vi*

4- 'r>rt

4 ■ * •

fß'mj 4

%#&$’! '

4b- л

r?»4»W(V

îl î

I /4йяЦ' N

'■;ll «Ц.

mało pobrali«; że w Dąbrowicy były rękopisy »wybornem pisaniem, kosztownie oprawne«; wiemy z aktów procesowych między braćmi Wiśniowieckimi z r. 1658, że dziad ich, wojewoda wileński, Janusz Tyszkiewicz, pozostawił »księgi różne wielkiej wagi i wielkiego szacunku i bibliotekę najmniej na 30.000 zł. szacowaną« — ale są to niemal wyjątki, i nie mamy też wskazówek, któreby świadczyły, że zakładano biblioteki z zamiłowaniem, systematycznie i z celem; przeciwnie, spotykamy się często z wiadomością o lekkomyślnem marnowaniu już istniejących. Nestor Sapieha np. pisze z Paryża do matki, aby »kazała sprzedać na wagę stare szpargały« rodzinnej biblioteki, bo on »sobie nową formuje w Paryżu«. We wspaniałym zamku, zbudowanym przez wojewodę Marcina Krasickiego, który, jak się wyrażało jego epitafium: J^rasiczynum mundo admirandum fecit, biblioteczka bardzo szczupła; jest w niej zaledwie sto dzieł przygodnie zgromadzonych, kilku klasyków starożytnych i kilku historyków polskich, dowiadujemy się za to, że niektóre księgi oprawne są w srebro i spoczywają w skrzyni aksamitnej także srebrem okutej; w Białymstoku, sławnej rezydencyi hetmana Jana Klemensa Branickiego, jest na stajni 200 koni a w bibliotece tylko 170 tomów.

To samo da się także powiedzieć o dziełach sztuki. Mamy wprawdzie takie przykłady szczerego zamiłowania w dziełach wielkiej, idealnie pojętej sztuki, jak np. że Paris Bordone wy- Dzieła sztuki* syła do Polski jedno z swoich płócien (cosa bellissima, jak się wyraża Vasari), że Spytek Jordan utrzymuje stosunki z włoskimi mistrzami, nabywa u Giovan Francesca Carota obraz religijny i zamawia słynnego swego czasu Bartłomieja Rodolfiego do Polski — ale nie brak daleko liczniejszych wskazówek, że dzieła dłoni ludzkiej, których znaczenie polega nie na materyalnej, ale

na czysto idealnej wartości, że utwory sztuki jako czystej sztuki były w uderzającej mniejszości wobec tego nieprzebranego mnóstwa złota, srebra, klejnotów i bajecznie kosztownych sprzętów. Wiemy wprawdzie z inwentarza, spisanego w r. 1661, że między owym przepysznym »rozlicznym statkiem«, między tymi skarbami w złocie, srebrze i bogatych tkaninach, które na 150 wozach w r. 1655 wywieźli łupieżcy Szwedzi z zamku Lubomirskich w Wiśniczu, znajdowały się i znakomite dzieła sztuki, rzeźby i obrazy, a między niemi dzieła takich mistrzów, jak Rafael, Tycyan, Veronese, Ribera, Bassano i t. p., ale tenże inwentarz, o ile go z streszczenia tylko znamy, świadczy przecież, że stanowiły one mniejszą część zdobyczy. Hetman Krzysztof Radziwiłł ma rodzaj domowego muzeum, a syn jego Janusz w listach swych prosi krewnych, aby »obesłali kunsztkamer ojca specya-łem jakim«; w zamku nieświezkim jest galerya obrazów, biblioteka, muzeum, zbiór wspaniałych zbroi, gabinet przyrodniczy itd„ inwentarz zamku brzeżańskiego mówi o »obrazach włoskich«; w pałacu Kazanowskiego były posągi marmurowe i liczne płótna; pałac Jerzego Ossolińskiego mieścił w sobie całą kollekcyę bronzów artystycznych, posągi królów, spiżowe statuy, sprowadzone z Rzymu, mozaiki figuralne, popiersia marmurowe Cezarów rzymskich, a w kaplicy »przechodził wszystko obraz rzadkiej piękności, w którym mistrz pokazał całą swą sztukę«, jak zapewnia Jarzemski, nie wymieniając malarza, w którym domyślać się należy któregoś z najsłynniejszych mistrzów włoskich. Bogaty był w płótna zamek żółkiewski, a musiały to być przeważnie rzeczywiste dzieła sztuki, skoro autor inwentarza, sam malarz, Siemiginowski, który zwykł przy każdym lichszym obrazie wyraźnie zaznaczać, że rzecz nic nie warta, taką krytyczną uwagę tylko przy nieznacznej stosunkowo części całego zbioru

№

..V'-.

: '• ,ШRte®

У-Mii

ę^

щ

к«

Uy

-'А

р.

\

\

J

l \

Ш

W&

rSf

>

'itt'éÈmi

Ы

Ш

' 'Ci

» vg

P

%_ /

/ *

•ййй>

< ' ’ •'йг

N

¥-r W fi

Ç-

■i

ySf

60

I ;;■

•?Щ

m -•

•A-# 'ШРР

V !трфф >v

&

i

i

>rt-

Baszta zamku rzeszowskiego.

«г-

*

:

Ł » t

*

-k

!(

II

bl

;{

:

. ' )

i!

.

II

II

Э.

i

ffe

;■ j

yi

■S-.

1ш|

’" ' ?Л«Ч

мИ

»! ł

Zamek w Mirze.

*

К П Д X О V7

°///

eciinic*«^

wypowiada. Obok pewnej ilości »szmelcowanych«, a więc emaliowanych, może limuzyńskich wizerunków, były w Żółkwi portrety, batalie, widoki, nature morte w bardzo wielkiej ilości, a między temi płótnami górował jeden Depositionis Christi, który Arcydzieła, musiał wyjść z pod pierwszorzędnego pędzla, skoro autor inwentarza dodaje przy nim uwagę: »obraz na desce, oryginał najgłówniejszy«, a był może owem zaginionem dziełem Rafaela, które dziś znamy tylko ze sztychu Marcantonia. Między obrazami spotykamy tam także scenę myśliwską włoskiego mistrza Bassano. Mikołaj Wolski, marszałek w. kor., posiadał liczny zbiór płócien włoskich w zamku swoim krzepickim, a że wiele było na nich kobiecych nagości, kazał je wkrótce przed śmiercią swoją popalić, »aby ad lihidinem i do grzechu nie pobudzały«, na ściennych zaś malowaniach w jego komnacie sypialnej jakiś domorosły artysta miał nymfom »sukienki wymalować i inhonestates pokryć«. Wojewodzina smoleńska Firlejowa zapisuje w swoim inwentarzyku następującą pozycyę: »obrazów nieboszczykowskich przodków i rozmaitych sztuk gwałt, drogich i kosztownych, starodawnych obrazów niemało w Ogro-dzieńcu i Dąbrowicy«, ale czy pod tym »gwałtem« obrazów domyślać się można konterfektów ubogiego pędzla domorosłych malarzy dworskich, czy też dzieł wyższej wartości, to kwestya otwarta. Rys to charakterystyczny w każdym razie, że nuncyusz Marescotti, wybierając się do Polski, a idąc za radą znawców jej społeczeństwa, wiezie z sobą jako upominki dla panów i pań polskich takie tylko rzeczy, jak cacka galanteryjne z kryształu, rękawiczki, perfumy, mydełka bonońskie, różańce i Agnuski, a dla Włochów, osiadłych w Polsce a wpływowych na dworze królewskim i u magnatów, dzieła sztuki, jak np. dla sekretarza królewskiego Masoni ego obraz Carraccfego.

Jakoż wszystko, coby się dało przytoczyć z dzieł sztuki, zdobiących zamki i pałace aż do schyłku XVII wieku, niknie wobec niesłychanego bogactwa przedmiotów grubego zbytku, obliczonych na materyalny, nagły efekt, na chwytającą za naiwne oczy pompę, na egzotyczną osobliwość, na sztuczkę i niespodziankę. Są to same starożytne dziś dla nas galanterye i bibeloty, figielki, zabawki i cacka, niekiedy bardzo dowcipne i misterne, zawsze bardzo kosztowne, które o przeszło całe stulecie bliższy tym czasom Jezierski nazwie »sposobami fałszywej wyniosłości, drewienkami, szkiełkami i ozdobnemi pstrociznami«. Jakoż trudno sobie wyobrazić bogatszej pstrocizny nad to, co nam wylicza wielce ciekawy inwentarzyk zamku w Ogrodzieńcu z r. 1663. Spotykamy tam obfitość takich rzeczy, jak »zwierciadło, w którem z jednej strony widzi się wielka rzecz każda nad podobieństwo, z drugiej także nad podobieństwo mała«, »perspektywa z słoniowej kości, w której się pchła jako rak widzi«, »działeczka nad zamiar maleńkie kosztowną robotą«, »mysz rozmyślną robotą, która jako żywa biegała, kukułka, która jako żywa kukała«, »szkatuła oprawna w srebro, która sama grała«, »słoniowa kolebka z dzieciątkiem« i t. d., a to wszystko wśród całej Golkondy klejnotów, pereł, złota, najdroższych szat, zło-tolitych makat, kobierców i t. p. W pałacu Kazanowskiego leżą rozsypane po wszystkich stołach czary złote i kryształowe, kin-dżały i noże wschodnie, nabijane drogimi kamieniami; z potężnych szaf oszklonych bije blask precyozów i najdroższych ga-lanteryj, osobny skarbiec pełen jest sreber, rzędów sadzonych rubinami i ociekającej złotem broni; jest tam zegar, który co minuta wyrzuca gałkę złotą, jest wspaniała ptaszarnia pokojowa, są klawicymbały, pozytywy, lutnie, wiole, harfy w najkosztow-niejszem wykonaniu, a to wszystko odbija się zewsząd w olbrzy-

Galanterye i cacka.

;Jj

' '''-it

' ;:й| *■ ‘

le

mi

-jl.

ЛЦч

&fe

ь Щшч

ri».......Il

ï-щ;

,.s

k",

eil

•0

-i

,-tv

i <■

f,

i-J

Rfà> ywiM

ишржт —

i'Êm

<3™

JA

rjsrai

P»--

m0

«а

гг Ж—

Ш⁵

.,.» «шчам. ».. «âMÉfl

Brama wjazdowa zamku w Wiśniczu,

»was

№Sn

!4E

III;

ffli

I!

Wßi

N

[sfeib

;v

ÙÜ.

:;;4

tpi

SÎET jpSt

V T«. Sn

BK

i........    . .....

«ж »

■ Ша Щ

<■

SSg

SI

Fasada zamku Ujazdu pod Iwaniskami w Sandomierskiem.

/0

< s

д л U7^-

Г» i?

i *    *

; э 7 -23*

■

mich weneckich zwierciadłach. Trudnoby było i najupartszemu nawet chwalcy przeszłości zataić przed sobą, że cały ten zbytek, cała ta świetność materyalnej głównie natury nie zbogaciła zbytku kulturalnego mienia narodu, nie poszła na rachunek cywilizacyjnego dorobku; rujnowały się na niej olbrzymie fortuny; całe szkuty złotej polskiej pszenicy brał Niemiec gdański za jedną osobliwą błyskotkę, tak, jak dziś jeszcze Europejczyk bierze od murzyna kość słoniową za szklane paciorki, a nic charakterysty-czniejszego nad fakt, że istniał specyalny rodzaj towarów, zwany przez Włochów roba per Polonia, obliczony na próżność Roba Per i lekkomyślność klas bogatych, na ciemnotę i łatwowierność ubogich. Dopiero w dobrych sto lat później odsłonią się oczom górującej warstwy narodu szerzej i jaśniej wieczyste cele kultury, rozpocznie się cywilizacyjna »re walory żacy a walorów«, dopiero w dobrych sto lat później stworzy ks. Załuski swoją niezrównaną bibliotekę, kupi dziedzic tulczyński za 10.000 dukatów Madonnę Rafaela, wyłoży kanclerz Dominik Radziwiłł 60.000 czerwonych złotych na bibliotekę i gabinet przyrodniczy, sprzeda swoje brylanty kuchmistrz wielki litewski Wielhorski, aby módz kupić księgozbiór po uczonym Mairanie w Paryżu, powstaną Puławy i Nieborów, przyjdą na świat Działyńscy i Ossolińscy.

Bezpłodność

Polonia.

Rezydencye

wiejskie

Jak już nadmieniliśmy, aż do drugiej połowy XVII w. wszystkie niemal siedziby wielkopańskie były zamkami warow-nemi, czyli jak mówiono zawartemi; nie było wielkich i wspaniałych rezydencyj i dworów nieobronnych, otworzystych, a te, które już w XVI i w pierwszej połowie XVII wieku istniały, były wyjątkami. Do takich wyjątków należały podmiejskie pałace albo raczej wille, jak np. Łobzów królewski, jeszcze w r. 1596 według świadectwa sekretarza kardynała Gaëtaniego bardzo świetny i z uroczym ogrodem; jak włoska willa Bonerów

w Balicach, opus inter miracula reponendum, jak Wola Justowska Decyusza, castetlum elegantissimum. Z tych epitetów łacińskich, z których pierwszy pochodzi od Sarnickiego, drugi od Staro-wolskiego, wnosić można, jak się wydawały świetne i wspaniałe współczesnym i jak dalece uważano je za rzadkość i osobliwość godną admiracyi. Różanka Paców, o której się wyraża w swoim epigramacie Royzyusz: Vacius has coelo sublimes extulit aedes, była także więcej pałacem włoskim aniżeli zamkiem. Z czasem, kiedy zaczęły powstawać zamiast zamków obronnych wspaniałe a zarazem wesołe pałace i rezydencye wiejskie, poczęły się rozbrajać i stare zamki; jakby zrzucały z siebie pancerze, w których im duszno i ciasno było przez długie lata. Zakładano tedy i przy zamczyskach obszerne ogrody; opasały się zielonym wieńcem drzew i krzewów groźne baszty. Istniały już i w XVII w. rezydencye z wielkiemi i po amatorsku urządzonemi ogrodami, jak np. pałac t. zw. Kazimierzowski Władysława 1V, otoczony parkiem włoskiego stylu, z »drzewami jakby baszty sklepionemi«, z parterami kwiatów, fontannami, posągami Neptuna, Herkulesaitp., z delfinami, wyrzucającemi z paszcz wodotryski i t. d., jak Kruszyna Denhofów, gdzie w r. 1646 świtę marszałkowej de Guć-briant uderzył piękny ogród, ozdobiony parterami, szpalerami i pawilonami, jak Radziejowice Radziejowskich z bardzo obszernym i kosztownie założonym parkiem, pełnym cienistych alei, szyb wodnych, kwiecistych teras i t. p., jak Poćhorce Koniecpolskich, w których Stanisław Oświęcim już przed rokiem 1650 podziwiał »fontany, groty i kaskady na wszystką Polskę sławne«; jak Jaworów, gdzie, jak nam opowiada w swoim pamiętniku Jan Władysław Poczobut, był »ogród dziwnej maniery włoskiej, bardzo ozdobny, jako jedyny raj ziemski, mający różne fontanny, altany, sale i ulice, także chłodniki kunsztowne i kwa-

Parki i ogrody.

:

■

‘ *«-

■

»

■

J

.

• г

»

.

N

.

У

' ’ V-

.

-

I

I

-

if

r-ldbyĘTJ ~~

, v!, -î-

iPaf;

IS

>22

Ï1

i.;

(1

fegSŁjci'

II

ii.

ii

Bt ?

. —

mÆ»z -JT    ^ Г.ГГГ-“;

|!

%mwk Soèieskifk w ZuTkm odorom/ dxûdwmmroku JMJ.

’i

tery, statuy jak żywe kupidynów i bogiń i drzewa wyśmienite, które wyliczyć trudno«; jak Żółkiew, gdzie według opisu bezimiennego francuskiego turysty (ks. F. de P.) z r. 1688 był ogród zamkowy z pawilonami, całemi ze szkła, i z trzypiętrową wieżą, z której rozlegał się widok na całą okolicę, a nadto olbrzymi park o gęstych gajach i rozległych trawnikach, po których bujały sarny i jelenie. Były to wszakże rzadkie jeszcze osobliwości w Polsce, inauguracye okresu, w którym powstać miały parki i ogrody na wielkie rozmiary, z bogatą inwencyą dekoracyjnych środków i prawdziwie artystyczną kompozycyą planu. Taką inauguracyą był park wspaniały w Laszkach Mnisz- ogród chowskich, którego konfiguracyę i rozkład przechował nam rysunek oficera artyleryi Kleina z r. 1734. Ogród ten miał liczne partery i kobierce kwiatowe, których rysunek nie ustępował najlepszym tego rodzaju francuskim kompozycyom z końca XVII i z początku XVI11 wieku, a więc z czasów słynnego Le Nôtre, posiadał wielką fontannę, trzy basenie, wodotryski, labirynty, groty, tajemnicze ustronia, eremitaże i t. p. Długie, potężne aleje tworzyły zasadniczą artykulacyę tego przepysznego parku, oplatała go misternie skombinowana sieć chodników, które miały ujścia w rondach i półkrężach, ozdobionych świątyniami, łu-kami, posągami i t. d.; oranżerye, pawilon bilardowy, amfiteatr, dwie kręgielnie i obszerna arena, urządzona na gonitwy do pierścienia, urozmaicały całość; po monumentalnych schodach, ozdobionych posągiem Neptuna, schodziło się do rzeki Strwiąża, który przepływał przez całą szerokość ogrodu, a ujęty był w kamienną balustradę.

w Laszkach.

ków.

Ale porą najświetniejszego rozwoju wyższej sztuki ozdo- кгеасуе Par-bnego pejzażowego ogrodnictwa, porą, z której się datują najsłynniejsze kreacye tego rodzaju, są ostatnie dziesiątki lat XVI11 w.,

szczytem zaś zbytku i wielkopańskiej fantazyi jest Zofiówka Szczęsnego Potockiego, stworzona podobno kosztem piętnastu milionów, opiewana przez Trembeckiego i Delilla, sławiona jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku jako la merveille de VJikvaine — owoc posępnej raczej melancholji aniżeli poetycznej wyobraźni, tragiczna sielanka, smutny kwiat, rzucony na grób własnych illuzyj. Te wszystkie rozkoszne parki i pałace z drugiej połowy XV111 wieku, te wszystkie rezydencye wyliczone już przez nas poprzednio: Białystok, Łabuń, Słonim, Jabłonów, Wołczyn, Puławy i tyle innych, to już świat całkiem nowy, całkiem obcy, świat prawie improwizowany, odcięty od przeszłości, odcięty od społeczeństwa, odcięty nawet od domowych trądycyj tych ludzi, którzy go stworzyli. Już i te wspaniałe zamki magnackie, które powstały w ostatnich latach XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, nie wyrastały z siły, z kulturalnego gruntu społeczeństwa, nie wiązały się organicznie z swoim światem, ale przecież o tyle były mu bliższe i o tyle pożyteczne, o ile były zarazem obronne, o ile miały dwie ra-cye bytu: praktyczną potrzeby i etyczną służby. Zbytkiem były owe bogate, złotem i srebrem nabijane zbroje szlachty polskiej, bo dość było na samem żelazie, ale w tych zbrojach bito się przecież i zwyciężano; zbytkiem była wspaniałość zamków magnackich, bo dość im było na samych basztach i wałach, ale te zamki stawiły przecież opór najeźdźcom i wytrzymywały oblężenia. O wielkopańskich siedzibach XVI11 w. i tego powiedzieć nie można. Były niejako celem same sobie; nie było najczęściej między niemi a ich panami wewnętrznej relacyi smaku, szczerze odczuwanej estetycznej czy też cywilizacyjnej potrzeby i prawdziwego ukontentowania. Gdyby ten zbytek, niekiedy tak lekkomyślny i gorszący, był kwiatem z swojskiego, nad miarę ży-

Nieszczerość

amatorstwa.

.

-

-

. .

■

J

J.

/

V

4

'

/

nil!

,i !

- -рщ

шШ'гк

rjj

ггЩ

f;

m-

-.1=да5

ИРЛ

if,;

-i

ft

ж

liii"!

il

L-ь

Яш

ЯшЛЬаНУ

ilia

Ш1Ю

--А    \    ' -=3|у--=.

Шт

Il Я

I!

■Ш

;

i ' /ш

И-

I иЬнК

|Шг

ïr

WM

ШШ

in

il

Pałac willanowski od ogrodu.

i-i

! jii lil i|

I|

lit

I-

ьа-жЩ

ii i

fi;

'i'’.'¹’'.''. /«$

!'•' .jJoî’ Swfl

__

znego gruntu, gdyby wypływał z wyrafinowanej sztuki życia, jak np. w współczesnej Francyi, z szczerego, głębokiego ama-torstwa, gdyby ta elegancya zewnętrzna łączyła się była z ele-gancyą umysłów, lub gdyby była nareście schyłkowym patologicznym objawem, tak zrozumiałym w narodach bardzo starej kultury i bardzo bogatych środków, ale już przeżytych i przekwitłych — miałoby to wszystko pewne uzasadnienie i pewną logikę społeczną. Ale w narodzie młodym, ubogim, surowym jeszcze i mało oświeconym, był to tylko kontrast szyderczy, a dlatego bolesny, że zbiegał się z najtragiczniejszą dobą naszych dziejów.

francuskiego

smaku.

Przepyszne te rezydencye, pełne najkosztowniejszych mebli Przewaga i fraszek, przeładowane tern wszystkiem, na co tylko zdobyć się mogły zbytek paryski i złoto polskie, pełne pasożytów i prze-licznej gawiedzi dworskiej, znane są zanadto dobrze z pamiętników, opisów, a nawet obszernych monografij i do nich też odsyłamy czytelnika, poprzestając na kilku najgłówniejszych rysach. Jak w XVI i pierwszych latach XVII wieku Włochy, jak później przez cały okres czasu Niemcy, tak teraz głównie, a nawet wyłącznie Francya wyciska swoje piętno na zbytku wielkopańskim. Paryż staje się Mekką polskiej elegancyi, Boule i Josephe dostarczają mebli, manufaktury Gobelinów i Sèvres zdobią ściany i kredensy, Riesener, Caffieri i Falconet modelują te kandelabry, zegary i złocone bronzy, które wypełniają pałace,

Lebrun daje kartony do sufitów i dekoracyi, Boucher maluje so-praporty, Meissonier komponuje wnętrza i szczegóły urządzenia, jak np. dla marszałka Bielińskiego, Le Nôtre jest wyrocznią w sztuce zakładania ogrodów, Rousseau i DelilJe uczą pojmywa-nia piękna przyrody. Przesadzanie się w tworzeniu parków i ogrodów jest jedną z głównych cech wielkopańskiego gustu

w tych czasach. Nie masz rezydencyi bez kosztownego parku: Wołczyn, Białystok, Powązki, Puławy i t. d. przewodzą temu amatorstwu, które w stosunkowo krótkim czasie przechodzi rozmaite fazy smaku, od natury przegwałconej w dworską dekora-cyę, od strzyżonych ścian szpalerowych i ciętych w sztuczne formy drzew Wersalu do szerokich planów, do dalekich perspektyw, do swobodnych grup drzew i rozległych płaszczyzn zielonych według nowatorskich projektów Anglika Kenta. Najsłynniejsze ogrody tego czasu, przedewszystkiem francuskie, jak Be-loeil księcia de Ligne, jak Montreuil pani de Polignac, Rincy księcia Orleańskiego, Le petit Trianon królowej francuskiej i t. p., mają swoje kopie i swoje parodye w Polsce, tylko że tych drugich znacznie więcej. Bywają między temi bajecznie niekiedy ko-sztownemi ogrodami dziwactwa i wybryki, prawdziwie dziecinne igraszki, jak w Powązkach Czartoryskich, jak w słynnej Arkadyi, jak w owej małpiej kolonii ks. podkomorzego Poniatowskiego na Solcu, która kosztować miała 200.000 dukatów, jak nareście w owym pełnym najkomiczniejszej sentymentalności i najniedorzeczniejszych konceptów jardin moral et emblématique wojewody Sentymen- bełzkiego Borcha. Nie dość na grotach z muszli, na pustelniach, na tkliwych symbolach i allegoryach w gipsie i malowanem drzewie, na barankach i sielankach à la Watteau, są jeszcze takie fantazye, sztuczki i niespodzianki, jak np. w Królikarni kuchnia w formie monumentu Metelli (Capo di bove), w Powązkach owe lepianki o słomianych strzechach, naśladowane z Chantilly księcia de Condé, których wnętrza olśniewają bogatym a nieprze-czuwanym zbytkiem: »wierzch podobny do chaty, wnętrze do świątyni« — mówi o nich poeta dworak. Krasicki dowcipnie wyszydza tę sentymentalno-sielankową .modę słowami Modnej Żony :

Kopie i parodye

tal izm sielankowy.

.1

V!

Tr ï

i

Ul

• i.

Гг-

I «И

i-i¹

F/j

II

P?

**

¥ '.i

t fc

l;

T

* X -j f /

Niech będą z cyprysów gaiki,

Mruczące po kamykach gdzieniegdzie strumyki; Tu kiosk, tu meczecik, holenderskie wanny,

Tu domek pustelnika, tam kościół Dyanny, Wszystko jak od niechcenia, jakby od igraszki, Belwederek maleńki, klateczki na ptaszki.

A tu słowik miłośnie szczebiocze do ucha, Synogarlica jęczy a gołąbek grucha,

A ja sobie rozmyślam pomiędzy cyprysy Nad nieszczęściem Pameli albo Heloisy...

Modę tę wielkopańską naśladuje także szlachta miernej fortuny, a wtedy powstają tuzinkowe Arkadye i Powązki, istna pa-rodya swoich wzorów, wyśmiewana nawet przez sąsiadów. Jerzy Dzieduszycki, koniuszy koronny, stwarza sobie w Cucułowcach »hesperyjski ogród«, »polski Wersal«; są tam perspektywy, fontanny, eremitaże, amfiteatr, a nawet posągi, ale wszystko z drzewa i gipsu. Szybko też poszedł w rozsypkę ten polski Wersal »z jedliny nie z dębiny, z gipsu nie marmuru«, jak się o nim wyraża ks. Chmielowski w swoich "Nowych Atenach.

Zbiory

Amatorstwo ogrodów, jakkolwiek zbytkiem odbiegało od prawdziwej miłości przyrody, było mimo wszystko rysem do- artystyczne datnim w życiu wielkopańskiem XVI11 w., dodatniejszym jeszcze był moment artystyczny, ozdabianie pałaców dziełami sztuki i zbiorami, chociaż i tu niekiedy więcej było mody i próżności niż szczerego pokochania. Rezydencye XVI11 w. górują pod tym względem nad zamkami XVII w. Puławom zawdzięczamy jedno z najbogatszych muzeów polskich, bo one to były jego płodnym zawiązkiem; płótna Rafaela, Giorgiona, Domenechina, Holbeina i bogata kollekcya innych arcydzieł wielkiej i małej sztuki, które dziś podziwiamy w muzeum ks. Czartoryskich, są kulturalnem wzbogaceniem Polski. Tulczyn Potockich był także

bogaty w rzeźby i obrazy; była tam Madonna z św. Janem Chrzcicielem Rafaela, były płótna Giulia Romano, Tycyana, Ru-bensa, Van Dyka, Teniersa i t. d., były starożytne rzeźby rzymskie, był bogaty gabinet numizmatyczny, nie brakło biblioteki o 10.000 tomach. W Nieświeżu podziwiać mogli współcześni całą galeryę pierwszorzędnych dzieł sztuki, między któremi miał się znajdować Chrystus Leonarda da Vinci; podskarbi litewski Tyzenhaus posiadał bogaty zbiór płócien z pod znakomitego pędzla, Wincenty Potocki wielką kollekcyę sztychów i oryginalnych rysunków, między któremi, jak zapewnia Bernouilli, sam Rubens reprezentowany miał być przeszło 3500 okazami. Bra-niccy zatrudniają na swoim dworze w Białymstoku niepospolitego malarza Mirysa.

Ponad całe to otoczenie, w którem obok potrzeby zbytku budzi się teraz także dostojniejsza potrzeba piękna, góruje przecież król. Możnaby powiedzieć, że Stanisław August wśród wysokich warstw polskich był jedynym szczerym miłośnikiem sztuki, bez próżności i małpiarstwa, a przynajmniej jedynym, o którym to z pewnością wiemy. Smakiem i wykształceniem stał na wyżynie współczesnej sobie kultury europejskiej, co więcej, wyprzedzał niekiedy swoich zachodnich mistrzów. Podróżnik angielski Сохе zdumiony był znajomością i zrozumieniem geniuszu Szekspira, jakie znalazł u Stanisława Augusta — w Polsce XVI]] wieku i u człowieka, wychowanego po francusku, szczegół zaprawdę uderzający, zwłaszcza jeśli się zważy, że Niemcom dopiero Lessing odkrył Szekspira, a Francuzi dopiero w r. 1782 zasłyszeli o nim z przekładu Letourneura. Ktokolwiek z bliższych królowi wyjeżdża zagranicę, musi pamiętać o jego amatorstwie — »dla króla, aż mi oczy prawie nie wyłażą — pisze z Paryża do matki Nestor Sapieha — szukam pięknego ma-

i £

m щ

■

/

■

%

/

.

-

-

5ïfe

'y

• 15Ш

A Do. Tl

КГЭ'бУ»

F

1

ЙЙ

Kafle z klasztoru w Czerny.

(Ze zbiorów krzeszowickich rys. Jan S. Zubrzycki).

Л

C

ł

P

lowania lub antyku«. Król przepada za dziełami sztuki, zamawia obrazy u Bouchera, Viena, Vanloo; nie posiada się z radości, kiedy zdobywa dwa piękne Van Huysum’y, proteguje Kucharskiego, cieszy się jak dziecko Rembrandtem, którego obiecują mu z Wiednia, stara się mieć koniecznie jakąś rzeźbę Pigalle’a.

Nie da się to samo powiedzieć o wielu współczesnych mu magnatach polskich, u których nawet dzieła wielkiej sztuki musiały zbyt często służyć celom jakiejś dekoracyjnej fikcyi i ginęły w całej powodzi cacek, galanteryj i osobliwostek, w pstrej mięszaninie sentymentalnych »pamiątek«, lub co gorsza, w otoczeniu takich szczególnych zabytków, zbieranych z naiwną wiarą w ich wartość i autentyczność, jak np. kamień z grobu Cyda i Xymeny, trawka z pola Fingala, gałązka z miejsca, gdzie stała Troja, sandały Montezumy, szczypta popiołu Abelarda i Heloizy, grzebień Bianki Capelli, pantofle pani Maintenon i tym podobnych »muzealiów«, które sprawiają, że niektóre ustępy katalogu Gotyckiego Domku w Puławach czyta się jakby utwór humorystyczny jakiegoś dowcipnisia, który chciał wyśmiać manię anty-kwarską.

Arkadya Nieborowska, kreacya wojewodziny wileńskiej Heleny z Przezdzieckich Radziwiłłowej, podziwiana i sławiona przez współczesnych jako baśń cudowna, zaklęta w rzeczywistość, nazywana »pieśnią Aryosta w obrazie«, »krajem Sybilli i czaru« itp., daje nam doskonały typ takiego zmanierowanego, pretensyonal-nego, na ckliwostki, osobliwostki, efekciki i allegoryjki rozsypanego, że tak powiemy, amatorstwa, które z prawdziwej nawet sztuki robiło tylko jeden ze środków maskarady. Miała przecież ta Arkadya cały skarbiec dzieł wielkiej i małej sztuki, miała zbiór starożytnych kameji, waz etruskich, rzeźb drogocennych, miała bogate lapidarium autentycznych kolumn, fryzów, kapiteli

i skulptur greckich, przywiezionych z Morei, ale z tych przedziwnej piękności szczątków klasycznej helleńskiej sztuki układano tam — sztuczne ruiny!

Które tracki Mars wyzuł z ojczystej posady,

Błędna w dom swój Helena przyjęła Arkady...

Słynny swego czasu Guillaume de la Porta, niemniej słynna pani Vigée-Lebrun i wiele innych znakomitych artystów, między nimi i nasz Norblin, złożyło się na ozdobienie Arkadyi dziełami swego talentu, ale smak współczesny przenosił nad nie te ołtarze miłości, nadzieji, wdzięczności i wspomnień, tę »wyspę tkliwych uczuć« (isle de sentiments), te »asyle melancholii«, te ustronia bożka Pana itd. itd., które należały do głównych osobliwości Nieborowa.

Teatra

nadworne.

Dalszym modnym zbytkiem były nadworne teatra, opery i balety. Utrzymywał taki teatr nadworny wojewoda ks. Adam Czartoryski w Puławach, hetman Ogiński w Słonimie, kanclerz lit. Sapieha w Różance i Dereczynie, hetman Branicki w Białymstoku, gdzie sala teatru mieściła w sobie do 400 widzów i gdzie obok dwóch trup scenicznych, polskiej i francuskiej, utrzymywany był także liczny balet. Grywano przeważnie rzeczy francuskie; w Białymstoku, »Wersalu podlaskim«, także włoskie.

Dworzanie i służba

Po tern wszystkiem, co wiemy o rezydencyach magnackich ubiegłych wieków, łatwo sobie wyobrazić, co kosztowało ich utrzymanie w całym ruchu i wymaganej świetności reprezenta-cyi. Fortuny magnackie bywały wprawdzie olbrzymie — ks. Karol Radziwiłł (Panie kochanku) obok 16 miast posiadał 583 wsi w samych królewszczyznach, a oprócz tego ogromny majątek osobisty, rodzinny; Szczęsny Potocki wraz z królewszczy-zną trzy miliony morgów ziemi, a w nich jeden milion ornej,

ш

' ^

щ

I

' ' '<<■ /

шж

■А

44

W"-

1

s

i

/’i

г

i

(æ

» г / з

. ^

//

(Ą

р

.4

с.

¹

Ш '

ЯШ

чч

■Ł

щ

'ii

Ч-Ч Ч

i

У

-%Х> -к

D

Т. zw. Meluzyna i zawieszenie z pułapu.

f.

i: : . : - ' f

uprawnej — intratę roczną hetmana Branickiego szacowano na półtora miliona złotych, a przecież nie wystarczały dochody i uciekano się do zaciągania długów. Dość przytoczyć szczegół, że na utrzymanie rezydencyi w Puławach wydano w r. 1793 około półtora miliona zł., co mając na względzie ówczesną wartość pieniędzy, równa się pewnie czterem milionom dzisiejszym; nie dziw też, że, jak utrzymywano, ks. Adam Czartoryski płacić miał około 2 milionów procentów swoim wierzycielom. Jeden z autorów cudzoziemskich, opisujących stosunki polskie w ostatnich latach XVI11 w., ex-jezuita Vautrin, opowiada, że znał jednego magnata litewskiego, którego dwór zjadł w jednym roku 7.000 korcy żyta, 4.600 korcy pszenicy, 15.000 sztuk drobiu,

stąd brał swoją nazwę, że po-

3.600 garncy masła i 60 wołów, nie dziw też, że z majątku jego w przeciągu dwóch lat poszło w zastaw wsi dwanaście. Najznaczniejszą część olbrzymich wydatków, jakich wymagało utrzymanie rezydencyi magnackiej, pochłaniała służba. Już sama wielkość i obronność zamku wymagały licznej służby zbrojnej; zbytek i zamiłowanie świetności reprezentacyjnej podwajały lub nawet potrajały tę liczbę, niebezpieczeństwa publiczne, trwogi tatarskie, zajazdy i prywatne wojny możnowładców doprowadzały ją do rozmiarów, rzec można, nieprawdopodobnych. Służba wielkopańska miała swoje stopnie hierarchiczne a dzieliła się na szlachecką i nieszlachecką. Uboga szlachta dostarczała zazwyczaj kontyngensu zbrojnej czeladzi i t. zw. służby rękodajnej. Sługa Rękodajni. rękodajny — manu stipulatus

Suchednie.

daniem ręki ślubował dotrzymanie warunków i terminu swojej ugody służbowej; był to niejako sługa za kontraktem, mógł pozywać i być pozywany w razie jego niedotrzymania. Obok świadczeń rozmaitych in natura, pobierał płacę w gotówce czyli tak zw. suchednie, który to termin powstał z utartego powszechnie

zwyczaju, że służbie wypłacano należytość, czyli jak zwykle mawiano »myto«, kwartalnie w okresach suchedniowych, t. j. około św. Łucyi, Popielca, Zielonych Świątek i św. Krzyża. Nie łatwo było zostać starszym dworzaninem, powiernikiem i towarzyszem samego pana. Trzeba było posiadać ku temu zalety umysłowe i fizyczne, a nawet rodowe. Kromer w swoim opisie Polski wymienia cztery konieczne warunki takiej kandydatury: statura, forma, elegantia et genus. Starszemi stopniami służby u wielkiego pana nie gardziła szlachta znakomitego imienia i senatorskiego nawet rodu; traktował ją też służbodawca z wyjątkowemi względami. Marszałkiem dworu księcia Hieronima Floryana Radziwiłła, w. chorążego litewskiego, był przecież kasztelan nowogrodzki Niezabitowski (r. 1786), u Salezego Potockiego sprawował funkcye marszałka książę Włodzimierz Czet Wertyński, starosta utajkowski, a sekretarzem był starosta zawidecki Sierakowski. Kanclerz Albrecht Radziwiłł zostawił nam wiadomość o dwóch wspaniałych weselach, jakie wyprawił swoim sługom, a mianowicie rękodajnemu Zawiszy, który pojął pannę służebną kanclerzyny, i drugiemu Czarlińskiemu, który również poślubił pannę z jej fraucymeru Rożnównę; oba te wesela trwały przez dwa dni, a w godach wzięli udział nuncyusz i senatorowie, i nawet dwór królewski zaszczycił je swoją obecnością. Między starszymi sługami Krzysztofa Zawiszy, wojewody mińskiego, spotykamy nazwiska najlepszej szlachty litewskiej, nawet persona-tów z powiatowymi tytułami, jak np. sędzia miński Trojan Mickiewicz, podstoli miński Dominik Wołodkowicz, oboźny mści-sławski Krzysztof Suryn.

Szukać protekcyi wielkiego pana-możnowładcy, oddać na jego usługi głos, szablę i sumienie, gardłować za jego przekonaniem, choćby się miało własne wprost przeciwne, podzielać

IMS

;

^ ч

i

—ftffirn

F

sa

__.Л

3?

ta

I;

Ij.lîUj.

1й!

#11

------«S

Wtfc

i

I

«

i.

«

U iii

I

Ш

I !

!

I

-, '¹

ill

I

li i

;:

!

;:;

i!

M \:

i:

'• .ЙЙ

---- , ij w.

П

1

a

i

:•

le

ft

Ш

ÏA

■

" ■

'*<• Ik.

'■ V

Vi

•г

_ ../tai-*«-«, na&M

■

Щ

;е

⁻ ■

i

i

:;

!

i

г

г

qÏ.|    . {

Z    j jrfjj;    . 'I

i

:

~-4.

w?l !

Mm

Ш ’ -■*' ■

•t

Mi

1

ft, ,

f:

*

■

л .L-

ft

m t

:

\

V' '

■#1j ft

■:

Fasada ogrodowa pałacu w Krystynopolu.

ш

m

¹ -

Ж *

• J&fc

» ; ' ■: 1

mP3>;.iitiin:inriaia*f un i тгрп'1пии»п~

r

-Гл 1

«.jg

!

У

i

.......

m

•4 эти

L, -

E

i

fcft.

««►s

M

g a ■

&ï

Si

■ 4.

F

Цт.

«I

IlT:

O'

il

i

# i»

____

»

r„;

!S3i

«•S'

«Я

Szczegół z pałacu w Krystynopolu.

ÏS

«i

If

Ш

I

m

:

ш

■ Ш

<me

й

й

I

Г

L

У ¹

Hi!

I

i

i

!Г -i

I

i

ftr

!

Bg;. ,'м

MJ

ft

■!

1;

Шщ

J======§3f

=;    : л *гё :

• —Q

4

■If -- ik

Ri

■

EL j

и

ч

. J v7

.э

e-.i

jJDjC

Я ni*

Э-С

if li

i./: *■

.i

L rjr~    г Г7Э

'I II ,

mmmmmm

C ГТ|

Г: I

1 I;

L Mi

Liai

"1

K=iH

Brama wjazdowa w Krystynopolu.

p«+

"S

щвшшшт IJ i

«til п

110

Pawilon w ogrodzie pałacu w Krystynopolu.

. ■ -Г

I K2a::óv/

-,

|J

$Й*§

\с

.J-

Éi^Â^s^esàiô^^^

E2ls

pk

liK

■ e?.<

Ą*-

•*: V,t.

Жюма$й»»гг зичг ■ мгй.* «аю

usas*

-—---iw

Ь1 И

1-, «

л,

Г!

■'■■'г-i

■i I ■■•*■•■ ii.....

ШШш

SU

ii

ш,

ЖЛ*

uBî jri

4-V

ЭЩ

**.....ЫТЯЁЖ Т

#1

ЯН

Przekrój pałacu w Krystynopolu.

■»Stoli

эн

faxt*

-.Л    *Łp|^*d

Vw/л «v*    ^ ,-т^Гщ-    Ch***'

^л.4

///rt/p/f-*'

~шшт

te.....—^иййй

мьшян

;;Гн1

'ЛШТ7,

' irr:!

ГГ.

•--w. J

да?;

ш

t* "ß/    щш % XArftunpct

ожгТи/т *£xtmtntè h O'imVc.

itatviJi-ц ißt/o/ttt Ve .JijiHt/ЧС. te"

па

li'— I

c~.. ■

BfflEiatłi

,-*Г.пУ4*

X..

,fe •***«*»>

4"

W-.4

Ł±f;j

ife

- *    4»v t

Цм

«жми*- «•««•'W nHflHey Ш*’

^гТлЗдГ

■Ł*-k-HUiL

’V -ii Y

s*. 1>,

■*4

*Цг4.

^.fesn

; j z/

к s >

3

"Г

■thj ". ЛШ

'i

ч;т

üi

WM i

WŁ

si

® ‘V    >■ I8f|l

J» t* i*

fc

•; /8 t е. Г ' У i ł-

Iе !?

ШШт

;, ;.::ï I

Plan pałacu i ogrodu w Krystynopolu.

-НК :.? И« ». »~Ua™

îi te Jul!

Igg^jUiu

k:i&/ '■■; 'fl ^

|рЩ4 il *- ç-

fi A b-⁴-

ImW- ;

, П *- ».

«t

i. *'

jflp ^

Ш0 ¥

ЩШ %

Штт *■,

Рй .

tó? ?

■ " ' y; V V .

” : I

Ш

ł. t

! .ум*.

.    7^4' .

p"

p|

tlił

Ш1

v:

JÀ

ч#ч-&1йия

ттщр

S4‘ i Sv I

liii i

fj*- :

C-’ '

vE. ;

4*

' OCH .

»•**' ł-

t;

, ! uP

ШМ

ГГ! ctrcJii*

...

:ÖW

Л*

ь

,'v'

g": 7^    :

'к

'Чв&ШШт*

титт^штШШ

шшпш

„ч

Вр

' ' 1

- да

fis S

ii

\т щ

ni

ШГ~Я

■Ш

fl [■

']: '\ш\ !* !#

l-fï$

Szczegół z zamku krystynopolskiego.

ГЩ

л?

k**V

jjfl

-i

r&-i tf

Ж™

ыш

Ш Ик.

Il •* ||.

кВШ,

§§

JrF

J4S|ŁC

Widok zamku Krzyżtopor.

‘

,

.

kr ■

• un,

: J ,7

«Г

e^.

lii

jego sympatye i antypatye, okazywać mu wszędzie i zawsze służalczą czołobitność, a zato wyzyskiwać, ile się tylko da, jego wpływ, jego piwnicę i jego worek — nazywano »trzymaniem się klamki pańskiej«. Z czasem »klamka pańska« stała się jakby Klamka Pań-rodzajem społecznej instytucyi, albo raczej jakby jakimś stałym uprawnionym zawodem, do którego się przygotować i o który starać się należy. Ale ta »klamka pańska«, tak niestety obca znaczeniu jakiejś zacnej patryarchalności i braterskości szlacheckiej, którem ją ustroiła fałszywa choć tradycyjna legenda, była wprawdzie źródłem i walnym środkiem krescytywy ale też i upodlenia zarazem; co gorsza, śmiało powiedzieć można, była jedną z klątw społecznego i publicznego życia dawnej Polski, szkołą korrupcyi i magnatów i szlachty, akademią krzykactwa, warcholstwa i ser-wilizmu zarazem, fabryką pasożytów i próżniaków, źródłem najszkodliwszych niekiedy fakcyj i ruiną politycznego sumienia. Ona to też przyczyniła się głównie do megalomanji, która niejednego magnata polskiego zrobiła tragikomiczną postacią. Opowiada nam Matuszewicz w pamiętnikach swoich, jakie dowody adoracyi składała szlachta wojewodzie wileńskiemu Radziwiłłowi: »W Nie-chnowiczach wojewody była codziennie msza święta i podczas niej śpiewaliśmy godzinki o Niepokalanem Poczęciu Najświętszej Panny, tedy gdy w pieśni »Zawitaj ranna jutrzenko« przychodziło do tych słów: »Sprawuj senatorskie rady«, tedyśmy wszyscy kłaniali księciu wojewodzie«. Jakże się dziwić, że wśród tak pochlebnego, służalczego otoczenia wyrabiały się takie postacie, jak owi trzej Radziwiłłowie: krajczy, chorąży i książę Panie Kochanku, jak Marcin Lubomirski, jak ów Józef Jabłonowski, wojewoda nowogrodzki, który małpuje w swych Lachowicach ceremoniał monarszy, a sam uczony autor i fundator akademii, wychowuje syna na zruszczonego, schłopiałego pijanicę.

Wracając po tej dygressyi do wzajemnego stosunku pana i sługi, przestrzedz musimy czytelnika, że nie zawsze bywał on tak patryarchalny i na obopólnym szacunku i przywiązaniu oparty, jakby to sobie wyobrażać można było na podstawie poetyzujących trądy cyj

Sługa i pan.

zbyt często tyraństwo pana lub zdradziecka nie-

ność

stosunku.

godziwość sługi doprowadzała do krwawych zatargów i mamy bardzo liczne przykłady, że dobry pan padał ofiarą sług zuchwałych i chciwych. Despotyzm i okrutna samowola niektórych możnowładców, którzy uważali się za udzielnych książąt, za panów życia i śmierci swoich poddanych i podwładnych, musiały niekiedy wywoływać gwałtowną reakcyę; przybierały bowiem cechy istnej cezaromanii i jeszcze ku końcowi XVII i na początku XV111 w. zdarzały się wypadki, że taki na pół szalony pan skazywał na śmierć i rzeczywiście tracił sługę, jak np. ów niewymieniony po nazwisku magnat-morderca, o którym opowiada pod r. 1645 w swym pamiętniku Albrecht Radziwiłł, lub jak ów chorąży w. lit., który, jak to wiemy z pamiętników Ma-tuszewicza, kazał stracić oficera swojej nadwornej milicyi, lota-ryńskiego szlachcica, za bardzo błahe przewinienie. Sprawiedliwość każe atoli przyznać, że były to wyjątki, rzadsze w Polsce niż np. na dworach książątek niemieckich i że w regule panowie bywali lepsi niż słudzy. Wiemy z testamentów i z aktów sądowych, że panowie hojnie wynagradzali długoletnią, wierną służbę, że opatrywali ją na całe życie, zapisywali jej na własność całe wioski, powierzali opiekę nad swojemi osieroconemi dziećmi. Wspomniany wojewoda miński Zawisza prowadząc regestr swego Patryarchai- domu, notuje koleje i datę śmierci każdego sługi, z wdzięcznością wspomina o cnotach zmarłego, śle szczere westchnienia do Boga za ich dusze, jakby za członków własnej rodziny; spotykamy w regestrze takie dopiski o zmarłych, jak np. »Mickiewicz

.

*

. •

.

• *' В i

,

I

'

■ .

I

к

■

El

Щ

NI

ШЗ

BP

■?;

Ы)

ВШ

Ш*е

»1

u\

ZM

ж

;/

;•

ÜSI

Bi

f. Я

11

ffjj

Tl-i

ш__ЛШй

'А

rs'wL ч

111

Г. г

Vt

...

f fi"

T«-rV

?Æt{

11

iJ¹

lii

V,-

•hrr

1*1!

ЩЩ

mm

«IP

л*.

raeje

||l|ba

mii

И——ИМШДЯЯ

-ч.Ш

[fi

T~*

St»

ssm

Fr?,M ~/КЗ

T •' Г

Sv sl •js.vö

ftf!S=

k\^—

: p~ -■

I ь - =a

я^РЯЯ

■■

iii.

Ж!

[=1

iii

rÄ »

%

ns

;; lir

Ш?

Ш

li

>,

telli

KfiäSliÜ;,'

Ł ч-_*

r#

?r:

wm

иЯ

iii

V|

M.

\r>

1Ы

pąl

\я$

»fl

•\ та

\ : 'WA

Ś;]

4łv

■,%*ß

:Ж

,V li

Hi

Willanów. Wnętrze pokoju sypialnego króla Jana Ш.

’ł

i.i

ł’

$

—-*ąl

~~ ~~

-,

• Ши.

« i

;

t

.

*■ J

*

Ł •

г.

■

<

л

.

/

■-

-

... •

-MM

ÿl

U.

щЖШш

CG*

ï- '

r4

щтшш

WM ШВУ- S. 5, S? '4 fMW: ' "'1 ifvw

ж' !

ij

': ■ v.-J

— 'VS)

гА-<

II

" -5â

'V

?..

.iff

itfj

a_

*•

fi

„I

II

^а;л ■ flpw¹’?

'Ж%£

fc* 1

№i

Il

S¹:

ill

вЯ

I:

H5

ргГ_

■Ili''i"

! il,¹¹

§

; : ;s

MPI

:ssbEiilii®

■ü

ння

~~i - ■//'

W5L Ш

Mii

■)»

i;

321 ш

Brama wjazdowa w Willanowie.

1,"

II

[i

li;'¹

mm

щш

fggi

ШЁжяШ

Шщ

i.

liii

HH

■#

ШЯ

li;

fl]

... i

та

Ś

‘

. t>

•> 4

ekonom, mój przyjaciel dobry«; »Byliński lutnista, przedni człowiek, wielce dobry«; »Pietraszkiewicz dowcipny i żartobliwy; kochałem go«; »Stawiński myśliwiec, człowiek zabawny, śmieszny i srodze żartobliwy — niech spoczywają wszyscy w najświętszym spokoju«. Anna Aloyzya Chodkiewiczowa, wojewodzina wileńska, z domu księżniczka Ostrogska, wdowa po wielkim hetmanie Janie Karolu, w testamencie swoim z r. 1651 rozdaje czterdzieści wsi sługom swoim w dożywotnie posiadanie; niektórzy z nich otrzymują po dwie wsi, jeden, nazwiskiem Milewski, nawet cztery. Nawzajem liczne są wypadki, że sługa okrutnemu nawet panu, znienawidzonemu powszechnie, służy do śmierci z rozczulającą wiernością, jak np. ów Zegart, sługa takiego gwałtownika i tyrana jak Stadnicki Dyabeł Łańcucki.

Rzesze

dworskie.

Jak licznym bywał w wieku XVII dwór wielkopański, o tern da wyobrażenie kilka dorywczo wybranych przykładów. Hetman polny kor. Stanisław Lubomirski trzyma dwóch marszałków, dwóch kapelanów, czterech sekretarzy, czterech kraj czy ch, 60 sług starszych rękodajnych, 20 pokojowców, 10 śpiewaków, między nimi nawet trzech trzebieńców dyszkantowych, około 20 muzykantów; a do tego całą rzeszę dworzan znamienitszych, z których każdy miał osobną swoją służbę; dalej szlacheckich aplikantów, komorników, rezydentów i t. p., a poza tern ca4ą armię służby pospolitej, nieszlacheckiej: kozaków, hajduków, dragonów i t. p. Nie tak znacznej fortuny Krzysztof Opaliński ma w Sierakowie między swoją służbą baronów niemieckich; samych pokojowców szlacheckich jest na jego dworze 24; wojewoda lubelski Rafał Leszczyński, jak się o tern dowiadujemy z listu posła francuskiego hr. d’Avaux (r. 1635), musiał po śmierci żony sprawić 2.000 szat żałobnych, aby w nie ubrać swój dwór cały; w Bu-kaczowcach Jerzego Kalinowskiego (f 1636) było 27 dworzan

szlachciców, nadworna kapela, nadworny chirurg, malarz, paszte-tnik, cała rzesza kluczników, kredencerzy, ogrodników, rzemieślników, wielka liczba hajduków pod wodzą osobnego pana »kapitana« i kompania węgierskiej piechoty z czterma szyposzami; wojewoda Zawisza poleca opiece i szczodrobliwości swoich spadkobierców 80 sług męskich; wspomniana już wojewodzina wileńska, Anna Aloyzya Chodkiewiczowa, w testamencie swoim obdarza dożywociami i legatami około 60 sług swoich męskich i żeńskich, wśród których figurują także trzy Tatarki, dwie karliczki i dwa karliki; wojewodzina trocka Tyszkiewiczowa w testamencie swoim wylicza i obdarza legatami 20 dworzan szlacheckich, Zofia Kostczyna, starościna malborska, 20 szlachciców i 20 szlachcianek, a przypuszczać przecież można, że liczba domowników ostatnią wolą obdarzonych obejmuje tylko najstarszych i najbardziej zasłużonych i stanowi tylko pewną część całej służby. Liczba dworskiej służby nie umniejsza się wcale z biegiem wiek XV]ii. czasu, zbytek ten kwitnie aż do końca XVI11 wieku. Ks. Karol Radziwiłł ma w r. 1792 na swoim dworze w Nieświeżu marszałków, sekretarzy, koniuszych, szatnych, stanowniczych zastęp cały, przemnogą rzeszę dworzan z wyższej szlachty, dalej dozorców skarbu, regentów i kanclerzy stów, archiwistów, rewizorów i aż pięciu lekarzy i felczerów. To niejako sztab dworski, najwyższy stopień hierarchii. Z kolei idą baletmajstry, malarze, maszyniści, baletnicy (jest ich 20) i orkiestra, złożona z 40 muzykantów. Stajnią opiekują się oprócz wymienionych już koniuszych trzej podkoniuszowie, 26 masztalarzy, 24 forysiów, 24 furmanów, 15 mulników i t. d., służbę podrzędniejszą spełnia 6 kamerdynerów, 6 kamerlokajów, 18 lokajów, 14 hajduków, 14 strzelców i t. d. bez końca — a trzeba wiedzieć, że był to już czas upadku dworu nieświezkiego i że stan ten daje tylko

—%>— ¹

\

I

■

—

«

:

щтш

■

—-

.

Шшшвшт

■ •• •

'

/

V ' ■ i

¹

9

• >

■

.

fo 'i!

fi!

all

Il

II.'¹

ill

'ii

'и

üliii

соа i

к Y W;

il

"I

«K

сп~

*сТ

Ы)ЯП

I il

J1

Üi № 1й®

жя

il

Г -:Щ

I ..... 4

ШО‘ ч ж!

Шшш!

КО'

1Я

iJ

tej

te

pï

пт*

...

V-àbT

о*

i i

О)

îX

■;

O*

o*

cO

ЯВни

та

I]

Pi

—lii и™® UH c» j •*> р

ЯД|: i Прям!

I

HS

Terasa pałacu willanowskiego.

i{

1Ш

11

1KÖ'

«Ca

iii

IIU

i îjjmM

H

Hi

ШВ1111

' \ A

Vif

‘ ..I

II ; J

»«S

EP

» 1 у

a

У

И

|Н

“Я

I

■

:.i.

Ж

n

s*

1:

: з^'Ч.

ST.--;:

JL

УР

УЙ

i

ЗЗГ

!

f

s:M

u

m

<§м **■

ш

itg

iG

4iJ

i

ш

■

Шя

л

1

1 i ikr ;

■**?

м

IT

.

LPl

ЙУяН

-

.

Ш :

»V s

f.

/Г

Sala w zamku w Podhorcach.

#

ii

к 2    : Ó у/

сг^

słabą miarę tego, czem ten dwór był za czasów swojej świetności, przed klęskami, które podkopały fortunę jego pana. Dwór Szczęsnego Potockiego w Tulczynie liczył 400 osób służby rozmaitej. Za czasów saskich i pod panowaniem Stanisława Augusta zmniejsza się nieco służba kontuszowa a zwiększa się za to znacznie służba liberyjna; kostium czyli t. zw. barwa nieszlachec-kiej czeladzi dworskiej stają się prawdziwą maskaradą; przybywają nowe rodzaje służby i nowe, przedtem niespotykane nazwy: pajuków, laufrów, paziów, szwajcarów, kamerdynerów i t. p., których obowiązki do najdrobniejszych szczegółów a ubiory aż do ostatniego guzika opisał nam ks. Kitowicz, najobfitsze źródło w tym przedmiocie, na które nam tu tylko wskazać wystarczy. Lepiej jednak od niego, lepiej od wszystkich pamiętników tej pory i lepiej niżbyśmy to sami na ich podstawie uczynić mogli, odmalował nam książę biskup warmiński ten zbytkowny, do śmieszności posunięty, w ostatnich latach XV111 wieku już dobrze ku istnej parodyi chylący się zwyczaj utrzymywania licznego na wzór wielkopański dworu:

Maskarada

liberyjna.

Obrazek

satyryczny.

Jaśnie wielmożny tyran, bożek okoliczny,

Dla większej wspaniałości raczy mieć dwór liczny,

Stąd wyższe urzędniki, niższe posługacze:

Pan koniuszy, co bije, masztelarz, co płacze;

Pan podskarbi, co kradnie, piwniczny, co zmyka,

Sługa pieszy, dworzanin, co ma pacholika,

Pokojowiec przez zaszczyt wspaniałemu sercu,

A dlatego, że szlachcic, bierze na kobiercu.

Pan architekt, co plany bez skutku wymyśla,

Pan doktor, co zabija, sekretarz, co zmyśla,

Pan rachmistrz, co łże w liczbie, gumienny, co w mierze, Plenipotent, co w sądzie; komisarz, co bierze Więcej jeszcze niż daje, a złodziejów mniejszych Kradnąc, sam jest użyty do usług ważniejszych.

Łowczy, co je zwierzynę, a w polu nie bywa,

Stary szafarz, co panu wiecznie potakiwa,

Pan kapitan, co żydów drze, kiedy się proszą,

Żołnierze, co potrawy na stół w gali noszą,

Kapral, co więcej jeszcze kradnie niż dragani,

1 dobosz, co pod okna capstrzyk tarabani,

A kiedy do kościoła jedzie z gronem gości,

Bije w dziurawy bęben werbel jegomości.

Wojska

nadworne.

prywatne.

Ale olbrzymi koszt, łożony na zbyteczną służbę, niczem był wobec zwyczaju trzymania milicyj dworskich. W XVI w. żołnierz prywatny był potrzebą nie zawsze publiczną, bo niestety zbyt często fakcyjną i osobistą; z biegiem czasów staje się coraz bardziej tylko paradą. Pierwotnie wojska prywatne składały się głównie z ubogiej szlachty zagonowej i z poddanych chłopów, których ćwiczono i ubierano na sposób niemiecki — agrestes, habitu vero Germani — później, zwłaszcza od czasu bezkrólewi po śmierci Zygmunta Augusta i po ucieczce Henryka Walezego aż w głąb XVI] wieku poczęli możnowładcy polscy robić t. zw. »zaciągi«, t. j. werbować na Węgrzech i Wołoszy żołdactwo najemne. Kiedy w czasie bezkrólewia po zgonie ostatniego Jagiellończyka wojewoda sieradzki Łaski toczy prywatną wojnę z wojewodą krakowskim Zborowskim, sprowadza sobie węgierskich hajduków; przed elekcyą Stefana Batorego gromadzi starosta Mężyk w Stężycy i .600 najemnego węgierskiego żołnierza. Tych werbowanych na Węgrzech, a osobliwie w Siedmiogrodzie i Sło-wacyi najemników zwano pospolicie »sabatami« i odtąd nie masz magnata, zwłaszcza na Rusi, któryby ich nie miał na swoim w°iny zamku. Rokosz Zebrzydowskiego, wyprawy Mniszchowskie do Moskwy, awanturnicze wojny, staczane przez panów polskich, Mohiłowych zięciów, o hospodarstwo wołoskie, prywatne wojny między Dyabłem Stadnickim a Łukaszem Opalińskim, między

ШШЪ

ses

PSIK vw

TJ

W:

Ха

^r-rj

■ XXX

Ź-S

гЧ;.

тт,\

7Щ':

fl

SF*f*

, * ri

Ш.

M-,:

, Ъ»Х*

чВМй

■Ï.»

fjpjy

f.j

^■7

mm

я*

йя

*"1Г

•'• ,J

§|§|&

§§§

mm »

n5|*3

. vvV<x

Gobelin wykonany w fabryce Radziwiłłowskiej. Własność Muzeum Przemysłowego w Krakowie.

рщ

I

? '

1®

it

fv

няеТЖЕй

.. i

Vf

5vl

~*4|

ч*1

ЙМ

hBF:

; ^

-4

Ш.

PI^Firai

si

1ШХ4

-Tl.

TXÎ

.ж;

i:.]

|P|

Si

XS

• ;j

IF

?.. ta

;j

dpp

Jf

M5-----**ЗГ

ШГ~* 'Tl

TO* J

!V

%...

рш||

ь/%Ж

шш

ff

t;r-

\\

ш,

Ш Sä

•M

i]

übsk

ii

giähj

i^s«

w* 4

г- -

il

р«е:

iff*

.ML«

г.---

à?i

ТГ4€1 1;

F; 1

y

gfen

ri

Jt.

5* 4|

f»

£■ 1

|£рйЗ

•T

Ts

Ë5

fi

i у fß

mtń

»\r.

rztSzz

pw

Ф

ssÿ'T.

Шг'

si

Gobelin Jakóba Zadzika, biskupa krakowskiego, z roku 1636. (Własność prywatna w Sztokholmie).

г

т

Г* * *

*• i

О

ч *

©

<

I*

6

V

—- ■    ■

■' ;

mi

L;

■flWWABSHĄREDITATISMEĄ. )

il

?»

51

ш.

fff

... И

ли

E»

«1 :

‘ . /*«

<

p|

EOVC/J)

sLIi

•:

Mfe

V.

I.Ä2

su

“34

’/

yre

•Г fl

If Г

ИЯ

Ж*

Г,-

pfct I

завод

■’

s.y.

ii

tar

Gobelin biskupa Michała Gniewosza obecnie w posiadaniu Hrabiego Brahe

w Skokloster (Szwecya).

V с

к rasów

4Н7

Ос.I

•;

Ш\

Ki

§

Э

fr ÄNI

-jjt

i-ч

u.;;

1

ZZ3y<*^

jgfe»

ЩЩ

1

*я

* у¹

sf"

I

I!

у

?M

■Г<Ш

U-

i-

*%*--    ,r~

'■: m

ЩШ

< s4 fm i

ш

-

i

i

Ш1

•,4ч

,r

Kw

V ®l

F я

#

fi.-s

f1

ü

ï&Z

«

/ /]

В I

о /.

film,

/"

■c

; i

<

4

■ xj

4

j

?

V* * ■ |!

Ï*S5

rm

M

rVj

fÄ

I !

w ы

if

I

Sn

F JE

Ш

y

I

m

i

ar****-.

^иттШщ^ #% %**,

SVPRTMVS

KH,NI lULONlA

( AIJdHAUI.,

m

,

ttP-,wß

;

;j

£ . .

%

j

W

P

t

1

Szpaler gobelinowy po Stefanie Korycińskim, W. Kanclerzu koronnym (*f* 1658).

(Własność prywatna).

-- > vy о /,

Ч

*>

г .*

ф

» >

Г

2-1

ь О £ ’ & < а,

Herburtem Szczęsnym a Stadnickimi z Leska i t. d. były epoką największego wzmożenia się tych band najemnych, tych bezkarnych, łupieżczych, na pół dzikich sabatów, trzymanych na żołdzie magnackim. Sapiehowie, Stadniccy, Ligęzowie, Krasiccy, Herburtowie, Potoccy, Jazłowieccy utrzymywali w tych czasach całe korpusy takiego żołdactwa, z swoją własną i całych ziem ruiną. Obok Węgrów i Słowaków spotykało się w tych najem- Bandy nych szeregach także rozhultajonych Lisowczyków, Tatarów, t. zw. Czeremisów czyli lipków litewskich, Szkotów, Niemców, nawet cyganów. Niektórzy możnowładcy miewali po kilka tysięcy najemnego żołnierstwa; stałe kadry w spokojniejszych nawet czasach wynosiły po kilkaset pieszego i konnego żołnierza. Stanisław Lubomirski miał zawsze 200 dragonii niemieckiej i 400 Węgrów na swoim dworze. Jeszcze w XVI11 w. każdy prawie zamożniejszy szlachcic miewa po kilkunastu albo przynajmniej po kilku ułanów lub kozaków, zato liczba magnatów, utrzymujących stale wojska nadworne, szczupleje bardzo, chociaż nie brak i w tych czasach dworów z ogromną stosunkowo siłą zbrojną; w Nieświeżu np. w r. 1792 była artylerya, chorągiew ordynacka, dragonia, lajbkompania i sześć kompanii piechoty po niemiecku zorganizowanej, razem około 6000 żołnierza.

najemne.

kich dworów.

Zamki i rezydencye wielkopańskie rozpadły się w gruzy; wpływ wiei-tylko mała ich cząstka zachowała się do naszych czasów w całości i z śladami pierwotnego splendoru. Na gruzach ich urosła legendarna tradycya, poetyczniejsza i chlubniejsza o(T prawdy.

Miały one momenta zasłużonej sławy, epizody dobrze spełnionej misy i patryotycznej i cywilizacyjnej, ale wpływ dodatni, jaki wywierały na społeczeństwo ubiegłych wieków, pożytek, jaki mu niosły, nie odpowiadał olbrzymim kapitałom, jakie w nich leżały, świetności materyalnej, do jakiej się wznosiły, brzemieniu

ZAMKI I PAŁACE

46

w końcu, jakiem przygniatały lud ubogi, przyczyniający się znojem i groszem do ich blasku. 1 Rzptę kosztowały więcej, niż dla niej były warte. O ile były warowne, wstrzymywały do pewnego stopnia zagony najeźdźców i dawały schronienie uboższej szlachcie i najbliższym przynajmniej gromadkom bezbronnego ludu; o ile były tylko rezydencyami, zastępowały poniekąd miasta, bo w każdym wielkim dworze był ksiądz, lekarz, aptekarz i rzemieślnik. Dawały ubogiej szlachcie chleb łatwy, ale nie uczyły pracy; były może akademią ogłady, ale bardziej jeszcze szkołą serwilizmu i zuchwalstwa. Wpływu społecznego w kultu-ralnem znaczeniu i w pełniejszej mierze mieć nie mogły, raz dlatego, że ich stosunkowo było zbyt mało, powtóre, że między niemi a całem ich otoczeniem otwierała się przepaść, której wypełnić jedna strona nie chciała lub nie umiała, a druga nie mogła.

ROZDZIAŁ DRUG)

DWORY I DWORKI

].

Sielskość

Polski.

ielskość i rycerskość to główne, niemal wyłączne cechy życia szlacheckiego w przeszłości. Nad ten spiżowy posąg w warszawskim pałacu kanclerza Ossolińskiego, wyobrażający Polskę w postaci niewiasty z pługiem u stóp a z mieczem w dłoni, nie mogło być trafniejszej allegoryi. Ów zwyczaj drobnej szlachty niektórych okolic kraju, która przy rozmierzaniu zagonu używała szabli jako jednostki mierniczej, owa legenda o wielkim hetmanie, któremu kiedy jeszcze był młodzieńcem, wręcza spotkany na polu chłopek właśnie co wy oraną pługiem buławę, wróżbę i godło przyszłej dostojności i chwały — to symbolika ziemiańsko-rycerskiej cechy polskiego świata. Sielskość daje wszystką barwę życiu, obyczajom, wczasom i trudom, historyi nawet i literaturze. Jeden z uczonych naszych wykazał trafnie na krakowskim zjeździe Kochanowskiego, jak nasi pisarze i poeci wszystkie swoje obrazy, przenośnie, porównania czerpali z sielskiej wyłącznie obserwacyi. »Wsi spokojna, wsi wesoła, któryż głos twej chwale zdoła« —

słowa te czarnoleskiego poety służyć mogą za dewizę życiu całej szlacheckiej Polski, a mnóstwo jej waryantów spotykamy nie-tylko w drukowanej literaturze, ale i w tych rękopiśmiennych wierszach i wierszykach, które się przechowały po bezimiennych autorach. Warto dla charakterystyki tej dominującej strony polskiego życia w przeszłości przytoczyć tu kilka zwrotek jednej z tych wierszowanych gloryfikacyj sielskiego, ziemiańskiego bytu, którym Karol Szajnocha w swoich Dwóch latach nie wahał się przypisać wagi historycznych dokumentów, stwierdzających powszechną idyllizacyę szlachty ze szkodą jej politycznej i rycerskiej energji w przededniu wielkiej burzy, co miała wstrząsnąć podwalinami Rzeczypospolitej w połowie XVII wieku:

O pompy żadne nie stoję,

Mając spełna wioskę swoję,

Z kmiotkiem sprawa, moja zabawa.

To moje wszystkie klejnoty:

Dobra myśl, tańce, zaloty,

Wieniec na głowie; fraszka królowie.

Zaprzągłszy w pług sforne woły,

Rad zasiadam z przyjacioły,

Wszystkie tytuły: pełne ampuły.

Najdzie w piwnicy węgrzyna,

Chmiel wystały do komina

Niech przystawiają, a w dudy grają.

W kuchni domowa zwierzyna,

Sam jeleń nie nowina,

Rybkę mam świeżą, chleb na stół dzieżą.

Czasem też i z kramnym jadam,

Czasem i z książęty siadam,

Choćbym tu przydał: i królam widał.

л

*

it

^-bpŁi

il

ï,

Ici

aa

.KŚ

НЯ

Jl

ÉBAS

шт

аш

штш

dl

iïïïïïïîî

wm

fi

Euxfuur Sculpt,.

I Oioi

X4I

rv'

■ЛУ

mm

'ЩШГ

•il

?!

Т^'Ч'-

mmm

fl

mm

->Æ

z>

да

-•s

ЛШ

WL

fttiÄ

t&ni

ШЩШШ

wm

.s

aft

ш,

il

штат

Va

il

m»

'ù.

sa

wm

=====

Si

EV

Kl

Canape, cxccatdpcmr AlC l&Gcnntfr cLaliicLcnshv Grand. Al ^do Lev Ccmroruie/ dô Pûlû^p П& > &tv ip3ó

A Pans chce Fl u muer rue S * JLiccpuc au/covv do celle des JH CLthuruis. CP A*

Meissonier’a.

Paryżu dla Marszałka W. Kor. Bielińskiego według rysunku

GZX

Kanapa wykonana

Lamus pełen wszelakiego Jest rynsztunku żołnierskiego,

Obrona w zdrowiu jest w pogotowiu.

W stajni Turek ugłaskany,

W stadzie cekiel farbowany,

Jest i siedzenie świetne na ścienie.

Obora tłusta, w stodole Nie pustki, bo płodne role;

Za okny pszczoła, dyeta zgoła.

Karczma we wsi, pode dworem Łaźnia, browar nad jeziorem,

Granica z lasem, drwa jak za pasem.

Młyn i tracz na bystrej wodzie,

Jarzyny bujne w ogrodzie,

Chmielniki w tyle, aż wejrzeć mile.

Miasto blizko, targ niegłodny,

Kościół we wsi, sąsiad zgodny,

Chłopów gromada — cóż wsi za wada ?

Wsi cnotliwa, bodaj tobie Kwitła sława ku ozdobie!

Jam twój, tyś moja, mój skarb chęć twoja!

»Jam twój, tyś moja«

słowa te ostatniej zwrotki to Gniazdowość. jakby dewiza ścisłej, prawie nierozerwalnej łączności z gniazdową posiadłością. Należał szlachcic bardziej do swojej rodowej wsi, niżeli ona do niego, bo kiedy jej już nie miał, ona go jeszcze miała; straciwszy ją, nadal do niej należał, z niej się pisał, choć już po innej wziął nazwisko. Posiadłość ziemska nazywała się przecież także »imieniem« — nie miało się imienia bez »imienia«. Ta gniazdowość, rodowość, pierwotność pochodzenia za-

chowywała się w nazwisku członków jednego i tego samego rodu, rozbitych i rozprószonych po całym obszarze Rzpltej — mamy Herburtów dobromilskich, odnowskich, dziedziłowskich itd., ale wszyscy piszą się z Fulsztyna, tak jak wszyscy Ossolińscy z Tęczyna, Rejowie z Nagłowic, Twardowscy z Skrzypną, Wa-powscy z Radochoniec i t. d. Znamienna to rzecz, że kobiety nie pisały się swojem zlokalizowanem nazwiskiem panieńskiem, ale zawsze po pierwotnem rodowem gnieździe, po »imieniu«. Fredrówna poślubiona Ossolińskiemu nie pisała się z Fredrów Ossolińską, ale z Pleszowic Ossolińską, Jazłowiecka zamężna za Bełzeckim nie z Jazłowieckich Bełzecką, ale z Buczacza Bełze-cką i t. d. Zwyczaj ten utrudnia niekiedy zoryentowanie się w rodowodach, bo kiedy chodzi o mniej znane, nie-historyczne osoby, niełatwo dociec, jakie nazwisko panieńskie nosiła czyjaś małżonka i nie bez trudu dochodzi się, że z Kruźlowa Balowa, to z domu Pieniążkówna, z Irządza Orzechowska, to z domu Bolestraszycka.

Zwyczaj

spadkowy.

Prawo

bliższości.

Nie bez znaczenia dla tej nieprzerwalnej łączności z rodowem gniazdem był zwyczaj staropolski, że nie najstarszy ale najmłodszy syn dziedziczył rodowy majątek — chodziło tu jakby o absolutną bezpośredniość kontynuacyi rodu, chciano niejako, aby właśnie najpóźniejsza, ostatnia latorośl osiadała konarem na pniu dziedzicznym, aby ostatnie właśnie ogniwko zaczepiało o dalszy łańcuch potomstwa. Dawało też prawo możność powrotu do straconego rodowego gniazda; t. zw. tytuł bliższości, ius retractus, ius propinquitatis, ułatwiał odkupienie rodzinnego majątku od nabywcy po tej samej cenie, w jakiej był sprzedany. Była też pielesz ojczysta podwójnie drogą; obok realnej wartości miała urok idealny, historyczny, pamiątkowy: hic sacra, hic gens, hic maiorum multa vestigia, mógł o niej powiedzieć z Cy-

Л

m

mm

Ш1Ш

-L

-

t.

■

7**

4 :

:JL

И

m

*

»

mm

J

3

a

ssłie*a

*

f

i

I

& .

Ÿ i

к

К

•"**Г

m

......■ '

Я

И ! ж

■J

;z> ..N $?

- i

Ci

Sä

ш

Li

H

-,

■KL

i

к

ЯГ^

№

w

ЗЕТ

ёшй

Ш :::

i

I

MMiiin»\тиШ»’тЛ

«

ï

%r:Wi

üÉîiii

ill

ним

Ж

S2

K#

--

li!

2ш#

’

_ --

MSHô :

mm

s*®

»

.....___

..............

--------i

— ‘Г'

m

.

■

Ш

vmàf**

Л

~r

CJ

i

ш

mm i

я

1

m

fl

pf!

ali

1

-i;.i

i

» I ii

J

Jflj|p:

!

Łóżko z pałacu marszałka Bielińskiego, Rycina ze zbiorów Pawlikowskich.

f r-

P■    <r

f

V С* '

Vv -

ceronem szlachcic starego gniazda. Cała zaś tradycya i gniazda i rodu, cała niejako synteza, cała suma najżywotniejszych i naj-poufniejszych warunków czci i bytu rodzinnego mieściła się w ścianach tego szlacheckiego dworu, o którym mówić właśnie mamy.

Dwór w regule drewniany.

Bywał zazwyczaj drewniany, bo w zgodzie z swoją ogólną sielską fizyognomią, po za nielicznemi zamkami i pałacami, poza liczniejszemi od nich kościołami i klasztorami, cała Polska, jak już raz zaznaczyć mieliśmy sposobność, była drewniana. Wiemy, że nie mówiąc już o zwykłej szlachcie, senatorowie mieszkali w drewnianych dworach: »w podłem drewnianem budowaniu majętności nasze chowamy«, powiada Górnicki. Że stosunkowo wiele wiemy o świetności zamków i ich wewnętrznego urządzenia, zawdzięczamy właśnie temu, że było ich mało, że stanowiły wyjątkowy przedmiot admiracyi dla swoich i wyjątkowy punkt obserwacyi dla obcych, a że dlatego właśnie przez swoich i obcych tak często i stosunkowo tak obszernie były wspominane i opisywane, więc sprawia to na nas złudne wrażenie, jakoby ten splendor wielkopańskich zamków i pałaców dostatecznie gęsto i szeroko roztaczał się po ziemiach polskich, aby im nadawać jakąś ogólniejszą cechę wysokiej materyalnej kultury.

Warunki wygody i bezpieczeństwa.

Jak wszędzie i zawsze, wygoda i bezpieczeństwo były naj-ważniejszemi warunkami domostwa; tylko że wymagania wygody były w Polsce znacznie mniejsze, a wymagania bezpieczeństwa znacznie większe niż gdzieindziej. Hartowniejsza odporność zdrowia i większa śmiałość fizycznego życia redukowały wygodę do bardzo skromnej niekiedy miary, podczas gdy rozmaite rodzaje niebezpieczeństwa, nieznane czasom dzisiejszym i nieznane nawet w przeszłości innym krajom, wymagały w Polsce odrębnych środków ostrożności. Były całe dzielnice Polski, które czy to

z powodu swego pogranicznego położenia, czy to wskutek in-Obronność nych szczególnych stosunków lokalnych, wymagały po mieszkańcach swoich ciągłej ostrożności i ciągłego pogotowia do zbrojnego odporu napaści. Kresowe położenie, blizkość »pa-szczęki tatarskiej« i mało co bezpieczniejsze sąsiedztwo takich bezustannie zawichrzonych krajów, jak Wołoszczyzna lub Siedmiogród, a w końcu miejscowa przewaga niesfornych, w każdej sposobniejszej ku temu chwili dziczejących aż do otwartej anarchii żywiołów społecznych

dworów.

wszystko to sprawiało, że nawet

w czasach spokoju żyło się jakby na wojennych czatach. Da się to przedewszystkiem powiedzieć o Ukrainie, Podolu, Wołyniu, o całem województwie ruskiem. Stąd poszło, że w tych stronach Polski każdy ziemianin mieszkał jakby w małej for-teczce. Każdy prawie nieco zamożniejszy dwór szlachecki był obronnym do pewnego stopnia zameczkiem i taką mu też da-Zameczki. wano nazwę. W aktach publicznych XVII wieku spotykamy się ciągle z nazwą fortalitium w miejscach, gdzie, jak dowodnie wiemy, nigdy twierdzy w najszerszem choćby znaczeniu tego słowa nie było, bo tak nazywano dwór szlachecki, skoro był tylko okopany lub obwiedziony ostrokołem, choćby był zresztą cały drewniany. Że istotnie chodziło tu o dwory drewniane i że wogóle nazwa fortalitium oznaczała zwykły dom, nieco lepiej od nagłej nocnej napaści ubezpieczony, wypływa nietylko z opisów bliższych ale i z stałego określenia fortalitium muratum tam, gdzie chodziło o siedzibę murowaną, jak niemniej z faktu, że prawdziwie obronny zameczek dla odróżnienia nazywano arx.

Z inwentarzy dóbr szlacheckich XVI i XVII wieku, jakie się nam dochowały w aktach sądowych, da się powziąć wyobra-Basztyi wały.żenie, jak wyglądał taki drewniany szlachecki zameczek. Przedewszystkiem cechą jego główną była baszta czyli jak ją niekiedy

V'Jj

<fx

Nässt

<v

ЛГЖ,

ш- *»JV„

-«J

b-.

ri

Koreliczach.

ИГ-/

Cv

Г⁷

c Al

’ i V.

J^Vjâ

JJ

il

tant-

N*

LJ.

*r_

ч.%!

Typy służby rękodajnej szlacheckiej. Z gobelinu XV]]] w. z fabryki Radziwiłłów w

s>

p<

/■>.

CT-I

, ьч

Ш.

'r-V

Ÿ.

. V%>

fei

( ■■

r*

vh

L..

7Ж

'RA It 3 W

ч\ А

nazywano, bojnica. Nawet w domach, które materyałem i bardzo dorywczem wiązaniem ścian przypominały lepsze nieco chaty włościańskie, nawet tam, gdzie ściany te w znacznej swej części sklecone były z chrustu i lepione gliną, bywała baszta, oczywiście także drewniana, jak to wiemy np. z inwentarzy ziemi sanockiej z r. 1645 (Pisarowice). Baszta taka służyła bardziej do straży niż do obrony, czuwali na niej zwykle poddani chłopi, którzy na znak czujności musieli śpiewać lub dąć w piszczałki, zwyczaj, który się dochował do naszych czasów u nocnych wart wiejskich. Baszta miewała co najmniej cztery sążnie wysokości, a szczyt jej opatrzony bywał w strzelniczkę o sześciu lub ośmiu okienkach. Bywały drewniane zameczki, które miały po kilka baszt; np. w Tustanowicach, majątku Stadnickich, dwór otoczony dokoła wysokim wałem, opatrzony był trzema drewnianemi basztami na podmurowaniu; w jednej z nich była także kaplica, w drugiej świetliczka z komnatką, a na spodzie »schowanie«, w trzeciej większe pomieszkanie i skład broni. Wchodu do tak obwarowanego obejścia strzegła piętrowa brama z izbą i strzelnicą o »trzech wierzchach«. Dwór drewniany w Korzenicy pod Jarosławiem według krótkiego opisu z r. 1670 otoczony był wałem i fosą, a opasywał go nadto dokoła parapet z silnych balów, przerywany drewnianemi basztami; dwór w Wielkich Oczach oprócz wału miał cztery baszty, ubijane z ziemi, dwór w Drozdowicach w przemyskiej ziemi (r. 1661) miał pięć baszt bardzo znacznej wysokości i objętości z drzewa jodłowego. Naj-obronniejsza z nich zbudowana była z kręglaków, trzy dalsze z materyału »pod hybel ciosanego«, jedna »z pruska« na glinę robiona. W basztach tych były sienie, wiodące do izb; w każdej baszcie była izba i komórka sekretna, a izby te były wcale przestronne, miały bowiem po 2, 3 i 5 okien. Jedna z baszt

Straże nocne.

uwieńczona była drugą małą baszteczką. Bardzo ważnym, ważniejszym może jeszcze od baszty środkiem obronnym były ostro-Okop. kół j okop. Taki okop składał się z fosy i wału; fosa miewała zazwyczaj cztery łokcie szerokości i trzy łokcie głębokości, wał zaś bywał na sześć łokci wysoki. Jako typ takiej obwarowanej siedziby szlacheckiej posłużyć nam może rezydencya wojewodziny mścisławskiej Kiszczyny w Ożomli. Sam dwór drewniany Ostróg, i jego podwórze obwiedzione były wysokim ostrogiem czyli częstokołem z silnych dębowych pal ów, które u góry zaciosane były jakby w groty dzidy; u dołu ostrokół ten wzmocniony był podsypem ziemi i podgrodzony silnym płotem, sięgającym po pas człowieka, To był pierwszy okrąg warowny. Za nim szło Tyn. gospodarskie podwórze, otoczone dokoła t. zw. tynem, to jest bardzo mocnem i Wysokiem ogrodzeniem, ociernionem u góry, a poza tern ogrodzeniem opasywały i zamykały cały obszar siedziby wał wysoko usypany i głęboka fosa. Ale nawet po przesadzeniu okopu, po wyrąbaniu ostrogu, po przedarciu tynu, napastnik i najeźdźca spotykał się z oporem samegoż domostwa mieszkalnego. Okna bywały silnie żelazem okratowane, drzwi wchodowe grube, dębowe, gęsto okowane i mocno zamczyste strzegły wnętrza, a sień wstępna bywała także niekiedy bardzo obronna. W Kielnarowej, w ziemi przemyskiej, fortyfikacya dworu obejmowała sień i wiodący do niej zwód wchodowy. Oto co czytamy w inwentarzu spisanym w r. 1668: »Zwód z dębowych ław na dłoń grubych, długiemi żelaznemi gwoździami wskroś przenitowany, który się na łańcuchach przez ścianę wciąga i klamrami żelaznemi zakłada dla bezpieczeństwa nocnych zajazdów. Sień wielka przestronna, w której obrona potężna dla napaści nocnych, można się samoczwart storn człowieka obronić. W tejże sieni drzwi bardzo potężne dwoiste, z sieni

ЁШ&:

й р|

s=ksb^

ЧШ

im*' _■:

sa

■#“

BBB*!«S3«S3C=5r

ас

/5

-^srr-

Ч"Т г.. <*

ïîîw i

!2l

Rł: ■ :

-M

-

■i

i

--Е3Ч—• ..

ЩРИ

зш

esssssr^

..

<7-    “ -

mm

ii

8Ц3;

au.-:

! EL

Widok idealny zameczka drewnianego polskiego. (Odtworzyli i rysowali Kazimierz i Tadeusz Mokłowscy).

-r. z-fëi

ЩЧ

fl

№•

ф

/

i KRAKÓW

Ss4j/^ecrt.»

S?

■Л \\

\\

lipowe a z dworu dębowe, na zawiasach trzech żelaznych, ćwiekami szerokiemi na wskróś przenitowane i gęsto sadzone, tak że je przestrzelić i wyrąbać trudno. Kuny żelazne dwie potężne do zasuwy poprzecznej, na drugą stronę przewiedzione i zawijane z dworu w słupach w ocapie nad drzwiami; sztaby węgierskie, pod progiem wyburtowany kloc, gdzie się drzewo na dole usuwa, a u góry w kunę wchodzi, trzymając potężnie poprzeczną zasuwę«. Każdy taki zameczek posiadał oczywiście swój arsenał, czasem nawet bardzo zasobny w działka, moździerze, hakownice, muszkiety, w proch strzelniczy, gotowe już naboje i w ołów na kule. Nie zapominano też o prowiancie, którego zapasy w każdym zresztą zamożniejszym domu szlacheckim bywały bardzo obfite, a składały się także z żywności, która przez długi czas konserwować się dała, jak np. z solonego mięsa, suszonych ryb, głównie szczuk i pstrągów, kasz rozmaitych i t. p. Bardzo często spotykamy w spisach prowiantowych »suchy chleb na wojnę«, t. j. suchary.

Samborze.

Ale nawet i takie siedziby szlacheckie, które nie były zameczkami w rodzaju opisanych powyżej, ubezpieczone były dostatecznie od nieproszonego napastliwego gościa, o którego nie było trudno. Przestrzegano tego, aby jak mawiano: pierwej było Otwórz a dopiero potem Vomagaj Bóg. Obejście dworskie opasywał wysoki płot, silnie grodzony, zamożniejsi zdobywali się na odylowanie, pokryte gontowym daszkiem, lub na t. zw. za-miot, po dzisiejszemu parkan, złożony z desek, wpuszczonych horyzontalnie w dębowe słupy. Silna brama, pilnowana przez wrotnych, strzegła podwórza, drzwi wchodowe z grubej dębiny, okowane, i żelazne ostrowia, t. j. kraty u okien, strzegły samego domu. Brama główna, wiodąca na obejście, miewała najczęściej t. zw. samborze, t. j. po obu bokach bramy i nad nią były pią-

terka, przeznaczone na mieszkanie wrotnych stróżów, do którego schody prowadziły od wewnętrznej strony podwórza. Niekiedy samborza takie były uzbrojone, np. we dworze w Tropi umieszczone były w bramie dwa działa i trzy moździerze, często też bywały ważną integralną częścią obwarowania i łączyły się z basztą. Opis takiego bardzo okazałego i tak pod architektonicznym jak i pod obronnym względem bardzo rozwiniętego samborza daje nam wizya drewnianego dworu w wspomnianych już Dro^ zdowicach, tenucie starosty przemyskiego Madalińskiego. Samborze to zamykało wjazd do okopu i stanowiło niejako piątą basztę; dwoje wrót wielkich żelaznemi ćwiekami nabijanych, na sporych żelaznych czopach, miało potężne wrzeciądze, które odsuwano tylko w razach wyjątkowej potrzeby, zwykle bowiem wchodzono i wychodzono małą furtką. Po obojej stronie tej bramy znajdowały się komory dla chowania sprzętów lub broni, na samych zaś wrotach i na przylegających komorach położone były dźwigary, na których wznosiło się piętro, t. j. izba z drzewa jodłowego pod hybel ciosanego, o pięciu oknach, każde okno na dwa łokcie wysokie a na półtora łokcia szerokie. Okna miały szyby ze szkła weneckiego, rżniętego w cegiełki i w ołów oprawiane; w izbie był piec gdański i komin murowany, obok izby alkierzyk. Dach dwoisty łamany z blaszanym powietrzni-kiem pokrywał całość.

Mądrym zwyczajem staropolskim przestrzegano, aby dwór Oryentacya. by| budowany »na jedenastą godzinę«, to jest, aby jego czoło czyli fasada frontowa miała pełne słońce w tej porze dnia, kiedy ono nie dobiega jeszcze samego południa. Tym sposobem wszystkie strony domu miały słońce o pewnej porze dnia, podczas gdy dwory z czołem na pełne południe nie mogły go mieć w tylnych, ku czystej północy zwróconych pokojach. Sam

CEE

щр.

Rys poziomy rozmieszczenia zameczka polskiego drewnianego. (Odtworzenie Kazimierza i Tadeusza Mokłowskich).

mmw

Przekrój przez rów i ostrokołowe utwierdzenie w zameczku polskim. (Odtworzenie Kazimierza i Tadeusza Mokłowskich).

^ <-*Ч

przezna-

rozkład pokojów mieszkalnych bywał różny, a z lustracyj i inwentarzy nie da się wywnioskować jakaś stała norma lub złożyć jakiś typ przeciętny; nie było go też zapewne; tyle wszakże da się powiedzieć, że niemal powszechną regułą był podział domostwa na dwie równe połowy, przedzielone sienią bardzo obszerną. Do sieni wchodziło się z ganku, o którym wiemy, że bywał »balasisty«, sama zaś sień i rozmiarami swemi i czeniem uchodziła prawie tak samo za pryncypalną część domu jak sala stołowa. Czem w zamkach zawartych był dziedziniec, służący za punkt zborny, za majdan, tern w dworze szlacheckim była sień. Tu odbywały się sąsiedzkie sejmiki, tu gromadziła się czeladź w razie alarmu, tu gotowała się wyprawa łowiecka lub zajazdowa, tu wreście na sianie spali pokotem goście w czasie wesel, festynów, pogrzebów. Ściany sieni służyły do wieszania broni i sieci myśliwskich, a ogrzewał ją zazwyczaj olbrzymi komin murowany. Z sieni prowadziły drzwi w trzech kierunkach, naprzeciw wejścia głównego do ogrodu, sadu czy też wirydarza, na prawo i na lewo do pokojów. Jedna ze stron czyli połowic domu była pańską, druga w przeważnej części czeladnią. Po stronie pańskiej najobszerniejszą i najgłówniejszą była izba stołowa, po niej szła świetlica, nazwana później bawialnią, a jeszcze później salonem; podrzędniejsze już i czysto poufne znaczenie miały salki, izby, komnaty, pokoje, alkierze, przyboki, komory. O ile te rozmaite nazwy były dowolne a o ile uzasadnione odmiennością rozmiarów, formy lub przeznaczenia, nie łatwo dziś oznaczyć stanowczo. O komorach wiemy, że były to małe izdebki, przeznaczone na chowanie rozmaitych ruchomości i zapasów pod stałem zamknięciem i nazwa ta w tern samem znaczeniu rzeczy dotąd przechowała się u ludu; alkierze nie zawsze znaczyły to samo, czemu dziś tę nazwę dawać zwykliśmy. Nie

Rozkład

domostwa.

Sień.

Alkierz i komora.

bywały to ani t. zw. dziś nisze ani alkowy — bardzo często nazywano tak nawet duże i jasne pokoje, bo liczące 6 do 8 okien, jak tego dowodzą lustracye. Alkierz odpowiednio do swej nazwy, pochodzącej od niemieckiego Er^er, bardzo długo, bo aż w głąb XVI1 w. oznaczał izbę narożną, która zamykała przestrzał pokojów, a ujęta była ścianami wykuszu albo wogóle tej części domu, który wysuwał się czy to na rogach czy też z boków budowania naprzód i tworzył rodzaj wyskoku. Oprócz nazw wymienionych miały pokoje każdego większego dworu jeszcze inne specyalne nazwania, bądź to od urządzenia i koloru obicia lub malatury, bądź od użytku, do jakiego służyły; były więc pokoje przyjacielskie czyli t. zw. złożenia, t. j. pokoje gościnne, pokoje białogłowskie, a dalej pokoje czerwone, zielone, farfu-rowe i t. p.

Architektura

Styl

rodowity.

Jak się przedstawiały dwory zamożnej szlachty w XVI dworków, j XVII wieku na zewnątrz, o tern brak wystarczających wskazówek. Nie mamy też ani dochowanych zabytków architektonicznych ani rycin z owych czasów; wszystkie te drewniane dwory padły ofiarą pożaru, czasu i manii nowatorstwa, która w ostatnich latach XVIII wieku opanowała zamożniejszą szlachtę. To, co dochowało się do naszych czasów, sięga zaledwie XVI11 lub ostatnich lat XVII wieku. Architektura dworów szlacheckich rozwijać się musiała jak wszędzie i zawsze, najpierw pod wpływem głównego materyału, którym było drzewo, dalej pod niemniej decydującym wpływem klimatu, warunków życia, kultury i bezpieczeństwa, a te były całkiem odrębne w Polsce. Mógł też i powinien się był wyrobić styl rodowity polski, czy się jednak wyrobił, czy istniał w XVI i XVII wieku, jest to pytanie, na które nie mamy jasnej odpowiedzi. Doszukiwanie się śladów tego stylu w zachowawczych formach ludowego budownictwa, resty-

>

'

2

7

• ;#Ł-

X

%

955ч

Ü)

ł®

А

/> /

5?

R

й Ш

J......./

% s ■

ч

'\

J "ЯШИ

га

ЦЛХ \ч

Vv

'J' ~TzSsn^aev^- - тЛё-.

{..Л

1>-

, L^;:.^

I

I or«. |7е-

S .л

fc- V

•Ч Ж

с «

с>

/Г

.- ч> *

1 ? !

Г-4,

\

V

:

Д!

^ Л гЙ

I» 1 *

t

;V,v

'ś|4

•;ч;:

s

4

. ⁴V „

Г

X'. '4

—w

; *4'i

¹

:.;4 J

• d

»7,

ННЧргг¹"

*• '    ■* V4

•V •»••>.• • чЧй/.

i?

if*:'

'•

?

ч

и

К i

л

’JSu'4;

: :

*4

JHH

■■ ■-•:>: ■ • '■    lpf%s»

1Ш

Il

Dworki staropolskie.

в»

|Ui

11Ш11ШёЧЧЧг    i ■

.

f

•J

Safy

№1

i.ry-

Ж*

apS* I»

tucye i architektoniczne hipotezy dzisiejszych autorów polegają raczej na fantazyi aniżeli na znajomości starego świata polskiego. Jedyny typ starych dochowanych dotąd dworów, powtarzający się stosunkowo dość często we wszystkich niemal dzielnicach polskich, owe barokowe dwory z łamanemi dachami o dwóch kondygnacyach i z narożnikami o stromych, jakby wieżyczkowych lub basztowych kopułkach czy hełmach, są tylko naśladowaniem w drzewie pałaców polskich z ostatnich lat XVII i z XV]]] wieku; naśladował w nich mały szlachcic wielkiego pana, domorosły cieśla Mansarda i Lepautre’a. Zdaniem naszem pochodzą one z bardzo już późnych czasów, już dobrze z XV]]] wieku, a prototypu ich szukać należy w pałacach warszawskich tego rodzaju, jak nieistniejący już dziś pałac marszałka w. kor. Bielińskiego, zbudowany przez Fontanę, lub również już tylko z rycin znany pałac Łubieńskich na Królewskiej ulicy. Mimo tego nieswojskiego pochodzenia architektura tych dworów i dworków tak była w Polsce ulubiona, tak się często powtarza całą swoją artykulacyą, tak zresztą pod siekierą polskiego cieśli i pod wpływem naiwnego przeniesienia form i ornamentacyi z kamienia i muru na drzewo, przybrała cechy jakiejś swojskiej oryginalności, wkońcu tak długą ma za sobą tradycyę, że posiadła niejako indygenat i dziś prawie słusznie uchodzić może za wzór ozdobniejszego budownictwa sielskiego. Atoli ściśle rzecz biorąc, ten właśnie typ budowniczy nie zgadza się z najistotniejszą może cechą starodawnego dworu polskiego, a to dlatego, że jest niejako dośrodkowo, zewnętrznie pomyślany, że dyktuje z góry formę i przestrzeń, że tworzy stale zamkniętą całość, do której nic dodać i z której nic ująć nie można, że zatem daje za wiele albo za mało. Tymczasem dwór staropolski powstawał odśrodkowo, rozwijał się i uzupełniał od wnętrza na zewnątrz, a nie

Typ

barokowy.

Odśrodko-

wość

budowy.

przeciwnie; nie był nigdy od razu gotów i dlatego ani z góry pomyślanej architektury, ani zamkniętej, organicznej niejako arty-kulacyi posiadać nie mógł. Stawał się powoli, robił się, rósł, aż się stał i urósł w pełnię. Miał swoją biografię jak człowiek, a ta historya jego życia czytała się w jego przystawkach, dobu-Dobudówki. dówkach i przebudówkach. Nie był prędzej skończenie gotów, zanim nie mieścił wśród swoich ścian trzech pokoleń. Miał sto lat wzrostu i dojrzewania. Dziad go zaczął, wnuk dopiero ukończył. Bez wszelkiej przesady mógł o nim śpiewać Wespazyan Kochowski :

Tu ojciec z dziady, krewnych gromady, 1 mali wnukowie

Dzieciństwa doszli, tu w zgodzie rośli Przy swej starszej głowie.

Nie miał też dwór staropolski prawie nigdy architektonicznej jedności, musiał być do pewnego stopnia nieforemnym aglomeratem, ale improwizowanym układem swoich mas i członków nabierał malowniczości, a że był szczerym wyrazem życia, potrzeby, obyczaju, smaku kilku pokoleń, miał charakter. W re-Pietra. gule dwór drewniany nie miewał piętra, twierdzenie jednak, z jakiem się ostatniemi czasy spotykamy w naszej fachowej literaturze, jakoby go nie miał nigdy, jest mylne. Bardzo często spotykamy się w starych lustracyach i inwentarzach z pokojem lub komnatą górną, a o niektórych dworach wiemy stanowczo, że miały cały szereg piętrowych izb, jak np. o dworze drewnianym Wielopolskich z XVII wieku w Tropi, gdzie na piętrze była sala, izba stołowa i kaplica, a więc cała reprezentacyjna część domostwa. Jeszcze wcześniejszy, bo z r. 1582, inwentarz Modlnicy Wielkiej pod Krakowem, własności niegdyś Salomo-

kr

\>o

да

w*

Jl>&

сз

E£b

<4

tfi-

HE

4-

Ijî*

*T>

Г!

>=»

ЛШЕ

c:>.t

.<r ¹

^T

¹ ć3p<ii£s&i

Cź2)ivwr -sft/ 4 j^crrotiM

Dworek Opalińskich według szkicu Gastona Chiaveri.

'i ■ V;

г*

Pr r \ :

%:л

A > *>

ÏR

S:

iw^

-, чЧ.. \-л *

ШЖ

\1

y y-,

ши

шкя

I ЦЦ^ ЦЩ

MU~*-

№!

■.....- .-M?

Dwór starożytny w Jasionowie w Sieradzkiem.

К Г; А л0 ./

nów, a później sekretarza królewskiego Stanisława Fogelwedera, zapisuje dwór drewniany z piętrem, mieszczącem w sobie salę o sześciu, alkierz o czterech oknach, izdebkę, kilka komór, spiżarnię i ganeczek. Dwór drewniany, zbudowany w r. 1660 przez starostę przemyskiego Madalińskiego w Drozdowicach, którego opis zachował się w aktach grodzkich, nie miał piętra mieszkalnego; piętro jego stanowiła kaplica, do której się wchodziło schodami z olbrzymiej (sieni, ogrzewanej dwoma potęźnemi kominami. Kaplica ta, jako piętrowy fronton, nadawać musiała dworowi formę okazałą i wielce malowniczą, która z szczegółów opisu dałaby się odtworzyć z przypuszczalną wiernością. Oto u głównego wejścia do dworu był ganek podjazdowy, czyli jak ją nazywa nasz opis »wystawa«, składająca się z kilku dębowych słupów i obwiedziona dokoła galeryą z balasów, a na tych słupach spoczywała jakby loggia lub wykusz kaplica, również galeryą z balasów otoczona. Miał więc ten fronton drozdowieckiego dworu dwoistą galeryę, rodzaj piętrowej ciesielskiej kolumnady, która nadawała mu bogatą a lekką i jakby koronkową artykula-cyę, a jeśli dodamy do tego, że kaplica uwieńczona była bardzo misternym i ozdobnym dachem, a właściwie hełmem w troistą banię z blaszanym powietrznikiem, jak to zapisuje lustracya, jeśli zważymy także, że polska ciesielka, ta wspomniana już przez nas magnifique charpenterie, którą podziwiali Francuzi w Polsce, celowała w profilowaniu i dekoracyi swego materyału dziemy mieć wyobrażenie, jak malowniczo i oryginalnie wyglądał dwór drozdowiecki. Ale nie sama tylko »wystawa« z kaplicą stanowiła jego architektoniczną oryginalność. Dowiadujemy się dalej z opisu, że dwór ten miał okap suty wiązany, bo czytamy, że »ciężar dachu nie na budynku ale na wiązaniu dokoła budynku uczynionem leży«, a przypuścić śmiało możemy, że

to bę-

to wiązanie nastręczało cieśli pole do pokazania całej swej sztuki.

Już z tych kilku przykładów wnosić można, że jakkolwiek domostwa szlacheckie w regule obchodziły się bez architektonicznych ozdób i na zewnątrz poprzestawały ściśle na tern tylko,

Ozdobność co dyktowała praktyczna potrzeba, nie tak rzadkie przecież były

budowy.

dwory, w których i fantazya budowniczego i zmysł estetyczny dziedzica szukały pola do popisu. Ulryk Werdum w opisie podróży swojej w Polsce w latach 1670—2 często przytacza dwory szlacheckie drewniane, które oryginalnością lub ozdobnością swoich form zwracały jego uwagę, jak np. piękny dwór o pięciu szczytach pod Mławą, dom dwuszczytowy w Mikoszycach, dwory w Korzenicy pod Jarosławiem, w Wielkich Oczach, Pi-Dach. laszkowicach i t. d. Spotykamy też często w dawnych opisach i lustracyach wzmianki o »gwiazdach« i »karczochach«, zdobiących szczyty i przyczółki domostwa, o dachach »z czterma wierzchami«; autor znanego pamiętnika Poczobut, budując dom w Zarościu (r. 1683), ozdabia go malowaną kopułą i gałkami z blachy; niedokładny nawet opis dworu w Modlnicy dostarcza nam niewątpliwych wskazówek, że była to budowa o bogatszej artykulacyi i że uderzać musiała malowniczą sylwetą, wynika bowiem z podanych szczegółów, że piętro było mniejsze od parteru, co już zaznacza pewien zamiar architektonicznego rytmu, że pewną część piętra obiegał ganek, że dach był z pewną mister-nością skomponowany, bo miał pięć szczytów i wieżyczek i »jakoby pięć przegród«, że zatem dach ten należał do rzędu owych polskich dachów, »wysokich, piętrzystych«, jakie Górnicki w swoim Dworzaninie przenosi nad płaskie dachy włoskie, bo te »nigdy tej piękności i tego kształtu i pożytku nie mają« co dachy swojskie. Fakt, że takie strome, wieżyczkami i lukarnami przerywane

a-

tx

щЩШШ

Гь7!.-Д*

r-

rih

ZÜ

Dwór z XV] wieku w Szymbarku.

“v

*    *.    л»*

i»ł

I?

i-

''

Г

Л*?4

яка

тяж

i mmm

«КЙ10

:L

§i*

li

Dworek szlachecki w Czortkowie.

К Г. 'С 6 . / ć 'е: .

dachy były jedną z charakterystycznych cech ozdobniejszych dworów drewnianych XVII wieku, stwierdza się także na zamku Samborskim, który był tylko wielkim drewnianym dworcem albo raczej grupą dworów odosobnionych, opasaną obronnym »płotem witym między dębowemi kołami« i wysokim parkanem z kilku również drewnianemi basztami. Otóż według lustracyi z r. 1596 wszystkie dachy na tych dworach i bramach zamkowych były ozdobione gankami czyli galeryami, wieżyczkami, »ba- Banie i Po-niami i banieczkami«, złoconemi gałkami i powietrznikami. Ksiądz Chmielowski w swoich 'Nowych Atenach mówi o polskich dachach »zawijanych i poddartych«; Kitowicz na schyłku XVII] w. widział jeszcze drewniane domy szlacheckie, z fantazyą budowane, we dwa piętra, »przyozdobione zewnątrz galeryami, wystawami, gankami i przy sionkami«.

wietrzniki.

skiej siedziby.

Że wyższy, poetyczni ej szy urok pięknej siedziby wiejskiej ldeał lejnie był obcy duszom w ojczyźnie Reja i Kochanowskiego, w takim na wskróś sielskim narodzie, tego dowodzić nie potrzeba.

Istniał zawsze pewien ideał wiejskiego mieszkania z wszystkiemi powabami natury, dostatku, wygody i ładu, do którego wszyscy tęsknili, wielu dążyło, choć mało się zbliżyło. Taki wdzięczny ideał sielskiego siedliska i jego otoczenia przekazał nam w zachowanym z XV]] wieku rękopisie kasztelan brzeski Jakób Po-nętowski, który kreśli nam jakby wypieszczony w imaginacyi śliczny obrazek prawdziwie rozkosznej siedziby ziemiańskiej:

Złożenie.

»Niech ma szlachcic dwór swój, a gotowy, rządnie rozmierzony, na moc zbudowany a ochędożny, na zdrowym placu, na widoku, a kształtnie postawiony, w nim gmachy różnej miary, żonie, dzieciom do wczasu sprawione, zimie ciepłe, lecie chłodne, zawsze k’temu chędogie. Do tego niech by było złożenie przyjacielowi, schowanie sprzętom, mieszkanie czeladzi. W środku po-

dwórza woda, kuchnia rządna przy domu a kuchenka w mieszkaniu. Więc spiżarnia sucha, piwnica chłodna, lodownia pewna, łaźnia pobok przy wodzie, stajnia na stronie, psiarnia najmniej w półmilu. Zegar wierny na domu. Dom rzemieślniczy, tamże i gospodarski, za nim bléch, w bok sadzawki, a coby snadnie złowne; niech płynie pod dwór rzeka w pewnych brzegach zawarta, bystra, przezornie sprostowana, za nią niech będzie ogród w kwadrat wymierzony, od niej a kęs z południa ku słońcu nachylony, suchy, równy, wyniosły, porządnie ogrodzony, pergo-łami okraszony, w kwadraty rozdzielony, fontanami polany, a ziół rozlicznych pełny. Za ogrodem sad w cynek najmniej w dwadzieścia rzędów drzew młodych a już rodnych, gładko z płonki, bujno z koron wybiegłych. Chciałbym jeszcze ptasznika, chciałbym ziółkom, drzewkom schowania. Tamże też wirydarz ze swych ziółek i przewoźnych. Przeciw temu wszystkiemu niechby stanął zwierzyniec, ciemny, zielony, cichy, wymierzony po sznurze, podzielony łąkami i na krzyż i od płotu; tamże drogi w kwaterach a rzeczka przez pośrodek; las lipowy przeciwko, tamże zaraz pasieczka«.

Mamy w tym opisie wzorowy a raczej idealny typ dworu polskiego; jest to dwór zamożnego ziemianina, pomyślany w całej doskonałości; dwór, jaki powinien i mógł być, ale jaki zapewne rzadko bywał. Jest w tym opisie wszystko, co należy do przyjemności i wygody, jest nawet więcej, niż zawisło od możności i od woli, bo są także topograficzne wyjątkowe korzyści położenia. Najgłówniejszych przecież warunków siedziby wiejskiej, przytoczonych przez Ponętowskiego, nie brakło zapewne w żadnym dostatnim dworze szlacheckim — na niektóre, już na-Ptaszarnie. prawdę zbytkowne, jak np. na ptaszarnię i zwierzyniec, pozwolić sobie mógł tylko bardzo zamożny ziemianin. Miał Stanisław

аш.....■.....- ..

щт ' *

' % : ' 'S

w0ki . •■

■Ж

■; i Я

И&

IT

IP

fair/-

' ,^*ö

Dworek pod Sieradzem.

äS-v -

à,v

jl ,

pjgps

.•lii

i>v;v

ШщШ

I*

r«

... 4

•/

Я®-. ■

MIX •

гл

s3

ШЯЙ

r~ —~

_-jgS8gg£g8%SSfe-'*a

Brama czyli t. zw.

-*r-:

Samborze w Peplinie nad Liwcem.

■ф. ‘-'“■м

Л О V/

f KSA

\ л

• •• ,г>

Lubomirski w Łańcucie trzydziestu sokolników i rarożników, miał przed nim w tym samym Łańcucie Stanisław Stadnicki, zwany Dyabłem, bardzo liczną i sławną swego czasu ptaszarnię, która spłonęła przy zdobyciu łańcuckiego zamku przez Łukasza Opalińskiego; szlachcic średniej fortuny miewał zapewne sokoła i parę rarogów, ale najczęściej jedyną ptaszarnią jego był niewinny na podwórzu gołębieniec, chyba źe wyjątkowo był takim amatorem i mistrzem w łowiectwie, jak np. Jan Chryzostom Pasek, który miał w Olszówce »ptasi zwierzyniec, kratami drutowemi nakryty, a w nim ptactwo omni generis, które tylko mogło się znajdować w Polsce, ale i insze cudzoziemskie«. Zwie- Zwierzyńce rzyńce bywały częstsze; w skromnych rozmiarach spotykamy je przy wielu domach szlacheckich, jak np. w pierwszych latach XVI1 wieku w Ożomli i Wojutyczach w ziemi przemyskiej, gdzie trzymano po 30 jeleni. Wielcy panowie utrzymywali zwierzyńce, w których mieściło się po kilkaset sztuk zwierzyny, jak np. wojewoda poznański Jan Ostroróg w Komarnie i Wojnowie, Zamoyscy w Zamościu. W takich zwierzyńcach trzymano najrozmaitsze rodzaje zwierza, z wyjątkiem żubrów, turów i dzików; w jednym tylko zwierzyńcu zamojskim znajdywały się żubry.

Ogrody i sady.

To samo, co o zwierzyńcach, da się powiedzieć i o ogio-dach; mało zapewne było takich dworów szlacheckich, przy któ-rychby utrzymywano je na sposób wymagany przez Ponętow-skiego. Ma on na myśli trojakie ogrody przy dworze: ogród spacerowy, czyli t. zw. dziś park, ogród owocowy czyli sad, i ogród kwiatowy albo raczej botaniczny, t. j. wirydarz. Do rzadkości niewątpliwie należał dwór, przy którymby znajdowały się trzy takie odrębnie utrzymywane ogrody; bywał zwykle tylko jeden, łączący na skromną miarę wszystkie te trzy rodzaje pod

wirydarz. jedną nazwą wirydarza, ale mamy też dostateczne świadectwa, że wirydarz taki uważany był za konieczny warunek wiejskiej przyjemności i gospodarskiego pożytku i stawał się często przedmiotem amatorstwa. Z wielką lubością i niemal entuzyastycznie prawi nam Rej o wirydarzach, przeprowadza dobrane małżeństwo »w nadobnych przechadzkach po sadkach, po ogródkach«, gdzie pan i pani »grzebią, ochędażają, oprawują, szczepią, zió-łeczka sadzą«, opiewa rozkosz wiosennej pory, kiedy to szlachcic z żonką i czeladką »wineczka i różyczki sobie przesadzają, ziółek, rzodkiewek, sałatek, rzerzuszek, meloneczków, ogóreczków, majoranku, szałwijki, więc włoskich grochów, wysokich koprów, brzoskwiniowej, mordowej, maronkowej kosteczki« do-glądają.

Rośliny

egzotyczne, drzewka« i krzewy, jak wino, figi, pomarańcze w kwietniu od-

Poza tą sielanką Reja widnieje w bardzo blizkiej perspektywie kuchnia; więcej tu apetytu niż sielanki; wszystkie te spe-cyały tak pieszczotliwie wyliczone spodobają mu się jeszcze lepiej na talerzu niż na grządkach — w każdym razie jest w tern już coś z tej poezyi jarzynnego ogrodu, która Mickiewiczowi podyktowała prześliczny ustęp w Panu Tadeuszu. Ale i ten sam Rej ma na myśli wirydarz polski, kiedy na innem miejscu składa Kwiaty, rymy o »gaju zielonym, różą obsadzonym, gdzie kierz biały, kierz czerwony nadobnie się mienią, gdzie rozmaryny, majorany, szpikanardy, lewandy, izopy, lilije i piwonie w swoim rzędzie stały, a między niemi fiołeczki, stokroć piękna i lilium konwa-lium« — z wielu zaś innych, nie o wiele późniejszych źródeł dowiadujemy się także, że nie same tylko jarzyny królowały w wirydarzach szlacheckich, nie same tylko gruszki i »jabłeczka, dobre smażone, dobre pieczone, dobre w gęś nadziane, dobre w kaszy, dobre suszone«, ale że inne, nawet »cudzoziemskie

;s

jjiij!

/1жЯ

iFiTMC7iil'"^J

f, i

pi«

ut

gflW

MU

it

'Ш

m

III

, ,4ЩЦ|

»

p^'4,

:шр B5S,

L f j ШШ

; #Ь

Ж1

it

S:£@

re i

I }■

fl I ■ "

■I

Ши II

« Hi

щр

,_-=KŁ*

да*

шжш

•«li

Lamus czyli świerzeń w Płonce.

|

■ • "Л^ч.

/.

- •:......

•4*

. .■;%;■ '*

ÜK

(■ ».

*Jv44,

ÄpV'

JüîS

Ih

цг т-f..«

!•«? 2 ж

i',¹

/f,

S'

ii

ул

?< Г t

VEf!

; »i» KM

Ш

f- •

Ml

•-2-

fl fc^£~k

■ШжВЯВВЗВ

-zśsm

---'Pvv-

"F-ł ‘ "

Dworek we wsi Wróceniu nad Biedrzą.

fUZirt

!| K R A K Ó YY

/"V

krywano lub z piwnic wynoszono do wirydarza, że bywało tam wiele dla czystego amatorstwa, dla oka i dla fantazyi. Gostomski poleca w swojej 'Ekonomice »ogródek pięknie zasiać zioły pa-chnącemi, róży nasadzić, a nietylko ogrodnych, ale i polnych i dąbrownych«, każe pamiętać wcześnie o ziołach wonnych i aptecznych, o »dzięgielu, biedrzeńcu, kadzidle, macierzance, ślazach, kopytniku, bugwiach, rumnie i inszych«. Z praktycznych wskazówek, zawartych w memoryale ekonomicznym Zawackiego (r. j 616) wiemy, że w marcu siano rutę, sadzono i uszlachetniano róże, wywodzono brunatne fiołki, »z których gospodynie sok, olejek, cukier, wódkę, ocet, konfekt do swej apteczki czynić mają«, w kwietniu zasiewano zioła pachnące i lilie, »tak dla wódek, jak dla wieńców« i t. p. Słupski w swoich rymowanych Zabawach Orackich (1618) każe »umiejętnemu ogrodnikowi pańskie zioła sadzić, w rozmierzone kwadraty wirydarzom radzić, czynić sztuki foremne, kompasy z bukszpanu, w które sadzą rozkoszne kwiaty tulipanu« — od poetów naszych XVII wieku dowiadujemy się, że w wirydarzach takich oprócz ulubionych róż, »tych ogni samorodnych, szkarłatnych opon albo gwiazd ogrodnych« bywały także rozmaite »kwiaty pańskie, narcyzy, hiacenty, lilie albańskie«, a w końcu, że nie brakło dworom cienistego wieńca drzew starych, że dokoła domów »tu wyniosłe topole, lipy rozłożyste, tu jawory, tu dęby stały wiekuiste«.

Zioła

apteczne.

W każdym wirydarzu musiał być koniecznie chłodniczek, po dzi- Chodniczek, siejszemu altana, zwany z włoska także pergołą; sklecony z drzewa, ocieniony był dzikiem winem, bluszczem, a czasem też i pospolitą fasolą. Nietylko jednak na najbliższem otoczeniu siedziby poprzestawało zamiłowanie przyrody; jakkolwiek rzadsze i znacznie trzeźwiejsze, niż nasze dzisiejsze, wybiegało przecież poza zielone obejście dworku i obejmowało dalszy także krajobraz.

DWORY 1 DWORKI

70

krajobrazu.

Spotykamy u niektórych naszych ziemian-poetów z XVI wieku Zmysł rozwinięty już zmysł pejzażu, jak np. u Andrzeja Zbylitowskiego, który w swojem Życiu szlachcica na wsi (1597) tak nam maluje widok z swojego okna:

Jeśli zaś moje oczy wejrzeniem wesołem Ucieszyć kiedy zechcę, ujrzę: ano kołem Stoją Tatry wysokie i długie Bieszczady,

1 bory gałęziste i szczepione sady.

1 u samej wsi widać gaje jaworowe,

1 wesołe dąbrowy i drzewa bukowe;

1 rzeka tuż pod górą, na której dwór leży,

Szum wdzięczny po kamieniach czyniąc bystro bieży, A po niej trafty płyną i z zbożem komiegi,

1 ciosane wańczosy tuż pod same brzegi,

Młyn na niej stoi...

fi

1 ///////////// //frW

mm mir

Mc//////// 11МЖ Mu/]

I ti

411

ж

lä\\W

7/

ШШтлХ

PI

ТТГПТ

û\

;Л,

ł*<?

нг

O

rTflE

■HR

чТгпй

VI

Я£

L-

IIV

Dwór modrzewiowy w Czarnożyłach. Wewnątrz powała belkowana. (Wiek XVJ1).

'

: 7

С *

г

С

»•7

' ф

f.

л;

]].

Urządzenie wewnętrzne domu, to, co dziś nazywamy umeblowaniem, bywało w bardzo zamożnych nawet dworach przez długi czas, aż pod koniec XV111 w., wcale skromne i poprzestawało na najniezbędniejszych użytkowych sprzętach. Prawie nie Sprzęty, znano t. z w. mebli fantazyjnych, sprzęcików wytwornych, na upodobanie samego oka obliczonych. Sień i izbę stołową, te dwie główne części każdego wiejskiego domostwa, obiegały dokoła ścian ławy, w innych komnatach były zydle. Ławki i stoły z gołego, najczęściej lipowego drzewa, co najwięcej malowane, a to najczęściej na zielono. Mieszkiwał w drewnianym dworze wprawdzie niejeden także senator i pan znacznej fortuny, a wtedy w komnatach jego spotkać się można było z podobnym zbytkiem, jaki już znamy z zamków i pałaców magnackich, ale na tern miejscu mówimy tylko o mieszkaniach szlachty średniej zamożności i niewysokiego hierarchicznego stanowiska. U takiej szlachty rzadko się znalazł sprzęt zbytkowny, a za taki już uchodziły krzesła gdańskie, karła kordybanowe i wogóle meble wyścielane i droższą materyą lub skórą obite. Tylko niektóre sprzęty odznaczały się wyższą sztuką stolarską, a niekiedy bywały nawet bardzo kosztownej roboty, a mianowicie służba czyli po dzisiej-

Sepety szemu kredens, almarya czyli szafa, sepet czyli skrzynia, późniejszy już nieco kantor czyli sekretarz, sanctuarium pana, i apteczka, sanctuarium pani domu. Na te sprzęty nie żałowano kosztu; bywały one »sztukwarkowe« i sadzone, t. j. ozdabiane intarsyami w różnokolorowem drzewie, rzezane czyli rzeźbione, niekiedy malowaną ornamentyką pokryte, a zawsze misternie i silnie okute i mocno zamczyste. W takich niekiedy potężnych rozmiarów se-petach chowano najcenniejsze ruchomości, garderobę, futra, srebra i klejnoty, a co było większej objętości a mniejszej ceny, na to miał schowanie osobne w bezpośredniem pobliżu domu zbudowany, dobrze ubezpieczony, a nocą przez psy i wartowni-świerzeń. ków strzeżony świerzeń, t. j. mówiąc słowami inwentarza z r. 1630, »komora na podwórzu mocna, w obie drzewo zbudowana, obwarowana na kształt skarbnicy«. Świerzeń, który niekiedy był także jedynym murowanym budynkiem przy dworze, nazywano także klecią i lamusem.

i almarye

Z pułapu świetlic zwieszała się mosiężna korona czyli pająk, a czasem też Meluzyna z rogami jelenia, może trofeą myśliwską samego gospodarza; niekiedy zaś bardzo skromny świecznik drewniany o dwóch skrzyżowanych listwach, na których końcu Pułap, tkwiły woskowe czyli t. zw. jarzęce świece — sam pułap nie bywał gładko wyprawiony, ale miewał belkowanie oparte na ozdobniejszym od belek siestrzanie ciesielskiej roboty, na którym wyciosał majster czasem datę budowy, czasem jakąś moralną dewizę, czasem domorodny naiwny ornament z herbem dziedzica. Okna były liczne — było ich niekiedy po 8 i 10 w izbie stołowej i w świetlicy — ale w uboższych dworkach zamiast szkła miały Błony, tylko błony, t. j. płótno woskowane przejrzyste lub nawet tylko papier rozpuszczony tłuszczem, i błony te służyły długo, bo aż w głąb XV] 1 w., nim zastąpiły je drobne szybki z krajowego

à)

-ад

Ëffe»

гг

1/

т&- »■ л

Я»»¹⁴»--*.    •• V

|0Ш] :Ш

to'А'

ii

Гг .3

:vV :ЗйЬШ

Г ■ i

#«РШР Ц:

Шшё

S'.

Bil

li

Sä

л:

: .‘л

i,

mm

Pi

<qp®

£г.

Щ%й

щя

щт

-жалит

W$r.

■ ж-

~-Г

•,

шщщ

як

ЩШЩ

ПЙШь!!Ё1)

W^ĘĘm*.

тшЩЁш*

ÄPlllSa

«Ж

śшШ/.

Штз

Ж'

аьЖЫ¹

pâli

gai»«

!«а

4а

* ’ iff41

#1

Шшк

îrm -

\$Т

lä

ГГ-

nlr,

S3;

?p

>;

w.:

4nf-

1ЁЕЯ¥Ж^

SiiBi

ŁsJfes*

if

i- : . ШШШ

Й .-> Ш

.Â *а&й

ШШ

Й1§1Шёз^

Dwór szlachecki w Jeżewie i jego wnętrze na 1 piętrze (wiek XVII). Z teki Stanisława Wyspiańskiego.

/

'-'ф

f' ;i a ;c □ vv

I

szkła o zielonawej barwie, wpuszczane albo w drzewo albo w ołów. U możniejszych szybki okienne były z białego, czystego i gładkiego szkła i miały nazwę weneckich, a kosztowały drogo i sprowadzać je trzeba było z daleka. W opisanym już przez nas dworze drozdowieckim okna były wyjątkowo duże, miały bowiem cztery łokcie szerokości przy odpowiedniej zapewne wysokości, a miały szyby ze szkła weneckiego, »w banie rżnięte«, (t. zw. fonds de bouteille, Butzenscheiben). Podłoga czyli tło albo pawi- ть. ment, bo i tych nazw używano, bywała drewniana z prostych tarcic sosnowych, w wykwintniejszych dworach z dębowych, bo jak się wyraża autor INauhi Budowniczej z roku 1659 »naszym kowanym nogom najlepsza dębina«. Dopiero w czasach saskiej dynastyi spotykamy w lustracyach domów szlacheckich posadzki »w arkusze« lub »w tabulatury«, a więc rodzaj parkietów. Drzwi bywały w przeważnej części pomieszkania jednoskrzydłowe i najprostszej roboty; drzwi dwuskrzydłowe czyli podwoje, jeśli nadto były wytworniejszej, t. j. nie ciesielskiej ale stolarskiej roboty, a w dodatku jeszcze fladrowane, t. j. z szlachetniejszego drzewa i o widocznych słojach, jeśli miały klamki żelazne pobielane, zamki wewnętrzne, to znaczy w drzewo wpuszczane, i zawiasy żelazne — czego inwentarze nigdy nie omieszkają dla pewnej rzadkości zaznaczać wyraźnie i osobno — należały już poniekąd do rzeczy wyższego komfortu i elegancyi, bardzo często bowiem były od siekiery i obracały się na drewnianych wieszach, a zamykały się na wrzeciądz również drewniany lub na zasuwę wiejskiej kowalskiej roboty. Olbrzymie kominy w sieniach i izbie Komin, stołowej, piece w komnatach, miały także swoje stopnie wytwor-ności; zazwyczaj były tylko murowane albo nawet z gliny lepione; zdarzały się jednak często kominy z alabastru i kamienia, a piece z kafli polewanych i malowanych, najczęściej gdańskich,

Drzwi.

a wtedy były prawdziwą ozdobą i osobliwością mieszkania, jak np. w wspomnianych tu już kilkakrotnie Drozdowicach, gdzie były »piece gdańskie z kaflów pięknych w orły rozmaitą farbą malowanych«, piec »w flader malowany«, »piec błękitny« i t. d. Ale najdostojniejsze miejsce miał komin, szanowne ognisko, symbol rodzinnego życia, »przyjaciel duszy szlacheckiej«, jak go Rej nazywa. Piec dawał tylko ciepło i był głuchy i niemy; komin dawał i ciepło i światło i gadał do człowieka, a gdy się skojarzył z »czaszą, tą rodzoną ciotką naszą« i z pogadanką w pou-fnem kole, jakiemże był źródłem ziemskiej szczęśliwości!

i kołtryny.

Myliłby się przecież, ktoby sobie wyobrażał, że przy tak nielicznych stosunkowo i skromnych sprzętach wnętrze szlacheckiego dworu wyglądało nago i ubogo. Przeciwnie, komnaty sprawiały wrażenie bogactwa a do pewnego stopnia nawet zbytku i uderzać musiały gościa bardzo malowniczą dekoracyą, a to Szpalery dzięki tej nieprzebranej niekiedy obfitości opon, szpalerów", makat, kobierców i kołtryn, w których się miłowano, a których nie brakło w żadnym dostatni ej szym nieco dworze szlacheckim. Ściany w pryncypalnych pokojach nigdy nie były gołe, są wskazówki, że niekiedy były malowane w festony, kwiaty, drzewa lub nawet z wyższą pretensyą kompozycyi figuralnej, jak np. w drewnianym dworze Szczęsnego Herburta w Buniowicach, który świetlice swoje kazał ozdobić malowanemi symbolami i alle-goryami hi story czno-moralnej treści. Była to jednak dekoracya wyjątkowa, nie każdemu domowi przystępna, dla braku malarzy niełatwa; kto lubił tedy malowane ściany, ten uciekał się do t. z w. kołtryn (z włoskiego coltre, coltrina), które były tern, czem są dzisiaj tapety papierowe. Były to płótna malowane klejowo lub olejnie w ornamenta, kwiaty, widoki, a nawet osoby. Kupowano je już gotowe, a sprowadzano pierwotnie z Włoch,

^ \

Ч

—

Si

. :

;

;■ '

ж

кл

f

;

. ;

UZ

Ш

ж

х:

1

|1

!\ if '

V

&■: V

МВНВЕ

\

ŁlQX£

ii

-

л

щ

\

Ш

_Й

■

V H 4? TT

-Г

-I

• л 1 J

-

_

ш

i

SS

»?

7

■

ТА

à

V

'

â

5

.V

i,

liii

7%

IM

Ч

а

Świetlica dworu w Chruszczynie Wielkiej (Królestwo Polskie). Rysował Kazimierz Mokłowski.

Л'"*

%\

; {,<?

И

К

i

i

ч^

J

1

А

i

;

/

;

:

• V

ч

-•

i

'

к-

V.

i

.

Y

.. '•'4

*

л.

V

г

Г-

\

T

4

-•

Ч

V

V

I

Ä

■i

-V.

...V*

■

Ч

4

л

••

.. V

Г

, •*

Г V

ł

X

I /

/

*ч

■Ч

t

' ;■ .

у

Д . у

/

.

■«

1

*»:

\

-

>)

■

\

4

л

•*

г

V

t

Л

4

a *

; ■

V :c ów

.dîâ

/

©C.j/<

jak sama nazwa świadczy, później atoli przeważnie z Gdańska, Wrocławia i Norymbergi. Najpiękniejsze i najbardziej cenione w XVI i XVII wieku były zawsze przecież kołtryny włoskie, a zwłaszcza neapolitańskie i bergamskie. W inwentarzach niektórych dworów wielkopolskich, ogłoszonych przez Józefa Łukaszewicza, znajdujemy bliższe opisy takich malowanych obić płóciennych; w dworze w Rąbinie w powiecie kościańskim były np. obicia »w desenie mory i kwiaty fioletowe«, obicia »na płótnie ad instar chińszczyzny w różne osoby malowane« i t. d. Obok kołtryn używano do pokrycia ścian także sukna zielonego lub czerwonego, jak to wiemy z inwentarza dworu w Tropi, częściej zaś szpalerów albo stref, t. j. brytów materyi o dwóch rozmaitych kolorach, pionowo od pułapu do pawimentu zawieszanych, niekiedy adamaszkowych, częściej atoli pośledniejszych i tańszych brokatelowych.

i kobierce.

Ale kołtryny i strefy były stałą dekoracyą, musiały być dostosowane do wysokości, przestrzeni i formy komnaty, co utrudniało ich użycie w razie zmiany miejsca zamieszkania, mniej też odpowiadały smakowi i obyczajom szlacheckiego ogółu, którego siedziby w wewnętrznem urządzeniu miały zawsze coś z improwi-zacyi i obozowej dorywczości, przenoszono więc nad nie makaty, kobierce i kilimy, które łatwo zawiesić i łatwo zdjąć się dały. Makaty Makat i kobierców miewał najskromniejszy nawet dom szlachecki w obfitości, w zamożniejszych liczba i rozmaitość ich bywała wprost zdumiewająca. Po śmierci starosty trembowelskiego Piotra Ożgi (1623), który nie zaliczał się wcale do magnatów, pozostało ich 288; na zamku dubieńskim wylicza inwentarz około 150 wielce kosztownych adziamskich, t. j. perskich kobierców, w bardzo znacznej części jedwabnych i złotem przetykanych. Makaty pochodziły ze wschodu, a tak były ulubione i zwy-

czajne w Polsce, że mimo wybitnych cech swego pochodzenia dotąd u nas i zagranicą mają nazwę staropolskich, tak samo jak i pewne rodzaje wielce dziś rzadkich i niezmiernie kosztownych Kobierce jedwabnych z złocistem tłem kobierców, które że w Polsce było ich najwięcej i że stąd dostawały się do innych krajów Europy, zachowały dotąd w inwentarzach zagranicznych nazwę kobierców staropolskich, chociaż niewątpliwie pochodziły sztatów perskich, a zakupywane były przez Ormian polskich głównie w Chorassanie i Stambule. Kiedy jeszcze w połowie XVI wieku dwa takie kobierce w posiadaniu francuskiego szałka de Saint-André (deux tapis velus persians tout d'or, qui estoient hors de prix) były niesłychaną w Paryżu osobliwością i znalazły w współczesnych zapiskach osobne miejsce jako okazy wyjątkowego zbytku — w Polsce nie było już może zamożnego domu, w którymby nie znajdowało się po kilka takich kobierców. Jak wiemy z przechowanych w rękopisie inwentarzy pozostało ich po staroście krośnieńskim Karolu Fredrze 2, po wojewodzinie bełzkiej Stadnickiej 8, kasztelan halicki Cetner obijał nimi ściany swych komnat, a tak samo i głośna kasztelanowa ka-mińska Kossakowska, która w swoim pałacu w Stanisławowie miała niemi obity cały jeden pokój, bardzo podziwiany przez cesarza Józefa 11. Najrozmaitsze były rodzaje i nazwy kobierców wschodnich, używanych w Polsce; w inwentarzach i testamentach z XVII w. spotykamy całą terminologię, dziś już dla nas zagadkową: kobierce i kilimy melikbaskie, dywańskie, solchackie, turkmańskie, angurskie, słupiaste, pardy, czatmany, wieleńce, po-ławniki i t. p.

złotolite.

z war-

mar-

Kobiernictwo

Temi to makatami i kobiercami, wśród których niewątpliwie swojskie. zna]az|a sję niejedna sztuka, pochodząca z swojskiego kobierni-czego warsztatu, bo wiemy, że wyrabiano już w XVII wieku

VÂ

v pilili

i :.....

Skrzynia polska malowana z XVII wieku. Ze zbiorów autora.

A^iO ÎT.>

f ï> ■ ió V/

N^/achnic*^

makaty i kobierce w Brodach Koniecpolskiego i w Nieświeżu Radziwiłłów, a także i we Lwowie, ozdobione były ściany i poo-krywane stoły i ławy szlacheckiego dworu, który tym sposobem nabierał ciepła, barwy, miękkości i wygody. Dodajmy do tego, że chociaż mówiąc słowami poety XVII wieku: »nie wisiał lan-szaft nowy na tych ścianach Rubensowy, konterfektów też nie Konterfekty, wiele i nie dzieła Dolabelli«, to konterfekty przodków, jakiekolwiek były, przecież były, a rozwieszone nad drzwiami izby stołowej, nadawały jej tę czcigodność, jaka się należy starożytnym tradycyom domu i rodziny. Daleko wszakże świetniejszą aniżeli te portrety antenatów z buławami, których najczęściej nigdy nie miewali w ręku, dzieła domorosłego naiwnego pędzla, daleko bogatszą dekoracyą ścian była broń niekiedy bardzo kosztowna, której cały arsenał bywał zawsze po dworach szlacheckich. Były to złociste szable, buzdygany, półzbrojki, kolczugi, szyszaki i tarcze, rycerski splendor szlachcica, często o tyle dostojniejszy i cenniejszy, że był na seryo wojenną trofeą gospodarza i jego synów. Bywały domy szlacheckie, których ściany były niejako wojenną historyą całego stulecia; widzieć na nich można było pamiątki zdobyczne z całego szeregu wypraw, począwszy od tureckiego buńczuka i srebrnego tatarskiego jarczaka, od bogatego bojarskiego bechtera i złocistej moskiewskiej ikony aż do szpady szwedzkiej i niemieckich bandoletów — a jeśli gospodarz był np. kiedyś Lisowczykiem, miewał i w skrzyniach rzeczy bogate z dalekiego nawet Zachodu, z nad Renu i z Belgii; bardzo też często spotykamy w inwentarzach i testamentach ustępy o »zbiorach przez długie lata po cudzych ziemiach szablą nabytych«, o bardzo kosztownych rzeczach w złocie i srebrze: in praełiis grandibus ab externis hostibus strenue acquisitis. Wyprawy wojenne prawie aż po sam wiek XIX, jak na całym zresztą świecie

Trofea

wojenne.

tak i u nas nie były tern, czem są dzisiaj; łup i otwarta grabież w kraju nieprzyjacielskim były uznanym przywilejem żołnierza; dla wielu wojna bywała środkiem dorobku, niebezpiecznem ale obiecującem przedsiębiorstwem, a zdrowie i życie były kapitałem, od którego wymagano wysokiej lichwy.

Zbytek

szlachecki.

cye.

1 dwór szlachecki miał swój zbytek; próżność i naśladownictwo łatwo przekraczały jego progi. Urastał często ponad środki; »dwór sroga machina, wieś skryłby rozjazdem, jako drobną sikorkę pod bocianiem gniazdem«, wyraża się o tern jeden z starych poetów naszych. Śmieszne strony takiej fałszywej wy-stawności wyszydzili aż do zbytku nasi satyrycy, ale dosadniej może od nich, bo z realniejszego, niejako rachunkowego punktu widzenia odmalował nam całą tę sprzeczność między prawdą a pozorami w listownym traktaciku jakiś szlachcic-anonim XVII w., jeden z tych bystrych i rozumnych obserwatorów swego czasu, którzy niestety pisywali nie do druku ale dla przyjaciół, a zachowali się Swemi utworami nie w literaturze, ale w rękopiśmien-Niepropor- nych Collectaneach i Miscellaneach. »Nie proporcya to — mówi nasz bezimienny szlachcic — kiedy dwór wielki a chłopów na wsi mało; więc kiedy w wielkim dworze jeno sam pan z woźnicą, a kiedy mu piwa każe nalać, to nie usłyszy. Mieszkanie ma być szlacheckie według wsi i według poddanych. Limonie, oliwki, salsesany, cukry, dobre to rzeczy, ale kto nie ma 1000 kóp żyta, dobry mu ogórek, kiełbasa, chrzan, rzodkiew i rze-rzucha. Nie proporcya to aksamitna del ja a karazyowe portki i chłopiec bosy; do aksamitnej delji trzeba kilku pacholarzy i ochę-dóstwo inaksze. Nie proporcya to: na gumnie pięć brogów żyta a dziesięciu kręciwąsów w izbie; według gumna mają być pacho-larze, barwa i honor. Kiedy kto ma 1000 kóp żyta, może chować trzech pachołków i chłopiąt dwoje. A ile set kóp owsa,

my

>1

Sepet z garderoby króla Jana 111. Ze zbiorów autora.

«И

vj

ЯЯ

lî

..

' /

:    . /

tyle koni chować; na jeden folwark kareta o jednej skrzyni, a na dwa folwarki niech będzie kolebka o dwóch skrzyniach, a na trzy folwarki niech za kolebką wózek parą koni idzie. Nie proporcya to dać łamane serwety na stół a piwo zgniłe; ma być wino do łamanych serwet. 1 to nie proporcya dać wino na stół a muzykę dudy; do wina ma być regał a dudy do piwa«. Ale z tych wszystkich »nieproporcyj«, wytkniętych przez anonima, największą była niewątpliwie ta zgraja »kręciwąsów«, ta czeladź szlachecka, o której już Rej powiada: »A ty niedbasz, kiloby kilku wąsatych chłopów z lisiemi kołnierzami przed tobą stało, a iżby ci czterzej ręcznik dzierżyli«. Poznaliśmy już służbę wielkopańską — szlachecka różniła się od niej nietylko liczbą i jakością, ale także stosunkiem swoim z domem i rodziną. Tak przecież jak dla magnata, służba i dla szlachcica bywała zbytkiem, ruiną i plagą. Gdzie jej było najmniej, tam jej było jeszcze nad potrzebę. »A trzeba dla pychy kilkadziesiąt chować, gdzieby kilku wygodnie mogło posługować«—mówi poeta tych czasów.

Czeladź

szlachecka.

Nie z czystej wszakże próżności urósł zwyczaj chowania z potrzeby

zbytek-

licznej służby. Brak bezpieczeństwa i gospód w podróży, brak dróg i mostów, który zniewalał mieć pod ręką ludzi do podnoszenia wywróconej karety lub do wydźwignięcia jej z przepaścistego trzęsawiska, brak bezpieczeństwa w domu, dalekim od miasta, dalekim od pomocy ludzkiej, trwoga przed zajazdem, przed opryszkiem, przed złym sąsiadem i t. p. — wszystko to było pierwotnie powodem do trzymania bardzo licznej służby nawet w skromnych zresztą domach szlacheckich. Z potrzeby zrobił się zbytek, z rzeczywistego pożytku reprezentacya, ze służby świta. Już nie dla siebie chowano tych próżniaków ale dla cudzego oka. Ci dwaj łogoszowi hajducy, których specyalnym obowiązkiem było z początku popychanie ugrzęzłej lub podnoszenie wy-

wróconej karety, stali już potem na tylnym łogoszu sztywnie, nieruchomo, ubrani w dziwaczne kostiumy i trzymali się jedwabnych kutasów dachu, bez celu, dla czystej parady; ci dwaj pachołcy, co w noc ciemną z pochodniami towarzyszyli podróżującemu panu, już potem w jasny dzień, w potrójnej i poczwórnej liczbie, w strojach kozackich lub ułańskich eskortowali powóz po bezpiecznej i gładkiej drodze i po ulicach miasta.

Klasa

służebna.

Liber

Chamorum.

W każdym zamożniejszym domu musiało być parę rękodaj-nych szlachciców, kilku hajduków i pacholąt, nie mówiąc już o pospolitej roboczej czeladzi. Rekrutowała się ta służba najczęściej z bardzo dwuznacznych żywiołów, a gdy nietylko żaden magnat i karmazyn, ale i żaden choćby miernej fortuny szlachcic nie obchodził się bez niestosunkowo licznej czeladzi, gdy żadna chorągiew nie obywała się bez służebnych ciurów, żaden towarzysz bez pacholików — była klasą tak pokaźną, oplatywała cały kraj od końca do końca tak gęstą siecią, była nareście takim znacznym czynnikiem w chronicznej swawoli polskiej, iż rzecby można, iż stanowiła osobny stan Rzptej, jakiś tiers etat pasożytniczy, awanturniczy, koczowniczy, stały odpływ i przypływ tego świata, który w zabawnej łacinie aktów nosił nazwę: gołota et odardi. Znalazła też nawet w pierwszej połowie XVI1 wieku swoje Gniazdo niecnoty, swego dziejopisarza, swego »Czarnego Plutarcha«, a jest nim autor rękopisu Liber Generationis czyli Liber Chamorum. Jedyna ta w swoim rodzaju księga, dość niesłusznie jako paszkwil okrzyczana i dlatego dotąd drukiem nieogłoszona, zajmuje się z małym wyjątkiem tylko samemi postaciami z klasy służebnej; jest to herbarz hultajski, galerya oczajduszów, którzy przez awanturnicze koleje, przez manowce infa-mji docierają do mienia i stanowiska, z hazardem gardła dobijają się krescytywy i podszywają się w końcu pod szlacheckie tytuły

^НЛ^/.УУ/

Ti

РШШй

,«l

ii

•I

«MJ

шЯШ

l\

ДтеНу

i..

;■

Щ¹

i.

Śi

:l

IS

lAl

jWT

ЯРк

il

"я

Äm-

îU'-лЛ

Ил'цк I^'a Iftli

tu

pi

ïaC \3

к ;■

ШЖ£Г*Г\Т/яШ

Щшш

,\

89

[к ■

wwm

I чШРч V

ШЦИсШ«4 4>4

I,

м/1

аШ

*Ж

;=

IPÆâ

Piec z zamku w Podhorcach.

Kafel z pieca (w. XVI).

Z gabinetu archeologicznego uniwersytetu w Krakowie.

/ф ■ ‘

\ V. \-J V

Ï

i pod szanowne nazwiska, a z których każdy ma za sobą curriculum vitae jakby wyjęte z jakiej pikaryjskiej powieści lub z niemieckiego Schelmenromanu. Nie dziw też, że z takiej warstwy społecznej rekrutowana służba nietylko ciężarem i frasunkiem, ale i niebezpieczeństwem była dla służbodawcy, który zdać się musiał niekiedy na ich łaskę lub niełaskę — trafnie też dawano sługom szlacheckim nazwę domini dominorum. Wielki pan mógł mieć służbę karną i posłuszną, bo szlachcic służący u magnata mógł się spodziewać i doczekiwał się też często stałej poprawy losu, wy fory to wał go pan na urzędnika, na podstarościego w ekonomii królewskiej, na wicesregenta w grodzie, na czopowego poborcę, na gubernatora dalekiego i mało kontrolowanego klucza, co już było drogą do fortuny — ileż ich tym sposobem powstało! — wyrobił mu intratne wójtostwo, dał wioskę za bezcen w dzierżawę, opatrzył w testamencie. Co więcej: nieszlach- Promocye cic w służbie magnata mógł nawet per fas lub ne fas — a to częściej drugim niż pierwszym sposobem — wyjść za możną pro-tekcyą swego służbodawcy na szlachcica, czego dość liczne bywały przykłady, zwłaszcza w pierwszych latach XVII wieku, kiedy to trzej potężni magnaci: książę Jerzy Zbarazki, kasztelan krakowski, Sebastyan Lubomirski, kasztelan wojnicki, i Mikołaj Ligęza, starosta biecki, »zwyczaj mieli, że żadnego szlachcica tylko chłopy za sługi trzymali«, jak to z oburzeniem szlacheckiej duszy zapisuje autor cytowanego co dopiero Liber Chamorum. Sługa zwykłego szlachcica nie miał takich widoków, nie bardzo też dbał o służbę i o pana. Stąd stosunek bez respektu, poufały, bardzo familiarny, którego wiele przykładów spotykamy w literaturze satyrycznej i pamiętnikowej. »Chędożej pan sługi nosi niż samego siebie — powiada pisarz z ostatnich lat XVI wieku — służba z panem równo do stołu, do misy, w karty, kostki, do

Panowie

Panów.

herbowne.

pełnej, do woza, do koni, a upiwszy się panu nałaje, czasem z nim i za łeb idzie, mówiąc: żem tak dobry jako i ty«.

Familiarność.

Niezawsze przecież i nie wszędzie ta familiarność miała tak niemiłe powody i skutki; trzeba przyznać, że w wielu wypadkach była wynikiem patryarchalnych tradycyj, objawem zacnego obyczaju, który czeladź łączył z domem węzłem niejako rodzinnym, czynił uczestniczką wspólnego ogniska. Najgorszy nawet sługa miał to sobie za obowiązek osobistego honoru stanąć przed innymi w obronie czci pańskiej, najgorszy nawet pan znieważenie swojego sługi uważał za obrazę własnej osoby. »Kto się o psa i o chłopca nie weźmie, ten się i o żonę nie weźmie« — mówi stare przysłowie polskie. Był zwyczaj pozwalania sługom szlacheckiej kondycyi na tańcowanie z pannami domu, traktowano ich uprzejmie przy gościach u siebie, w gościnie u drugich. »Znamy się doma, znajmyż i u ludzi« — przysłowie to brano nieraz zanadto dosłownie; poeta Wacław Potocki bardzo się zgorszył, kiedy pewna pani, będąc u niego w Łużnej na obiedzie, podawała najsmaczniejsze kąski swojej służbie, powtarzając za każdym razem to przysłowie.

Służba domów szlacheckich była wyłącznie polska, podczas gdy magnaci utrzymywali licznych cudzoziemców; wyjątek stanowił chłopiec Węgrzynek, a i ten najczęściej nie bywał Węgier Niewolnicy. ale Słowak. Zdarzał się przecież i tu wyjątek, a to bardzo osobliwego rodzaju. Oto jak na ścianach komnaty szlacheckiej wisiały trofea wojenne martwe, tak i w izbie czeladni ej znaleźć można było niekiedy zdobycz wojenną żywą. Pojmał szlachcic żywcem Tatarzyna i chowając go w swoim dworze ułaskawił jak wilka; Lisowczyk miewał czasem Niemczyka, którego uwiózł z sobą gdzieś aż z nad Renu, jak np. ów pan Baltazar Wesoł-kowski (r. 1631), który zeznaje: »iż kiedym na cesarskiej służył

кШ

■ршр

L:

I lg<fe|§ę

WmmßmSm

dcliii

Шж

'Щр\

Obicie papierowe z XVI wieku.

;Ж #.j ■ i«/i

Г.

;,ж

vj

РШ

»a

ai

';\х

fl

fm :

KWWfa

гг

luj

Г ,У*■'

fil

Ki

* ***

If*' >--3

%йж

11

ЙШЯ

Ä>

to

■й

*ï ■

ßli

а.

4*1

шш

Mn fffî$ïbtè£

W'

■âi

ВЯЫ

^1

ä*#

.£

ар?

ЩР

у-Г

Kotara po królu Janie Ш.

-

л" * • l 'A '

Ч-

i

UCAKÓW

I#e cnvtëS?

przed dwunastą lat, tedy in palatinatu T(heni między inszemi miasty Frankenthal miasto wysiekliśmy i z gruntu znieśli, w pień wszystkich powycinali; z tego miasta jure belli wziąłem tego Filipka chłopięciem i przywiozłem go do Polski, tak z sobą na jednym koniu«. Starosta lityński Gabryel Wojniłowicz w testamencie swoim (r. 1664) poleca, aby »dwaj chłopcy jako przez szablę wzięci« dwa lata jeszcze po jego śmierci służyli, a potem wolność była im dana. Przy niektórych dworach i zamkach wymieniają inwentarze osobne »tatami e«, t. j. budynki, przeznaczone specyalnie na umieszczenie jeńców tatarskich. W Bu-kaczowcach Jerzego Kalinowskiego na Rusi są między czeladzią dworską w r. 1633 Tatarowie, niewolnicy i niewolnice, Greczy-nek, Turczynek, »mohilewski dyaczek, którego na wojnie wzięto«.

Tatarnie.

Ku wielkiemu podziwieniu całej ziemi przemyskiej Andrzej Fredro (w r. 1599) trzyma sobie murzyna.

dworów.

Skreślony tu w najgłówniejszych rysach obraz szlacheckiego Samoistność dworu nie byłby zupełny, gdybyśmy pominęli najbardziej znamienną jego cechę, to jest ową z natury czasów i rzeczy wynikającą uniwersalność i samoistność jego całego bytu. Był on zamkniętym w sobie i dla siebie organizmem, państewkiem po swojemu udzielnem, małym i ciasnym, ale w całości swej okrągłym światkiem. Aby w nim życie było znośne, musiał być ile możności niezawisłym od zewnętrznego świata, wystarczającym sam sobie. Miast wielkich było bardzo mało, miasteczka były mizerne i nic w nich dostać nie było można, chyba w czasie jarmarku, drogi opłakane, w pewnych porach roku wprost nie do przebycia. Wszystko robiło się w domu. W każdym znaczniejszym dworze musiał być rzemieślnik, posiadający przynajmniej najkonieczniejsze rudymenta swej sztuki, rzemieślnik od biedy lub samouczek: szewc, krawiec, kowal, kołodziej, cieśla.

W każdym dworze palono gorzałkę i wyrabiano najrozmaitsze Miekuch. nalewki, w każdym był t. zw. mielcuch, w którym warzono domowe piwo. Stół zaopatrywał się na miejscu; czego nie dały las, pole, ogród, obora, podwórze, tego się nie jadło. W domu robiło się płótno, wyprawiała się na surowo skóra, mełły się krupy i mąki, wylewały się świece, gotowało mydło, syciło się miody, tłoczyło woski, suszyło się mięso i ryby, sporządzało się leki, fabrykowało się atrament a nawet proch strzelniczy. Apteczka. Apteczka domowa musiała starczyć za farmaceutę i lekarza, a składała się prawie wyłącznie z ziół swojskich; jedynym ale wielce kosztownym, na wagę złota cenionym egzotycznym i ku-Dryakiew. рпут lekiem była owa słynna dryakiew (theriacum coelestis), generalny medykament na wszystko i dla wszystkich, cudowne arcanum weneckie, w którego skład wchodzić miało według powszechnej wiary 64 najdroższych i najrzadszych ingredyencyj, a między niemi i cząstki węża z tego samego rodzaju co ongi wąż z pod krzyża Zbawiciela.

Podruna.

Apteczka była dumą pani domu, ale niemniejszą chlubą jej była zapewne spiżarnia, a przedewszystkiem tak zwana podruna, schowanie suche i chłodne obok piwnic, w której piętrzyły się, mówiąc słowami Reja, »te wszystkie nadobne pożyteczki, które dobra gospodyni bez wielkiej pracy a na poły z krotofilą może uczynić«: kasze najrozmaitsze, o których dziś już wieść zaginęła: manna, tatarczana, kilkora, pszenna, ościana, Żytna, jajeczna; mał-drzyki przypiekane, placki ochędożne, osuszki, kąpie, suche ryby, udźce, »owa takie rzeczy, jak mówi wspomniany już autor Zabaw Orackich, że ich nieuwarzonych wnet dać można na niemało talerzy«, dalej konfekty, jako grusze, orzechy włoskie, brzoskwinie i t. p. w cukrze i miodzie, przeróżne potrawy »wiatrem i słońcem wędzone«, śliwy węgierskie »w wiązanych snopkach

|toöü4!

i

!*

41

-•г-

к Щ i

'•'■i

ж

г.

i

t§

L ^Ьг Ч|

Г--**

■-J?

'Ä#- **v

Ж

I * -#»А1

tSj&

т 1S

t*v

’$W

? Ęt

t is

щ

г

fE

¹ r. '*

übjsià

,0 %

'■ 1

Ixfc:

ж

Si

' '

шл

к !

»лгу

„ft «

J. 0F *

ëf

1.

’

r

Ni

ж

Щ

R 4

w

■ # :

f£

ж

Щ

Щ

,

У*4*

■

- • ®

№j

Цг

f^{jg

Зжа

'

fc~* fc Г ». •    ,

Ш

1^Ш

;

* а, я * .

m*&

шм

t '' \a

!

>

T. zw. kobierzec staropolski tkany złotem i jedwabiem.

Wiek XVI.

^ - X

^    ? ) с- >

й!

(

I

.с

7 > *А

О ■%

: о

щ

słomianych i wiśnie w równiankach na słońcu suszone«, octy winne, miodowe, piwne, agrestowe; jabłeczniki, gruszeczniki, wi-śniaki; »jagody bzowe ustałe, co niemi małmazye farbują« — wszystko roboty domowej, »bo tylko to Polsce przystało, co się w Polsce rodzi« i można się obejść bez Gdańska, który cudzoziemskie rzeczy z Lizbony, z Antorfu (Antwerpii) tak jak przedtem z Genuy albo Wenecyi sprowadza. W tym dziale gospodarstwa domowego odgrywała bardzo ważną rolę stała figura każdego wiejskiego dworu, zwana »panią Starą« albo dworką, pierwsza pomocnica i alter ego pani, rodzaj marszałka w spódnicy, starożytny prototyp późniejszych klucznic i szafarek.

Pani Stara

To samo co o fizycznych, powiedzieć by można i o moral- Potrzeby

moralne.

nych i społecznych potrzebach. Gdzie nie było kościoła, tam w znaczniejszych przynajmniej dworach była kaplica z kapelanem; gdzie nie było kapelana, tam pan albo pani domu spełniali także funkcyę duchowną, przewodnicząc codziennie zbiorowej modlitwie rodziny i domowników. Była jurysdykcya własna, był taras i gąsior dla złodzieji, była siła zbrojna do obrony domu i do przymusowego przeprowadzenia woli pana, była, jeśli się mieszkało nad spławną rzeką, własna flotylla: szkuty, tratwy, dubasy, komięgi, spławiające pszenicę i materyał leśny do Gdańska; była poczta własna, którą sprawował kozak konny, bywała biblioteczka niejako samorodna, bo pisana w domu, dość bowiem rozpowszechnionym zwyczajem zamiast kupować przepisywano wiersze, oracye, broszurki już drukowane, ale zdarzały się na odwrót po większych dworach wiejskich miniaturowe drukareńki, trochę dla zabawki, trochę z chętki naśladowania magnatów, którzy jak np. Herburt w Dobromilu, Rzewuscy w Podhorcach, Ogińscy w Słonimie, Potoccy w Paniowcach i Tulczynie i t. d. utrzymywali całe oficyny drukarskie. Czego się nie miało i mieć

nic mogło w domu i z własnego przemysłu, to się kupowało raz lub najwyżej dwa razy do roku w jakiemś wielkiem mieście, przywoziło z Gdańska w zamian za pszenicę, nabywało się od Włocha, Niemca, Szkota, Ormianina i żyda na jednym z pobliskich jarmarków, które odbywały się bardzo często i po najnędzniejszych nawet mieścinach, a bywały bardzo ludne i obfite w najrozmaitsze, nawet rzadkie i kosztowne towary. Pomagał także w utrzymaniu stosunków z zewnętrznym światem kwestarz-zakonnik, żołnierz przewoźny, co wybierał stacye w sąsiedniej królewszczyźnie, wędrowny rzemieślnik, a to najczęściej kuśnierz, zegarmistrz i malarz, i okrężny handlarz, jak np. Szkot z swo-jem pudłem t. zw. materklasów, t. j. najprzeróżniejszych drobiazgów i fraszek, winiarz węgierski z próbkami, Ormianin z koniem, rzędem, kobiercem i ofertą małmazyi, a w końcu żyd, nasz »wieczny żyd«, ze wszystkiem i po wszystko, co było do kupienia lub do sprzedania na polskim świecie.

Stosunki ze światem.

Ale i kupić i sprzedać i wogóle załatwić jakiś interes nie było łatwo. Wszystko było utrudnione, wszystko wymagało mozołu, a przedewszystkiem czasu, dużo czasu. Rzeczy, które się dziś ma za bezcen, były bajecznie drogie; dość np. przytoczyć, że libra papieru kosztowała w pierwszych jeszcze latach XVII w. około 10 koron naszej dzisiejszej monety, sam tedy arkusz po-tzebny do napisania listu kosztował więcej niż dzisiaj kosztuje porto pocztowe na sam koniec świata, a gdzież trud i koszt umyślnego posłańca. W miarach, wagach i monetach był istny zamęt i z trudnością się tylko w nich oryentowano. Ważono na skojce, oka, grzywny, kamienie, łaszty; mierzono pola na laski, pertyki, staje, morgi, łany, włóki itp., ale inny był np. łan chełmiński a inny łan kmiecy, który znowu bywał inny w każdej prowincyi; inny był łaszt gdański a inny łaszt lwowski, inny

i

■ : Aäi

ш

-•Hjf ,/ÿj

' ,;Л

Ж

V,-

Щй

Ж ’

,

I I

’

$

«

'

t

?3tf :    ‘    ■ . : *

*i

i

•. %i 1

13«

?

-

Ä?v :•'!

i

' щ

i Ш

в

тш

I

\

и

U

Яр

; .

il

4ï,b.

%

sä>:

J- . Ą *ł7*

.-

Kominek w Branicach.

К..' ...

kamień warszawski a inny krakowski, lwowski, gdański; płacono szelągami, groszami, złotymi, ortami, tynfami, grzywnami, talarami twardemi i lewkowemi, szkudami, dukatami itp., których obieg miewał swoje terrytoryalne ograniczenia, a których walor podlegał ciągłej fluktuacyi i to nietylko czasowej ale i lokalnej, a kiedy przyszło do wypłacania większej sumy, ileż to kontro-wersyi było między stronami, a ileż faktycznego trudu przy liczeniu! Kiedy np. szlachcic Stanisław Zielonka w r. 1670 ma płacić 25.000 zł., to przywozi tę sumę do Lwowa w 44 worach a liczenie odbywa się cztery dni całe i to tylko dlatego nie dłużej, że była to moneta srebrna i złota, bo kiedy Józef Stami-rowski około tegoż czasu ma wypłacić 2.500 k., a więc tylko dziesiątą część sumy powyższej, ale wypłaca ją w drobniejszej monecie, to przywozi pieniądze w dwóch beczkach, a rachuje przez całe trzy dni.

tyzm dworu.

Dwór szlachecki i jego patryarchalny, homeryczny sposób Konserwa-życia trwał najdłużej i z nieprzełamanym konserwatyzmem opierał się do najpóźniejszych czasów reformie obyczajów, nowatorstwu i modzie. Gwałtowny przewrót politycznych i społecznych stosunków nie obalił go tak łatwo jak obalił zamki i pałace, jego modrzewiowe ściany dłużej niż grube mury magnackich siedzib wytrzymały ową niszczącą falę, co zatapiała starą Polskę i spłukiwała z niej oryginalną obyczajową barwę. Tylko w pewnych okolicach, sąsiadujących z stolicami, objętych sferą ich bezpośredniego wpływu, i tylko w pewnej części szlacheckiej warstwy dokonała się naglejsza przemiana. Bywały aż do końca XVI11 w. całe powiaty, w których nie znalazłeś ani jednego murowanego dworu. Ochocki w pamiętnikach swoich opowiada, że w województwie kijowskiem pierwszy murowany dom szlachecki, już pałacem przezwany, powstał około 1750 r.,

drugim z kolei był dom 1 lińskich w Romanowie. Pierwsi, co burzyli starodawne dwory i na ich miejscu stawiali pałace i pa-Now. ludzie, łacyki, pełne pretensyi i wątpliwego smaku, byli to nowi ludzie, co na gruzach wielkich fortun historycznych i kosztem ich szczątków przyszli do bogactwa a zaczynając świat od samych siebie, chcieli go mieć nowiuteńkim i oderwanym od starej tradycyi, do której całkiem świeży jeszcze splendor nie dał się nawiązać. Dwory i dworki zostały aż do samego końca XV111 stulecia; jeszcze Kitowicz, Matuszewicz, Krasicki, Niemcewicz i inni w pismach swych świadczą o ich niezmienionej w tych czasach fizyo-gnomii — zostały nawet dłużej, zostały tak długo, że starsi z dzisiejszego pokolenia powiedzieć sobie mogą, że jeszcze ich dziadowie mieszkali i żyli tak samo.

nowe domy.

ROZDZIAŁ TRZECI

UBIORY 1 SPLENDORY

; i

_1_

—

/

.

*

?

■

i

f

. ■

-.

r

' • '' v - ’

MAESTRANZA.

Pv

)k

/I

[c-

1 III Ml

[hi

:Ц]

.s>

■i

f->:

*£

■i

*ł:

и| I

ar:’

' l-Aft

■■ -

»j

rzrt

Й1ШЩ

Strój senatora weneckiego, jako jeden z ewolucyjnych motywów poważnego stroju polskiego.

.

'

!

■ ". •

ь

.

«

»

.

.

I

>

■

'

#

-

яш* I

'

\

Raf'

Mn

шы

Donn* Л Pofparcain Polew*.

ч* 'A '" v jp

•ла'пнЯ

.'•■ Кч* 5*. î\⁴- :■'    ■ JxiïjMâ

\ь] ;

I •■

L ₄ *,    .    i>, v

J4

!i'>

J

*S^: :' j

Г ä ¹ JIÈ

h j& ,v/lpl

m<éâ

I-i

lî

S«A

[Л1

:T--,

' ■>:

,’i

..■• V ^ ^    -

,|Щ|

::âÉ§St!

:-S

gl

f r#4

! i*,

Ù.

•“ I

ë»*

iè#g

• - ".

S.

g§ J

r4

Dama polska XVI w.

*•

л

>

• ■

■

■

'

V

.

i

*

i

«ж

-!

i

■

i

■■

i

/

i

:

V

у

шй

ft- /«у. -

⁵

ss-

tterqr

К1Щ

iff Я И1

,о?'

§§

«*--1

Ш \Ш

Щ:

^■';Ш

нш

mi

?!

14    ■ л‘ '

'

IP

щ*

li¹

Шш

Ш кВ - ilk /

yi ■.

!..

IJ*

:ж

Ий

Шш

Ж:

fgggfg

:/

fill

ШШш

Ша ï- ! II

IWA т?

ft

X'

>.;•

;;а

liii

fl

жж^

**r

wsgL*

J*æ§sp!%i

~ ~~ ..i—Л

'ä

Sęę.

Kostium polski XVI w.

(Rycina z dzieła Cesare Vecellio: Degli abiti antichi e moderni etc.

r. i

59°).

-

*

I

'

.

4

•V-    '

Й1

Ik

iS?

SÉ

;-j

v«15

IS? л

л'

V. J? '

T' 'Jl

«V 1

1% "

ft

m ■•• ччУ-У,•.Vî^4!|*j,^v- * •

Ш -

ш ■ *<"4* «gg^K

fy ¹ 1ЁШъ*ь

li    Ж\

Ц

й в⁴# > P;

а ■ ;' J» щ 1 ' й

Ж Штш -1*^v ■

Ш Ä-iiÄ jig

' ' 4,л»эд -в*

">р*ч;

fer'

Sr-S

-i'

. ;д|

J§f ä

pfe 4

щр V

й\

■ w-%

■ч

-1

,,»    • Bl

ЩЦ

I

P

I

⁴

г \

ШШ

уШ\ ЩЯ&ЩЪ'л W ' '%

■si

4ц

± *)

*в

II

щ:'"[ %- ■

Ev

' w ?

■J 3s

pjl|l !| Ш тт* I. i

.‘,t я

|V

lilii Шк

«.wn ,ип, \ i s- 81,щй

It ft&St -*шч

ТЕК'

, -Ц,- X

,V

äib

’ я|

ая

23

Kostium polski z XVI w.

(Rycina z dzieła Cesare Vecellio: Degli abiti antichi e moderni etc.

590).

r. 1

%

i

'

—•

i"

^ ° & ,A?

Sjl i* l’ --“V- *•*''P

■ <

>Я : w*-гi

H, JĘs

jy|v:ł?Xa f*-*.*\j

i

Ж

2л1    11У

■К    щ

ЩЯ

rM

с/ ;

5 н о

fev

I? '

•■'î’...;.V.: . 4 V?.:. ■■> >-. •:

^Sv

/4

A - :

|V

I ù

Ц %

t-л

■à

V

,1

a

MI'S

- "■

p

-. Vît, s •Ł

’i

iiJiĄ

'. '■Л: •"{"'* - i

У:

2 f ' - Jf / £

Ш:

L?

l- %

SB

ЖЖ

mxWmjijk ш. ^

ii f..

§?*

i    W-

■Л-

MM

mm

Mn

3r

1;

mmmm

fe¹

Kostium polski z XVI w.

I -    11

f

ił

V

u

t

i

i-

'

...

Г.

Nobiledi Polonia.

ÜJL

■ y,i

g!

EK '

n#

txstu-;?> r. ' ;Tiv\\vaVv

A’ ÿtv' 'vr'T" -

vfeVf-* fe''

ЯшЖ

ft

S|>*V

[1

«■

Mj

fl

ft¹

l'.nvj »»><;. ||^

J%4 ' *#4fe :* •

L%    ,;

Pi

Ш>-

If i

ü.

г»;

>V

■.*w»

•Цку'Ш-

g

I' ЩМ/Ш.

D *ШВ1Шё

*&>**■ f..v ■•...

ii I

L3*

stea

f,““ IV

Sr 14'

'O

•.rri

fié

ЯтШ'

•й

al

J®

;#fÉ

ET

vV

e?=>

12

r*

5Yïs?_

Ш&

JS

[je

ras

Ji

Dama polska XVI w.

zytając o ubiorach i strojach staropolskich w satyrach i pamiętnikach od XV] do XVI11 wieku, odnosi się wrażenie, jakoby cała Polska była tylko jedną salą redutową, widownią zmiennej co chwila, pustej maskarady — wrażenie nietylko po większej połowie mylne, ale zarazem niejasne i chaotyczne. Pochodzi to nietylko z przesady każdoczesnej satyrycznej i moral i stycznej literatury, ale także, i to głównie, stąd, że pozostała nam z tych czasów tylko dziwaczna a nader obfita nomenklatura strojów, która zdaje się mówić wiele, a w rzeczy samej nie uczy niczego. Domyślamy się tylko, nie widzimy, a domyślamy się więcej, niż należy. Dopiero ze schyłku XVI11 w. mamy takie po krawiecku dokładne opisy, Brak źródeł, jak np. ks. Kitowicza, dopiero z tego czasu posiadamy obfitszy zasób rysunkowy. Z XVI i XVII wieku pozostał nam bardzo szczupły zapas takich rozstrzygających dokumentów, jakiemi są współczesne ryciny; nasze illustrowane książki z tego czasu ро

та

sługują się z małym wyjątkiem drzeworytami obcemi lub nie mają realistycznej wartości; nie do każdej pory i zbyt mało posiadamy takich malowniczych źródeł, jak np. Codex Picturatus Baltazara Boeheima lub pontyfikał Erazma Ciołka; nie mieliśmy malarzy i rysowników, odtwarzających ludzi i rzeczy na podstawie bezpośredniej obserwacyi, żywcem, z natury, jakich np. Niemcy miały w Dürerze, Holbeinach, Burgmaierze, Schongaue-rze, Ammanie i tylu innych — jedynym materyałem autentycznym są u nas współczesne portrety, nie bardzo licznie zacho-i ryciny ko- wane j niedostatecznie znane, bo dotąd cząstkowo tylko w re-produkcyach przystępne, pomniki grobowe, obrazy religijnej treści z postaciami fundatorów i bardzo skąpe w końcu ryciny artystów obcych, jak np. Stefana della Bella, którego sztychy, wyobrażające wjazd Jerzego Ossolińskiego do Rzymu w r. 1633 są nieoszacowanem źródłem do historyi kostiumów polskich XVI] wieku. Atoli i z tych niedostatecznych nawet źródeł wynika, że dawna Polska nie była krajem jakiejś wyjątkowej orgji kostiumowej, że obok wielkiej rozmaitości i zmienności ubiorów Typ zasa- istniał zawsze pewien typ stały, zasadniczy; że obok tego ustawicznego naśladownictwa cudzoziemskiej mody utrzymywała się pewna norma smaku i obyczaju, samoistna i narodowa. Gdyby uwierzyć satyrykom i moralistom naszym, gdyby dosłownie wziąć np. dowcipne powiedzenie Reja, że »w postronnych krajach, gdzie się trafi każdy naród malować, tedy Polaka nago malują a z nożycami, a postaw sukna przed nim: i krajże sobie jako raczysz« — trzebaby przypuścić, że nigdy nie mieliśmy narodowego stroju, a przecież Polska obok Węgier jest jedynym krajem w Europie, gdzie nie sam tylko lud, jak gdzieindziej, ale i wyższe warstwy społeczne posiadają tradycyjny, czasem i zwyczajem uświęcony kostium narodowy. Straciły go pobratymcze

Portrety

dniczy

narodowy.

». t ••

/ -i' Mk

4Ш-Х

îjNf [£ ' £ ;îb ùl/пшу .

МофиЬгш-ф-гь. üttü/ U ./с н

:!£

z.

*?•

m.

- 'A ' ’

Sï’Nsâf-

|№l4Éî

■ ipÂf

" • “ r ;.1Г'П7;Я

: '

- .T-” ,    - î>

, Ł

a*

L

’i»,

■ ./'i¹

fa I •■":■ K

ï . A

>/

•-Ч

HR

Ш⁵

k-l

Л!

IIP

P;

f{, I

2%-

kl

IM

2$

iÔ?

§§g

т я ; - i ?

ЩЛ! i-, 1 i

t^j i 4

. . "'"'N /- &

•/Æ

f/m

Щхк

mi

-/

J?

|Ж

ИР

p *,|j

;1

V ..

II

„g& _

,с—л

ШиШВЁ

§РШ1рР1ш

ш@эд|

Matrona polska XVI wieku.

Zofia z Pleszowa Szydłowiecka.

(Z Liber Geneseos lllustr. Familiae Schidloviciae).

V

?Ą\bUO UÏQ>

!C i?/.л ÓW

Чь /Ałchaic*^

У v.T: ■¥

-■

/!

fr.

!i

SÄ*

mm

jg

T'

;ł^' I/ ó*$

г =#•

,/ jt

\ -4

jSg

ЩШ

..

Ш-ag«

3>r

mÿ%

*1

jr%- jj

~Lkf Ж

,;v

iy

ШМ

/Чш

Si

i.....JM

SI!!

I Mmk i

R / I » I

F' I V'

L- sW^KĄJ.y.żj

|,rl

!S

ШШ

щ4 1

Я ' к .

\ i 1

Wk,î'Æm ■ ФУ .л";- ШУ

'МШ

Чу-уУ'

Uli

еШШ1я

yI с M ''ьщ    ■

is

iSll

j#«*¹'¹

4i

Km !\ y.

•jàfe- :-4-i>

■ -.4 -ДУ II

k--:

h’

SpS :

кV.

P ЧЖ ЯР

!»

-~y

■мши

g§ -vP'; ■

ШЁЁЁЁЁЁрЩШ

Bg|

2>

ssssi.........

" ШЦёлул

- PjP

,AJjp fl:

i»li

' -, "-V.

Ш. '

î*«

Dama polska XVI wieku.

Anna z Tęczyna Szydłowiecka.

(Z Liber Geneseos lllustr. Familiae Schidloviciae).

-

A

0i\6uï^

K s A X Q w

‘⁴e c h :i*'

nam narody słowiańskie, straciły np. Czechy, straciła i tyle późniejsza od nas w niwelacyjnym rozwoju cywilizacyi Rosya, gdzie także tylko lud go zachował — w Polsce utrzymał się jako strój uroczysty i reprezentacyjny.

Warunki

przyrodzone.

obce.

ctwo

W dziedzinie mody i jej excentrycznych objawów Polska nie była wyjątkiem w każdoczesnej Europie, a jej kostiumowy obyczaj ulegał tym samym wpływom i warunkom, co w innych krajach. Działały u nas tak samo jak gdzieindziej najpierw położenie geograficzne, dalej wrodzona wszystkim narodom zmienność smaku czyli moda, potem skłonność do naśladownictwa, w końcu stan dobrobytu i kultury. Klimat polski wymagał ubiorów ciepłych, stąd przestronność, fałdzistość i długość kroju szat wierzchnich, jak delie, hazuki, kopieniaki czyli okopienie, burki, opończe, nasuwienie; stąd także potrzeba, a w dalszej kon-sekwencyi zamiłowanie i zbytek w futrach najrozmaitszego rodzaju i pochodzenia, od barana do sobola. Położenie geograficzne dało nam za sąsiada państwo ottomańskie z całą jego po- Wpływy tęgą wojskową i z całem bogactwem form zewnętrznych, przemawiających do imaginacyi swoją malowniczą świetnością, zrobiło nadto z Polski pośredniczkę komunikacyjną i handlową między wschodem a niektóremi krajami zachodu, stąd ów silny i prze-magający pierwiastek wschodni w ubiorze i obyczaju polskim; blizkie sąsiedztwo Niemiec i fakt, że wszystkie nasze wielkie miasta pierwotnie prawie na wskróś, do pierwszych zaś dziesiątek lat XVI w. jeszcze przeważnie były niemieckie, zaznaczyły się bardzo stanowczym, może najprzeważniejszym nawet wpływem na polską kulturę, a znowu niższość tej rodzinnej kultury bardziej sprzyjała naśladownictwu. Dodajmy do tego wielką przyrodzoną już pochopność natury polskiej do naśladownictwa, Naśiadowni-jej wyjątkową łatwość przyswajania sobie wszystkich zewnętrz-

nych form choćby najbardziej skomplikowanej cywilizacyi wraz z tern, co w niej bywa nadmiarem i wybrykiem, dodajmy lekkomyślniejsze i naiwniejsze może niż gdzieindziej lubowanie się w świetności i zbytku, a zrozumiemy łatwo, jak się tworzyła ró-żnemi warstwami czasów i wpływów ta naleciałość cudzoziemska, na pozór tak gruba, że znikać się pod nią zdawała wszelka pierwotność rodowita, że w tak bogatym słowniku ubiorów i splendorów polskich, w tej istnej powodzi nazw tureckich, niemieckich, włoskich, węgierskich, nazwa polska należy do rzadkości.

Rzecz

a nazwa.

A przecież ta cała cudzoziemska powłoka nie zawsze zrasta się z polskim obyczajem organicznie, nie wyklucza jeszcze całkowicie pewnej niezawisłej, swojskiej oryginalności. Ten poliglot-tyzm w nazwach ubiorów nie zawsze odpowiadał rzeczy. Jedna i ta sama nazwa oznaczała co innego w Turcyi, na Węgrzech lub w Niemczech, a co innego w Polsce. Strój »czerkieski« np., o którym tak często spotykamy wzmianki, nie miał w sobie nic zgoła czerkieskiego, powstał on, jak świadczy Pasek, z potrzeby żołnierskiej ubierania się kuso i używania wysokich butów jeździeckich; kontusz polski był czemś zupełnie innem niż kontusz turecki lub tatarski; dołoman polski różnił się od dołomana węgierskiego; hazuka polska nie jest wcale identyczna z niemiecką Hassücke lub z francuską casaque, od których zapożyczyła nazwy; to samo da się powiedzieć o delji, o szubie, o bekieszy i t. p. Nazwa ta sama, rzecz inna, tak że budzi się nieraz wrażenie, jakoby nie rzecz samą brano od obcych, ale nazwę do

rzeczy.

Zaznaczyć warto, że ów wpływ wschodni na kostiumy polskie, o którym się tak dużo mówi, dopiero bardzo późno, mianowicie po kampaniach króla Jana Ш objawiał się wyraźniej i że więcej go było z końcem XVII i na początku XVI11 w. niż

гЩ'-'ЧШЯШ.'.

%

>

.

*

■

' *

!

[;

,

Ш:С

■$'* •<'>:,

•>$£*

A

Ü>

4

< f

V»

\f'r

. .-■

i -*r4j

Чц^

«N

Ш

t

л' 4

%w '* *

^ 4 _

1

c4f!L j!§&?-

Barbara (?) Radziwiłłówna Miniatura emaliowana ze zbiorów autora.

Î4

■V

-у:

wy :ттт^шттмт

■' : \    *' - ••'    ; -i.    - ";’ Л, ■ ■ ••    <ЖУ* С

.&у

т.

Эй?

Г'- i;

I.

№)ш

ч. Ш

\“r'A "')■■ <.    '"' .

•»Дч'»г- -~5Г    f

'щшУУШк

aiäfe-S- Э,

! ł’>: Цууу

«-i>

.. :

*&

;jfr

4>

а>

U-

fr

}%Pę

lllSPil

‘t-, УуЩ

V-

jj

yf.

Ы y-t ш

■■у.

тшш

'■:аУШШт

■ГЛШ/Шт

1*шт

■

^ г

ч—.. - i, *-о/ 4 V*    a-l'

■

ll^llPiS * фШ&

^aäiJE:

- f- Д-

: ■ «g

I:

Æi

;Ж

yf

-V:

“*9Й

■ .^■*i «

-5'

ЙЦ““

'Z4

.%%

Vt

г ; > К?

1ШЙВДШЗ

■ Jr* ?|«Ш«

-££

:Ж;лу

£iî

У,

- i’

t.#te &'ir

■■    .    , - V'

&?

I !ЛЧЧ:

" tu->i. ¹ i,

> w!- К    ,l > '•><>, й<;

‘ ; О ' У ‘ ,4 «й.    «а

Ч;: - •

'-t-оЖЙ

-•VÄ3

г-" “ - ! фi :    у" .,}СУ>.

Ч >v*

'ÿ,

Ше

yt.*¹

Łi.-r<^3|K

5?. V ’

Л-. г •⁴%^:^ÂSîC

: -¹#

kiedykolwiek przedtem. W XVI wieku strój polski ulega przeważnie wzorom włoskim. Przerzućmy ryciny w dziele Cezarego Vecellio, a znajdziemy tam kostiumy, zwłaszcza weneckie, które robią łudzące wrażenie naszych polskich senatorskich z epoki jagiellońskiej. To samo da się powiedzieć o kostiumach na obrazach słynnych mistrzów XVI a zwłaszcza XVII wieku, na których spotykamy postacie tak z polska, a nawet wprost po polsku ubrane, że chciałoby się wierzyć, że malarze Polaków wybrali sobie za modele. Nie byłoby też zbyt śmiałem przypuszczenie, że tak było istotnie. Kostiumy polskie z najlepszych czasów podobały się bardzo w Europie, malowniczością swoją i bogactwem tern bardziej podobały się artystom. Velasquez Rembrandt, Rubens, musieli widzieć kostiumy polskie i ubierać w nie swoje postacie, zwłaszcza takie, którym chcieli nadać cechę egzotyzmu i fantastycznego przepychu. Odejmijmy Juanowi Mateos na portrecie Velasqueza w galeryi drezdeńskiej tylko krzyż, a będziemy mieli wspaniałego magnata polskiego z XVII wieku. Na obrazie Rubensa J^rólowa Tomira po ścięciu Cyrusa owa postać umieszczona obok opasłego Turka, czy to nie Polak? Twarz wąsata polska, szabla polska, kołpak na nim polski. Rembrandt widział i malował nietylko naszych Lisowczyków, jak tego mamy dowód na słynnym obrazie niegdyś w posiadaniu hr. Tarnowskich w Dzikowie, ale chyba widział i malował także magnatów polskich w ich bogatym stroju narodowym. Na obrazie jego Dawid podaje Saulowi głowę Goliata, ten Saul to niemal istny Polak w żupanie wzorzystym, w pasie, w kołpaku z kitą; odjąć mu tylko powłóczysty ogon, niesiony przez pacholęta; albo druga postać na tern samem płótnie w czapce, z łukiem i sajdakiem, czy to nie Lisowczyk? Jest w galeryi w Bergamo obraz Ghis-landi’ego, który według katalogu ma przedstawiać dwóch Albań-

czyków; otóż ci Albańczycy to panicz polski z swoim hajdukiem. Nie jeden jeszcze podobny przykład dałby się z łatwością przytoczyć.

Żołnierz.

Kto robił modę w Polsce? Król, magnat, student i żołnierz. Dwór, jak wszędzie i zawsze, był wzorem wykwintnego obyczaju i stroju, on też był pierwszym rozsadnikiem cudzoziem-Dwór. czyzny w Polsce. Z dworem Bony weszły w modę kostiumy włoskie; Rakuszanki poślubione naszym królom wprowadziły w bliższych dworowi warstwach szlacheckich protegowane na dworze wiedeńskim tradycyjnie od czasów Karola V stroje hiszpańskie; Wazowie dali początek modzie szwedzkiej, dwie Francuzki na tronie dostarczyły modeli paryskich; Sasi i Stanisław August zaznaczają przewrót w ubiorach i inaugurują porę polskiego rococo, po części w niemieckiej, przeważnie w francuskiej Magnat, stylizacyi. Magnat nietylko modeluje się na każdoczesny wzór monarszego dworu, ale on pierwszy odbywa podróże i legacye do stolic i dworów europejskich i wraca ubrany po niemiecku, student, po włosku, po hiszpańsku. Student polski powraca z Padwy, Bononii, Rzymu i przywozi z sobą nietylko biret i togę doktorską, ale już i po ulicy »chodzi po włosku«, pociągając przykładem swoim wszystkich, co mają trochę pretensyi do nauk i sztuk wyzwolonych. Żołnierz wraca z każdej wyprawy wojennej, z każdego obozu z jakąś uderzającą nowością w stroju i przewraca głowę wszystkiej młodzieży — rzec można, że całej szlachcie średnio zamożnej żołnierz dyktuje modę. »A strojów takowych, wszystka ansa i powód z junaków wojskowych; i nie masz, żeby z tego kraju, gdzie wojuje, nowego nie wniósł obyczaju« — rymuje Andrzej Rysiński około 1640 r. Potwierdza to i Staro-wolski, a Pasek, sam żołnierz, z własnego doświadczenia mówi: »Co ja już pamiętam odmiennej coraz mody w sukniach, czap-

' Дй

■л?

V. t

«F

>■

Ml

mi

•I

452

Dama polska [Marya Potocka, starościna Felińska (?)] w kostiumie z pierwszej połowy XVII wieku (w t. zw. szustohorze i czepcu z bramką).

Ze zbiorów autora.

<Р Г/.

V? - ч°

£

-T

:

и >

Ui ‘О    ^

О    ■ Д    "о

kach, w butach, szablach, w rządzikach i w każdym aparacie wojennym i domowym, nawet w czuprynach, w giestach, w stąpaniu i witaniu, o Boże! nie spisałby tego na dziesięciu skórach wołowych!«

Podgolone

1 rzeczywiście, nietylko o stroju ale i o fryzurze decydował najczęściej żołnierz, zwłaszcza jeśli zasłynął szeroko w swo-jem rzemiośle. Głośny z waleczności i rozpasanej fantazyi strażnik koronny Samuel Łaszcz, kiedy wpadł na koncept podstrzy-żenia sobie włosów wysoko i jakby czubato, zaraz znalazł naśladowców w całej Polsce. »Pierwszy strzyżenia wysoko czupryny wynalazca« — mówi o nim w swoim herbarzu Niesiecki. Czupryna. Łaszcz nie był jednak »wynalazcą« samejże czupryny, tylko reformatorem jej kształtu i rozmiaru; już dawno przed nim chadzali nietylko wojskowi Polacy czubato, a nuncyusz kardynał Valenti (r. 1604), opisując postać kanclerza Zamoyskiego wspomina o jego okazałej czuprynie (capelli canuti col zuffo alla Po-lacca); Decyusz w swojej historyi czasów Zygmunta 1, a za nim Stryjkowski i poeta Janicki utrzymują, że za przykładem żołnierskim po wojnie z hospodarem wołoskim Bogdanem, a mianowicie po walnem zwycięztwie nad Tatarami pod Łopuszną w r. 1512 Polacy strój swój radykalnie zmienili, zarzucając długie ciasne szaty i długie w kędziory zawijane lub w warkocze splecione włosy. Później zaczęto podgalać głowę dokoła, zwyczaj, który już za bytności Lippomana w Polsce (r. j 575) był sł°wy. nienowy ale jeszcze nieustalony, skoro rymopis Stanisław Witkowski uważa go jeszcze w r. 1605 za nowatorstwo, ganiąc »łby wygolone«, których pradziady nie znały. Około połowy XVI1 w. golone głowy z czubem były już regułą szlachecko-polskiej ele-gancyi — ils ont sous leur bonnet fourré la tête rasée et ne conservant de cheveux qu'un petit toupet sur le haut de la tête,

mówi o członkach legacyi polskiej na paryskim dworze w r. 1645 pani de Motteville.

Wojny i mody.

Wojny za panowania Zygmunta Ш wpłynęły bardzo na współczesną modę polską; Starowolski powiada, że za przykładem żołnierzy w pierwszych dziesięciu latach rządów tego króla trzy razy zmieniał się krój szlacheckich ubiorów. Zaznaczyły się pod tym względem wybitnie wojny szwedzkie, dalekie wyprawy Lisowczyków na zachód Europy, kampanie Czarnieckiego. Do ważnej roli, jaką odgrywa szlachcic-żołnierz w historyi kostiumowej, przyczyniać się musiała okoliczność, że po magnacie przez pewien czas on był jedynym peregrynantem, jedynym bywalcem par excellence, a to ni etyl ko pod własną ale i pod obcą chorągwią, wiadomo bowiem, jak często i chętnie zaciągała się szlachta, zwłaszcza uboższa, w służbę cudzoziemską, a to głównie rakuską. Fakt to zresztą stwierdzony, że jak stosunki pokojowe i handlowe, tak samo i wojny zbliżają do siebie narody i są dobrym przewodnikiem obustronnych wpływów; świadczy u nas o tern wpływ wschodu na ubiór i obyczaj, który w czasach pokoju podtrzymywany głównie przez Ormian polskich, podsycał się każdoczesną wojną z Turcyą, jak tego najpóźniejszy i już ostatni objaw spotykamy w czasach Jana Ш.

Ani rzecz sama nie wymaga, ani rozmiar niniejszej rozprawy nie pozwala na to, abyśmy wchodzili w szczegóły i za starszymi Terminologia autorami podawali całą terminologię staropolskich ubiorów. Za-

kostiumu.

nadto tej terminologii poświęcano uwagi i miejsca, zbierając ją skrzętnie z literatury ubiegłych wieków, głównie z satyrycznej, a bez pożytku, rzecz raczej zaciemniając niż wyjaśniając. Z kilku tablic, na których Matejko według starych portretów, pomników i drzeworytów zestawił nam grupy kostiumowe z wszystkich epok przeszłości polskiej, z sztychów Della Belli, z nielicznych

-

—Mi

'■' Л -» --NéJ

—

—

Г

¹

.

■

\

*

<

\

*

é

.

Ф

:^ж

Жт ;

. Æ2

b£ayt**î'i

Rembrandt pinx.

Ф!

»;

jLLvj

Ipv

ЧМЙ

*#t

ук

.* J

*•

. J. J

ей

-Л

L*.,

A*

pi-

»1

■ЗУву

gpn3ptf.-r^V

/ #У

|Щ

гУл

sV-j

|Ш

■Ł

ШН

Г.

w,

.4

m&Æ

Ш<

■7

©I

Lf

/i

ЩЗЩ

/>), ;^jji

•У

7i

щ/К

Л>|

■ИШ

Ш«1-;

у;Ш®

i.

>

nawet późniejszych rysunków polskich i obcych artystów więcej się nauczyć można niż z całego tomu, który temu przedmiotowi poświęcił tak zasłużony zresztą Gołębiowski. Iść za przykładem tego autora, znaczyłoby topić rzecz w szczegółach, zasłaniać obraz drobiazgami. Cały ten słownik kostiumu polskiego jest zresztą, jak już nadmieniliśmy, przeważnie zagadkowy; aby wiedzieć, zkąd jaka nazwa pochodzi i co oznacza, co więcej, aby dociec, jak właściwie pierwotnie i poprawnie brzmiała, nie wystarcza być znawcą ory-entalnych i wszystkich prawie europejskich języków, tak dalece wszystkie prawie nazwy materyj i szat przemieniły i powykrzywiały się w ustach polskich. Któż np. z łatwością odgadnie, że Zagadkowość polski inderak to niemiecki Tlnterrock, polski kwef to francuska coiffe, polska nędza to weneckie zendad, polski szu stoli or to francuski juste-au-corps, a pandyspary to point-de*

nazw.

Paris? Na domiar niejasności i bałamuctwa kilka niekiedy odmiennych nazw oznacza rzecz jedną i tę samą; zda się też czasem, jakoby moda wpływała raczej na nazwę niż na sam kształt ubioru. »Zda się coś inszego, a też jest po staremu — powiada bezimienny autor broszury z r. 1650 (Co nowego) — tylko nazwiska nowe mylą rzeczy i mydlą oczy. Co bowiem za naszych czasów była gunia, to teraz kilim, co była łata to dziś karwasz, co kurta to dołman, co delijka to nasuwień i t. p.« Poprzestać musimy tedy na uwagach ogólniejszej natury i na podniesieniu najgłówniejszych rysów i znamion

męzka równa kobiecej.

Jednym z takich głównych znamion czasów jest fakt, że Próżność w dawnej Polsce, jak zresztą do pewnego stopnia i w innych krajach aż po koniec XV111 wieku, kaprysy i excentryczności mody, kosztowność i wzorzystość tkanin, malownicza rozmaitość i żywość kolorów, błyskotliwość ozdób i obfitość klejnotów nie są kostiumową cechą i przywilejem samej tylko kobiety, ale

w równej mierze panują w strojach męzkich. Nie ma pod tym względem różnicy między mężczyzną a kobietą, odnosi się nawet wrażenie z niejednego inwentarza garderoby męzkiej, zwłaszcza z pierwszej połowy XVII wieku, jakoby próżność i zamiłowanie zbytku u mężczyzn były większe niż u kobiet, bo przybywa mężczyźnie jeszcze dalszy powód do zbytku, obcy kobiecie, a mianowicie broń, która, jak to zobaczymy, przybiera cechę czysto dekoracyjną: z oręża staje się strojem. Czytając nadzwyczaj szczegółowy opis przepysznych strojów legacyi polskiej, przybywającej do Paryża po Maryę Ludwikę, odbiera się wrażenie niepojętej nam dzisiaj próżności męzkiej — opis ten nie ustępuje w niczem dzisiejszym pobalowym sprawozdaniom z toalet damskich, zamieszczanym w żurnalach poświęconych elegan-cyom mody. Te same futra, te same jedwabie i złotogłowia, te same złote ozdoby i tę samą obfitość klejnotów spotykamy u mężczyzn co u kobiet.

Futra

Sobole.

Futra najrozmaitszych rodzajów stanowiły najkosztowniejszą część garderoby. Najcenniejsze i najbardziej ulubione były obok gronostajów i marmurków, t. j. rodzaju ciemnych, w niebieski kolor wpadających futer lisich, bobry, rysie i sobole, te ostatnie najbardziej pańskie i wytworne. Sobol był niejako symbolem bogactwa i dostojności — »pomknij się lisie, siedzi tu soból« — powiada Rej. Zdobił on delje męzkie, delijki i dołomanki biało-głowskie, ferezye, kontusze; robiły się z niego szłyki, kuczmy i kołpaki; on to paradował na tych »darmolegach«, t. j. przesadnie dużych kołnierzach, co do których Kochanowski pragnie zasięgnąć »rady czyjej, kołnierz li to u deliji, czy delija u kołnierza«. Łukasz Opaliński w swojej polemice z Barclayem używanie soboli uważa za główny zbytek polski (est hic luxus inter maximos qui Voloniam urgent) i powiada, że szata podbita tern

Э/

X

щ

-ч '*•

iy^ *w

•I

ч)®-

rh

{<■

СЛ

>

R/

jr

&

NS«,

■щж?

g^t.^NbSŁ^tSiS^g

L\Ê5

%

Н

№

щ

тш

ъ

Z

Â\v1

Д

Vy.,

/>

та

;»*^W

n,

КО

lu

tel

H

11

il

S

mfi/

4.

ЩЖ

sas&ss^

m

ifeU

Stroje polskie z końca XVI w. Według rysunków Jana Matejki.

*>

4

P

>1

»?

H

fjJfL

JT

•A

gd

S

*.!t

i ;

яи;

<B

>*

Ж-

JÉ

r*

33

c=

Ш

c£>

||1||р§|

нуъмил

<*w

J

t

>Æ

&

j».

I

JS*

4

m

§E

гГл'>

hp

_r*

Ж

®Tr«ï

ii

•V

ч\ 'I

mi

m⁵

iiVT^

я

О

.---s£l$

i

*3

Nl4

G

Ml

Ш

m

* ih>4 4'

V\\W' % ,

BS

* f

ж

V,

pr

шп^сг,

['

p^æ

ЗЖ

m

[\

A

-H

a

V

A.

A

Stroje polskie w XVI wieku. Według rysunków Jana Matejki.

gsv^yÿ. -:/£

>3

r

<

i' ^»v\v-' '■V'*⁴

/7

M

^sXV'n'-^V'

V

\

\

£FV

4^

Г

* » r\Ttl)1

\%L

t

>‘f

ÓĆÓ

vo

\

- '9,

I, ||>иГ“1--

(C⁵

Ui

ÿWisWvx^â^

■'

y

Sr

V'v

' ■+

№£

$>m

k\

aJ

Y.

*xA

J

6M

&

c&

P

j4

w

Ш..

y,

ж

vl

A

£3

O

o

.*-•

£

£*- -& t

Ч&»

g§?

A

G

’*

V.

rso

<Ло

V4

шш

7

Л

4w3T

rt<

1Л

43

».

¥f>

*4

'Ъ

rr

*1*

л - ^ -\1

Чч

■ЧЧ

WÈÊm

Л,

m

sà>

jy.

OL

sr

/

'■/

i

сэ

3?

.

%

ii-

%

A

1

f

1ж

i

Stroje polskie z końca XVI wieku. Według rysunków Jana Matejki.

ŁŚ? _

ч+чжТТ^Ш

.Ччк.

Ш

'Ш&

fell

Ш

>'

К

л

щ

.w

к

,

Ж

;>

^ ft *»S

^Ь: -

5

Ж

'\Ч’

V

■/

1Ш

Р

к»

ГгС^

V

rv

Wi

4«

^ vW<v

J

.y

4

4Cv

Р11ШЩ11

ш

*

«

I !

11

c

ерч»;

Л </

⁴ ^Ll

«

it

ii

H

&

%

li,

ft //

r

*ï

m

Ю'0

'7

Æm

&

к

UNK

i

ЯГ

/

fi

/*/Р>,

ii

y

31

?!

m

K

4î<

ï;k

i

-i

h

fll

л

\ч

5£П

oc

«

& 1

wi.:

w

Stroje polskie XVII wieku. Według rysunków Jana Matejki.

'À

Ч.

»

m

у

s i

if 4

Sf

If

ЧХТ

«

я

ш

Ш

к

г»

>/

4ł

№

P

z. "*

г

B

ü

:

'&A

r

А

/7

i

futrem kosztuje przeszło 2000 talarów. Handel sobolami kwitnął też w Polsce, za jej to pośrednictwem drogie to futro w znacznej części szło do innych krajów Europy. Główny targ na sobole odbywał się w XVI wieku w Lublinie na św. Szymon i w Poznaniu na św. Łucyę. Hurtownie sprzedawano je na t. zw. soroki lub bunty; w jednym soroku mieściło się 40, w buncie 15 skórek. Sobole z predylekcyą używano na upominki dla dostojnych osobistości, dygnitarzy, posłów i monarchów; królowa Bona kupując sobole dla siebie i na upominki zapłaciła raz za ośm soroków 3500 zł., a gdy w czasie tym dukat liczył nie- Ceny soboli, spełna dwa złote, więc jedna skórka wypadała na 6 dukatów, co znaczyłoby na dzisiejszą monetę 250 do 300 koron austryac-kich. Król Stefan Batory przesłał księciu Mantuańskiemu w upominku dwa soroki soboli, Zygmunt 111 podarował w r. 1596 kardynałowi Gaëtani bunt soboli wartości 500 szkudów włoskich. Z opisu Laboureura wiemy, jak wyglądał taki upominkowy Sobole sorok soboli. Trzy tuziny sobolich skórek związane były główkami za pomocą jedwabnego sznurka, który przesuwał się przez worek z zielonego atłasu; główki sobolowe u góry worka opierały się o dzwonek srebrny, tak że za pociągnięciem sznurka można było wsuwać i wysuwać skórki. Taki bunt soboli, przesłany przez Władysława IV w upominku pani de Gućbriant, wart był około 700 talarów, a daleko cenniejsze były dwa soroki soboli, które tenże król przez posła Zawadzkiego ofiarował w upominku królowej angielskiej. Cena szuby sobolowej wynosiła niekiedy 2000 szkudów,

Soroki i bunty.

upominkowe.

Brak ustaw przeciw zbytkom.

Nie istniały w Polsce leges sumptuariae jak w innych krajach; w miastach tylko uchwalano wilkierze przeciw zbytkom.

Raz tylko, a to w r. 1590, kiedy w oczach szlachty stanęło bardzo groźne niebezpieczeństwo »nawałności tureckiej«, myślano

i 02

UBIORY 1 SPLENDORY

w materyach.

lorów.

.»***”.

ßß ■

' „ve>

o ukróceniu zbytków. Rozprawiano o tern, »aby zbytek wszelki z Polski wygnać, jedwabie wywołać, w prostem suknie chodzić; safian precz, bryzę precz, białogłowskie stroje precz — wszystko to tylko była mowa, do skutku nic nie przyszło« — powiada Bielski. Gdyby zresztą ustawy takie przyszły były do skutku, nie zapobiegłyby były zbytkowi w Polsce, tak jak nie zapobiegły mu w krajach, gdzie istniały w prawnej mocy. Najutratniejszym zbytkiem w strojach polskich był może zbytek w materyach, zbytek używanych na szaty, raz dlatego, że wielkie sumy ginęły na materyał bardzo krótkiej trwałości i bardzo względnej wartości, powtóre, że wielce drogich tych tkanin nie wyrabiano u siebie, tak jak np. we Francyi, we Włoszech i na całym Wschodzie, ale musiano je sprowadzać z obcych i dalekich krajów, co koszt podnosiło w trójnasób. Materye na suknie męzkie i kobiece, jeśli chodziło o tkaniny jedwabne, były przeważnie pochodzenia włoskiego lub wschodniego, złotolite zaś przez długi czas niemal wyłącznie wschodniego. Najwspanialsze, a zatem i najdroższe były aksamity, adamaszki, zwane także kamchami, atłasy, ta-biny, t. j. materye jedwabne t. zw. morowe, czyli, jak mawiano, » w wodę«, bo mieniły się jakby falami strugi, brokaty, telety (włoskie teletta), t. j. jedwabie przetykane srebrem i t. p. Kolory żywość ko- tych materyj były najczęściej bardzo żywe i świetne, rysunek ich wzoru zamaszysty i efektownie stylizowany; oko nie bało się jeszcze jaskrawości a smak przesady — bywały jednak pory, w których za przykładem dworu zarzucano na pewien czas barwne kostiumy a ubierano się w ciemnym kolorze. W ostatnich np. latach panowania Zygmunta Augusta, kiedy ten król zwykł był ubierać się czarno, między szlachtą bliższą dworowi i stolicy »czerń się zagęściła«, jak się wyraża Górnicki, który zdaje się żałować dawniejszej malowniczej świetności ubiorów, ale jako

rf

/3

9t:i

Li

гть*

w*

». i

HD

Wzorzec kostiumów polskich XVI w.

Szereg portretów przeniesiony na jedno płótno. Galerya obrazów w Gołuchowie.

(Z zapowiedzianej pracy dr. Zygmunta Batowskiego).

J , •' O

O' 5

'*>. £ -bj

te

О

człowiek dobrego smaku przestrzega przed nadużyciem wzorzystej barwistości, »bo nie zda mi się, aby dworzanin miał się pstrzyć zbytecznie«. Radziejowski zwraca jeszcze w Gdańsku uwagę Francuzów, towarzyszących Maryi Ludwice, płomienistą barwą swego stroju — drap de soie couleur de feu à fleurs d’or — ale z czasem mitygują się na kostiumach polskich kolory, przygasa papuzia jaskrawość, utrzymuje się wprawdzie karmazyn, Ba™y ale już coraz częściej spotykamy w inwentarzach szatnych kolory miarkowane, jak brzoskwiniowy, rubinkowy, barszczowy, kaparowy, rozmarynowy i t. p. Żartuje sobie poeta Potocki z szlachcica, co miał na grzbiecie »korzenną szkatułę« i można nim było »zaprawić ryby«, miał bowiem na sobie »pieprzowy kontusz, cynamonowe portki, oliwkowy żupan, czapkę gwoździkową«.

miar-

kowane.

W ostatnich latach XVII wieku wchodzi znowu w modę kolor czarny i przez dłuższy czas przeważa w strojach szlacheckich. »Wszyscy się czerni jęli, chodzi jak w żałobie szlachta«, mówi o tej modzie tenże sam rymopis.

Altembasy czyli złotogłowia utrzymywały się zawsze, a były złotogłów, niejako szczytem przepychu i bogactwa; szata z altembasu ociekała czystem złotem, z pod którego błyszczącej powłoki przebijał wzorzyście ton jakiś kolorowy. Sprowadzano złotogłów z początku wyłącznie ze wschodu, później także z Włoch i Fran-cyi, z Genuy, Lukki, Florencyi i Lugdunu. Żupan męzki, suknia niewieścia, uszyte z prawdziwego złotogłowia, przestawały być zmiennemi artykułami mody; zbyt były kosztowne, aby ulegały jej kaprysom; wiemy, że dziedziczyły się z dziada i babki na wnuka i wnuczkę. Taka suknia damska z złotogłowia kosztowała w r. 1535 przeszło 100 dukatów, co najmniej zatem 500 do 600 dukatów dzisiejszych czyli około 6000 koron. Nie wstydzono się też chadzać w sukniach i żupanach złotolitych, w któ-

rych już chadzał kto inny; kupowano je nawet po nieboszczykach, jak np. wojewoda smoleński Firlej, który kupuje źupan po spokrewnionym sobie nieboszczyku staroście krzepickim. Jak się obfitość lubowano w bogatych szatach, jaka ich zdumiewająca, nieprawdopodobna była mnogość po wielkich domach, tego nam dają przykłady inwentarze garderób magnackich, z których wiele jeszcze czeka ogłoszenia w druku. W spisie szat, należących do starosty Felińskiego Stefana Potockiego i jego żony, z domu Mo-hilanki (r. 1613), znajdujemy ferezye po 7000 talarów; jest tam 12 delij po 1000 i 2000 talarów, 30 letników złotogłowowych, aksamitnych, tabinowych, teletowych, podbitych najprzedniej-szemi sobolami i t. p. bez końca. Ale bogactwo futer i materyj, Ozdoby, których używano do sukien, znika wobec ozdób ze złota i drogich kamieni, któremi suknie te bywały hojnie obsypane. Przy każdej szacie musiały być guzy, ferety, pontały i t. zw. sztuczki z brylantów, rubinów, szafirów. Każdy guz u delji podkomorzego Wojciecha Boboli (r. 1631) kosztuje 130 dukatów; w każdej delji wspomnianego powyżej Potockiego i w każdym letniku jego żony tkwi cały majątek w formie guzów i feretów, z których każdy jest klejnotem; żupan wojewody smoleńskiego Firleja zapina się na guzy z oprawnych w złoto szafirów wielkości »jako połowa włoskiego orzecha« (r. 1663). Nie obchodziło się i bez dziwactw, zwłaszcza u osób, które albo szczerą oryginalnością fantazyi albo tylko jej udawaniem zwracały na siebie uwagę. Osławiony starosta kaniowski Mikołaj Potocki, kiedy za namową rodziny dał się wybrać do trybunału, aby się odróżnić od innych, kazał sobie zrobić dwa kubraki z prostego chłopskiego sieraka, ale zato jeden z nich obszyty był dokoła opra-wionemi w złoto rubinami, a po bokach i na kołnierzu koralami; drugi zaś obrąbiony był dokoła sznurami dużych pereł

szat.

t

i

a

Jm

.

i!

ь

b X'rà

<й

&

•j

3

г /X

«Ш

3

&

> /L

^rv:

Й1

•X

C

9

Ж

4S^v

i_ r~r /

I

>>

r4

|P

Г

■

*mm

У4

I

.äfcr- >

<s*S

T

.'i

!

m

«£&

.

1

Ш

⁴-

-,

⁴ ,1 •

' m

Ш1

0

Î&

ш

ss

B*

i

II

P

m

42

_

l»;

Stanisław Tęczyński, wojewodzie krakowski. Ze zbiorów hr. Potockich w Krzeszowicach.

i

п

L

ч

\

\

uryańskich i miał guzy z dużych brylantów. Garderoba codzienna i podróżna bywała wełniana; używano do niej czamletów i rozmaitych sukien, z których najdroższem był niderlandzki falendysz (feinholländisch); kir i karazya służyły do ubiorów uboższej szlachty, do barwy czeladniej i żołnierskiej; z innych lepszych gatunków wymieniane bywają sukna morawskie, wschowskie, brzezińskie, zgorzelickie, bukowskie.

Szaty

poślednie.

kostiumu.

Ewolucya ubiorów da się wogóle śledzić tylko z punktu Ewoiucya fizycznej potrzeby i społecznego uobyczajenia, dopóty, dopóki ubiór jest tylko odzieżą, skoro jednak odzież staje się strojem, wchodzi w grę moda, a wtedy nie ma już mowy o normalnym rozwoju kostiumu, ma się już bowiem do czynienia z nagłemi przeskokami, z kaprysem, z fantazyą jakiejś górującej warstwy towarzyskiej a nawet jednostki, której wysokie stanowisko nadało znaczenie i powab wzoru. W Polsce, bardzo pochopnej do przejmowania cudzoziemskich rzeczy, skłonnej przytem do pewnej excentryczności smaku i zwyczaju, historya kostiumu przedstawia się jeszcze trudniej. Ale z niedokładnych nawet i często aż do zagadkowości niejasnych szczegółów, jakie nam pozostały w literaturze przeważnie satyrycznej, a nawet z tych nie zawsze dostatecznie pouczających wskazówek, jakich nam dostarczają portrety, da się przecież wysnuć wniosek, że, jak to powiedzieliśmy już na wstępie tego rozdziału, bądź co bądź istniał strój polski w samoistniejszem narodowem znaczeniu i że ostatecznie da się, że tak powiemy: wyłuszczyć pewien rudymentalny typ Typ pośredni ubioru męzkiego w Polsce, typ pośredni i trwały, mimo mniej- • trwa*y-szych lub większych zmian w gruncie stateczny, przez wieki zachowany. Jak nie braliśmy na seryo cytowanych słów Reja, tak też nie możemy brać dosłownie podobnej opinii Górnickiego, który ubolewa, że »my Polacy nie mamy swego własnego ubioru,

acz podobno musiał być pierwej, ale nam omierzł, jakeśmy się nowinek chwycili«. Nie wie już zatem Górnicki, jaki to był strój własny, nie wie nawet na pewno, czy istniał kiedykolwiek na prawdę. Późniejszy od niego wierszopis Stanisław Witkowski (1605) wymienia wprawdzie jako narodowy, swojski, starodawny ubiór Polaków: ochopień, żupicę, kopieniak, kaftan i szary giermak, ale nazwy te istniały ciągle aż po wiek XVI11, a stąd wniosek, że istniały i rzeczy. Już sam fakt, że współczesnych tak raził strój cudzoziemski, dowodzi, że nie był tak powszechny, że musiało istnieć pewne tło swojskie, normalne, od którego odbijał.

Suknie

statecznie

polskie.

Kontusz.

Od XVI do XVII] wieku powtarzają się stale w słowniku i spotykają w używaniu następujące suknie: szuba, delja, kontusz, ferezya i żupan, które też wraz z czapką i pasem składają się na typowy, normalny strój polski; nie wymieniamy spodni, bo te znikały pod długą wierzchnią szatą. Szuba była tern, czem są dzisiejsze nasze futra: była długa, bardzo przestronna, miała sute, u dołu ku dłoni aż do przesady rozszerzone albo też przeciwnie zwężone rękawy, a krój jej w XVI wieku był całkiem zachodni i nie różnił się prawie niczem od tego rodzaju szaty w innych krajach. Delja, kontusz i ferezya były również wierzchniemi sza-Deija. tami i wszystkie trzy podbijane futrem. Delja, którą wspomniany Witkowski (Złota Wolność r. 1609) pod odmienną nieco nazwą »teleji« zalicza do szat oryginalnie polskich, nie miała pierwotnie rękawów, spinała się ciasno pod szyją i była niejako płaszczem, pokrywającym kostium pokojowy; kontusza nie brano prawie nigdy pod delję, był on bowiem tak samo jak delja szatą zwierzchnią i nie miał wylotów tej formy, jaka się ustaliła dopiero Wyloty. w XV111 wieku a dochowaJa do dzisiaj. Nie są też wyloty kontuszowe ani wschodniego, jak mniemano, ani też specyalnie pol-

• ■ 1

шиш i

' ... £jâ

Г, . .... .

.^5

Stefan Czarniecki.

Portret współczesny w zbiorach królewskich w Berlinie.

V

%

С

Ï S 1

* • •§

Ъ

• if

r~

skiego pochodzenia, chociaż jedynie w dzisiejszym narodowym stroju polskim utrwaliły się jako odwieczny zabytek powszechnej niegdyś w Europie mody. Nietylko bowiem w Polsce, ale i we Francyi, Niemczech, Hiszpanii i t. d. aż do drugiej połowy XVII wieku przepruwano rękawy szaty wierzchniej i opuszczano je luźnie z ramion, aby tym sposobem odsłonić rękawy szaty spodniej, zwykle bogatszej i barwniejszej. Bywało także że kontusze jak zresztą nieraz i ferezye, miały już same rękawy z dwoistej materyi; a mianowicie albo na zgięciu wewnętrznem łokcia a czasem i dalej ku górze i ku dołowi rękaw wierzchni był niejako rozpruty i tylko pasamenteryą spięty, tak że w tern miejscu wyglądał drugi rękaw a raczej druga materya innego koloru, zazwyczaj bogatsza od wierzchniej, albo też, co było jeszcze pospolitszą i stalszą modą, tylko ta część rękawa, która pokrywała samo górne ramię, była z tej samej materyi, co kon-tusz, cała zaś reszta z innej odmiennego koloru. Ferezya tern się Ferezya. różniła od szuby, że była obciślejsza i zrobiona do stanu; długością swoją sięgała do połowy golenia a niekiedy prawie do samych kostek, była podbita i obramowana na zewnątrz futrem, a zdobiły ją, zwłaszcza w pierwszej połowie XVII wieku, sute szamerowania, t. zw. potrzeby i pętlice. Żupan był suknią poko- żupan. jową, pozostawał sam, gdy zdjęto szubę, delję lub ferezyę. Bywał bardzo długi, niekiedy dłuższy od szat zwierzchnich, z pod których wązkim rąbkiem wystawał; jeżeli nie był najkosztowniejszym, to zawsze najświetniejszym i najżywszym w kolorze, a używano nań materyj litych i jedwabnych, złotogłowiu, tabinu, adamaszku, genueńskiego aksamitu.

Czapka była zwyczajnym nakryciem głowy; zawoje fanta- czapka, styczne, birety i kapelusze, a zwłaszcza tkane złotem i perłami czepce męzkie, jakie widzimy na miniaturach krakowskiej księgi

cechowej Baltazara Boeheima lub Pontyfikatu Erazma Ciołka, nie weszły w kostiumowy obyczaj szlachecki i używane były tylko w najwyższych kołach dworskich w pierwszych latach XVI w. Widzimy je na niektórych wizerunkach Zygmunta Starego lub takich dostojnych osobistości, jak np. Krzysztof Szydłowiecki. Czapka polska przebywała liczne odmiany od litewskiego nieco zwężonego u góry kołpaka z nausznicami z czasów jagiellońskich aż do magierki Batorego i do malowniczej, zbyt prędko zarzuconej czubatej kuczmy z pierwszej połowy XVII wieku, ale zawsze zachowała pewien typ pośredni i zawsze była cała z futra lub z t. zw. opuszką z rysia, bobra, sobola, zwłaszcza gdy spodnie, chodziło o strój uroczysty. Spodnie, jak już nadmieniliśmy, nie odgrywały ważnej roli w kostiumie polskim XVI i XVII wieku, bo nie widać ich było z pod szat zawiesistych; tylko w ubiorach żołnierskich i jeździeckich tego czasu, z konieczności kusych, »portki« i »nadragi« były ważną częścią moderunku i mało obuwie, się różniły od dzisiejszych. Buty w XVI w. nosił tylko szlachcic pospolity albo wojskowy, do stroju pańskiego służyły jeszcze w XVII wieku trzewiki lub półbutki z barwistego kordybanu. Zapisuje wprawdzie Vanozzi, że zastał Jana Zamoyskiego w butach po polsku podkutych, ale to właśnie, że go ten szczegół uderzył, dowodzi pewnej rzadkości (w r. 1596) — jakoż wogóle dopiero w XVI11 wieku »poznać było pana po cholewach«. Skórnie i baczmagi, »owe kowane buty krzywe i wysokie, które budziły magnam admirationem Francuzów Henryka Walezego, używane bywały głównie na koniu przy wjazdach i kawalkadach, w podróży i na łowach: śmiano się też w Polsce z Niemca, »że cały w bucie chodzi«. W ciągu XVII1 wieku polski strój ulega ciągłym i znacznym zmianom; powstają nowe nazwy na stare rzeczy, a stare nazwy na odwrót oznaczają rzeczy nowe; delja

Skórnie.

Zmiana nazw.

■

.

I

'

'

№

li

- .

I

■

gsss

'*⁷

A

■

lli

V

' ! *-

i

WJ

%

*. / V

fi

\Щг

JT

жШ*

f-r-ń

VI7I

■*.\

С    - V . V'- , >

^М#Ж|

сЩШ;-М ,.

■ &*ЧКГ%} ,%:_

•3(

Ш-j.

Si

SS.

Ш:

л;

■■ •

, ,г - ». ^:Л,','4%-'

ylV

' '■■■ ти

%ттШШ

„. ^'-■ ш*-5 •:.?•* î ^ й-*■’ ',; ;■-■ V ■    М

'А‘    ~ - г ' г ? ^Н^МШ i

••-< Г'ÉÈ й|Щ ЯиЦ

■ i    Ir - , ' ;■s .-%'*' -/ ' * * ;' Л‘t    * .,, ,,. ... .

■'"•■" ш ИuIt118 А

.    • '.- -, ■: Ш ù Î I -i-''    '•

ЩЁШЛ ■ ■'**

’£ ‘Шё-

Щ0

йГ.-Зй

‘■è:

■ ■ ■-

ЙЙ*

If-'

Иш!к

?■ • к..

■ш

V'

.-ÿivïéâi

'Щ

Шч'

■i • m îâ ■

I Й -    -

&ИШ8 Ж

''4V< * V

. ^'<AVłv ...

ШвШШ.ш

Sä

Ж.*"

РЙ

щ§

ОТШ

,:i

SW«

;‘*v    -<й V*

Ц

; /'V⁴

' V 'Û*

щц

тЩ

Йа

®й

w.

Р-Ш

‘V'v

тттШШ^

Г-.    Ą*'*    ^    «■

■ï р л §Ä,i

i .-• лГ-^Г,'

;    ^ w л <•-.- ,ь    •

; J' î$^

ÄL-?

⁴ ï-ШШШШ

'А

mm

ii

»5

‘ tA

:.№.

».

f,

WâM

Ili.....,

•> :

’Ż-.

î>

•%

I V' sM Й 'r

Щ1 felMir

Ï3

i ШЖ

ЩЩ .

«w

feii

iC M

przybiera nazwę bekieszy i czuji, ferezya nazwę kiereji, kontusz z zamkniętemi rękawami nazywa się czechmanem, jedną i tę samą suknię nosi się to długo aż po kostki, to kuso ledwie do kolan, to ze stanem to bez stanu, to buchasto to obciśle, to fałdzisto to gładko; zmieniają się kolory, bramowania, galony itd., o czem wszystkiem opowiada nam z dokładnością krawca ks. Kitowicz, źrodło tak powszechnie znane, że przytaczać za niem szczegółów nie widzimy potrzeby.

Strój

niewieści.

chomla, toczenica.

Bramka.

Trudniejsza znacznie sprawa, kiedy chodzi o zestawienie jakiegoś stalszego typu strojów niewieścich. Źródeł graficznych mamy tu jeszcze mniej, źródeł satyrycznych jeszcze więcej, te ostatnie zaś przyganiają tylko samym excentrycznościom żeńskiej toalety, a i tych nawet nie opisują, gubiąc rzecz w powodzi nazw dziwacznych i ogólników moralizujących, z których się nie da złożyć obrazu. Żaden też z autorów, narzekających na stroje cudzoziemskie nie powiada i zdaje się nie wie, jak wyglądał strój kobiecy polski. Tęsknią czasem tylko do starego słowa, nie przeczuwając, że oznaczało to samo, co im się dziś nie podoba. Bielski np. chwali te błogosławione czasy, kiedy to »nosiły nasze panie duszki, pacierze bursztynowe nie złote łańcuszki; na szyji piękny czecheł albo było goło, na głowie toczenicę a chomlę na czoło« — Czech et, ale otóż ten czecheł to giezłeczko z kryzą lub bryzą, to koszulka obramiona takiemiż koronkami, jakie się Rejowi wydają czystym zbytkiem; toczenica to nic innego od tkanki czyli siatki ozdobnej perełkami na głowie, a chomla to prawie zupełnie to samo, co bramka, przepasująca czoło, na której gorszyły Bielskiego zapewne tylko złoto i perły, jakiemi je ozdabiały bogate panie. Zupełnie jak dzisiaj, kiedy ta sama materya, ten sam jej kolor, ta sama rzecz toalety żeńskiej lub męzkiej, mało zmieniona lub niezmieniona wcale, pojawia się jako nowość, a nic w niej niema

nowego prócz najmodniejszej nazwy. Rzadko też da się uchwycić w literaturze jakiś szczegół ważniejszy, pomagający do wyobrażenia sobie rzeczy. Takich kilka szczegółów daje nam Piotr Zbylitowski w swojej Przyganie wymyślnym strojom, bo narzekając, że znalazłszy się w kole dam, »żadnej Polki już nie baczył«, ale same Wenecyanki, Francuzki, Florentynki, poucza, jak się powinny ubierać skromnie a po swojsku, przypuszczać zaś można, że podaje wzory nie z własnej inwencyi, ale z rzeczywistego obyczaju, którego się za jego czasów trzymały kobiety, unikające cudzoziemczyzny i zbytku. W tych przepisach swoich Zbylitowski jest zresztą dość liberalny i wolny od surowego purytanizmu, tern bardziej więc budzi zaufanie.

Stroje

swojskie.

Wieńce.

»bowiem ci to polski

Otóż według jego informacyi młoda mężatka może się ubierać w żywe kolory, chodzić »jak dzięciołek prawy«, może nosić białą albo czerwoną sukienkę, ale nieco starsza chociaż zawsze jeszcze młoda ubiera się w szaty z czarnego aksamitu lub lekkiego atłasu, nosi czepeczek nadobny na głowie, na szyj i kryzę, przy giezłeczku t. j. przy widniejącej bieliźnie koronki czyli bryzę. Rękawiska przy sukni nie mają być »troje«, a gdy pani jest poza domem niech nie bierze na główkę biretu z piórami, ale czepiec z tkaną perłami bramką strój, ty też polska pani«. Wdowa średniego wieku nie nosi jedwabiu ale wełnę, a mianowicie czamlet i muchajer, ma spodnią suknię czarnego koloru, na głowie zawicie albo czapeczkę również czarną, a po wierzchu płaszcz tegoż koloru. Młoda panienka ma być przestowłosa, to jest chodzić z gołą główką bez loków, opasaną wianeczkiem z róż albo fiołków, na szyji ma mieć kryzę z rąbku flamskiego, a oprócz spódniczki ma nosić »kształciczek«, t. j. stanik czyli gorset, bez rękawów, a więc z ramionami tylko w rękawach koszuli — strój, który do niedawna był, a w nie-

i i

ri

я

»

'-i

а

Il

w

и I

И 3

:

fé

■нйЛ

кг.

WÊ.

Г '

Xi F

г»:

: Ij

£•

»

ar s

" .

mm

Ж

Ш

*a

1

i: ■ :;:w . '

:

ff

,

⁴

J

f

i

^«jłj

* *

Ж,.<:

Ы

№

/Ж

ш

*%■

♦

*

Цк»

К

8

Г

к

SfüÉ

№

m

Ш

.

m

i

г

li

I

çîji

Щ

*а

Я

i’

и

Stroje polskie XV111 wieku według rysunków Norblina.

» к

Cf

których okolicach Polski do dziś dnia jest typowym u dziewcząt wiejskich, co jest jedną z licznych wskazówek, że starożytnych motywów kostiumowych pańskich i szlacheckich doszukać się dziś jeszcze można w ludowych strojach, na co zagranicą folkloryści już dawno zwrócili uwagę. Taki gorsecik bez rękawów, z odkryciem rękawków samejże koszulki, musiał być u nas bardzo powszechnym i bardzo stałym artykułem niewieściego stroju, skoro nawet zagranicą uchodził za charakterystyczny typ kostiumowy polski. Cesare Vecellio w głośnem swojem dziele notuje, że Polki w każdej porze roku, nawet w najzimniejszej, mają ramiona okryte tylko rękawami koszuli (portano alla braccia solamente le semplici maniche della camiccia e non altro). Z zwyczaju tego wynikało, że takie koszulki czyli jak je zwano: giezłka, bywały z najcieńszego płótna lub batystu, a nawet z jedwabiu, i stawały się mimo pozornej swojej prostoty artykułem wielkiego zbytku, bo u bogatych elegantek pokryte były złotym haftem lub ustrojone koronkami. Musiała ich być także wielka liczba w każdej wykwintniejszej garderobie, bo zmieniano je wraz z staniczkiem, do którego dostrajać się musiały barwą i ozdobami. W inwentarzu szlachcianki Morawskiej z r. j 66o spotykamy 35 takich gie-złek i koszulek; są między niemi jedwabne, złotem i srebrem haftowane, kamlakowe, czarne, zawojowe, kolońskie, rąbkowe i t. p. Z innych strojów niewieścich przytoczyć możemy chyba tylko same nazwy, jak zaś one wyglądały, tego z krótkich wzmianek inwentarzowych, które nam służą za źródło, powiedzieć się nie da. Spotykamy się z Szwedkami, ormantlami (Obermantel), alamo-dami, których już sama nazwa świadczy, że wniosła je do Polski moda zagraniczna, a o których tyle tylko wiemy, że bywały atłasowe, falendyszowe, kamlotowe, aksamitne, przeważnie bar-wiste a niekiedy nawet dwubarwne, bo spotykamy i takie, które

Przeżytki

kostiumowe.

Giezło.

miały rękawy innego koloru. Były to suknie wierzchnie, zimowe, podbite sobolami, pupkami, gronostajami.

giele.

Podwika.

Kwef.

Suknie żeńskie sięgały albo do samej szyji albo do połowy piersi, czyli jak mawiano: były »pod gardło« lub »opadłe«. Suknie opadłe nie odsłaniały jednak gołego gorsu, a w XVI w. nawet szyji; gdzie już nie sięgała suknia, tam było znane nam już giezło, z ile możności subtelnej śnieżno-białej tkaniny, haftowane bogato, niekiedy naszywane perłami, z złotą tkaneczką na kołnierzyku i rękawach. Na szyji nosiły damy aż do połowy Kryzy i gar- XVI1 wieku rozmaitego kształtu kryzę (J^rause) i obojczyki zwane gargielami (z włoskiego gorgiere). Rodzaj zawoju z lekkiej materyi, podwika, która to nazwa w potocznej i żartobliwej mowie oznaczała kobietę, przez długi czas obok czepca służyła za strój głowy w domu, przybierając najrozmaitsze formy. Z czasem podwikę zastąpił kwef, która to nazwa z początku obejmowała cały strój głowy i włosów, t. j. i nakrycie i fryzurę zarazem, następnie zaś oznaczała tylko samo okrycie jedwabne, aksamitne, koronkowe, złotem lub perełkami przetykane, w końcu zaś, już pod koniec XVI11 wieku, wyszedłszy więcej samą nazwą aniżeli rzeczą z mody i okrywszy się niejako patyną staroświecką, uchodziła za określenie poważnego stroju głowy u wdów i matron. Poza domem nakrycie głowy kobiet stanowiły tak Birety, samo jak u mężczyzn czapki, birety, kołpaczki i t. d.; tak było przeważnie do końca XVI w. — itidem ac mares tectae ince-dunt — powiada Kromer w swoim opisie Polski. Ale i poza wiek XVI, jeszcze w głąb XVII w., noszono przeważnie czapki i szaperony (z francuskiego chaperon), jak nas o tern przekony-wują inwentarze. Bywały one aksamitne z »wywijaniem«, a wywijania te były u bogatych dam sobolowe; letnie czapki i formą i materyą różniły się od zimowych, spotykamy też w inwenta-

\: .

-

ч

*

.

!

■

.

.

9

V

*

'

/f%

„«ж

/;

ml

fct. 'ЧЬЖ s

f ч*-%Г*

/ * \

ШЛ

fi \    1

W

IÀ

yy ił

-N

*

» *л

W.4

•v

"V'

Król August Ш w polskim stroju. Statueta porcelanowa starosaska. Ze zbiorów autora.

'

я

'£

W r

%    5-

O" -•    Г*

\

rzach kobiecych osobne »czapki od słońca, kitajką podszyte. Re-gestrzyk wyprawy ślubnej panny Hulewiczównej z r. 1660 wymienia pięć czapeczek, wszystkie złociste lub z barwistemi kwiatami, jedna z obłogiem gronostajowym.

Przewrót radykalny.

Mody

paryzkie.

gors.

W połowie XVII w. następuje radykalny niejako przewrót w stroju elegantek polskich. Dotąd obok oryginalnie polskich ubiorów przeważały mody włoskie i niemieckie, teraz wraz z królową Maryą Ludwiką toruje sobie do Polski drogę moda Francuzka, utrwala się następnie z Maryą Kazimierą Sobieską i utrzymuje się zwycięzko przez cały wiek XVI11. Prawdziwą rewolucyą a zarazem powodem wielkiego zgorszenia i gwałtownych satyrycznych wycieczek było odsłonięcie szyji i gorsu, przyjęcie mód paryskich z lat 1644—1650, wniesionych do Polski przez Maryę Ludwikę i jej fraucymer. Dotąd, jak już nadmieniliśmy, nawet przy wyciętych czyli t. zw. opadłych sukniach szyja i piersi kryły się pod gargielem, pod koronkami, giezłecz-kiem lub przedniczką, a strojne były kanakami i pontałami, teraz nietylko szyja była obnażona i jak ubolewa jeden z współczesnych rymopisów: »zubożała, naga, biedna, przy samych perłach pozostała«, ale poczęto obnażać także gors — nowatorstwo w Polsce przedtem niesłychane, zuchwałe, skandaliczne, które na »modnochodne« panie sprowadziło cały grad pocisków satyrycznych i moralizatorskich. Gorszy się tern nawet tak swawolny zkądinąd poeta jak Wacław Potocki:

Gdy na ponętę żądzy wdowy i mężatki

Ukazują i piersi i nagie łopatki.

i rucho.

Równocześnie wzbogaca się toaleta niewieścia czterma rów- Pudr, muszki nież senzacyjnemi w starosarmackim świecie nowościami: fryzurą à la Tonlange, pudrem, muszkami i ogonem czyli t. zw. ruchem

u sukni. Nowości te тЫу z początku mało zwolenniczek, nie wychodziły poza koła dworskie i najbardziej postępowych elegantek, ale z czasem stały się udziałem sfer szerokich, zstąpiły między szlachcianki, wtargnęły do dworów wiejskich i dopiero wtenczas, już ku samemu schyłkowi XVI1 wieku, wywołały ową gwałtowną opozycyę w literaturze satyrycznej. Najżarliwiej i z komiczną przesadą wystąpił przeciw nim rymopis Jakób -Łączno-wolski w swojem "Nowem Zwierciadle (r. 1662), któremu też zawdzięczamy dość dokładne szczegóły o tym przewrocie w modach niewieścich. Grozi on klątwą niebios kobietom, które obna-Komety żają piersi, wyzywa pioruny na wysokie kornety czyli fontanaże, zapowiada siarkę i smołę gorejącego piekła elegantkom, co »na wdzięcznej twarzy sprośne muchy lepią« i widzi w tern palec Boży, że w Haczowie pod Krosnem podczas procesy i Bożego Ciała w taki kornet jakiejś szlachcianki

i fontanaże.

uderzył z nagła piorun, zausznice skruszył,

Ogień kwef cały spalił, a włosów nie ruszył.

Czego najbardziej żałowano i co się najbardziej nie podobało, to zarzucenie pięknego zwyczaju strojenia głowy dziewiczej wieńcem. Dotąd panienki chadzały w wieńcach, teraz tak samo jak mężatki poczęły nosić wysokie kornety i fontanaże, bo moda nakazywała »kłaść kornet, jeden, drugi, trzeci; wstąg nawieszać, dziw, że w nich z wiatrem nie poleci«. Cechą tej nowej mody Gaianty. była przesadna obfitość wstęg czyli t. zw. galantów, które we Francyi tylko z konieczności weszły w używanie, bo w r. 1634 za inicyatywą Richelieu’ego królewski edykt zabronił zbytkownych galonów srebrnych i złotych, w Polsce zaś, gdzie nie istniała żadna lex sumptuaria, świadczyły tylko o naiwnej manji naśladownictwa. Łącznowolski tak nam opisuje tę modę:

s

.

. „

л

c-.. ■

W*J

■

•.

Zr '

m

к

■'Г

w ^

F

;a

Щ

Ä

I

.

Figurki kostiumowe polskie z saskiej i sewrskiej porcelany.

Więcej ujrzysz na drugiej wstąg niż u kramarki, Rzekłbyś, że żywe chodzą po świecie jarmarki.

Wstęgą rękaw w kilkoro koło ręki wzbiera,

Wstęga kosztowne perły na szyi zawiera,

Wstęga zdobi tył głowy, nie bez wstęgi ucho,

Wstęga trzyma zapięte od spódnicy rucho,

Kwiat ze wstąg na ramionach, i chustkom wstąg trzeba, Wstąg trzewikom ...

Od czasu do czasu, ale bardzo rzadko i na bardzo krótko pojawiała się nagle między elegantkami polskiemi moda, nie z zagranicznych wzorów powzięta, ale przeciwnie z swojskiej rodzimej fantazyi, że tak powiemy: z czysto lokalnego, domorosłego smaku zaczerpana. Ostatni taki zwrot do form oryginalnie swojskich, poniekąd nawet do kostiumu ludowego zbliżonych, przypadł na czasy Augusta 111 i był niejako ostatnim przebłyskiem rodzimej fantazyi przed jej zupełną abdykacyą na rzecz mody fran-cuzkiej, wszechwładnej w wyższym świecie kobiecym w epoce Stanisława Augusta. Opowiada nam nieoceniony ks. Kitowicz, że w wspomnionej porze »zażywały damy bogate jupeczek bez rękawów, futrem kosztownem podbitych (a więc jakby ludowych serdaczków) i zwały się takie jupeczki ko z aki nkam i«. Równocześnie weszły także w modę kołpaczki aksamitne z opuszką sobolową, które miały dno szpiczaste, lejkowate, zakończone złotym kutasikiem, a musiały być tegoż koloru, co jupeczka. Szczęśliwym trafem przekazał nam właśnie tę przelotną modę malarz niderlandzki M. Burmann w wielce charakterystycznej scenie rodzajowej, którą czytelnik znajdzie między naszemi rycinami.

]].

Klejnoty

męzkie.

Przechodząc do dalszych objawów zamiłowania w bogactwie i świetności strojów w dawnej Polsce, zaznaczyć musimy, że większym jeszcze niż w złotogłowach i bławatach bywał Klejnoty, zbytek w klejnotach, w złocie i drogich kamieniach, bez których nie mógł się obejść żaden uroczysty kostium, czy to męzki czy niewieści. Większym był już dlatego, że tu próżność łączyła się z amatorstwem, amatorstwo znowu z pewnym praktycznym celem, złoto bowiem i klejnoty były po gotówce najbardziej ru-chomem i najpłynniejszem mieniem; łatwo dały się sprzedać lub zastawić. W kraju, gdzie zawsze bywał brak monety obiegowej, a i ta, która kursowała, w znacznej części była licha i podejrzanej wartości kruszcowej, naczynia srebrne, przedmioty złote i jubilerskie zastępowały nieraz gotówkę. Ozdobami męzkiego kostiumu były łańcuchy, pasy, guzy, zapony i szkofie — o szabli i innej broni, która była także nieodzowną a prawie zawsze najbogatszą częścią stroju, będzie osobno mowa. Łańcuchy noszono na szyji; spływały one aż ku środkowi piersi, były z ciężkiego złota i misternej roboty, a kończyły się klejnotem z drogich kamieni, dużym medalem, czasem »twarzą królewską« lub religijnym jakimś emblematem. Zwyczaj noszenia łańcuchów złotych sięgał w odwieczne czasy, a miał pierwotnie znaczenie dystynkcyi

a

!

m

'V-

;

m

> •

5?

m

j

w

7 <,•;

Ghislandi Vittore (1655—1743). Paniez polski i jego sługa. Obraz w galeryi w Bergamo.

%

%

%

??OöveK«JV

:

*

4 * *

MIO '/ ß

•■'-M

i nie każdemu wolno było ozdabiać szyji i piersi tą dostojną Łańcuchy, odznaką. Według kroniki Galla dostojnicy polscy nosili ciężkie łańcuchy złote (immensi ponderis), a były one godłem rycerskiego powołania (signum militare). Z biegiem czasu straciły to szanowne znamię i stały się artykułem toalety i zbytku; kto chciał, nosił je bezkarnie. Modrzewski ubolewa, że łańcuchy, które bywały »ozdobą mężnych ludzi, teraz lada kto nosi, a nie-tylko już dobrzy, chociaż podłego stanu, ale też rufianowie, wy-krętacze prawni i lifnicy. Wiele ich jest, którym się zda, jakoby nie byli poczciwymi, jeśliby się im łańcuch nie świecił na szyji, który im kto droższy ma, albo mu się więcej razów około szyji obwinie, albo też dłużej od szyji wisi, tern się rozumie być po-cześniejszym, zacniejszym i każdego urzędu dostojniejszym«. Ale już w XVII wieku moda łańcuchów ustaje; na portretach tego czasu spotykamy je dość rzadko.

Guzy.

Jak kosztowne byJy ozdoby u delji i u żupana, wiemy z przytoczonych już powyżej przykładów; inwentarz spisany po śmierci Janusza Radziwiłła wylicza całą kollekcyę takich zbytkownych pętlic i guzów; jest tam 12 par guzów z pereł i korali, około 100 guzów wielkich rubinowych, śliwkowatych i szmelcowanych, są guzy brylantowe, szmaragdowe, turkusowe i t. d.

Szkofia.

Kita

Szkofia, zwana także zekierem, t. j. agrafa, w której tkwiła kita u kołpaka, bywała również drogocennym klejnotem. Za piękną szkofię z odpowiednią kitą z piór rzadkich płacono w Polsce sumy olbrzymie; Starowolski powiada, że przed rokoszem Zebrzydowskiego kita taka włoskiej roboty kosztowała 600 dukatów; Jerzy Krasicki, starosta doliński, przy jakiemś zajściu w Krakowie w r. 1604 traci zaponę i kitę z czaplich piór czarnych wartości 800 dukatów; wojewoda smoleński Firlej dał za swoją »półtora tysiąca« — a o wartości tej ozdoby nie zawsze stano-

wiła kosztowna oprawa, wpływała na cenę także egzotyczna osobliwość piór i naiwna łatwowierność kupujących, jak np. gdy Pióra egzo- chodziło o kitę z piórami bajecznego ptaka feniksa, które takie same miały znaczenie cudowności, jak róg niemniej bajecznego jednorożca. Taką kitę z piór feniksowych spotykamy w dubień-skim inwentarzu Ostrogskich z r. i6i6. Niemniej bogate bywały Pasy. pasy kruszcowe, zazwyczaj z srebrnych, często szczerozłotych ogniw złożone, drogiemi kamieniami kameryzowane, a mało co tańsze były także pasy wschodnie perskie, kaszmirskie, stambulskie, sakiewskie t. j. chińskie, tkane złotem i jedwabiem, które w XVI11 w. wyrugowane zostały przez lite pasy krajowej, słuc-kiej, krakowskiej, kobyłeckiej, koreckiej, grodzieńskiej, gdańskiej roboty, tańsze od oryginalnie perskich ale zawsze jeszcze drogie, skoro wiemy z pamiętnika Bernouillego, że lepszy pas grodzieńskiej roboty kosztował w r. 1778 trzydzieści dukatów i skoro opowiada nam w swoich pamiętnikach Ochocki, że za pas pół-lity płacił 18 dukatów, za lepszy lity 70 dukatów, a za bogaty słucki dostał pięć dzielnych koni.

tyczne lub bajeczne.

Klejnoty niewieście.

Korona.

Ozdobami kobiecych strojów były korony, bramki, kanaki, zausznice, noszenia, manele, pontały, ferety, pierścienie i t. p. a na to wszystko składały się drogie kamienie, perły, złoto i emalia. Korona była rodzajem złotego dyademu, sadzonego kamieniami najdroższej ceny, jak to wypływa z opisów inwentarzy, z których jeden przytoczymy dla przykładu: »Korona ma w sobie koron (zapewne t. zw. kompartymentów) 1 3, w nich złotych szmelcowanych kaszczyków (t. j. opraw) siedm z wielkiemi rubinami; przy każdym rubinie po cztery perły, tudzież kaszczyków pięć z rubinami mniejszemi«. Wojewodzina smoleńska z Tarnowskich Firlejowa miała na swojem weselu koronę, o której sama powiada: »zacni i rozumni ludzie tę koronę na więcej niż 50.000 zł.

гГ\\

(\

4j‘

li

/JF «K

m>

ii*»

Y*

■V

■;Й

y* MÆi\-

•    -figpsS rT^éiSyl

t ,A ’. в

•    ’ - *****

5%

Àf*

d*

go

**»

y, '

:t3Sfc

âlil ’

i щШ

•m

к ;WT

и-hä

, . ■ *-<V

лу--^

»,

ШЖ

Jan Piotr Norblin de la Gourdaine.

Pan Regimentarz.

(Z wydawnictwa »Nauka i sztuka«, tom ХШ: Batowski, »Norblin«).

szacowali«; korona a raczej mitra wojewodziny ruskiej Wiśnio-wieckiej kosztować miała według taksy jubilerskiej 800.000 zł. Bramka, tkanka, toczenica, z pewnemi odmianami znaczyły jedno i to samo; były to ozdoby głowy i zazwyczaj używano do nich Bramki, samych pereł; w XVI1 w. obok pereł noszono w fryzurze także kity czyli pióra urobione z brylantów; używane też były siatki i czepce suto perłami natykane. Kanak (z włoskiego canacca) był po koronie najbogatszą ozdobą. Był to pierwotnie ozdobny strój fryzury, ale że składał się przeważnie z sznurów pereł lub drogich kamieni, więc dał później nazwę i naszyjnikowi, dzisiejszemu collier, który opasywał samą tylko szyję i tern się różnił od t. zw. »noszenia« i łańcucha, że nie spadał aż na piersi; iskrzyły się w nim dyamenty, rubiny, szafiry, oprawione misternie w złoto, tak samo jak w manelach, dzisiejszych brasletach, w których nadto umieszczano niekiedy sztuczki łosiego rogu, jednorożca, bezoaru i t. p., uchodzące za rodzaj talizmanów, lub też t. zw. kamienie lekarskie, za jakie uważano niektóre szlachetne kamienie, posiadające rzekomo wpływ na szczęście, zdrowie lub przynajmniej humor właściciela. Każdemu prawie kamieniowi przypisywano magiczny wpływ na osobę, która go nosi: ametyst strzegł od opilstwa, karbunkuł jednał przyjaciół, chryzolit odpędzał strachy nocne, koral chronił od pioruna, perły odwracały melancholię, granat rozweselał serca, achat wzrok ludzki naprawiał, sardonix dawał pokorę, topaz gniew uśmierzał, żabiniec strzegł od czarów, turkus przed śmiercią swego właściciela »smutniał i spadał się«, szafir bronił cnoty niewieściej i dawał dobrą cerę, o szmaragdzie mówi Falimierz, że »jeśli będzie noszony przy zgwałceniu panny, tedy się złamie« i t. d.

Kanaki.

Manele i talizmany.

Kamienie lekarskie.

Pontałami zwano luźne klejnoty formy najrozmaitszej, niekiedy wielce artystycznej, małe arcydziełka sztuki złotniczej, Pontały

w których robota miała tyleż lub więcej wartości, niż użyte do nich złoto i kamienie. Miewały one kształt orła, pelikana, feniksa, symbolicznych figurek — w spisie klejnotów Urszuli Sie-niawskiej, podczaszyny koronnej, zmarłej około roku 1640, spotykamy pontały czyli zawieszenia z »osobami, w węzeł rycerski, Zawieszenia, z Imieniem Bożem, z figurą Charitas, a nawet z Zwiastowaniem«;

inne inwentarze przytaczają noszenia, pontały i klejnoty »z figurą, którą zowią Wiara«, klejnot Herkules na lwie z dyamentów i rubinów, klejnot Nomen Jesus Mariae i t. p. Pontały figurują także pod nazwą »noszenia«, »noszeniczka«, a nie zdarzyło nam się prawie spotkać inwentarza rzeczy ruchomych całkiem skromnej nawet szlachcianki, aby w nim nie znaleźć takiego artystycznego klejnocika. W inwentarzyku np. niejakiej Bełchackiej z r. 1661 czytamy między innemi: »Noszeniczko złote z rubinami i dya-mencikami całe; we środku osoba biała na koniu, pod koniem jeleń i pereł czternaście«. Nie kończyło się przecież na strojeniu klejnotami głowy, uszu, szyji, ramion i palców kobiety; także Ferety. i suknie same bywały bogato ozdabiane feretami i perłami. Ferety były to małe sztuczki złote rozmaitego kształtu, sadzone dro-giemi kamieniami, które przytwierdzano do sukni, mianowicie na piersiach (na t. zw. przedniczkach) na rękawach i kołnierzach, ä które przy mnogości pereł naszywanych i przy drogości sa-mejże materyi zmieniały suknię niewieścią w istną kollekcyę klejnotów i kosztowności, w aparat nad wyraz bogaty, reprezentujący wartość miernej szlacheckiej fortuny. O tak wystrojonej damie polskiej mógł już bez przesady powiedzieć Wespazyan Ko-chowski: »że swoje folwarki, wzięła wraz z chłopy i gumny na barki«.

Przykłady.

O tym zbytku w klejnotach dałoby się przytoczyć mnóstwo przykładów. Inwentarze klejnotów z XVII wieku robią niekiedy

FS

•» I

3":

ti

ÎJ

<F3

fF©

Lf

Л4

{Г**

ч⁴

,Г'»*Яви^

.)

JJ

-■I

•'i »

^ *

Pv

ЧГ

«г

/■

4v

fl!

>

I.

iii

j«

ft

4-

mi

r"^*S.

Ч-^*'

Kostiumy szlacheckie XV111 wieku.

Z gobelinu wyrobu fabryki Radziwiłłów w Koraliczach.

V-

^OXcTE/q'

ü

wrażenie, jakby spisywane były na dworze jakiegoś indyjskiego Naboba. 1 tu można szlachta szła nietylko za własną skłonnością ale i za przykładem dworu. Nuncyusze Buongiovani i Rug-gieri przekazali nam szczegóły o skarbach Zygmunta Augusta, o tych szesnastu pudłach, pełnych klejnotów bajecznej ceny, z których jeden np. rubin po Karolu V wart był 80.000, a jedna czapka obsypana rubinami, dyamentami i szmaragdami 300.000 szkudów złotych, o tych 150 cetnarach pozłocistego srebra, o tej całej Golkondzie, którą Ruggieri taksuje na przeszło milion dukatów, a więc może 40 do 60 milionów koron dzisiejszej monety — o królu Zygmuncie 111 opowiadała sobie szlachta, że na swoich godach weselnych miał na sobie strój szacowany na milion złotych. Z tym przepychem dworu szedł w zawody zbytek wielko-pański i znamy wiele inwentarzy, które bogactwem swojem robią wrażenie skarbów monarszych. Fantastycznym prawie jest inwentarz klejnotów Maryi Potockiej z domu Mohilanki, których wartość już prawie do połowy poniżej pierwotnej taksy zmodero^ waną oznaczył w r. 1615 trybunał lubelski na sumę równającą się sześciu milionom dzisiejszym. Były tam łańcuchy »długie i miąższe, które się po ziemi włóczyły«, mnóstwo kanaków, z których każdy dochodził wartości 2000 do 3000 dukatów, nie-mniejsza ilość sznurów pereł do opasywania, dwie korony osypane dyamentami i rubinami, trzydzieści dużych agraf rubinowych, joo pierścieni, z których jeden oszacowany był na 6000 dukatów, a w dodatku cała szkatuła pełna luźnych, nieopraw-nych jeszcze dyamentów i innych drogich kamieni. W klejnotach Urszuli Sieniawskiej, o której spadek procesują się około r. 1640 spokrewnione z nią rodziny Daniłowiczów, Sanguszków, Zebrzydowskich, Opalińskich i Ossolińskich, było 5000 dyamentów, szmaragdów, szafirów, rubinów i mnóstwo pereł, które chybaby

Martwe miliony.

mierzyć trzeba było kwartami. Oszacowano to wszystko na 1,184.000 zł., sumę, równającą się dzisiejszym 8 milionom koron. Łukasz Sapieha, fundując kościół i klasztor dominikański w Czarnobylu (r. 1638), daje na to z swojego rodzinnego skarbca 33 łokci pereł, a mianowicie 25 sznurów łokietnych pereł uryań-skich i 8 sznurów łokietnych pereł kałakuckich; po wojewodzinie bełzkiej Maryannie z Kalinowskich Stadnickiej pozostało pereł na »opasanie« kóp 146!

Perły

uryańskie.

Sztuka

złotnicza.

Handel

klejnotami.

Charakterystyczny to objaw, że ze wszystkich rękodzieł artystycznych najbardziej rozwinięte było u nas złotnictwo; sztuka ta miała żyzny grunt w obyczaju i zbytku polskim. Lwowski warsztat i handel drogich kamieni Mikołaja Siedmiradzkiego (f 1630) był firmą niemal europejskiej sławy i milionowego obrotu; u samego skarbu moskiewskiego miał ten jubiler pół miliona wierzytelności; współcześni Siedmiradzkiemu krakowscy złotnicy Daniel Le Double i Jan Dukiet utrzymywali składy klejnotów, objeżdżali z swoim drogocennym towarem dwory magnackie i jarmarki, a obok krajowych negocyantów także zagraniczni kupcy z Amsterdamu, Augsburga i Norymbergi nawozili do Polski biżuterye. Jak wiemy z aktów grodzkich przemyskich, na jednym jarmarku w Jarosławiu sprzedał amsterdamski kupiec Dawid de Lima za 600.000 zł. klejnotów. Ama-torstwo i zbytek wielkich panów naśladowała średnia i niższa szlachta według środków a raczej grubo ponad środki. W ubogich nawet pod innym względem inwentarzach złoto i klejnociki figurują w niestosunkowej ilości; wśród bardzo skromnej spuścizny szlachcica-szaraczka ziemi przemyskiej Prokopa Tysarow-skiego znajdujemy np. »łańcuch perłowy, w którym pereł dużych kóp 74, w troje robiony, z perfumami w złotych klatkach«.

Natomiast nie spotykamy odpowiedniego zbytku, co więcej

-; ^:iÜ>;^WAV

\i wX</ y> yWÂ

4« ,ШД»

^у\2Х±7'

•A* A* A

fffPÎ

f ^T fwdS

|Д a я lv*y\Vn

wviAAA 7Ж .ш «к

❖/ • \V4*/Mj

и£ге&д*з о l/\±7\v~. «аим

^AV^I- • Av •» ;ДЯ

ï>*^tÀ

l^-tW/VAA*

уКаК

&/ -л^Х«л

'¹    */v*/C*

/Л»Д»Л

АХ*;

?ЛА

;•« Л •

Г1

ЗГ»

fi;«*

A,

да'

<r

5fc

&4

■ДЁ

pa

£тя

жу

ft* ’

h»

*■<■!

3S&

nsa

• ' w ; Л*д

4^

Ал

*w

ï га^ШИ I ti< ïmM

Aovi

;•: it*ISg,&£;wW‘.»2%SjC*.

ью ул¹ 4

ISftj

è3)'^

-/A*“

№1

[/1,

Bki

ii

dl

У ?vA

?м rj

ж£Яг

;:4k i'-

fA* i'!V; i

|Ц

is

**a

«8

'* *X{

1*

’ •!'

c f-

\ЧЬ

ri

ЩИ

»I

!*£

ufcè

i» f?

Sk'-'u

i’*«.

Wl

ГГ.

m'

J:

1JJ3

sat

дш

ТПЛчл

■'

t-i

Silili

ii

i

!tl

[•

Wß

PWiP

Pas lity z fabryki Selimanda i Sp. w Korcu.

^ïÜOTcq*

.ч ПЛ u Ó W

■

nie spotykamy dość często nawet słusznego dostatku w tem, co nazywamy poufną częścią garderoby, w bieliźnie. Lubowano się Bielizna, wprawdzie w koronkach i czytamy ciągle o koronkach weneckich, o forbotach i bryzach (niemieckie Prissen, Preysen), które były także rodzajem koronek, o koszulach i giezłach z nadoł-kami bogato haftowanemi jedwabiem barwistym, o »wpuszczkach neselkowanych« i t. p., o batystach, o drogich płótnach flam-skich i koleńskich, ale dział ten garderoby często jest tylko odświętny, na zewnętrzny efekt obliczony, i nie stoi w stosunku do bogactwa futer, materyj i klejnotów, a obfitszym bywa w wyprawach i spuściznach mieszczek krakowskich i lwowskich, aniżeli w szatniach szlacheckich, tak, że niekiedy budzi się podejrzenie, jakoby troskliwość o fizyczną osobę tam się kończyła, gdzie się Słaba zaczynać powinna. Jeżeli pani de Motteville, przyznając, że po nad kostiumy legacyi polskiej po Maryę Ludwikę »nic piękniejszego na świecie widzieć nie było można«, wielce się dziwi, że pod tym bogatym strojem brak bielizny, lub jeżeli królowa angielska, małżonka Karola 1, niemniej się zdumiewa, że prezentowany jej synek polskiego posła, cały w złotogłowiu i bławatach, nie ma koszuli, to była w tem zapewne nieznajomość polskiego obyczaju, który w tym czasie (w latach 1636 —1646) wymagał przy pełnym narodowym kostiumie gołej całkiem szyji — ale podobne tylko mniej naiwne zdziwienie budzi się i w badaczu obyczajów przeszłości wobec tej najsłabszej strony staro-żytnej garderoby, tak przesadnie bogatej, tak marnotrawnie zbytkownej w innych swych działach. Nie wypływa jednak z tego wcale, aby Polska stanowiła pod tym względem niechlubny w Europie wyjątek. Historya obyczajów mówi nam to samo o Niemczech, a nawet o Francyi. Wyprawa córki elektora Palatynatu, poślubiającej brata Ludwika XIV, obejmuje tylko jeden

strona garderoby.

jedyny tuzin koszul, sześć dziennych i sześć nocnych, a poeta francuski XVII w. Scarron mówi o współczesnych mu damach, że tylko raz na miesiąc zmieniały bieliznę.

Broń.

i bogactwo broni.

koracyi.

Mówiąc o ubiorach w starożytnej Polsce niepodobna pominąć broni, która stanowiła nieodzowną a najdostojniejszą część kostiumu. Szabla była nieodłączną towarzyszką i kochanką szlachcica, stroił ją też i ozdabiał jak kochankę. Inna też była broń do boju, inna do stroju; za panem, który przypasał bogatą karabelę, chadzał wyrostek z drugą szablą, by ją podać zaraz, gdyby zaszła potrzeba użyć broni na seryo. Nie dziw też, że Przepych szabla stała się przedmiotem zbytku, który atoli nie poprzestał na niej samej, ale przeniósł się także na inne przybory rycerskie: na szyszak, półzbrojek, koncerz, sajdak i tarczę. Szlachta tak dalece lubowała się w bogatej i ozdobnej broni, że często broń traciła już cechę oręża i stawała się rzeczą fantazyi i teatralnej pompy. Król Stefan Batory, przybywszy do Polski, gorszył się widokiem szlachty w szyszakach i pancerzach, na których było więcej srebra i złota aniżeli żelaza — ad mascaras non vero ad rem militarem in suo ornamento habent, wyrazić się miał do Jana Hlebowicza. Był to objaw wrodzonego ówczesnym Polakom zamiłowania zewnętrznej świetności, podniecanego ustawicznie wpływem wschodu, tej ojczyzny broni fantastycznie bo-Przesada dc- gatej. Nigdzie też w Europie nie spotykamy takiego zbytku w broni jak w Polsce, a mamy tu na myśli zbytek materyalny, bo zbytek w dostojniejszem znaczeniu, zbytek artystyczny, był na tern polu wspólną cechą wszystkich narodów wysokiej kultury aż do końca XVlll w.; panował we Włoszech, Francyi i Niemczech. Ale podczas gdy w tych krajach płatnerz i miecznik zdobił broń rzeźbą, niellem, inkrustacyą, a więc technikami prawdziwie artystycznej natury, pozostawiając żelazu i stali

ÊÂ

m

<

■

ili.XJJLi

Yl MXIiTT fj

A

:<

«

иm

¹ ¹¹Щ

I

Wi

л ■

tainxrntxr

:ЗЩЯ

_

ШЁ шш

sjggj

*

4

у

>

i

V

i

л<

У

4 C

»

*

\

i

>

<

ÏU':

LT' -

*ż

7"

Г j

s

И

Ш.\у

и

)

-

w

к V

щ

'A

►

i

*Йт

л '•

«

I

!

t

>

4

«

щ

*■

Зе

>

4

У

■i

й

*

й

й

г

- ж** -ч

?

<

\

1

У

\

У

\ '

/ /

’ ^

>

i

\

4

9

Ч. V

V*

I

1

У

4

о

>;

i

у

й

»

»

4

У

.4

4

J

яр

*

•X⁴

й

(

9

?

4

Т ДП1 I ŁJC

Z

S

L

JŁ*

К

4

4

,1

^RANQXCLLJ*

crtAXeow^i

A«Y«V»*Vb.VJ

ZAKOŃCZENIE PASA Z FABRYKI FRANCISZKA MASŁOWSKIEGO W KRAKOWIE ZE ZBIORÓW ANDRZEJA HR. POTOCKIEGO W KRAKOWIE.

to dominujące znaczenie, jakie się im należy, w Polsce obok wszystkich powyższych sposobów ornamentacyi używano tyle złota, tyle drogich kamieni, że stal na zbroji, głównia w szabli, stawały się rzeczą drugorzędną a sam ornament celem.

Jak to zwykle bywa, przykład szedł z góry, od królewskich i magnackich dworów. Mieliśmy dwóch przedewszystkiem królów, zapalonych miłośników artystycznie ozdobnej i bogatej broni, Zygmunta Augusta i Jana Ш. Pierwszy posiadał trzydzieści szczerozłotych, drogiemi kamieniami sadzonych rzędów i dwadzieścia przepysznych, wyjątkowo bogatych, dłonią pierwszorzędnych mistrzów włoskich dekorowanych pełnych zbroji, na których pochwałę nie może znaleźć słów podziwu poseł wenecki w r. 1560, a z których tylko szczątki przechowały się po niektórych muzeach europejskich, drugi lubował się przeważnie w malowniczej broni wschodniego typu, zazwyczaj jeszcze bogatszej, a przedewszystkiem fantastyczniejszej od zachodniej.

Tarcze.

W inwentarzach magnackich i szlacheckich spotykamy przyłbice i szyszaki z szczerego srebra, grubo pozłociste, sadzone dro- Szyszaki giemi kamieniami; nawet pełne zbroje bywały srebrne. Abraham Herburt ma pancerze złociste, nabite drogiemi kamieniami; w inwentarzu Jana Bełzeckiego spotykamy siedm złocistych szyszaków; w inwentarzu dubieńskim książąt Ostrogskich z r 1616 »zbroje z kamieniami i różami złotemi«, »karwasze złotem oprawne z rubinami i szmaragdami«; za trumną hetmana Koniecpolskiego niesiono jego szyszak złocisty, dokoła dyamentami sadzony. Takim samym przepychem uderzały tarcze, a zwłaszcza t. zw. kałkan, bardzo ulubiony w Polsce, tj. tarcza pleciona z figowego pręcia, owiniętego w barwisty i wzorzysty jedwab, której metalowy środek czyli t. zw. uchwat, inaczej cyrkuł (rzymskie umbó), kuty z szczerego złota lub srebra, bywał często prawdziwym klejno-

tem, tyle drogich kamieni składało się na jego ozdobę. Taka tarcza była raczej kosztownym sprzętem dekoracyjnym, ozdobą kostiumu, konia lub też ściany, aniżeli ochronną bronią; wieszał ją nad łóżkiem tuż pod ryngrafem z wizerunkiem Bogarodzicy szlachcic, jechał z nią »na okazowanie«, wieszano ją pod czapką z białemi piórami przed namiotem hetmańskim, upinano u boku konia na wjazdach uroczystych.

Sajdak.

Buławy i buzdygany.

Prawdziwem cackiem a zarazem reprezentacyjną ozdobą rycerską był sajdak czyli kołczan, który mimo coraz większego udoskonalenia broni palnej nie wychodził bardzo długo z używania, jak wogóle jeszcze po sam koniec XVII w. całe chorągwie polskie, zwłaszcza t. zw. wołoskie, uzbrojone były łukami. Nawet jeszcze w ostatnich latach XVI11 w. wielu ze szlachty chadzało z sajdakami, które prawie aż do ostatecznej zagłady staropolskiego obyczaju zachowały tradycyjne znaczenie rycerskiego emblematu. Sajdak bywał albo ze skóry albo z drzewa albo też z kruszcu. W pierwszym wypadku zdobił go bogaty haft z ciągnionego złota lub srebra, w drugim wypadku przybierał nazwę łubia, a kryty był srebrną blachą lub aksamitem i miał ornamentacyę najrozmaitszej techniki; w trzecim nakoniec kruszec bywał szlachetny, a złoto i srebro kameryzowano turkusami, almandynami a niekiedy i droższemi nad nie kamieniami, jak tego liczne przykłady spotykamy w inwentarzach i testamentach Do najokazalszych i najkosztowniejszych przyborów repre-zentacyjno-kostiumowych należały buławy i buzdygany, które z rzeczywistej ongi wojennej broni obuchowej (masse de guerre, Streitkolben) stały się już tylko odznakami wojskowej hierarchji, aż w końcu u nas w Polsce i to znaczenie straciły, skoro znajdowały się w kilku nawet egzemplarzach w każdym niemal znakomitszym domu szlacheckim, mimo że nie było w nim nigdy

,Щг*

§#!

’®ад|

IP£

гад

_________

IJ

гаквкиав

-

ЙЖ

ÊS

Ш-

:йЙ

L-*

■■

rsEzsse^üS

v!

%s>&*

II

^ÄV';

ЗШЁ£я

vv -a

11

<*' 3 Wk

t-

il

V Ч,

r-Ъ. л 1

fr i

g?

-J[

ifei

'4&A&

* .....\

ÄS

B££VJÄW^dP

5

*U

Stu CK

нзаааэнми-'---

ZAKOŃOZENIE PASA SŁUCKIEGO ZE ZBIORÓW ANDRZEJA HR. POTOCKIEGO W KRAKOWIE.

ani hetmana ani regimentarza. Z inwentarzy, z portretów, z rycin, z opisów przechowanych do naszych czasów, odnosi się wrażenie, że kto chciał, ten nosił te odznaki, choć się właściwie należeć były powinny tylko starszyźnie wojskowej. Gdzie jednak armia bywała improwizowana, tam oczywiście nie brakło także improwizowanych wodzów, regimentarzy, rotmistrzów. W czasie zamieszek domowych, jak np. podczas rokoszu Zebrzydowskiego, w awanturniczych wyprawach do Moskwy i do Wołoszczyzny, w każdej dorywczej ruchawce, czy to w niej chodziło o lokalny odpór Tatarom lub opryszkom, czy też o starościńską egzekucyę mota nobilitate, na zajazdach i wojnach prywatnych, każdy, czy to pan czy szlachcic, zaciągnąwszy kupę luźnego żołnierza lub zgraję sabatów, uważał się za hetmana lub regimentarza a już przynajmniej za rotmistrza, jeździł na czele swojej czeladzi z buławą lub buzdyganem w ręku, a nawet ci, którzy i takiego nie mieli pretekstu, nawet ci, którzy otrzymawszy królewski list przy-powiedni na sformowanie roty, nigdy jej nie przyprowadzili do obozu, kazali się malować z temi odznakami wojskowego dostojeństwa. Buława nie ulegała znaczniejszym zmianom co do formy, tylko gałka, w regule kulista, przybierała czasem kształt owalny; inne różnice polegały na spiralnych lub podłużnych strefach, to wypukłych, to żłobionych i na odmiennych rodzajach ornamentyki. Zato buzdygan miał wiele form rozmaitych, najbardziej zaś z nich typowa i niejako zasadnicza była t. zw. pierzasta, która polegała na tern, że główka buzdygana składała się z sześciu lub siedmiu t. zw. piór, wpuszczonych w trzonek; inne, także często używane formy nie miały piór i przypominały gruszkę, sześciościenną latarnię, berełkową głowicę i t. p. Najrozmaitsze kontury piór, sposób zawinięcia ich brzegów, np. w półprofil orła, w esy, w trójkąt, w obwód liścia i t. p. stanowiły o for-

Formy • buław i buzdyganów..

mie buzdygana. Używana była także forma zachodnia, laskowata, bez główki lub z główką słabo akcentowaną i tego rodzaju bu-Regiment. ławę nazywano regimentem. Najskromniejszą ale w znaczeniu artystycznem najszlachetniejszą ornamentacyą buław i buzdyganów była inkrustacya czyli t. zw. tausia, złota lub srebrna, jeżeli były żelazne, zaś niello czyli jak tę technikę nazywano w Polsce blachmal, jeśli były srebrne lub pozłociste. Żelazne obywały się zazwyczaj bez drogich kamieni, co najwyżej sadzone były turkusami; srebrne i pozłociste oprócz rzeźby i rytowanych ornamentów obsypywano nierzadko dyamentami, rubinami i t. p., niekiedy zaś i to często, jak świadczą zabytki i inwentarze, buławy i buzdygany robione były całe z półszlachetnych kamieni, z achatu, górnego kryształu, jaspisu, lapis lazuli. W regestrze zamku leskiego wojewody wołyńskiego Stadnickiego z r. 1699 spotykamy np. »buzdygan w złoto oprawny z aspisowemi piórami, z rękojeścią z kryształu przedniego kamiennego«, buzdygan » w srebrze złocisty rubinami i turkusami sadzony, z piórami i nakońcami aspisowemi« i t. d.

Szabla.

Nad temi wszystkiemi kostiumowo-rycerskiemi przyborami górowała jednak szabla. Szyszak, pancerz, sajdak, buzdygan, tarcza, służyły tylko na uroczystościach, przy ceremoniach i obchodach publicznych; szabla była codzienną towarzyszką, nieodstępną i niezbędną zawsze i wszędzie: w kościele, w domu, w gościnie, w podróży, na sejmiku, na targu, na weselu, pogrzebie, bankiecie. Nie dziw też, że ona przedewszystkiem stała się szczególnym przedmiotem zbytku, mody, amatorstwa. Przechodziła przez rozmaite zmiany rozmaitemi czasy, ale to nie przeszkodziło, że się wyrobił pewien stały typ polskiej szabli, ostatecznie mało co zawisły od wpływu obyczajów postronnych tureckich, węgierskich i niemieckich, choć wpływ ten w pewnych porach

-

»

'3d

.«Oj

«ги

fr

''ft/'/'

Vf

S'

ъштяш

mm

fJpC|OCX*lf;nr <>J

ran

ri

\4o

S3

'' %

Li

fi

::f

i'

te

Część zbroji (nagolennik) Zygmunta Augusta. Ze zbiorów królewskich w Monachium.

'u oiiv;

«

bardzo był widoczny. Nawet kaprysy mody nie przeobrażały radykalnie najgłówniejszej rzeczy, poprzestawały na pewnych odmianach rękojęści, na rozmiarach, na pochwach i okuciu, na sposobie upięcia i materyale tych łańcuchów, pasków, rapci, sznurów i pendentów, które z tą rozmaitością nazwy przybierały także rozmaitość formy, a czasem nawet i osobne znaczenie, bo np. wiemy, że na znak akcesu do konfederacyi wojskowej upi-nano w odrębny sposób szable na paskach. Według pewnych odmian rozróżniamy do dziś dnia szable Batorówki, Zygmuntówki, Augustówki, nazwane tak od królów, pod których panowaniem weszły w używanie. Odmiany szabli albo raczej, że tak powiemy, Odmiany jej style, zależały przeważnie od krzywizny główni i od formy jelca czyli rękojęści; ze stanowiska zaś broni siecznej, a więc niejako technicznie, rozróżniano trzy główne rodzaje: koncerz, pałasz i szablę. Wszystkie inne nazwy były tylko synonimami albo zaznaczały pewne odmiany nieistotne; kord i multan np. oznaczał to samo co pałasz; ordynka, szerpentyna, karabela itp. były to szable odmiennej krzywizny. Koncerz, tak nazwany od tureckiego kandżara czyli hanczara, choć wcale do niego nie był podobny i przypominał formą raczej miecz bez krzyża u jelca, figurował tylko na koniu, przytroczony do rzędu; cechą pałasza była głównia prosta, długa i bardziej obosieczna; szabla była zawsze krzywa, z turecka bardzo, z polska lekko krzywa, i tylko w trzeciej końcowej części obosieczna. O ile była i jest bronią czysto-kostiumową, szabla polska nosi dziś nazwę prawie wyłączną karabeli, ale nazwa ta bardzo mało zwyczajna jeszcze w XVII wieku, utarła się i weszła w powszechne używanie dopiero w ciągu XV111—rzecz o tyle dziwna, że powstała bardzo wcześnie, miała bowiem wziąć swój początek od niejakiego Karabela, który na dwór królewski jeszcze w r. 1496 wprowadził

szabli.

Rozmaitość jej nazw.

Karabela.

bardzo był widoczny. Nawet kaprysy mody nie przeobrażały radykalnie najgłówniejszej rzeczy, poprzestawały na pewnych odmianach rękojęści, na rozmiarach, na pochwach i okuciu, na sposobie upięcia i materyale tych łańcuchów, pasków, rapci, sznurów i pendentów, które z tą rozmaitością nazwy przybierały także rozmaitość formy, a czasem nawet i osobne znaczenie, bo np. wiemy, że na znak akcesu do konfederacyi wojskowej upi-nano w odrębny sposób szable na paskach. Według pewnych odmian rozróżniamy do dziś dnia szable Batorówki, Zygmuntówki, Augustówki, nazwane tak od królów, pod których panowaniem weszły w używanie. Odmiany szabli albo raczej, że tak powiemy, odmiany jej style, zależały przeważnie od krzywizny główni i od formy jelca czyli rękojęści; ze stanowiska zaś broni siecznej, a więc niejako technicznie, rozróżniano trzy główne rodzaje: koncerz, pałasz i szablę. Wszystkie inne nazwy były tylko synonimami albo zaznaczały pewne odmiany nieistotne; kord i multan np. oznaczał to samo co pałasz; ordynka, szerpentyna, karabela itp. były to szable odmiennej krzywizny. Koncerz, tak nazwany od tureckiego kandżara czyli hanczara, choć wcale do niego nie był podobny i przypominał formą raczej miecz bez krzyża u jelca, figurował tylko na koniu, przytroczony do rzędu; cechą pałasza była głównia prosta, długa i bardziej obosieczna; szabla była zawsze krzywa, z turecka bardzo, z polska lekko krzywa, i tylko w trzeciej końcowej części obosieczna. O ile była i jest bronią czysto-kostiumową, szabla polska nosi dziś nazwę prawie wyłączną karabeli, ale nazwa ta bardzo mało zwyczajna jeszcze w XVII wieku, utarła się i weszła w powszechne używanie dopiero w ciągu XVI11 — rzecz o tyle dziwna, że powstała bardzo wcześnie, miała bowiem wziąć swój początek od niejakiego Karabela, który na dwór królewski jeszcze w r. 1496 wprowadził

szabli.

Rozmaitość jej nazw.

Karabela.

bardzo lekką i strojną, po dzisiejszemu mówiąc salonową szablę, małpującą oręż prawdziwy — simiam frameae, jak opiewa wzmianka o tern w korrespondencyi Erazma Ciołka. Tymczasem w żadnym inwentarzu, a więc w żadnem z najautentyczniejszych źródeł, a znamy ich liczbę niemałą obfitujących w nomenklaturę broni, nie zdarzyło nam się spotkać z nazwą karabeli i bodaj czy nie pierwszy Wacław Potocki używa tego wyrazu. Na kostiumowej szabli polskiej koncentrował się wszystek zbytek, jaki się roztaczał na przyborach, o których mówiliśmy powyżej. Wszystkie techniki artystycznej ornamentacyi składały się na jej wyposażenie: inkrustacya, rzeźba, rytowanie, niello i kameryzacya dro-giemi kamieniami na złocie i srebrze — nie miecznik ale złotnik i jubiler wysilał się na jej ozdobienie. Do jakiego zdumiewającej szabel, cego stopnia dochodził ten zbytek, tego mamy w źródłach bardzo liczne przykłady; dość z nich przytoczyć kilka bez wyboru. W dubieńskim zamku Ostrogskich była szabla otaksowana na 6000 talarów; szablę Ossolińskiego przy wjeździe do Rzymu szacowano na 20.000 zł.; wojewoda smoleński Firlej płaci Gabryelowi Dobrogostowi, złotnikowi lubelskiemu, dwanaścieset zł., a więc nawet przy ówcześnie bardzo nizkim kursie złotego przeszło 5000 koron za samą robotę od oprawy szabli, a cóż dopiero kosztować musiał materyał, użyty przy tej robocie, skoro czytamy w jej opisaniu, że montowana w szczerem złocie, ozdobiona była nietylko emalią, ale osypana rubinami i dyamentami, a z rubinów niektóre miały wielkość migdała.

Czekan.

Jak szabla tak i czekan towarzyszył zawsze szlachcicowi. Nazwę Czekana wywodzą niektórzy z węgierskiego, mylnie wszakże, bo jak sam czekan tak i jego nazwa przyszła do Polski i Węgier ze Wschodu, gdzie ta broń nazywała się dżukcin. Na Zachodzie znana była pod nazwą marteau d'armes, horsmanhammer,

'

л. ;

Шт

Л-y

mf Щ

SÉSll^slÊ

ЩШ&

Ши<-у

.....tÀh»

i4! ■;

'/Щ

шшй

£\/.

1ШЩ

sißsk

’{

-_»** vj -ЩШШёЁШЁЁЁЁж^Ш'А

ШёЁШшщМ1& и11В; wL шя

ШмШ*

5v

flT;

Кшрм4!

as

г,

<Я

£Ш

»I

Щ8Г.Ш 1

Ж»

Шй

ИЯш

шш

gÉÉS

Шшщ

МШШяШ

* .Г-:

■f a¥jSj

Vi

Ч;' i

щщ

нш.‘

те

:;;Л

«•*

0я

Eff

ыМ

lJ

ŁC

Półzbrojek bogaty polski.

К Г. А к.

ÔM

a używała jej jazda; w Polsce służyła za broń i laskę zarazem.

Jakoż czekan taki, jaki noszono u nas, był i wygodną do opierania się laską i straszną bronią przy zwadzie, tak niebezpieczną, z tylu krwawych i śmiertelnych wypadków osławioną, że trzema konstytucyami, z lat 1578, 1601 i 1620, zakazano mieć ją przy sobie na miejscach publicznych pod winą dwóchset grzywien.

dziak.

bogactwo.

z kitami piór

Czekan był laską najczęściej bardzo ozdobną, drutem srebrnym lub stalowym okręconą, której rękojęść stanowiło żelazo z jednego końca w obuch czyli młot, z przeciwnego końca w długi, obuch i na-ostry i szpiczasty grot czyli t. zw. nadziak zakończony, a cios zadany jednym czy drugim końcem, jeśli ugodził w głowę, albo ciężko ranił albo na miejscu zabijał. Przy uroczystych wjazdach i obchodach przytraczano bogato złotem nabijane czekany, po-równo z koncerzem i tarczą, przy rzędach na koniach; świta Rzędy i ich wielkopańska, jeżeli miała na sobie kolczugi, trzymała je jak szablę przy ramieniu żelazem do góry. Było zwyczajem, że przy każdym uroczystym wjeździe, czy to powitalnym, koronacyjnym, pogrzebowym w Krakowie, czy to poselskim w którejś z stolic zagranicznych, za orszakiem jeźdźców prowadzono luźne, z niesłychanym przepychem ubrane konie z tarczą, koncerzem, sajdakiem i Czekanem u rzędów, same zaś rzędy, natkane sztuczkami i ogniwkami ze złota lub pozłocistego srebra, z pod których nie widać było rzemienia, olśniewały blaskiem drogich kamieni, a wraz z wymienioną powyżej dekoracyjną bronią, z ociekającemi złotym haftem czaprakami, czetmanami, dywdykami, kutanami — i jak się jeszcze nazywały te kapy i okrycia strusich w kameryzowanych rubinami i turkusami tulejach i for-gach na końskich ogłówkach, z szczerosrebrnemi łękami, strzemionami i t. p. reprezentowały, każdy z osobna, całą i to pokaźną fortunę. Jakby ustęp z bajki arabskiej czyta się opis ka-

walkaty Łukasza i Andrzeja Górków na weselu Zygmunta Augusta z Katarzyną Austryaczką, w której każdy giermek jak Archanioł olśniewał srebrnemi skrzydłami u zbroji a każdy koń ociekał złotem i iskrzył się drogiemi kamieniami; niektóre rzędy na koniach przy słynnym wjeździe Ossolińskiego do Rzymu ceniono na lo.ooo dukatów, a rząd pod Rzewuskim, kiedy posłował do Danii, na milion złotych — sumy bezwątpienia grubo przesadne, ale niemniej przeto jako cyfrowe ujęcie olśniewającego wrażenia, jakie odnosili widzowie, mniej może oddalone od prawdy, Farbowanie niżeliby zdawać się mogło. Na domiar jaskrawego efektu farbowano konie, nadając im maście nieznane w naturze; pani de Mot-teville zapisuje, że przy wjeździe legacyi polskiej, która przybyła do Paryża po Maryę Ludwikę, niektóre konie pomalowane były na czerwono, a polski uczestnik tegoż poselstwa zapewnia, że dwadzieścia koni tego bajecznie wspaniałego orszaku legacyi podkutych było srebrnemi podkowami; koń zaś wojewody poznańskiego Opalińskiego miał podkowy szczerozłote, z których jedną umyślnie tak luźnie przytwierdzono, aby się zgubiła po drodze. Do tego bogatego aparatu zbroji, szabli i rzędu, który olśniewał oczy cudzoziemców malowniczością i blaskiem, dodać należy w końcu także skóry lwie, tygrysie i lamparcie. Lubowano się w nich bardzo jako w wysoce dekoracyjnem uzupełnieniu rycerskiego kostiumu; spięte przepysznemi agrafami ze złota i drogich kamieni, przewieszano je przez ramię na zbroji, ozdabiano niemi także konie. Była ich też spora ilość w domach magnackich; dubieński inwentarz książąt Ostrogskich z r. 1606 wylicza 108 skór tygrysich, lwich i lamparcich. Ale o tym przepychu kostiumu i broni polskiej lepsze niż z długich nawet opisów poweźmie czytelnik wyobrażenie z niezrównanych sztychów Stefana Della Bella i jego ucznia Antoniego Tempesta, tej istnej

koni.

Srebrne i złote podkowy.

л>/

ГД

W")

ii

га

|*д

|»1

3

43

h

J&!

щ

ш

а

f

I

Czekan króla Jana Kazimierza.

'

-,=Er.

m

H

ч 1

iGU^s;

Г

^3

Widok tegoż czekana z góry.

r*'

3

у;

ra

-<

Zapina do delji.

осиГ

ö

;; ". ;; * ^

malowniczej encyklopedyi splendorów magnackich i rycerskich, z której też kilka kart podajemy.

cyi.

cya smaku.

Wpływ Turcyi na broń i kostium męzki, bo żeński, jak ła- Wpływ Tur-two zrozumieć, nie ulegał mu nigdy, utrzymywał się statecznie w pewnej mierze, zmniejszył się jednak bardzo znacznie za panowania ostatniego Jagiellończyka i za dynastyi Wazów, ustępując coraz więcej pola wpływom zachodnim, i niewątpliwie nie byłoby się nam pozostało tyle wybitnych jego śladów, gdyby w ostatnich latach XVII wieku zwycięstwa Jana 111 nie zasypały były nagle całej prawie Polski niezmiernie bogatym łupem broni, rzędów, szat, sreber, kobierców, naczyń i sprzętów tureckich, które ozdobiły nietylko zamki wielkopańskie, ale także dwory i dworki szlacheckie i nadały strojowi i urządzeniu mieszkań uderzające piętno Wschodu. Była to niejako nagła oryenta- Oryentaiiza-lizacya smaku polskiego — zwyciężona i upokorzona Turcya wywarła w przeciągu kilku lat więcej wpływu na fizyognomię obyczajową szlachty, aniżeli przez setki lat wywierała groźna i zwy-cięzka. Wiktorye pod Chocimem i Wiedniem dokonały tej zewnętrznej oryentalizacyi, rzec można, z dziś na jutro. »Zdobycz nasi wzięli wielką pod Chocimem — powiada Jan Chryzostom Pasek w swoich pamiętnikach — w srebrach, rzędach i namiotach bogatych, w sepetach zaś owe specyały wyborne, co mógłby co drugi sepet na sto tysięcy rachować; one szable bogate, one jan-czarki. Nasiało się tedy po wszystkiej Polsce rzeczy tureckich, onych haftowanych rzeczy ślicznych, koni pięknych, łubiów bogatych i inszych różnych specyałów«. Kiedy król Jan 111 wjeżdża na koronacyę swoją do Krakowa, koń jego ma na sobie rząd Hussejna Baszy, zdobyty pod Chocimem, szczerozłoty, bajecznej ceny, sadzony dwoma tysiącami rubinów i szmaragdów, i rząd ten jest niejako sygnaturą smaku polskiego z tej specyalnej pory,

rozmiłowanego w grubym efekcie, biorącego bogactwo za piękno, przepych za sztukę. Jakoż gdy król później rząd ten baszyński podarował Wielkiemu Księciu Toskańskiemu, zbyto go na dworze Medyceusza, w ojczyźnie Benvenuta Celliniego pogardliwemi prawie słowy: cosa del barb aro lusso.

Sarmacko-

wschodni

obyczaj.

Amatorstwo Jana П1.

Jan 111 był już ostatnim reprezentantem sarmacko-wschod-niego obyczaju w ubiorze i broni; do końca swego życia miłował się w kostiumowych ozdobach oryentalnych. Trzymał na swoim dworze złotników Ormian i Greków, przepłacał hafciarzy, aby nikomu innemu tylko jemu jedynemu robili bogate sajdaki i czapraki — 'aj*ai oublié de Vous mander — pisze doń nie-poślubiona mu jeszcze Marya Kazimiera — que le brodeur à qui Vous avez donné de l’argent pour ne pas broder de sajdak à personne.;, en a brodé un tout pareil au Chorąży Bracławski«. Każdy poseł do Turcyi, każdy wysłannik, udający się do Krymu, musiał przywieźć Sobieskiemu jakiś oryginalny okaz sztuki wschodniej. »Według rozkazania — pisze do niego rezydent przy chanie krymskim Lichowski — łęk w srebro oprawny odsyłam, jako moda najforemniejsza tu w Krymie teraz. Rzędzika tu jeszcze nie widziałem czerkieskiego, bo tu wszystko w tureckich jeżdżą«. Kiedy mu z Florencyi przysłano zamówioną tam przez niego szablę, zbył ją wprawdzie komplementem, że jest d’un lavoro perfetissimo, ale zaraz dał ją do przerobienia swemu ormiańskiemu złotnikowi Bedrosowi. Nawet w swoim ustronnym Jaworowie, takim sielskim i niepokaźnym, że go komedyopisarz Regnard nazwał le plus villain trou nietylko w Polsce, ale na całym święcie, nawet w tej z szlachecka skromnej rezydencyi ubierał się Sobieski z wschodnim przepychem; cytowany już przez nas Abbé de P. widywał go tam zawsze w żupanie złotolitym, w sobolowym kontuszu i w czapce również sobolowej, z osypaną

»

if

*

>v

m

i

И

2±Jł

m

-.

m

&

§

»S

—3^

ШЖ1..Т

i

legs

m

ï;

Щ . I

b&t -Swl

"4

'

» *    *' * * * * V * * * ** *•

VÎV CV V I VWV V V Vj ^ V V ч    -

m

Pü

Ш

*

•■•V.    -

- о •,

m

\

»frr

шшМ'.....m

*

i

t

*¹

,'U

1

4

ь

к-

Hełm, ryngraf, muszkiet, kołczan, prochownice i lontowniczki. Z Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.

ш,

V

.

кг. л

Ù>1

Ь ,

dyamentami szablą przy boku i z niemniej bogato drogiemi kamieniami sadzonym Czekanem w ręku, a klejnotów miewał na sobie zawsze na 200.000 talarów.

Ale już historyograf, stronnik i ulubieniec tegoż właśnie króla, który był ostatnim reprezentantem sarmackiej pompy i rycerskiej świetności, ostatnim niejako amatorem tej pełnej blasku i barwy apparency i zewnętrznej, która nas dziś i zdumiewa i gorszy, ale już biskup kijowski Andrzej Załuski w głośnych swych Epistołach z goryczą tylko i z boleśnem oburzeniem mówi o tych szalonych zbytkach, do jakich się posuwała szlachta a już najbardziej ta jej warstwa, która służąc wojskowo, zamiast dawać społeczeństwu przykład żołnierskiej prostoty, fizycznego hartu i obozowej surowości życia, imponować chciała tylko bogactwem stroju i szumnością bankietów. W jednym ze swych listów przypomina biskup, jak to wojewoda sandomierski Piotr Firlej, kiedy ugaszczał raz przed wojną szwedzką pułkowników, rotmistrzów i towarzyszy, zwrócił się do swego kapelana i tak do niego przemówił: »Widzisz Ojcze tych panów tak kosztownie i wytwornie strojnych, jakby szli nie na wojnę ale na ślubny kobierzec, zkąd myślisz, mają na to środki? Wiedz, że niejeden z nich ani jednej lichej nie posiada wioski i że żadnego z nich nie stać na te zbytki. Z łez i krwi ubogiego chłopka tak się postroili! Wierzaj mi, że gdyby Anioł Pański ścisnął w dłoni swej te lamparty i sobole, te jedwabie i purpury, krew i łzy pokrzywdzonych strugą by z nich spłynęły!«

Złudne wrażenie.

Ta wspaniałość szat i klejnotów u znamienitej szlachty, ta ich obfitość nawet u mniejszej i bardzo małej, wywołuje wrażenie, jak gdyby ta przeszłość była jakimś światem purpury, złota i brylantów, nasuwa wniosek nie już wielkiego dobrobytu, ale wyjątkowego bogactwa. Wniosek taki byłby jednak mylny. Nie

mówiąc już o tcm, że to, co się dzieliło na kilka wieków i na cały szereg pokoleń, co się niejako rozpraszało w przeszłości na ogromną przestrzeń czasu i miejsca, koncentruje się dziś w naszej wyobraźni i w tej koncentracyi wywołuje wrażenie po większej połowie czysto fantazyjne, ale i sama rzecz przedstawi się nam inaczej, jeśli zważymy, że ta amatorska obfitość drogich kamieni, złota, klejnotów, nie stała w żadnym rozumnym stosunku do rzeczywistego majątku i nie może wcale służyć za dowód wielkiego dobrobytu. W przeważnej części było to bogactwo okupione ubóstwem, świetna fasada, poza którą daleko mniej było, niż obiecywała, poza którą niekiedy już nic więcej nie było. Wacław Potocki nazywa to »bogatą nędzą« w jednym z swych satyrycznych wierszy, opisując, jak go to olśniła w re-zydencyi pewnej senatorskiej »pańska aparencya, pościel złotem szyta, ściany całe w szpalerach, w axamitach stołki, sługi w koralu, srebrem okute pachołki«, »pałac czy też belweder, zbyt świetno, zbyt szumno, zaś w oborze krów kilka i mizerne gumno« — a sam pan oblężony przez wierzycieli chowa się po kątach. Tenże sam poeta w dwóch wierszach bardzo malowniczo oddaje tę słabą stronę obyczajów szlacheckich:

»Bogata nędza«.

Przyjechał do mnie szlachcic, co po dworach żebrze, Chudych para szkap w wozie, a hajduk we srebrze.

Widzimy z inwentarzy, które nam wyliczają wszystkie te splendory domowe, bo tak nazywano u nas szaty, sprzęty, kosztowną broń i klejnoty, że między ich świetnością i obfitością zbytek bez a tern, co jest realnym dostatkiem domu, co służy rzeczywistej dobrobytu, potrzebie, wygodzie, łatwości bytu i życia, zachodziła zbyt często rażąca dysproporcya. Był to aparat świąteczny a święto nad

m

i

âï

. "

'

■    . --V

::

(

i

■

• %

. À.

Шя «Я

i

i ^..

■

i

/

f .

' 11

m

.

Os»)

i, » . r~*. W* Г* Г- » Г Г Г »:■-

I

-ё

е-*ц

1

.    V

Ы.У**Чя*

* ■ •

■ч.

£

УФ

■ №

-    % V

%Ł fl

r-:*

>7

.

«**

"%?уЛ

*-A*U

7* '

V.

\

*

^ — .. 4

,

■

%

• Wtem?    _

^ -•r

/

*•

Zbroje polskie (półzbrojki, tarcze, kolczugi, karaceny), Z Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.

К />

®/i#echn»c5ai

wszelką miarę żyło kosztem dnia powszedniego. Więcej to była wada czasów niż narodowego charakteru, bo na całym współczesnym świecie działo się podobnież, tylko że wśród daleko szczęśliwszych warunków społecznych i ekonomicznych i z większą szansą wyrównania kontrastów.

Drobna

szlachta.

Nie brakło też kontrastu zbytkowi wielkiej i możnej szła- Kontrasty, chty — było nim już same tło społeczne, w całości swojej takie szare i ubogie, że gdybyśmy mogli je widzieć dzisiaj roztoczone przed sobą, ujrzelibyśmy, jak ta świetność gubiła się w płowej masie, jak ten złoty haft nie wystarczał, aby z tła zrobić malowniczy kobierzec. Nie mówiąc już o ludzie, który nie wchodzi w zakres tej pracy, dość było ciemnego tła w tej warstwie, która się także »bracią szlachtą« nazywała, w mnogo-tysięcznym tłumie tej szlachty cząstkowej, zaściankowej, »okolicznej«, czynszowej, chodaczkowej, która choć ją rzeczywisty przywilej wolności a fikcyjny równości dzielił przepaścią od ludu, przecież sposobem swego życia, stopniem oświaty i ubóstwem tak była blizka chłopa, że ją w naszym opisie obyczajów szlacheckich pomijamy, pozostawiając ją ludoznawstwu. Ten drobny szlachcic, najpośledniejszy »syn koronny«, który ma dzisiaj więcej miejsca w powieści i poezyi, niźli go miał w historyi — dał mu przecież Mickiewicz homeryczną nieśmiertelność, przenosząc na Parnas polski zaścianek dobrzyński — ten brat szlachcic mieszkał tak samo w chałupie krytej słomą, nie zawsze i nie wszędzie opatrzonej kominem i tern tylko różniącej się od chłopskiej lepianki, że nazywała się dworkiem i musiała koniecznie mieć ganeczek; nosił po szlachecku zawiesiste wąsy, ubierał się w sier-mięgę i płótniankę, a od wielkiego święta w kontusz z karazyi, przypasywał surowym rzemykiem szablę oprawną w gołą trzaskę, wotował na sejmikach, mógł wotować na króla, nazywał się

w aktach »szlachetnym«, używał sam tytułu pana a żona jego »jejmości« — i oto cały splendor jego stanu. Klamką pańską, służbą wojskową a na Rusi duchowną karyerą, ihumeństwem lub władyctwem, dobijał się niekiedy krescytywy i niejeden z tej ciemnej rzeszy dał początek rodzinie dziś już utytułowanej — tyle też tylko w opisie szlacheckich obyczajów powiedzieć o nim możemy. Rozsiedlony gęsto we wszystkich prawie dzielnicach Polski, mało wykazywał różnic prowincyonalnych pod względem dobrobytu, ubioru i obyczaju, ale jak wypływa z wielu wzmianek, najuboższy był i najwięcej dostarczył tematu do satyry na Mazowszu, gdzie, jak twierdzi arcybiskup Marescotti w r. 1670, szlachta zaściankowa »niedawno jeszcze temu nie wiedziała, co to jest złoto, srebro lub wino«, a popisywała się na zjazdach i okazowaniach w ubiorach i uzbrojeniu, wywołujących śmiech i szyderstwo widzów. Na konwokacyi warszawskiej w r. 1587 »panowie Mazurowie — czytamy w współczesnym zapisku — okazowali się dość błazeńsko, nie może być nikczemniej: mało nie wszystko na kijach było, około dwóch tysięcy; mieli niektórzy szyszaki z łubiu świerkowego, a gęsie pióra na wierzchu dla swojej większej ważności«.

Szaraczki mazowieckie.

г'

aid i

та

ftSFffêa!

тт

piäa«s

MÊ

'Ш

li’

Hm

âl

PlpÉ

• -L

—p .*. ,„T    ^ у-}~<’

■«;. :>. / ' • ' ’ ;■ ;    - '.^• ^8

*m    :.Â,_ :^Ш-Ш

ŁiS&Ł

.V

Rj

Дш

/i

é?

Ш11

г.

Will?

>\

@И

рл

■п

•3

»V/

1Ж

(•ei

-as*^

L?

i?7

rer.. ' '

Z*s» . ; jgfcai». Z***

^<-'36,

!\<|f

^j№>:

4a

ч«С,

-JL,’:.

t чв*

».

Rzędy Polskie.

i i- *v Ą

ROZDZIAŁ CZWARTY

DOM I ŚWIAT

].

Rodzina.

'r

4S

»i

awiano, że Polska stała jednostkami. Rzecby raczej można, że stała rodziną. W społeczeństwie tak niedostatecznie obwarowanem instytucyami ładu i bezpieczeństwa publicznego, w kraju, o którym Rej piszący w porze, co w oczach wszystkich późniejszych pokoleń uchodziła za złote czasy narodowego bytu, powiada z goryczą, że »żadna banda a snąć i cygańska nie jest w takiej niedbałości, a snąć jest w lepszem opatrzeniu niźli sławne a zacne to państwo nasze« — przeważna część tych obowiązków, które spełniać winny państwo, władze, ustawy, spadała na rodzinę. Najsurowszy nawet sędzia przeszłości przyznać musi, że rodzina polska spełniała ten wielki obowiązek, że była najsilniejszym fundamentem obywatelskim i narodowym i że w najgorszych nawet czasach być nim nie przestała. Kiedy wszystko poszło w gruzy, na niej budowało się nowe życie, przechowała w sobie wiernie wszystko, co było warunkiem i rękojmią odrodzenia.

W przeszłości, która nas tu zajmuje, spełniała misyę wyrównania, godziła sprzeczności publicznych i prywatnych interesów; była bodźcem i hamulcem zarazem: bodźcem swoją trady-cyą i ambicyą, hamulcem swoją poczciwością i karnością. Można powiedzieć, że topniał w niej i miarkował się krnąbrny i porywczy temperament narodowy, poskramiał się wybujały i aż do niesforności niezawisły indywidualizm szlacheckiego charakteru. Etyczna siła Etyczna siła rodziny długo była jedynym ratunkiem spraw publicznych; rodzina była też najwyższą, a może nawet jedyną rozstrzygającą instancyą opinji w społeczeństwie, którego klątwą była bezkarność i pobłażliwość publiczna. Bardziej niż na wyroku trybunalskim, bardziej niż na sejmikach i na sejmie, na zjazdach i na wyborach, gruntowało się zdanie o ludziach na opinji rodzinnej — nawet banita i infamis długo mógł wyzywać bezbronne społeczeństwo i żartować z wyroków publicznych, ale próg poczciwego domu wytykał kres jego zuchwalstwu a związek z szanowną rodziną stawał się dlań niemożliwym. Człowiek wątpliwego charakteru łatwiej mógł odgrywać rolę w publicznem życiu aniżeli znaleźć poczesne miejsce u czyjegoś rodzinnego ogniska, łatwiej mu było zostać urzędnikiem powiatowym, posłem lub deputatem na trybunał, aniżeli spowinowacić się z zacną rodziną, otrzymać rękę córki dobrego domu, ożenić w nim syna.

Misya jej społeczna.

rodziny.

Szerokie pojęcie rodziny.

Wpływ i znaczenie rodziny były tern potężniejsze, im szerzej pojmowano jej granice, a nigdzie nie pojmowano ich tak szeroko jak w Polsce. Świadomość łączności rodzinnej sięgała w najdalsze filiacye; rodzina stawała się wielką rzeszą, a wymowny to symbol jej moralnego obszaru, że już sama wspólność herbu stworzyła w języku szlacheckim nazwę z znaczeniem powinowactwa, bo nazwę »stryjców herbownych«. Znano i śle-

dzono u nas najdalsze powinowactwa i pokrewieństwa, przyznawano się do najodleglejszych kolligacyj i filiacyj i uznawano je Koiiigacye chętnie nawzajem; w kraju, w którym nigdy nie było heroldyi, jaka istniała np. w Anglii i Francyi, wiadoma była przecież dobrze historya rodów, a mimo skłonności do bajecznych wywodów prozapji, którym w gruncie rzeczy nikt nie wierzył — nawet ci, dla których splendoru je zmyślano—mimo całej śmieszności tak niegodnej w samej sobie, bo jakby z pogardy rodo-wicie polskiego pochodzenia wypływającej manji wywodzenia się od cudzoziemskich, często nawet klasycznych rzymskich protoplastów, w końcu mimo wstrętnie pochlebnych panegiryków — mimo wszystko i wszystko szlachta umiała trzeźwo i trafnie ocenić i starożytność i dostojność każdej familji. Nigdzie może tylu co w Polsce nie było urodzonych genealogów, którzy z pamięci Geneaiogo-umieli wyliczyć wszystkie parentele i koiiigacye szlacheckich domów, sięgając w daleką przeszłość i w dalekie stopnie, nigdzie też może nie starczyło tak mało do tytułu krewieństwa i powinowactwa. »Krewny, jak żerdź po płocie, jak woda po kisielu, jak ścieżka po zagumniu« — żartowano sobie z tych wywodów, które dochodząc do przesady, przybierały często cechy śmieszności, ale wypływały zawsze z szanownego i szerokiego poczucia łączności rodzinnej. »Jego baba i moja, były to dwie babie — kochały się jednakie mając w herbie Grabie« — powiada Wacław Potocki o takim sąsiedzie-genealogu.

i filiacye.

wie.

Przykrzy mi się, słuchając srogich jego plotek,

Regestru sióstr i braci, wujów, stryjów, ciotek,

Kogo który wziął z domu, która była za kim,

Prawi Księgi Rodzaju długim zodyakiem.

Kobieta.

Gdyby jedyną i rozstrzygającą cechą obyczajowej kultury było stanowisko kobiety, to szlacheckiej Polsce należałby się

może z tego tytułu prym między narodami. Stanowisko żony i matki było w całem znaczeniu tego słowa dostojne; wpływ kobiety wielki, często nawet przemożny. Żona »klejnot drogi«, żona »miły i wdzięczny a tobie równy towarzysz«, żona »ozdoba mężowi«, żona »głowy korona« — wszystkie te nazwy, spotykane ustawicznie u naszych starych poetów i pisarzy, począwszy od Reja i Kochanowskiego a skończywszy na najpóźniejszych, to nie były czcze tylko słowa, jak tyle innych w naszej nie zawsze szczerej literaturze, to była cała prawda; stwierdzają to wszystkie inne, najmniej podejrzane źródła obyczajowe przeszłości: akta sądowe, intercyzy, testamenty, listy poufne, nie mówiąc już o pamiętnikach. Jest to rys naprawdę charakterystyczny, że żonie dawano zazwyczaj nazwę »przyjaciela«. Nietylko szlachta, ale i wielcy panowie, którzy łatwiej i wcześniej odbiegali od staropolskiego słownika i obyczaju, przyjacielem mianują żonę. Janusz Radziwiłł, prosząc króla Władysława IV o pomoc do ręki panny Potockiej, zaklina go, aby nie odmówił, bo tu »nie o urząd, nie o wakancyę idzie, ale o wiecznego przyjaciela«; Jerzy Ossoliński, starając się o Daniłowiczównę, według słów własnych »szuka przyjaciela jako najdroższy skarb i największe po łasce Boga błogosławieństwo«; Franciszek Sapieha, koniuszy w. litewski, w testamencie swoim z r. 1683 żegna »najmilszego po Panu Bogu przyjaciela, małżonkę Annę z Lubomirskich«, ks. Albrecht Radziwiłł, zrzekając się mimowoli ręki wojewodzanki sandomierskiej na rzecz swego synowca, powiada, że odstępuje mu »od Boga naznaczonego przyjaciela«; wojewoda miński Krzysztof Zawisza mówi w swoim pamiętniku, że »cokolwiek ma reputacyi u świata i błogosławieństwa od Pana Boga, ma to z osobliwej łaski Opatrzności, że mu dał przyjaciela« Teresę Tyszkiewi-czównę. Pod tą nazwą przyjaciela kryje się wyraz emancypacyi

Żona-

przyjaciel.

Г

.

\

.

•, --

.

:

sK sei шш

*

. ■.

■

■i

■ï

II

fil

«Ш#

Æmki- ••

Mrïi

ь@т

f||i<

î»

WSP

ЩЫтг*

т

Фх-

[I

~yf‘ ,..

Щ ■ Л;<•."Л

** '

lit

{,{■

"/ш

IV

fl!

»v

fPr Y«

!"

fjl'l

1 . f'îl» i

In&t

lii

■Mi

,i i

4 ■( ЩЖ\ЬМ

i i I im

l4, L! V. -J i4> \ '4*

- ’,¹

ЬЫ1

цжЗ

r*i

É|fO Я!

plń.

г;

â£

?!*

f:

'ii *

дама:

Is

Жр

шт

(•

Pi

№

«!

г-'М«1г ’/i-

р;,-

Ma

рк

8*3

'■<

,к

Щ.

Powitanie w lesie.

Scena rodzajowa szlachecka z XV111 w. Rysunek współczesny ze zbiorów Pawlikowskich.

Ьцр

Рз

Ne

If

!ЧИ

Й-«г

iry

^.ЧЙ

С.А

,mï

':h

uVvr

kobiety w najpiękniejszem znaczeniu tego słowa. Widząc w żonie przyjaciela, dawano jej niejako niezawisłość od znikomych warunków upodobania, od młodości i piękności; wymagano od niej nietylko sentymentu ale i męztwa, nietylko serca ale rozumu

i czynu.

1 rzeczywiście mulier fortis nie była rzadkością w ojczyźnie Muiier fort« Anny Chrzanowskiej; kobiety często dorównywały mężczyznom energją czynu i męztwem, a w regule przewyższały ich ambicyą.

Frycz Modrzewski ubolewa nad tern, że »niewiasty polskie zwykły się bardziej, niż przystoi, przeciwko mężom zachować«. Nie szukając innego przykładu, cóż to za wspaniała w swoim rodzaju postać dziewczyny polskiej, ta w cichym Samborze wychowana wojewodzanka sandomierska, późniejsza caryca Maryna, która z przedziwną energją i niepokonaną niczem siłą ambicyi stawi czoło najgroźniejszym przygodom swego awanturniczego losu, która ubrana w zbroję husarską wpada do koła rozwichrzonego polskiego żołnierstwa i postawą i mową »siła towarzystwa na swoją stronę buntuje«; która uciekającym z wałów oblężonego przez Moskwę Dymitrowa zabiega drogę wołając: »Co czynicie, źli ludzie! Jam białogłowa, a serca nie tracę!«—a staroście uświackiemu Sapieże, kiedy ją chce zatrzymać w drodze do Kaługi, rzuca wyzywające słowa: »Mam półczwarta sta Doń-ców! Gdyby mi do tego przyszło, dam ci bitwę!«

biet

Wpływ kobiet polskich przekraczał często granice świata wPływ ko-domowego, w którym królowały, sięgał w życie publiczne i jego najważniejsze nawet sprawy. Obok licznych innych mamy tego najwymowniejsze może wskazówki w raportach posłów i agentów cudzoziemskich, którzy obliczając szanse swojej misyi i akcyi, biorą w rachubę także opinie i sympatye dam polskich, małżonek dostojników koronnych. W czasie np. bezkrólewia po królu

Michale agenci w kombinacyach swoich przed-elekcyjnych rozważają pilnie, za którym kandydatem oświadczą się kobiety. Prawie tyleż a niekiedy może i więcej chodzi im o to, aby dociec, za kim? za Kondeuszem czy za Neuburgczykiem, za Piastem czy za księciem Lotaryńskim? będzie pani wojewodzina sandomier-Poiityka ko- ska Czartoryska, pani kanclerzyna litewska Pacowa, pani wojewodzina lubelska Rejowa, pani podskarbina kor. Morsztynowa, pani wojewodzina krakowska Lubomirska, pani podkomorzyna kor. Denhofowa, pani stolnikowa Wielopolska — aniżeli o to, jakie stanowisko wobec kandydatów zajmują dam tych małżonkowie. »Jakie fakcye między damami? Przy których WXMość stawasz? — zapytuje Jan Sobieski w liście siostry swojej Ra-dziwiłłowej, bawiącej w Warszawie podczas sejmu w r. j 666. Hetmanowa w. kor. Sieniawska, córka marszałka kor. Lubomirskiego, »wielkiego geniuszu, rozumu i obrotu dama«, używana była przez męża do dyplomatycznych missyj, a Otwinowski nazywa ją »wielką rzędniczką tak dobrego obrotu, że z całą Europą miała konferencye«. Kasztelanowa łęczycka Towiańska, słusznie polską Montespan nazwana, o której wyraża się biskup Załuski, że równie chytrej i sprytnej kobiety niepodobna znaleźć »ani między żywemi ani między umarłemi«, trzęsie wszechwładnym kardynałem prymasem Radziejowskim, którego jest kuzynką, jest jego Egeryą i demonem zarazem, odgrywa rolę polityczną i jako mistrzyni intrygi splata i rozplata w swych dłoniach wszystkie nici tajemnych akcyj wśród zamieszek po elekcyi Augusta 11, który musi drogo okupywać jej przyjaźń i poparcie. Targuje się z królem jak z żydem; kiedy August nie może jej wypłacić przyrzeczonej sumy, dać jej musi w zastaw klejnoty, a zadąsaną przeprasza wspaniałym darem, słoniem złotym, obsypanym brylantami wartości 30.000 talarów.

biet.

B^m^ü:    *• ^*^îf '. -/.л'-"'"*¹ * * * ' ^ • '' '. *

lafasr:

My&Mx-rJZ î! ippf;;^

ш -/-:j î 11-5 ç ' •    ¹

: ^

«SHP '

=rt'

t ; И

*/|3f

4L

V-|!

. ‘ "Шх--«*

Шррр , =,«■ •

!. i Щ

• ~ ■: -■ :•■ ~Ъ.

r.m

тШ

if'*—'

,Г

4:1

:|, : Щ

; ■■- -

ШшяГшёёёёёш

шзз

ils!

(SS-'**    , JT /X

P г:

•slP**"

/vd

rçga

i.

fi

'1

0н

iîfi

jfcj

. 41

И!

typ

» ш *«,. ;

tili;:

Daniel Chodowiecki.

W salonie pani Czapskiej (z książąt Sanguszków) w Gdańsku w r. 1773. Panny Leduchowska i Chrząszczewska

witają się z gospodynią.

4 4Ф

3S; uf®.

.J. ' -ч^Ж

¹Ç

: <т±ф;'^

**г,

.i 3 '

РЬ‘;!".. :4

«заШэШ •

ЛШШ” -

àJfb* ’W ’ ‘    •-»

“    , л j (i

рд

Bgiilre&L

-'Ш

j:'-

р’1

п.

•4-

£зц

<ж

г- ■

*4

i,S»

£>'

4-

V?

5Т1Д

**!»

■:

KPcW \

&-V/ech»i^

>

Nie inaczej bywało i później; w czasie czteroletniego sejmu wpływały na bieg rzeczy publicznych w znacznej mierze i damy polskie

dość przytoczyć ks. marszałkową Lubomirską, ks. ge-

» Kwoki «,

nerałową Czartoryską, hetmanową Ogińską, kasztelanową Kossakowską, siostrę hetmana ks. Sapieżynę i t. d. Jako typ niesłychanie charakterystyczny góruje nad niemi wszystkiemi Kossakowska, już dlatego samego, że była na wskróś Polką, urosłą z gruntu czysto swojskiego, najzupełniej nietkniętą wpływami zagranicy, którym tamte wszystkie ulegały. Śmiało o niej można powiedzieć, że była to ostatnia szlachcianka między damami, ostatnia dama między szlachciankami. Podziwiać trzeba obywatelskiego ducha tej kobiety, jej szczery, serdeczny udział w sprawach i losach swojego kraju. W jednym ze swych listów powiada sama o sobie: »że siedzieć bez wiadomości interesów publicznych, ze śmiercią by się równał dla niej czas przepędzony«. A znała te interesa doskonale, lepiej niż niejeden głośny tego czasu statysta, i nie przesadza może Wodzicki, który w Pamiętnikach swoich mówi o niej, »że nabrała takiej znajomości interesów polskich, znała tak wszystkie konneksye familijne, wszystkie intrygi dworskie, żeby jej nie sprostał żaden minister stanu«. Wpamfle-tach ówczesnych spotykamy ustawicznie skargi na polityczny wpływ kobiet; w jednej z tych ulotnych broszurek autor posuwa się tak dalece, że całą konfederacyę barską nazywa »kłótnią kobiecą«. Niemcewicz mówi o »kwokach«, otaczających króla, a Kitowicz gorszy się niepomału, że »kobiety po całych sessyach przesiadują na ganku w izbie sejmowej, dają znaki posłom i senatorom przymileniem ust lub marszczeniem czoła, co im się podoba a co nie podoba«.

W życiu codziennem i praktycznem, w sprawach administra-cyi fortun, w akcyach procesowych a nawet w zajazdach i woj-

nach domowych kobiety odgrywają często rolę energicznych i śmiałych adwersarek lub aliantek. Tak zwana Herod-Baba to nierzadkie zjawisko w Polsce. Dwie Anusie, Opalińska i Stadnicka, są nieustraszonemi, namiętnemi aliantkami swoich mężów w tej pamiętnej i krwawej wojnie prywatnej, która się toczyła przez trzy lata w ziemi przemyskiej, od roku 1607 do 1610. Zofia Zamiechowska, po ostatnim trzecim mężu wojewodzina trocka Tyszkiewiczowa, nad podziw bystra, śmiała, energiczna, obrotna, przez 25 lat stacza wojny z Potockimi, Radziwiłłami, Wolskimi, Buczackimi, Czuryłami, jest sama sobie finansistą, jurystą, ekonomem i komendantem, wytrzymuje walecznie oblężenia swych zamków w Podhajcach i Buczaczu, odpiera zbrojne zajazdy i starościńskie egzekucye, zaczepia i broni się »prawem i lewem«, trybunałem i arsenałem, dekretem i muszkietem; wychodzi z najgorętszych opałów obronną ręką i kończy żywot swój burzliwy z chrześciańską podniosłością duszy, jako czcigodna matrona, hojna fundatorka szkół, kościołów i szpitalów, dobrodziejka krewnych, sług i przyjaciół — a przez ten cały czas tak głucho o jej trzech małżonkach, jak gdyby nigdy nie istnieli na świecie. Któż nie zapamiętał sobie z opowieści Paska tej pani pod wojewodziny Sułkowskiej, która przyjeżdżającego w gościnę do jej męża króla Jana Kazimierza wita gradem inwektyw, na klęczkach zanosząc modlitwę do Boga, aby »tego króla, wydziercę, szarpacza, krwi niewinnej rozlewcę, pioruny strzaskały, żeby go ziemia żywego pożarła, żeby go pierwsza kula nie minęła« i t. d. »Mąż jej gębę zatyka, a ona tern bardziej mastykuje«. Mniej zapewne gwałtowną ale niemniej rezolutną była inna szlachcianka, Kunicka, która naprocesowawszy się z wojewodą sieradzkim Felixem Potockim o dwóch chłopów przez lat 25 i uzyskawszy na nim nareście dekret i banicyę, a nie

Dzielność

kobieca.

Herod-Baba.

re

г.

уу

ОЮ

Daniel Chodowiecki.

Starosta Leduchowski wita panią Podoską (1777 r.).

i-

z^¹

Л--' ;

ШШг'

¥€

•. /' -• ;

: - ■

г“£5Ь

17v

il

Ш/Щ

*?№Ш

.Jj

•liii

(i

’41

/Vi

V/

/I

-J.j

ХИЙ

-T V *

/[ Ш*

Ir 1

JJ

.щц

sit

il Al

\Ш

;J

z'

;T

fô

4 ч4

''łi Лад

li

ii

iiP

v0

i® I: m,

Н1М4

¹ Alt t Jr4!

'S. i ‘I    0>N»'«W>J v

'Ni- I

ум '!1T

fi

téBÊÊSe

- 'л. /'„/i    £&jàâbb~‘ v4    tSf l?

Daniel Chodowiecki.

Pani Podoska z p. Du Bouloir.

Strażnik Czapski i starościna Leduchowska.

3 Q o'

W - Я

t

mogąc wymódz na przemożnym magnacie poddania się prawomocnemu wyrokowi, w r. 1672 jedzie do Warszawy w czasie sejmu, wpada do izby podczas obrad senatu i kiedy Potocki głos zabiera, przerywa mu śmiało i zadaje inactivitatem, t. j. odmawia mu jako banicie prawa do funkcyi senatorskiej. Książę podkanclerzy litewski Radziwiłł grozi jej wyprowadzeniem z sali, »bo teraz radzimy o obronie ojczyzny«, ale nieustraszona szlachcianka chwyta się obiema rękami za szranki i zwraca się do króla mową »nieporównanie jako wyprawną, rzetelną, krzykliwą«, jak się wyraża naoczny świadek tej sceny, wołając: »Co mi po takiej obronie ojczyzny, kiedy wielki pan stanie za ordę tatarską! Nie takeś Wasza Królewska Mość nam ubogim sierotom czynienie sprawiedliwości świętej przysięgał;!« Słowem, szlachcianka zahamowała całą czynność senatu, musiano na dwie godziny zawiesić obrady i skończyło się na tern, że wojewoda z »wielką swoją konfuzyą« musiał wypłacić Kunickiej na poczekaniu dwa tysiące zł. w gotówce, bo kiedy nie mając przy sobie całej sumy, dawał jej oblig, nie chciała go przyjąć, mówiąc, że »za grosz w Warszawie całego arkusza papieru dostanie«. Tak częste w Polsce porywania czyli tak zwane »rapty« panien mają swe źródło bardziej Rapty, może w energji samych panien aniżeli w zuchwalstwie mężczyzn; najgłośniejsze z nich udają się tylko determinacyą i śmiałością »porywanej« kochanki, jak np. sławny swego czasu rapt staro-ścianki halickiej Krzysi Strusiównej przez Adama Kalinowskiego; ucieczka wojewodzanki Mniszchównej, siostry carycy Maryny, z Hermolausem Jordanem; wyłamanie się z klasztoru przemyskiego chorążanki wyszogrodzkiej Szczawińskiej i t. p., bo we wszystkich tych raptach panny nietylko nie są ofiarami zuchwalstwa ani nawet biernemi figurami, ale przeciwnie, odgrywają bardzo czynną rolę, dają dowody wielkiej odwagi i po ich to

stronie najczęściej i hazard i zasługa powodzenia. Przytoczyliśmy tylko kilka bardziej oryginalnych a mniej znanych rysów i przykładów; źródła rękopiśmienne XVII w., a zwłaszcza akta grodzkie i ziemskie rozmaitych dzielnic polskich mogłyby ich dostarczyć w obfitości.

Kobieta w życiu towarzyskiem.

Brak

zalotności.

Braki

wychowania.

Z tego, co przytoczyliśmy, wypływałoby, że jak w tylu sprawach domowych i pozadomowych, tak samo i w życiu to-warzyskiem, a więc na polu, na którem wiek XVI11 i w Polsce także przyznał im berło panowania, kobiety zajmowały dominujące stanowisko. Zdaje się przecież, że wniosek taki byłby mylny. Mamy wprawdzie tylko skąpe wiadomości o życiu towarzyskiem w wiekach minionych, ale to, co wiemy, wystarcza, aby odnieść uzasadnione wrażenie, że towarzyska rola kobiety nie pozostawała w odpowiednim stosunku do jej zalet i przymiotów, okazywanych w praktycznem i domowem życiu. Było kilka powodów tego objawu: najpierw surowe aż do przesady pojmywanie skromności i wstydliwości niewieściej, wynikający stąd i już wychowaniem podyktowany brak towarzyskich stosunków z płcią męzką w pierwszej młodości, a co zatem także iść zwykło, brak dozwolonej nawet i niewinnej zalotności — la coquetterie n’y est point en usage, mówi Laboureur o Polkach — a w końcu i braki samegoż wychowania, które nie dawało kobiecie dostatecznej oświaty, a już zupełnie zaniedbywało kultywowania tych stron umysłu i fantazyi, które są duszą konwersacyi i wykwintniejszego pożycia z ludźmi. Kobieta polska wieków przeszłych miała dużo wrodzonej intelligencyi ale bardzo mało umysłowego wykształcenia. Spotykamy liczne przykłady, że szlachcianki z znaczniejszych nawet domów podpisać się nie umiały: zdradzają nam tę niemiłą tajemnicę akta sądowe. W domach wielkopańskich niewątpliwie musiało być inaczej, ale w średnim świecie szlacheckim

Ł-

й

л

! Л

\

\

A

1*1 V Ł лЛ

il, г

й *у

Daniel Chodowiecki. W kościele w Gdańsku.

к r a ;c ó w

e c .11 i

kobieta z wykształceniem odpowiedniem swemu stanowisku i fortunie należała do wyjątków. Kiedy się trafił szlachcic — a bywał to zazwyczaj człowiek znający po trosze kraje cudzoziemskie — który pragnął zapewnić wyższą edukacyę córce, jak np. podkomorzy derpski Łahodowski (f 1653), to kończyło się na tern, żeby do dwunastego roku »dobrze czytała i pięknie pisała, umiała także grać na instrumencie«, t. j. na klawicymbale i lutni, »ponieważ dziecię dowcipu bystrego; a skoro przejdzie rok dwunasty, oddać ją na dwór Królowej Jejmości«. Ale każdoczesna Dwór króio-królowa miała ograniczony zawsze fraucymer, na dworach wiel-kopańskich także dla niewielu panienek było miejsce — a więc go tonu. ta jedyna akademia dobrego tonu i towarzyskiej ogłady tylko za wyjątkową protekcyą była przystępna.

wej jako akademia dobre-

Sztuka

konwersacyi.

Bez czynnego udziału kobiety nie masz prawdziwej ogłady obyczajów i nie masz konwersacyi, tej duszy towarzyskiego życia. Przed drugą połową XVI11 wieku nie można też mówić o salonie. Próby wykazania tej strony kulturalnego życia w Polsce XVI i XVII wieku, podejmywane przez niektórych naszych autorów z wielką niekiedy erudycyą ale zawsze z małym skutkiem, opierają się tylko na literackich szczegółach z wzajemnych osobistych relacyj kilku humanistów polskich, na oderwanych od realnego życia ustępach z utworów poetów i pisarzy współczesnych, i mają raczej znaczenie dobrowolnej illuzyi aniżeli obrazu obyczajów. Nawet za wpływem Francuzek na polskim tronie nie powstało nic, coby przypominało choćby z daleka wyższą to-warzyskość włoską lub salon francuski; z Maryą Ludwiką, która przecież sama była zwolenniczką słynnego hotelu Rambouillet, a której St. Simon wystawia takie chlubne świadectwo, pisząc o niej w swych słynnych pamiętnikach, że była »aimée et admirée partout par son esprit, ses talents et tous les agréments pos-

sibles«, nawet z tą kr6\ową-precieuzą nie zmieniły się w duchu francuskiego salonu nawet obyczaje towarzyskie dworu, na którym, jak to wiemy z dokładnych zapisków Albrechta Radziwiłła, najzwyczajniejszą rozrywką towarzyską była tak zwana Wirthschaft, zabawa niemiecka, która polegała na tern, że każdy z jej uczestników wyciągał los, t. j. kartkę z oznaczeniem roli i kostiumu, w jakim ma wystąpić. Na jednej np. z takich zabaw (w r. 1641) dostała się królowi rola Maura, królowej rola Turczynki, kancle-rzynie koronnej (Ossolińskiej) Wenecyanki, kanclerzowi odźwiernego, kasztelanowi krakowskiemu Koniecpolskiemu gospodarza, wojewodzie ruskiemu (Wiśniowieckiemu) kupca. Role gospodarza i kupca były bardzo kosztowne, bo gospodarz musiał wydać bankiet całemu towarzystwu, a kupiec obdarować je swoim towarem, t. j. cackami i galanteryami bardzo znacznej niekiedy wartości.

»Wirth

schaft».

Świat

bez kobiety i sztuki.

Górnickiego Dworzanin w swojej części prawdziwie polskiej, to jest: o ile wprowadza w grę rzeczywiste polskie osobistości z anegdotycznej strony, jest wielce szanownym dokumentem obyczajowym, ale ostatecznie bądź co bądź w całości wiąże się tylko mechanicznie z rodzimem życiem współczesnem i bardziej je może charakteryzuje tern, co opuszcza z swego włoskiego oryginału, aniżeli tern, co sobie z niego przyswaja. Wyklucza kobietę i sztukę. Kobietę wyklucza, »bo ani nasze Polki są tak uczone jako Włoszki, ani drugich rzeczy, które ówdzie są, cierpieć by ich uszy nie mogły«; wyklucza sztukę, bo »dysputacya, która ars jest misterniejsza« zda mu się zbyteczną, albowiem jej u nas nie znają, a »Polakom, którzy delicatum palatum niedawno mieć poczęli«, malowanie »nie szłoby w smak«; wyklucza kome-dyę i tragedyę, »bo u nas tego sposobu około maszkar nie używają«; wyklucza też niejedno z subtelniejszej dyalektyki konwer-

àkM

<Л

1 I¹, ¹ 1 '

‘ Ш

/"

9)

v:

/1

.ÎÜ

«? '

|яМШ.

рте

(Uj

&?л

Цш

&ЩГ

■ Ш'1 //

Щ

Лй

/ж

\>

».

J. P. Norblin de la Gourdaine. Polonez.

Z wydawnictwa »Nauka i Sztuka«, tom ХШ: Batowski: »Norblin«.

rJ a

r~

n

<

*

У

7 **.

г»

Ü

о

О O'

** ^

л < л

sacyjnej jako rzecz, »która w polszczyznę żadną miarą wniść nie mogła«. Jako ważny objaw i dowód wyżej rozwiniętej towarzy-skości polskiej próbowano także przedstawić bardziej sławną aniżeli zasłużoną Rzeczpospolitę Babińską. Upatrywać w niej Rzeczpospo-»pierwszą w Polsce affirmacyę indywidualizmu«, uważać ją za jedyną »z najciekawszych kreacyj ducha ziemiańskiego«, za »salon obywatelski, najstarszy i najznaczniejszy w dawnej Polsce« i t. d., jak to czyni wydawca jej aktów, wydaje się nam grubą przesadą albo raczej ową patryotyczną autósugestyą, jakiej mimowolnie ulegają niektórzy badacze nasi, co zakochani w dostojnych formach kultury zagranicznej a osobliwie włoskiej, z tęsknotą szukają jej w przeszłości własnego kraju i znaleźć koniecznie pragną. Przeboleć też nie mogą, że Dante żadnego Polaka nie osadził w piekle i że żaden Polak nie korrespondował z Piotrem Aretynem *).

lita Babińska.

Rzeczpospolita Babińska ma swoje »przedhistoryczne« czasy, a to aż po rok 1580, w którym umarł jej założyciel Stanisław Pszonka; mówimy »przedhistoryczne«, bo oprócz skąpych wzmianek Sarnickiego i Achacego Kmity mało bardzo wiemy o Babinie, ale to, co wiemy, pozwala się domyślać bardzo wiele na jego korzyść, pozwala się domyślać tern więcej, że połączono z Babinem takie znakomite imiona jak Reja, Kochanowskiego,

Akta

babińskie.

Sępa Sarzyńskiego, Paprockiego a nawet Jana Zamojskiego. Ale od r. 1603 aż do roku 1677 mamy już przed sobą akta Babińskiej Rzeczypospolitej, a te akta obniżają jej znaczenie towarzyskie i humorystyczne do bardzo skromnej, nawet ubogiej miary. Założona prawdopodobnie na wzór którejś z tych już w XVI wieku bardzo gęstych parodystycznych akademij i kompanij wło-

*) Między osobami, które przysyłały słynnemu paszkwilantowi upominki, figuruje jednakże i królowa Bona (Bertoni Carlo, Pietro Aretino str. 224).

skich lub francuzkich, zawiązywanych przeważnie przez artystów, szkolarzy i ich wesołych towarzyszów, jak np. Compagnia del Pajuolo, Compagnia della Cazzuola, T{oyaume de la Bazoche, Societas Cornardorum i t. p., łatwo być może, że miała w pierwszych latach swego istnienia wyższy pierwiastek towarzyski i satyryczny, odkąd ją jednak lepiej znamy, była tylko akademią łgarstwa, o czem świadczy i jej dewiza: Omnis homo mendax. Nie przestawano też w Babinie na rozdawaniu urzędów przyłapanym na gorącym uczynku łgarzom, co kłamali lub przesadzali z naiwną albo też bezczelną pretensyą do wiary słuchaczy, ale dawano tytuły jako premię za kłamstwo bez zamiaru okłamania, za humor i fantazyę w sztuce kłamania, kierując się niejako zdaniem Górnickiego, że »zasię gruby kłam, rymownie złożony, ten też, jeśli co, człowieka rozśmieszy«. Ale w tych 413 zapiskach, które nam przechowały akta babińskie, bardzo mało jest humoru i fantazyi — kłamano po za Babinem lepiej i oryginalniej. To, co stanowi główną wartość takich konceptów, t. j. zamiar satyryczny, krytyka ignorancyi i przesądu w masce marchołtowej, wielką jest rzadkością w aktach babińskich, a bujnością imagina-cyi wcale nie górują one nad tern, co nam zostało po takich późniejszych oryginałach i mistrzach pseudologji, jak baron Münchhausen lub nasz Radziwiłł Panie Kochanku.

Humor w kłamstwie

Francuzi

północy

Polacy mają przyrodzony talent towarzyski; już w XVI w. porównywano ich z tego powodu do Francuzów. »Ma drugi w sobie bezpieczeństwo jakieś szczere a otworzyste, nie patrząc bardzo na ceremonie — mówi Górnicki — i powiadają tak, którzy bywali we Francyi, iżeśmy my Polacy Francuzom w tern, albo oni nam, bardzo podobni«. Spostrzeżenie to zrobił także Francuz Beauplan, sprowadzony do Polski w roku 3632; i on znajdował wiele podobieństwa między Francuzami i Polakami,

których towarzyska łatwość i swoboda, un naturel franc et gai, ujmywały go sympatycznie na każdym kroku. Co Górnicki nazywa szczerem a otworzystem bezpieczeństwem, wolnem od ce-remonji, to nic innego jak swoboda, naturalność i prostota, unikająca pozy i afektacyi, a to są właśnie główne warunki towarzyskiego pożycia, a przedewszystkiem tego, co dziś nazywamy konwersacyą. Aby się ten talent rozwinął w pełni, trzeba było tylko szerszej wielostronności życia, którą daje dojrzała cywili-zacya, i większej wrażliwości umysłu, którą daje ćwiczona intelli-gencya. Mniej się słyszało, mniej się widziało, mniej się odczuwało i mniej rozumiało w starym świecie polskim. Nie było też konwersacyi w dzisiejszem znaczeniu tego słowa; była tylko gawęda i pogadanka, a na wyższy stopień tych dwóch form, że tak powiemy: kominowych, Górnicki nie ma już nazwy ani swojskiej ani obcej i używa określenia: »gry rozmowne«. Nie znają też ani on, ani jego współcześni dowcipu w naszem utartem znaczeniu; dowcip oznacza u nich bystrość umysłu, intelligencyę, a na oznaczenie tego, co my nazywamy dowcipem, służy im słowo: »trefność«. Przytyk, docinek, nazywa się w słowniku Trefność. Górnickiego »sznupką«, słowo »żart« oznacza mistyfikacyę, na którą ma jednak także niezgrabną nazwę »kunsztownej posługi«. Człowiek obdarzony towarzyskiemi zaletami to człek »biesiadny«, towarzysz świetny i wesoły to »czysty, gładki pachołek«. Słowa >,biesiadny<<-»grzeczność« w XVI i XVI1 wieku nie używano w naszem znaczeniu dzisiejszem; grzeczność znaczyła tyle co rozsądek, takt, celowość słowa i czynu, zachowanie się k’rzeczy, do rzeczy — cały zaś kodeks grzeczności dzisiejszej obejmowano nazwą »ludz- Ludzkość, kość«, o czem w dalszym ciągu będzie jeszcze mowa. Górnicki w przytoczonej uwadze o Polakach i Francuzach używa słowa »bezpieczeństwo« w dobrem znaczeniu swobody» zazwyczaj jednak

Warunki

konwersacyi.

»Gry

rozmowne«.

Człek

tylko człowiek zbyt pewny siebie, nieostrożnie śmiały w słowie, obcesowo poufały, pozwalający sobie więcej niż przystało, był człowiekiem »bezpiecznym« — my dzisiaj nazwalibyśmy go właśnie niebezpiecznym. Wykwintne maniery, delikatność towarzyska, wystrzeganie się prostackich nałogów, obejmywano wyrazem Polityka, »polityka«. Kto obrażał swojem zachowaniem się dobre towarzystwo, był człowiekiem »niepolitycznym«.

rubaszno£ć.

słowa a druku.

W tern krótkiem zestawieniu mamy terminologię a do pewnego stopnia także najogólniejszą charakterystykę ówczesnej kon-wersacyi. Daremnie szukamy uzupełnień i szczegółów w współczesnej Górnickiemu i całej późniejszej literaturze. Obiecuje ona na pozór dużo, daje mało — przedewszystkiem zaś trzeba ją brać bardzo ostrożnie i niełatwo uwierzyć, aby to, co jest dowcipem i humorem w takich humanistycznych bezeceństwach Krzyckiego, Swawoiność w takim Ogrodzie Fraszek Wacława Potockiego, osnutych przeważnie na temat najbrudniejszych naturaliów, budzących tyle fizycznego wstrętu, że przy ich czytaniu chciałoby się zamknąć oczy i zatkać nos i uszy; w takich wierszykach »dobrym towarzyszom k’woli«, w apoftegmatach, epigramach, figlikach, face-cyach Kochanowskich, Kochowskich i tylu innych — aby to było Wstydiiwośc jedyną solą wesołej konwersacyi szlacheckiej. Literatura zawsze zuchwalsza bywa od konwersacyi; słowo mówione daleko jest wstydliwsze od drukowanego. Mimo całej rubaszności, jaka cechowała »dobre myśli« staroszlacheckie, mimo grubego jeszcze obyczaju, jaki się przebijał na weselach, ochotach, zjazdach tłum-niejszych, trzeba przecież wierzyć w te »wdzięczne rozmowy i one poczciwe żarty, że więc, jak ono powiadają, i gęba się dobrze nie skrzywi od śmiechu«, o których wiemy od Reja; trzeba wierzyć, że nie tak rzadką bywała owa sztuka rozmowy, która według Górnickiego polegała na tern, aby »uczciwie

I

•tfV ^ 1Р:

V. . -Л

i да

ж

Ж ś-tfZPb У w

Kßb » i M»<№    .ф śtójt

•%$li» «fc ^ A    Щ- «J ,

L?,4*

*TL

pyl

* .•

5Й

*<ч‘

ш5^'⁴

«VÉP

•С

JP?

^ -Pif * ’

«%'V

Vs .ЧЛ~.:

ч*

>:

■ •• У

Korneli Szlegel, Polonez pod gołem niebem. (Ze zbiorów Biblioteki Pawlikowskich).

Vj

J¹

».

«Л

znania konwersacyi źródeł: komedyi i powieści, osnutych na tle

Niedostatecz- współczesnego własnego życia. Wszelkie zaś inne źródła mają

ność źródeł.

staropolskiego życia.

się tak do rzeczy, jak scenaryusz do komedyi lub libretto do opery, które nie dają wyobrażenia o dyalogu i muzyce. Takich librettów, że już pozostaniemy przy tern porównaniu, nie brak nam w listach prywatnych i w literaturze pamiętnikowej, ale zamiast pełnej towarzyskiej sceny dają nam one tylko temat, na który, i okazyę, przy której się rozegrała. W memoryale Albrechta Radziwiłła, w autobiografji Jerzego Ossolińskiego i t. p. spoty-Scenaryusze kamy niejeden taki scenaryusz z towarzyskiego staropolskiego życia, a warto przytoczyć tu osobno jako próbki dwa wyborne listy, jeden hetmana Chodkiewicza, pisany do żony z opowieścią zjechania się z królem Zygmuntem Ш w r. 1611 pod To-łoczynem na Litwie, niezrównany i pełen barwy obrazek temperamentów i obyczajów polskich; drugi Janusza Radzi wiła z r. 1637, pisany do ojca z żywą i dramatyczną opowieścią jego zabiegów o rękę panny Katarzyny Potockiej i zabawnej intrygi jego stryja Albrechta, który przyrzekłszy synowcowi pomoc w pozyskaniu panny, sam się o nią oświadcza, a przed zdumionym i oburzonym tern się składa, »żem ja szczerze tę sprawę promowował, ale dzisiejszej nocy Najświętsza Panna kazała mnie samemu tę pannę pojąć«. Z licznych innych przykładów ten właśnie godny przytoczenia, bo list ten księcia Janusza (ogłoszony w jego biografji przez Kotłubaja) nietylko jest dowodem talentu opowiadania, ale zarazem bardzo charakterystycznym obrazkiem życia dworskiego i magnackiego tych czasów.

Salon polski.

Ale mówić o salonie polskim w XVI i XVII wieku, tak jak np. mówi o nim cytowany już wydawca aktów Rzeczypospolitej Babińskiej, który w niej widzi »salon obywatelski z ta-kiem samem dla nas znaczeniem jak salony towarzyskie z czasów

Гг

-Tr.,

лея

Л”

i

Р1Ж»

'jaf’

»

^54

- '

Ш

fcT?

У1

2SÏ

%

•'.

1

i?:

‘

r,

*1

i ■::■

u

-ГМЯ

ja

A\ C

ï

£ 3

»'•i

5:

Yr

:

5

'i

m /

sgk

iÖ*»**S

i#

Л I

ж

Л

, .1

■

Й

.1

r]

». -<4

: ;

Ш

TT?

£cT"~-Ll

/

8

2Я

ïi

r—

■в

K*

У

&

I№

0^5

,-v-

S ••']

Ir <8

3:

-

EŚ

h»

та

-

rs

4^-    '-Vi'î'

Polowanie na niedźwiedzia. Rycina ze zbiorów Pawlikowskich.

ta

Ï&

Mr>

!Г"

y

№

3*

fcüî

»V«

■*»*-»' i ’

::4";i

-T"⁴"

■V.-Ä

,

‘ '

-

odrodzenia we Włoszech« — mówić o salonie polskim w tej porze nie można. Dopiero na schyłku XVI11 wieku mamy salon, ale jest to salon w Polsce a nie salon polski. Życie salonowe z czasów Stanisława Augusta nie wiąże się z życiem współcze-snem polskiem, nie ma też znamion prawidłowej ewolucyi towarzyskiej. Bez przeszłości i bez jutra, »koniec bez początku«, zupełnie oderwane od narodowego obyczaju, ujęte w najciaśniejsze granice, bo obejmujące tylko najwyższą warstwę, a i tę tylko częściowo, a rozgrywające się na ciasnej widowni, bo tylko w stolicy, jest ono sztucznym kwiatem z wonią paryzkiej perfumy. Schyłkowa imitacya schyłkowego świata, tego ancien re* gime Francyi, który już stał pod szafotem, rococo warszawskie, bo o polskiem mówić się nie da, jest samobójczą rezygnacyą z polskości. Życie warszawskie tego czasu, znane aż do przesytu z pamiętników, opisów i powieści, nie stworzyło salonu polskiego, przeciwnie: zabiło go w zawiązku, zrobiło go niemożliwym na długie czasy, bo wyparło z niego język ojczysty. Był to pożyczany szych ogłady i kultury, maska redutowa, pod którą zginęło obyczajowe oblicze polskie, i śmiało powtórzyć można za Krasickim, że był to zbytkowny polor

Salon

xvm w.

Rococo

warszawskie.

co się tylko czczym pozorem chlubił,

Okrasił nas powierzchnie, a w istocie zgubił.

Grzeczność.

Mówiąc o towarzyskich stosunkach w dawnej Polsce nie można pominąć reguł grzeczności. Miała ona swoje całkiem rodzime formułki, swój styl na wskróś odrębny, i rzec można, że ze wszystkich stron obyczajowych ta głównie wyrobiła się oryginalnie, z szczerego smaku polskiego, i nie wzięła nic albo bardzo mało z cudzoziemskiego obyczaju. Tłumaczy się to naturalną i ciągle żywą relacyą, jaka zachodziła między kodeksem

grzeczności a tym właśnie społecznym porządkiem rzeczy, przy którym szlachta najkonserwatywniej trwała, w którym nie znała jej narodowy mody i nie cierpiała nowatorstwa. Republikański ustrój państwa, wprawdzie z królem i dworem, ale ten król primus inter pares, bez władzy absolutnej, a ten dwór jego bez czołobitnej etykiety, do udzielności niemal posunięta niezawisłość jednostki i co za nią poszło: szeroko rozwinięty indywidualizm, fikcyjna równość z tytułu urodzenia a rzeczywista wobec prawa, zupełnie odmienna natura hierarchji urzędowej i społecznej — wszystko to wpływało na formy towarzyskie i grzecznościowe. Już to samo, że grzeczność nie była dyktowana obcą impozycyą, poczuciem stanowej i prawnej niższości lub innemi zniewalającemi względami, jakich tyle było za granicą, już to samo sprawiało, że nie potrzebowała się liczyć z tak wielkiemi dystansami osób i stanowisk, jak n. p. w Niemczech, i zachować mogła łatwiej cechę szczerego obyczaju, dobrego wychowania i wrodzonej uprzejmości serca.

charakter.

Uroszczenia

dynastów.

Sarmacka

gracya.

Było też tak istotnie wśród najlepszej części szlacheckiego świata, tylko że ta najlepsza część nie była niestety najliczniejsza. Z biegiem czasu, a zwłaszcza w ciągu XVII wieku, wielka szlachta przybiera uroszczenia dynastów, mniejsza przywyka do serwilizmu; z drugiej zaś strony anarchiczne stosunki wytwarzają pewne zdziczenie obyczajów, wśród których obłudna pokora idzie w parze z grubem zuchwalstwem. Mimo to wszystko nie ginie przecież dobra tradycya grzeczności polskiego stylu. Uderza ona odrazu cudzoziemców podróżujących po Polsce, którzy oddają szczere pochwały jej powadze i godności, i podnoszą jej całkiem odrębną »sarmacką gracyę«. Formułki tej grzeczności odtworzyć sobie można po części przynajmniej z pamiętników, z przygodnich oracyj i listów, ale giest i ruch, jaki towarzyszył

;

■

г

«

*

Iff?

ШкЩ

...

дар

h')

1Гд:: V,

К *. -WT&A

*À

jfc

Jffr/

sS\

/i

ri

Щ

aï л %

P3

Щт

i.;

Sä

W •;;

шшИИ

Йшйя

%#p

’Miv;

A V

;*»

— ' Тт    ^Щ*

, г<—

⁴ rtb^iXafc-at—-"? *■*-? ** - V- f"*'T    '

Г •' A

-*ïjs

,4 J

:T^4É

ЛЯ

V--S5Ä- Ч'

l*ê «

РШ1

...

tli i

■':;.;,-^:ПГ

pT^J

rü

vV

ЩШ '

r ' : fH

5ш1

I «ш

l£VïiÎÂ<

b^i

« «

.1 ШШ ИИ

ßS-^Ш 1 -ж

/V

#-.:;•.- - ^ I é£'

Ещ

m i

pi

%,

Ц

mk

^2Ш£Ж

'■

jT?4_v

и

< тт

Polowanie na żubra.

Rycina ze zbiorów Pawlikowskich.

Źi^SśSffŚAr**:; г чел * *

-2й* • - - 5S£

гНФ>

гж

<Ar’.

wm

шшя

ШШЯ m

polskiej »polityce«, bo jak już wiemy, tak nazywano maniery grzeczności, cała ta malownicza mimika »czystego, gładkiego pachołka«, która przedewszystkiem w całej swojej harmonji i okrągłości rozwijała się w tańcu polskim, w »chwytanem kole«, w »gonionym«, zginęła nam bezpowrotnie. Jeszcze w ostatnich latach XVII1 wieku uderzał cudzoziemców malowniczy i poważny ukłon polski. Niektórym wprawdzie, jak np. Schulzowi, wy-ukłon poUki dawał się on zbyt nizki i czołobitny, ale spostrzeżenie to polega na nieznajomości obyczaju, który nakazywał młodzieży najgłębszą cześć dla rodziców i dla sędziwości wieku. Syn zginał przed matką jedno kolano, córka oboje: »w którym dzieje się sposobie, że na jedno kolano syn, córka na obie« — mówi o tern Kochowski. Ukłon polski rzeczywiście był nizki, a towarzyszył mu giest prawej ręki — lewa ręka na sercu, prawa ku dołowi — niejako markujący pochylenie się ku kolanom, ale w kodeksie dobrego wychowania była to tylko figura grzeczności, dalekiej od tego, co dziś nazywamy serwilizmem. To samo da się powiedzieć o formułkach powitania, używanych między szlachtą, jak n. p. »Czołem!« albo »Służba!« Bywały wszakże i takie osobliwe formuły i giesty uszanowania, zwłaszcza u dworzan wielkopań-skich, które i nas bliższych obyczajom własnej przeszłości tak samo by dziś zapewne zdziwiły, jak zdziwiły Vanozzego, który opowiada, że gdy wychodził od Jana Zamoyskiego, znaczna liczba dworzan kanclerskich tworzyła szpaler po obu stronach i wszyscy mu się kłaniali »od gęby, całując się w rękę«. »1 ja też — powiada Włoch w swoim dyaryuszu — wzajemnie kłaniałem się im od gęby, całując się w rękę«.

Polskie maniery.

Nie dość było posiadać polor umysłowy, trzeba było posiadać także koniecznie maniery polskiej grzeczności, inaczej było się, jak mawiano: »po łacinie mądrym a po polsku błaznem«.

Czuli to także wielcy panowie i to nawet jeszcze w połowie XVII wieku; młodzi Sobiescy dla europejskiego poloru wyjeżdżają zagranicę, ale jak się mają zachować z starszymi i znaczniejszymi, jak się mają kłaniać i tańcować, tego się uczą w Krakowie. Ojciec ich, wojewoda bełzki Jakób, szczególną do tego przywiązuje wagę, aby »po polsku byli grzecznymi«. Mają się strzedz pychy, ale trzeba także, aby miejsce swoje wiedzieli »Posiadanie«. \ »posiadać się nie dawali nigdzie«. W gospodzie swojej niech każdemu, czy to panięciu czy szlachcicowi, który ich nawiedzać będzie, »prawą rękę i pierwsze miejsce dadzą, przeciwko każdemu aż do drzwi niechaj wychodzą i każdego więc aż do drzwi niechaj wyprowadzą«. Nie dać się »posiadać« znaczyło nie dać się traktować z góry i z lekceważeniem w towarzyskich stosunkach, nie uchybiać nikomu, ale nie dać też uchybić sobie. Strzedz po-• czucia własnej osobistej godności, strzedz swego »uczciwego«, było kardynalnym obowiązkiem. Nie znano albo raczej nie używano jeszcze słowa »honor« w dzisiejszem naszem znaczeniu — to, co dziś obejmujemy tern słowem, mieściło się w »uczciwem», a było to uczucie bardzo tkliwe i pięknie się o tern wyraża jeden z magnatów polskich z połowy XVII wieku, podnosząc z naciskiem, »jako pieszczona rzecz jest uczciwe«. Szlachta polska, a zwłaszcza jej wyższa i dostojniejsza warstwa, przywiązywała zawsze wielką wagę do swoich tradycyjnych form grzeczności Wyższość i gorszyła się bardzo ich brakiem zagranicą. Jerzy Ossoliński w dya-ryuszu swojej podróży do Ratysbony z r. 1636 powiada, że w Czechach tylko hrabiego Wierbna, tylko jego »samego jednego między wszystkimi Czechami znalazł człowieka ludzkiego«, to znaczy, że między wszystką szlachtą czeską, z którą się zetknął w czasie swojej podróży, ten jeden tylko odpowiadał polskim wyobrażeniom o towarzyskiej grzeczności i łatwości. Ten sam Osso-

» U czci we«

grzeczności

polskiej.

liński zapisuje w dzienniku swoim z satysfakcyą, że w Ratysbo-nie »z podziwieniem dworu tutecznego grube et inhospitales ani-mos Niemców coraz do lepszej przywiódł ludzkości«. Wszystkie bowiem zalety towarzyskie : uprzejmość, wesołość, nieusu-wanie się od ochoty sąsiedzkiej i przyjacielskiej, a przedewszyst- rzyski«i-kiem gościnność, obejmowano w dawnej Polsce słowem »ludzkość«. Jak to wszakże często bywa, że jedno i to samo słowo, które oznaczało pierwotnie cnotę, służy za nazwę i wadzie, jakby dla uwydatnienia pewnej wspólności źródła jednej i drugiej — »ludzkość« służy później za nazwę hulaszczości i wybrykom życia. Szlachcic Suchorabski, postać z drugiej połowy XVII w., umierając przedwcześnie, narzeka, że »przyszedł na ten kres śmiertelnej choroby z wielu prac i kłopotów, a po części z nieszczęsnej ludzkości polskiej, z niepomiernego życia swego«

»Ludzkość« jako termin ogłady towa-

» Ludzkość« w ujemnem znaczeniu.

Krasicki jeszcze używa słowa ludzkość jako synonimu grzeczności i gościnności.

i rubaszność.

Jednego wszakże brakło w życiu towarzyskiem, choć go za- Porywczość pewne nie brakło w kodekcie grzeczności, a to panowania nad sobą. Cnoty tej mało było w życiu staroszlacheckiem. Obok tej całej »ludzkości«, obok hojnie rozwiniętych ceremonialnych form w obyczaju i języku towarzyskim, spotykamy niepohamowaną porywczość, nagłe folgowanie pierwszemu uniesieniu, grubą ru-baszność słowa. Krótka droga od komplimentu do przymówki, jeszcze krótsza od przymówki do szabli. Wada to nietylko średniej i małej szlachty, niewolna od niej wyższa i najwyższa. Na sejmie w r. 1611 Adam Stadnicki, kasztelan kaliski, w obecności króla zawołał do Jerzego Mniszcha: »Byś mi to gdzieindziej powiedział, wyciąłbym ci gębę!« Na to Mniszech: »Łżesz! ja tobie gębę wytnę!« Na sejmie r. 1582 przychodzi do błahej

sprzeczki między dwoma karmazynami: Jaroszem Gostomskim i Mikołajem Tomickim, i oto jakiemi się to kończy słowami:

—    »Łżesz jak pies! — woła Gostomski. — Nie na maszkarach ani we Włoszech, ale na dworzech panów swych i służbach żołnierskich czasy ja moje trawił!«.

A Tomicki na to:

—    »Mnie nigdy o rzeczy sromotne nie przymawiano, kar-teluszów na mnie nie wydawano ani mi publice nie zadawano!«

Po tych słowach przeciwnicy gotowi już byli rzucić się z szablami na siebie, gdyby nie pojednawcza interwencya posłów.

akcyi o obelgę.

obywatelska.

Znana jest korrespondencya między wojewodą podolskim Hieronimem Jazłowieckim a starostą zygwulskim Stanisławem Stadnickim, w której obaj ci magnaci obrzucają się gradem obelg, a która byłaby się niewątpliwie skończyła na krwawej wojnie Przykład prywatnej, gdyby nie nagła śmierć jednego z przeciwników. Jako wielce charakterystyczny obrazek czasów i ludzi i jako przykład, malujący lepiej, niżby to uwagi ogólnej treści uczynić mogły, jedną z ujemnych stron towarzyskiego pożycia, przytoczyć nie zawadzi zajścia między kniaziem Prońskim a starostą wyszogrodzkim Starzechowskim z roku 1580, które nam opowiada w swoim dyaryuszu kasztelan gnieźnieński Jan Zborowski. Zajście to tern Medyacya godniejsze uwagi, że łączy się z niem medyacya obywatelska i rodzaj procedury w sprawach honorowych. Starzechowski wyraził się we Lwowie »niecudnie« o Prońskim, a mianowicie nazwał go »złej matki synem« przed jego własną służbą. Podczas kampanji moskiewskiej znaleźli się obaj równocześnie w obozie pod Wieliżem, z czego korzystając kniaź Proński »uczynił zaraz konwokacyę na powinne swoje« t. j. zwołał krewnych i przyjaciół, a mianowcie wszystkich panów litewskich obecnych w wojsku. Uchwalono udać się zaraz gromadnie do Starzechowskiego

i zapytać go, czyli się »zna do tego«, co miał na Prońskiego powiedzieć przed jego służbą. Dla uroczystszej formalności zapytanie napisane było na karcie, a kasztelan miński Chlebowicz odczytał je Starzechowskiemu, jak następuje:

—    »Panie Starzechowski! Powinny nasz kniaź Proński posłał nas do ciebie, abyśmy się imieniem jego pytali, jakoż i pytamy, znaszli się do tych słów albo jeśliże je twierdzisz, któreś mówił uszczypliwie przed wielą ludzi we Lwowie, a tak od ciebie responsu czekamy«.

Odpowiedział Starzechowski:

—    »Nie wiem, co za słowa; mianujcie mi je«.

Odpowiedział pan Miński:

—    »Każdy poczciwy ma pamiętać każde swe słowa, które kiedy mówił, a zwłaszcza uszczypliwe, które się dotykają poczciwego człowieka«.

Rzekł na to Starzechowski:

— Nierazem bywał we Lwowie, gdziem zawsze mawiał; swych słów wszystkich pamiętać nie mogę; lecz gdy mi je przy-pomniecie, tedy w tył słowa moje nie pójdą«.

Przywołano świadków lwowskich, którzy potwierdzili obelgę. Zatem rzekł Starzechowski:

—    »Kto komu łaje, za to mu nie dziękują, ale odłajiwają. Proński, mam tę pewną wiadomość, nie odpowiedziawszy mi, jako się dobremu godziło, posłał na gardło moje pięćdziesiąt koni i sześć sług szlachciców, potem zasię przed niektórymi mówił, że Starzechowskiego, owego łotra, pijanicę, niecnotę, zgnoję w wieży; co ja wiedząc, ujrzawszy sługi jego we Lwowie, powiedziałem im: Mam tę sprawę, iż wasz kniaź na mię słał, nie odpowiedziawszy mi, i łajał mi tam przed dobrymi ludźmi, co jeśliże uczynił, tedy to jako złej matki syn uczynił«.

Po takiej odpowiedzi uradzili wysłannicy Prońskiego posłać Starzechowskiemu kartelusz, kiedy jednak kilka paniąt litewskich przyniosło mu ten kartelusz, Starzechowski wziąć go nie chciał, ale go czytać kazał samymże wysłannikom. Kartelusz opiewał jak następuje:

»Starzechowski, jeśliże to twierdzisz na mnie, coś mówił we Lwowie przed wielu ludzi, żebym miał być złej matki synem, tedy to na mnie i na poczciwą matkę moją łżesz jako pies, czego nigdy prawdą nie dokażesz, i bądź ty, bądź kto inny, ktokolwiek to twierdzi, łże jako pies i niecnota«.

Na to rzekł Starzechowski:

— 1 on łże sam i wy na mnie łżecie, żebym był niecnotą«.

A wysłannicy Prońskiego na to:

— »1 tyś niecnota, co się na nas, poczciwe ludzie, targasz, nie mając nic z nami, gdyż każdy przyjaciela ma, co mu służy«.

Rzadkość

pojedynków.

Zdawałoby się, że po takim obrocie rzeczy musiało przyjść do pojedynku na śmierć lub życie — tymczasem skończyło się na niczem. »Byli wszyscy ludzie pewni, że miało to być duel-lum — kończy swoją opowieść Zborowski — jakoż wiemy to, żeby Król Jegomość był tego dopuścił«. Zajście to, które rozgrywało się między »paniętami« i to paniętami rycerskiego zawołania, a w dodatku jeszcze w obozie, a więc na miejscu najbardziej sprzyjającem krwawej satysfakcyi, potwierdza spostrzeżenie, że już w tej porze pojedynki wyszły były z obyczaju szlacheckiego i należały do rzadkości. Kilkadziesiąt lat przedtem, za panowania króla Zygmunta 1, bywały jednak częste, świadczy nam o tern między innymi Górnicki, który nawet ubolewa, że ustały. »Ba i duella — powiada ten pisarz — chciaż ich concilium zakazało, nie wiem, czemu by wrócić nie miały? Bywały

za króla Zygmunta Starego i potrzebnie bywały«. Nie zawsze jednak zajścia tego rodzaju, jak Prońskiego z Starzechowskim, mijały w tak niezdecydowany sposób. Najczęściej, skoro raz przyszło do medyacyi przyjaciół, strona uznana winną musiała albo deprekować publicznie, zazwyczaj w kościele, odczytując Deprekacyc. przeproszenie z karty, zredagowanej przez taki sąd polubowny, albo zasiąść dobrowolnie wieżę z jego wyroku. W aktach sądo- wyroki wych spotykamy bardzo często takie deprekacye, które dla lepszego zadośćuczynienia zazwyezaj oblatowano w grodzie, i poświadczenia, że ten lub ów szlachcic ex certa Concordia, ex ami-corum consensu, ex amicabili compositione odsiedział kilka lub nawet kilkanaście tygodni górnej wieży za zuchwałe naruszenie cudzego honoru.

polubowne-

Równość

szlachecka.

Fikcya i prawda.

Poczucie równości szlacheckiej, jak już nadmieniliśmy, wpływało w znacznej mierze na obyczaj towarzyski i na formuły grzeczności. Równość ta, bezwzględnie pojmywana, była fikcyą; wierzyli w nią tylko bardzo dobroduszni i naiwni, a i ci nie całkiem może szczerze, uznawali ją wielcy panowie platonicznie i z ironią. Ale i fikeye wywierać zwykły wpływ znaczny, zwłaszcza w dziedzinie konwenansów, i na nich to w części opiera się kodeks towarzyski. Nikt też i nigdy nie śmiał negować otwarcie tej zasady równości, a bywali i magnaci, którzy szczerze i bardzo poważnie wyznawali ją w granicach rozumnych i możliwych, jak np. kasztelan wojnicki Firlej w swoim liście do syna, przebywającego na naukach w lngolstadzie. Stanisław Orzechowski widzi w niej jak w gwiazdach na niebie dwie propor-cye: arytmetyczną i geometryczną. Wszystkie gwiazdy są sobie równe i to jest proportio arithmetica, ale jest w gwiazdach także wielka nierówność, bo jedna od drugiej jest jaśniejsza, a przecież »nie kazi gwiazdy drugiej natury«, i to jest proportio geo-

metrica. Zbywszy tak subtelnie drażliwość pospolitego szlachcica i odesławszy go do Arystotelesa, uznaje tylko jedną rzeczywistą równość, t. j. wobec prawa, »bo jestem każdemu człowiekowi w Polsce równy wolnością, prawem, herbem, królem i gardłem, bo także za gardło moje sto i dwadzieścia grzywien jako i Tarnowskiego każdego«. Chociaż tedy nie mogło być mowy o równości towarzyskiej, której nigdzie nie było i nie masz, nawet w najbardziej demokratycznych społeczeństwach, to przecież ta fikcyjna równość przebijała zawsze w formułkach grzeczności, istniała przynajmniej w słowie, w symbolu. Takim symbolem był np. tytuł brata, który się należał każdemu szlachcicowi. Tytuł Szlachcic był zawsze »panem bratem« w tytulaturze listowej; »przyjacielem« pisać się godziło tylko w korrespondencyi z nie-szlachcicem, np. z mieszczaninem, kupcem. Magnaci to byli wyjątkowi, i to głównie litewscy, którzy w pismach do szlachty Tytuł przy- pozwalali sobie pośledniejszego tytułu przyjaciela. Znany z bezmiernej pychy i megalomanji książę Bogusław Radziwiłł, koniuszy w. lit., nie wiedząc, kto będzie (r. 1658) wybrany marszałkiem trybunału, a mając z tym przyszłym marszałkiem jakąś sprawę do załatwienia, przesyła na ręce swego agenta dwa listy: jeden z braterskim, drugi z przyjacielskim tytułem. »Jeżeli stanie marszałkiem urzędnik koronny albo z domem moim skrew-nienie lub przyjaźń mający — opiewa informacya — tedy oddajcie mu ten, co z tytułem braterskim«. Gdyby jednak Radziwiłł trafił był na takiego rezolutnego szlachcica, jak np. Jan Chryzostom Pasek, pewnie dostałby był taką samą odprawę, jaka spotkała marszałka Żeromskiego, któremu Pasek odpisuje, że list, w którym go mianują nie bratem ale przyjacielem, pisał pewnie »jakiś manualista, który może być, że przedtem służył komuś za szypra, i pieńkę, klepkę i wanczos do Rygi woził i zamyślił się

braterski.

jacielski

Różnica obu tych tytułów.

o tem przy expedycyi listu tego, rozumiejąc, że do kupca pisze«.

Żali się poeta Wacław Potocki, że wczoraj jeszcze pisał do kogoś: »mój łaskawy panie« a dziś już »mości bracie«, bo ten ktoś nagle z plebejusza został szlachcicem.

polskie.

tułów.

i Urodzony.

Ta pretensya do braterskiej równości, a tem samem do lytuiamry udziału w wszelkiej władzy, dostojności i świetności Rzptej doskonale się maluje w tytulaturach polskich i ich historyi. Skoro król był tylko primus inter pares, skoro państwo było rzeczą wspólną, pospolitą, a cała szlachta rodzoną bracią, tedy każdemu z niej zachciewało się cząstki z tego wszystkiego, nawet z majestatu, i każdy też miał cząstkę bodaj w tytule. Bardzo ciekawa Geneza ty-rzecz śledzić, jak tytuły i formuły polskie biorą swój początek od majestatu a dogasają gdzieś nizko pod słomianą strzechą szlachecką, jak formalnie złażą na dół po szczeblach społecznej drabiny, schodzą od tronu do zagonu, od szczytu do samego dna, przeciekając niejako, że się tak wyrazimy, powoli przez wszystkie warstwy szlacheckiego społeczeństwa aż do najspo-dniejszej, i tam wreście osiadają parodyą. Pierwotnie król tylko »raczył być zdrowym«; następnie »raczył« żyć już także se- »Raczył«, nator, wkrótce raczył każdy szlachcic, a dziś my wszyscy raczymy, i tak ten nieśmiertelny Raczył, przeciw któremu jeszcze Górnicki wystąpił w satyrycznej broszurze, stał się pospolitym liczmanem grzeczności. Wielmożność jako tytuł jeszcze w XV w. miała poniekąd majestatyczne znaczenie, w XVI wieku już zmalała, ale zawsze należała się tylko senatorom, t. j. kasztelanom i wojewodom, szlachcic na urzędzie był »urodzonym«, szlachcic Szlachetny bez urzędu tylko »szlachetnym«; w XVII wieku wielmożnym już jest co drugi, urodzonym każdy possesyonat, szlachetnym tylko na pół schłopiały szlachcic zagonowy. »Wasza Miłość« i »Jego Miłość« były tytułem królewskim, »Wasza Miłość Pan« było

szczytowym wyrazem dostojności — z biegiem czasu zmarniały, Sponiewie- sponiewierały się i zdeformowały te tytuły: z Waszej Miłości stała się Waszmość, Wasze i Waszeć, Wasza Miłość Pan zeszedł na Waszmość Pana, na Waćpana, a w końcu na pogardliwego Aspana, Asana i Acana, który się dostawał chudopachołkowi tak samo jak zdarte buty pańskie. Kancelarya królewska w pismach i dekretach do bardzo późnych czasów zachowywała normę wstrzemięźliwej tytulatury; król Jan Kazimierz wdowie po Dominiku na Ostrogu i Zasławiu, a więc księżnej i kasztelanowej krakowskiej, daje tylko tytuł Wielmożnej; jeszcze w przywileju wydanym w r. 1660 Janowi Sobieskiemu przez króla Jana Kazimierza na starostwo stryjskie po Krzysztofie Koniecpolskim, figuruje Sobieski, już wówczas starosta jaworowski i chorąży kor., tylko jako Urodzony, a Koniecpolski, wojewoda bełzki, a więc senator i procer 7\egni, tylko jako Wielmożny. W wieku XVI11 już nikt, kto się szanuje, nie chce być tylko urodzonym i tylko wielmożnym; każdy podsędek a nawet podpisek już chce być jaśnie wielmożnym, wszakże czytamy w akcie publicznym szlachty litewskiej z r. 1700 dosłownie: »Magnificus Dominus Poniatowski, s crib a castrensis /«

ranie

tytułów.

W takiej to formie i jakości dostawała się ogółowi cząstka majestatu Rzptej, zlatywał promyczek korony na czapkę szlachecką. Podobnej też wartości dostawał się wszystkiej szlachcie udział w dygnitarstwach, bo nie mówiąc już o wojewodach i ka-Dygnitarstwa sztelanach in partibus infidelium, w ziemiach, które już od wie-drążkowe. ję(^w przcsfały należeć do Polski, były urzędy czysto tytularne powiatowe, urzędy bez powagi, bez władzy, bez płacy i bez obowiązku, któremi hojnie obdzielano szlachtę. Takimi urzędnikami byli stolnik, podczaszy, podstoli, cześnik, łowczy, miecznik, skarbnik — tytuły bardzo łatwe do uproszenia,

łatwiejsze jeszcze do kupienia, które w ostatnich latach Rzptej tak spadły w cenie, że niemi już p. starosta piaseczyński i kamerdyner królewski Ryx nie raczył handlować, poprzestając na trafice orderów. »Ileż to przywiozłem z Warszawy przywilejów Tanie tytuły dla kolegów moich do Lublina — chwali się Duklan Ochocki w znanych swoich pamiętnikach — na starostwa, podkomorstwa, chorąztwa, cześnikowstwa, skarbnikowstwa, tanio kosztujące, bo po 15 i 10 dukatów, ale zato czysto-tytularne tylko«. Niegrzecznie było nazywać szlachcica po gołem nazwisku, jeśli miał urząd; trzeba było koniecznie nazywać go po urzędzie, i zaprawdę podziwienia godną musiała być pamięć szlachcica statysty i bywalca, który mógł po urzędzie i terrytoryum nazwać każdego z tych stukilkudziesięciu wojewodów i kasztelanów mniejszych i większych, starej i nowej kreacyi, a cóż dopiero starostów!

п.

Gościnność.

Kwiatem ale i walną próbą cnót towarzyskich, a już głównie cierpliwości, była gościnność, ta historyczna gościnność sta-roszlachecka, rozsławiona po całym świecie przez cudzoziemców, którzy w jakiejkolwiek porze podróżowali po Polsce — rozkosz ale i klątwa szlachcica, bo jak z jednej strony była przyjemnością wiejskiego życia, tak znowu z drugiej źródłem niepokoju, utraty, awantury. »Zabić, kto wymyślił być gospodarzem w domu, lepiej zawsze gościem!« — woła Opaliński w swoich satyrach. Nie bez racyi mawiano, że szlachcic polski jakby na karczmie siedział, i nie bez racyi też powstało przysłowie: »Gość nie w porę, gorszy od Tatarzyna«. Przy ciągłym ruchu szlachty, która lubiła wybierać się w najdalsze strony kraju, podróżować rzemiennym dyszlem — zauważał to w r. 1565 towarzysz kardynała Commendoniego, Ruggieri, że szlachta w ustawicznych przejażdżkach do przyjaciół, do krewnych, o 100 mil czasem odległości — przy fatalnych drogach i mostach, przy rzadkości miast, przy braku gospód po drodze, gość nie w porę, gość nieproszony i nieoczekiwany, a co więcej, całkiem nieznany — a więc niekiedy zaprawdę gorszy od Tatarzyna—bywał bardzo częsty i trzeba go było podejmywać z całą nieraz bardzo liczną

karawaną służby i koni. Znana była w całej Polsce anegdota o szlachcicu Sobieskim, którego nawiedził znaczny gość z bardzo licznym orszakiem a z wyjazdem się nie kwapił, aż nareście utrapiony szlachcic czwartego dnia rano wstawszy, kazawszy sobie »skórnie przynieść, idzie do owego pana, żegnać go. Pan pyta, dokądby jechał, zwłaszcza gościa mając w domu. Szlachcic na to: »Miłościwy Panie, ponieważ odemnie z tą hordą nie chcecie jechać, pojadę ja od was!« Pożądane natomiast i zawsze wdzięcznie witane bywało grono sąsiadów, przyjaciół i krewnych, a wtedy rozbrzmiewały gościnne ściany wesołym gwarem, dworek rzęsiście oświetlony jaśniał wśród nocy jak latarnia, a w kuchni wrzało i kipiało :

Bo kuchtów rota koło ognia burzy; Skąd się dym jakby z Etny kurzy, Ognie kominem widać, jakby bez mała Ludna tam Troja gorzała.

»Gość w dom, Bóg w dom« — cóż lepiej niż to przysłowie oddać może całą szerokość, serdeczność, powiedzielibyśmy, entuzyastyczność staropolskiej gościnności? Gość każdy, chociażby daleki a nawet obcy domowi, pewien był najżyczliwszego przyjęcia — cóż dopiero gość, któremu gospodarz szczególnie był rad, gość sprzyjaźniony, wesoły, a więc podwójnie utęskniony! Taki gość był bożyszczem w szlacheckim domu. Dwór cały, piwnica, spichlerz, spiżarnia, apteczka, skarbiec, kieszeń i — dusza gospodarza otwierały się przed nim szeroko. Niebezpiecznie mu było pochwalić coś bardzo w domu: chart, kubek, szabla, rządzik, konik nawet, który mu się szczególnie spodobał, dostawał mu się zaraz darem, a przyjąć musiał, koniecznie musiał, bo gospodarz gotów był wziąć odmowę za pychę, za

obrazę, za wzgardę przyjaźni, gotów był pogniewać się, powadzić, a w końcu nawet i porąbać. »Darować kogoś koniem«, »dać szablę na niezapamiętanie«, to były powszednie niemal rzeczy. Kiedy wojewoda miński Zawisza w podróży do Krakowa zawadził gościem o Cisów Jana Chryzostoma Paska, rozradowany Litwinem gospodarz darował mu, co miał tylko najprzedniejszego wśród swoich sprzętów. »Byłem w Cisowie — opowiada Zawisza — u Jegomości pana Paska, człowieka haniebnie poczciwego, który jako mi rad był, niepodobna wypisać. Przez trzy dni nie znaliśmy, co dzień, co noc; piliśmy i hulali. Dam miał siła u siebie et ąuidem pięknych. Darował mi szkatułę kieleckiej roboty, mosiądzem nabijaną piękną, darował gotowalnię tejże roboty, darował stół marmurowy, nakładany, darowaJ pu-zdro szlifowane et caetera et caetera«. Ten niezrównany nasz »haniebnie poczciwy« Pasek, o którym Zawisza wyraża się dalej, że »to w domu szlachcic porządny bardzo, wesoły i przystojny«, i w tym szczególe okazuje się arcytypem swojej warstwy społecznej, skrystalizowanym szlachcicem polskim. Znany z pamiętników swoich Matuszewicz, podówczas jeszcze tylko podstoli brzeski, mając niespodziewanych gości a nie mogąc dostać muzykantów, sam przez całą noc gra na flecie albo przyśpiewuje do tańca, a gdy się rozjeżdżają, każdego obdarowuje jakimś upominkiem; jednemu z nich darowuje konia szłapaka wartości 24 dukatów (na dzisiejszą monetę około 600 kor.), drugiemu strzelbę francuzką, trzeciemu sześć guzów rubinowych do kontusza itd.

Bawiono się po domach tern samem choć nie tak samo jak i dzisiaj: rozmowa, taniec, muzyka, gra i bankiet składały się na program towarzyski. O konwersacyi była już mowa, o tańcach nie posiadamy tylu szczegółów, aby mieć o nich malownicze wyobrażenie. Jak przy ubiorach mamy tylko gołe nazwy bez

informacyi o rzeczy. »Tam trefne pląsy z ukłony, tam ce-nar, tam i goniony« — czytamy u Kochanowskiego. O tymże »gonionym« i o »chwytanem kole« wspomina Wacław Potocki; o galardzie dowiadujemy się od Opalińskiego, o »wyrwanym« i »wielkim« od Paska, o starodawnym lipku, o ulubionym przez żołnierzy hajduku, o świeczkowym i o młynku od Hieronima Morsztyna, a Miaskowski rymuje:

W tym to po parze panienki wszedłszy się ukłonią, 1 wiodą rej, wziąwszy jedna drugą dłonią,

Aż wywabią wesołe z za stołu młodzieńce,

A ci z niemi tańcują chędogo o wieńce.

curo-a sława.

Miaskowski ma tu zapewne ten sam taniec na myśli, który Poiones. opisuje Laboureur, historyograf podróży poślubionej Władysławowi IV Maryi Ludwiki. »Je n’ai vu jamais rien de plus grave, de plus doux, ni de plus respectueux«, powiada o nim ten Francuz, i tak go opisuje: »Tańcowali w okrąg; zwykle dwie kobiety były razem, potem dwaj mężczyźni i tak dalej. Pierwsza część polegała na pokłonach (de reverences), potem na kroczeniu do miary i taktu muzyki (une cadence bien réglée). Czasem dwie damy, które były na czele, nagle i znienacka środkiem spieszniej się wracały, niby chcąc wymknąć się dwom kawalerom postępującym za niemi«. Jest to jedna z figur do dzisiaj używanych w polonesie, tańcu par excellence polskim, który nabył prawa obywatelstwa w całej Europie, a którym zachwyca się jeszcze w ostatnich latach XVI11 wieku Liwończyk Schultz, przyznając, jego że wdziękowi i powadze tego tańca żaden inny europejski taniec rejsk nie dorówna, tak jak żaden cudzoziemiec nie zdoła przyswoić sobie tej gracyi, jaką rozwijają w nim Polacy. Pod koniec XVI11 wieku dotarł poiones już i do salonów paryskich, nawet

na dworze królewskim pozyskał sobie prawo obywatelstwa, a Kazimierz Nestor Sapieha opowiada w jednym ze swoich paryskich listów, pisanych w r. 1778 do matki, że tańczono tam polonesa w kostiumach polskich, »niezupełnie podobnych do naszych ale bardzo ładnych, a królowa najpiękniejsza była ze wszystkich« — znano go także w salonach niemieckich, ale autor bezimienny, piszący około r. 1759, sam Niemiec, powiada, że polones tańczony przez Niemców tak się ma do polonesa tańczonego przez Polaków, jak zająkliwa sylabizacya żaczka do skończonej deklamacyi artysty. Najstarszą oryginalną nutą polonesa, według poświadczonej przez Niemcewicza tradycyi, miała być śpiewana do dziś dnia kolenda »W żłobie leży«. Według tej nuty, na miarę polskiego tańca ułożonej, lubił podobno tańcować król Władysław IV.

Tańce

skoczne.

Cenar i galarda.

Skocznych i wirowych tańców nie lubiono, a może i nie znano po domach szlacheckich; informator włoski nuncyusza Marescotti, który bawił w Polsce w r. 1668, powiada, że taniec polski jest raczej rytmicznem, posuwistem kroczeniem do taktu muzyki aniżeli na prawdę tańcem (puo dirsi piutosto passeggio che balio) i podaje o nim szczegóły, po których poznajemy nasz polones. Poza tym polskim rodowicie tańcem, poza wymienio-nemi już tańcami, których nazwa wskazywałaby, że były także oryginalnie polskie, ale o których nie wiemy nic bliższego, i poza tańcami ludowemi, z których tylko bardzo mało i to bardzo późno przedostało się do warstw wyższych, nie spotykamy w Polsce XVI i XVII wieku tańców, że tak powiemy: wybitnie i popularnie swojskich, tradycyjnie żywych. Wspomniane powyżej cenar (niemiecki Z.euner) i galarda (francuska gaillarde) są obcego pochodzenia, a jak wcześnie — bo już w średniowieczu — przyswajano sobie w Polsce cudzoziemskie tańce, tego zachowało się

świadectwo w języku, tern najstarożytniejszem źródle obyczajowej historyi — że tu przytoczymy owe »reje« (staroniemieckie 7\eie, 7\eige) i »firleje« (francuskie virlet, niemieckie virleï), z któ- firleie-rych pierwsze żyją dotąd w wyrażeniu: »wodzić rej«, drugie w tak mylnie przez długi czas rozumianem a nawet do królowej Bony i do rodziny Firlejów odnoszonem przysłowiu: »Stroi baba firleje«. Tańce zagraniczne, nieskromne i bardzo skoczne, długo przecież nie licowały z powagą staroszlachecką; kasztelan gnieźnieński Sielski obruszył się i zgorszył bardzo w Paryżu widokiem tańcującego w podskokach księcia Kondeusza, nie pojmując, jak książę i dostojnik »lekkiemi ruchami wystawiać się może na pośmiewisko«. Wykluczone było również z tańców polskich wszelkie poufniejsze zbliżenie się tancerza do tanecznicy, tak zwyczajne zagranicą; w liście Zofii Łaskiej czytamy o Polkach, które towarzyszyły królowej Katarzynie po jej wyjeździe z Polski, że w Lincu »tern się cesarzowej najwięcej podobały, iż kiedy w taniec szły, nie dały się obłapiać ani całować; i Niemcom się to podobało; mówili, iż to cnotliwa nacya polska«.

Skromność

tańców.

Z innych szlachetniejszych źródeł towarzyskiej ochoty naj- Muzyka, częściej spotykamy muzykę. Nie mówiąc już o wielkopańskich zamkach, w których, jak wiemy, utrzymywano liczne orkiestry, w każdym niemal zamożnym domu szlacheckim było po kilku grajków, skrzypków, śpiewaków; w dostatniejszych inwentarzach ruchomości znajdujemy regały, lutnie, klawikordy i inne instrumenta; ubogi szlachetka gościł przyjaciół przy dudach. »Lutnia, Lutnia, wódz tańców i pieśni uczonych, lutnia osłoda myśli utrapionych«, jak ją opiewa Kochanowski, była w XVI i XVII wieku najbardziej ulubionym instrumentem domowym; umieć grać na lutni było jednym z nieodzownych warunków nadobnego wychowania kobiety, ale i w program męzkiej edukacyi wchodziła często mu-

zyka: »kawalkacya, lutnia i skoczek« zajmy wały wiele czasu bawiącemu w Paryżu Jerzemu Ossolińskiemu. Słynęły niektóre panie polskie z mistrzowskiej gry na lutni, jak np. Jadwiga Tarłówna, późniejsza wojewodzina ruska Sieniawska, o której śpiewa Sęp Szarzyński :

1 zdumiewa się Helikon uczony, Gdy lilijaną ręką bijesz w strony.

Gry

down«.

Z gier były w używaniu obok szachów, warcab, młynka, głównie kości i karty; grywano w turmę, tryszaka, pasza, zéza, rusza, prymiera, trynka, pancerolę, flusa, zelanda, gryszforta, a w znacznie późniejszych czasach w niewinnego drużbarta (Drosselbart), maryasza, w chapankę lub kupca, za którym tak żałuje Gry bazar- Pan Podstoli Krasickiego, ale też i w niebezpiecznie hazardow-nego kwindecza, w trysetę (tresette) i faraona. Nie obywało się w Polsce bez nałogu kosterstwa, nie spotykamy przecież w literaturze XVI i XVII wieku, nawet satyrycznej, tyle utyskiwania na gry hazardowne, co na inne zbytki i szaleństwa. Nie spotykamy śladów, aby już w tym czasie rujnowano się hazardem; dopiero od Francuzów dworu królowej Maryi Kazimiery nauczono się grać u nas w trente et quarante, ale kiedy w tej grze książę Karol Stanisław Radziwiłł wygrał na pokojach królewskich 14.000 talarów bitych od brata królowej hr. de Maligny, był to wypadek tak niesłychany, że cała szlachecka Polska ba-Szuierstwo. wiła się nim i gorszyła. Jeszcze za czasów saskich inny Radziwiłł, Michał, przegrawszy w Dreźnie 1000 talarów w faraona, tak się tern zmartwił i przeraził, że przysiągł uroczyście, iż się kart nigdy nie dotknie w życiu. Jakżeż mało znaczyła by ta suma w szulerskim obrocie XVI11 wieku, jeżeli prawda, że Szczęsny Potocki przegrać miał do osławionego Chadźkiewicza dwa

\\fWA

Г>;Л|

7U

l:/

JL

+ ■40

жди

4 ît W a a « VV

■ww» «г*

-чг

^v^yys У -*

>a. ^v.

>v

Puhar dwoisty weselny, t. zw. kubek w kubek.

Na brzegu jednego z kubków rytowane nazwiska ofiarodawców: Józef Słuszka, kasztelan wileński; ks. M. Czartoryski, wojewoda wołyński; Adam Tarło, starosta stężycki; Marcin Kątski, wojewoda kijowski; Adam M. Sieni awski, wojewoda bełzki; Jan Potocki, generał ziemi halickiej, i Stefan Humiecki, stolnik podolski.

(Ze zbiorów autora).

Szklanica malowana staropolska (t. zw. vitrum gloriosum). Z Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.

i

I iić-CA.

miliony złotych 1 Namiętność szulerska owładnęła też pewne sfery towarzyskie dopiero z końcem XVI11 wieku, a miała swe ogniska nie po wiejskich dworach, ale po wielkich miastach, głównie w stolicy, grasując na prowincyi tylko w czasach kontraktów kijowskich, lwowskich, dubieńskich i t. d. i wtedy to dopiero wyrobiły się owe typy szulerskie, jak kanonik Sierakowski, jak biskup wileński Massalski, jak Kajetan Miączyński, generał Adam Poniński, Chadźkiewicz i t. d., których całą ga-leryę dał nam na podstawie bardzo jeszcze świeżych tradycyj Henryk Rzewuski w swoim Teofraście Polskim.

Typy

kosterskic.

»Dobre myśli«.

Wesela.

»Kubek w kubek«.

Nadzwyczajne zdarzenia lub uroczyste okazye w życiu ro-dzinnem, czy to wesołe czy żałobne, obchód św. patrona gospodarza, chrzciny, wesela i pogrzeby, połączone bywały z bardzo licznemi zjazdami. Jeżeli to były dnie radośne, urządzano t. zw. dobre myśli, festyny, tryumfy i bankiety. Wesela trwały tygodniami, a były jednym szeregiem ceremonij i hucznych owa-cyj. Od dziewosłębów i zrękowin począwszy aż do uroczystego aktu ślubnego i następujących po nim poprawin i przenosin^ wszystko odbywało się z odpowiednią stanowi i fortunie pompą i prozopopeją przy zachowaniu tradycyjnego obyczaju. Przy wychylaniu »pełnych«, t. j. dzisiejszych naszych toastów, przy oddawaniu wieńca, panny, marcypanów i upominków ślubnych, między któreml jedno z pierwszych miejsc zajmował dwoisty roz-truchanik, t. zw. -»kubek w kubek«, wygłaszano mowy pełne panegiryczno-oratorskiego kunsztu, w których obok całego Olimpu zazwyczaj symbolika herbów obu łączących się rodzin dostarczała tematu do komplementów, porównań, wróżb i życzeń — owe znane nam z odpisów w szlacheckich Silvae Цегит oracye makaroniczne, floresowane, często mimowolnej komiki oracye. pełne, które składały się na osobny rodzaj barokowej swady

I 2*

polskiej, a do których w każdym powiecie bywał specyalista, mistrz quamquamu, bo tak żartobliwie zwano te popisy, zaczynające się prawie w regule od słów: jakożkolwiek aczkolwiek, »Qu«mquam«. czyli od łacińskiego quamquam. Takie napuszyste, misternie zawiłe, pełne bombastu i panegirycznej przesady oracye, w których bogowie i boginie Grecyi i Rzymu przez usta mówcy składały komplementa nowożeńcom, wywoływały przecież niekiedy reakcyę, spotykały się z repliką krótką i rubasznie dowcipną. Na weselu kanclerza kor. Wielopolskiego z markizanką d’Arquien, rodzoną siostrą królowej Marysieńki, wojewoda ruski Jabłonowski, oddawając pannę »stylem wielce obszernym«, wywodził, jaki to klejnot powierza szczęśliwemu panu młodemu, i jako to panna młoda z szesnastu idzie królów francuskich, poczem nieskończenie długo wysnuwał allegorye i wróżby z jej herbu, a mianowicie z herbownych trzech młotków, trzech jeleni, trzech lilij. Drugi hetman, Sieniawski, który miał dziękować za pannę, wysłuchawszy cierpliwie tej rodomontady, odpowiedział temi krótkiemi słowy: »Herbów nie wywodzę, tylko przyznawam, że herbowny koń JMci Pana Młodego będzie się umiał paść na tych lilijach«.

wesclne.

Wielkopańskie wesela odbywały się z niesłychanym przepychem a pannę młodą zasypywano upominkami wysokiej ceny. Opowiada nam w swoim pamiętniku Albrecht Radziwiłł, że na weselu Teresy Ossolińskiej, córki Jerzego, która poślubiła starostę sokalskiego Denhofa, panna młoda otrzymała 150 darów, Upominki które razem miały wartość 150.000 zł., sumy na one czasy olbrzymiej, równej dzisiaj milionowi. Wojewodzanka mińska Słusz-czanka, wychodząc za Kazanowskiego, otrzymała wśród niezliczonych upominków weselnych także od króla kubek szczerozłoty, w którym znajdowała się asygnata na 20.000 dukatów. Tryumfy. Gody weselne łączone bywały z t. zw. tryumfami na wzór wło-

i- '. *

.1 -

Ä!

<*• W% «й»!# d*

ri

4fj

*лй4

IV «T»

.Ä/

in

VS

RM

Ft i

I Î2

I⁴

■Ww

j-;;

a|

w S

m-

fl

ЙЙЛ

jj

Uczta u króla Jana 111 w Jaworowie dnia 6 lipca 1684.

Г*.

К . : л Г* Ó W

ski, z teatralnemi widowiskami, z pochodami maskowanych orszaków i symboliczncmi rydwanami, które wyobrażać miały allego-ryę wszystkich możliwych cnót chrześcijańskich i wszystkich bóstw pogańskich, począwszy od Wenery i Kupidyna a skończywszy na Fortunie z pełnorogiem ziemskiego szczęścia. Magnaci szli przy takich uroczystościach o lepsze z królami; tryumf weselny Jana Zamoyskiego i Gryzeldy Batorównej na rynku kra- zbytek kowskim świetniejszy był może od weselnych festynów Zygmunta 111 na tejże samej widowni; na weselu Konstancyi Lu-bomirskiej z Stanisławem Potockim (r. 1661 ) miało być w Łańcucie 1500 gości, którym 600 hajduków służyło przy bankietach; pamiętnym pozostał na długo przedziwnie okazały festyn weselny trzeciego ordynata Zamoyskiego i Maryi Kazimiery d’Ar-quien, późniejszej Sobieskiej, a jak nas zapewnia współczesny świadek, festyn weselny przy zaślubinach generała artyleryi koronnej Briihla z panną Potocką, wojewodzanką kijowską, wyprawiony w Krystynopolu, kosztował przeszło 250.000 zł., a więc górą milion na dzisiejszą monetę. Nie ustawał ten zbytek aż do końca XVI11 w.; dość tu przypomnieć prawdziwie bajeczny przepych, z jakim przyjmował książę Karol Radziwiłł króla Stanisława Augusta w Nieświeżu, lub ów głośny w całej Polsce festyn, jaki wyprawił w r. 1742 wojewoda wołyński ks. Sanguszko w dzień imienin swojej matki, festyn czterodniowy, połączony z olbrzymim zjazdem senatorów i szlachty, nieprzerwany szereg balów, bankietów, baletów, widowisk teatralnych, redut, szlichtad, illuminacyj, a nawet walk byków z niedźwiedziami. Kasztelanowa Kossakowska w jednym z swych listów podaje nam ciekawy opis takiego festynu, a kończy go bardzo charakterystycznym morałem. Obchodzono w Sielcach imieniny hetmana Ogińskiego. Po obiedzie i kawie, którą podawano o godzinie 6, nastąpiły w je-

festynów.

dnej sali widowiska allegoryczne z Sybillą jako główną postacią, w drugiej żywe obrazy przy prześlicznej illuminacyi. Starościanka tłumacka (Potocka) »wszystka w brylantach, jedną nogą na postumencie stała, drugą na globusie, a starościanka Baranowska, macieńka, ślicznie ubrana, stała na taburecie. Poszliśmy z tej sali dalej; zastaliśmy Westalki w każdem ułożeniu, tak jak w framugach illuminowanych, cztery«. W innej sali znowu żywy obraz: dwunastu ślicznie ubranych rycerzy i kompania masek. Potem hetmanowa wygłosiła wiersz do męża:

Gdy cnota Twoja powszechnie czczona,

Jakże jej niema czcić własna żona!

»JW. hetman i sama (t. j. hetmanowa), zbliżywszy się, serdecznie się ściskali i całowali. Trzeba tu było napędzić te chi-meryczki — kończy kasztelanowa swój opis — co nie umieją swych mężów szanować«.

Pogrzeby.

loris.

Niemniej wspaniałe i pełne kosztownej pompy bywały pogrzeby. Każdy szlachcic uważał to sobie za obowiązek pietyzmu składać do grobu drogą mu osobę z najokazalszą wystawą, najczęściej ponad stan i możność. Magnackie pogrzeby, których religijne i obyczajowe ceremonie przewlekały się przez kilka dni, przybierały cechę fantastycznego niemal widowiska. Katafalk czyli Castrum Do- castrum doloris było wielką bogatą strukturą, ustrojoną w rzeźbione, malowane i złocone akcesorya, w allegorye, posągi, godła, emblemata, tarcze herbowne, dewizy i sentencye, opiewające cnoty i zasługi zmarłego i tryumf śmierci zarazem. Trumny kruszcowe bywały zazwyczaj misternie ornamentowane; dla służby, milicyi nadwornej i dla żałobnego orszaku sprawiano osobne kostiumy, konie wiedzione za trumną zmarłego strojono w kity, pióra żórawie, skóry lamparcie, oblekano w kapy złoto-

A iu J& ®~â 4 $§*▼

tr-trin'&W'Wi

■

LLv

*

»V

J*'»* Л

P*

Ш2Й

Sk

у

Ш *v>.^

i

м :л1\

Ь*

3*

а*

%

.

-^rra«!

'xfL.Ü£Z<

уз-

ta

«N

№

$ Y

*

LY

TJ

;Г

V» X /

iîiii

r \

:

УК'^Ь*.ШI

*•* %«k    ^

Bankiet na dworze Augusta 111.

Rycina współczesna ze zbiorów Pawlikowskich.

T

Ж1 liii-l я

ж?

ЖШ.

*

'xr^'

rfc«?

СЧ

•4

ЯВЯ Hi

głowowe, teletowe, tabinowe, które musiały być tak sute i długie, aby lugubri more wlokły się po ziemi. Tak było na pamiętnym pogrzebie hetmana w. Stanisława Koniecpolskiego w Bro- Wspaniałość dach r. 1646. Na pogrzeb starosty inowrocławskiego Latalskiego w Łabiszynie (1583 r.) zjechało się 1700 gości w 1300 koni; na czele pogrzebowego orszaku jechało 150 chłopców, ubranych czarno, na koniach osłoniętych czarnemi kapami aż po kopyta.

pogrzebowa.

Pogrzeb Jerzego Kalinowskiego w Bukaczowcach kosztował około 80.000 kor. na dzisiejszą monetę; aby podołać tak wielkiemu kosztowi, wdowa musiała zastawić swoją złotą koronę sadzoną brylantami, srebrne puhary i kandelabry, a nawet kosztowne zbroje i inne ornamenta bellica nieboszczykowskie, a przecież bracia zmarłego, Adam i Marcin, robili bratowej wyrzuty, że pogrzeb nie był tak wystawny, jakby się dostojności zmarłego należało. Na pogrzebie Zamoyskiej, z domu księżniczki Ostrogskiej, było 6 biskupów, a jaki był zjazd na tę żałobną uroczystość w Zamościu, o tern da nam wyobrażenie szczegół, że codziennie bito dla kuchni po 100 wołów, cyfra, w którą trudnoby uwierzyć, gdyby nie ręczył za jej prawdziwość ks. kanclerz lit. Albrecht Radziwiłł, świadek i uczestnik tej żałobnej uroczystości. Zwyczaj urządzania nad miarę wystawnych pogrzebów utrzymał się jeszcze i w XVI11 wieku. Zasłynął w całej Polsce czterodniowy pogrzeb hetmana Józefa Potockiego w r. 1751 w Stanisławowie, pełen monarszej pompy, a szlachcic wcale średniej fortuny, znany z swoich pamiętników Matuszewicz, grzebie swego ojca przy assystencyi 324 księży łacińskich i 150 unickich.

Ceremonie

żałobne.

Każdy pogrzeb wielkiego stylu, zwłaszcza hetmański, łączył się z ceremoniami, które były wspaniałem i wstrząsającem widowiskiem, a miały symbolizować dostojność zmarłego i majestat

śmierci. Za trumną kroczył rumak ulubiony nieboszczyka, obleczony powłóczystą żałobną kapą, niesiono miecz, szyszak i tarczę, oblepioną gorejącemi świecami, a do kościoła wjeżdżał rycerz cały zakuty w zbroję, »łamał drzewo«, t. j. kruszył u stóp katafalku kopię i obalał się z konia na posadzkę kościoła. Dla spotęgowania grozy upadanie musiało odbyć się z wielkim chrzęstem i łomotem, z »gromem«, z »srogim i ogromnym trzaskiem«, jak się wyrażają opisy świadków. Zdarzało się, że rycerz, rzucając się z konia na ziemię, i sam się ciężko uszkodził i konia przestraszył, który wpadłszy między zgromadzonych w kościele żałobnych gości wywoływał panikę i tratował najbliższych, jak np. na pogrzebie hetmana Stanisława Koniecpolskiego w Bro-Sobowtóry. dach w r. 1646. Drugi oryginalny zwyczaj polegał na tern, że za trumną jechał człowiek podobny zupełnie strojem, postawą i twarzą do zmarłego, którego miał być niejako pośmiertnym a żywym konterfektem. Robiło to wrażenie, jak gdyby nieboszczyk odprowadzał samego siebie do grobu. Wybierano w tym celu ludzi, którzy już z urody podobni byli do zmarłego, a podobieństwo fizyczne jeszcze bardziej uwydatniano sztuką. Na pogrzebie hetmana Jana Tarnowskiego rolę tę odgrywał podkomorzy Nikodem Radoszewski, który według opisu Orzechowskiego jechał za trumną w czarnej atłasowej szubie sobolami podbitej, w kuczmie sobolowej, »reprezentując Pana swego umarłego«. Za trumną Koniecpolskiego jechał przebrany za hetmana rotmistrz kozacki Komorowski, »staturą a osobliwie brodą do zmarłego podobny, w jego szatach«. Było to zapewne naśladowanie po-dobnegoż zwyczaju, obserwowanego na pogrzebach królewskich, bo jak wiemy, na pogrzebach Zygmunta Augusta i Stefana Batorego figurowały także postacie w szatach królewskich, fizycznie podobne do zmarłych monarchów. Dziwna zaprawdę, jak ten

Kruszenie

kopii.

» ,..t

I

га

*

>2,

7/

&

I

с

fcSL

г

У

w

%

«J

|Щц

«А

5'

i

«Я

Z

О'

N-

i

б:

2.

г>

О

'<

J4

•N

JT

а

~=

N

К

5

с

я

с

>

-

Ы

г

on

ZJ

г-

I

I

LÏ

' о V/

UÄ

>

zwyczaj starego Rzymu, gdzie na pogrzebach cezarów figurował taki archimimus jako sobowtór zmarłego, z tak dalekich wieków i tak dalekiemi drogami zabłąkał się w świat obyczajów polskich!

Naśladownictwo i reakcya.

skromność.

Szkarłat żałobny.

Przepych i wystawa takich obchodów pogrzebowych jak z jednej strony podniecały do naśladownictwa ludzi, których fortuna nie odpowiadała wcale potrzebnym na to kosztom, tak znowu z drugiej strony budziła reakcyę u szlachty, której stanowisko i środki pozwalały na to. Zdarzali się magnaci, którzy za życia polecali grzebać się jak najskromniej, bez wszelkich zbytków i ceremonij. Wiekopomny nasz Stanisław Żółkiewski w te- wielkoduszna stamencie swoim poleca żonie, aby go pochowano »bez pompy, bez owych koni i kirysów«, to sobie tylko zastrzega, że jeśliby na polu bitwy poległ, »miasto aksamitu czarnego, który znaczy żałobę, niech trumna przykryta będzie szkarłatem na znak wy^ lania krwi dla ojczyzny, a to nie dla chluby żadnej lecz dla pobudki drugich do cnoty«, a gdyby śmierć spotkała go w bitwie lub obozie poza granicami kraju, wtedy »tamże pogrześć ciało, a nad niem mogiłę wysoką usuć, nie dla ambicyi, ale żeby grób mój był kopcem granic, żeby się potomny wiek wzbudził do pomnożenia państw Rzeczypospolitej« — życzenie godne wysokiej duszy tego Wielkiego Polaka. Marcin Krasicki, wojewoda podolski, pan, który za życia lubował się w wszelkiej wspaniałości, a zmysł swój monumentalny stwierdził wzniesieniem jednego z najpiękniejszych zamków polskich, »rozkazuje i prosi wielce« w swoim testamencie, »aby ciało jego w tej, w której teraz jest koszuli, włożywszy nań habit karmelitański, było jak najprędzej ułożone w trumnę, którego pogrzeb u O O. Karmelitów Bosych przeznacza, który pogrzeb sine omni luxu, szkap nie wodząc ani niepotrzebnych ceremonii nie czyniąc, przystojnie odprawić«. Aleksander z Rytwian Zborowski, fundator szpitala dla

starych żołnierzy we Lwowie, poleca »schować ciało swoje nigdzie jeno tam, kędy sobie nagotował, bez żadnych ceremonij, bez trumny, tylko w delurce a kapciach w kilim obwinąwszy biały«. Nie zawsze jednak, przeciwnie, prawie nigdy albo bardzo rzadko tylko uwzględniała rodzina takie życzenie zmarłego, uważając ubogi pogrzeb za ujmę rodowego splendoru. Spełniano na pozór ostatnią wolę nieboszczyka, grzebiąc zwłoki bez pomp i ceremonij, ale był to pogrzeb prowizoryczny, po którym w jakiś czas odbywał się pogrzeb uroczysty i wspaniały przy wielkim zjeździe żałobnych gości. Jan Sobieski, chcąc uszanować wolę matki, która poleciła »pochować się bez wszystkich ceremonij, jak najubożej«, a mimo to zaznaczyć dostojność swego domu, wyprawił dwa pogrzeby, jeden skromny, drugi nazajutrz bardzo okazały; na katafalku ubogim dał napis : Sic mater voluit, na katafalku bogatym : Sic filium decuit. Zrobił podobnie nawet tak niepospolity i ponad swoją warstwę społeczną jeśli nie ponad czas rozumny Andrzej Maxymilian Fredro, kasztelan lwowski, który niby to uszanował wolę swego krewnego Walentego Fredry, podczaszego bełzkiego, ale po pierwszym według życzenia zmarłego całkiem skromnym pogrzebie wyprawił drugi, wystawny i kosztowny. »Kazał się nieboszczyk w testamencie bez ceremonji chować — tłumaczy się sam kasztelan w sprawozdaniu swojem z opieki nad synem zmarłego — musiał się gdzieindziej potem osobny obchód z zaproszeniem wielkich gości z ceremoniami i niemałym kosztem odprawować pro reputatione domu«. Matrony polskie XVI i XVII wieku polecały chować się najczęściej w habitach zakonnych; oblekano je także w powłóczyste poważne szaty, w jakich widujemy ich posągi na monumentach nagrobowych — tylko młode dziewice i niewiasty zmarłe w kwiecie wieku strojono bogato na katafalku. Autor Relation d'un

Stroje na marach.

w

~^ч

4

ж

ш

&

кл

ШЩ

•Uj'&érrz**

■-^-J

X

i

Л

■t'y

V

-V

я

■1

?

7

Staropolskie łyżki.

ч

ш —-

..

Ш

г

N, я

«**

-'s

l

voyage en Pologne sous le regne de Jean Sobieski widział zmarłą w młodych leciech Zofię Denhofową, spoczywającą przez pięć dni na jedwabnym złocistym kobiercu, ubraną jakby na bal, w bogatej sukni, z kornetem na głowie, w pudrowanej fryzurze, z muszkami na twarzy, w klejnotach drogocennych, których nie brakło i na trzewikach.

nagrobowe.

Mówiąc o pogrzebach nie można pominąć upowszechnionego między szlachtą zwyczaju zawieszania nagrobowych chorągwi po kościołach. Chorągwie takie zastępywały epitafia, były chorągwie opatrzone w nazwisko, herb i datę śmierci, a czasem mieścił się na nich malowany portret zmarłego. Chorągwie te żałobne bywały także przedmiotem zbytku, robiono je niekiedy z najdroższych materyi, haftowano bogato złotem i srebrem, przydawano im lambrekiny, draperye, galony i koronki. »Nad grobem moim dać z kitajki dubli czerwonej dwa ogony zrobić rycerskie — poleca w swoim testamencie z r. 1634 szlachcic Hreczyna — po brzegach onę kitajkę pozłocić i na rohatynie czapkę z piórem przewlec i tak nad cielskiem mojem zawiesić; wywijasów nie potrzeba i onych fartuchów białogłowskich zawieszać także nie potrzeba«. Świątynie nasze obwieszone były wewnątrz gęsto ta-kiemi chorągwiami; droższe niekiedy od skromnego a trwałego pomniczka, poniszczały i poznikały z czasem. Najczęściej umieszczano nad niemi bogate kity z piór strusich, bardzo podówczas rzadkich i kosztownych; podczas t. zw. Swiderszczyzny w latach 1661—3 drapieżni żołnierze porabowali je z kościołów.

»Labara funebria«.

W r. 1613 po wyprawie moskiewskiej w jednym kościele OO. Bernardynów we Lwowie zawieszono kilkadziesiąt takich labara funebria dla uczczenia pamięci poległych w boju żołnierzy — nie zachowała się ani jedna z tych rycerskich pamiątek, i sztandary nagrobowe należą dziś do najrzadszych zabytków

Konkiuzye. przeszłości, tak samo jak i t. zw. »konkluzye«, które często spotykamy wymienione w starych inwentarzach rodzinnych, a których znaczenie dla mniej obeznanych z obyczajem przeszłości bywa dotąd zagadką. Konkluzye były to sztuki jedwabnej mate-ryi, najzwyklej białego lub żółtego atłasu, na których drukowano ostatnią sentencyę mowy pogrzebowej, już z góry przez kaznodzieję na efekt obliczoną i w lapidarną niejako formę ujętą, np. Stat magni nominis umbra. Rycina św. patrona i herb zmarłego, tudzież szumna panegiryczna dedykacya pozostałej rodzinie uzupełniała treść konkluzyi, którą zawieszano w kaplicy domowej lub przechowywano wraz z innemi pamiątkami rodu.

Bankiety.

Zjazdy publiczne i prywatne, nie wyjmując pogrzebów, nie odbywały się bez bankietów; biesiada była koroną każdej uroczystości, głównym punktem towarzyskiego programu. Polacy nie odznaczali się cnotą umiarkowania w jadle i napoju; Ruggieri odnosi wrażenie, że jeden Polak je za pięciu Włochów. Po stroju bankiet był głównym powodem zbytku, a kuchnia nie daremnie zasłużyła sobie na utarte miano »szkopułu szlacheckiej substan-Kuchnia poi- cyi«. Codzienna gospodarska kuchnia była pożywna i zawiesista ale skromna; Rej, który w pismach swoich robi wrażenie sma-kosza-prostaka z niepopsutem podniebieniem, tylko przez pieszczotliwe zdrobnienie nazw nadaje prostym potrawom szlacheckim pozory ponętnych łakoci. Mówi często z akcentem przekonania, jaki mu dawał dobry apetyt i energiczny żołądek, o »chlebie nadobnym, o jarzynkach pięknie przyprawionych, krupeczkach bieluchnych a drobniuczko usianych, o kureczkach tłuściuchnych, podanych na obrusku białym, na miseczce nadobnie uchędożonej« i wyrzeka na rozmaite wymysły, które zaczynają wciskać się do kuchni i na stół szlachcica, na »rozmaite przysmaki, co je sapory zowią, na potrząski rozliczne, żufeczki, wymyślne pieścidełka,

pozłociste główki, torty i krepie, limonie i kapary«. Rej jest za rzeczą a gardzi pozorami, wyśmiewa wykwintne sztuczki i figle kuchmistrzowskie, dla niego nietylko »bijanka z marcypanem, limonie i kapary« są nierozsądnym zbytkiem, ale nawet kasza ryżowa, bo »przodkowie nasi zjadłszy gęś a smażoną pieczenię, a groch z jagłami, postawiwszy donicę na stole pieprzem natartą z piwem a grzankami, używali wolnych a wesołych myśli« i nie wymagali, aby »każda potrawa musiała przyjść jako kasztelanka albo samotrzecia albo samoczwarta«. Nie jest też Rej przyjacielem wina: nad wszelkie »witpachery, rozekiery, rywuły, Piwo a wino. małmazye« przenosi polskie piwo, bo »patrz na te kraje, gdzie cebrem piwo piją a pani matka w sześć niedzielach donicę z grzankami czasem wychyli, jacy się chłopi by żubrowie rodzą, bo jeszcze w brzuchu utyje jako prosię, urodzi się jako cielę, a uroście jako wół«. Nieco rubaszny ale zdrowy smak Reja niewątpliwie podzielał cały ogół szlachecki: potwierdzają to późniejsi pisarze i poeci, jak n. p. Słupski w swoich Zabawach Orackich lub Wespazyan Kochowski, który takie układa menu ziemiańskie:

Sztuczki

kuchmi

strzowskie.

»Menu«

szlacheckie.

Dobry kapłon przed gody, albo w mięsopusty Schab karmnego wieprza tłusty.

Nie odrzucę wołowej pieczeni Lub i skopowej w jesieni,

Lub z sałatą cielęcina lub na powtórki Przy sałacie i ogórki.

Osobliwsze

potrawy.

Nie ma w tern nic archaicznego ani osobliwego, są to nasze dzisiejsze potrawy. Spotykamy przecież i takie, choć nieliczne, jakie byłyby dla nas dziwnem zjawiskiem na stole. Pominąwszy owo legendarne źrebię, które miało wrzekomo figurować przy uroczystych bankietach na stole hetmańskim, znajdujemy między

staropolskicmi potrawami pieczeń nietylko z łosia, magna bestia, która takiem podziwieniem przejęła cudzoziemca Ogier a w roku 1635 na bankiecie u wojewody ruskiego Wiśniowieckiego, ale także z żubra, tura, bawołu, a dalej takie osobliwości jak łapy niedźwiedzie, bobrowe ogony, pryski czyli chrapy łosie, których to nieprawdopodobnych prawie specyałów nie brak było przecież na bankiecie podczas wesela Jana Sobieskiego z Marysieńką. Inne potrawy uderzają tylko przyprawą, nazwą lub formą, jak np. sarnie kiełbasy, ryby w Maćkowej jusze, groch z ciasta itd.

sosów

polskich.

Potrawy ulubione.

Rozmaito!«? Włochów zwiedzających Polskę uderza głównie rozmaitość juch t. j. sosów, białych, szarych, czarnych, zielonych, żółtych, a zawsze bardzo korzennych i zawiesistych (brodi molto sostan-ziosi eon quantità di spezie). Beauplan, który w swojej Description des contrées du Цоуаите de Pologne składa dowody bardzo bystrej i niemal drobiazgowej obserwacyi obyczajów polskich, podaje nawet sekret kolorowych sosów, w których, jak się wyraża: »pływały wszystkie potrawy«: sos żółty robił się z szafranu, czerwony z wiśniowego soku, czarny z śliwkowych powideł, szary z tartej cebuli i t. p. Z potraw i przekąsek spe-cyalnie polskich, niewykwintnych, że się tak wyrazimy: szlachecko-codziennych, przytacza Beauplan kapustę kwaśną z wędzoną słoniną, kaszę jęczmienną (de i orge mondée qu'ils nomment cache), pierogi i kluski z serem (macarons remplis de fromage), łazanki gryczane z makowem mlekiem i t. p., na wety zaś ser, śmietana, owoce, cukry i — kombinacya tylko ówczesnym szlacheckim gastronomom zrozumiała — groch roztarty ze słoniną, który, jak zapewnia ten sam Beauplan, był dla biesiadników wielką łakocią i lichy to był dla szlachty traktament, który się nie kończył tą ulubioną potrawą (ils ne croient pas avoir été bien traités, s'il ne leur en a été servi a la fin de repas). W liście

ks. Piotrowskiego do marszałka kor. Opalińskiego z r. 1582 zachowało się nam całe menu bankietu weselnego w »trzech dawa-niach«, z którego przytoczymy najbardziej osobliwe potrawy.

Dawania

bankietowe.

Na pierwsze dawanie składały się kapłony w całku, pawie pieczone z saporem, polędwice jelenie, ciasto formiane i t. d., na drugie dawanie zwierzyna słona, potrzęsiona cukrem miałkim i migdałami, baranki angielskie w czarnej jusze, rosiata, pasztety, czosnek, kapłon do małmazyi; na trzecie kapłon z zieloną juchą cukrowany, raki z masłem i pieprzem, ciasto i sapory.

w korzeniach

Uderzającą właściwością starożytnej kuchni polskiej było Zamiłowani« używanie korzeni do wszystkiego i w wielkich ilościach; imbier, szafran, muszkatel, pieprz, goździki, bobki wawrzynowe, cynamon i t. p. stanowiły główną przyprawę i bardziej były potrzebne niż cukier, dawnemi czasy bardzo drogi i na klucz zamykany, jak się to zaznaczyło nawet w przysłowiu: »Król wielki pan a łyżkami cukru nie jada«. Na bankiecie u Denhofa, wydanym na cześć przybywającej do Polski Maryi Ludwiki, poparzyli sobie Francuzi języki i jeść nie mogli, tak pieprzne i korzenne były przyprawy, a uczestnik tej biesiady, który ten szczegół zapisuje, dodaje nawet z widoczną przesadą, że w Polsce każdy szlachcic dostojniejszy — personne de condition — zużywa rocznie za 10.000 talarów cukru, bakalii i korzeni. Cyfra chociaż przesadzona, nie tak bardzo do prawdy niepodobna, skoro się zważy, jak drogo się płaciły w owych czasach niektóre kondy-menta i artykuły kuchenne, a także i cukier. Pomarańczy w cukrze kosztował w r. 1648 funt na dzisiejszą monetę conajmniej 25 koron, funt cytryny 16 kor., funt kwiatu muszkatelowego około 100 kor., funt szafranu blizko 200 kor., łut pieprzu 8 kor., a wszystkie te specyały były nieodzowne w każdej nieco wykwintniejszej kuchni szlacheckiej, o której trafnie się wyraża Sta-

nisław Sokołowski w swoim traktacie o oszczędności, że więcej kupowała w aptece niż w jatkach (plura ex pharmacopoliis quam ex macello apparentur). Cukier długo był wielce drogim artykułem aptecznym i do końca XV wieku jeszcze wcale był nieznany nietylko w Polsce ale i w Niemczech, gdzie jeszcze w roku 1599 łut cukru kosztował 8 srebrnych groszy. W r. 1648 płacono u nas za ćwierć kilograma cukru około 10 kor. na dzisiejszą monetę, a jeszcze w r. 1784 przejeżdżającemu królowi Stanisławowi Augustowi kahał żydowski w Kabryniu wręcza jako dar pocze-sny — głowę cukru! Zaniechanie korzennych przypraw nastąpiło w Polsce, jak zresztą wszędzie, dopiero z rozpowszechnieniem się kawy i herbaty, co u nas bardzo późno się objawia, bo jeszcze w r. 1703 lekarz Tomasz Ormiński w kalendarzu swoim mówi o koffe czyli bobie arabskim i o liściach thae jakby o artykułach medycynalnych.

Dekoracya

potraw.

kucharskie.

Dalszą cechą staropolskiej sztuki kucharskiej — a miała ona u nas swoją literaturę, począwszy od znanego naszym bibliografom tylko z tytułu 1{uchmistrzowshoa z roku 1552 aż do słynnego Compendium Terculorum łańcuckiego kuchmistrza Lubomirskich Czernieckiego, książki bardzo popularnej, skoro od r. 1682 do r. 1788, a więc z górą przez sto lat nie straciła wziętości i doczekała się dziesięciu wydań, aż do Haura i najpóźniejszego Wielądka — cechą sztuki kucharskiej, powtarzamy, było wysilanie się na zewnętrzną dekoracyę potraw i półmisków, na dowcipne maskowanie ich w ten sposób, że domyślać się było trudno, co się w nich kryje. Zdawałoby się, jakoby potrawy, podawane na uroczystych bankietach, świetnością i pompą swojej zewnętrznej formy dostrajać się musiały do aksamitów, altembasów, złota Fantazye i klejnotów na kostiumach biesiadników. Rej przytacza nam kilka przykładów takiej trawestacyjnej fantazyi kucharskiej, owe »po-

36

li.

“Hf

Ш

.4

!*,ï *

\

ЗГ

А

■

>•

А

ч

д

' л’

""4;

-

*h

Ć- *

и 4

■ Ui ' :v.

I i

«V?

.

Ж

’ р

i

Ï

» »а

А Ш

>Ч'

■>и

яьзём

ж

1

• •СУ.

У -Ж

7 -А

■ *3

— ' с JÈ

А '*

лЛ ч1

<,

J

а,

\

ш

**s.; •

^ ч «* «К >‘Д

т    **

i

№ i i

V /

■■?

iii

i

*-•

f-•Г'

■

Na targu pod Gdańskiem.

" i fHÏ

т*:лГ

i

ЛА

■

^ -НЧ|§

*

1У

1Ü-XS-'

ЕЕ

(Ze współczesnej akwareli, ze zbiorów Biblioteki Pawlikowskich).

,Р**> "*

V

i

1-, ш

-■ |?чи

IX

?

г

р«"

- --,

■; ;«i-.

*•'?.• " • •

*

\

złotki, farby, malowania dziwne, że snaćby ich mógł nie zwać potrawami ale obrazki malowanemi ; na jednej misie baran pozłocisty, na drugiej lew, na drugiej kur, na trzeciej pani jako ubrana, więc dęby z żołędziami, więc z różami pozłocistemi, z rozmai-temi kwiatki — a potrawa po środku za dyabła stoi«. Kochow-ski także podaje nam mały obrazek takiej maskarady kulinarnej:

Z kanaru, co go przysłał Hamburg nieblizki,

Mrozem bielą się półmiski,

Po wierzchu mis spadają cukrowe grady,

A chłopięta temu rade.

Patrz na komedyę: wlazł kapłon w flaszę,

Skąd go, stłukszy ją, wystraszę,

Tu bażant, choć zabity, swe rozpościera Skrzydła i na nich umiera.

Z serwet wokoło baszty i wieże,

Padną, że nikt nie spostrzeże.

Ceremonie

przy

ucztach.

Zastawa

stołu.

Istniały pewne ceremonie i zwyczaje specyalnie polskie, które zachowywano przy ucztach. Stoły ustawiano w podkowę, czyli jak się wyraża jeden z cudzoziemców: w szubienicę — en double équerre nazywa to zestawienie stołów Beauplan — a bywały tłumne bankiety, na których długość stołu przenosiła 100 stóp. Pokrywano je cieńkiemi, kosztownemi obrusami; półmisków nie stawiano bezpośrednio na obrusie, ale na tak zwanych »prawdach« czyli tacach metalowych; przed każdym gościem kładziono talerz z małą serwetką, przykrywającą chleb i łyżkę. Nożów i widelców nie dawano; każdy gość przynosił je z sobą. Nie w każdym jednak, zwłaszcza średnio-szlacheckim domu zastawał gość przy swoim talerzu łyżkę; najczęściej trzeba ją było także przynieść z sobą. Był też zwyczaj noszenia łyżki za pasem lub u pasa, jak to wiemy z inwentarzy i testamentów, w których często wymieniane bywają »łyżki do pasa«. Takie łyżki staropolskie, srebrne, by-

wały niekiedy cackami w swoim rodzaju, a miały też formę całkiem odmienną od dzisiejszych. Czerpak nie bywał jak dziś owalny ale prawie całkiem okrągły i głęboki, trzonek równy, cienki, albo całkiem obły albo kilkoboczny, łączył się zaś z czerpakiem i kończył jakimś ornamentem, główką, maskaronikiem lub karyatydą, a nadto miał na sobie zazwyczaj jakąś moralną lub żartobliwą wierszowaną dewizę, jak np.: Przy każdej sprawie pomnij o sławie; Poznać po mowie, komu płocho w głowie; 1{to nie dba o goście, w szkatule mu roście; albo też nie bardzo pochlebną dla współbiesiadników i gości przestrogę, jak np.: Jedz mną a skromnie, a nie myśl o mnie; Dla srebra kawalca powieszą zuchwalca i t. d. Na wypukłej stronie czerpaka lub u jego połączenia z trzonkiem rytowany był herb właściciela z inieyałami jego imienia i nazwiska. Gdzie nie kładziono dla gościa łyżki, tam już pewnie nie kładziono i widelca, ale podczas gdy zwykły szlachcic nosił łyżkę z sobą, to widelca nie nosił wcale. Jadano tedy palcami. Nie gorszyło to nikogo, a i nas dziś gorszyć nie powinno i nie świadczy to bynajmniej o jakiejś wyjątkowej grubości obyczajów i szpetnem prostactwie dawnych Polaków, bo tak a nie inaczej działo się bardzo długo, aż w głąb XVII w., we wszystkich krajach Europy z wyjątkiem Włoch, gdzie najwcześniej wprowadzono w użycie widelce. Nawet we Francyi pojawiają się widelce dopiero za Henryka Ш i uchodzą za dziwaczną, niepraktyczną nowość, która się przyjąć nie może. Słynny Montesquieu opowiada o sobie, że nigdy nie używał ani łyżki ani widelca, a kiedy był bardzo głodny i jadł szybko i chciwie, przygryzał sobie palce. Królowa Francuzka Anna Austryaczka jadała jeszcze palcami, a syn jej Ludwik XIV jeszcze do r. 1658 nie używał widelca.

W XVII w. w Polsce za włoskim przykładem, wcześniej

<r

if»

■***5-2

/• i* ł

a-a .    ■ 'ч^ л*

#> ,4"^

r?jf 4]

li

£►

i-л

’ f-

V'

»o ■***

4 %•

JtO

Г*

™ЧИИ

»'•

te

•. * ♦\<

: A -'

'i

¹ *4"*

«КУ<

Bernard Bellotti Canaletto.

Fragment z obrazu: »Elekcya króla Stanisława Augusta«. (Muzeum Frydrykowskie w Poznaniu).

'ист,.

j I' ?. X" Ó V/

chniclSË

może, niż gdzieindziej, każdy wykwintniejszy szlachcic pamięta, aby udając się w gościnę miał z sobą nóż i grabki, umieszczone w ozdobnym srebrnym futerale. Taki sztuciec nosił nazwę »no-żenek«. Poeta Wacław Potocki kupuje w Krakowie »sobie noże z kości słoniowej, dla żony nożenki w koralu, wybijaną robotą z blachmalu«. Zaobserwował ten zwyczaj nawet przy stole królewskim Francuz Regnard w Jaworowie, gdzie tylko cudzoziemcom dawano noże i widelce, a Adam Moszczyński, autor pamiętników z ostatnich dziesiątek lat XVI11 wieku, słyszał od marszałka w. kor. Jerzego Mniszcha, że jego ojciec pierwszy za czasów Augusta 11 wprowadził grabki i noże dla każdego gościa. Aż do XVI11 wieku nie znano porcelany. W domach magnackich jadano ze srebrnych talerzy, w mniejszych z fajansu i cyny, w ubogich z prostych glinianych misek lub też z talerzy drewnianych. W XVII wieku jeszcze uchodził serwis fajansowy za zbytek, zwłaszcza gdy to była majolika włoska, ozdobnie malowana, czyli, jak mawiano, »pisana«. W jednej z swoich fraszek mówi cytowany już Potocki:

Nożenki.

Chłopcze, szukaj talerza z drzewa albo cyny,

Niech z pisanej jadają położnice cyny.

biesiadne.

Przed rozpoczęciem uczty przystępowało do każdego gościa Zwyczaje po kolei czterech rękodajnych dworzan gospodarza, a mianowicie najpierw dwaj, z których jeden niósł nalewkę srebrną z wodą, drugi zaś miednicę srebrną wielkich rozmiarów; jeden nalewał wodę na ręce, drugi podtrzymywał miednicę. Dwaj dalsi trzymali za końce ręcznik długości kilku łokci, którym goście obcie-rali dłonie. Każdy gość przyprowadzał z sobą na ucztę co najmniej jednego sługę, czasem nawet kilku, i ci stali za jego krzesłem. Kilku krajczych odbierało od służby misy z potrawami

i obdzielało niemi gości. Do stołu zasiadano zazwyczaj z na-krytą głową, a odkrywano ją tylko wtedy, kiedy gospodarz lub jakiś dostojny współbiesiadnik odkrywał ją dla rewerencyi przy toaście lub dla ochłody. Powiada jeden z naszych rymopisów XVII wieku:

Gospodarz u stołu takie prawo daje: Kto, pije, czapki rusza, a pijąc powstaje.

Kobiety na bankietach

Kobiety, jeśli brały udział w wielkim bankiecie, zasiadały przy osobnym stole, albo też rzędem obok siebie po jednej stronie wspólnego. Zwyczaj ten obowiązywał także na bankietach dworskich; na uczcie weselnej Władysława IV i Cecylii Renaty zastawione były cztery stoły: królewski, senatorski, ministrów i niewiast. W bardzo hucznych i tłumnych biesiadach kobiety zazwyczaj nie brały udziału, w ściślejszem jednak kole, w małem gronie poufnem, bywały jak wszędzie i po wszystkie czasy, najwdzięczniejszą ozdobą i najponętniejszą przyprawą polskiego stołu. Wespazyan Kochowski rubasznie ale szczerze nazywa je »omastą« bankietów, choć — oczywiście tylko dla rymu — kładzie je na czwartem dopiero miejscu:

Sól, wino, dobra wola, bankietów omasta,

Przydaj czwartą, pozwolę, niech będzie niewiasta.

Przewlekłość

bankietów.

Bankiet polski trwał bardzo długo, niekiedy 5 do 6 godzin, bo między jednem a drugiem daniem upływało pół godziny, na co się bardzo użalali cudzoziemcy. Szereg »pełnych«, t. j. toastów , rozpoczynał gospodarz zwykle w połowie bankietu, a wzniesiony i wychylony przez niego puhar przechodził następnie z rąk do rąk, czyli raczej z ust do ust, i wracał do niego. Przed każdym gościem stała flasza wina, w miarę po-

•'S«

s,

ч¹

,\Я

ST

•if

Vj

« i:

•lif

iUllI

11

im

К,I

III

i

Sr’

•H

i;

Ш№

i»;:-

'*1.

1!

lmî

fl

\\\

lip

i tes

ЭЙР- -

ii

,1

II.;;

.4

\\

vW

P it

\4

XAil

•■tu

[in;

Stefano Della Bella i Antonio Tempesta. Grupa orszakowa uroczystych legacyj polskich.

ir;

0/

i.

i4S

ï.

•:

MrfH

c

fr%

4

’ Ъ

**ï /

Э 'i

o

g

•O

-

.4

▼ > «

-f-ę.

trzeby napełniana przez uważną służbę, i z tej to flaszy nalewał każdy wina do podanego sobie od sąsiada wiwatowego puhara.

» Pełne « czyli toasty.

puhara.

Był zwyczaj, że każde zdrowie spełniało się z innego kielicha — miał też gospodarz przed sobą całą kollekcyę puharów, kubków, szklanic i roztruchanów, których rozmaite formy: tantôt un carré, tantôt un triangle, tantôt une figure longue et tantôt une ronde — tak dziwiły Beauplana. Grzeczny gospodarz pił za zdrowie nie-tylko najdostojniejszego współbiesiadnika, ale, o ile to było możliwą rzeczą, za zdrowie każdego z swoich gości; tak samo i gospodyni, która jednakże nie wychylała wina, ale dotknąwszy tylko ustami brzegów puhara, podawała go gościowi, którego uczcić chciała; tak samo też robiła, gdy podawano jej kielich wzniesiony na jej uczczenie. Zdarzało się, że gość uczczony kielichem z dostojnej ręki, rzucał po wychyleniu wina szklanicę o ziemię, aby się strzaskała, jakoby na znak, że już nikt nie godzien pić z niej w przyszłości; czasem tłuczono taki kielich nawet o własną głowę, jak to np. uczynił hetman Chodkiewicz z kielichem podanym mu w Tołoczynie przez króla Zygmunta 111. »Stłukłem szklanicę o głowę — pisze hetman w swoim liście do żony — a król rzecze: Miły Panie Hetmanie, nie tłuczcież tej głowy; Tłuczenie siła nam na niej zależy!« Zwyczaj tłuczenia kielicha, z którego piła do kogoś wyjątkowo szanowna lub kochana osoba, utrzymywał się do późnych czasów; opowiada nam w swoich pamiętnikach Marcin Matuszewicz (1740 r.), że kiedy piękna panna Szamowska z Gostyńskiej ziemi, nadpiwszy z strzemiennego puhara, podała go młodemu żołnierzowi Sołłohubowi, który już siedział na koniu, ten wychyliwszy do dna, skruszył puhar strzałem z pistoletu, zsiadł z konia i padając plackiem na ziemię, oświadczył się pannie. W ciągu bankietu, przed toastami, nie Napoje, pito wina, które się dopiero po jedzeniu lało strumieniami, ale

piwo w wielkich szklanicach, do którego rzucano grzanki chleba, maczane w oliwie. Każdą potrawę podawał gość swojej służbie, stojącej za jego krzesłem. Przy bardzo wystawnych wielkopań-skich bankietach, jak np. przy elekcyjnych w czasie wyboru Władysława IV, o których wspomina cytowany już Beauplan, podając koszt takiej jednej uczty na 50 do 60.000 liwrów, przegrywały orkiestry i produkowały się chóry śpiewackie, złożone z chłopiąt doskonałych w swej sztuce

Śpiew i muzyka przy bankietach.

kielichu.

Zbyt tłumnych biesiad nie lubiono; zdarzały się one wprawdzie na festynach magnackich, zwłaszcza, jak już wiemy, na weselach, dziwowano się im bardzo i opowiadano sobie o nich po całej Polsce, ogłaszano nawet opisy ich drukiem, jak np. opis Bankiety owych słynnych godów weselnych w Łańcucie po ślubie Kon-stancyi Lubomirskiej z Felicyanem Potockim, na których zjedzono 60 wołów, 300 cieląt, 50 baranów, 150 wieprzów i prosiąt, 21.000 sztuk drobiu, 12.740 ryb, 10 korcy raków, spotrzebo-wano 4 kamienie pieprzu, 3 kamienie imbieru, 5 funtów szafranu, wypito 270 beczek węgrzyna, 6 lad włoskiego wina i t. d., lub opis owego święconego u wojewody Sapiehy w Dereczynie, na którem roznoszono wina cypryjskie, włoskie, hiszpańskie w tylu konwiach srebrnych, ile miesięcy, w tylu baryłkach również srebrnych, ile tygodni, w tylu gąsiorkach, ile dni w roku, a służbie wydano 8.760 kwart miodu, a więc tyle, ile w roku godzin — ale w regule trzymano się zasady: »w dużej kupie się bić, a w małej jeść«, i wierzono przysłowiu, że »siedm biesiada, zwady przy dziewięć zwada«. Nie potrzeba było wszakże fatal i stycznej cyfry dziewięciu biesiadników, aby przychodziło do zwady, która najczęściej kończyła się krwawo. Osławione były polskie bankiety z gwałtownych scen, jakie się na nich odgrywały; w pamiętnikach współczesnych, w aktach sądowych, w pismach mo-

I

Л

*. —

>

b

s-

Kg

W /, f

fjr.

H

B»

5 3

,5v

ïi \

Kfl

w*

I

/

I

,!

i

I

.^£7<

Л~Г

^Pli¹

i

■

\

'j

K <

Ml

f№

/

Ä

vv

J

jaja

ta

Wyk

Zm- A

-P^

( '

чч

t

; 'i

(

J)

■À

lf У

гД

\

I

;

к,

y

L4

rl

T

/;

V

■ .

n‘

ы

r n

w

Stefano Della Bella i Antonio Tempesta. Grupa orszakowa uroczystych legacyj polskich.

-/

i

и

i.

ж

VÀ

m

2]

i^i

“Mu

t

"

Л

f ' Y^V

«

y

Ш

h&&

Wj

I

&.Ш

f

l

(i

à

Ł

§L

f

K

I

, Y

I

!

g

Щ?

KHANÓW

?Чы chnię^

ralistów i poetów satyrycznych od XVI do XVI11 wieku spotykamy liczne opisy krwawych burd bankietowych, zakończonych kalectwem a nawet śmiercią jednego albo i kilku niekiedy biesiadników. Sfery wielkopańskie, które pod wielu względami stały obyczajowo wyżej od szlacheckiego gminu, pod tym względem nie stanowiły wyjątku; w najwyższych i najlepszych warstwach towarzyskich spotykamy takież same wybryki porywczości, podnieconej nadmiarem trunków. Albrecht Radziwiłł opowiada w swoim pamiętniku o bankiecie senatorskim w Krakowie, na którym pobili się z sobą dwaj wojewodzice Daniłowicz i Radziejowski, a wielkiemu rozlewowi krwi zapobieżono tylko tym sposobem, że zamknięto szybko drzwi przed dobywającą się do sali biesiadnej z gołemi szablami służbą obojga paniąt. Kochanowski podał nam całkiem wierny obrazek bankietu, który zaczyna się w najlepszej komitywie, przechodzi w śpiew i wesołość, a kończy się gwałtowną zwadą:

Kufle lecą jak grad, a drugi już jęczy,

Wziął konwią, aż mu na łbie zostały obręczy, Potem do arkabuzów — a więc to biesiada? jeśliście tak weseli, jakaż u was zwada?

Źycic

sąsiedzkie.

Sąsiedzkie życie na wsi było ożywione i ścisłe, ale miało swoje dotkliwe przykrości i niebezpieczeństwa, a zły sąsiad uchodził za klątwę i nieszczęście szlacheckiego żywota, równał się najcięższej »melancholii«, aby się posłużyć ówczesnym językiem, bo nie lepszy był od »miecza na łbie i wiecznej infamij«. Bywały też procesy i wojny sąsiedzkie zacięte, nieprzejednane, zabójcze. W pierwszych latach XVI1 stulecia, kiedy pod wpływem zły sąsiad, wojen rokoszowych i prywatnych cała Polska niemal do gruntu była zawichrzona, zdziczały na długi czas także stosunki sąsiedz-

kie, a najspokojniejszy nawet szlachcic nie mógł być pewny, czy w progach jego nie pojawi się woźny z swoimi nieodłącznymi dwoma świadkami szlacheckiego stanu i nie wręczy mu t. zw. »odpowiedzi«, to jest groźnego, a niestety do pewnego stopnia prawnie uświęconego albo przynajmniej tolerowanego kartelusza, w którym mu sąsiad gwałtownik wypowiada otwartą wojnę j wzywa go, aby się strzegł swego »odpowiadającego przeciwnika w domu, w kościele, w łaźni, na polu, jedząc, spiąć, na drodze i na każdem miejscu, bo się na nim mścić będzie i na gardle jego usiędzie«, taka bowiem była zwyczajna formuła tego posłania. Wtedy trwoga zaglądała do okienek dworka, pełzała po ścianach i zasiadała wraz z strapioną rodziną u komina; czuwał gospodarz, czuwała uzbrojona czeladka, a spokojny dwór zmieniał się w oblężony zameczek. Nie obywało się i bez zajazdów, które równały się napadowi bandy opryszków, bo kończyły się rozlewem krwi i pożarem domostwa, a zdarzały się często w najgorszych czasach i w niektórych zwłaszcza dzielnicach Polski, np. w województwie ruskiem. Była to najczarniejsza ale na szczęście nie główna i nie codzienna strona sąsiedzkiego życia — miało ono swój urok, swoje towarzyskie dobrodziejstwa i swój kodeks, oparty na poczciwej wzajemności, który musiał być silnie utwierdzony w obyczaju i tradycyi szlacheckiej, skoro przetrwał do naszych czasów i tak obowiązuje dzisiaj, jak obowiązywał przed 300 laty. Przechowały się nam sympatyczne rysy pożycia sąsiedzkiego w starożytnej Polsce, a z pism Reja, Kochanowskiego, Górnickiego, Kochowskiego, Potockiego, zwłaszcza z znanej nam od niedawna choć częściowo tylko spuścizny literackiej tego ostatniego, dałaby się zestawić mała galerya typów sąsiedzkich. Tacy sami to ludzie jak dzisiejsi i te same rodzaje ich oryginalności, ale jakże odmienne barwą czasu! Oto

» Odpowiedź«.

Zajazdy.

Strony

dodatnie.

‘L

%

*

№

4

f

ta

.1

ГЯ 2

ли

С'

a

шт

г

4)

» ■

if

S

Л

»

iy

r/;

Я

L

J

55

№

HÜE

:

ГМ

N

l*.

/

■

Il J

K

ъ

Ä

sä

ШШ1

»

S»

ш

И

Stefano Della Bella i Antonio Tempesta. Grupa orszakowa uroczystych legacyj polskich.

т

/ /Я

II

ii

к

Pi

32

К

IV

га

i&S

ч

я

äL

~r MÜTSi

( >K;SfVA Ô'ï#

fe.«hnlç^

najpierw sąsiad z pretensyami do wielkiego świata, snob XVI i XVII w., co »wydwarza«, t. j. affektuje giestami i »zemdloną mową« jakiegoś wielkiego senatora, którego jest śmieszną kopią; srogi towarzysz Marsa, co sobie »ogromnie poczyna, okiem gryzie orzechy, wąsem muchy ścina«, co nie znosi kwiatów, bo lubi tylko zapach prochu, nie idzie do tańca, bo zna tylko harce z Tatarem, Szwedem i Moskwicinem, nie dba o muzykę, bo najmilszy mu odgłos surm i pomortów przy dział huku, aż mu któraś dowcipna pani powie: »Dajcie się, panie, dobrze wysmarować, abyście nie zardzewieli, i zamknąć się w schowaniu aż do przyszłej wojny«; dalej sąsiad chudzina ale »górnej fantazyi«, z szumnemi pretensyami, który jedzie w odwiedziny kolebką zaprzężoną we dwie szkapy, a na dobrą staję przed domem sąsiada każe wyprządz jedną, wsadza na nią pachołka »w koralu«, przy pałaszu i z ładownicą, aby jako goniec awizował gospodarza, że jegomość pan jego zdąża w gościnę, a gdy pachołek z tej missyi powróci, przyprzęga drugą szkapę i tak z pańska anonsowany zajeżdża na podwórze, aż mu nareście figlarz sąsiad, świadomy tego sekretu, upaja do nieprzytomności tego kuryera, a biedny szlachcic, naczekawszy się daremnie w polu, zły, głodny i zawstydzony, pieszo, podpierając się szablą, jawi się na gościnnych progach; dalej sąsiad importun i nudziarz, »z którym siedź, żeby nie tęsknił, baw, praw, bo inaczej oszczeka cię — a tego importun nie baczy, że jako na szydłach ledwie nie dosiadasz, że co innego myślisz, co innego gadasz«; sąsiad wielki człowiek, co Sąsiad sta-» stąpa z tabulatury, siła dyszkuruje« i zdumionej szlachcie cuda prawi o swoich czynach: »Takem mówił, tak czynił, na sejmie, w senacie; jam wojnę uspokoił, jam sejm konkludował, ja sam obrałem króla«; sąsiad darmochwał, miles gloriosus, prototyp Darmochwai.

Typy

sąsiedzkie.

Figle

sąsiedzkie.

Sąsiad

importun.

ty sta

Fredrowskiego Papkina, który przy pełnych opowiada swoje bohaterstwa :

Mnie nigdy straszna nie jest Ordy zgraja, Jam wziął Neczaja!

Jam Karosz-Murzę z Supenkazym gromił, Jam Königsmarka szkwadrony przełomił,

Od mej walecznej szabli Dołhoruki, Rozsiekan w sztuki,

Jam w Holzacyi nieleniwym chodem Stanął, gość straszny pod Fryderykrodem, Jam pierwszy w szturmie toruńskim na wały Wpadał zuchwały!

Ale obok tych figur czasem tylko zabawnych, czasem i niesmacznych, obok darmochwałów i nałogowych łgarzy, z których każdy śmiało mógł się ubiegać o wysoki urząd w Rzptej Babiń-Gawędziarze skiej, iluż to bywało między sąsiadami miłych gawędziarzy, ludzi z talentem opowieści na wzór Paska, z takim zapasem wesołych konceptów, któremi »dusza ucieszyć się« mogła, że szli w zawody z autorami najdowcipniejszych fraszek i apoftegmatów, Kochanowskiego i Kochowskiego nie wyjmując.

Poza sferę sąsiedzką i towarzyską wychodzą i już w życie publiczne wkraczają dwa najwybitniejsze typy szlacheckie: me-dyator i agitator. Obaj odgrywają wielce ważną rolę w życiu województwa i ziemi, ale podczas gdy pierwszy występuje głównie w prywatnych i rodzinnych sprawach, drugi rozwija swoją Medyator akcyę przeważnie na polu publicznem. Medyator jest to zawsze człowiek z fortuny i nazwiska poważny, spokojny i bezstronny, wielkiego praktycznego rozumu, nieposzlakowanej zacności a przy-tem wielki psycholog szlachecki. Raz lub dwa razy udano się do jego rozjemstwa w jakimś bardzo głośnym i bardzo zawikłanym

sj

SS-?

.-•.Г 1

z- ^V

■ÿ-

s../<

r>,

№«W

Щ&ь

si

■$V

Jÿufi

pj

<.<2

ЙСЙ

ż~/r ^rT.T

I!

'U!,

u«

,4ЙГ11

Mi

v>

In

Et]

i'

/fń

li

i>;,

L.v

Stefano Della Bella i Antonio Tempesta. Grupa orszakowa uroczystych .legacyj polskich.

if

/,fW

T.

fi

f¹ К|щ

lii

fi

u₄ ^

К

/0

\KÓ'«V

■

»

sporze spadkowym, działowym, granicznym, w którym strony nie chciały się uciekać do trybunałów, albo który właśnie dzięki jurystom i trybunałom zabłąkał się w labiryncie prawnym, splątał się jakby w kłąb żmij jadowitych — on tę rzecz desperacką rozpatrzył, rozjaśnił, rozwikłał i mądrze rozstrzygnął, pogodził sprawiedliwie obie strony, zabił proces, i oto od tego czasu już nie ma spokoju, musi jednać i godzić, jest już wojewódzkim arbitrem i rozjemcą w najrozmaitszych i najdrażliwszych sporach, przestaje już być prywatnym człowiekiem, z woli i zaufania braci szlachty staje się jakby instytucyą. Przy wrodzonej skłonności szlachty do pieniactwa, przy niesłychanie przewlekłej procedurze prawnej, przy tej łatwości, z jaką się spór rodzinny zmieniał w skandal, proces w grę osobistych draźliwości, osobista draźliwość w nienawiść, gwałt, zemstę i krwawy odwet — medyatorowie byli prawdziwem błogosławieństwem i nie brakło ich też w żadnem województwie. Drugi typ wielce ważny szła- Agitator checki, agitator i popularysta, miał tylko to wspólnego z me-dyatorem, że tak samo jak tamten musiał być doskonałym psychologiem, znawcą nietylko natury szlacheckiej ale także praw krajowych i stosunków osobistych w jak najszerszym promieniu województwa

i popularysta.

poza tern jednak musiał posiadać przymioty,

Droga do

bez których obywał się medyator; musiał być graczem sejmikowym, dobrym szermierzem na szable i języki, człowiekiem bardzo wymownym, bardzo ruchliwym, do zuchwalstwa otwartym, do obłudy nieszczerym, stosownie do sprawy, sytuacyi, czasu i osoby; pełnym fortelów i sposobów, a przy tern bardzo towarzyskim, sympatycznym, usłużnym i gościnnym. Służył czasem tylko osobom, czasem całym stronnictwom, czasem słusznej, cza- krescytywy sem i niesłusznej sprawie, ale zawsze sobie, bo wzięcie w województwie, wpływ na sejmikach i przy wyborach, szeroka po-

pularność, reputacya skończonego mistrza w grze publicznej, który, jak się to nazywało, »ma activitatem w województwie«, bez którego nic się nie uda, którego musi mieć po swej stronie kandydat do funkcyi, ambitny magnat, nawet sam król niekiedy, torowały drogę do krescytywy, do intratnego wakansu, do senatorskiego krzesła w końcu.

Wzór agita-

Doskonały wzór takiej postaci mamy w Matuszewiczu, da-to,a ' yStl,ty ^owany wprawdzie już z XVI11 w., ale wcale nie anachroniczny w XVII, a może nawet w XVI, wzór tern ciekawszy i tern bardziej pouczający, że człowiek ten sam wybornie opisuje swoją rolę obywatelską i odsłania sekret swojego powodzenia. »Ta bowiem moja maksyma w sejmikowaniu i obejściu się w województwie była — pisze Matuszewicz w swoich pamiętnikach — wszystkim szczerze i ochotnie służyć, krzywd nie pamiętać, i nieprzyjaciołom, gdy się okazya zdarzyła, usłużyć, nawet i udaro-wać, za moje urzędowe actus mało albo nic nie brać, lekko przy-Recepta na jcchać i prędko ekspedyować (był pisarzem ziemskim), aby stro-popuiamość. nofn ejCSpensu nje QZyn\t, kombinować a przy kombinacyi swego

dołożyć. Na sądach i innych zjazdach stół mieć otwarty, winem dobrem nietylko częstować, ale też mocno pić, w czem i swego nie ochraniałem zdrowia, na sejmikach zaś nigdy ad extrema nie przychodzić, głos każdy obserwować, prosić kontradycentów, pretensye ich do starających się o funkcye swemi często pie-niądzmi godzić, słowa punktualnie dotrzymywać; jeśli sejmik doszedł, wspólnie się cieszyć, jeśli nie doszedł, tedy z tymi, co sejmik zepsowali, w zupełnej rozjeżdżać się konfidencyi, którzy bywało do mnie przychodzili, piłem z nimi, weseliłem się w prawdziwej szczerości, ekskuzując ich potrzeby, że to musieli dla swoich przyczyn uczynić, co wszystko prawdziwą mi Miłość w województwie jednało«.

Ale wizerunek tej postaci nie byłby zupełny, gdybyśmy nie dodali jeszcze, że ten gracz sejmikowy i arcymajster intrygi szlacheckiej był także doskonałym aktorem i mimikiem, miał na zawołanie i patos i żart rubaszny, i zuchwalstwo i pokorę, bo całował w brzuch Flemminga, a po nogach Radziwiłłów i Czartoryskich, obrażony zaś pieniał się z nimi zuchwale; że posiadał tę sztukę, którą Włosi tak trafnie określają przysłowiem: ingojar amaro e sputar dolce, bo potrafił śmiać się wesoło, kiedy mu się na płacz zbierało, a płakać, kiedy drwił sobie w duszy; sam też powiada w swoim pamiętniku, że tak się nauczył płakać, że skoro tego dla efektu potrzeba było, »zaraz mi się łzy z oczu lunęły«. Takich wirtuozów, którzy po głowach szlacheckich przebierali jak po klawiszach i panów braci mieli na nitkach jakby łątki jasełek, miała każda ziemia i każdy powiat, tylko że żaden z nich nie zostawił nam pamiętników.

]]].

Co po za towarzyskiem życiem wypełniało swobodne od gospodarskich trudów chwile i stanowiło główną i ulubioną rozrywkę szlachecką, to wszystko da się ująć w te trzy słowa Reja: Konik, char- »konik, chartek, ptaszek«. Sport jeździecki i myśliwski daleko tek, ptaszek sj]njej wiązał się z życiem minionych wieków, daleko głębiej sięgał w obyczaj, bo nie był wyłącznie amatorstwem tylko, popisem, fantazyą, zabawą, jak dzisiaj, ale rzeczywistą, nieodzowną potrzebą, bardzo realnym warunkiem bytu. Już dla tego samego, że każdy szlachcic był żołnierzem i że także po za wojną konna jazda była najzwyczajniejszym, a przy braku dróg niekiedy jedynym środkiem lokomocyi, chów koni i sztuka jeździecka miały pierwszorzędne znaczenie. Cóż dopiero, kiedy do potrzeby, do konieczności na seryo, przybywały amatorstwo i zbytek. Słynęli w Europie Polacy jako jeźdźcy, słynął koń polski, którego rasa Koń polski, zginęła dopiero z końcem XV111 wieku. Chów koni prowadzono na szeroką skalę, stadniny wielkopańskie liczyły po kilkaset, stadniny, a nawet po kilka tysięcy koni i matek, jak np. stada Buczackich w Buczaczu, Ostrogskich, Chodkiewiczów (w dobrach Lachowie-ckich), Sobieskich w Żółkwi, Chreptowiczów i t. d. Jeszcze w ostatnich latach XVI11 w. zażywały wielkiej sławy stadniny

Lubomirskich w Szarogrodzic, Potockich w Humaniu, księcia podkomorzego Poniatowskiego w Stojanowie, Poturzycy i Sokalu. Nawet szlachcic średniej fortuny miewał po kilkadziesiąt koni. Ćwiczenia rycerskie odbywały się zawsze na koniu, ćwi- Zabawy ry-czeń pieszych prawie u nas nie znano; »w piły nie grywamy, jak we Francyi«, powiada Górnicki. Jakie były najzwyczajniejsze ćwiczenia rycerskie, dowiadujemy się od naszych starożytnych pisarzy.

cerskie.

»Na konika wsieść, zbroiczki sobie przypatrzyć — pisze Rej — słudze też na drugiego kazać wsieść, więc tu sobie pomiernie pobiegać, i drzeweczka wziąć, nadobnie sobie z niem poigrać, albo też do pierścionka albo do czapeczki pomierzyć«. Twardowski chwali zręczność w rycerskich igrzyskach młodzieńczego królewicza Alexandra, który dobrze umiał: »jako koniem najechać, jako drzewcem toczyć — ułożyć się w wężyka, do pierścienia skoczyć«, a Piotr Zbylitowski tak opiewa zabawy rycerskie:

Jedni na chyżych koniach do pierścienia skoczą, Drudzy w kole obrotnem na nich kształtnie toczą, Ten z łuku do magierki, ten z ptaszej rusznicy, Ten rohatyną Ciska...

Amazonki

Nie było to wyjątkiem i dziwowiskiem, kiedy i kobiety próbowały się w tych ćwiczeniach. Kryski powiada w Dworzaninie, »że znał białogłowy i są jeszcze żywe, które mieczem, oszczepem, tak dobrze umieją jak mężczyzna który; k’temu na koń ochotnie wsieść i dobrze nim toczyć. Myśliwych pań nie wspominam — dodaje Kryski — bo tych w Polsce pełno«. Kiedy król Władysław IV w r. 1638 w przejeździe do wód bawił na dworze cesarskim w Wiedniu i urządzono tam strzelanie do tarczy o nagrody, za najcelniejsze trzy strzały wzięły premie trzy Polki z orszaku królowej: kasztelanowa sandomierska Kazanowska, wo-

jewodzina łęczycka Leszczyńska i panna Lukrecya Guldenszter-nianka, późniejsza starościna warszawska Grzybowska. Panny Za-wiszanki, córki wojewody mińskiego, wyprawiają się z ojcem na niedźwiedzie, nie boją się srogiego zwierza, a raz nawet śmiało spoglądają w oczy śmierci, od której je ojciec szczęśliwie ocala. Przy badaniu poufnej historyi obyczajów odnosi się nawet wra-f zenie, że kobiety zdrowsze były od mężczyzn i dłużej od nich żyły. Tłumaczyłoby się to skromniejszem życiem a przedewszyst-kiem wstrzemięźliwością w używaniu gorących trunków. Alkohol był jedną z głównych klątw szlacheckiego życia. W pamiętnikach i zapiskach z przeszłości spotykamy się często z postaciami kobiet, które celowały wielką siłą fizyczną; jedną z takich była wojewodzanka Helena Ogińska, panna wielkiej piękności i czarującej gracyi umysłu, która według świadectwa Matuszewi-cza łamała podkowy.

Myśliwstwo.

Myśliwstwo polskie dawnych wieków wymagałoby osobnej monografji; mamy też do jego historyi stosunkowo bogate źródła w literaturze; na tern miejscu jednak poprzestać musimy na kilku tylko rysach. Był w niem jeszcze moment wysoce rycerski, homeryczny; bywało bezpośredniem zwarciem się myśliwca z dziką bestyą, zmierzeniem się dwóch sił, wymagało wszystkich tych warunków fizycznych i moralnych, które rozstrzygają w podjazdowej wojnie a bez których obywa się dzisiejsze polowanie: wielkiej przytomności umysłu, wielkiej siły fizycznej, wielkiego hartu zdrowia i wielkiej odwagi osobistej. Niebezpieczeństwo dodawało mu groźnego uroku, tak ponętnego śmiałym duszom; nastręczało emocye, po które się dzisiaj jedzie do indyjskich dżungli lub na afrykańskie pustynie. Roił się jeszcze w nieprzebranych, prawie dziewiczych, bo nietkniętych siekierą spekulanta puszczach zwierz gruby: dzik, łoś, żubr, ryś, wilk, niedźwiedź, a szło

\

b

î.

is

,

fc

iA\vt\-

Ł

Щ

Ш

*ÊR

■Я?

%

»I

m

v ~,

"Иш

4    •

V

iss?.

4\

\

У

. ?

s

H

У

O

!, a

m

il

f

ШХ

a

m

m

rsr

У

L

Р,.Ж

ш

u 1

ES

ж

K

V*

Egâ,

MÊë.i

— тЛ

H

Lï

iÄ\' J

«tjy. I

J

S

V

TJ

gL

M

P?

и

L

i î?

и

LU

V.

\

•гг:

Äs

Sä

r>;

Ü

№

LU®

~

s

L4M5r

ü^⁴

Stefano Della Bella i Antonio Tempesta. Grupa orszakowa uroczystych legacyj polskich.

Él\

W*

«

%

:

и

332

■

■<

у

О

- л;

się nań z toporem, oszczepem, kordelasem, do późnych nawet czasów z łukiem, bo niekiedy pewniejszy bywał od krzoskowego półhaka o krótkim i niepewnym bardzo strzale, który raz wypalony nie miał już nawet wartości dobrego kija; wracało się też z dobrze zasłużoną trofeą, ale często i na marach.

Sokolnictwo

Ceny

sokołów.

Było wiele rodzajów myśliwstwa: z ogarami, z chartami, z obławą, z sieciami, z sokołami. Najoryginalniejsze i najponętniejsze może było dla łowieckiej fantazyi sokolnictwo, t. j. polowanie z ptakami, uchodziło też w całej Europie za najszlachetniejsze. Nie było tak przystępne jak każde inne, wymagało wiele cierpliwości, trudu i kosztu. Do ptaków łowczych zaliczały się orły, kro-gulce, jastrzębie, sokoły, rarogi a także i sowy. Krogulec i sokół brały już oprócz kuropatw duże ptaki, jak kaczki, żurawie, dropie, cietrzewie; jastrząb porywał się także na zająca, raróg i orzeł »chwytały ptaki by największe, nawet zwierza ziemnego biły, jako liszki, sarny i dzikie kozy«. Jan Chryzostom Pasek, słynny z daru ułaskawiania dzikich zwierząt i ze swego myśliwstwa, o którem sam się wyraża, że było z podziwem ludzkim, obok właściwych sokołów miał także drzemliki, kobuzy i kruki, »co do berła chodziły, kuropatwy i zające zalatywały«. Wyćwiczenie sokoła czyli t. zw. po łowiecku »unoszenie« było osobną, wielce »unoszenie«, trudną specyalnością i sztuką; celowało w niej w XVI wieku wielu Polaków, jak np. wojewoda poznański Janusz Latalski, który miłował się w sokolnictwie na wielką skalę i słynął z tego na wszystkich dworach europejskich. Cesarz Ferdynand ] do niego udawał się po sokoły. Za dobrego ptaka łowczego płacono stosunkowo bardzo wysokie sumy. Król Stefan Batory płacił sumę równą wartości 1 20 korcy pszenicy za sokoła albo dawał parę koni lub trzy karmne woły — a więc cena przenosiła

2000 koron dzisiejszych. Jeden z poetów XVII w., uderzając na zbytek w myśliwstwie, mówi:

Nic to dziś za legawca dać i sto czerwonych,

Za charta i pięć brogów dobrze nałożonych,

Za wyżła koń turecki; tucznych kilka wołów Za krogulca; woźniki za parę sokołów.

Podróże.

Ruchliwość

szlachty.

Wiemy już z jednego z poprzednich rozdziałów, że dom szlachecki był poniekąd osobnym, okrągłym, niezawisłym światem. Już z tego względu, a tembardziej wobec niezmiernie trudnych warunków komunikacyi zdawałoby się, że szlachcic wyruszał z domu tylko z ważnej bardzo potrzeby, tylko z ostatecznej konieczności nawet. Tak przecież nie było. Wiemy od cudzoziemców, którzy zwiedzali Polskę w XVI i XVIJ wieku, jak np. od cytowanego już towarzysza kardynała Commendoniego (1565), że szlachta była w ciągłym ruchu do krewnych i do przyjaciół i że nie odstraszała jej nawet stumilowa odległość od podróży bez słusznej potrzeby. Warszewicki przytacza przypowieść niemiecką, według której całe życie Polaka upływa na trzech rzeczach: deklamacyi, hulance i podróżach (declamationes, comessationes et profectiones quotidianae); Kromer powiada o swoich współczesnych: complures libenter peregrinantur, a Francuz Laboureur nazywa Polaków le plus grands voyageurs de l'Europe. Potwierdzają nam tę skłonność do podróżowania bez potrzeby i rozumnego celu nasze własne źródła literackie i pamiętnikowe* w których »szlachcic przewoźny«, podróżujący »rzemiennym dy-okazye i po- szjem<(> należy do gęstych figur codziennych. Było zresztą dość

okazyj i potrzeb, zwyczajnych i nadzwyczajnych, które zniewalały zadomowionego nawet szlachcica, t. zw. domarada czyli legarta do wyprawienia się w dalszą drogę. Wymagały tego interesa rodzinne, bo jakkolwiek trzymać się lubiono w Polsce przysłowia:

trzeby podróży.

1(1

a

?

г

ж

y

3'

гм

P:

II'

i

V

^ .

a

и

11

I]

w

tl.

11’

gUîi,

ti^

I

I

Щ

Ł

Л.

v>

H

/

t

'7;

IH

u\

$

^>3

i

X

.-.

■ f

и

‘ ►

(I

.-'■

Ш

P .

У1

Sfft

u

i*

!

‘ I

ШУЙ

1!.'

i-'.

88

Bö?

\

*Д

ł

/4

sM

1Ш

MW

Iff*;

• *1

a

Я;

¹ ф':

г*

4s.

5аиЬ1з

.10

С :

к

s

W⁴

л

i

iii

Л

i ii

и

i'l

ач

ад

dl

И

ш

Л

I

là

;

|ь

и

Stefano Della Bella i Antonio Tempesta.

/

J

Grupa orszakowa uroczystych legacy] polskich.

>.

i

Ц0Л

(ff

!

У

✓

IV¹

kV

ч

^0Г/^

«■sear

»

3

lii

> Äj

ys

к

JmA

:

ч

Г- ‘

.'; Л

Ю

i

jJ/F- --_

У

m

л

lł

I

ai

r

l!

bpJFPiUH

■

->л

; ..Æi

(( К 71А TC Ó V/

V WfeehnjSÎ^

»

»sprzedawaj konie daleko ale żeń się blizko«, kojarzyły się małżeństwa między osobami z dwóch najdalszych od siebie województw: wymagały interesa prawne, majątkowe, troska o zdrowie i o wychowanie dzieci, a w końcu i rzeczy obywatelskie, publiczne.

kwerele.

Najbliższym celem podróży bywała stolica województwa lub pierwsze z brzegu znaczniejsze miasto z grodem, zaś Lublin i Piotrków jako stolice trybunalskie, Kraków i Warszawa jako stolice królewskie. Gdańsk i Toruń jako główne ogniska handlu rolnemi płodami wymagały już dłuższej podróży i dłuższego pobytu. Najzwyklejsze bo najczęściej potrzebne były jazdy do grodu, na kwerele i roczki sądowe, bo nie było prawie szlach- Gród, roczki, cica, któryby nie chadzał do prawa, nie potrzebował oblatować jakiegoś przywileju, munimentu, intercyzy; aktykować czegoś ku wiecznej rzeczy pamięci, obdukować, manifestować się lub protestować. Roczki i kwerele sprowadzały do grodu liczną szlachtę, sejmik i okazowanie bywały już wielkiemi zjazdami. Sejmiki po- Sejmiki, łączone z wyborami posłów na sejm i deputatów do trybunału, były pierwszą szkołą polityczną szlachcica, szeroką areną dla warchołów, polem popisu dla wszystkich statystów i reformatorów Rzptej — a któż nim nie był? — główną krynicą infor-macyj z całej Polski a nawet z całej Europy, gdzie naiwny szlachcic zaczerpnąć mógł zapasu nowinek, plotek i anegdot, wystarczającego na dwanaście miesięcy; wielkim rautem województwa, najwalniejszą okazyą do zwady i biesiady—wracał też z sejmiku szlachcic niekiedy mądrzejszy i pewniejszy siebie niż wyjeżdżał, częściej atoli i niemądry i niecały, z ciężką głową a lekkim mieszkiem, nierzadko z utratą ucha, palca i z plastrem na głowie.

Sejmik był zjazdem obywatelskim i politycznym, okazowanie Okazowama. zjazdem rycerskim. Na okazowaniu czyli lustracyi szlachta obowiązana była stawić się pod grzywną zbrojnie, a kto mógł, także

z pocztem; pod wodzą kasztelana lub innego urzędnika w jego zastępstwie odbywał się przegląd niejako wojskowy. Nie całe województwo zbierało się razem na okazowaniu; każda ziemia miała osobne wyznaczone ku temu miejsce; szlachta np. województwa ruskiego odbywała lustracye zbrojne we Lwowie, pod Sądową Wisznią, pod Haliczem, pod Sanokiem i pod Samborem, a więc w pięciu rozmaitych miejscach, zjazd tedy bywał daleko bardziej lokalnej i partykularnej natury niż na sejmiku. Okazowania miały też daleko mniej powabu dla szlachty; nie było na nich senatorów, nie było oratorskich popisów, nie było politycznych nowin i plotek, nie było petitów o wakanse, dona-cye, myta i t. p., tedy chociaż chodziło tu o cel bardzo szlachetny, bo o demonstracyę pogotowia w obronie ojczyzny, o stwierdzenie rycerskiego zawołania, szlachta nie bardzo chętnie spełniała ten obowiązek, wyruszała na pole popisu tak nielicznie i tak niepokaźnie, że w końcu ze wstydem ale bez szczerego zamiaru poprawy sama przyznawała w laudach sejmikowych, »iż okazowania żadnego Rzptej pożytku nie przynaszają, a raczej per abusum pośmiechowiskiem jakiemś są« i albo zreformowane albo zniesione być winny.

'Irudności

podróży.

W każdą dalszą niż na sejmik drogę, a niekiedy nawet i na sam sejmik, jeżeli się mieszkało daleko od miasta, w którem się odbywał, wybierano się tak, jak się dziś już nie wybieramy za dalekie morza. Nawet miernej fortuny szlachcic, jeśli mu wiek lub zdrowie nie pozwalały odbywać podróży konno, podróżował małą karawaną. Kolebka dla pana, kareta dla pani, wóz z kuchnią, wóz skarbny na pościel, garderobę, serwis podróżny, kilka luźnych koni w rezerwie, gromadka czeladzi — to wszystko już składało się na wcale pokaźny tabor, bez którego przecież dla bezpieczeństwa i wygody obejść się było niepodobna. Cóż do-

m

*

«

№

I

«

i,

uw

к

%

%

ж/

Г.5

т

«

v*mm

4

R

Si

1

Sit

к

Ш

s

Ff

r*J

1

h

г

Ml

ж

L .

Ч

fä

Æl

В

M

Г J

m

а

w

№

f

m

3

8

•s

Stefano Della Bella i Antonio Tempesta. Grupa orszakowa uroczystych legacyj polskich.

ш

M

а

/

/

MF

SÎ

в

Я

*

W

Ул

Й

гм

r

'1

п

&

•1

»

-3

■чя

3

л

‘

$

iL.

; Г /

p

1

i

ря

w.!

V

л

1

ч

л

i

i

z

fi

wm

^ßC'UK».

к:.:Д0х

piero, kiedy się wybierał w drogę magnat, zwłaszcza kiedy jechał na sejm, na zjazd jaki uroczysty, na elekcyę, koronacyę lub gody królewskie do stolicy i musiał zabierać z sobą wszystkie splendory swego stanu, zbroje, szaty, klejnoty, srebra; prowadzić z sobą dworzan i milicyę. Na każdą choćby najkrótszą podróż wyprawiał się wojewoda kijowski Wasyl Konstanty Ostrogski z całym kredensem sreber stołowych, woził z sobą trzy tuziny złocistych półmisków, kilka tuzinów talerzy półzłocistych lub także całozłocistych, kilka tuzinów talerzy białosrebrnych, sześć mis olbrzymich rozmiarów, kilka tuzinów łyżek, dużą wannę srebrną z złocistemi obręczami, nie wyliczając flasz i kubków i t. d., a była to tylko cząstka tego, co wieziono za podróżującym panem. Bogusław Radziwiłł (1665 r.) pisze do swojej narzeczonej, »że choćbym incognito do Mitawy przyjechał, tobym przecież musiał mieć 1000 koni i ludzi z sobą, tobym razem całą Mitawę wyjadł«. Podróż ks. Michała Radziwiłła do Austryi i Włoch, podjęta w r. 1674 w missyi dyplomatycznej kosztowała 744.000 zł., i zjadła subsydya papieskie, udzielone Rzptej. Po drodze zastawiać musiano klejnoty, rzędy, ozdoby stroju, jakiej zaś był wartości ten aparat kostiumowy, o tern da nam wyobrażenie fakt, że na zastawy te otrzymano przeszło 200.000 zł., a przecież nie wszystko zastawiono. Z rzadkiej dziś broszury Stanisława Czer-nieckiego, kuchmistrza i dworzanina Stanisława Lubomirskiego, dowiadujemy się szczegółowo, z jakim monarszym przepychem i z jakim tłumem dworzan, czeladzi i milicyi podróżował ten magnat. Najpierw, na pięć dni przed wyjazdem samego pana, wyruszał oddział piechoty nadwornej węgierskiej, na drugi dzień wyruszała stajnia z końmi wozowemi i wierzchowemi, na trzeci dzień muzyka, na czwarty myśliwstwo, a piątego dnia ruszał dopiero sam Jegomość z »poważnym a okrytym dworem«. Przed

Tabor

podróżny.

Orszaki

magnackie.

karetą jechał oddział srebrnych kozaków, tak nazwany od srebrno-litych kostiumów i srebrem oprawnej broni, za karetą oddział dragonji. Długi szereg koczów wiózł nareście świtę dworską, towarzyszącą panu swemu w podróży.

Zbytek w podróży.

Zbytek ten nie ustał i w XVI11 wieku; nieprzeliczony szereg sześciokonnych bryk, wozów skarbnych, kuchennych, kredensowych, piwnicznych, karet z damami, konnych dworzan, rezydentów, adjutantów, przeciągał drogą, kiedy ks. Adam Czartoryski zmieniał miejsce pobytu; podróż z Puław na Wołyń odbywała się w 400 koni i 14 wielbłądów. Kiedy w r. 1778 książę Karol Radziwiłł wjeżdżał do Lwowa, poprzedzała go cała karawana wielbłądów i jucznych mułów; podróż Szczęsnego Potockiego z Tulczyna do Lubomia, odbyta w r. 1792 z całym aparatem magnackim, kosztowała według dochowanego rachunku 372.000 zł.

Zaprzęgi.

Brak dróg bitych i bezpiecznych wymagał najmniej trzech lub czterech koni do każdej karety, ale zbytek wymagał w dwójnasób tyle, co potrzeba. Nawet po równej drodze i w porach roku, kiedy i najgorsza była sucha i twarda, nawet na bardzo małą odległość, dla samej wystawy tylko zaprzęgano do powozu po sześć i ośm koni. Klonowicz, który w swoim Worku Judaszowym nieśmiało tylko zaczepia o wybryki wielkopańskie, »bo strach o lwiej skórze pisać«, bardzo dosadnie maluje ten rodzaj zbytku :

1 animusz to lichy, poszedł na prostaka, Który tysiąca osób nie trzyma orszaka,

A już swego szlachectwa wiele ten uroni, Komu woza nie ciągnie processya koni. Już teraz tuzem jeździć i kwatrem i dryją, Tylko owym należy, co żebractwem żyją.

] owszem, chociaż tracim, dobrowolnie giniem, Nie godzi się nam jeździć, jeno szkap tuzinem.

Malowanie

koni.

do syza.

Z tą całą wystawą szedł w parze przepych w doborze i cenie koni cugowych, zwanych dawniej Woźnikami, w karetach i uprzężach; wszystko to ociekało srebrem i złotem. Jak już wspomnieć mieliśmy sposobność, dla większego efektu malowano nawet konie; do kotczów wspomnianego już Stanisława Lubomirskiego zaprzęgano białe konie, których grzywy i ogony po-farbowane były na czerwono. Były rozmaite rodzaje powozów: Rodzaie r°-kotcze, t. j. wozy obszerne, juchtami obite, obwieszone kobiercami, których »ad minimum musiało być sześć«, brożki, rydwany, karety, kolasy, kolebki i t. p. Wybijano je kosztownemi mate-ryami, ozdabiano zJoceniem, rzeźbą, poklatami czyli poponami na srebrnych gałkach i t. d.; piorunuje też Rej na »owe rozliczne a dziwnie przyprawne kolebki z wywieszonemi kobiercy, z altem-basowemi wezgłowiami, z szkarłatnemi poponami, z pozłocistemi lewki«. Były rozmaite sposoby zaprzęgania koni i rozmaite spe- od esa a¹ cyalne na to nazwy, z których już kilka poznaliśmy z przytoczonego powyżej wierszyka Klonowicza: jeździło się syzem, kwa-trem, dryją, tuzem i esem; syz oznaczał zaprząg sześciokonny, kwatr czterokonny, dryja trzykonny, tuz parokonny, es jednokonny ¹). Miernej fortunki szlachcic, jeśli go nie opętał duch próżności, jeździł skromną kolasą i brał sobie za wzór pana podczaszego krakowskiego Wacława Potockiego, który tak opisuje swój własny ekwipaż:

Zbytek w podróży.

Zaprzęgi.

karetą jechał oddział srebrnych kozaków, tak nazwany od srebrno-litych kostiumów i srebrem oprawnej broni, za karetą oddział dragonji. Długi szereg koczów wiózł nareście świtę dworską, towarzyszącą panu swemu w podróży.

Zbytek ten nie ustał i w XVIII wieku; nieprzeliczony szereg sześciokonnych bryk, wozów skarbnych, kuchennych, kredensowych, piwnicznych, karet z damami, konnych dworzan, rezydentów, adjutantów, przeciągał drogą, kiedy ks. Adam Czartoryski zmieniał miejsce pobytu; podróż z Puław na Wołyń odbywała się w 400 koni i 14 wielbłądów. Kiedy w r. 1778 książę Karol Radziwiłł wjeżdżał do Lwowa, poprzedzała go cała karawana wielbłądów i jucznych mułów; podróż Szczęsnego Potockiego z Tulczyna do Lubomia, odbyta w r. 1792 z całym aparatem magnackim, kosztowała według dochowanego rachunku 372.000 zł.

Brak dróg bitych i bezpiecznych wymagał najmniej trzech lub czterech koni do każdej karety, ale zbytek wymagał w dwójnasób tyle, co potrzeba. Nawet po równej drodze i w porach roku, kiedy i najgorsza była sucha i twarda, nawet na bardzo małą odległość, dla samej wystawy tylko zaprzęgano do powozu po sześć i ośm koni. Klonowicz, który w swoim Worku Judaszowym nieśmiało tylko zaczepia o wybryki wielkopańskie, »bo strach o lwiej skórze pisać«, bardzo dosadnie maluje ten rodzaj zbytku :

1 animusz to lichy, poszedł na prostaka, Który tysiąca osób nie trzyma orszaka,

A już swego szlachectwa wiele ten uroni, Komu woza nie ciągnie processya koni. Już teraz tuzem jeździć i kwatrem i dryją, Tylko owym należy, co żebractwem żyją.

1 owszem, chociaż tracim, dobrowolnie giniem, Nie godzi się nam jeździć, jeno szkap tuzinem.

Malowanie

koni.

wozów.

Od esa aż do syza.

Z tą całą wystawą szedł w parze przepych w doborze i cenie koni cugowych, zwanych dawniej Woźnikami, w karetach i uprzężach; wszystko to ociekało srebrem i złotem. Jak już wspomnieć mieliśmy sposobność, dla większego efektu malowano nawet konie; do kotczów wspomnianego już Stanisława Lubomirskiego zaprzęgano białe konie, których grzywy i ogony po-farbowane były na czerwono. Były rozmaite rodzaje powozów: Rodzaie po-kotcze, t. j. wozy obszerne, juchtami obite, obwieszone kobiercami, których »ad minimum musiało być sześć«, brożki, rydwany, karety, kolasy, kolebki i t. p. Wybijano je kosztownemi mate-ryami, ozdabiano zJoceniem, rzeźbą, poklatami czyli poponami na srebrnych gałkach i t. d.; piorunuje też Rej na »owe rozliczne a dziwnie przyprawne kolebki z wywieszonemi kobiercy, z altem-basowemi wezgłowiami, z szkarłatnemi poponami, z pozłocistemi lewki«. Były rozmaite sposoby zaprzęgania koni i rozmaite spe-cyalne na to nazwy, z których już kilka poznaliśmy z przytoczonego powyżej wierszyka Klonowicza: jeździło się syzem, kwa-trem, dryją, tuzem i esem; syz oznaczał zaprząg sześciokonny, kwatr czterokonny, dryja trzykonny, tuz parokonny, es jednokonny²). Miernej fortunki szlachcic, jeśli go nie opętał duch próżności, jeździł skromną kolasą i brał sobie za wzór pana podczaszego krakowskiego Wacława Potockiego, który tak opisuje swój własny ekwipaż:

Niech kto mosiężne szory, złocone karety Sprawia, niech sprzęga fryzy; fory sie, stangrety Karmi, stroji; pachołkom srebrne kuje pasy, Mnie w półszorek zaprzęże parę do kolasy Raźny Maciek w siermiędze, drugiego Bartosza, Żeby, gdzie źle, zatrzymał, chowam od łogosza.

Podróże za granicę.

naukowy.

Zły wpływ podróży.

Chęć do podróży nie poprzestawała na własnym kraju. Obowiązek legacyjny w służbie Rzptej i chęć pozyskania wiedzy, do czego w ojczyźnie nie było dostatecznych środków, były pierwotnie jeśli nie jedynym, to w każdym razie głównym powodem podróży, dopiero z biegiem czasu do tej poważnej pobudki przybywa żądza egzotycznych, czysto materyalnych przyjemności Cd i moment awanturniczy. Cel naukowy wiódł z początku prawie wyłącznie do Włoch, do Padwy, Bononji, Rzymu, później, a zwłaszcza w XVII wieku, zaczęła się młodzież szlachecka udawać do Niemiec, do Francyi i Niderlandów. Potrzebę poznania obcej a wyższej cywilizacyi bardzo wcześnie odczuwano w Polsce, umiano też należycie oceniać pożytek rozumnie odbytej podróży. Nawet Rej, domator, cały obrosły mchem polskim, doradza dalekich podróży młodemu szlachcicowi, »aby się wżdy nie wyrwał lada jako wilk z sieci«, albowiem »nadobna to jest rzecz młodemu człowiekowi do cudzych się krajów przejeżdżać, a tam się ukazać, jakoby sobie i ojczyźnie swej lekkości nie uczynić«; każe się jednak starać o to, aby młodzieniec »nietylko z poskoczki, z perfumowanemi rękawiczkami, z pstremi kabatki do domu przyjechał«. Z przestróg tych wnosić można, że już za czasów Reja podróże często wypadały bez pożytku dla umysłów a z wyraźną szkodą charakterów. Potwierdza to tyle późniejszy Jakób Sobieski, który mówi o podróżujących Polakach, że »sroga ich rzecz, co cielętami przyjeżdżają do cudzej ziemi

u.

-г

ra

.i

f'i

а:

iii

,'.v;

■ш

; /Y;

Ша

Stefano Della Bella i Antonio Tempesta. Grupa orszakowa uroczystych legacyj polskich.

\V

II

II

VH‘łe ehn'i^ÿ

a wyjeżdżają z niej wołami«; potwierdza późniejszy od niego Andrzej Maxymilian Fredro, który ubolewa, »że więcej występków z obcych krajów wywozimy niźli nauki, więcej lekkości niżeli grzeczności«; potwierdzają to w końcu wszyscy moraliści XVI11 wieku, a także cudzoziemscy obserwatorowie obyczajów polskich, np. Vautrin, który powiada nawet, że »jeśli duch pa-tryotyczny wygasł w Polsce, to główną tego przyczyną były podróże«. Istotnie zdarzały się liczne przykłady — a cytowany u góry Fredro miał je w własnej rodzinie — że młody człowiek zamiast nauczyć się zagranicą karności i poszanowania prawa, a więc cnót, któremi górowały nad Polską takie kraje, jak np. Francya lub Niderlandy, zamiast przejąć się wyższą umysłową i obyczajową kulturą, nabierał niejako tylko apetytu do swawoli po zagranicznym poście i pozwalał sobie w domu tern szerzej na to, czegoby sobie bezkarnie nie mógł pozwolić zagranicą. Hetman Stanisław Żółkiewski nie radzi żonie wysyłać syna zagranicę, bo ztamtąd »zgoła rzadki z czem dobrem przyjedzie«.

ze mo-tywa podróży.

Z drugiej strony nie brak przecież wskazówek, że na cele wyżS podróży zapatrywano się bardzo poważnie i że dalekie kraje nie nęciły jedynie swawolnej fantazyi i pustej ciekawości, ale pociągały ku sobie wysoką kulturą, klasyczną reminiscencyą, wielką tradycyą przeszłości; że nie brakło umysłów, w których dalekie a historyczne ziemie budziły tęsknotę realnego niejako zetknięcia się z tern, co idealnie posiadła już dusza. Jakże pięknie mówi Orzechowski o podróżach Jana Tarnowskiego: »Chrześciańskie i pogańskie kraje przechodził, przez bystre dunaje i burzliwe morza pływał, w morzu i ziemi szukając godności wielkiemu człowiekowi przyzwoitej, i jeżdżąc, chodząc, pływając, nie oparł się, aż na Synaj górze, oblanej krwią Pańską; Aleksandryę, Atlantę i wszystek Egipt, miejsce pamiątkami staroświeckiemi na

dobne, przechodził, Ateny uczone widział, w Rzymie się Stolicy Apostolskiej pokłonił, a ztamtąd do Hiszpanji pojechał«. — »Trzykroć-em oceanie, twoje widział brzegi«, woła Stryjkowski i niejako z radośną dumą, że mógł fizycznem okiem oglądać to, co dotąd widział tylko okiem duszy w mistycznej dali przestrzeni i wieków, opiewa swą podróż po klasycznych stronach:

Ich strona idealna

Gdzie Leander do Hery swojej śmiele pływał,

A z nią wspólnej miłości i śmierci zażywał,

1 gdzie król perski Xerxes most przez morze stawił, Przez który zbrojnych siedmkroć set przeprawił,

1 gdzie w Termopilskich porażony skałach,

1 gdzie w małej po morskich -łódce uciekł falach,

1 gdzie Jazon do Kolchim przez morze żeglował, Gdzie złotej wełny dostał, o którą pracował,

Gdzie Parnassus, Helikon, Hipokren przesławny, Które Muzom uczonym poświęcił wiek dawny, Gdzie Grekowie i Trojanie toczyli bój srogi,

1 gdzie Ulisses błądził ustąpiwszy drogi.

Fantazya

Zanim się rozmogło w Polsce zamiłowanie podróży po za granice kraju bez ściśle określonego celu, podróży z ciekawości, dla wrażeń, dla rozrywki, dla eklektycznych jakichś korzyści cywilizacyjnych, szukanych to szczerze, to pozornie tylko, zanim przyszło do podróży dla samej podróży, szanowny cel i poważny, z góry powzięty zamiar, nadawał podróżnikom polskim pewną dostojną cechę obowiązku, misyi, energii moralnej. Niebezpieczne obowiązek poselstwa na Wschód, do Turcyi i Tatar, wyprawy dyktowane miłością chrześciańską lub rodzinną dla wykupienia ofiar jasyru, missye dyplomatyczne na dwory europejskie, pietyzm religijny, budzący nieprzepartą tęsknotę do progów apostolskich i do świętych miejsc biblijnych, pomijając już na tern miejscu dalekie wy-

prawy kupca krakowskiego i lwowskiego, który per mare, per saxa, per ignes gonić musiał za zyskiem, i żołnierza polskiego z professyi, jakiego typ doskonały skrystalizował się niejako w Lisowczyku, co »chodził ziemią, po której podobno końska nie deptała noga« — oto wszystko, co bywało pobudką i treścią a także zasługą i chwałą podróży. Przybywają dwa potężne, Now« ogólno-ludzkie czynniki ruchu dusz i umysłów, dwa prądy bijące o Polskę fluksem i refluksem: humanizm i reformacya, zbliżają oddalone dotąd horyzonty, dają namiętność duszy, otwierają i ścielą nowe gościńce do obcej ziemi — rodzi się europejski Polak• Krzysztof Szydłowiecki, Radziwiłł Sierotka, dwaj Łascy, Warszewicki, Hozyusz, Krzycki, Dantyszek, Tomicki, Reszka, Kromer, Rozrażewscy, Chodkiewicz, Morsztynowie, Nowodworski, Arciszewski, Kleczkowski i tylu innych — jeśli w ogóle uchodzi zestawiać obok siebie nazwiska tak różnej wagi i tak odmiennego znaczenia — to reprezentanci tych rozmaitych prądów i pobudek, które prowadziły w szeroki świat pozapolski. Zmysł awanturniczy w wielkim stylu i z wielkim horyzontem, heroicznej miary wyobraźnia, rwąca się z realnej ciasnoty miejsca i bytu jakby do fantastycznych światów współczesnego Aryosta, stwarza i w Polsce typy, którym jak Kolumbowi il mondo è poco. Wojewoda sieradzki Stanisław Łaski, prawdziwy globtrotter XVI w., przebiega Włochy, Niemcy, Francyę, Hiszpanię, Węgry, Turcyę, zapuszcza się w głąb Azyi i Afryki, opiewany w osobnym łacińskim poemacie Holtorpiusa (1548 г.), со Яето carmine opisał jego podróże: vagus immensum Lascius quaecunque per orbem vidit.

czynniki moralne.

Moment

awanturniczy.

Jaka szkoda, że żaden z tych Polaków XVI w., o których Brak opisów

podróży.

z drugiej ręki mamy wiadomość, że odbywali dalekie podróże pełne przygód i niezwykłych doświadczeń, nie zostawił nam

pamiętnika — szkoda nic dla opisu obcych krajów i ludzi, jaki by zawierał, ale dla tego, coby nam malowało samego autora i wewnętrzną, czynną relacyę jego samego, jako człowieka swojej pory i swojej rasy, do obcej cywilizacyi, bo to właśnie stanowiłoby bogaty materyał psychologiczny i obyczajowy. Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska jako źródło historyczne lub jako obraz obcych krajów niewiele mają wartości, ale jako wizerunek polskiego szlachcica i żołnierza są pierwszorzędnym dokumentem, którego nam pozazdrościć mogą inne literatury europejskie Przygody XVII w. Znane nam tylko fragmentarycznie trudne i w przygody bogate legacye takiego Andrzeja Taranowskiego, człeka »wielkiej przezpieczności i wielkiego serca«, za jakiego był uważany przez współczesnych; dziwne i awanturnicze koleje kasztelana wojnickiego Jana Tęczyńskiego, jakie przebywał w Hiszpanji, opowiedziane niejasno i niedołężnie przez Paprockiego; podróże zagraniczne Jana Szczęsnego Herburta, osłonięte w jego auto-biografji maską zagadkowych alluzyj i szarad; pobyt Bogusława Radziwiłła za granicą przed r. 1648, tak pełny obozowych przygód, pojedynków i przepraw jakby romans di cappa e di spada — gdyby zostały były opowiedziane przez nich samych z narracyjną łatwością Paska, coby to było za źródło do charakterystyki polskiej natury, jej indywidualizmu i energji pod obcem a szerokiem niebem, na porównawczem tle współczesnej europejskiej kultury!

podróżników.

Legacye.

Zachowały się nam wprawdzie liczne opisy legacyj do rozmaitych dworów europejskich, są to jednak relacye przeważnie oficyalnej natury; sam już zresztą dyplomatyczny i uroczysty charakter takich missyj ścierał z sprawozdań barwę indywidualną, wykluczając z nich wszystko, co było osobistem wrażeniem lub prywatnym epizodem. Jest także inny powód, że nie znajdujemy

г-;

%!

Г,

л*

,2

|v

>\

gJN

4 71

rf

>?

Ша

r':''

/7

ЯвК^

■.

IM

&CS

Г-

~ .Лг%

У*

vV^fT'r-

is

{wS-JL&Ą

rV^4j

>’

=^7*5

|№ 3£f

J

.Тл

йДНВ

■■nffiriff

w-:»«)

■*.^ _

J*

Wggs

ЕЕ

^ 'I «ТГ

(I

Stefano Della Bella. Husarz Polski.

-,

лк.

w nich tego, czego przede wszy stkiem szukać zwykł historyk czasów i ludzi. Każda taka legacya polska, olśniewająca swoją ich świetność, zewnętrzną, a dla stolic zachodu także bardzo egzotyczną świetnością, uderzająca nadto cudzoziemców nadspodziewanie Wysokiem wykształceniem swych głównych członków, ich znajomością języków i ich uczoną cycerońską swadą, wywoływała nietylko admiracyę tłumu, ale także wielce pochlebną opinię dworu i dostojników miejscowych, a tym sposobem posłowie zanadto się czuli przedmiotem obserwacyi, aby sami także mogli bezstronnie obserwować i porównywać, a tern samem wejść niejako w bezpośrednią ściślejszą relacyę z nowym dla nich a tak pouczającym światem. Nikomu z licznych członków tych missyj nie imponuje zagranica swoim dobrobytem i kulturą; wracają jakby utwierdzeni w przekonaniu, że polska pszenica i polska szabla więcej warte od handlu, przemysłu i sztuki, że inne narody tak się mają do Polski jak kupiec lub rzemieślnik do wielkiego pana, który ich płaci, bo sam tak nizką czynnością bawić się nie raczy. Wszakże i rozumny nasz Rej z tego samego zdaje się za- Bezpłodność patrywać stanowiska, kiedy powiada, że »wiele jest krain i królestw co (na Polskę) robią jako za dzień kmiotkowie, a tu wszystkie swe prace podawają; a ztąd żywności swych, innych rzeczy szukając, nabywają, a my Polacy za małą pracą a za ma-łem staraniem ich kosztownej pracy a ich robót z rozkoszą sobie używamy«.

wrażeń.

Do bardzo rzadkich wyjątków należy taki Jan Zawadzki, który jadąc w r. 1633 w dyplomatycznej missyi do Anglji a patrząc w Amsterdamie na lasy masztów okrętowych, na ruch handlowy, na bogactwo i pracowitą skrzętność ludności, woła z westchnieniem: »Oby i u nas to wszystko widzieć można!« Natomiast wielu jest takich, co wracają z utwierdzoną illuzyą

wyższości, bo biorą miarę porównania z siebie a nie ze swego wyższości, kraju. Zapominają, że wiedzą, znajomością języków, dostojnością form zewnętrznych, wysoką kulturą indywidualną, równającą ich z całą współczesną arystokracyą umysłową Europy, a w końcu całą stylowością swoich osób, czem wszystkiem górują nad dostojnikami i dworakami zagranicy, należą do licznych wprawdzie wyjątków w swojem własnem społeczeństwie, ale zawsze do wyjątków. Jerzy Ossoliński niemal z pogardą patrzy na pracowitych i walecznych Holendrów: »rusticitas pysznego chłopstwa, t. j. panów tam gubernujących«, jak się wyraża, budzi w nim tylko dumne uczucie wyższości. Stefan Pac, towarzysz podróży królewicza Władysława (r. 1624), ślepy jest na wysokie cnoty Szwajcarów i oburza się bardzo familiarnością, którą »to chłopstwo sobie uzurpowało«. Krzysztof Opaliński, poseł po Maryę Ludwikę, na balu wydanym na cześć jego legacyi przez królowę francuską, spogląda obojętnie i jakby z pewnem lekceważeniem na kwiat arystokracyi francuskiej: avec peu d’admiration, jak się wyraża zgorszona tern pani de Motteville. Młody Jędrzej Załuski, późniejszy kanclerz i biskup, który z missyi swojej do Madrytu, dokąd odwoził insygnia Złotego Runa po zmarłym królu Michale, pozostawił nam pamiętnik wprawdzie pisany po łacinie ale mimo to pełny kolorytu i osobistego akcentu, podziwia pałace i rezydencye, unosi się nad katedrami Grenady, Sewilli, Korduby, Toleda, ale z politowaniem patrzy na dostojników hiszpańskich i portugalskich, ludzi grubego umysłu, z których jeden mniema, że Polska to jakieś duże miasto, oblęgane właśnie przez Tatarów, i nie wie, czy Anglja leży w Londynie, czy też Londyn w Anglji, »prostak, którego nazwiska nie chce wymienić, żeby mu wstydu po świecie nie narobić«.

¹

Terminologia ta wzięta jest z gry w koście, a mianowicie z liczby oczek, które każda z płaszczyzn sześciobocznej kostki wykazuje. Płaszczyzna o pięciu oczkach nazywała się cynekf (francuskie cinq, Włoskie cinque), a nazwa ta utrzymała się w polskim słowniku jako oznaczenie grupy drzew, zasadzonych w figurę pięciu oczek na kostce.

²

Terminologia ta wzięta jest z gry w koście, a mianowicie z liczby oczek, które każda z płaszczyzn sześciobocznej kostki wykazuje. Płaszczyzna o pięciu oczkach nazywała się cynekf (francuskie cinq, Włoskie cinque), a nazwa ta utrzymała się w polskim słowniku jako oznaczenie grupy drzew, zasadzonych w figurę pięciu oczek na kostce.

Illuzye

Tej wyższości jednostek, które czy to urzędowo czy pry-

7i

Lu*.-

i«

я.в

Kareta arcybiskupów lwowskich z XV111 wieku.

Si

___ __ __

J    =1

с

X С*

watnie reprezentowały swoją ojczyznę za granicą, zawdzięczamy tę chlubną nad miarę opinię, jaką miała Polska XVI wieku w całej Europie. Tworzyły one, że tak powiemy fasadę, a po za tą fasadą — powiedzmy to sobie szczerze — świat domyśliwał się więcej, niż za nią było na prawdę. Przyczyniała się do tego w niemałym stopniu bezprzykładna u innych narodów plastycz- Plastyczność ność natury polskiej, dzięki której każdy Polak z zdumiewającą prawdziwie łatwością modelował się według każdego środowiska, choćby ono było zupełnie odmienne, zupełnie mu obce, zupełnie nowe, o całe niebo dalekie od tego, które go wydało; dzięki czemu, jak to raz już podnieść mieliśmy sposobność, od razu umiał sobie przyswoić obcy język, zwyczaj i kulturę, odgadnąć i posiąść wszystkie sekreta najbardziej nawet rozwiniętej i skomplikowanej cywilizacyi, której w domu nie znał, nie przeczuwał nawet. Uważał to dobrze Rej, który powiada w swoim Zwierzyńcu :

natury/pol

skiej.

Polak nad wsze narody jest w tem osobniejszy, Iż ukaż mu jakiś kształt, by też najdziwniejszy, Ujrzysz go do trzeciego dnia, alić on tak chodzi, Postawą i ubiorem każdemu dogodzi.

cnót zbytkownych.

Reputacya Polski w Europie-

Dodajmy do tego, że w żadnym może innym narodzie nie Przewaga spotykało się takiej obfitości a nawet takiej przewagi cnót i przymiotów, które sławny historyk angielski Macaulay bardzo trafnie nazywa »zbytkownemi« (fine qualities which may be called luxuries), z wielką niestety szkodą tych cichych, skromnych, prozaicznych, ale bardzo koniecznych, które są powszednim chlebem narodów. Przepych i olśniewająca świetność legacyj polskich, wyprawianych zagranicę, zrobiły Polsce reputacyę ziemi nieprzebranego bogactwa, wysoka kultura umysłowa i klasyczna łacina jej

posłów — nie mówiąc już o łacińskich poetach, jak Krzycki, Szymonowicz, Janicki, Sarbiewski — stworzyła legendę o kraju, w którym każdy, począwszy od króla a skończywszy na służebnym pachołku, potrafi rozmówić się językiem Cycerona pisuje przecież Werdum z zdumieniem w swoim pamiętniku podróży po Polsce (1670), że mieszczka lwowska odezwała się do niego jako do cudzoziemca poprawnym frazesem łacińskim, a znana też była anegdota o cesarzu Ferdynandzie, który po łacinie rozmówił się z furmanem arcybiskupa gnieźnieńskiego. Skoro

za-

Dostojne brano miarę z takich postaci jak Szydłowieccy, Tomiccy, Krzyccy,

przykłady.

ma ni stów.

Hozyusze i t. p., skoro reprezentował Polskę zagranicą taki Stanisław Reszka, któremu Torquato Tasso przesyła swoją Jerozolimę Wyzwoloną z własnoręcznym wierszem dedykacyjnym i którego zaszczyca osobnym sonetem; skoro za typ młodzieży polskiej uchodziły takie osoby, jak Jan Krzysztof Tarnowski, o którym, jak to z patryotycznem oburzeniem zapisuje Orzechowski, papież Juliusz 11 nie chciał wierzyć, że się wychował w Polsce; albo jak ów drugi Tarnowski, Stanisław, późniejszy kasztelan sandomierski, uwieczniony przez tegoż Tassa: de Tarnovia conte, che star potrà co’ piit famosi a fronte — tedy nie dziw, że Erazm Rotterdamczyk, Paweł Manucyusz, Muretus, Silvius Ama-poklask hu- tus, Justus Lipsius i tylu innych głośnych europejskich humanistów piało hymny pochwalne na cześć oświaty polskiej, tern szu-mniejsze, tern entuzyastyczniejsze, że owym ślicznym listom w klasycznej łacinie, które odbierali z Polski, towarzyszyły bogate w złocie upominki. Żaden z nich z pewnością nie byłby też uwierzył, czemu i nam samym uwierzyć i trudno i niemiło, że między najwyższymi dostojnikami, że na samych szczytach szlacheckiej hierarchji tego kraju, którego synowie olśniewali zagranicę geniuszem i kulturą, zdarzali się współcześnie — analfa-

■*=

■S’-¹

SS

ï-_

' à»*

Ьгщ»

SEÏ;

~4—

-T_-^

Âai:

=t—

i=

?ë5a~~'

•rzr-r-dźlrp^—-- ~==

w.

Au

Łt

ГЧ

v»

et.

5Ł

L'

‘Ш

sa

JL

<<

éi

Wf

rf-

Wk

SB

г!

MS

ïs

rf

WA

Л\'

гм

■: 7

> ■-

la

MP

ш

SS

►Ł,

•\>

JS

v>

%№:

ifj

U"/

r*

s. *?•

W*.

f<]

F*

r~4

та

!!

II

]CÊ?-£&

ч. ,

v;

•i,

Г.л

i!'

II

.i-

Ml

■'V •‘r ■

■•V -

-. г. rî*

I r\denù.

'JW

г de S‘E' uef&tù de coforï cfü

oublia.

manncc, ejende

rancuzto

K' Cinÿua Сacadfl ‘Turcdi omatc сети Pennatfu. djdrione c varie di (fïuurumà /к terzą dlPidmi /с c/ae u/fme dl Turc/urœ cane fil _e fer ratera doro_________—

Stefano Della Bella.

WJAZD UROCZYSTY JERZEGO OSSOLIŃSKIEGO DO RZYMU (1633 R.).

(Fragment).

.    fe-.'-'VîS^

•f ;:-;f * •    * '

ä=

v»%

ÎV.

“ ~—

V-

fi

Г*

T**

.у?

тЛГ У ⁹

S'-- :#

“к:

£=ж=

Л1

' -5Ł

Г?Г

-^•'

i-Sr яг'

г-

:9 . .

[—тг;

•s

л—

у^г.

'-T

jnr.

S8

v^!

à;

!■

[.Ci

sr.

m\

ййр

•и

Ч-

"Ą

'1

fi.

S3

K\

%*f-

(Й

■Ji

ir.

4.^

kV

!r'|

*n

VI

irf‘

ч'

o'H о

>.»N

Klär

'Cj

И»

ïtîw i

Èâ§

IS]

/i

Г.

V.

n*->

'l

tL

ХШ'

IV?

tti

Ж,Ук!

Я& ■

w,

it

fckl¹

L<:

flft

АЖ -c>

’v

aw

LV

Skm

I.

.ж.

BR

“IP

y£:

l ?.

Sä

v;

'Г".»'3и

XJ

№gM

КЩ1ЁЯ

11.1

l>

(/

f/é

4Ö

wyfflp

йШ

5b

/*

'Ü

|r=-

L4X

Gwte соя Se ff rtccfustme {cft /апа (f ore /е fleeрттпе Sjfb/ufFrezze.^fliazzę Sctmûcirre, ec cfhr jfrnesć ai^uerm соя

temj? ej'tole

ÊrigSe ^wielote

L J%G/Zro fłjlof/ći Sc S E eon fcL,₍Jlfdo e Titova. ef'zÄrcjerUo

Al ^crUv Comerwrv cfi S E

in mono

uefftte cfifDomoJco cf i c o/ór cf ffc^

ua~ ттигппа-

Stefano Della Bella.

WJAZD UROCZYSTY JERZEGO OSSOLIŃSKIEGO DO RZYMU (1633 R.).

(Fragment).

Ц\‘с HQ*;

6 w

V

М*

ч -

/.

:sr^TT:

*7?Sr

"IM

M.

Jr

—jrsSsES*

Г?

g^É

-L;^T^T ~~J*— й^~

■^=2.

SSj -⁼^ga=~t

-Ä-

[’

^2

7=.

Ц'

[fl

&\

©'

P'S

; X*

Lä P

I¹

~sj£

!>

k4j

»л

(S

. ■; >

Hl

(■

ü;

й&

■vi

4'

.vj

Ш.¹

;4

'îu

HP

i@

fef.

ES-

10

11

12

tk

p.

pv

pu?

ДУ

4'4

!Ч8    -

Ч> --

аЬ

s#

Г;

ШШ

yjz

dJÀ

_р.

r.

B|

mSm

*гаЦ

Щ^\

‘>

^,-7

if

уБ Л)

Ry

J J.

дб

2Ü

15

31

>н

S3

дз

г»

}д\

ИР

г-

ыщ

\: ;

ц‘:

р-

!'■'

г?

"Li

Tu

~я

7^7

у4

ШШ

42

lei

(i

Li

4ÄL

pH

[л’

'■

!Л

'pi

Bfed

[С :

'-«r&Sgfi

Ä,

sr

Ш-

WS

->

AT

«3

<••"¹ т "ni«M nrwiwf    ... ,^.„f ^ j

»i.r‘

BU™™

Ej

[g

®)

Jcj

44L:

WJAZD UROCZYSTY PRAWDOPODOBNIE MICHAŁA KAZIMIERZA RADZIWIŁŁA DO WIEDNIA W R. 1679.

Odbicie z oryginalnej płyty w zbiorach autora.

.

(Г

V «'

„•I-.”

О

V.b

f!

'©

: л

! r

U

»*

. 0l

V

bed, że tacy proceres T{egni jak Stanisław Kostka, wojewoda chełmiński, jak Mikołaj Sieniawski, wojewoda ruski, jak Rusocki, kasztelan biechowski, czytać i pisać nie umieli!

smorgoński.

Jeżeli żałujemy, że po żadnej z dostojnych postaci polskich nie pozostał nam pamiętnik przygód i wrażeń pod horyzontem odległych światów, to może niemniej żałowaćby się godziło, że przechowały się nam natomiast zapiski Polaków, których rubaszne sarmackie figury wśród obcej a wyższej cywilizacyi a już osobliwie pod wielkiem światłem włoskiego słońca oddzierają się od tła jakby czarną sylwetą. Wybrał się np. w podróż do Włoch w r. 1700 pan wojewoda miński Krzysztof Zawisza, w domu Turysta u siebie wielki personat, orator i statysta, a co tam widział i co podziwiał, te wszystkie jak sam się wyraża: raritates et curio-sitates, zanotował w osobnym raptularzyku, niejako samej essencyi najsilniejszych wrażeń. W Wenecyi najbardziej mu imponuje jakaś posadzka z białego i czarnego marmuru, »która różnie się widzi: raz w kawalerskich krzyżach, to znowu w gwiazdach, to w cegiełkach«; w kościele św. Marka podziwia nadewszystko taki słup alabastrowy, że »jak świeca przy nim postawi się, tedy przez słup na wylot przejrzysz«, w Scuola San Rocco największym cudem sztuki dla niego to nie płótna Tintoretta i Tycyana, ale »księgi z drzewa robione, których od prawdziwych ksiąg rozróżnić trudno, jedne na pół otwarte, drugie od szczurów pogryzione, trzecie od mólów potoczone, inne podarte; kałamarzyk tam stoi z piórem malowany, jakby prawdziwy«. W Bononji podziwia tylko wieżę Asinellego, a nazywa ją »oślą wieżą, turris asi-norum«; w willi Doria-Pamphili, »który pałac nazywa się Belve-der, jakoż dobrze nazwano, bo z niego w samych Freskatach kury liczyć można«; admiruje »z wód girandule haniebnie wielkie i piękne, rury wiatr czyniące i wody, które się zowią

dżiokante«; w willi Borghese tylko »łóżko, na którem leży człowiek hermafrodytom y »szkatuły zwierciadłowe na kołowrocie i innych bardzo wiele galanteryj«. Nie krzywdźmy jednak smaku p. wojewody; nie pomija on i dzieł wielkiej sztuki, a osobliwie malarskich, które bez różnicy i ryczałtem nazywa »miniaturą i landszaftem«. W kościele al Gesù podziwia sklepienie »miniaturą malowane«, na jednym z pałaców bonońskich widział »lan-szafty i zdaje się, że nad pałacem wiszą«; w Rzymie ogląda »lan-szafty haniebnie piękne«, nie pomija też i kaplicy Sykstyńskiej i chwali Sąd Ostateczny, »malowany od sławnego malarza Archanioła Gabryela«. Z takim plonem wspomnień i wrażeń wraca nasz podróżnik z Włoch, tej Mekki wybranych umysłów polskich! A przecież ten Zawisza to magnat-wojewoda, to członek tej górnej warstwy społecznej, która w nie tak bardzo dalekiej jego czasom przeszłości dorównywała umysłowej arystokracyi Europy, to luminarz prowincyi, sławiony przez jezuickich pane-girystów jako »Cyneasz sarmacki«, człowiek znacznych istotnie zdolności, obdarzony nawet żyłką autorską, statysta z wybitną rolą w grze politycznej swego czasu. Smutne świadectwo czasom saskim, smutny objaw zaniku idealnych pierwiastków kultury, które pod tak obiecującą a niestety złudną wróżbą wnikać zaczynały w życie polskie XVI wieku.

Objaw

upadku.

Może trochę lepiej od Zawiszy przedstawia się nam w swojej Peregrynacyi (1678) wojewodzie sieradzki Wierzbowski, ale i dla niego głównym przedmiotem ciekawości i podziwu, głów-nem i przemożnem nad wszystko wspomnieniem z odbytej podróży są religijne osobliwości wątpliwego rodzaju, bo tylko pseudo-legendarne, raczej do zabobonnej imaginacyi niż do wiary przemawiające. Możnaby w tern upatrywać głęboką religijność, bogobojne przywiązanie do tradycyj, i byłoby to tylko pięknym

rysem moralnym — cóż, kiedy objawia się to nie jako szlachetny pietyzm albo przynajmniej jako szczera naiwność serca, ale raczej jako cień spowitej głębokim zmierzchem intelligencyi i duszy.

Czemuż Wierzbowskiego nie zachwycają spotykane po drodze gloryfikacye wiary i pietyzmu przez sztukę, tumy strzelające ku niebu swemi wieżycami, monumenta wiary i ofiarności, kamienne extazy religijnego uczucia i wspaniałe pomniki pozaziemskiej tęsknoty, ale same bajki i apokryficzne świadectwa cudów! Obrazy i rzeźby widziane po miastach zbywa słowami: »sztuki i historye różne kamieniarską robotą wylaborowane«, ale zato co najbardziej zapamiętał z podróży, to miejsce, »gdzie św. Maurycy biskupa Odona w kark bił«, »czerwony kamień, kiedy go się skrobie, to bardziej czerwieńszy, jakby krew się z niego dobywała«,

»drabina, po której Pana Jezusa spuszczał Nikodem«, »ogień zamknięty oliwny, który jako zapalony, jeszcze nie zgasł«, »dwoje dzieci skamieniałych za przekleństwem rodziców, ciało w kamień się obróciło, a kości zostały, które ex parte wyglądają«.

podróży.

Podróże bywały wielce kosztowne już same przez się; lek- Kosztowność komyślność robiła z nich łatwo źródło majątkowej ruiny, to też między surowemi napomnieniami, z jakiemi ojcowie wyprawiali swoich synów zagranicę, nakaz oszczędności figurował na pierw-szem miejscu. W instrukcyi danej w r. 1613 Jerzemu Ossolińskiemu ojciec pod błogosławieństwem upomina, aby »zabawnicz-ków-wystawniczków« strzegł się jak ognia, aby się obywał »sumptis quam parcissimis«, a konwersował tylko z czystymi i skromnymi cudzoziemcami«; hetman Krzysztof Radziwiłł piorunuje na ochmistrza swojego syna Janusza, że »już za te dwie lecie, jako z Polski wyjechali, pod j 00.000 im posłał«, a jeszcze nie dotarli do Lowanium, gdzie Janusz miał odbywać studya.

»Nie na tom go do cudzych krajów wysłał — pisze w swojem

ultimatum — nie na to taki koszt ważę, aby się Janusz norymberskich pierniczków robić nauczył; siedźcie tam sobie, jako raczycie, nudźcie się, jako chcecie, ja o was pewnie ani wiedzieć ani myśleć nie będę, póki o was w Niderlandzie nie usłyszę, i halerza jednego nie poszlę, choćbyście w turmie zgnić mieli«. Wojewoda bełzki Jakób Sobieski, ojciec Jana 111, wysyłając swoich synów w podróż do Niemiec, Hollandyi, Francji i Anglji, daje im bardzo roztropne rady, zaczerpane z własnego doświadczenia, i każe im spisywać pamiętnik, a z dyaryusza ich ochmistrza Gawareckiego przekonywamy się, że młodzi Sobiescy oglądali dość pilnie osobliwości wielkich stolic, zwiedzali kościoły, arsenały, gmachy publiczne, interesowali się dziełami sztuki.

Mnogość

podróżników

polskich.

Unikanie

granicą.

Jak wielu Polaków podróżowało w owej porze, około roku 1645, tego daje nam miarę wspomniany dyaryusz, notujący nazwiska spotykanych po drodze rodaków. Sobiescy zetknęli się osobiście z trzydziestu blizko polskimi turystami, a między wymienionymi spotykamy nie samych tylko magnatów ale i szlachtę, bo obok Zamoyskich, Koniecpolskich, Radziwiłłów, Potockich, Denhofów, Opalińskich, Firlejów, Ostrorogów czytamy także Gołuchowskich, Skotnickich, Niemierzyców, Prusinowskich, Mo-skorzewskich, Stanisławskich, Zarembów i t. d. Trzeba zaś pamiętać, że liczba osób, które dyaryusz wymienia, była niewątpliwie tylko cząstką całej cyfry współcześnie podróżujących Polaków, raz dlatego, że nie wszystkich przecież szczęśliwy traf sprowadzał w tym samym czasie w to samo miejsce, powtóre, że młodzi Sobiescy, posłuszni bardzo stanowczej woli ojca, uni-rodaków za- kali właśnie rodaków a zbliżali się tylko do tych mniej zapewne licznych, którym albo kolligacyą albo znajomością, albo wreście dobrą wzajemnie o sobie opinią byli bliżsi. Nie bez ważnych zapewne przyczyn i tylko opierając się na własnych snąć bardzo

niemiłych doświadczeniach, wojewoda bełzki przestrzega w in-strukcyi swojej synów, aby pod grozą największej niełaski ojcowskiej unikali zagranicą Polaków. »Co się tknie konwersacyi z naszymi Polakami — są słowa wojewody — to już miłością ojcowską proszę was dla Boga, rozkazuję i zaklinam pod błogosławieństwem, abyście jak najostrożniej postępowali, i Pana Boga o to prosić będę, aby jak najmniej Polaków było, gdzie wy będziecie stać«. Ten zakaz swój, ujęty w tak uroczystą formę zaklęcia, uzasadnia Sobieski zwadliwością, plotkarstwem zazdrością, marnotrawstwem, złemi obyczajami większej części podróżujących zagranicą Polaków, »z których rzadki czem się tam dobrem bawi«. Przestrzega też wojewoda swoich synów »paterno affectu, aby się w utratach nie równali drugim tam bestiom Polakom, bo jeśli wam Bóg więzienie przejrzał, cierpcie go za ojczyznę, ale nie za długi, jako to siła naszych Polaków pozdychało w katuszach francuskich dla długów z wielką sro-motą narodu naszego«.

Odstraszające

przykłady.

Sobieski niewątpliwie za daleko się posuwa w tym surowym sądzie; za osobiste przykrości, jakie go od rodaków spotkały zagranicą, wylewa żółć swoją niemal na ogół cały; za wybryki jednostek czyni odpowiedzialnym niejako charakter swego narodu — nie da się atoli zaprzeczyć, i już w XVII wieku mamy tego liczne dowody, że zamiłowanie zbytku, próżność i awanturnicza fantazya, drzemiąca prawie zawsze w duszy szlacheckiej owych czasów, wiodły młodych podróżników na bezdroża daleko zgu-bniejsze na cudzej ziemi aniżeli w ojczyźnie, gdzie ratunek był blizki a przebaczenie łatwiejsze. Ale i poczciwość serca, łatwowierność, bezbronność wobec cudzej przebiegłości, naiwna do-broduszność idąca na lep wyzyskiwaczom i oszustom — minchione come un Polacco, mówi stare przysłowie włoskie — częściej

jeszcze może niż owe wszystkie ujemne przymioty charakteru, wprowadzały młodych podróżników polskich w fatalne sytuacye. W ostatnich latach XV111 wieku, w tej porze tak obfitej w międzynarodowych awanturników małego i wielkiego stylu, mnożą się także zagranicą dwuznaczne karyery polskie, fałszywie świetne, samozwańczo znakomite, bardzo krótkie i bardzo niesławne; wyrastają na bruku paryzkim owi Polonais d’Opera, których tak zjadliwie wyszydza w swych listach baron Grimm, zaczynają grasować w kolonji polskiej warchołowie towarzyscy i polityczni, o których powiada w jednym z swych listów do Stanisława Augusta pani Geoffrin: ils se déchirent tous les uns les autres; zasilają się lekkomyślnymi Polakami szulerskie jaskinie rozmaitych stolic europejskich, zaludnia się nimi paryzki Fort l’Evèque 1 inne więzienia za długi, pojawiają się coraz liczniej błędni kawalerowie i typy awanturnicze na wzór Kobielskich, Zawoyskich, Chadźkiewiczów, Walickich, Dzierżanowskich, bohaterowie hazardu jak Miączyńscy, Ponińscy, Gurowscy; rozswawolone, roz-igrane, pieniące się i upojone życie warszawskie z czasów Stanisława Augusta wyrzuca ich jak korki szampańskie poza pol-Ąwantumicy skie brzegi. Na odwrót cały tłum awanturników i kawalerów industry!, kartowników, szarlatanów i maskowanych fantastyczno-ścią oszustów i szalbierzy, Włochów, Niemców, Francuzów, grasuje po Polsce, wyzyskując łatwowierność i wrodzoną predylek-cyę do cudzoziemców. Osławiony w całej Europie Casanova ma wstęp do króla, bywa gościem u senatorów, pojedynkuje się z Branickim; Cagliostro uczy robić złoto hetmana Ożarowskiego, leczy tajemniczemi środkami damy polskie, sprzedaje za drogie pieniądze arkana alchemiczne i ucieka z trzosem pełnym dukatów a jego piękna żona z bogatym łupem brylantów; ludzie niz-kiego pochodzenia i dwuznacznej przeszłości jak Tomatis, Cam-

Dwuznaczne

karyery.

i szalbierze.

pioni, Mamizzi, dorabiają się fortun i zaszczytów, żenią się z córkami znakomitych domów, zyskują dyplomy szlacheckie; fałszywi markizowie francuscy i baronowie niemieccy oszukują i ogrywają młodzież polską.

Koniec XVI11 wieku — koniec staropolskiego świata. Zdawałoby się, że koniec stanowczy, ostateczny, koniec końców. Już dlatego, że świat ten nie zanikał, nie ustawał, nie przeobrażał się normalnym biegiem społecznego postępu i rozwoju, ale urwał się niejako gwałtem i katastrofą, runął wraz z bytem politycznym. A przecież ta demarkacya była tylko mechaniczna, ta granica pozostała płynną, i nie byłoby to może niewdzięcznem zadaniem dla historycznego badacza-psychologa: wykazać, jak tej przeszłości jesteśmy już dalecy i jak jeszcze blizcy.

;T.

'r ГУ

- * W¹

KRA

^^•ch n i

Abelard 35.

Afryka 208, 219.

Albania 69.

Albańczycy 95, 96.

Alexander Jagiellończyk, królewicz 207. Alexandrya 217.

Amman Just, malarz 20, 92.

Amor 1 3.

Amsterdam 122, 221.

Anglia 143, 191, 22 j, 222, 228.

Anna Austryaczka, królowa francuska 194.

Antorf (Antwerpia) 85.

Arabia 131.

Arciszewski Krzysztof 219.

Aretino Pietro 153.

Arkady a 10, 32, 33, 35, 36. d’Arquien, markizanka, siostra królowej Marysieńki 180.

Aryosto 35, 219.

Arystoteles 168.

Asinelli 225.

Ateny 33, 218.

Atlanta 217.

Augsberg 17, 19, 26, 122.

August 11. Sas 146, 195.

August 111. Sas i 15.

Austrya 213.

d’Avaux hr., poseł francuski 41. Azya 219.

Babin 153, 154, 158, 202.

Bachus J 9.

Balice 28.

Balowa 52.

Bann de Jan 12, 20.

Bar j 47.

Baranów 4, 6.

Baranowska starościanka 182. Baranowski 'Wojciech ks., arcyb. gnieźnieński 19.

Barclay Jan 100.

Bassano, malarz 24, 25.

Batory Stefan 44.

Batorówna Gryzelda 181.

Beauplan Levasseur Wilhelm 154, 190, 193, 197, 198.

Bedros, złotnik 1 34.

Belgia 77.

Beloil 32.

Belotti, architekt 1 o.

Belveder 225.

²3>

Bełchacka, szlachcianka i 20.

Bełzecki 52.

Bełzki Jan 1 25.

Bergamo 75, 95.

Burgmaier, malarz 92.

Bernouilli 34, 118.

Bertoni Carlo 152.

Biała 5.

Białystok 10, 23, 30, 32, 34, 36. Bielińscy 1 o.

Bieliński, marszałek 31, 61.

Bielski Joachim 102, 109.

Bieszczady 70.

Birze 5.

Błękitny pałac 1 o.

Bobola Wojciech, podkomorzy przemyski 18, 109.

Boeheim Baltazar 92, 108.

Bogdan, wojewoda wołoski 97. Bolestraszycka 52.

Bojanowski 157.

Bonerowie 5, 27.

Bononia 96, 216, 210, 225.

Borch, wojewoda bełzki 32.

Bordone Paris, malarz 23.

Borghese, willa, 226.

Boucher Franciszek, malarz 31, 35. Boule 31.

Bracław 1 34.

Braniccy 10, 39.

Branicki Jan Klemens, hetman

3⁶-

Branicki Xawery 230.

Brody 4, 6, 7, 77, 183, 184.

Brühl, generał artyleryi koronnej 181. Brühlowski pałac 1 o.

Brzezin 105.

Brzeżany 4, 6, 11, 13, 14, 16, 20, 21, 22, 24.

Buczacz 5, 52, 148, 206.

Buczaccy 148, 206.

Bukaczowce 41, 83, 183.

Buków 105.

Buniowice 74.

Buongiovani, malarz ¹ 21.

Burmann M., malarz niderlandzki 1 15. Byliński. lutnista 41.

Cagliostro Balsamo 230.

Campioni 230.

Capelli Bianka 35.

Caracci, malarz 25.

Caroto Giovan Francisco, malarz 23. Casanova 230.

Cecylia Renata, królowa 196.

Cellini Benvenuto, rzeźbiarz i złotnik

¹34-

Cetner, kasztelan halicki 76. Cetnerowie 5.

Chadźkiewicz 178, 179. Chadźkiewiczowie 230.

Chantilly 32.

Chiaveri, architekt 10.

Chiny 19, 75, 118.

Chlebowicz, kasztelan miński 124, 165. Chmielów 5.

Chmielowski ks. 33, 65.

Chocim 1 2, 1 33.

Chodkiewicz Karol, hetman 158, 197, 219.

Chodkiewiczowa Anna Aloyza, z domu ks. Ostrogska, wojew. wileńska 41, 42.

Chodkiewiczowie 206.

Chorassan 76.

Choroszcza i o.

Chreptowiczowie 206.

Chrzanowska Anna 145.

Ciołek Erazm, biskup płocki 92, 108, 130.

Cisów 174.

Commendoni, kardynał 172, 210. Condé de, książę 32.

Cosimo 111. zob. Toskański książę. Сохе 34.

Cucułowce 33.

Cycero 52, 221, 224.

Cyd 35-Cyneusz 226.

Cypr 198.

Cyrus 95.

Czaccy 1 o.

Czarliński, dworzanin A. Radziwiłła 38. Czarnecki Stefan, hetman 98. Czarnobyl 122.

Czartoryscy 10, 32, 33, 205. Czartoryska Izabella ks. generałowa 147.

Czartoryska, wojewod. sandomierska 146.

Czartoryski Adam, ks. wojewoda 36,

37» ²¹4-

Czartoryski ks. Michał 4.

Czechy 93, 162.

Czesi 162.

Czerkiesi 1 34.

Czerniecki, łańcucki kuchmistrz Lubomirskich 192, 213.

Czetwertyński Włodzimierz, starosta utajkowski 38.

Czuryłowie 148.

Dąbrowica 23, 25.

Daleyrac 7.

Dania 132.

Daniłłowicz, podskarbi koronny 16. Daniłłowicz, wojewodzie 199. Daniłłowiczowie 5, 121. Daniłłowiczówna Izabela 144.

Danków 5.

Dante Alighieri 153.

Dantyszek 219.

Dawid 95.

Decyusz Justus 28, 97.

Delille Jakób, poeta 30, 31.

Della Bella Stefano 92, 98, 132. Denhof, starosta sokalski 180.

Denhof K, wojewoda sieradzki 191. Denhofowa, . podkomorzyna koronna 146.

Denhofowa Zofia 187.

Denhofowie 5, 28, 228.

Dereczyn 36, 198.

Dobrogost Gabryel, złotnik lubelski 130.

Dobromil 5, 52, 85.

Dobrzyń 1 37,

Dolabella, malarz 77.

Domenechino, malarz 33. Doria-Pamphili, willa, 225.

Double le, Daniel, złotnik, 122. Drezno 95, 178.

Drozdowice 55, 58, 63, 73, 74. Dubiecko 5.

Dubno 5, 6, 75, 130, 132, 170. Dukiet Jan, złotnik 122.

Dürer Albrecht, malarz, 92.

Dyabeł łańcucki zob. Stadnicki.

Dyana 33.

6, 20, 31, 32, 36, 94, 99,

7 6.

Dymitr Joannowicz, samozwańczy car moskiewski 145.

Działoszyn 5.

Działyńscy 5, 27.

Dzieduszycki Jerzy, koniuszy koronny 33-

Dziedziłowce 52. Dzierżanowski 230. Dzików 1 3, 95.

Egipt 217. Etna 173.

Falconet Stefan, rzeźbiarz 31. Falimierz 119.

Ferdynand 1. cesarz niemiecki 209, 224. Fingal 35.

Firlejowa z Tarnowskich Petronela, wojewodzina smoleńska 22, 25, n8. Firlej, kasztelan wojnicki 167.

Firlej, wojewoda smoleński 104, 1 17, 130.

Firlej Piotr, wojewoda sandomierski

¹35*

Firlejowie 5, 15, 16, 22, 177, 228. Flamandya 14, 20.

Flemming 205.

Florencya 103, 1 34.

Florentynki 1 1 o.

Fogelweder Stanisław, sekretarz królewski 63.

Folino, architekt 1 o.

Fontana, architekt 10, 61.

Fontanges Marya Angelica, księżna 1J3*

Fort l’Evèque, więzienie paryskie 230. Frankenthal 83.

Fra псу a

102, 103, 107, 112, 113, 114, 115,

123, 124, 143, 151, 152, 154, 159, 174, 176, 177, 180, 194, 207, 216, 217, 219, 222, 228, 229, 231. Francuzi 14, 34, 63, 103, 108, 154,

155» >7⁸> !7⁸> J9b ²3°*

Francuzki 96, 110, 151.

Frascati 225.

Fredro Alexander 202.

Fredro Andrzej 83.

Fredro Andrzej Maksymilian, kasztelan lwowski 186, 217.

Fredro Karol, starosta krośnieński

Fredro Walenty, podczaszy bełzki 186. Fredrówna 52.

Frycz Modrzewski 4, 195.

Fulsztyn 52.

Gaëtani Kardynał 27, 101.

Gallus Marcin, kronikarz 1 17. Gasztołdowie 3.

Gawarecki, ochmistrz Sobieskich 228. Gdańsk 13, 15, 20, 27, 73, 75, 85, 86, 87, 118, 2 j 1.

Genua 85, 105, 107.

Geoffrin pani 230.

Ghislandi, malarz 95.

Giorgione, malarz 33.

Głuchów 1 2.

Gniezno 224.

Gobelinowie bracia 31.

Goliat 95.

Golconda 26.

Gołębiowski Łukasz 99.

Gołuchów 4, 13.

Gołuchowscy 228.

Gostomski 69.

Górka Andrzej 132.

Górka Łukasz 132.

Górka Mikołaj 3.

Górkowie 5.

Górnicki Łukasz 53, 64, 102, 105, 106,

>5²- ¹54» >55» J5⁶> ¹57* ,66> l⁶9> 200, 207.

Gostomski Jarosz 164.

Gostyńska ziemia 197.

Gotycki domek 35.

Gozdzcy 1 o.

Grabowiecki Gabryel 157.

Grecya 180.

Grecy 83, 134, 218.

Grenada 222.

Grimm, baron 230.

Grochowski Rafał, kasztelan lwowski 18, 19.

Grodno 1 18.

Grzybowska Lukrecya zob. Gulden-szternianka.

Grzymałów 4.

Gucewicz, architekt 1 o.

Guébriand de, marszałkowa 28, 103. Guillaume de la Porta 36. Guldenszternianka Lukrecya, starościna warszawska 208.

Gurowscy 230.

Haczów pod Krosnem 1 14. Halicz 21 2.

Hamburg 193.

Haur Jakób 392.

Helikon 378, 218.

Hellada 36.

Heloiza 33, 35.

Henryk Walezy król 108, 194.

Hera 218.

Herburt Abraham i 25.

Herburt Szczęsny 45, 74, 85, 220. Herburtowie 5, 45, 52.

Herkules 15, 28, 120.

Hippokrena 218.

Hiszpania 16, 96, 107, 198, 218, 219, 220, 222.

Holandya 228.

Holbein, malarz, 33, 92.

Holendrzy 222.

Holofernes з 3.

Holtorpius Bernard 239.

Hozyusz Stanisław Kardynał 219. Hozyusze 224.

Hreczyna, szlachcic, 187. Hulewiczówna 1 з 3.

Humań 207.

Hussejn Basza 333.

llińscy 88. Indye 208. Ingolstadt 367. Irządze 52.

Jabłonna 3 o.

Jabłonów 30.

Jabłonowski, wojewoda ruski 380. Jabłonowski Józef, wojewoda nowogrodzki 39.

Jabłonowscy 3 o.

Jagiellończycy з 33.

Jagiellonowie 3 08.

Jan Kazimierz król 348, 370.

Jan 111. król, zob. Sobieski.

Janicki Klemens, poeta 97, 224. Janowiec 5, 8.

Jarosław 55, 64, 122.

Jarzemski 16, 20, 24.

Jaworów 4, 28, 134, 195.

Jazłowiec 5.

Jazłowiecka 52.

Jazłowiecki Hieronim, wojewoda podolski 164.

Jazłowieccy 5, 45.

Jazon 218.

Jordan Hermolaus 149.

Józef 11. 76.

Josephe, cbenista 31.

Judyta i 3.

Juliusz H., papież 224.

Kalinowscy 5.

Kalinowski Adam 149, 183.

Kalinowski Jerzy 41, 83, 183. Kalinowski Marcin 183.

Kaługa 145.

Karabel 1 29.

Karol król angielski 123.

Karol V. 86, 121.

Katarzyna Austryaczka, król. polska 132, 177.

Kazanowscy 5, 20.

Kazanowska, kasztelanowa sandomierska 207.

Kazanowski Adam 5, 13, 14, 16, 19, 22, 24, 26, 180.

Kazimierz Wielki 3.

Kazimierzowski pałac 28.

Kent William, ogrodnik 32.

Kielce 12, «3, 174.

Kielnarowa 56.

Kijów 87, 179.

Kiszczyna, wojewodzina mścisławska 56. Kitowicz ks., pamiętnikarz 43, 65, 88, 91» 109» ¹ >5» >47*

Kleczkowski Wojciech, wódz Lisow-czyków 219.

Klein, oficer artyleryi 29.

Klemensów 10.

Klonowicz 214, 215.

Kmita Achacy 153.

Kmitowie 5.

Knyszyn i i.

Kobielscy 230.

Kobyłki 1 18.

Kochanowski Jan 49, 65, 100, 144,

•53' *5⁶> '75* '77* '99. *°°> Kochowski Wespazyan 19, 62, 120, 156, 161, 189, 193, 196, 200, 202. Kolchida 218.

Kolumb Krzysztof 219.

Komarno 67.

Komorowski, rotmistrz kozacki 184. Kondeusz (Condé) ks. Ludwik 145, 177. Koniecpolscy 4, 28, 228.

Koniecpolski Krzysztof, starosta stryj-ski 170.

Koniecpolski Stanisław, hetman 5, 7, 77, 125, 183, 184.

Koniecpolski, kasztelan krakowski 152. Korduba 222.

Korzec 1 18.

Korniaktowie 1 3.

Korsuń i o.

Korzenica 55, 64.

Kossakowska, Zofia, kasztelanowa ka-mińska 76, 147, 181.

Kościany 75.

Kostka Stanisław, wojewoda chełmiń- Kureyusz 19.

miński 225.

Kurnik 3.

Kostczyna Zofia, starościna malborska

209.

Krasicki Ignacy, biskup 32, 88, 159, Letourneur 34.

42-

Kotłubaj Edward 158.

Kozacy 80.

Kraków 5, 62, 87, 107, 117, i 18. <23, 131, 133, 162, 174, 181, 195, 199,

211, 219.

Krasiccy 5, 6, >4, 20, 45.

Laboureur Jan 4, 16, 101, 150, 175, 210.

Lachowce 10, 39, 206.

Laszki Mniszkowskic 5, 6, 8, 29. Latalski, starosta inowrocławski 183. Latalski Janusz, wojewoda poznański

163, 178.

*3’ ,85-

Krasiczyn 5, 6, 7, 12, 13, 14, 15, 16,

20, 23.

Krasińscy 1 o.

Krasiński, wojewoda 1 3.

Królewska ulica 61.

Królikarnia 10, 32.

Kromer Marcin, historyk 38, 112, 210, 219.

Krosno i 14.

Krupę 5.

Krużlow 52.

Kruszyna 5, 28.

Krym i 34.

Kryski Wojciech, dworzanin królewski 207.

Krystynopol 181.

Krzepice 5, 25, 104.

Krzyccy 224.

Krzycki Andrzej ks. arcybiskup gnieźnieński 156, 219, 224.

Krzyżtopór 5, 6, 8.

Kucharski 35.

Kunicka, szlachcianka 148, 149.

Leander 218.

Krasicki Marcin, wojewoda podolski Lebrun Karol, malarz 31.

Le Nôtre Andrzej, architekt i ogrodnik 29, 31.

Lepautre Antoni, architekt 61.

Lesko 45.

Lessing G. E., 34.

Leszczyński 4, 6.

Leszczyńska, wojewod. łęczycka 208. Leszczyński Rafał, wojew. lubelski 41. Lichowski, rezydent przy chanie krymskim i 34.

Ligęzowie 5, 45-

Ligęza Mikołaj, starosta biecki 81. Ligne de, książę 32.

Lima de Dawid, kupiec 122.

Limoges 25.

Line 177.

Lippoman (Lippomani) Alojzy, biskup,

nuneyusz 97.

Lipsius Justus 224.

Lisowczycy 45, 77. 82, 95, 98, 219. Litwa 19, 37, 108, 158.

Litwini 164, 166, 168, 170, 174. Lizbona 85.

Locci, architekt 1 o.

Ludwik XIV. 123, 194. Lugdun 103.

Lukka

76.

Londyn 222.

Lotaryński książę 146.

Louis, architekt 1 o.

Lovanium 227.

Lubartów 5.

Lublin 101, I2J, 171, 211. Lubomirscy 5, 24, 192, 207. Lubomirska, wojewodzina krakowska 146.

Lubomirska Konstancya 181, 198. Lubomirska ks. marszałkowa 147. Lubomirski Stanisław, hetman polny koronny 41, 45, 67, 213, 215. Lubomirski Sebastyan, kasztelan wojnicki 81.

Lubomirski Marcin 39.

Lubomirski, marszałek koronny 146. Lubomia 214.

103.

Lwów 77, 86, 87, 122, 123, 164, 165, i 66, 179, 186, 187, 212, 214, 219,

224.

Łabiszyn 183.

Łabuń 1 o, 30.

Łahodowski A., podkomorzy derpski

>5>*

Łańcut 5, 67, 181, 198.

Łascy 2, 19.

Łaska Zofia, 177.

Łaski Stanisław, wojewoda sieradzki

44» *«9-

Łaszcz Samuel, strażnik koronny 97. Łazienkowski pałac 1 o.

Łącznowolski Jakób, poeta 1 14.

Łobzów 27 Łopuszna 97. Łubieńscy 61. Łukaszewicz Józef 75. Łuków 3.

Łużna 82.

Macaulay, historyk angielski 223. Maciejowscy 5.

Madaliński Marcin, starosta przemyski

5⁸« 53-

Madryt 222.

Maintenon de, pani 35.

Malaspina, nuncyusz 4.

Maligny Ludwik hr. de la Grange d’Arquian, brat Królowej Maryi Kazimiery i 78.

Mansard Franciszek, architekt 61. Mantuański ks. (Gonzaga) 101. Manucyusz Paweł 224.

Manucci 230.

Marcantonio 25.

Marescotti Galeazzo, nuncyusz 138,

Mars 36, 201.

Marya Kazimiera, królowa 113, 134, 178, 180, 181, 190.

Marya Ludwika, królowa 100, 103, 113, 123, 132, 151, 175, 191,222. Massoni, sekretarz królewski 25. Massalscy 10.

Massalski, biskup wileński 179. Matczyńscy 14.

Matejko Jan 98.

Mateos Juan 95.

Matuszewicz Marcin 39, 40, 88, 174, 183, 197, 204, 208.

Maurowie 152.

Mazowsze 1 38.

Mazurzy i 38.

Medyceusze 1 34.

Meissonier Juste Aurele, dekorator, architekt 31.

Mekka 31, 226.

Merlini, architekt 1 o.

Męcińscy 5.

Mężyk, starosta 44.

Miaskowski Kasper 175.

Miączyński Kajetan 179, 230.

Michał Korybut król 146, 222. Mickiewicz, ekonom Zawiszy wojew. mińskiego 40.

Mickiewicz Adam 68, 137. Mickiewicz Trojan, sędzia miński 38. Międzybóż 5.

Mikoszyce 64.

Mikulińce 4.

Milewski 41.

Mir 5, 8.

Mirów 5.

Mirys Sylwester de, malarz 34. Mitawa 21 3.

Mława 64.

Mniszchowie 5, 6, 8, 29, 44. Mniszchówna Eufrozyna, wojewodzan-ka sandomierska 149.

Mniszchówna Maryna, caryca moskiewska 145, 149.

Mniszech Jerzy, marszałek wielki koronny 163, 195.

Modlnica Wielka 62, 64.

Mohilanka zob. Potocka Marya. Mohiła, hospodar wołoski 18, 44. Montespan de, pani 146.

Montesquieu 194

Moteville de, pani 98, 123, 132, 222. Montezuma, król meksykański 35. Montreuil 32.

Morawska szlachcianka 111.

Morawy 105.

Morea 36.

Morsztynowa, podskarbina koronna 146.

Morsztyn Hieronim 17, 175. Morsztynowie 219.

Moskale 201.

Moskorzewscy 228.

Moskwa 7, 44, 77, 122, 127, 145,

164, 187.

Moszczyński Adam 195. Münchhausen bar. Karol 154.

Murano 19.

Muretus 224.

Muzy 21 8.

Myszkowscy 5.

Neapol 75.

Neuburski książę 146.

Niderlandy 105, 216, 217, 228 Nieborów 10, 27, 36.

Niechnowicze 39.

Niemcewicz Julian Ursyn 88, 147, 176. Niemcy 3, 15, 19, 20, 27, 31, 34, 45» 77, 82, 86, 93, 94, 96, 99, 107, 108, 11    123, J24, 128, 152, 157,

160, 16    176, 177, 192, 210, 216,

228, 230, 231.

Niemierzycowie 228.

Nieporenta 3.

Neptun 28, 29.

Niesiecki Kasper, heraldyk 97.

8, J25,

Nieśwież 5, 8, 15, 16, 19, 34, 42, 45, 77, 181.

Niezabitowski, kasztelan nowogrodzki 38.

Norblin, malarz 36.

Norymberga 17, 20, 75, 122, 228. Nowodworski Bartłomiej, kawaler maltański 2 19.

Ochocki Duklan 87, 118, 171.

Odnów 52.

Ogier Karol, sekretarz posła francuskiego 190.

Ogińscy 10, 85.

Ogińska, hetmanowa w. litewska 147. Ogińska Helena, wojewodzanka 208. Ogiński Grzegorz A., hetman w. lit. 36, 181.

Ogrodzieniec 5, 6, 15, 16, 19, 22, 25, 26.

Olesko 5, 9, 21.

Olszówka 67.

Ołyka 5.

Opalińscy 121, 228.

Opalińska Anna, starościna leżajska 148. Opaliński Jan, wojewoda poznański 132. Opaliński Piotr, marszałek koronny 191.

Opaliński Krzysztof, wojewoda poznański 41, 172, 175, 222.

Opaliński Łukasz, starosta leżajski 44, 67, 100.

Opatów 231.

Orleański książę 32.

Ormianie 86, 1 34.

Ormianie polscy 76, 98.

Ormiński Tomasz, lekarz 192.

Orzechowski Stanisław 167, 184, 214, 224.

Orzechowska 52.

Ossolin 5, 1 2.

Ossolińscy 5, 8, 20, 27, 52, 121.

Ossolińska Teresa, córka Jerzego 180.

Ossolińska, kanclerzyna koronna 152.

Ossoliński Jerzy, kanclerz 5, 8, 24, 49, 92, 130, 132, 144, 158, 162, 178, 180, 222, 227.

Ostróg 1 70.

Ostrz także Ostr 3.

Ostrogscy książęta 5, 13,

130, 132, 206.

Ostrogski ks. Konstanty, wojewoda kijowski 18, 213.

Ostroróg Jan, wojew. poznański 67.

Ostrorogowie 228.

Oświęcim Stanisław 28.

Otwinowski 146.

Ożarowski Piotr, hetman w. kor. 230.

Ożga Piotr, starosta trembowelski 75.

Ożomla 56, 67.

P. de Abbé (anonim) ksiądz francuski

7> ²9> >34-

Pac Stefan 222.

Pacowa, kanclerzyna litewska 146. Pacowie 5, 10, 28.

Padwa 96, 216.

Palatynat reński 83, 123.

Pamela 33.

Pan, bożek 36.

Paniowce 5, 85.

Papkin 202.

Paprocki Bartosz 153, 220.

Parnas 1 37, 218.

Paryż i 6, 23, 31, 34, 76, 96, 98, 100,

>3²» ¹59» ¹75» >7⁶> ¹77»

Pasek Jan Chryzostom 67, 94, 96, 133, 148, 157, 168, 174, 175, 202, 209, 220.

Persya 75, 118.

Petrycy Sebastyan 7.

Pfister Jan, rzeźbiarz 13, 20, 21.

Piast 146.

Pieniążkowa 52.

Pieskowa Skała 5.

Pietraszkiewicz, sługa 41.

Pigalle, rzeźbiarz 35.

Pilaszkowice 64.

Pińczów 5.

Piotrków 211.

Piotrowski Jan ks. 191.

Pisarowice 55.

Pleszowice 52.

Plutarch 80.

Poczobut Jan Władysław 28, 64. Podhajce 18, 148.

Podhorce 4, 12, 20, 28, 85.

Podole 54.

Pollignac de, pani 32.

Pomorzany 5.

Ponętowski Jakób, kasztelan brzeski 65, 66, 67.

Poniatowscy 1 o.

Poniatowski Kazimierz ks., podkomorzy koronny 32, 207.

Poniatowski, szlachcic 170.

Ponińscy 230.

Poniński Adam, generał 179. Pöppelmann, architekt 1 o.

Portugalia 222.

Poryck 1 o.

Potoccy 5, 10, 33, 45, 85, 148, 207, 228.

Potocka Katarzyna, wojew. sandomierska 144, 158.

Potocka z domu Mohilanka Marya, star. felińska 104, 121.

Potocka, starościanka tłumacka 182.

Potocka, wojewodzanka kijowska 181.

Potocka, wojewodzanka sandomierska 144.

Potocki Felicyan 198.

Potocki Feliks, wojew. sieradzki 148, 149.

Potocki Józef, hetman 183.

Potocki Mikołaj, starosta kaniowski 104.

Potocki Salezy 38.

Potocki Stanisław 181.

Potocki Stefan, starosta feliński 18, 104.

Potocki Szczęsny 30, 36,43, 178, 214.

Potocki Wacław, poeta 82, 103, 113, 130, 136, 143, 156, 169, 175, 195, 200, 215.

Potocki Wincenty 34.

Poturzyca 207.

Powązki 32, 33.

Poznań 1 o i.

Proński kniaź Alexander 164,    165,

166, 167.

Prusinowscy 228.

Prusy 12.

Przecław 5.

Przemyśl 9, 122, 149.

Przemyska ziemia 18, 55, 56, 67, 83, 122, 148.

Radziwiłł Mikołaj Krzysztof (Sierotka) 219.

Radziwiłłowie 5, 10, 15,

148, 205, 228.

Rakuszanki 96.

Rakuscy panowie 8.

Rafael Sanzio 24, 25, 27, 33, 34. Rambouillet (Hôtel) 151.

Ratysbona 8, 162, 163.

Regnard Jan Franciszek, komedyopi-sarz

⁶. 39' 77'

Pszonka Stanisław 153.

Puławy 10, 27, 30, 32, 33, 35, 36,

37' ²¹4-

Quarengi, architekt 1 o.

Rąbin 75.

Radochońce 52.

Radoszewski Nikodem, podkomorzy 184.

Radziejowice 28.

Radziejowscy 28.

Radziejowski Hieronim, starosta łomżyński 103.

Radziejowski, wojewodzie 199.

Radziwiłłowa Helena, wojewodzina wileńska 35.

Radziwiłłowa 146.

Radziwiłł ks., wojewoda wileński 39.

Radziwiłł, podkomorzy litewski 149.

Radziwiłł Albrecht, kanclerz w. lit. 38, 40, 144, 152, 158, 180. »83, 199.

Radziwiłł Bogusław ks., koniuszy w. litewski 168, 213, 220.

Radziwiłł Dominik, kanclerz 27, 168, 213, 220.

Radziwiłł Hieronim Floryan, w. chorąży litewski 38.

Radziwiłł Janusz 7, 14, 24, 117, 144, 158, 227, 228.

Radziwiłł Karol (»Panie kochanku«) 36, 42, 154, 181, 214.

Radziwiłł Krzysztof, hetman w. lit. 24, 21 7.

Radziwiłł Michał 178, 213.

Radziwiłł Mikołaj, hetman w. litewski

34. »95*

Rej Mikołaj z Nagłowic 65, 68, 74, 79, 84, 92, 100, 105,    109,    141,

144, 153, 156, 188, 189, 192, 200, 206, 207, 215, 216, 221.

Rejowa, wojewodzina lubelska 146. Rejowie 52.

Rembrandt 35, 95.

Ren 77, 82.

Reszka Stanisław 219, 224.

Ribera, malarz 74.

Richelieu Armand Jan, kardynał i 14.

Riesener, rzeźbiarz i dekorator 31. Rincy 32.

Rodolfi Bartłomiej 23.

Romano Giulio, malarz 34.

Romanów 88.

Rosya 93.

Rotterdamczyk Erazm 224.

Rousseau Jan Jakób 31.

Royzyusz Piotr 28.

Rozrazewscy 2 19.

Różanka 5, 28, 36.

Rożnów 5.

Rożnówna 38.

Rubens malarz 34, 77, 95.

po O

47*

Rüggieri Fulwiusz, nuncyusz op. >21, 172, 188.

Rusocki, kasztelan biechowski 225. Ruś 44, 54, 83, 138, 200, 2)2.

Ryga 168.

Rysiński Andrzej 96.

Ryx, starosta piaseczyński, kamerdyner króla Stanisława Augusta 171. Rzewuscy 85.

Rzewuski, poseł do Danii 132. Rydzyna i o.

Rzym 9, 24, 34, 92, 96, 125, 13 132,    143,    180,    185,    2)6,    2)

226.

Saint' Andrée, marszałek Francuski 76. Salomonowie 62.

Sambor 65, 145, 212.

Sanguszkowie 121.

Sanguszko ks., wojew. wołyński 183. Sanocka ziemia 55.

Sanok 2 i 2.

Sapieha, wojewoda 198.

Sapieha Franciszek, koniuszy w. litewski 144.

Sapieha Jan, starosta uświacki 145. Sapieha Kazimierz Nestor 34, 176. Sapieha Kazimierz Lew, kanclerz litewski 36.

Sapieha Łukasz 122.

Sapiehowie 5, )o, 23, 45.

Sapieżyna Elżbieta ks., siostra hetmana

Sapieżyna Anna z Lubomirskich, ko-niuszyna w. litewska 144. Sarbiewski M. Kazimierz 224. Sarnicki Stanisław 28, 153.

Sasi 96, 178, 226.

Saski pałac i o.

Saul 95.

Sądowa Wisznia 212.

Scarron, poeta francuski 124. Schltitter Andrzej, architekt 1 o. Schongauer, malarz 92.

Schultz Joachim, turysta i autor niemiecki 161, 175.

Sèvres 31.

Sewilla 222.

Sforza vide Bona.

Sidorów 5.

Siedlce 1 o.

Siedmiradzki Mikołaj, złotnik 122. Siedmiogród 44, 54.

Sielce 181.

Sielski, kasztelan gnieźnieński 177. Siemiginowski, malarz 24.

Sieniawscy 4, 11, 13, 20, 21. Sieniawska (Tarłówna), wojewodzina ruska 1 78.

Sieniawska, hetmanowa wielka koronna 146.

Sieniawska Urszula, podczaszyna koronna 19, 120, 12).

Sieniawski Hieronim, starosta lwowski

.8.

Sieniawski Mikołaj, wojew. ruski 225. Sieniawski, hetman 180.

Sienieńscy 5.

Sieraków 41.

Sierakowski, starosta zawidelski 38. Sierakowski, kanonik 1 79.

Silvius Amatus 224.

Simon St. 151.

Skotniccy 228.

5-

Skrzypno 52.

Słonim 10, 30, 36, 85.

Słowacya 44.

Słowacy 42, 82.

Słuck 1 18.

Słupski 69, 189.

Słuszczanka, wojewodzanka mińska 180. Słuszkowie 1 o.

Smoleń 5.

Sobiescy 5, 162, 206, 228.

Sobieski, szlachcic 173.

Sobieski Jakób, wojewoda bełzki 162, 216, 228, 229.

Sobieski Jan, później król Jan 111. 4, 9, 94, 98, 125, 133, 134, 146, 186, 190, 228.

Solari, architekt 1 o.

Solec 32.

Sokal 207.

Sokołowski Stanisław 192.

Sołłohub, żołnierz 107.

Spytek Jordan 23.

Stadniccy z Leska 45, 55.

Stadnicka Anna 148.

Stadnicka z Kalinowskich Maryanna, wojewodzina bełzka 76, 122. Stadnicki Adam, kasztelan kaliski 163, Stadnicki Stanisław, starosta zygwul-ski (Dyabeł) 41, 44, 67, 128, 164. Stambuł 76, 1 18.

Stamirowski Józef 87.

Stanisław August Poniatowski, król 34, 43, 96, 115, 159, 181, 230. Stanisławów 76, 183.

Stanisławscy 228.

Starowolski 28, 96, 98, 117. Staresioło 5.

Starzechowski, starosta wyszogrodzki 146, 165, 166, 167.

Stawiński 41.

Stefan Batory, król 44, 101, 108, 124, 129, 184, 209.

Stojanów 207.

Stempkowscy 1 o.

Stężyca 44.

Strusiówna Krzysia, starościanka halicka 149.

Stryjkowski 97, 218.

Strwiąź, rzeka 29.

Sułkowska, podwojewodzina 148. Sułkowscy 1 o.

Suchorabski, szlachcic 163.

Suryn Krzysztof, oboźny mścisławski

38-

Sybilla 35, 182.

Sykstyńska kaplica 226.

Synai, góra 2 17.

Świerz Szafrańscy 5.

Szajnocha Karol 50.

Szamotuły 5.

Szaniawska 197.

Szarogród 207.

Szarzyński Sęp, poeta 153, 178. Szczawińska, chorążanka wyszogrodzka >49-

Szekspir William 34.

Szkoci 45, 86.

Szydłowiec 5.

Szydłowieccy 5, 224.

Szydłowiecki Krzysztof 3,108, 219,231. Szwajcarzy 222.

Szwecya 77, 96, 98, 135.

Szwedzi 20, 24.

Taranowski Andrzej 220.

Tarłówna Jadwiga zob. Sieniawska.

Tarnów 13.

Tarnowscy 5, 95, 168.

Tarnowski Jan, hetman w koronny 157,

184, 217.

Tarnowski Jan Krzysztof 224.

Tarnowski Stanisław, późniejszy ka- Tynna jo.

sztelan sundomierski 224.

Tatarzy 42, 45, 77, 82, 94, 97, 127, 149, 172, 201, 218, 222.

Tatry 70.

Tempesta Antoni, malarz 132.

Tęczyn 5, 52.

Tęczyńscy 5.

Tęczyński Jan, kasztelan wojnicki 220. Teniers Dawid, malarz 34.

Termopile 218.

Tintoretto, malarz 225.

Toledo 222.

Tołoczyn 158, 197.

Tomatis 10, 230.

Tomiccy 224.

Tomicki Mikołaj 164.

Tomicki Piotr ks., biskup krakowski

219.

Tomira królowa 95.

Torquato Tasso 224.

Toruń 202, 211.

Toskański książę Cosimo Ill. 134. Towiańska, kasztelanowa łęczycka 146. Trembecki Stanisław 30.

Trianon le petit 32.

Troja 12, 35, 173.

Trojanie 218.

Tropią 15, 19, 21, 58, 62, 75. Tulczyn 10, 27, 33, 43, 85, 214.

Turcy 77, 83, 95.

Turcya 94, 98, 128, 129, 133, 134, 218, 219.

Tustanowice 55.

Twardowscy 52.

Twardowski 207.

Tycyan (Yecelli) 24, 34, 235.

Tysarowski Prokop, szlachcic 122. Tyszkiewicz Janusz, wojewoda wileński 23.

Tyszkiewiczowa Zofia, i-voto Zamie-chowska, wojewodzina trocka 42, 148.

Tyszkiewiczówna Teresa, krajczanka litewska 144.

Tyzenhaus, podskarbi litewski 34.

Ujazdów 3.

Ukraina 54.

Ulisses 218.

Valenti, nuncyusz kardynał 97.

Van Dyck 34.

Van Huysum 35.

Vanloo 35.

Vanozzi, sekretarz Gaëtaniego 108, 161. Vautrin, 37, 217.

Vasari 23.

Vecellio Cezary 95, 1 i 1.

Velasquez 95.

Veronese 24.

Vien, malarz 35.

Vigeée-Lebrun pani 36.

Vinci da, Leonardo 34.

Walezy zob. Henryk 111. Waliccy 230.

Wapowscy 52.

Waręż 14.

Warszawa 5, 10, 13, 16, 20, 61, 87, 138, 146, 149, 159, 171,211. Warszewicki 210, 219.

Warszyccy 5.

Watteau, malarz 32.

Wawel 11, 12.

Wazowie 9, 133.

Wenecya 12, 73, 84, 85, 95, 99, 123, 125, 225.

Wenecyanki 110, 152.

Wenera 14, 181.

Werdum Ulryk 6, 64, 224. Wesołkowski Baltazar 82.

Węgry 44» 57» ®4t 92» 94. »28, 130, 2 19.

Węgrzy 42, 44, 45, 82, 86.

Werki 10.

Wersal 32, 33, 36.

Wiedeń 12, 35, 133, 207.

Wielądko Wojciech Wincenty 192. Wielhorski, kuchmistrz w. litewski 27. Wieliż 164.

Wielkie Oczy 55, 64.

Wielopolscy 15, 21, 62.

Wielopolska, stolnikowa 146. Wielopolski, kanclerz koronny 180. Wierbna hrabia 162.

Wierzbowski, wojewodzie sieradzki 226, 227.

Willanów 9.

Wilno 7, 10.

Wiśnicz 5, 24.

Wiśniowieccy 5, 10, 23.

Wiśniowiec 10.

Wiśniowiecka, wojewodzina ruska 1 19.

Wiśniowiecki, wojewoda ruski 152, »90. Witkowski Stanisław 97, 106. Władysław IV. król 28, 101, 144, 175, 176, 196, 198, 207, 222.

Włoch 14, 15, 16, i

31, 3⁶» 74. 7 101, 102, 103,

28,

95»

6 40    -

sO

20,

84.

²5*

94.

12, 113,

159. ■    ²¹3»

"7»

164, 176, 180, 194, 195,

216, 219, 225, 226, 229.

Wodzicki »47.

Wojnów 67.

Wojniłowicz Gabryel, starosta lityński

124, 151, 152, i

-O

83.

Wojutycze 67.

Wola Justowska 28.

Wolscy 5, 148.

Wolski Mikołaj, marszałek wielki koronny 25.

Wołczyn 4, 10, 30, 32.

Wołodkowipz Dominik, podstoli miński 38.

Wołosza 44.

Wołoszczyzna 18, 54, 126, 127. Wołyń 54, 214.

Wrocław 12, 20, 75.

Wschów 105.

Xerxes 2 18. Xiąż 5. Xymena 35.

Zabłudów 15.

Zadzik, biskup krakowski 7.

Załoźce 5.

Załuski ks. Józef Jędrzej, biskup kijowski 27, 135.

Zborowski z Rytwian Alexander 185. Zbylitowski Andrzej 70.

Zbylitowski Piotr, poeta 110, 207. Zebrzydowscy 121.

Zamoyski Jan, kanclerz wielki koronny Zebrzydowski Mikołaj, wojewoda kra-97, 108, 153, 161, 183.

Załuski Jędrzej Ch.„ kanclerz i biskup warmiński 222.

Załuski, biskup 146.

Zamiechowska Zofia później Tyszkie-wiczowa 148.

Zamość 5, 66, 183.

Zamoyscy 5, 10, 67, 228.

Zamoyska z domu ks. Ostrogska 183.

Zamoyski Jan, ordynat, wojewoda sandomierski 181.

Zarembowie 228.

Zaroście 64.

Zasław 5, 170.

Zasławscy 5.

Zawadzki Jan, poseł do Anglii 69, 101, 221.

Zawisza, rękodajny A. Radziwiłła 38. Zawisza Krzysztof, wojewoda miński 38, 40, 42, 144, 174, .225, 226. Zawiszanki, córki wojewody mińskiego 208.

Zawoyscy 230.

Zbarazcy 5.

Zbarazki ks. Jerzy, kasztelan krakowski 81.

Zbaraż 5.

Zborowscy 5.

Zborowski Jan, kasztelan gnieźnieński 164, 166.

Zborowski, wojewoda krakowski 44.

kowski 44, 117, 127.

Zegart, sługa Stadnickiego 41. Zgorzelice 105.

Zielonka Stanisław 87.

Złotkowice 1 3.

Zofiówka 10, 30.

Zygmunt 1. Stary 97, 108, 129, 166, 167.

Zygmunt August 11, 44, 102, 121, 125, 129, 132, 184.

Zygmunt 111. Waza 3, 19, 98, 101, 121, 158, 181, 197.

Żeromski, marszałek wojskowy 168. Żółkiew 5, 13, i5, 24, 25, 29, 206. Żółkiewscy 4.

Żółkiewski Stanisław, hetman 9, 185, 217.

Żurawno 1 2.

UZUPEŁNIENIE:

Bona Sforza, królowa polska 96, 101, 153, 177.

SPIS TREŚCI

Str.

Rozdział pierwszy: ZAMKI 1 PAŁACE..........

Polska cała drewniana. Ruch budowniczy w XVI i XVII w. Dwa typy zamków. Arkady. Dziedzińce. Ganki i loggie. Rozmiary i kosztowność. Amfiteatra i areny. Wspaniałość gmachów. Zastój. Rezydencye otwarte. Wille. Pałace miejskie. Urządzenie wewnętrzne. Pierwotna skromność. Sufity. Meluzyna. Pawiment. Kominy. Obicia i szpalery. Gobeliny. Sprzęty. Zbytkowność sprzętów. Nadproża. Sale stołowe. Służba czyli kredens. Srebra. Artystyczna strona. Szkła i farfury. Dekoracya malarska. Kaplice. Biblioteki. Dzieła sztuki. Arcydzieła. Galanterye i cacka. Bezpłodność zbytku. Roba per Polonia. Rezydencye wiejskie. Parki i ogrody. Ogród w Laszkach. Kreacye parków. Nie-szczerość amatorska. Przewaga francuzkiego smaku. Kopie i pa-rodye. Sentymentalizm sielankowy. Zbiory artystyczne i naukowe. Naiwna archeologia. Teatra nadworne. Dworzanie i służba. Rękodajni. Suchednie. Sługa i pan. Rzesze dworskie. Wiek XV111. Maskarada liberyjna. Wojska nadworne. Wojny prywatne. Bandy najemne. Wpływ wielkich dworów.

Rozdział drugi: DWORY 1 DWORKI ..........

Sielskość Polski. Gniazdowość. Zwyczaj spadkowy. Prawo bliźszości. Dwór w regule drewniany. Warunki wygody i bezpieczeństwa. Obronność dworów. Zameczki. Baszty i wały. Straże nocne. Okop. Ostróg. Tyn. Samborza. Oryentacya. Rozkład domostwa. Sień. Alkierz i komora. Architektura dworków.

Styl rodowity. Typ barokowy. Odśrodkowość budowy. Dobudówki. Piętra. Ozdobność budowy. Dach. Banie i powietrzniki. Ideał wiejskiej budowy. Złożenie. Zegar. Ptaszarnie. Zwierzyńce. Ogrody i sady. Wirydarz. Kwiaty. Rośliny egzotyczne. Zioła apteczne. Chłodniczek. Zmysł krajobrazu. Sprzęty. Sepety i al-marye. Świerzeń. Pułap. Błony. Tło. Drzwi. Komin. Szpalery i kołtryny. Makaty i kobierce. Kobierce złotolite. Kobiernictwo swojskie. Konterfekty. Trofea wojenne. Zbytek szlachecki. Nie-proporcyc. Czeladź szlachecka. Z potrzeby zbytek. Klasa służebna. Liber Chamorum. Panowie Panów. Promocye herbownc. Familiarność. Niewolnicy. Samoistność dworów. Mielcuch. Apteczka. Dryakiew. Podruna. Pani Stara. Potrzeby moralne. Stosunki ze światem. Konserwatyzm dworu. Nowi ludzie, nowe domy.

Rozdział trzeci: UBIORY 1 SPLENDORY.........

Brak źródeł. Portrety i ryciny kostiumowe. Typ zasadniczy narodowy. Warunki przyrodzone. Wpływy obce. Naśladownictwo. Rzecz a nazwa. Dyktatura mody. Dwór. Magnat. Student. Żołnierz. Czupryna. Podgalane głowy. Wojny i mody. Terminologia kostiumu. Zagadkowość nazw. Próżność męzka równa kobiecej. Futra. Sobole. Soroki i bunty. Ceny soboli. Sobole upominkowe. Brak ustaw przeciw zbytkom. Zbytek w materyach. Żywość kolorów. Barwy miarkowane. Złotogłów. Obfitość szat. Ozdoby. Szaty poślednie. Ewolucya kostiumu. Typ pośredni i trwały. Suknie statecznie polskie. Delja. Kon-tusz. Wyloty. Ferezya. Żupan. Czapka. Spodnie. Obuwie. Skórnie. Zmiana nazw. Strój niewieści. Czecheł, chomla, to-czenica. Bramka. Stroje swojskie. Wieńce. Przeżytki kostiumowe. Giezło. Kryzy i gargiele. Podwika. Kwef. Birety. Przewrót radykalny. Mody paryzkie. Goły gors. Pudt, muszki i rucho. Kornety i fontanże. Galanty. Klejnoty. Klejnoty męzkie. Łańcuchy. Guzy. Szkofia. Kita. Pióra egzotyczne lub bajeczne. Pasy. Klejnoty niewieście. Korona. Tkanki i czepce. Kanaki. Manele i talizmany. Kamienie lekarskie. Pontały. Zawieszenia. Ferety. Przykłady. Martwe miliony. Perły uryańskie. Sztuka złotnicza. Handel klejnotami. Bielizna. Słaba strona garderoby. Broń. Przepych i bogactwo broni. Przesada dekoracyi. Szyszaki. Tarcze. Sajdak. Buławy i buzdygany. Formy buław i buzdyganów.

Str.

89

Regiment. Szabla. Odmiany szabel. Rozmaitość jej nazw. Karabela. Ceny szabel. Czekan. Obuch i nadziak. Rzędy i ich bogactwo. Farbowanie koni. Srebrne i złote podkowy. Wpływ Turcyi. Oryentalizacya smaku. Sarmacko-wschodni obyczaj. Amatorstwo Jana Ш. Złudne wrażenie. »Bogata nędza«. Zbytek bez dobrobytu. Kontrasty. Drobna szlachta. Szaraczki mazowieckie.

Str.

• 3d

Rozdział czwarty: DOM 1 ŚWIAT...........

Rodzina. Misya jej społeczna. Etyczna siła rodziny. Szerokie pojęcie rodziny. Koligacye i filiacye. Genealogowie. Kobieta. Żona-przyjaciel. Mulier fortis. Wpływ kobiet. Polityka kobiet. »Kwoki«. Dzielność kobieca. Herod-Baba. Rapty. Kobieta w życiu towarzyskiem. Brak zalotności. Braki wychowania. Dwór królewski jako akademia dobrego tonu. Sztuka kon-wersacyi. »Wirthschaft«. Świat bez kobiet i sztuki. Rzeczpospolita Babińska. Akta Babińskie. Humor w kłamstwie. Francuzi północy. Warunki konwersacyi. »Gry rozmowne«. »Trefność«. Człek »biesiadny«. Ludzkość. Polityka. Swawolność » rubaszność. Wstydliwość słowa a druku. Moment narracyjny. Talent epi-czny. Pośrednie wskazówki. Niedostateczność źródeł. Scenaryu-sze staropolskiego życia. Salon polski. Salon XV111 w. Rococo warszawskie. Grzeczność. Jej narodowy charakter. Uroszczenia dynastów. Sarmacka gracya. Ukłon polski. Polskie maniery. »Posiadanie«. »Uczciwe«. Wyższość grzeczności polskiej. »Ludzkość« jako termin ogłady towarzyskiej. »Ludzkość« w ujemnem znaczeniu. Porywczość i rubaszność. Przykład akcyi o obelgę. Medyacya obywatelska. Rzadkość pojedynków. Deprekacyc. Wyroki polubowne. Równość szlachecka. Fikcya i prawda. Tytuł braterski. Tytuł przyjacielski. Różnica obu tych tytułów. Tytulatury polskie. Geneza tytułów. »Raczył«. Wielmożność. Szlachetny i Urodzony. Sponiewieranie tytułów. Dygnitarstwa drążkowe. Tanie tytuły. Gościnność. Tańce. Polonez. Jego europejska sława. Najstarsza nuta polonesa. Tańce skoczne. »Chwytane Koło« i »Goniony«. Cenar i galarda. Reje i flrleje. Skromność tańców. Muzyka. Lutnia. Gry. Gry hazardowe. Szulerstwo. Typy kosterskie. »Dobre myśli«. Wesela. »Kubek w kubek«. Oracye. »Quamquam«. Upominki weselne. Tryumfy.

Zbytek festynów. Pogrzeby. Castrum Doloris. Wspaniałość pogrzebowa. Ceremonie żałobne. Kruszenie kopii. Sobowtóry. Naśladownictwo i reakcya. Wielkoduszna skromność. Szkarłat żałobny. Stroje na marach. Chorągwie nagrobowe. Labaria fune-bria. Konkluzye. Bankiety. Kuchnia polska. Sztuki kuchmistrzow-skie. Piwo a wino. Menu szlacheckie. Osobliwsze potrawy. Rozmaitość sosów polskich. Potrawy ulubione. Dawania bankietowe. Zamiłowanie w korzeniach. Dekoracyâ potraw. Fan-tazye kucharskie. Ceremonie przy ucztach. Zastawa stołu. No-żenki. Zwyczaje biesiadne. Kobiety na bankietach. Przewlekłość bankietów. »Pełne« czyli toasty. Tłuczenie puhara. Napoje. Śpiew i muzyka przy bankietach. Bankiety tłumne. Zwady przy kielichu. Życie sąsiedzkie. Zły sąsiad. »Odpowiedź«. Zajazdy. Strony dodatnie. Typy sąsiedzkie. Figle sąsiedzkie. Sąsiad importun. Sąsiad statysta. Darmochwał. Gawędziarze. Medyator. Agitator i popularysta. Droga do krescytywy. Wzór agitatora i statysty. Recepta na popularność. Konik, chartek, ptaszek. Koń polski. Stadniny. Zabawy rycerskie. Amazonki. Myśliwstwo. Sokolnictwo. »Unoszenie«. Ceny sokołów. Podróże. Ruchliwość szlachty. Okazye i potrzeby podróży. Gród, roczki, kwerele. Sejmiki. Okazowania. Upadek tej instytucyi rycerskiej. Trudności podróży. Tabor podróżny. Orszaki magnackie. Zbytek w podróżach. Zaprzęgi. Malowanie koni. Rodzaje powozów. Od esa aż do syza. Podróże za granicę. Cel naukowy. Zły wpływ podróży. Wyższe motywa podróży. Ich strona idealna. Fantazya i obowiązek. Nowe czynniki moralne. Polak europeski. Moment awanturniczy. Brak opisów podróży. Przygody podróżników. Legacye. Ich świetność. Bezpłodność wrażeń zagranicznych. Jlluzye wyższości. Poczucie rzeczywistej wyższości. Górujące jednostki. Plastyczność natury polskiej. Przewaga cnót zbytkowych. Reputacya Polski w Europie. Dostojne przykłady. Poklask humanistów. Kosztowność podróży. Ojcowskie przestrogi. Mnogość podróżników polskich. Unikanie rodaków zagranicą. Odstraszające przykłady. Awanturni-nictwo. Ofiary dobroduszności. Dwuznaczne karyery. Awanturnicy i szalbierze. Koniec starego świata.

Str.

Index osób i miejscowości...............

Tablica

U)

9-

i о.

i i.

1 2.

•3-

>4-

od &

SPIS RYCIN

Sekretna missya. Miniatura M. Burmana. Ze zbiorów autora. Obacz str. i 15.

Zamek w Baranowie. Według akwareli Willibalda Richtera z r. 1817. Ze zbiorów biblioteki Baworowskich.

a) Pałac w Łobzowie, według miedziorytu Vischera de Jonghe z początku XVII w. b) Widok podwórza zamku w Baranowie. a) Odrzwia ganku w zamku w Baranowie, b) Odrzwia tegoż zamku. Zamek Sieniawskich w Brzeżanach.

a) Zamek Herburtów w Dobromilu w r. 1698. b) Pałac Kaza-nowskich w Warszawie w r. 1656. Rysunek Eryka Dahlberga. Zamek Leszczyńskich w Gołuchowie.

Zamek w Krasiczynie. Rysunek oryginalny Alexandra Orłowskiego. Ze zbiorów biblioteki Pawlikowskich.

Widok zamku w Krasiczynie. Zdjęcie fotograficzne.

Widok dziedzińca (cour d’honneur) w zamku krasiczyńskim.

Portal w kaplicy zamkowej w Krasiczynie.

Zamek w Łańcucie. Rysunek oryginalny Alexandra Orłowskiego. Zamek w Podhorcach. Rysunek Jana Matejki.

Zamek w Wiśniczu. Rysunek oryginalny Alexandra Orłowskiego.

Ze zbiorów biblioteki Pawlikowskich.

a) Baszta zamku rzeszowskiego, b) Zamek w Mirze.

a) Brama wjazdowa zamku w Wiśniczu, b) Fasada zamku Ujazdu

w Sandomierskiem.

Zamek Sobieskich w Żółkwi od strony dziedzińca w r. 1847. Pałac w Willanowie od ogrodu.

Pająk starożytny czyli t. zw. Korona z Grabowa w Prusiech Zachodnich.

Tablica 20.    Kafle starożytne. Ze zbiorów hr. Andrzeja Potockiego.

21.    a) Zawieszenie z pułapu, b) Tak zwana Meluzyna z świecznikiem.

22.    a) Fasada ogrodowa w pałacu Potockich w Krystynopolu. b) Szczegół z tegoż pałacu.

22 Я. Brama wjazdowa w Krystynopolu i pawilon w ogrodzie tegoż pałacu.

23.    Przekrój pałacu w Krystynopolu i tzut jego poziomy.

24.    Plan pałacu i ogrodu w Krystynopolu.

»    25. Szczegół zamku krystynopolskiego i widok zamku Krzyżtopor.

26.    Brama wjazdowa w Willanowie.

27.    Pokój sypialny króla Jana Ш. w Willanowie.

28.    Terasa pałacu w Willanowie.

29.    Sala zamku w Podhorcach.

»    30. Gobelin wykonany w fabryce Radziwiłłowskiej. Własność Muzeum

Przemysłowego w Krakowie.

31.    Gobelin Jakóba Zadzika, biskupa krakowskiego z r. 1636. W posiadaniu prywatnem w Sztokholmie.

32.    Gobelin biskupa Michała Gniewosza. W zbiorach hr. Brahe w Sko-kloster.

»    33. Szpaler gobelinowy po Stefanie Korycińskim, W. Kanclerzu kor.

(*j* 1658). Własność prywatna.

34. Kanapa wykonana w Paryżu według rysunku Meissoniera dla Marszałka W. kor. Bielińskiego.

Łóżko z pałacu Marszałka Bielińskiego.

Typy służby rękodajnej szlacheckiej. Z gobelinu fabryki Radziwiłłów w Koreliczach.

37.    Widok idealny zameczka drewnianego, odtworzony przez Kazimierza i Tadeusza Mokłowskich.

38.    Rys poziomy zameczka i przekrój rowu i ostrokoła.

39.    a) i b) Dwa dworki staropolskie.

40.    a) Dworek Opalińskich według szkicu Gastona Chiaveri. b) Dwór starożytny w Jabłonowie w Sieradzkiem.

»    41. a) Dwór z XVI w. w Szymbarku, b) Dworek szlachecki w Czort-

kowie.

»    42. a) Dworek pod Sieradzem, b) Brama wjazdowa czyli t. zw. s a m-

borze w Peplinie nad Liwcem.

»    43. Lamus czyli t. zw. świerzeń w Płonce i dworek we wsi Wróceniu

nad Biedrzą.

Dwór modrzewiowy w Czarnożyłach w powiecie wieluńskim. a) Dwór szlachecki w Jeżewie, b) Wnętrze tegoż dworu na I. piętrze. Z teki Stanisława Wyspiańskiego.

T ablica

• • • • VO N00 "Ф 'Ф 'Ф Ф*

Świetlica dworu w Chruszczynie wielkiej.

Skrzynia polska malowana z XVII w. Ze zbiorów autora.

Sapet z garderoby króla Jana 111. Ze zbiorów autora. a) Piec kaflowy w zamku w Podhorcach. b) Kafel z pieca z XVI w. Z archeologicznego gabinetu Uniwersytetu w Krakowie. a) Obicie papierowe z XVI w. b) Kotara po królu Janie 111.

Tak zwany staropolski kobierzec, tkany złotem i jedwabiem. W. XVI.

Kominek w Branicach.

Strój senatora weneckiego jako jeden z ewolucyjnych motywów stroju polskiego. Rycina z dzieła Cesare Vecellio: Degli abiti anti-chi e moderni etc.

z r. 1590.

Kostium polski z XVI w. Rycina z tegoż dzieła.

Kostium polski z XVI w. Rycina z tegoż dzieła.

Kostium polski z tegoż dzieła.

Dama polska z XVI w. Rycina z tegoż dzieła.

Dama polska z XVI w. Rycina z tegoż dzieła.

Matrona polska z XVI w. (Zofia z Pleszowa Szydłowiecka). Z Liber Geneseos lllustr. Familiae Schidloviciae.

On

Kł

VO

UJ

О⁴

On

Dama polska z XVI w. (Anna z Tęczyna Szydłowiecka). Z tegoż powyższego źródła.

Barbara (?) Radziwiłłówna. Miniatura emaliowana polichromiczna. Ze zbiorów autora.

Dama polska (Marya Potocka, starościna felińska (?) w kostiumie z pierwszych lat XVII w. (w t. zw. szustohorze i czepcu z bramką). Ze zbiorów autora.

Saul i Dawid. Obraz Rembrandta z figurami w strojach przypominających kostiumy polskie. Ob. str. 95.

do 67. Stroje polskie z XVI i XVII w. Według rysunków Jana Matejki.

Wzorzec kostiumów polskich z XVI w. Szereg portretów przeniesiony w zmniejszeniu na jedno płótno. Dwa konie u dołu, między któremi stoi hajduk z samopałem o zapalonym loncie, to zapewne także »portrety« ulubionych wierzchowców, z któremi wiązały się

Tablica

O'

SI

Ó\ o

ci có 4*

CN

SI

SJ

co

00

00 co 00

I W M

00

00 00 00 CO    Os

wspomnienia jakichś wypraw wojennych lub tryumfalnych wjazdów. Z galeryi obrazów w Gołuchowie.

Stanisław Tęczyński, wojewodzie krakowski. Ze zbiorów hr. Potockich w Krzeszowicach.

Stefan Czarniecki. Portret współczesny w zbiorach królewskich w Berlinie.

Królowa Marya Kazimiera Sobieska. Miniatura emaliowana, sino-sina (en camaïeu) Ze zbiorów autora.

Stroje polskie w XV111 w. Według rysunków Norblina.

Król August 111. w stroju polskim. Statueta porcelanowa mono-chromiczna, starosaska. Ze zbiorów autora.

Pięć figurek kostiumowych polskich z porcelany. Dwie większe niepolewane, monochromiczne (en bisquit), z fabryki królewskiej w Sevres, trzy mniejsze polichromiczne z fabryki królewskiej w Meissen. Ze zbiorów autora.

Panicz polski i jego sługa. Obraz Vittora Ghislandi (1655—1743) w galeryi w Bergamo.

Pan Regimentarz. Rysunek Jana Piotra Norblina de la Gourdaine. Z dzieła dr. Z. Batowskiego: »Norblin«.

Kostiumy szlacheckie XV111 w. Z gobelinu fabryki Radziwiłłów w Koreliczach. Rysunek Ostrowskiego.

do 80. Pasy lite polskie z fabryk Selimanda w Korcu, Mażar-skiego w Słucku i Masłowskiego w Krakowie.

Nagolennik ze zbroji Zygmunta Augusta. Ze zbiorów królewskich w Monachium.

Półzbrojek bogaty polski.

a) i b) Czekan króla Jana Kazimierza, c) Zapona do delji.

Hełm, ryngraf, muszkiet, kołczan, prochownice i lontowniczki. Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie.

Zbroje polskie (półzbrojki, tarcze, kolczugi, karaceny). Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie.

Rzędy polskie.

Powitanie w lesie. Scena rodzajowa szlachecka z XV111 w. Rysunek współczesny ze zbiorów bibioteki Pawlikowskich.

W salonie pani Czapskiej w Gdańsku. Rysunek Daniela Chodowieckiego (r. 1773).

89. a) Starosta Leduchowski wita panią Podoską b) Pani Podoska z p. du Bouloir. c) Strażnik Czapski i starościna Lcduchowska. W kościele w Gdańsku. Rysunek Daniela Chodowieckiego. Polonez. Rysunek J. P. Norblina. Z dzieła dr. Z. Batowskiego: »Norblin«.

Tablica

O'. O'

Polonez pod gołem niebem. Malował Korneli Szlegel.

Polowanie na niedźwiedzia. Rycina ze zbiorów biblioteki Pawlikowskich.

O' O'

Polowanie na żubra. Rycina ze zbiorów biblioteki Pawlikowskich. a) Puhar dwoisty, t. zw. kubek w kubek. Na brzegu jednego z kubków rytowane nazwiska ofiarodawców: Józef Słuszka, kasztelan wileński; ks. M. Czartoryski, wojewoda wołyński; Adam Tarło, starosta stężycki; Marcin Kątski, wojewoda kijowski; Adam M. Sie-niawski, wojewoda bełzki; Jan Potocki, generał ziemi halickiej, i Stefan Humiecki, stolnik podolski. Ze zbiorów autora, b) Szklanica malowana, t. zw. vitrum gloriosum. Z Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie.

O' O'

Uczta króla Jana 111. w Jaworowie dnia 6 lipca 1684.

Bankiet na dworze Augusta 111. Rycina współczesna ze zbiorów biblioteki Pawlikowskich.

98.    Nóż, widelec i łyżka Zygmunta Augusta (?).

99.    Staropolskie łyżki.

100.    Targ pod Gdańskiem. Akwarela współczesna ze zbiorów biblioteki Pawlikowskich.

101.    Fragment z obrazu Bernarda Bellotti Canaletto: »Elekcya króla Stanisława Augusta«. Z Muzeum ces. Fryderyka w Poznaniu.

102

do 109. Grupy orszakowe uroczystych legacyj polskich. Ryciny Stefana Della Bella i Antoniego Tempesta.

1 j o. Husarz polski. Rysunek Stefana Della Bella.

1 1 1. Kareta arcybiskupów lwowskich z XV1J1 w. Muzeum Przemysłowe we Lwowie.

i 113. Dwa fragmenty z wjazdu uroczystego Jerzego Ossolińskiego do Rzymu. Sztych Stefana Della Bella.

1 14. Wjazd uroczysty prawdopodobnie Michała Kazimierza Radziwiłła do Wiednia w r. 1679. Odbicie z oryginalnej płyty w zbiorach autora.

♦

S. 61

к

ł

S i

/

s«

/У

AL

V.

Уу

y*

/ - .

A4

%

щ

■to

*

?

ф $

^sam:

я

i

mm

m

là.

I

ł

t

«л

'1яУ

■lu

i il!

'jm

il Pli

iii

mii]

:||

рщШп

fett

|Г |1

1ИИИ

мКеш~. ■ il цРШ

ИмидидМ

““If #

U!

ii

lii

■ z**⁴*** Шш

=*=

щтщ

¹¹ * • *

ЕйДИШ

ttliiNÜ

||ВНН| I

''llli e*t

i*. ф.

si

ЕаЛ

НУ

1&ЛЙ!ч

i жЩтнШШ

,Ki<1

iß

il

• '

m-f?.

Ill

ши

III!

I! Ill

Ist i

r*

(Я

lu

W ü;

ИУВ1|1

i! Fa %

ftfc* Щ* !

S!(j

Jffl

jf¹

там»-* - ,

'’•ПИПИГ • л ,* ■

(Мииг'^чЖ

jilürnjl

■ржь®

№ ■

E9M

Л. *С

■>

li

id

Ififr

Lr • • -

ж-* - ä;

il

Mil

iS

D*

|5МЭД

hU-J

PL--»

v.

йл

Y ■

f.

!IÎ4

il

li, 2l

Mi*

jbi

Шн

l i. <k

_^<ЛС

IBh!

!»

Ht

,т_

rn

'■&

|! | I

ИИрШ|1|^И

Н|н|9Н1в<

мь'^ШоВ н

}ШМ

■Л '

ШЗ

Рл,

te

яг’

SW

ж#.

'Г

{u

■м

**

w*,

Hil

iÖ=»3>

îfr<o~lK

liii

HH

Шгъ

QW

,£Ш

*Ч4Г

№3

МИШИ

ПИЯ

¹ i'[лШшВпм'т Щц':

’ 'HI J !тюттп .    J

ЩИ

ИГЛ

v;

Hl

ЩдЯ

Mft

%Р

. »*‘4 ’> ’St*?!; JU ■ fft.1 "iHf.

I ИИЯишзд^Шр¹}

[P^ ■$©

'.Sv'-^s«S

#$5f~ "'

«йе^з; _J«S jfrl-jgjf r=^

m>*sm

r £ v4

£ps*

В;

«...,

1*н

lief* 'i

JÎïïIîiIt i ш

У^шишМИВя

Ol

РИЙИЬгг»^

- ^ W#. > ^

■ »m.    ‘ -Ci

- йнЕЭ®?«

4"*    «w*

B-".äÄfeJ^S^b

=ł?Nfe?W3 ”

VL#:

ШИКв:

:?•*

ИИешш

•V.

J&’

ï*

Mp®

iii

кг

<;v

-л>

*?4mFS'

śf&Pł*<

fe

<xr—ar:

î-Дй

•VA

te:;.

pWüf

-

,V4J

Щ,

I jSS*

Ml

SW3 ,

S«

3C

mW

P'

»ъ

й®»&

Ш1

Жз

WYDZIAŁY ИЙЛТЕСЕШСК. S ЙГгЗКбГГ

ft

«йьш&а eiâwsf.

к'

Ш.1644

Vu wit um iwiBTTniiriiin h inn —in п т inrr—г - ч—г—г -

•üniîi. и. J, Zorn. 356- I.l.öüO-

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

0000023191