Ili

■

!

'

ir

jìlii

r%j

FI

:

ili

f&qle

!

■

H

j Ą. », :j

,

1    , Ł

#•

t V v*

-■

*

W>*

U

j

*1

ÌÉM*

li'

j

§L_

M

1

*»

•’

i

,r - ■****

f.

J»

i!

IL ■■

I i PI

' ■; .

i|t

i

;r:    **

%■

V -.... V 4; \

■

, ' * |

fe-

11

: i

li?

I:!*?.

-

«p

i...

ÉR

£

r

•* «

;:

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

■;

<?

„>

/

.

VvW:

e

f

4f

. ‘1

f

mx

:

'W f '

v

}

\

■

;

(' •>

v

l

v:_

I

i V

/■%

■'v *

.'V

-<■

wr/

Jf'

■

f£^>:

V

0

r

,

)

f

y

- i“

5

e"

‘J

À

r>

/:•

.

(

&

M£'4i

%

k

V

T

£.

%

>

$s£

s

"V

f;

J

\

• \

- *>

V ,

/

I

T":

tt

' •»

Jf

/,

ri

'■

- }

w&

I

:

e.

^ .

/

f

\ i

s

’T

.u,

&

'

V

I

AJf

%

t

/

&

(

(

>

'N

e?

tr

>. - '■

.te

'4te^7

ęm

!/%

\

,

7-.t:

-Ì V. 7-' ite^

' N 4-y. >

V\'

7 4 *

tei

■■!

i

^ y.yj

..

-. -.    -    1

: 'j:

\ ' y \

W

y-?P~i

r 7 ■<

À - '. -V

-T -X' ’ i ! '

. '

-

. ¹

- -

- -^ ; r

;

■ -

■M - i ■ ■ -? *

’

' •

S*ŚĘ

'y.:- ,.

7^

r7. ^.7

y;rr'-r.y

y ‘

7*7,

€-

. r

v.

77^

..

t ' ’yy

■

4

f

- V»

IN*

7

. 17.

itetey?

i

.);

tu

/

J r "y:

: te

;?v

^ ₍' , . :, . ■ . tete- -'v^.r /;

' . 4\ ■■ V

> ~ L ■ ".    ‘

A'■7X7-

Afi

te

Y'

Hi

?&£■

7

"> i

■ * -:j

■

T/TiS :

«■ i ' ’ -

%s£

■

'

. v.

te-

; v\' /\

gj

r'1

'

'

Bgi

tete

ite yf' y’ _’T'-rv^

y ' 7 ' ,

v - - ~'-.V

.

«s^ •    • u,,.    Mt - . •

-r -7-

■■■' :    X-.-7 >

;

'v ,

/ ‘

X" >

, <e.’y^p

/ Ś 77.

s

-444:

t-

,,v/-’

.

J'f ‘-.7 :.../

/ : V:--

'

vf-».

■W

‘Èsì&ff*.':

t ■-

te

7r.;’

I

-4 ; •

raa

c : '"

„/ ■

■

m

1/:

7 V*

-77 V-

■0Ż

V

T

"vA *

7

*

/

:V

v7, ^ ': .:i '■

S ,4

^mŁ

■

- A - *7.

' " ‘7 M*

’v -    l-VA

^. - - -■

te

7'

, ,

m

i. i

.

yv

yy>.

y~*-

- ' te

' '

:

,v

? y.

-V - ^

.. ? ,-• ,, -.y (Ś

,SX V _

% ■' *..

;V?

>>'

,C;

2*S

*'£

■ jY' 'v

i

- ■.. ■" '/V

**

te -te

.

:;:r. %ry,

tetete?--**

Vy

' ^.;;f :

'V

'f*' '

=-w--

:T,

.

■

v-

77

’

- • • ; .->•? >:■

. ipHR

*

-

'

U

7^1

7

»

%

-ei-.

* -

- A,

i

'A € .‘7

■- .

te

h

>

/

r-

’

v 4 >- te

ĄA -.,-    . ■ +

'

■ ■

/

/

te?.

te

•*.

t

,

-

T- -;

7

-Vi.

j'5

tete; :

•V

i

}

.yv,-

y '

■

7.7/7-¹ k'

, /

‘7%

M

-f

Ć. ? •.)*»

4 -tete

r

Spis

■fe /7’

-

;r

-

77:

r

'

/'.

r.

W- , :

• v

■

te^

te

7..-Ł ,- ;-

:•

V

'A .

M

/*v

wsm •*? m

a:

'

'

ÓR W FERRARZE

/39 k

X

• •

!

'

■rV- r

[ jp!

PC

v ’jLf jfi

*9

'

Wlt

■rì..

^    j,, ⁴

:•

/"

.

P «

’

É ? J

H

P

P\ 5

wm

wwmm

Fot. Emery Walker w Londynie.

Ariosto według portretu Tycjana.

National Gallery w Londynie.

KAZIMIERZ CHŁĘDOWSKI

/A

DWÓR

W FERRARZE

WYDANIE DRUGIE

SIU i r. W • .    ‘ H'.-rUUifr

PRZY AKAOf Mil GÓRNICZEJ

W KRAKOWIE

LWÓW

WYDAWNICTWO ZAKŁADU NARODOWEGO IM. OSSOLIŃSKICH

KRaKÓW

ś>

llMłMb

KRAKÓW - DRUK W. L. ANGZYCA I SPÓŁKI

Battista Guarini, poseł Alfonsa II, księcia Ferrary, na sejm elekcyjny warszawski, po ucieczce Henryka III, pisał raz o stosunkach polskiego narodu do Włoch, że kraje są bardzo dalekie, ale dusze bliskie «i luoghi son ben lontani, ma gli animi son vicini». Dusze musiały być bliskie, gdyż drzewo polskiej kultury korzeniami swemi sięgało do Włoch i stamtąd ssało swe pożywcze soki. Północno-włoskie dwory może więcej niż Rzym wpływały na nasze obyczaje i na nasz sposób myślenia, a wpływ ich do ostatnich czasów jeszcze można było śledzić w przeróżnych objawach duchowych naszego społeczeństwa. Dlatego sądzę, że obraz życia w tych ogniskach włoskiej cywilizacji, których typem był dwór Estów w Ferrarze, pod niejednym względem może być dla nas zajmującym i może podnieść wiele jasnych, a wytłumaczyć wiele ciemnych stron w naszych obyczajach i poglądach.

■

' r

LITERATURA

Agnelli Giuseppe. Ferrara e Pomposa. Bergamo, 1902.

Albrecht Dr. Reinhard. Tito Vespasiano Strozza. Odbitka z Programu król. gimnazjum w Dreźnie za r. 1891. Lipsk, B. G. Teubner, 1891.

Alvisi E. Cesare Borgia, Duca di Romagna. Imola, 1878.

Amante Dr. Bruto. Julia Gonzaga, contessa di Fondi e il movimento religioso femminile nel secolo XVI. Bologna, Zanichelli, 1896.

Antonelli G. Saggio di una bibliografia storica ferrarese. Ferrara, 1851.

Appunti intorno agli Ariosti di Ferrara. Ferrara, Tip. Sociale Ambrosi™, 1874.

Ariosto L. Opere. Venezia, Orlandini, 1730. Edit. Crusca.

Ariosto L. Lettere, con prefazione storico-critica, documenti e note, per cura di Antonio Capelli. Trzecie wydanie. Medjolan, 1887.

Balan P. Storia d’Italia. Drugie wydanie, Modena 1895, 1896.

Balduzzi Luigi. L’instrumento finale della Transazione di Faenza del passaggio di Ferrara degli Estensi alla S. Sede. Atti e memorie della R. Deput. di Storia Patria per le provincie di Romagna. Ser. Ili, voi 9. Bologna, 1891.

Barbi-Ginti F. Vita di Lodovico Ariosto. Ferrara, Tip. dell’ Eridano, 1874.

Bar otti Gianandrea. Memorie istoriche di letterati ferraresi, tom I—II, Ferrara, 1762.

Barotti G. Continuazione delle memorie etc. Ferrara, 1792—1811.

Baruffaldi G. Istoria di Ferrara in quali si narrano le cose avvenute in essa dal 1655 al 1700. Ferrara, 1700.

Baruffaldi G. La Vita de Lodovico Ariosto. Ferrara, 1807.

Baruffaldi Girolamo. Notizie istoriche delle Accademie letterarie Ferraresi. Ferrara, 1787.

Bello Francesco. Libro d’Arme e d’Amore nomato Mambriano, composto per Francisco Ciecco da Ferrara, 1509.

Bembo P. Le Prose. Fiorenza, L. Torrentino, 1548.

Bembo Piero. Lettere volgari. Verona, 1743.

Bendedei N. Lettera al pontifice Alessandro VI per gli sponsali di Lucrezia Borgia con Alfonso d’Este. Ferrara, Taddei, 1888.

Benrath Karl. Bernardino Ochino. Braunschweig, Schwetschke und Sohn, 1892.

Bertoni Giulio. La Biblioteca Estense e la coltura Ferrarese in tempi del Duca Ercole I. Torino, 1903.

Bertoni Giulio. Nuovi studi su Matteo Maria Boiardo. Bologna, Zanichelli, 1904.

Bilancini P. G. B. Giraldi e la tragedia italiana nel secolo XVI. Aquila 1890.

Boiardo Matteo Maria. Orlando Innamorato, wydał E. Costerò. Milano, 1890.

Boiardo Matteo Maria. Le poesie volgari e latine, riscontrate sui manoscritti e su le prime stampe da Angelo Solerti. Bologna, 1894.

Boiardo Matteo Maria. Lettere edite ed inedite. Bologna. Edit. Campanini.

Boiardo Matteo Maria. Studi su M. M. B. Bologna. Edit. Campanini, 1894.

Borsa Mario. Pier Candido Decembri e l’Umanesimo in Lombardia. Milano, 1893.

Borsetti. Historia almi Ferrariae Gymnasii. Ferrrara, Pomatelli, 1735.

Bottoni Antonio. Cinque secoli d’Università a Ferrara. Bologna, 1892.

Callegaris F. La devoluzione di Ferrara alla S. Sede. Divista storica Italiana, Voi XII, 1895.

Campori G. Bibliografia del Marchese Giuseppe Campori. Zebrał Angelo Namias. Modena, 1893.

Campori G. Notizie per la Vita di Lodovico Ariosto. Firenze, 1896.

Campori G. Gli artisti italiani e stranieri negli stati Estensi. Modena, 1855.

Campori G. Gli architetti e gli ingegneri civili e militari degli Estensi dal secolo XIII al XVI. Atti e Mem. d. R. Deputazione di Storia Patr. dell’ Emilia. Voi Vili, Modena, Vicenzi, 1882.

Campori G. Notizie storiche e artistiche della maiolica e della porcellana di Ferrara nei secoli XV e XVI. Pesaro, Stabilimento Nobili, 1879.

Campori G. Gio. Battista Della Porta e il Cardinale Luigi d’Este. Modena, Vicenzi, 1872.

Cantù Cesare. Gli Eretici d’Italia. 3 tomy. Torino, Unione tipografico-editrice, 1865.

Capelli A. Poesie musicali dei secoli XIV, XV e XVI. Bologna, Romagnoli, 1868.

Capelli A. La Congiura dei Pio contra Borso d’Este. Atti e memorie delle R. R. Deputazioni di Storia Patria per le Provincie Modenesi e Parmensi. Serja I, tom 3. Modena, 1868.

Capelli Adriano. La Biblioteca Estense nella prima metà del secolo XV. Giornale storico della Letteratura Italiana. Voi. 14, Torino, 1886.

Capelli Antonio. Niccolò di Leonello d’Este. Atti e memorie delle R. R. Deput. di Stor. Patr. per. le prov. Moden. e Parm. Ser. I. Tom 5.

Capelli Antonio. Notizie di Ugo Caleffini notaro ferrarese del sec. XV con la sua cronaca in rima di Casa d’Este. Atti e mem. d. R. R. Deput. di Stor. Patr. per le prov. Moden. e Parm. Serja I. tom 2. Modena, 1867.

Carbone Lodovico. Facezie di... Edite da Abd-El-Kader Salza. Livorno, Raffaelo Giusti, 1900.

Carducci Giosuè. Opere. Voi. XV. Bologna, Zanichelli, 1905.

Cartwright Julia. (Mrs Ady). Isabella d’Este, marchioness of Mantua. In two volums. London, John Murray, 1903.

Cartwright Julia. Beatrice d’Este, Duchess of Milan. London. J. M. Dent & Co., 1903.

Cavedoni D. Celestino. Delle accoglienze e degli onori ch’ebbero i Trovatori Provensali alla corte dei Marchesi d’Este nel secolo XIII. Memorie della reale accademia di scienze, lettere e d’arti di Modena. Voi. II. Modena, 1858.

Cieszkowski hr. August. Fontes Rerum Polonicarum e tabulario Reipu-blicae Venetae. Venetiis, Typis L. Merlo, 1892—1902.

Cieszkowski hr. August. Don Alfonso d’Este, kandydat do korony polskiej i jego poseł, poeta Guarini. Przegląd polski, Kraków, maj 1877.

Citadella L. N. Documenti v illustrazioni riguardanti la storia artistica ferrarese. Ferrara, Domenico Taddei, 1868.

Citadella L. N. Benvenuto Tisi da Garofalo, pittore ferrarese del secolo XVI. Ferrara, Domenico Taddei, 1872.

Citadella L. N. La Famiglia degli Alighieri in Ferrara. Ferrara, Domenico Taddei, 1865.

Citadella L. N. Il Castello di Ferrara. Ferrara, 1875.

Citadella L. N. Notizie relative a Ferrara. Ferrara, D. Taddei, 1868.

Citadella Cesare. Catalogo istorico de’ pittori e scultori ferraresi, Ferrara, Fr. Pomatelli, 1782, dwa tomy.

Corregio Niccolò da. Opere intitulate la Psyche et la Aurora, stampate novamente e ben corrette. Vinegia, 1507.

Corvisieri C. Il Triomfo Romano di Eleonora D’Aragona. Archivio della società Romana di Storia Patria. Roma, 1877—8.

D’Ancona Alessandro. Origini del Teatro Italiano. Drugie wydanie, dwa tomy. Turyn, 1891.

Darowski Adam. Kraków i Ferrara, w Gazecie Lwowskiej Nr. 149 i 150, r. 1906.

Diario Ferrarese, dall’ anno 1409 fino al 1502, di autori incerti. Muratori, Rerum Italicarum Scriptores. Voi. 24.

Fontana Bartolommeo. Renata di Francia. Roma, Forzani, 1893, 3 tomy.

Frizzi Antonio. Memorie per la storia di Ferrara. Seconda edizione, Ferrara, 1850, pięć tomów.

Gandini L. A. Saggio degli usi e delle costumanze della Corte di Ferrara al tempo di Niccolo III. Atti e memor, della R. Deput. di Stor. Patr. per Romagna. Ser. Ili, tom 9. Bologna, 1898.

Gandini L. A. Sulla venuta in Ferrara della Beata Suor Lucia da Narni. Modena, Società tipogr., 1901.

Gandini L. A. Lucrezia Borgia nell’ imminenza delle sue nozze con Alfonzo d’Este. Atti e memor, d. R. Deputaz. di Storia patria per la Romagna, 1902.

Gardner Edmund G. Dukes and poets in Ferrara. London, Archibald Costable & Co, 1904.

Giordani Gaetano. Della venuta e dimora in Bologna del Clemente VII per la coronazione di Carlo V. Bologna, Tip. alla Volpe, 1842.

Giovio Paolo. Ragionamento sopra motti et desegni d’arme et d’amore. Venetia, Giordano Ziletti, 1560.

Giraldi Giovanbattista. Commentario delle cose di Ferrara et de’ Principi da Este. Tradotte per M. Lodovico Domenichi. Venetia, Giovanni Rossi, 1556.

Gregorovius Ferdinand. Lucrezia Borgia. Stuttgard, Cotta, 1874.

Gruyer Gustave. Vittore Pisano. Gazette des Beaux-Arts. Voi. X, XI, 1893-94.

Gruyer Gustave. L’Art ferrarais à l’époque des princes d’Este. Paris, Plon, 1897, 2 tomy.

Guarini B. 11 Pastor fido. Venetia, Ciotti, 1602.

Guarini B. Lettere del Signor Battista Guarini. Venetia, presso Giov. Battista Ciotti, 1615.

Guglielmo Ebreo. Trattato del’ Arte del Ballo. Testo inedito del secolo XV. Bologna, Romagnoli, 1873.

Hermann Julius. Zur Geschichte der Miniaturmalerei am Hofe der Este in Ferrara. Stilkritische Studien. Jahrbuch der Kunsthistorischen Sammlungen des Allh. Kaiserhauses. B. XXI, Wien, F. Tempsky, 1900.

Ippolito d’Este. Vita del cardinale I. d’E. scritta da un anonimo. Milano, 1843.

Laderchi C. La pittura ferrarese, Memorie. Ferrara, 1856.

Luzio A. e Renier R. Commedie classiche in Ferrara nel 1499. Giornale storico della Letteratura Italiana. Voi. 11. Torino, 1888.

Luzio A. e Renier R. Niccolò da Correggio. Giornale storico della Letteratura Italiana. Voi. 21 i 22. Torino, 1893.

Luzio A. Federico Gonzaga ostaggio alla Corte di Giulio II. Archivio della R. Società Romana di Storia Patria. Voi. IX, Roma, 1866.

Luzio A. I precettori di Isabella d’Este. Ancona, 1878.

Luzio-Renier. Delle relazioni di Izabella d’Este Gonzaga con Ludovico e Beatrice Sforza. Archivio storico Lombardo. Serie II. Voi. VII. Milano, 1890.

Luzio-Renier. La coltura e le relazioni letterarie di Isabella d’Este Gonzaga. Torino, Loescher, 1903.

Luzio A. e Renier R. Mantova e Urbino. Torino-Roma, L. Roux e Co., 1893.

Malmusi, Gagagni, Valdrighi. Le opere di Guido Mazzoni e di Antonio Begarelli. Modena, 1823.

Manzoni Luigi. Libro di Carnevale dei secoli XV e XVI. Bologna, Gaetano Romagnoli, 1881.

Masi Ernesto. I Burlamachi e di alcuni documenti intorno a Renata d’Este. Bologna, Zanichelli, 1876.

Marot Clément. Oeuvres. La Haye, Gosse, 1731, cztery tomy.

Montaigne Michele de. L’Italia alla fine del secolo XVI, Giornale del viaggio. Wyd. prof. A. D’Ancona. Città di Castello, S. Lapi, 1895.

Morsolin Bernardo. Giangiorgio Trissino. Seconda ediz. Firenze, successori Le Monnier, 1894.

Morsolin Bernardo. Pietro Bembo e Lucrezia Borgia. Nuova Antologia Fase. XV, 1. Agosto, 1885.

Miìllner Karl Dr. Reden und Briefe italienischer Humanisten, veròffent-licht von Karl Mullner. Wien, A. Hòlder, 1899.

Munch. Renea von Este und ihre Tòchter. Aachen und Leipzig, 1831.

Muratori L. A. Delle Antichità Estensi. 2 tomy. Modena, 1711—40.

Nani Ant. Medaglioni Estensi. Ferrara, 1902.

Nolhac Pier de e Angelo Solerti. Il viaggio in Italia di Enrico III, Re di Francia. Torino, L. Roux e Co, 1890.

Ognibene Giovanni. Le Relazioni della Casa d’Este coll’ estero. Modena, Vicenzi e nipoti, 1903.

Olivi L. Delle nozze di Ercole I con Eleonora d’Aragona. Memorie della R. Accademia di Scienze, Lettere et Arti in Modena. Ser. II, voi. 5. Modena, 1887.

Oltrocchi. Sopra i primi amori di Pietro Bembo, nella nuova raccolta di opuscoli dell’ Ab. Calogera, voi. IV.

Oreglia di S. Stefano, Padre Giuseppe. Giovanni Pico della Mirandola e la Cabala. Mirandola, Tip. Gaetano Cagarelli, 1894.

Ossoliński Maksymilian. Wiadomości historyczno-krytyczne do dziejów literatury polskiej. Kraków, 1819, 4 tomy.

Pannonius Janus. Poemata. Utrecht, 1784.

Pardi Giuseppe. Lo studio di Ferrara nei secoli XV e XVI. Ferrara, G. Zuffi, 1903.

Pardi Giuseppe. Leonello d’Este, Marchese di Ferrara. Bologna, Ditta Nicolo Zanichelli, 1904.

Paris Gaslon. Poèmes et légendes du Moyen-Àge. Paris, 1900.

Pastor Ludwig. Geschichte der Pàpste im Zeitalter der Renaissance. Freiburg im Breisgau, 1891—1896.

Picinelli D. Filippo Abbate. Mondo Simbolico. Milano, Stampatore Archi-episcopale, 1653.

Piccioni Luigi. Di Francesco Uberti, umanista cesanese. Bologna, Zanichelli, 1903.

Pigna G. B. Historia de’ Principi d’Este. Ferrara, 1570.

Pistofilo Bonaventura. Vita di Alfonso I. d’Este, Duca di Ferrara. Edit.

A. Capelli. Atti e menti, delle R. R. Deput. di Stor. Patr. per le Prov. Moden. e Parm. Ser. I, tom. 3. Modena, 1868.

Pistoia Antonio, Camelli. I sonetti del Pistoia giusta l’apografo Trivul-ziano a cura di Rodolfo Renier. Torino, 1888.

Piva E. La guerra di Ferrara del 1482. Padua, 1893—4.

Porro Giulio. Nozze di Reatrice d’Este e di Anna Sforza. Archivio storico Lombardo. Anno IX, Milano, 1882.

Prinzivalli V. La devoluzione di Ferrara alia S. Sede secondo una relazione inedita di Camillo Capilupi. Atti e mem. della Deput. Ferrar. di Stor. Patria. Voi. X, 1898.

Raina Pio. Le fonti dell’ Orlando furioso. Ricerche e studi. Seconda ediz. Firenze, G. C. Sansoni, 1900.

Ramazzini A. I musici fiamminghi alla Corte di Ferrara. Archiv. stor. Lomb. Voi. VI.

Rodoconachi E. Renée de France. Paris, Ollendorf, 1896.

Ronchini Cav. Amadio. Jacopo Caviceo.

Rosmini Carlo. Vita e disciplina di Guarino Veronese e de’ suoi discepoli. Erescia, 1806.

Rossi Vittorio. Battista Guarini ed il Pastor Fido. Torino, Loescher, 1886.

Rossi Vittorio. Il Quatrocento. Milano, Vallardi, 1900.

Sabbadini R. Vita documentata di Giovanni Aurispa. Noto, 1892.

Sabbadini Remigio. La scuola e gli studi di Guarino Guarini Veronese. Catania, N. Giannotta, 1896.

Sabbadini Remigio. Guarino Veronese e il suo epistolario edito et inedito. Salerno, Tip. Nazionale, 1885.

Santi V. La Precedenza tra gli Estensi e i Medici. Ferrara, 1897.

Sanudo Marino. Commentarii della Guerra di Ferrara tra li Veneziani, ed il Duca Ercole d’Este nel 1482. Venezia, L. Manin, 1852.

Sandonnini Tommaso. Dante e gli Estensi. Atti e Memorie della R. De-putaz. di Storia Patria per le Provine. Moden. Serie IV, tom IV, Modena, 1893.

Sardi Gasparo. Historie Ferraresi. Ferrara, 1556.

Sartori Borotto Gaetano. Trovatori provenzali alla corte dei Marchesi in Este. Este, tipi A. Stratico, 1889.

Secco-Suardo G. Lo Studio di Ferrara a tutto il secolo XV. Atti e mem. d. Deput. Ferrarese di Storia Patria. Voi. 6. Ferrara, 1894.

Segarizzi Arnoldo. Della vita e delle opere di Michele Savonarola, medico padovano del secolo XV. Padova, Tip. Fratelli Gallina, 1900.

Semper H. Carpi, Ein Fiirstensitz der Renaissance. Dresden, Gilbers’sche Hofbuchhandlung, 1882.

Seni F. S. La Villa d’Este in Tivoli. Memorie storiche tratte da documenti inediti con illustrazioni. Roma, 1902.

Sitta P. Saggio sulle istituzioni finanziere del ducato Estense nei secoli XV e XVI. Atti e Memorie d. Deput. Ferrar, di Stor. Patr. Voi. 3. Ferrara, 1891.

Solerti A. Ferrara e la Corte Estense nella seconda metà del secolo de-cimosesto. Drugie wydanie, Città di Castello, Borgatti, 1900.

Solerti A. La vita ferrarese nella prima metà del secolo decimosesto, descritta da Agostino Mosti. Bologna, Fava, 1892.

Solerti A. e G. Campori. Luigi, Lucrezia e Leonora d’Este. Torino, Loe-scher, 1888.

Solerti A. Ugo e Parisina. Storia e leggenda secondo nuovi documenti. Nuova Antologia. Ser. Ili, voi. 45 i 46. Roma, 1893.

Solerti A. Gli albori del Melodramma. 3 tomy. Remo Sandron, Milano, Palermo, Napoli, 1904.

Solerti A. Vita di Torquato Tasso. Torino, Loescher 1895, 3 tomy.

Strozzi Lorenzo. Le vite degli uomini illustri della Casa Strozzi. Firenze, Stromboli, 1892.

Strozii, Titus Vespasianus et Hercules, poetae pater et filius. Venetiis, Edit. Aldina, 1513, 2 voi.

Tasso Torquato. Gerusalemme liberata, edizione critica a cura di Angelo Solerti. Firenze, G. Barbèra, 1896, 3 tomy.

Tasso Torquato. Le Rime. Ediz. critica. Bologna, Romagnoli, 1898. 6 t.

Tasso Torquato. Opere minori in versi. Ediz. critica a cura di Angelo Solerti. Bologna, Zanichelli, 1895, 3 tomy.

Tebaldeo Antonio. Soneti e capitoli de Messer Antonio Thebaldeo. Jacopo Tebaldi, Modena, 1500.

Timboschi Girolamo. Storia della letteratura Italiana. Milano, Bettoni, 1833.

Valdrighi L. F. Capelle, concerti e musiche di casa d’Este dal sec. XV al XVIII. Modena, Vicenzi, 1884.

Venturi A. Il Pisanello a Ferrara. Archivio Veneto, voi. XXX. 1885.

Venturi A. Cosma Tura mit einem Verzeichniss der Werke v. Fr. Harck. Jahrbuch der preussischen Kunstsammlungen. T. IX.

Venturi A. Les arts à la cour de Ferrare. Francesco Cossa. L’Art, 1888.

Venturi G. B. Relazioni di Governatori di Reggio al Duca Ercole I di Ferrara. Atti e mem. d. R. R. Deput. di Stor. Patr. per le Prov. Modenesi e Parmensi. Ser. III, tom 2. Modena, 1884.

Vite e Ritratti di XXX Illustri Ferraresi. Bologna, Zannoli, 1833.

Windakiewicz Dr Stanisław. Guarini i jego poselstwo. Przegląd Polski, Kraków, lipiec, 1889.

Yriarte Charles. Isabelle d’Este et les artistes de son temps. Gazette des Beaux-Arts. Voi. XIII, 1895.

Yriarte Charles. Autour des Borgia. Paris, J. Rothschild, éditeur, 1891.

Zambotto Bernardino. Lucrezia Borgia in Ferrara, sposa a Don Alfonso D’Este. Mem. stor. estratte dalla cronaca ferrarese di B. Zambotto. Ferrara, Domenico Taddei, 1867.

. 't' ;

.

'

■

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ CZWARTY

III

ROZDZIAŁ SIÓDMY

II

ARCHITEKTU«rr

ROZDZIAŁ PIERWSZY

VII

II

IV

ROZDZIAŁ CZWARTY

Che bella chioma ch’ha la mia Rosina,

II

VI

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ZIEMIA I LUDZIE

Skromnem jeszcze korytem płynie Pad do Pawji, ale gdy tam nasycił się wodami Ticinu, gdy się wzmógł licznemi dopływami z Alp i Apeninów, gdy połknął Addę i Trebbję w okolicach Piacenzy i Cremony, staje się panem całej doliny lombardzkiej, nadaje jej odrębny charakter i tworzy z niej olbrzymi wachlarz, szmat urodzajnej ziemi, odżywianej coraz to nowym górskim namułem.

Klejnotami, które z dwóch stron ten wachlarz oprawiają, są z jednej strony Medjolan, Rrescia, Werona, Padwa i Wenecja, z drugiej Piacenza, Parma, Modena, Bolonja i Ravenna. We środku dwa jeszcze szczególnie jaśnieją brylanty: Mantua i Ferrara. Jadąc na wiosnę środkiem tej doliny, ma się prawie wszędzie przed sobą jednostajny obraz jakby kraju nawiedzonego powodzią. Wszędzie wody się rozlewają, a na nich wędrowne ptactwo spoczywa w swej podróży na północ, z moczarów wychylają się olchy bez gałęzi o dziwacznych meduzich głowach, o pniach skarłowaciałych pod cięciami nożyc i siekiery, a tu i ówdzie wznoszą się smukłe topole, okrzesane aż do wierzchołków. Zeschnięte zwoje zeszłorocznego winogradu, które się smutnie drzew czepiły, albo

Dwór w Ferrar ze

sterczące badyle bladej kukurydzy nadają tym stawiskom charakter opustoszenia i zaniedbania. Jedynie tylko bujne, żółte kwiecie, które obsiadło całą powierzchnię, albo tu i owdzie uśmiechający się krzew brzoskwini zapowiada swem różowem oprószeniem, że owe wody błogosławionego Padu tylko tymczasowo tutaj sprowadzone, że z nich wyrośnie obfity plon ryżu i pszenicy, że tam, gdzie dzisiaj woda gnu-śnieje, popłynie w jesieni zdrój wina o rubinowej barwie. Przyszłość w słońcu, w fem promienistem niebie, które mimo wszelkich żywiołów smutku i opustoszenia, jakie tkwią w tym krajobrazie, czyni go wesołym, bo olśnionym nadzieją. W miesiąc później, w maju, słońce zwyciężyło nad wodami, w powietrzu par wilgotny, pachnący, a całe przestworze gra brzękiem owadów. Atmosfera drga błyskami mieniącego się światła, które, przedzierając się przez powietrze nasycone oparami, tworzy mil jardy barwnych tęcz.

Jesienny obraz tych okolic może najpiękniejszy: wody ustąpiły do koryta Padu i do przerzynających całą dolinę kanałów; ciepłe, żółte i krwawo-brunatne barwy obsiadły przestrzeń, pomiędzy niebem a ziemią zawisło jakieś różo-wawe spokojne światło. Przyroda wytchnęła po pracy, żyje w kontemplacji. Kiście winogradu zwieszają się od drzewa do drzewa, pomiędzy niemi krzątają się ludzkie postacie w krasych ubraniach, w białych, słomianych kapeluszach, a melancholijny osieł skubie suche zioła, nie troszcząc się o całe otoczenie. Na zagonach leżą tu i owdzie wspaniałe dynie o dziwacznych kształtach, albo już pług zaprzężony w cztery lub sześć dużych wołów o olbrzymich rogach wyrzuca czarne, tłuste skiby pod zimowy zasiew. Na płaskich dachach murowanych domostw, pomalowanych zazwyczaj czerwoną lub niebieską farbą, wiszą długie wieńce dojrzewającej w słońcu kukurydzy. Na kanałach wreszcie przesuwają się ciężkie barki wyładowane koszami winogron, płynąc powoli ku głównej arterji tutejszego życia, ku Padowi.

Kraj rolniczy, fabryk niewiele, kominy sterczą dopiero bliżej morza, w okolicach Bolonji, Rawenny i Ferrary.

W XV i XVI wieku wyglądała dolina Padu cokolwiek inaczej, gdyż wówczas jeszcze była pokryta tu i owdzie gę-

f

Ł '

m

%s

é

v

‘'S.Łł

Lf W£: Ì1

I

ov

SÌ

'f

%

ì

f.f J

'

.

/

H

jm

«C

I

-.1. .•

•‘ J

»«fe

:v,

- - muppm i.

k#’|^

»K>ft*.n' ifciiiWtTlC) w i iiftlWlil'B»#****»

■■■

■

SM X.

-H'

f*«Ę0F^,

\

%

’

]

i*

f É

»

i

r 4

A

Fot. Ilnnistaengel \v Monaclìjum.

Francesco Cossa, Wiejska dziewczyna ferraryjska.

Muzeum w Berlinie.

;

.

o

.

*

i:

r

!

Ziemia i ludzie

stemi lasami z liczną zwierzyną. Jelenie, sarny, zające kryły się po gąszczach, kuropatwy i bażanty po łozinach, stada dzików pustoszyły nieraz okolicę, a lis i niedźwiedź nie były tam rzadkością. Prawdziwą ozdobą pól były dzikie pawie. Benvenuto Celimi opowiada, że w r. 1540, nie będąc zupełnie zdrowym, chodził po polach graniczących z jednym z esteń-skich pałaców. Były to pustki na mile rozległe, na których się gnieździło mnóstwo pawi w zupełnie dzikim stanie. Młody artysta nabijał więc swoją flintę prochem, który prawie nie sprawiał łoskotu, czatował na młode ptaki i codziennie jednego do kuchni przynosił. Cellini zapewnia, że mięso pawie było wyborne i że go szybko wyleczyło ze wszystkich dolegliwości.

Wówczas, w początkach XVI wieku, nie można było jeszcze nazywać Włoch krajem, «w którym pomarańcze i cytryny kwitną», kultura bowiem słodkich pomarańcz (citrus aurantium dulcis) dopiero z początkiem XVI wieku została zaprowadzoną we Włoszech i w Hiszpanji. Klimat doliny Padu był dość ostry, rzeka często w zimie zamarzała, a o śniegach na ulicach miast tamtejszych często opowiadają kronikarze.

Jest pewien gatunek orłów rybołowów o drapieżnem spojrzeniu (aquila heliaca), które żerują nad wodami i po starych drzewach się gnieżdżą. Do tych orłów podobne rycerskie rody obsiadły wówczas ów kraj błogosławiony i pobudowały sobie ogromne gniazda, zamki wrosłe głęboko w ziemię, otoczone fosami o przegniłej wodzie. Żeru było poddostatkiem, bo w czasach, kiedy jeszcze z dalekiego świata mało zboża przywożono, kiedy Ameryka nie wspierała Europy, dolina Padu była dla Włoch niewyczerpanym śpichrzem, silny i zapobiegliwy lud nieprzebranym kapitałem pracy. Lud to był zdolny, genjusz wiał tam po głowach, a dolina Padu mnóstwo znakomitych wydała mężów. Materjał ludzki, powiada Carducci, kipiał tam ognistą wrzątką.

Największem gniazdem orłów - rycerzy z nad dolnego Padu była w XV i XVI wieku Ferrara, położona tam, gdzie się potężna rzeka zaczyna rozlewać w mnóstwo ramion i tworzy bagnistą deltę. Gonzagi zawiesili się nad jeziorami Min-cia w Mantui, pomniejsze rody Piów, Piców, Pallavicinich,

Dwór w Ferrarze

Correggiów chroniły się za murami zamczysk w Carpi, w Mirandoli, w Corte Maggiore i w Coreggio, niektóre wyszły aż na stoki Apeninów, jak Bojardy w Scandiano.

Jak wszędzie w dolinie Padu, tak i w Ferrarze toczyła się przez długie czasy walka pomiędzy wolnemi gminami a możnemi rycerskiemi rodami, dopóki miasta ostatecznie nie uległy. Lud ferraryjskiej ziemi, jak każdy lud rolniczy, spokojny, nie wprawny do bojów, nie trudnym był do pokonania. Ferrary jeżyków nazywano we Włoszech żabami, siedzieli bowiem wśród rozlicznych kanałów i moczarów, gdzie najmilszą dla ucha muzyką było skrzeczenie żab, a największym przysmakiem żabia potrawka.

Quanto e felice dunque il ferrarcie

U’ canton d’ ogn’ intorno in mille tempre

Botter rane e ranocchi alle sue spese.

Ferraryjczycy odpowiadali, że nietylko dobre u nich żaby, ale wina mają sławne, smaczne kiełbasy i salami. W lagunach zresztą, w Comacchio, znajdowała się niezliczona moc węgorzy, które marynowano i rozsyłano po całych Włoszech. Gdy później Eleonora Aragońska zaprzyjaźniła się z signorami z Rimini, posyłała im co roku marynatę ze stu węgorzy, a wzamian otrzymywała wyborne suszone figi. Dochód z węgorzy należał za dawnych czasów zapewne do gminy, później do margrabiów, a tak był znaczny, iż powszechnie mówiono, że kto tylko na jeden rok zdoła od rządu otrzymać prawo łowienia tej pokupnej ryby, ten staje się bogatym człowiekiem. Opowiadano sobie z końcem XV wieku o jakimś Bartłomieju di Orlando, który, przez krótki czas dzierżawiąc to prawo, zarobił 30.000 dukatów. W wodach Padu łowiono także jesiotry i wielki handel prowadzono kawiorem robionym z ich ikry. Zresztą warzelnie soli, wyrabianej z wody w lagunach pomiędzy Comacchio a miasteczkiem Adrją, były wielkiem bogactwem kraju. Za Ercola I donosił ambasador wenecki swemu rządowi, że książę ma rocznie 200.000 dukatów dochodu ze swych salin. Wenecja przeboleć nie mogła, że te laguny do niej nie należą, gdyż Ferrara w handlu solą z Orientem wielką jej była współ-

j4!

Ih m

!i

Fot. Poppi w Bolonji.

£ *23

:■ ;

iiMl

*• 5 I

fifl

,.pfe

fi

'■ ?

1—41;

\LL. ffw

' r- 4'«*r"

[fi

«rii

iJ

Castello w Ferrarze.

Ili

•—"Vi

imi

Ji

> Mi 4 • ®4 ■ **

VT j

- K ||i

= r éM

/

SS2

\ IkSj

-■•ari

:*r

• KUM

è-r-

a ir <*&

'!■

"J,

V

Ziemia i ludzie

zawodniczką. Wogóle Comacchio, dzisiaj opustoszała mieścina, miało epokę swojej świetności i ongi, ongi za czasów jeszcze bizantyjskich starało się nawet zostać rywalką Wenecji. Z tej świetności pozostało zaniedbane duomo i waląca się prawie campanila.

Wody Padu były wprawdzie bogactwem kraju, ale od czasu do czasu wyrządzały niezmierne klęski. Na architrawie jednej z bram ferraryjskiej katedry wyryty jest z głębi duszy tamtejszego ludu pochodzący napis:

«Ab aquis multis libera nos Domine».

Od wielkich wylewów zachowaj nas Panie.

Na ziemi ferraryjskiej hodowano dużo bydła, zbierano dużo siana i roślin do farbowania wełny; podobnie bowiem jak w innych główniejszych miastach północnych i środkowych Włoch, przerabianie wełny «1’ arte della lana» stanowiło jedną z najdawniejszych i najważniejszych gałęzi przemysłu. Kobiety głównie się tkactwem zajmowały, a w Ferra-rze równie jak gdzie indziej mówiono o zacnej kobiecie, że domu pilnuje i wełnę przędzie, «domum mansit, lanam fecit». Sukna wywożono nawet do Anglji i Holandji, a wogóle ludność Ferrary zdawna była bardzo przemysłową: robiono tam szpilki, igły, broń przeróżną, a garbarstwo skór prowadzono na wielkie rozmiary.

II

Zbliżając się do Ferrary, widzi się już zdaleka olbrzymi gmach o czterech szeroko obsiadłych wieżach, który się wznosi nad miastem i prawie całą dolinę przygniata. Castello to esteńskiego rodu, szerokie, groźne, ponure, sposobem budowania spokrewnione z zamkami Yiscontich i Sforzów w Me-djolanie i Pawji, z fortecą Gonzagów w Mantui, ale bardziej kształtne, powstałe według jednolitego planu. Budowa nosi na sobie cechę rządów, które tu panowały, rządów despotycznych. Ratusze we Florencji, w Sienie, albo pałac dożów w Wenecji, mimo swej powagi znamionują miejskie rzeczpospolite, przystępne dla ludu, zamczysko w Ferrarze, odgraniczone od miasta jak twierdza obronna, zapowiada zdaleka

Dwór w Ferrarze

bezwzględne panowanie miecza. Zamczysko budowane z cegły, bo w tych okolicach o kamień trudno, otoczone fosami, za-pełnionemi gnuśną zielonawą wodą, pożyczoną z pobliskiego Padu, która zdaje się ziać febrę wokoło. Tuż nad powierzchnią wody wyglądają w murach małe okienka więzień zakratowanych, wilgotnych, których mieszkańcy mieli za towarzystwo tylko węże i szczury. Wysoko nad owemi otworami dla jęku i westchnień widać piękne szerokie okna sal książęcych, gdzie się odbywały biesiady, festyny, i gdzie tańczono nad głowami więźniów.

Na fosach były dawniej mosty zwodzone, dzisiaj mosty zwykłe łączą miasto z siedzibą prefekta i rozmaitych urzędów. Przedmurza otaczające fosy także za dawnych czasów nie istniały, nie siadali na nich spokojni Ferraryjczycy, łowiąc ryby w zatęchłej wodzie. Jeszcze w roku 1506 stało się z tego powodu wielkie nieszczęście. Na ścianie castella wisiała żelazna klatka z więźniem w niej zamkniętym, a gdy tamtędy przejeżdżała signora Turchi Sacrati z czterema don-zelami, furman tak się zapatrzył na to dziwne widowisko, że wraz z końmi i karocą wjechał do zamkowej fosy i część towarzystwa utopił.

Mury castella wyglądają zresztą już mniej ponuro aniżeli z końcem XIV wieku, kiedy zostały wykonane według planów słynnego budowniczego, Bartłomieja da Novara (1385). Czas i wpływy Odrodzenia je złagodziły, a po dwa razy większe w nich zaprowadzono zmiany, raz po pożarze z r. 1554, drugi raz po trzęsieniu ziemi w r. 1570. Ostatni osobliwie architekt, Alberto Schiatto, złagodził dawne formy, zniżył baszty, zaokrąglił, okrasił renesansowemi ornamentami okna i odrzwia. Wtedy znikły wspaniałe schody «cordonata», któ-remi Estowie mogli konno wyjeżdżać na pierwsze piętro zamczyska, a i więźniom w podziemnych lochach było od roku 1592 weselej, bo z Flandrji przywieziono zegar, który wybijał godziny z muzyką z dzwonków, północnym zwyczajem, i umieszczono go na jednej z wież zamkowych «di Rigobollo». Mimo tych zmian nie stracił zamek nic na swej potędze i dziwnie odpowiadał charakterowi książąt, którym służył.

Naprzeciwko dawnego zamku Estów stoi katedra, jeden

i*

igg

4'^

I. > C' ■

'.i

<j0nKr

■t-m

\J/3

%W~

.<

|W

i-

\m\4

-,

f|

f*£6»ls

^iSÈSXS^J'mfll -“''il

riyflp J

■^jrI

««Pi

Mtsjf

IML

H!

Fot. dell’ Emilia w Bolonji.

t;,

/j

,r.t j

Ifr**

?( <ggg?KI. ijr*

W

..

At!

**■--'-y^*~-- ' 'L *    ’"    ^j|

jpŚfefeUi

IH

i\

£ff-~ M

»■

Katedra w Ferrarze.

itisr-u ‘ éKt

A*f

'JZ'

13*

55

4i

..... $ni.

.«{*

Io

jjlK .1

"i¹ Vii'i ». x

Ziemia i ludzie

z najoryginalniejszych gmachów we Włoszech. Osobliwie fasada, na którą się składały wieki, jest czemś tak fantastycz-nem, a zarazem tak harmonijnem i łagodnem ze swemi lom-bardzkiemi lekkiemi galerjami, że średniowieczna groza religijna zdaje się niknąć wobec tych murów. Kaznodzieje musieli tam więcej mówić o chrześcijańskiej miłości i miłosierdziu, aniżeli straszyć lud piekielnemi mękami. Żaden malarz nie byłby się poważył przedstawić na tych płytach różowego marmuru tańca śmierci, były to ściany, na których można było umieścić chyba — «Zwiastowanie». Wesele bije z tej fasady, osobliwie jeżeli słońce z niej wydobywa różowe tony. Główny portal szczególnie zajmujący: kolumny spoczywają romańskim sposobem na dwóch siedzących olbrzymach, którzy mają za podstawę dwa duże lwy o łagodnem wejrzeniu, niby lud Ferrary spokojny, milczący, ale silny.

Katedra pochodzi z końca XII wieku, a już w r. 1135 została poświęconą św. Jerzemu, patronowi miasta. Płaskorzeźba przedstawiająca rycerza w legendarnej walce ze smokiem zapowiada, że tutaj znajdujemy się pod znakiem owego Świętego, który jakby się zrodził z pojęć średniowiecznego rycerstwa. Il cavalier dei santi, il santo dei cavalieri. Powyżej bramy, o ścisłym charakterze XII wieku, wystrzeliły w górę trzy arkady, noszące już późniejszą gotycką cechę, kryjąc statuę Madonny w środkowej niszy. Na arkadach przepyszny szeroki fryz rzeźbiony, zawierający sceny z Sądu ostatecznego, zakończony trójkątnym tympanem z błogosławiącym Chrystusem. Bardzo zajmująca jest ściana na prawo od głównego portalu. Z okrągłego medaljonu wystaje tam wielkie popiersie pięknej, zupełnie świeckiej kobiety, a zagadkowa ta głowa nie ma właściwie związku ze świętością murów. Drukowane przewodniki nazywają ją madonną Ferrara i sądzą, że ona jest personifikacją miasta. Wymysł to wszakże literatów, lud nie nazywa tej głowy madonną Ferrarą, a co ona przedstawia, nie wiadomo.

Katedra miała pięć bram o symbolicznem znaczeniu; głównym portalem wchodził Chrystus paść owieczki swoje, sam Zbawiciel bowiem powiedział, że jest bramą do niebios dla swojej trzody. Boczne, mniejsze drzwi przeznaczone były

Dwór w Ferrarze

10

dla ludu, jedne dla mężczyzn, drugie dla kobiet. Czwartemi drzwiami «delle guide» wchodzili pielgrzymi idący do Ziemi świętej lub do innych miejsc cudownych, ostatnia brama wreszcie «porta del Giudicio» miała cel najsmutniejszy, tamtędy wynoszono zmarłych na przyległy cmentarz. Wnętrze świątyni podobne do katedr w Piacenzy i Moderne. Równie jak w wielu innych romańskich katedrach, zasadą ferraryj-skiej budowy jest egipski trójkąt, którego największe ramię «tanowi dolną szerokość gmachu, a dwa mniejsze ramiona schodzą się ze sobą u stropu świątyni. Podstawa geometrycznej figury ma się do dwóch spoczywających na niej ramion jak 8 : 5. Jaki był cel tego trójkątnego rozmiaru, nie wiadomo, być może, że tego rodzaju rozciągnięcie murów przyczyniało się do siły budowy, w każdym razie opierało się ono na architektonicznych tradycjach Komasków.

Ferrara była miastem pałaców i ogrodów, znać to jeszcze dzisiaj, ale ulice rozciągnięte na szerokiej płaszczyźnie, proste, długie, osobliwie w nowej części, zbudowanej za rządów Ercola I z końcem XV w., robią niewymownie smutne wrażenie. Bruk trawą zarosły, zaledwie tu i owdzie przekrada się postać ludzka albo kot wystraszony krokami cudzoziemca znika za węgłem najbliższego domu. Większość ulic nigdy nie była zabudowaną okazałemi gmachami. Za pałacem stojącym w rzędzie następują małe domki, a za niemi sztachety pysznego ogrodu o starych rozłożystych drzewach i znowu pałac, i znowu nikłe kamienice. Miasto potężnych, bogatych rodów i ubogiego pospólstwa. W owych pałacach, w owych ogrodach wrzało niegdyś życie, wieczorami słychać było śpiew i muzykę, długiemi ulicami przeciągały tłumy wesołego ludu, gdyż Estowie dbali o to, aby i lud miał swoje chwile zabawy,

Onde stagione fu di gloria, e corse Con il tuo fiume, o fetontea Ferrara

Ampio, seren, perpetuo, sonante

1’ italo canto.

(Carducci.)

Pałace w Ferrarze nie takie wielkie, nie takie potężne, jak w Rzymie lub we Florencji, ale wyższość ich, to zieleń

W*3S

fa

«R

^y|

àvj®.è

bMII

iSS

i> \*

FI

SO

*>.

'f*

V-j

*• r^LTk.

:Ò;

>r™j

ig

si

RI

ift,

••

*Ì3pjS

f-;£

L?

ì.

SS.-1

I§iSÌ«rl

gl ■WjfcyjMi

kf

fef\ '^'"'■IL..

Sy£kP*i

Ili

8® '"x t * .‘jfojw

Wk>m£k

j*

H

r ’; ' a

m * • 1 i *

5;- *

$2 *

f:*

!®

,w

R.fc — ”»aSr,v

•€

.a

(v

jjjl

?y

«ISN

ex

ài

-m

■».

>2

pii

Vittore Pisancllo, Pielgrzym do Ziemi Świętej.

S. Anastasia w Weronie.

*.

•V

3ÉFM

WA

jKBKF J‘/j

Jsmm)

/

mś

JmJ'

y>*

s@i

mg

/s

...

ś*;

;hx

w;*-'

a- x -

if

:■ %R&$

'■j&w&ai '0%£t 4P-

MWM 10L

% i «

55

.*,• -4%^

+ 44 *‘ *4*4*

*,'«.;.V.-‘;

• :.v ■•••:.';

«-4Ì-*#

* ^*4 4,4'^4₄4 Jpf» " *Fa4*4<(l    ‘    '^<«„4,

,. '-■ ‘+* + + 44+^22: *"*****

iSu-—k > t\'

}W«jk»^^⁴u ,••; "H

fgfWk^ ■    44<H —«.-ii 4.

g 4 4.JU4-I4 44B/Ì ***** . 4k *k ÀAA*. A 4    44 4

r ■ vc .

p-;.* ^.

>>JP- **

** 4

i5Hfcfcnkfc*' .»

• V#^. -i-Jg

t3p&‘*

».

jse^p

*4

*-»4

ISi *-»,*•*•* ^ ~ ' ~ ■ 4 -

.i.*—-^

:.{

——    —>

48$*-. -v'

Palazzo Diamanti w Ferrarze.

■

/

V

f ....

'.i

®§w ■ V

r%“ :

à II -1 -«r'

¹ (.21

- <<

*■

■ U

^ j|

i&l ? v ' t ii .™, ;™Ai "i,

n

■BÉaflÉtBaaBal i§®5ś§t.N hm

a. :

w.

Lii

s&t

*tO

if

a;

Wr

fcr.

i.

K: -

fé

■jg

>&*

■arri

'? ■

pf

limi

|:!||

.H

El,:

g,f

ę.;?

®Ł*

■ ZMf-

ir

f-*'

: Tf.fl

•15

•<cr

i4J9n

i*"

liM

85$

. Jt

Brama pałacu Prosperi w Ferrarze.

\

f:

V.

' -v

\

/•

\

ogrodów. Do najwspanialszych należy «Palazzo dei diamanti» wybornie zachowany, w którym się mieści tamtejsza galerja obrazów. Kaprys to Ercola I, który kazał dwie fasady gmachu pokryć wielkiemi bryłami marmuru, obrobionemi w sposób, w jaki się szlifuje diamenty. Dwanaście tysięcy sześćset brył marmurowych wprawiono w te «diamentowe» ściany, diament był bowiem ulubionym znakiem Ercola. Potężną har-monję tej wspaniałej fasady zepsuto pięknemi wprawdzie, ale zupełnie inny, lżejszy charakter naszącemi narożnikami. Natomiast cortile pałacu pełne wdzięku, szczerze włoskie, a smukłe kolumny na tle świeżej zieleni każą zapomnieć o architektonicznych sprzecznościach fasady.

Palazzo Sacrati Prosperi

Wszystkie pałace w Ferrarze mają wspólną artystyczną cechę: nie wysokie, nie wspinające się do góry, jak w Rzymie, Genui lub Sienie, składają się tylko z wysokiego parteru i pierwszego piętra; ozdobą ich harmonijne rozmiary, duże okna, piękne, poważne bramy i pełne wdzięku podwórza. Najbardziej swemi architektonicznemi formami zbliża się do «Palazzo dei diamanti z ozdobnemi narożnikami i bramą oprawioną w dwa korync-kie słupy, na których balkon spoczywa. Istny to klejnot późniejszego Odrodzenia, o przedziwnej harmonji i swobodzie kompozycji. Nie przypominam sobie drugiej bramy we Włoszech, któraby tak wybornie oddawała epokę; możnaby przypuścić, że Sodoma wraz z Peruzzim w przystępie dobrego humoru rysunek do niej dawali, gdyż jakby odniechcenia połączył się tam wdzięk Sodomy z klasycznym duchem Pe-ruzziego. Palazzo Roverella, ozdobiony pilastrami i fryzami z terakoty, jest także wzorem tego architektonicznego typu mieszkań zamożnych rodów ferraryjskich. Harmonją rozmiarów odznacza się również Palazzo Naseli Crispi z pięknem podwórzem; smutnem zaś opuszczeniem uderza tak zwana «palazzina», niski paałc, ostatni, jaki Estowie w Ferrarze wybudowali. Palazzo Rentivoglio wreszcie, to już typ baroku, główne formy wprawdzie pozostały jeszcze z pałaców Odrodzenia, ale ciężkie, przesadne ornamenty fasady świadczą o innych czasach, o zepsuciu się smaku.

HI ifcKl

R N l C 2

akademi

W KRAKOWIE

III

Ród Estów był twardy, wojowniczy, ale i rozumny. Ariost śpiewa, że z tego gniazda wychodzili rycerze dzielni do miecza i do rady, którzy Włochy sławą okryli.

I Capitani e i cavalier robusti

Quindi uscivan che col ferro e col senno

Ricuperar tutti gli onor vetusti

Dell’ Arme invite alla sua Italia denno.

Słowa Ariosta nie były przesadne, ród ten wydał sporo bardzo wybitnych osobistości w ciągu swego trzechwiekowego panowania w Ferrarze, a jeżeli odtworzymy sobie w pamięci tylko tych siedmiu książąt, którzy władali państwem w XV i XVI stuleciu, to będziemy mieli przed sobą same charaktery skończone, bardzo zajmujące, postacie jakby z bronzu ulane. Wspólnych właściwości mieli Estowie niemało: w polityce nadzwyczaj zręczni i przebiegli, w wojnie odważni i dzielni, posiadający w wysokim stopniu umiejętność rządzenia, przy-tem nieugięci despoci, mściwi aż do okrucieństwa, a gdy chodziło o władzę albo o kobietę, nie znali miary w swym gniewie. Na ówczesny sposób religijni, przystępni wszelkim nowym prądom literatury i sztuki, zamiłowani w zbytku, w festynach, hojnych przyjęciach, fanatyczni lubownicy muzyki i śpiewu, wreszcie zapamiętali myśliwi.

Pochlebcy wywodzili ród Estów od bohaterów cyklu Karola Wielkiego, ich nieprzyjaciele w XIV wieku dodali do tej tradycji, że praojcem ich był zdrajca z Roncisvalle, Gano traditore, ów Judasz epopei, i że z początku nie mieli orła w herbie, ale zwykłego sokoła. Gniazdem ich było miasteczko Este.

Ferrara należała z zapisu margrabiny Matyldy do Kurji rzymskiej, ale papieże, nie mogąc tam bezpośrednio władzy utrzymać, musieli kraj w lenno oddawać. Estowie liczyli się obok książąt Sabaudzkich do najstarszych rodów Włoch północnych, a jedna ich gałąź osiadła w Ferrarze, gdzie z czasem doszła do wielkiej potęgi i faktycznie tam już z począt-

Idem XIII wieku panowała, z małemi tylko przerwami. Dwór ich był od niepamiętnych czasów przejęty zwyczajami i legendami zachodniego rycerstwa. Estowie lubowali się w turniejach i żyli w tradycjach francuskich. Wskutek położenia geograficznego Lombardji, sąsiadującej z Francją, i mnóstwa rozsianych na niej bogatych dworów, rozwielmożnił się tam oddawna zwyczaj i rycerski romans francuski. Krzyżowcy Zachodu szli na wyprawy do Ziemi świętej doliną Padu i rozszerzali tam swe opowieści. W czasach pierwszych wojen krzyżowych, kiedy te zastępy rycerskie płonęły jeszcze prawdziwie bohaterskim zapałem, ich ideałami były poważne tradycje poematów o Karolu Wielkim, pieśń o Rolandzie. Boha-tersko-patrjotyczne wojny i czyny rycerzy wielkiego cesarza odpowiadały ich usposobieniu; gdy jednak gorączka ostygła, i zwyczaje rycerstwa łagodnieć zaczynały, złagodniał i romans, a zamiast twardych postaci paladynów Karola Wielkiego stali się ideałami rycerstwa Tristany i Lanceloty, towarzysze okrągłego stołu króla Artusa, a ich hasłem odwaga, połączona z dworskim obyczajem, cortesia. Celem ich walk już nie było zgnębienie niewiernych, ale raczej wojowanie w obronie ukochanej lub uciśnionej kobiety, zwalczanie nie wojsk nieprzyjacielskich, ale smoków, olbrzymów, czarodziejów. Nowemu zwyczajowi i nowym romansom brak już było owego wysokiego nastroju, którym się odznaczała chanson de geste. Rycerstwo zaczęło przywdziewać aksamitne berety zamiast hełmów, a zamiast na wielką wojnę szło już na turnieje.

Ta przemiana rycerskich haseł odbywa się w XIII wieku, a staje się tak powszechną w północnych Włoszech, że nawet lud się nią przejmuje. Podczas festynów urządzanych w Wenecji w r. 1267 z powodu wybrania dożą Wawrzyńca Tiepola, składały nowemu władcy hołd wszystkie korporacje rzemieślnicze w rozmaitych strojach. Cyruliki, ludzie jak wiadomo obeznani z prądami wieku, przebrali dwóch członków swego zawodu za błędnych rycerzy, jadących konno i prowadzących cztery dziewice. Stanąwszy przed dożą, oświadczyli chwilowi rycerze, że właśnie co uwolnili z rąk niewiernych owe niewinne istoty i że są gotowi bronić mieczem ich honoru wobec każdego, ktoby im chciał uwłaczać.

W owych to czasach, czasach złagodnienia rycerskiego obyczaju, rósł w potęgę dwór Estów i stawał się głośnym na całą Lombardję. Estowie sprowadzali pierwsi trubadurów z południowej Francji i zachwycali się prowensalską poezją wtedy, kiedy nawet w Marce Trewizańskiej — Amorosa e gioiosa Marca Trevigiana — tak głośnej z trubadurskich przejazdów, o południowej poezji jeszcze nie było słychu.

I tak Azzo VI Esteński (T 1212), mądry, piękny, wymowny «pulcher, formosus, sapiens, eloquens, animosus», zasłynął w pierwszym dziesiątku XIII wieku jako wielki miłośnik prowansalskiej poezji. Na dwór markiza przybył trubadur Aimeric de Peguilhan i opiewał wdzięki jego córki Bea-tryce, nazywając ją najpiękniejszym kwiatem swych czasów.

Na Beatrix d’Est, anc plus bella flor De nostre temps no trobei meillor;

Tan ez bona, cum plus lanzar vos voill,

Ades i trop plus de be q’eu’ no soill.

Mimo tych wielkich światowych zalet poszła Beatryce do klasztoru, czy z powodu nieszczęśliwej miłości do jakiego trubadura, niewiadomo. Założyła klasztor św. Jana Chrzciciela w Padwie, a po śmierci została beatyfikowaną. Panowanie Estów rozpoczyna się pod hasłem kultu kobiety, pod hasłem cnót rycerzy Artusa, pod godłem św. Jerzego, który wybawia dziewicę ze smoczej paszczy. Dwór Estów staje się bardzo szybko wzorem rycerskiego obyczaju, najbardziej typowym dworem epoki Odrodzenia w północnych Włoszech.

Na dworze Esteńskim mówiono wtedy sfrancuziałym językiem, dialektem weneckim, pełnym prowansalskich wyrazów i zwrotów, mową modną włoskiego rycerstwa na Północy. W mantuańskiej bibljotece znajduje się dotąd arcypo-ważny kodeks, znany w kołach romanistów Canzoniere pro-wansalski, rodzaj antologji trubadurów, spisanej w r. 1254. Ułożył go, jak niesie tradycja, Ferrarino da Ferrara, jeden z ostatnich włoskich trubadurów, który żył z końcem XIII wieku, autor słynnego «Florilegio», także zbioru prowensal-skich lirycznych pieśni. Ferrarino śpiewał na dworze Azza VII i jego następcy Obizza II e fo giullar, et intendez meill de trobar proensal che fos en Lombardia.

Obizzo II był wnukiem Azza VII i stał się właściwie prawnym fundatorem dynastji Estów w Ferrarze. Przed nim panowali wprawdzie Estowie faktycznie w Ferrarze, ale dopiero Obizzo II władzę swą oparł na legalnych podstawach. Siedemnastego lutego 1264 r. złożono ciało zmarłego Azza z największą pompą w kościele S. Francesco, a z wyborem nowego markiza się śpieszono, gdyż według dawnego zwyczaju zmarły panujący jeszcze nie był pochowany, a już dzwon ratuszowy zwoływał lud, i «banditore» ogłaszał po ulicach, aby się zbierano na placu do nowego wyboru.

Opiekunem swego małoletniego wnuka, którego ojciec został otruty w południowych Włoszech, zamianował Azzo VII możnego rycerza i przyjaciela swej rodziny, Aldingherego de Fontana. Aldingheri dołożył też wszelkich starań, aby wybrano Obizza. Kazał otoczyć plac, na którym miano głosować na nowego markiza, zbrojnymi ludźmi, nie wpuszczać tam nikogo podejrzanego, nikogo, ktoby miał broń w ręku. Sam poważny opiekun przemówił do zgromadzonych, podnosił zalety rodu Estów, wzywał, aby głosowano na Obizza, który, pomimo że miał wówczas lat siedemnaście, miał być wzorem roztropności i rozumu. Nadto obiecywał Aldingheri łaski dla zwolenników młodego markiza, a groził wytępieniem jego przeciwnikom. Ulegając przemocy, lud wybrał młodzieńca swym panującym i dał mu, jak powiada kronikarz, tyle władzy, ile sam Pan Bóg jej nie ma, gdyż Bóg nie może czynić niesprawiedliwości, a markizowi wolno było robić wszystko, co mu się podobało, źle i dobrze, omnia possit justa vel injusta pro suae arbitrio voluntatis.

Estowie stali w Ferrarze na czele Gwelfów i wogóle byli jednym z filarów Kurji rzymskiej, więc papież Urban II nie sprzeciwiał się wyborowi i potwierdził Obizza jako swego namiestnika in temporalibus. Obizzo nazwał się «z łaski Bożej i z łaski Stolicy Apostolskiej wieczystym panem Ferrary, gubernator et rector et generalis et perpetuus Dominus civitatis Ferrariae», zobowiązał się wobec ludu szanować instytucje i swobody miejskie i wezwał na świadectwo swych paktów Trójcę Świętą, Matkę Boską i św. Jerzego, który był oddawna patronem miasta. Spisany akt opatrzono w dwie

pieczęcie na wosku wybite, w pieczęć miasta z postacią św. Jerzego i w pieczęć Estów z białym jednogłowym orłem. Opiekun Obizza, Aldingheri, urósł wszakże zczasem tak w znaczenie, że markiz musiał się obawiać jego potęgi, nie mógł znosić jego sławy i powodzenia gloriam et magnitudinem tolerare non potuit, tak że go kazał zgładzić najzwyklejszym zapewne ówczesnym środkiem, trucizną, a część jego rodziny wygnał z granic kraju. Jeden z Aldingherich przeniósł się do Florencji i był po kądzieli przodkiem Dantego. Po nim to wielki poeta przejął nazwisko i szlachectwo. Pochodzenie też poety tłumaczy jego zawziętą nienawiść ku Estom. Miał on zresztą obok prywaty jeszcze i polityczne do tego powody, Dante bowiem w cesarstwie widział Włoch zbawienie, podczas gdy Estowie jako Gwelfi opierali się o papiestwo. Dlatego osadza Dante Obizza w piekle w towarzystwie największego okrutnika Włoch średniowiecznych, Ezze-lina, tyrana Marki Trewizańskiej, i każe Nessowi, jednemu z centaurów, wypuszczać strzały na tego z nich, któryby się wychylił z przepaści wrzącą krwią napełnionej. Innej różnicy pomiędzy nimi wielki poeta wynaleźć nie może, jak tylko, że Ezzelino miał czarne kędziory, a Està poznać było można po jego jasnych włosach.

Obizzo miał dwie żony, ale więcej niż o ślubnych związkach pisze się o jego kochance, o pięknej Ghisolli, którą znów Dante uwiecznił, opowiadając, że Caccianimico Vene-dico dostał się do piekła zato, że ją skłonił podstępem, aby się oddała markizowi.

Sposób, w jaki papieże udzielali swej inwestytury ferra-ryjskim markizom, stał się powodem licznych krwawych tra-gedyj. Rzym bowiem nie trzymał się w tej mierze starszeństwa synów poprzedniego panującego, a nawet nie uważał za obowiązujące następstwo w prostej linji, ale według chwilowych okoliczności zatwierdzał na tronie albo bastardów zmarłego panującego, albo nawet jego braciom oddawał władzę. W ten sposób po śmierci każdego z margrabiów powstawała walka w samej rodzinie o panowanie, którą późniejsi Estowie w ten sposób starali się usuwać, że jeszcze za życia zapewniali swym ulubionym, ślubnym czy nieślubnym synom

papieską inwestyturę. Pierwszą ofiarą tej nieszczęśliwej zasady padł sam Obizzo II, gdyż dwaj właśni jego synowie mieli go w łóżku z tego powodu zadusić, że najmłodszego trzeciego ogłosił swoim następcą.

Takim walkom o następstwo zawdzięczamy wszakże, że Ferrara wydała Ariosta, gdy bowiem Obizzo III (1294—1352) musiał wskutek krwawego sporu z braćmi uciekać chwilowo z ojczyzny i gdy się schronił do Bolonji, zapoznał się tam z piękną Lippa Ariosti, córką tamtejszej patrycjuszowskiej rodziny. Obizzo zawiązał stosunek z Lippa, który trwał lat dwadzieścia, i miał z nią jedenaścioro dzieci, siedmiu synów i cztery córki. Powróciwszy na tron ferraryjski, ożenił się z nią i legitymował potomstwo. Ziemia nad Padem obfitowała nietylko w zboże i wino, ale i rodziny tamtejsze dziwnem się cieszyły błogosławieństwem. U Estów liczba ślubnych i nieślubnych dzieci dosięgała czasami poważnej liczby dwudziestu, a jeden z dostojników dworu w Ferrarze miał aż czterdziestu synów. Co więcej, medyk Michele Savonarola zapewnia, że Niccolo Pallavicini w setnym roku życia spłodził jeszcze syna.

O pięknej Lippie z Bolonji wspomina Ariost z dumą w «Bolandzie», gdy mówi o słynnych i zasłużonych kobietach domu Estów. Brat stryjeczny Lippy, Niccolo Ariosti, osiadł w Ferrarze i stał się założycielem tej linji Ariostów, z której się urodził poeta.

Ci pierwsi Estowie mieli już skłonność do pokazania się, do wielkiego zbytku. Gdy Obizzo III wybierał się do Wenecji paktować z rzecząpospolitą po zaciętej z nią wojnie, kazał dla siebie zbudować osobną galerę o kilku piętrach, do której jego szambelan Ser Dino zrobił rysunek. Galera urządzoną była z niesłychanym przepychem, a do jej ozdobienia użyto najkosztowniejszych materyj. Na świetne turnieje do Ferrary zjeżdżało się rycerstwo z całych Włoch północnych. Na swym dworze utrzymywał Obizzo błazna Gonellę, o którym Franco Sacchetti napisał siedem nowel. Jedna z nich dowodzi dobroduszności markiza. Gonella dopuścił się raz jakiegoś przewinienia, a Obizzo kazał mu bezzwłocznie Ferrarę opuścić, jeżeli zaś błazen poważy się stanąć kiedyś na jego ziemi, to mu głowę każe uciąć. Gonella pojechał do Bolonji,

kupił wóz, kazał weń nasypać bolońskiej ziemi i tak powrócił do Ferrary. Markiz się roześmiał i Gonelli winę darował.

Zbytek margrabiów stał się powodem częstych zaburzeń, gdyż ludność przeciążona podatkami i rozmaitemi daninami nie mogła znieść finansowego ucisku, tern bardziej, że dyrektorowie skarbu, «Fattori generali», nadużywali swego stanowiska, aby się wzbogacać. Za Mikołaja II, syna Obizza III (1338—1388), którego zwano «Il Zoppo», doszło z tego powodu do wielkich rozruchów. Trzeciego maja 1385 lud, przyprowadzony do rozpaczy wskutek nadużyć skarbnika Tomasza z Tortony, rzucił się na dom, w którym były przechowane księgi podatkowe, spalił je i zrabował mieszkanie znienawidzonego dygnitarza. Ruchowi przewodniczył notarjusz Francesco Montelino, który kazał tłumom krzyczeć: «niech żyje markiz! śmierć zdrajcy Tomaszowi!» Ale Tomasz uciekł do zamku markiza i tam się schronił. Mikołaj II starał się dobijających się do bram uspokoić, brat jego Albert zeszedł nawet na ulicę, aby wzburzone umysły ułagodzić, ale lud nie chciał ustąpić i żądał wydania finansowej pijawki. Niespodziewanie nadszedł jeden z synów markiza, który nie wiedział, co się dzieje. Lud pochwycił go jako zakładnika, grożąc mu śmiercią, jeżeli markiz nie wyda Tomasza z Tortony. Mikołaj II wolał poświęcić swego ulubieńca, aniżeli własnego syna, wydał więc dyrektora skarbu, którego lud posiekał w kawałki.

Działo się to jeszcze przed dawnym zamkiem Estów, przed dzisiejszym pałacem municypalnym naprzeciw katedry. Zamek ten okazał się za mało warownym, więc markiz po przebyłem doświadczeniu postanowił wybudować zamczysko, w któremby mógł urągać wzburzonym tłumom. I w ten sposób powstało castello. W dzień św. Michała 1385 położył brat markiza, Albert d’Este, kamień węgielny pod olbrzymie mury, a z budową tak się śpieszono, że w przeciągu szesnastu miesięcy zamek stał gotowy. Pieniądze na budowę, 25.000 dukatów, pożyczył Niccolo u sąsiada, u Franciszka I Gonzagi z Mantui, a nie mając długu z czego oddać, nałożył jeszcze większe podatki, aniżeli te, które ludność płaciła za czasów Tomasza z Tortony.

‘:>vj

■K-TO

Ii

5«,

i>:%

te\'- ''■ K'

•è**»

X,

•X&-

c~4&;

||p

:m

Ii

| i il

gs

'1

•’

: #1

W“

«IK

.;s

«I

■*>>* .'ii v.^‘

<a

fnJB|

fc.

r^rr 'Ątk*.Ą

iti

mą

'Afif

2v

i-

- .

- :y

«•.>?

%v

*3»

41

^Ar

fife

ws

r-

: 1,

¥■

nJ*

"i,

r:~''

Fot. dell* Emilia.

Boczny portal katedry w Ferrarze.

*

ł

i

f

Na castello wybrał markiz miejsce tuż obok murów Ferrary, aby w razie potrzeby mieszkańcy fortecy mogli umknąć poza miasto. Do zamku dołączono później przepyszne ogrody, które się rozciągały aż do rzeki Padu.

Następcą Mikołaja był Alberto d’Este (1388—1393), również jeszcze taka postać stojąca na rozdrożu barbarzyństwa i kultury, złożona z samych sprzeczności. Temu markizowi oddało castello jeszcze lepsze usługi aniżeli jego poprzednikowi, gdy bowiem despota doszedł do rządów po wymordowaniu części swej rodziny, kazał tam siostrzeńcowi Obbizowi Aldobrandino i jego matce głowy pościnać z powodu, że knuli spisek przeciw niemu. Jana z Bresci, który do zmowy należał, włóczył końmi po ulicach, a następnie powiesił, jego zaś żonę, Constanze de Quintavalli, tudzież własnego brata, bastarda Alberta, spalił na stosie dla odmiany. Innych należących do sprzysiężenia szarpano rozpalonemi obcęgami, a następnie powieszono ich za miastem dla większego wrażenia.

Alberto d’Este ożenił się w r. 1388 z miłości z Giovanna de Roberti, córką Cabriana, swego kamerdynera, ale nie długo był jej wiernym, gdyż niebawem zakochał się w jej matce, Margericie dal Sale, najpiękniejszej kobiecie swego czasu, która z nienawiści do córki oddała się zięciowi.

Ten sam Alberto, po utrwaleniu swej władzy, był jednym z najlepszych książąt Ferrary, wybrał się później jako pokutnik do Rzymu, przywdział na drogę pątniczą siermięgę i trzystu dwudziestu konnych, którzy mu towarzyszyli, w ten sam sposób przystroił. W Rzymie pięciu kardynałów wyszło na jego spotkanie, a papież Bonifacy IX dał mu różę złotą, nagrodę cnoty, i pozwolił założyć w Ferrarze uniwersytet na wzór uniwersytetów w Paryżu i Bolonji. Z Rzymu wrócił Alberto chory, a przypisując swą niemoc Margericie i sądząc, że go kochanka zaczarowała, kazał ją wrzucić od więzienia w Castelvecchio i tam udusić.

Wdzięczna Ferrara umieściła jego posąg w ubraniu pielgrzyma we wnęce na fasadzie katedry, gdzie jeszcze dzisiaj oglądać go można.

Tacy byli pierwsi markizowie Ferrary.

ROZDZIAŁ DRUGI

MIKOŁAJ III

Jedna z minjatur, znajdujących się w bibljotece komunalnej w Ferrarze, przedstawia plac przed pałacem della Ragione w XV wieku z nadzwyczaj wiernie oddanym aktem tracenia skazańców. Świat ówczesny tak przywykł do tego rodzaju widowisk, iż to nikogo nie raziło, że krwawe egzekucje odbywają się przed oknami zamku, w którym mieszkała rodzina margrabiów. Na dość wysokim pomoście, aby publiczność dobrze przypatrzeć się mogła ostatnim drganiom trupów, stoi silny mężczyzna z rękami związanemi na plecach. Przed nim mnich trzyma duży krucyfiks, a za nim kat opasany białym fartuchem z całym rozmachem topór podnosi. Resztę pomostu zapełniają z jednej strony sędziowie z uzbrojonymi pachołkami, z drugiej członkowie bractwa pogrzebowego w kapuzach, z gorejącemi świecami w ręku. Na deskach leżą już dwie ucięte brodate głowy, i ręce trupów zwieszają się nadół. Taki był wstęp mniej więcej do każdego nowego panowania w początkach XV wieku nietylko w Ferrarze, ale i po wielu innych dworach Odrodzenia.

Serca i zmysły hartowały się.

Po śmierci Alberta nastąpił syn jego, Niccolo III, ponieważ jednak był małoletnim, więc dodano mu radę «consiglio», która rządziła, dopóki margrabia nie doszedł do lat dziewiętnastu. W radzie tej chciał mieć i lud swoich przedstawicieli, każdy cech zosobna: piekarze, kowale, krawcy, złotnicy i t. d. wysłali swoich delegatów. Tego rodzaju sejm nie mógł się okazać praktycznym, więc na tem się skończyło, że władzę objęło czterech opiekunów markiza i sprawowało ją aż do jego pełnoletności, mniej więcej w ten sposób, jak to przedstawia owa minjatura.

Markiz jednak był pełen życia, siły i pragnął czynów. Najgorętszem marzeniem młodego chłopaka było widzieć wojnę. Ponieważ jednak sposobność ku temu długo się nie zdarzała, więc prosił dowódcę swych wojsk, Azza, aby mu w letnim zamku w Belfiore urządził bitwę. Bitwa smutno się zakończyła, gdyż sam Azzo zginął w niej, ugodzony dzirytem przeciwnika.

Z powodów politycznych opiekunowie ożenili trzynastoletniego zaledwie Mikołaja w r. 1397 z piętnastoletnią Gigliolą da Carrara, córką signora Padwy. Małżeństwo było nieszczęśliwe, chorowita Gigliola nie miała dzieci, młody markiz zemścił się na tych, którzy mu tak wcześnie nałożyli małżeńskie jarzmo i, jak piszą kronikarze, doprowadził w ciągu lat do ośmiuset miłosnych stosunków.

De le femene qui el dir se tase Octocento donzele el signore habe in so vita.

(Caleffino Cronaca.)

W tej mierze prześcignął go w państwie tylko opat z Pompozy, któremu naliczono tysiąc związków, nie licujących z poważnym mniszym habitem.

W Ferrarze mówiono, że z tej i z tamtej strony Padu biegają same tylko dzieci Mikołaja: «Di qua e di la del Po, tutti figli di Niccolo», ale historja przekazała nam tylko cyfrę dwudziestu dwóch nieślubnych markizów, oprócz dzieci, które Niccolo miał z dwóch żon późniejszych.

Gigliola umarła w r. 1406, ale za jej życia miał już Niccolo stosunek z piękną Stellą dell’ Assassino, a właściwie

Stellą de’ Tolomei, ze znanej znakomitej rodziny sieneńskiej. Część Tolomeich wyemigrowała z powodu bratobójczych walk z innym możnym rodem Salembenich do Ferrary, a następnie do Assisi. Od tego miasta zwano ich Assisini, z czego powstała nazwa Assassini. Dawny wiersz powiada o nich:

Mutantes patriam, mutabunt nomina: dicent

Namque Assassinos Ptholomea stirpe creatos.

Współcześni nie mają dość słów pochwały dla Stelli, przypisują jej mnóstwo zalet umysłu i serca, nazywają ją po-cieszycielką ubogich, sprawiedliwą, roztropną, pogardzającą bogactwem, nadzwyczaj obyczajną, mienią ją być kwiatem wstydliwości «pudicitiae flos». Poeta Galeoto Marzio da Narni napisał na jej cześć długi wiersz, w którym się zwraca również z pochwałami do ojca Stelli, Giovanniego Tolomei, a poświęca swe rymy samemu Mikołajowi III. Z wiersza tego dowiadujemy się, że jeden z Assassinów, Giacomo, był podestą Ferrary, znakomitym prawnikiem i sprawiedliwym człowiekiem. Że Stella była niepospolitą kobietą, najlepszy w tem dowód, że niestały w swych stosunkach Mikołaj blisko lat ośmnaście uważał ją prawie za swą żonę. Miał z nią trzech synów: Uga Aldobrandina (ur. 1405), Leonella (ur. 1407) i Borsa (ur. 1413). To jednak nie przeszkadzało, że markiz przerywał ten stosunek przelotnemi miłostkami, i że mu Katarzyna degli Albersani, córka lekarza w Ferrarze, powiła syna Meliadusa (ur. 1406), a mężatka Camilla della Tavola dwoje dzieci, Alberta i Guronę Marję.

Cała Ferrara i sąsiednie dwory uważały po śmierci Gi-glioli (1406) Stellę Assassini niejako za przyszłą małżonkę markiza, spodziewano się, że Niccolo ostatecznie połączy się z nią węzłem kościelnym. Trzech synów Stelli wychowywał on jako swych synów legalnych, a chrzest pierworodnego Uga obchodzono w Ferrarze z wielkiemi uroczystościami, na które zjechał kardynał legat z Bolonji, a signorowie z Mo-deny i z Rimini przysłali swoich oratorów. Mimo to Mikołaj się ze Stellą nie ożenił, a może trochę z powodów politycznych, mając lat trzydzieści pięć, w r. 1418 poślubił młodą i piękną Parisinę de Malatesta, córkę Andrzeja de Malatesta i Lukrecji degli Ordelaffi z Ravenny. Stella w rok później ze zgryzoty umarła, a Caleffini pisał o niej: «Quanto fo bella e bona! de ogni virtù la portò corona».

Stosunek jednak Niccola do trzech synów Stelli zupełnie się wskutek tego małżeństwa nie zmienił, owszem najstarszego, najulubieńszego, Uga, uważał on za swego następcę na tronie Ferrary i jako takiego wyszczególniał przed Leo-nellem i Borsem. Ugo zawsze był przy nim, podczas gdy dwóch młodszych synów wyprawiał markiz z domu pod roz-maitemi pozorami.

Parisina, pełna życia i dobroci, pozyskała sobie szybko miłość swego otoczenia. Namiętnie lubiła zwierzęta, zwłaszcza konie, zaprowadziła własną stajnię wyścigową, posyłała swe bieguny na «Palia» do Verony, do Mantui i Modeny, do Bo-lonji i Medjolanu, a ulubiony jej żokej, Giovanni da Rimini, odnosił wszędzie zwycięstwa. Kolory jej, biały i czerwony, znane były na wszystkich torach. Rzadkie ptaki kazała kupować w Wenecji, co wówczas było modą po wielkich dworach, a zbytek i stroje należały do jej słabostek. Sprowadzała bogate mater je, klejnoty, pachnidła z Medjolanu i z Wenecji. Panny dworskie «damigelle» były do niej przywiązane, gdyż im dawała podarunki i świadczyła rozmaite dobrodziejstwa. Osobliwie lubiła Pelegrinę, córkę Giacoma Rubina, poufnego dworzanina Mikołaja, a gdy donzela zamąż wychodziła, obsypała ją różnemi darami. Jak wszystkie panie wielkiego świata, rozczytywała się Parisina w rycerskich romansach, losy Tristana i Isotty bardzo dobrze były jej znane, czytała romans «Girone il Cortese», a z całą namiętnością oddawała się muzyce, osobliwie grze na lutni. Oczywiście pilnie chodziła do kościoła, domowy kapelan, Fra Maginardo, psałterz jej czytywał, modliła się z pięknej książki do nabożeństwa, oprawnej w czarny aksamit.

Parisina miała troje dzieci, syn żył jednak bardzo krótko, pozostały więc tylko dwie córki, Ginerva i Łucja, któremi się matka szczerze zajmowała i wcześnie kazała je uczyć muzyki. Z synów Stelli del’ Assassino wyszczególniała osobliwie Uga, który ciągle bawił w Ferrarze i był ulubieńcem ojca. Markiz nie szczędził na Uga wydatków, kupował mu najdroższe stroje, konie, sokoły, podczas gdy Leonella, Borsa i Meliadusa przyzwyczajał do oszczędności. Gdy w r. 1424 wybuchła w Ferrarze morowa zaraza, Niccolo wysłał Meliadusa do Modeny, a Borsa do Argenty, wydając ścisłe przepisy co do ilości służby, jaką im trzymać wolno, ich camer-lingom zaś przykazał, aby młodzi panowie nie przyjmowali przyjaciół na obiady. Ugowi sprawiła Parisina niespodziankę, dając mu piękną harfę, widocznie więc i on lubował się

w muzyce.

Kronikarze opowiadają, że Parisina zrazu nie lubiła Huga, i że to tak ojca bolało, iż wyprawiając małżonkę w pielgrzymkę do Loreto, dał jej syna za towarzysza, aby miał sposobność łaski jej pozyskać. Zbliżenie to miało zanadto pomyślne skutki, jakich markiz nie przewidywał; Hugo i Parisina wrócili z pielgrzymki jako kochankowie i dalej w Ferrarze mieli ze sobą miłosny stosunek. Jest to tylko legenda, a w faktach, które wiemy o Parisinie, niema najmniejszej wskazówki, aby pomiędzy nią a Hugiem istniało zrazu jakieś nieporozumienie. W jaki sposób pomiędzy nimi miłość powstała, to zanadto subtelne pytanie, aby historycy na nie odpowiedzieć mogli. Wszystko, co dotąd pisano o początkach tej miłości, zrodziło się w fantazji poetów i romansopisarzy. Dość, że Hugo i Parisina się pokochali i że mieli ze sobą miłosny stosunek; powiernikiem Huga był Aldobrandino Ran-goni, jego dworzanin i przyjaciel, powiernicą markizy jedna z jej panien, która tajemnicę zdradziła Giacomowi Rubino, ulubionemu słudze markiza. Rubino natychmiast poszedł do Niccola i całą rzecz opowiedział. Vendetta tyrana była bezzwłoczna i straszna. W nocy z dnia 20-go na 21-go maja 1425 kazał Niccolo uwięzić kochanków, Parisinę zaprowadzić do wieży, zwanej dzisiaj «Torre Marchesana», Huga do «lwiej wieży» w castello. Na postanowienia markiza długo nie czekano, w kilka godzin skazał tyran na śmierć najukochańszego swego syna i żonę, matkę dwóch małych córek. Jeden z najwierniejszych jego doradców, Ugaccion Contrario, o którym mówiono, że wszystko wymoże na markizie, i stary zasłużony minister, Alberto dal Sale, na klęczkach, ze łzami w oczach błagali Mikołaja, aby powstrzymał swój wyrok. Niccolo nie

dał się przebłagać, ani syna, ani żony już więcej widzieć nie chciał, a kat następnej nocy z 21-go na 22-go maja krwawego dzieła dokonał. Hugo pierwszy zginął, poczem Rubino, ów zdrajca dworzanin, udał się do więzienia Parisiny i wezwał ją, aby poszła za nim. Parisina myślała zrazu, że ją prowadzą do traboccetto, do ciemnicy, i zapytała, co się stało z Hugonem. Gdy jej powiedziano, że umarł, odrzekła, że i ona więcej żyć nie chce. W lochach kat czekał już na nią, a widząc go, sama zdjęła klejnoty i szyję obnażyła pod topór.

Tej samej nocy wyniesiono obydwa trupy do San Francesco, gdzie zostały pochowane. Gdy markizowi powiedziano, że wola jego została spełniona, wpadł w szał rozpaczy, zaczął gryźć laskę, którą trzymał w ręku, płakać i wywoływać ulubionego swego Hugona. Yendetty jednak nie zaprzestał. Nazajutrz wydał bowiem rozkaz, aby uwięziono Aldobran-dina Rangoniego, który został ścięty w Moderne, a do włoskich dworów kazał wystosować pismo, w którem doniósł o czynie swej zemsty. Gdy doża wenecki, Francesco Foscari, pismo to otrzymał, kazał odroczyć turniej na placu św. Marka, w którym miał markiz wziąć udział. Powyższy dokument nie zachował się niestety w żadnem z włoskich archiwów.

wem

Markiz formalnie szalał w swym bólu i gniewie, nieba-postanowił, aby oddano pod miecz katowski wszystkie kobiety w Ferrarze, które zawiniły tak jak Parisina, «aby sprawiedliwość nietylko na jego żonie się spełniła». Laudania Romei, żona wysokiego dygnitarza dworu, padła pierwsza ofiarą tej dzikiej sprawiedliwości, ale szał wkrótce ominął Mikołaja i po straceniu Laudanji cofnął on swój rozkaz. Mężatki w Ferrarze mogły grzeszyć na nowo, do czego im sam markiz szczerze dopomagał.

Podstarzały Niccolo miał po śmierci Parisiny jeszcze sporo bastardów, chłopców i dziewcząt. Beatrice, urodzona z Anny de’ Roberti, zasłynęła z piękności, stała się królową festynów w Ferrarze, a dawne przysłowie powiada o niej, że «kto chce zobaczyć raj na ziemi, niech się przypatrzy donnie Beatrycy». Poszła ona po śmierci ojca zamąż za hr. Niccola da Correggio, a później za Tristana Sforzę. Syn jej, także Niccolo Correggio (ur. 1450), zaszczytnie się zapisał w dziejach włoskiego Odrodzenia.

Wreszcie ożenił się Mikołaj III w r. 1431 po raz trzeci, a losy Parisiny nie odstraszyły córki markiza Saluzzo Ricciardi, aby mu oddać swą rękę. W kontrakcie ślubnym zastrzegł sobie jednak Niccolo, że gdyby Ricciarda miała syna, nie będzie tenże następcą tronu w Ferrarze, ale panowanie obejmie Leonel, którego już papież Marcin Y był legitymował w roku 1429. I rzeczywiście Ricciarda powiła syna w r. 1431, owego Ercola, który nastąpił po Leonellu i Borsie na tron ferraryjski i stał się jednym z najznakomitszych książąt włoskich przy końcu XV wieku. Ricciarda miała jeszcze w r. 1433 drugiego syna, Zygmunta, a przed samą śmiercią w r. 1440 Biankę Ma-rję, która za czasów Borsa poszła zamąż za kondotiera Galeotta Pica della Mirandolla.

II

W r. 1413, w czasie kiedy Stella Assassini panowała jeszcze nad sercem markiza, postanowił on wybrać się w podróż do Ziemi Świętej. Nieprzyjaciele dynastji byli pokonani, w małem państwie panował spokój, despocie było więc za ciasno w ferraryjskich nizinach, duch błędnego rycerza odezwał się w młodej jeszcze piersi i jak ongi krzyżowcy chciał pokutować na grobie Chrystusa. W otoczeniu pięćdziesięciu przyjaciół i dworzan wyruszył markiz szóstego kwietnia z Ferrary. Do wyprawy należeli: Alberto della Scala, Ferraryjczyk, z dwoma towarzyszami, Pietro Rosso, szlachcic z Parmy, także z dwoma ludźmi ze swego dworu, Feltrino Bojardo, dziad wielkiego poety ze Scandiano, z jednym służącym, i kilku innych członków znakomitszych rodzin. Za sekretarza służył markizowi Lucchino del Campo, który nam pozostawił nader barwny opis tej podróży. Wszyscy członkowie wyprawy ubrani byli w czarne płaszcze z czerwonemi krzyżami na piersiach, a rzeczpospolita wenecka dała im jedną ze swych galer do rozporządzenia.

Markiz chciał zwiedzać wszystkie ciekawości po drodze, więc niedługo po wypłynięciu z portu San Niccolo de Lido zatrzymano się w Pola z powodu znajdujących się tam rzymskich zabytków. Oczywiście «Arena» bardzo zajęła markiza, który przynajmniej powierzchownie był już obeznany z hu-manistycznemi studjami, gdyż nauczycielem jego był słynny Donato degli Albanzani z Pratovecchio. Niccolo nie należał jednak do najlepszych uczniów Donata, a humanista mimo wszelkich starań po łacinie go dobrze nie nauczył. Galera płynęła Adrjatykiem wzdłuż wysp Jońskich, następnie Archipelagiem i zatrzymała się w Corfu, gdzie wenecki gubernator przyjął podróżnych obiadem, danym w pomarańczowym lesie, i gdzie ich zachwycał śpiew greckich mnichów. W dalszej drodze zwiedzali ferraryjscy pielgrzymi wyspę Rhodos, płynęli koło brzegów Cypru, a jedenastego maja wylądowali w Syrji, skąd się udali do Jerozolimy. W Jerozolimie bawił markiz cztery dni, od 15-go do 19-go maja, i dwa razy pielgrzymował do św. Grobu. Raz przeleżał tam krzyżem noc całą, drugi raz dwie godziny gorąco się modlił. Po nabożeń-swie u Grobu św. pasował na rycerzy Alberta della Scala, Fel-trina Bojarda i Piotra Rossi, sam im miecz przypasał, a na górze Kalwarji przywiązał im złote ostrogi. Pątników bardzo to gniewało, że w Ziemi Świętej na każdym kroku musieli się opłacać «psom tureckim», jak się wyrażali, że musieli dać konsulom i stróżom na górze Syjon po cztery dukaty, za wejście na dolinę Jozafata, gdzie «nostra Donna» jest pochowana, pół, a za zwiedzenie Grobu Chrystusa półtora dukata.

Zpowrotem zatrzymał się markiz sześć dni na Cyprze, aby odwiedzić tamtejszego króla, a jako wierny syn Odrodzenia wstąpił do Cythery i oglądał miejsce, gdzie według tradycji porwano grecką Helenę. Pielgrzymi płynęli z Cypru do Wenecji trzydzieści sześć dni i stanęli w Ferrarze szóstego lipca, tak że trzy miesiące potrzebowali na całą wyprawę.

Częste pobożne pielgrzymki książąt w czasie Odrodzenia były w znacznej części tylko formą podróżowania, szukania przygód, zaspokojenia pragnień, aby poznać obce stosunki. Rez ważnego powodu nie wypadało panującemu opuszczać swego kraju, wydawać dużo pieniędzy, obciążać skarb państwa, zawsze więc znalazła się jakaś przyczyna, mogąca usprawiedliwić kosztowne pielgrzymki. Raz książę ślubował, że złoży exvotum w jakiemś świętem miejscu z powodu, że morowa zaraza ustała, innym razem zakończona wojna była przyczyną pobożnej podróży.

Niccolo także nie spoczywał, ale w rok po wyprawie do Ziemi Świętej pielgrzymował do Loreto i zawiesił tam model Ferrary, zrobiony ze srebra. Jakie szaty kazał wtedy przywdziać swym dworzanom, o tern milczą dzieje, natomiast wiemy, że gdy jeszcze tego samego roku (19 czerwca 1414) odbywał pielgrzymkę do relikwij św. Antoniego we Vienne w Dauphinć, towarzyszyło mu dwudziestu czterech dworzan w jasnozielonych ubraniach. Gdy przybył do Francji, «kobiety kochały się w nim bardziej, niż we własnych mężach», dodaje kronikarz. Z Vienne udał się do Mont-Saint-Michel w Normandji, a zpowrotem doczekał się przecież jakiejś niezwyczajnej przygody. W górach Piemontu zrobił Manfredo del Carreto, markiz de Ceva, przydrożny rycerz, na Niccola zasadzkę i uwięził go wraz z całem otoczeniem, spodziewając się wielkiego okupu. Ale hr. Sabaudzki dowiedział się o tern i wysłał oddział wojska, który uwolnił Niccola i wziął rycerza-rabusia do niewoli. Markiz de Ceva głową przypłacił swój zamach na pana Ferrary, a zamczysko Ceva z ziemią zostało zrównane. Gdy po tem zdarzeniu Mikołaj III wrócił do domu, to według słów Caleffiniego, taka była radość w Ferrarze, że wszyscy chorzy wyzdrowieli.

Nie była to ostatnia pielgrzymka Niccola; w Vienne tak mu się podobało, że w r. 1434 znów pojechał do tamtejszego św. Antoniego, w 1435 r. zaś udał się do św. Anuncjaty we Florencji, gdzie zostawił exvoto z wosku, przedstawiające dużego konia, za którego zapłacił artyście pięćdziesiąt florenów.

Markiz był typem tych ludzi Odrodzenia, u których zbrodnia i skrucha dziwnie się ze sobą łączyły. Skrucha trwała jednak krótko, a nieokiełzana niczem gwałtowność i popędli-wość charakteru szalały napowrót przy pierwszej zdarzonej sposobności. Brak wszelkiej etyki i rzetelnej moralności cechował wszystkich, religja była piękną formą, odziedziczonym zwyczajem, bardzo często pokrywą zbrodni, złotemi ramami, oprawiającemi obraz najpospolitszych orgij ludzkich namiętności. Odprawił pielgrzymkę do Ziemi Świętej, do św. Jakóba z Compostelli i sądził, że jest człowiekiem cnotliwym.

Mikołaj III przejęty był jeszcze tradycjami kultury francuskiej, jak wspomnieliśmy, nie umiał po łacinie, a Donato widocznie zwątpił, aby jego uczeń kiedykolwiek mógł rozumieć klasyczny język, gdyż mu przetłumaczył dwa dzieła: Petrarki książkę «0 sławnych ludziach» i Boccaccia rozprawę «0 sławnych kobietach» na język włoski. Najulubieńszą literaturą Mikołaja i całego esteńskiego dworu były romanse francuskie, «Istorie francesi», a najlepszym tego dowodem, jak dalece przejmowano się owemi rycerskiemi opowieściami, było częste dawanie dzieciom imion bohaterów z cyklu Karola Wielkiego albo «Okrągłego stołu», jak Meliaduse, jak Ginevra, Rinaldo, jak Isotta i t. d. Mikołaj lubował się w pięknych księgach francuskich, które częścią odziedziczył po ojcu, częścią kazał odpisać i ozdabiać minjaturami. W jego bibljotece znajdowały się «Historja o św. Gralu», «Proroctwa Merlina», «Meliaduse», «Lancilotto», «Chronique de Saint Denis» i wiele innych. Katalog książek bibljoteki esteńskiej z r. 1474 wymienia aż cztery egzemplarze «Lancilotta», dwa egzemplarze romansu «Gutifre de Boion», dwa «Historji o Aleksandrze». Niecały dwór wszakże rozumiał po francusku, dla donzel i mniej wykształconej młodzieży niedostępne były te rękopisy, większość więc rycerskiego towarzystwa z ciekawością przysłuchiwała się opowiadaniom Cantastoriów, którzy przerabiali zagraniczne romanse na język włoski i przysposabiali je dla włoskich umysłów.

Bibljoteko Mikołaja była już tak dużą, że markiz przeznaczył na nią osobną komnatę w Torre de Rigobollo, gdzie się także znajdowało tajne archiwum Estów. Za niego sporządzono pierwszy inwentarz rękopisów, który się do dziś dnia przechował. Do ozdabiania ksiąg miał Niccolo minjatu-rystów, Giovanniego Faleoni i Jakóba d’ Arezzo.

Ubierano się także na dworze na sposób francuski, a sporo rzeczy potrzebnych do garderoby lub urządzenia komnat sprowadzano z Paryża lub z Flandrji. W stolicy Francji zaopatrywano się w piękną bieliznę, w Bruges zamówił Nic-colo arazzy ze swojemi herbami i ze swoją dewizą, srebra stołowe najczęściej kupowano w Paryżu. Ponieważ jednak nabywanie arrazów we Flandrji dużo kosztowało, więc Niccolo założył w Ferrarze fabrykę kobierców na sposób flamandzki, która przeszło jeden wiek istniała. Z Flandrji sprowadził także śpiewaków kościelnych, którzy się stali zawiązkiem słynnego chóru, jakim się szczycił dwór ferraryjski. Dwa świetne pałace przybyły rodzinie esteńskiej za czasów Mikołaja, a mianowicie Belriguardo i Consandollo, a prócz tego markiz odrestaurował i przyozdobił pałac Estów w Wenecji, który senat Rzeczpospolitej ofiarował w r. 1382 Mikołajowi II za oddane jej sąsiedzkie przysługi. Pałac ten przechodził najrozmaitsze koleje. Po Estach kupił go w XVII wieku kardynał Aldo-brandini, a następnie pod nazwą Fondaco dei Turchi, która się jeszcze do ostatnich czasów utrzymywała, służył za mieszkania i składy tuerckich kupców, przyjeżdżających do Wenecji, aż wreszcie od r. 1880 przeznaczony został na pomieszczenie zbiorów Correrà, z których powstało dzisiejsze Museo Civico. Ów gmach, skromnie w ostatnich czasach odnowiony, znany każdemu z podróżnych zwiedzających Wenecję, był w XIV i XV wieku świetną rezydencją Estów. Ilekroć który z członków tego rodu przybył do Wenecji, aby układać się z Rzeczpospolitą, albo rozerwać się w ognisku zbytku i w stolicy pięknych cortegian, mieszkał w tym pałacu. Niccolo III przebywał tam kilka razy, a najokazalej wystąpił w Wenecji w r. 1415, kiedy przypłynął w towarzystwie dwustu rycerzy i wziął udział w przepysznie urządzonym turnieju na placu św. Marka.

Do najświetniejszych chwil rządów Mikołaja należało przyjęcie cesarza Zygmunta w Ferrarze, w grudniu r. 1433, gdy monarcha wracał ze swej koronacji. Pasował on wtedy na rycerzy Leonella, Borsa i Ercola, a Zygmunta trzymał do chrztu. Ważniejszem jednak zdarzeniem było zebranie się w Ferrarze w r. 1437 słynnego koncyljum, które miało za zadanie na nowo połączyć Kościoły grecki i łaciński, rozdzielone od r. 858, od czasów Focjusza, tudzież obmyśleć środki do zwalczenia Turków, którzy zagrażali Wschodniemu Cesarstwu. Do powodów, jakie skłoniły papieża do wybrania Fer-

rary na siedzibę soboru, miał i ten należeć, że wówczas kwit-nęło tam studjum greckiego języka i że łatwiej w Ferrarze, aniżeli gdzie indziej, było się można porozumieć ze wschodnimi uczonymi.

Na koncyljum przybył sam papież Eugenjusz IV, cesarz Wschodu, Jan VII Paleolog, Demetrjusz, despota Morei, Józef, patrjarcha konstantynopolitański, i mnóstwo posłów i prałatów. Ani papież jednak ani Niccolo nie byli w stanie przez dłuższy czas ponosić olbrzymich kosztów połączonych z utrzymaniem gości, koncyljum więc po roku przeniesiono do Florencji, która się obowiązywała dać potrzebne na to fundusze. Zresztą zaraza nawiedziła Ferrare, rzucając popłoch pomiędzy zgromadzonych, którzy koniecznie chcieli opuścić miasto, przestraszeni nagłą śmiercią jednego ze wschodnich biskupów. Niccolo wraz z innymi udał się także do Florencji, a w trzy lata później zmarł w Medjolanie 26 grudnia 1441 r. w czasie chwilowego tam pobytu, mającego za cel zawarcie pokoju pomiędzy Medjolanem a Wenecją. Następcą na tronie Ferrary wyznaczył Leonella, w razie tegoż śmierci Borsa, a dopiero po nich miał tron przypaść synom prawego łoża, Ercolowi i Zygmuntowi. W testamencie wyraził się markiz o Leonellu, że go uważa za najgodniejszego panowania, «in quem praeclarissimum suum natum semper totam suam mentem et totas cogitationes locavit et fixit».

Zwłoki markiza sprowadzono do Ferrary, włożono je obnażone do trumny, stosownie do woli zmarłego, i pochowano w S. Maria di Belfiore bez wszelkiej pompy. Kondukt pogrzebowy poruszał się w nocy wśród powszechnej ciszy ulicami miasta, i tylko tysiące pochodni i niezliczone tłumy ludu świadczyły o powadze chwili. Na dworze esteńskim długo zachowywano ciężką żałobę po śmierci tego niezwykłego panującego, a jeszcze w rok później ściany i meble rezydencji były pokryte czarnem suknem, a margrabiowie i wszyscy dworzanie nosili ubrania z czarnego aksamitu, czarne berety i rękawice.

Na śmierć markiza napisano bez liku epitafjów, gdyż każdy z ferraryjskich humanistów poczuwał się do obowiązku wystąpić z pochlebstwami, które dla synów markiza mogłyby być przyj emnemi. Sam Guarino ułożył aż cztery napisy na nagrobek.

Niccolo miał dużo zalet, ale zalet wynikających z dobrze zrozumianego interesu swego rodu. Niema silnej dynastji bez silnego państwa, o tern zawsze pamiętał i w tym duchu działał. Jednym z owych przymiotów było usilne staranie się o wzrost nauki i sztuki, sprowadzanie uczonych i artystów, aby blaskiem otoczyć swój dwór i zadośćuczynić temu prądowi umysłowemu, który dodawał wówczas każdemu księciu powagi i wpływu. Szczególnie też dbał Niccolo o wychowanie swych synów, czemu przypisać należy sprowadzenie do Ferrary Guarina Guariniego z Werony, najznakomitszego wówczas humanisty we Włoszech, z którego przybyciem dwór Estów stał się jednem z najważniejszych ognisk humanizmu.

III

Guarini był pierwszym Włochem, który uczył po grecku. Bawił on dłuższy czas w Konstantynopolu, a powróciwszy do ojczyzny, został nauczycielem greckiego i łacińskiego języka we Florencji, Wenecji, Weronie, a wreszcie w Ferrarze. W Wenecji przyjmowano go w r. 1414 jak udzielnego księcia albo wojennego triumfatora. Ówczesny panegirysta pisze, iż zdawało się, że cesarz przyjeżdża do Wenecji, tyle ludu wyruszyło na spotkanie słynnego uczonego, a chociaż w tych słowach może być cokolwiek przesady, to przecież świadczą one o tym powszechnym zapale, jaki wówczas panował dla nowej nauki. Tradycja opowiada o Guarinim, że wracając z Grecji, wiózł ze sobą dwie paki rękopisów, gdy zaś jedna z tych pak zatonęła w morzu wskutek rozbicia się okrętu, biedny uczony posiwiał. Gdy Guarino z powodu zarazy wyjechał w r. 1416 z Wenecji do Werony, rodzinne miasto dokładało wszelkich starań, aby go zatrzymać, a nie mogąc go inaczej do Werony przywiązać, postanowiło go tam ożenić. Z pomocą matki Guarina, która w Weronie mieszkała, intryga się udała, wyswatano go z Taddeą Cendratą di Niccoli, a nieszczęśliwy humanista skarży się, że go tak uwikłano, iż dał swoją rękę «ita ut manus dederim». Guarino założył tam bardzo uczęszczaną szkołę prywatną, ale z powodu powtarzającej się morowej zarazy musiał trzykrotnie przenosić się w góry do Valpolicella, gdzie jego żona posiadała jakąś realność. Niccolo d’Este skorzystał z tej sposobności, aby go ściągnąć do Ferrary, w czem mu dopomagał jego doradca, Giacomo Giglioli, który także miał synów i pragnął ich lepiej wykształcić. Oczywiście Werona nie chciała tak łatwo Gua-rina ze swych murów wypuścić, po dłuższych jednak układach pozwoliła uczonemu przenieść się wraz z rodziną na nową posadę.

W kwietniu r. 1429 przybył sześćdziesięcioletni już Guarino do Ferrary, ale i tam panowała zaraza, uciekł więc z miasta czem prędzej i przez ośm miesięcy musiał się tułać po wsiach ferraryjskiej ziemi, włócząc ze sobą jedenaścioro dzieci, żonę, spodziewającą się jeszcze przyrostu rodziny, i kilka sług. Co więcej, Giacomo Giglioli powierzył mu swoich synów, bojąc się o ich zdrowie w Ferrarze, tak że znękany pedagog miał ze sobą cały pensjonat i cały szpital, bo część towarzystwa ciągle chorowała. Wreszcie w zimie niebezpieczeństwo minęło, Guarino zawinął w Ferrarze do spokojnego portu (1429), a jak pisze jego panegirysta:

Mansurum placida statione recepit Pacis et aligeri Ferraria mater amoris.

Guarino założył w Ferrarze prywatny konwikt, a wkrótce powierzył mu markiz wykształcenie Leonella i kazał mu wypłacać 350 dukatów rocznie, świetne wynagrodzenie na owe czasy. Guarino był znakomitym pedagogiem - nauczycielem, pisał jednak oschle, nudno, a jego mowy i listy podobne są pod tym względem do wszystkich innych literackich utworów humanistów. W słynnym jego liście, pisanym do Leonella po śmierci Mikołaja III, przebija się owo płaszczenie się przed nowym księciem, które cechuje ówczesnych dworskich pismaków. Co nam czyni Guarina wielce sympatycznym, to ów zapał do greckiej kultury, owego ideału ludzkości, o którego odzyskanie trzeba było walczyć tak, jak krzyżowcy walczyli o grób Chrystusa. Dla Guarina i dla pierwszych humanistów Grecja była ziemią świętą, ziemią obiecaną.

Greccy pedagodzy zakładali wówczas we Włoszech prywatne szkoły, które wielkie miały powodzenie, gdyż uwalniały rodziców od posyłania synów do szkół klasztornych, które powszechnie w wielkim były upadku. W Padwie otworzył w r. 1408 Grek Barzizza taką szkołę, połączoną z konwiktem, posprowadzał dobrych nauczycieli, a patrycjuszow-ska młodzież wenecka garnęła się do tego zakładu. Uczniowie płacili za naukę i całoroczne utrzymanie po czterdzieści skudów. Na wzór tego pensjonatu założył Guarino swoją szkołę w Ferrarze, w której sam uczył, a prócz tego miał wykłady publiczne w tamtejszem Studio. Osobliwie wieczory poświęcał młodzieży, która u niego mieszkała, a chęć do nauki była tak powszechną, że jeden ze szkolarzy Guarina opowiada, iż najczęściej tak on jak jego koledzy, którzy sypiali w tym samym pokoju, uczyli się do północy, a już o trzeciej zrana wstawali do pracy. W czasach, gdy cała gromada na wsi przebywała, nie ustawał ten zapał do nauk. Posiadamy list innego ucznia Guarina, w którym młodzieniec rozwodzi się nad tern, z jak wielką rozkoszą «incredibili voluptate» oddaje się tam studjom humanistycznym, nawet podczas ćwiczeń ciała nie mogą się uczniowie rozstać z książkami, a przy każdej sposobności mówią z nauczycielem o Grekach i Rzymianach, tak że z każdej przechadzki wracają bogatsi w wiedzę do domu. Z początkiem XV wieku wielkie wrażenie pomiędzy pedagogami sprawiła książka Pierpaula Vergeri, wydana w r. 1404 pod tytułem «De ingenuis moribus ac liberalibus studiis ad Ubertinum Carrariensem», zawierająca przepisy o wychowaniu i nauczaniu młodzieży. Traktat ten miał służyć za podstawę nauk młodego Ubertina, syna Franciszka Novella II, signora Cararry. Pierpaulo oparł się oczywiście na zasadach wychowania, które wyczytał w greckich i rzymskich autorach, na dziełach Platona, Arystotelesa, Plutarcha, Cycerona (De oficiis) i Kwintyljana. Vergerio kładł główny nacisk w wychowaniu młodzieży na literaturę, na muzykę, rysunki i szermierkę. Guarino rozwinął ten system in-nemi ćwiczeniami ciała, kazał młodzieży chodzić na polowanie, uczyć się pływać a nawet tańczyć, co było przeciwne zasadom Yergeria. Wogóle zaś chodziło Guarinowi o wpojenie w swych uczniów zdrowych zasad moralności, których wówczas bardzo brakowało. Guarino żył w zupełnej zgodzie z religją, w przeciwieństwie do wielu innych humanistów, prowadził swych uczniów codziennie zrana przed lekcjami do kościoła; że był dobrym pedagogiem, dowiódł tego we własnej rodzinie, gdyż z trzynaściorga własnych dzieci jedenaścioro dobrze wychował. Do szkoły Guarina przyjeżdżali Francuzi, Niemcy, Anglicy, Polacy i Węgrzy, przybywali mali chłopcy, jak Giovanni di Cisinga, zwany Panonjuszem, który miał zaledwie lat trzynaście, gdy go przywieziono do Ferrary, i pozostał u Guarina do dwudziestego czwartego roku życia. Przysłuchiwali się i starzy ludzie jego wykładom, a pomiędzy nimi bardzo często i dygnitarze ferraryjskiej gminy.

Szkoła Guarina dzieliła się na trzy oddziały: na kurs elementarny, na gramatykę i retorykę. Celem tych kursów było nauczyć dobrze młodzież po łacinie i po grecku, zapoznać ją z autorami starożytnymi i wyrobić z niej — że tak powiem — giętkość umysłu, wprawiając uczniów w rozprawianie o najrozmaiszych przedmiotach. Młodzież powinna była być wymowną, wyrażać się dobrym językiem, umieć bronić każdej tezy od najpospolitszych i często dość dziwacznych do ściśle filozoficznych tematów. Jednem z ulubionych zadań był np. spór o dziewiczość Didony, której cnota inaczej się przedstawiała w poezji, a inaczej w historji, oczywiście, że młodzież chętnie na ten temat rozprawiała.

Wogóle ci pedagodzy początków Odrodzenia starali się, aby młodzież w ich zakładach była wesołą, aby się bawiła, dowcipkowała; pedanterja jeszcze się nie wkradła w początki humanistycznego wychowania. Satyra kwitła pomiędzy szko-larzami. Niemało do niej powodu dawały panie profesorowe, które rade były upatrzyć sobie jakiego studenta na przyszłego męża dla córki, albo dziewczęta ferraryjskie, owe Lelje, Arsole, Lucje, które również, jak «greka», należały do ulubionych przedmiotów rozmowy. Maestro umiał jednak zachować swą powagę wobec młodzieży. Gdy go raz studenci zaprosili na bankiet, odpowiedział, że stary człowiek jak on nie powinien hamować wesołego nastroju ich uczty, i na bankiet nie poszedł.

3*

Na kilka lat przed Guarinem otworzył Vittorino da Fel-tre w r. 1425 ową słynną szkołę w Mantui, którą nazwano «Casa gioiosa», wesołym domem, z powodu wesołego nastroju, jaki tam pomiędzy młodzieżą panował. Gianfrancesco II, markiz mantuański, powołał tam Vittorina, który uczył nie-tylko dzieci panującej rodziny, synów i córki, ale i ubogich, a z dalekich stron zjeżdżała się młodzież do jego szkoły.

Były to początkowe najświetniejsze czasy humanistycznego wychowania, które, rzec można, w tych dwu szkołach Guarina i Vittorina wydało swe najlepsze owoce. Szkolnictwo humanistyczne nosiło już w samym zarodzie początki zepsucia, gdyż zaszczepione zostało na pniu scholastycznych szkół, na pniu prawie spróchniałym, w który wprowadzone zostały nowe soki starożytnej wiedzy i na chwilę go ożywiły. Zaledwie jednak zeszli z widowni dwaj pedagodzy, ferraryjski i mantuański, a już cały ich system wychowawczy zmienił się w najstraszniejszą pedanterję, a nazwa pedanta, człowieka obarczonego największą z głupot, bo głupotą nabytą długiemi książkowemi studjami, stała się postrachem rozumnych ludzi przez kilka następnych wieków. Opowiadano sobie o pedantach anegdotę, że razu pewnego wielki spór powstał pomiędzy nimi na Parnasie: jedni utrzymywali, że słowo consumptum ma się pisać przez p, a drudzy sądzili, że tego p nie potrzeba. Wtedy rozgniewany i zgorszony Apollo chciał wszystkich pedantów wyrzucić ze swego państwa i tylko prośbami Cycerona i Kwintyljana dał się udobruchać, którzy sławę swą w znacznej części im zawdzięczali.

Obok Guarina najznakomitszym humanistą w Ferrarze był Giovani Aurispa, który cokolwiek wcześniej przybył na dwór Estów aniżeli Guarino jako «precettore» Meliadusa. Aurispa należał do odmiennych typów aniżeli Guarino, do pospolitych humanistów karjerowiczów, dla których nowa nauka była tylko środkiem do zawiązywania stosunków z dworami i wyrabiania sobie jak najkorzystniejszych prebend duchownych. W tym celu też został Aurispa księdzem, ale stan duchowny nie krępował go bynajmniej, aby żyć z wszelką świecką swobodą. Zaprzyjaźnił się z Beccadellim Panor-mitą, który także jakiś czas bawił w Ferrarze, z człowiekiem

zresztą podobnych do jego zapatrywań, tylko że Panormita miał więcej talentu i więcej ambicji. Gdy raz Beccadelli, bawiąc w Neapolu, zachęcał Aurispę, że mógłby zostać tam biskupem, gdyby porzucił życie sybaryty w Ferrarze, Aurispa nie był bynajmniej wdzięcznym za takie rady, wołał wygodę w Ferrarze aniżeli trudy połączone z zajmowaniem wysokich posad. Aurispa pisał bardzo mało, a całą jego literacką spuścizną jest siedem wierszyków i kilka mniejszych pism tłumaczonych z greckiego. Był leniwym i wygodnym, a gdy raz obiecał Panormicie przetłumaczyć krótką biografję Homera w przeciągu dni piętnastu, po roku jeszcze na to tłumaczenie się nie zdobył, pomimo że, jak mówił Panormita, nie miał nic innego do czynienia jak «czyścić sobie paznokcie i drapać się po tłustym brzuchu».

Stanowisko pomiędzy humanistami dawała Aurispie gruntowna znajomość greckiego języka i znaczna bibljoteka greckich autorów, którą posiadał. Łatwiej mu zresztą było zbierać cenne książki aniżeli innym uczonym, gdyż miał duże dochody, a zresztą pomnażał swój księgozbiór pożyczaniem rękopisów, których nigdy nie oddawał. Filelfo nie mógł mu tego darować, że pożyczył u niego jakąś książkę i mimo niezbyt grzecznych upomnień trzymał ją u siebie dwadzieścia trzy lata. Oczywiście jako prawdziwy humanista handlował także rękopisami i przy zdarzonej sposobności umiał uzyskiwać za swe księgi prawdziwie «amatorskie» ceny.

Odmiennym znów, poważniejszym typem ówczesnego uczonego był Hugo Benzi, medyk, fizyk, filozof i literat, którego Niccolo III sprowadził do Ferrary, aby wykładał w tam-tejszem Studio. Benzi miał już wówczas za sobą świetną profesorską przeszłość. Uczył poprzednio na uniwersytetach w Padwie, w Bolonji, w Pawji, Florencji, a nawet w Paryżu «ubi immortali cum laude docuit». Zwano go powszechnie księciem medyków i filozofów.

W czasie ferraryjskiego koncyljum mieli ci humaniści niezwykłą sposobność popisywania się swą wiedzą. Wówczas wyprawił Benzi bankiet dla greckich uczonych, na który przybył i sam markiz Niccolo III. Po obiedzie usunięto stoły, i rozpoczęła się rozprawa pomiędzy zwolennikami Arystotelesa

i Platona. Sam gospodarz prosił swych gości, aby mu zadawali pytania co do kwestyj filozoficznych wzbudzających wówczas powszechne zajęcie, a na każde z nich odpowiadał bez przygotowania z zadziwiającą erudycją, pomimo że rozprawy w późną noc się przeciągały. Praktyczniejszy od Huga, Aurispa nie wyniósł wprawdzie nieśmiertelnej sławy z tych uczonych zebrań, ale natomiast uzyskał u papieża nominację na sekretarza Kurji rzymskiej.

Pomiędzy uczonymi, których Niccolo sprowadził do Ferrary, znajdował się także Michele Savonarola z Padwy, słynny lekarz i pisarz, dziad florentyjskiego kaznodziei i reformatora.

Eg

SV':

*

SfiU.JìÉ“

■m

%

ss*

45

pi:

Li

SS

Fot. Montabone w Bergamo.

Vittore Pisanello, Leonello d’Este.

Galerja w Bergamo.

•L>

r

i

■ ^

È

;

ROZDZIAŁ TRZECI

LEONELLO

We dwa dni po śmierci Mikołaja zebrała się szlachta Ferrary w Castello w sali «dwóch kominów» i proklamowała Leonella signorem Ferrary, Modeny, Reggio i wszystkich ziem i zamków należących do państwa. Poczem całe zgromadzenie wsiadło na koń i wraz z Leonellem na czele objeżdżało ulice miasta, a zgromadzony lud wołał: «viva lo illustrissimo mes-ser Leonello signore nostro!*

Dwa portrety, jeden Giovanniego Oriola w Galerji narodowej w Londynie, drugi Pisanella w zbiorze Morellego w Bergamo, tudzież kilka medali przekazały nam podobiznę Leonella. Dziwaczna ta głowa, o czole jakby zukosa ściętem, o włosach kędzierzawych, o oczach trochę za małych ale bystrych, o nosie cienkim, długim i ustach zmysłowych, wogóle jednak sympatyczne robiąca wrażenie. Osobliwie londyński portret, który Leonnella przedstawia w młodzieńczych jeszcze latach, bardzo nas ujmuje dla tej postaci, o której zresztą tyle szlachetnych rysów przekazali nam współcześni. Na odwrotnej stronie dwóch medali Pisanella znajduje się maszt z silnie wydętym żaglem. Był to, jak się zdaje, znak stałości charakteru, której nic złamać nie potrafi, symbol Leonella.

Mikołaj nadzwyczaj starannie wychował tego ulubionego syna. Guarino był jego nauczycielem przez lat pięć aż do ślubu młodego markiza z Małgorzatą Gonzaga. Pedagog czytał ze swym uczniem Wirgiljusza i Cycerona, Valeria Maxima, Justyna, Owidjusza, Terencjusza i wprawiał go we wszystkie możliwe fizyczne ćwiczenia. Uczono Leonella jeździć konno, pływać, biegać, skakać, bić się na miecze i tańczyć. Aby zaś następca tronu poznał i sztukę wojenną, wysłał go ojciec w r. 1422 do Perugji, do obozu słynnego wówczas kondotiera, Braccia dei conti di Montone. Dwa lata zaprawiał się Leonello do wojennego rzemiosła i bawił w obozie aż do śmierci wodza. W owym czasie miał podobno stosunek z piękną córką Braccia, na który biografowie, zbyt dbali o cnotę swego młodego bohatera, w żaden sposób zezwolić nie chcą. Mimo owego romansu nie zapominał Leonello w oddaleniu o swym nauczycielu, ale tak z Perugji, jak i później z innych miejscowości pisywał do niego listy, które świadczyły o szczerem przywiązaniu, jakie się w nim wyrobiło dla poczciwego pedagoga. Donosił mu raz, że w znacznej części przyczynił się do zwycięstwa, które odniósł Braccio, innym razem przysłał mu ubite sarny i bażanty, lub książkę, którą świeżo nabył, to znowu prosił go o wyjaśnienie jakiegoś ustępu w starożytnym autorze, którego dobrze nie rozumiał. Ze wsi pisywał, jak czas przepędza, jak wyjeżdża na polowanie, następnie czyta lub gra na violi i śpiewa. Nawzajem Guarino odwdzięczał się swemu uczniowi szczerem do niego przywiązaniem. Chciał, aby go na przyszłość nazywano Guarino Leonelli, a na jednej ze swych książek napisał z dumą:

Hoc libello me Guarinum

Veronesem donavit Leonellus Estensis». Listy do Guarina i do ludzi uczonych, do Pier Candida Decembria, pisywał Leonello po łacinie, do innych znajomych po włosku, dialektem ferraryjskim, a wierny syn swoich czasów oczywiście i wiersze układał. Pisywał je po łacinie i po włosku, cały ich tom pozostawił, ale doszły nas zaledwie dwa miłosne sonety. W jednym z nich skarży się poeta, że Amor wzrok mu odebrał, ciemnym go uczynił i bez litości porzucił wśród drogi, drwiąco mówiąc: «Idźże teraz dalej, zarozumialcze, który tak

wierzysz w swe siły». Poeta szedł przed siebie, sądząc, że spotka przecież litościwego podróżnika, który go za rękę poprowadzi. Ale napróżno czekał, co widząc, czatujący z boku Amor na głos się roześmiał, a poeta zawstydzony musiał go prosić, aby mu napowrót był przewodnikiem. W innym sonecie opowiada Leonello, że na Helikonie znajduje się skała, z której wytryska cudowne źródło; kto w niem ręce i czoło umacza, ten zahartuje się przeciw żarom miłości. I poeta tam poszedł, ale Amor stał już z naprężonym lukiem, zaczął się z niego wyśmiewać i gdy Leonello schylił się ku źródłu, mały okrutnik wypuścił strzałę i zatruł nią wodę, tak że ów zdrój, który miał zagoić ranę, jeszcze ją bardziej rozognił. Widoczny w tych sonetach wpływ Petrarki, który wówczas bezwzględnie panował nad włoską liryką.

Po powrocie z Perugji był Leonello świadkiem owej strasznej tragedji domowej, śmierci Parisiny i brata Hugona, którego bardzo kochał. Zdaje się, że przejście to pozostawiło w niem pewne ślady smutku, który później stał się znamienną cechą jego charakteru. Mimo to był Leonello do ojca bardzo przywiązany, gdyż Niccolo starał się zagoić zadaną mu ranę, brał go wszędzie ze sobą, gdziekolwiek wyjechał z Ferrary, i pod każdym względem okazywał mu wiele miłości.

Jeszcze za życia ojca ożenił się Leonello w roku 1435 z Margeritą Gonzaga z Mantui, pokrewną mu duchem, bardzo wykształconą uczennicą humanisty Vittorina da Feltre, tak samo jak on marzącą o Grekach i Rzymianach. Guarino tak się cieszył z tego małżeństwa, że jako podarunek ślubny przetłumaczył Leonellowi dwa życiorysy Plutarcha i w liście do młodego markiza wyraził swą niezmierną radość, że się łączy z tak wykształconą księżniczką. Już w akcie zaręczynowym, spisanym pomiędzy Mikołajem III a Gonzagą, zapewnione zostało Leonellowi następstwo tronu w Ferrarze, o czem Niccolo doniósł weneckiemu senatowi. Węzły przyjacielskie, jakie oddawna panowały pomiędzy Estami a Gonzagami, jeszcze się bardziej zacieśniły wskutek tego małżeństwa, a we dwa lata później ożenił się znowu Carlo Gonzaga, brat Mar-gerity, z Lucillą, siostrą Leonella.

Margerita nie była pięknością, ale kronikarze nie mają

dość pochlebnych wyrazów, aby podnieść jej dobre wychowanie, jej skromność i dobroć. Do Ferrary wjeżdżała 6-go lutego 1435 r., według dawnego zwyczaju — podobnie jak wszystkie młode markizy — na białym koniu, dzień jednak był zimny i pola śniegiem pokryte. Miała na sobie płaszcz z karmazynowego aksamitu, podbity gronostajami, i wyglądała wspaniale pod baldachimem, który nad nią niesiono.

Festyny trwały trzy dni i dużo kosztowały, a gminy i wyżsi urzędnicy państwa, nawet prywatni ludzie, chcąc sobie zaskarbić łaski markiza, przyczynili się znacznemi kwotami do weselnych wydatków. I tak pomiędzy innemi gmina modeńska przysłała Mikołajowi na ten cel 2000 lir, biskup z Modeny 250, słynny uczony i humanista w Ferrarze, Ugo Beci, 166, a architekt dworski, Giovanni da Siena, 100 lir mar-chezańskich. Wiadomem było powszechnie, że Mikołaj nie miał gotówki, ojcu Gianfrancesca mantuańskiego winien był 44.000 dukatów, które częścią już spłacił, część zaś długu wliczoną została w posag Margerity.

roz-

Młodej parze urządzono w zamku mieszkanie. Małżeństwo miało jeden sypialny pokój na lato od północy i jeden na zimę od południa. W sypialni zimowej, zwanej camera dei pavoni, oprócz dużego łoża z kotarami, znajdował się nowy stół orzechowy, dwie ławki, skrzynia pokryta aksamitem i ozdobami z pozłacanej cyny, świecznik przymocowany do ściany, a do największych ozdób tej komnaty należały dwie ławeczki pokryte czarnym i zielonym atłasem z herbami Leonella i dewizą wyszywaną diamentami. Czarny i zielony kolor przeważał w urządzeniu, a wogóle było tam pięknie, ale według dzisiejszych pojęć nie zbyt wygodnie. Małżeństwo miało jednak łóżko miękkie z materacem wypchanym wełną i wyborne poduszki z puchu, tudzież pierzynę pokrytą materją w paski. Na dzień przykrywano pościel dużą kapą z czarnego i zielonego atłasu, haftowaną w rozmaite ornamenty i figury, z których jedna przedstawiała kobiecą postać grającą na jakimś instrumencie muzycznym. Obrazy weneckich, ferraryjskich lub mantuańskich mistrzów musiały zdobić ściany. Do sypialni przytykały guardacamera i guar-deroba, pierwsza widocznie na przechowywanie sukien i

maitych gratów, pomiędzy któremi znajdował się zegar z cyferblatem z pozłacanej cyny i z aniołem na wierzchu, tudzież szachownica z herbami Leonella, gdyż młody markiz bardzo lubił grę w szachy. W garderobie znajdowała się druga szachownica, bardzo ładnie wykładana białą i czarną kością słoniową z odpowiednim do niej stolikiem. W garderobie stały nadto kufry, ławki, stół orzechowy, miedziane dzbany i miednice. Humanizm wszystko naśladował ze starożytności, tylko czystości od Rzymian się nie nauczył. Podczas gdy w małem Pompei widzimy przepyszną łaźnię, a ołowiane rury rozprowadzały wodę do domów, w czasach Odrodzenia łazienka jest czemś wyjątkowym, a Ferraryjczycy od jesieni czekali do lata, aby się w Padzie wykąpać. Na pochwałę markiza trzeba jednak przyznać, że w garderobie znajdowała się duża miednica z jego herbem do mycia nóg.

Sala jadalna bardzo duża, zwana salą dwóch kominów, służyła także na wielkie przyjęcia. Stało w niej sześć ławek, dwa kredensy i dwa stoły, z których jeden z drzewa cyprysowego. Cztery duże świeczniki ją oświecały. Oczywiście tak salę jadalną jak sypialne pokoje nadzwyczaj ozdabiały obicia ścian i dywany. Nie wiadomo nam wprawdzie, jak były przybrane ściany komnaty Leonella, ale według ówczesnego zwyczaju sala jadalna musiała dołem być pokrytą rzeźbio-nem drzewem, a wyżej freskami albo arazzami, które sprowadzano z Flandrji. Na kamiennej posadzce leżały wschodnie dywany, których dostarczała Wenecja. Dworzanie Leonella jadali w mniejszej sali «dei lincorni», w sali jednorożców, jednorożec błyszczał bowiem w herbie Leonella. Zdaje się jednak, że najmilszą i najpiękniej urządzoną była «camera dei cimieri», pokój, w którym Leonello pracował, jego studio. Tam ustawiono szafę na księgi, która dawniej należała do Pawła Guinigi, signora Lukki. Mikołaj kazał ją kupić, gdy po wypędzeniu tego tyrana rzeczy jego sprzedawano. Musiała to być szafa artystycznie rzeźbiona, skoro ją aż z Lukki do Ferrary wieziono. Dwóch camerlingów Leonella i czterech służących miało skromne stancje, również jak żeńska służba, którą pomieszczono w dwóch komnatach: w stancji starszych kobiet, «stanza delle donne vecchie», i w stancji wdów, «stanza delle donne vedove». Margerita ciągle chorowała, zdaje się, że po ojcu odziedziczyła jakieś ciężkie cierpienie żołądka. Nie mając przez dwa lata dzieci, ślubowała dać exvotum do kościoła św. Franciszka w Asyżu, jeżeli będzie miała potomstwo; gdy też 28 czerwca 1438 roku syn się urodził, którego na cześć starego markiza Mikołajem nazwano, wywiązała się ze swego ślubu i posłała do Asyżu jakiś przedmiot z wosku. Zdrowie jej wszakże coraz więcej się pogarszało, w listach do ojca pisanych skarżyła się, że «czuje zawsze zimno w głowie», że ma zepsuty żołądek i mięsa zupełnie jadać nie może, a gdyby nie rosół i miękkie jaja, toby się wyżywić nie była w stanie. W Ferrarze powietrze jej nie służyło, pojechała więc na wiosnę roku 1439 do Governolo, letniej rezydencji Gonzagów, ale tam się cierpienie jej jeszcze pogorszyło, a po czteroletniem pożyciu małżeńskiem umarła siódmego lipca. Ojciec jej także umarł na żołądkową chorobę w czterdziestym dziewiątym roku życia.

Leonello bardzo kochał Margeritę i tak sobie wziął śmierć jej do serca, że uważał odtąd życie swoje za złamane. Przybierał dewizy, które potwierdzają te smutki, jak miecz ze złamanym dzirytem, kowadło z młotem skruszonym, tarczę ze strzałami, które w niej utkwiły, podczas gdy inne strzały złamane upadły na ziemię.

Pięć lat był Leonello wdowcem, ale względy polityczne, a mianowicie potrzeba szukania związków przeciw grożącej zawsze państwu potężnej sąsiadce, Wenecji, zmusiły go do zawarcia drugiego małżeństwa. Przyszłą markizą Ferrary była Marja Aragońska, córka nieślubna Alfonsa Wspaniałomyślnego i jakiejś Maurytanki z Hiszpanji. Agostino Villa prowadził układy już w r. 1443 imieniem Leonella. Alfonso obiecał dać córce 30.000 dukatów, Leonello zaś połowę tej sumy zabezpieczył swej żonie za jej dziewictwo «propter ejus virginitatem».

Koszta sprowadzenia przyszłej markizy z Neapolu i uroczystości ślubnych musiały znowu pokryć gminy ferraryjskie, również jak biskupi i inni dygnitarze państwa. Był to uciążliwy zwyczaj, który o wiele zmniejszał uciechę ludności z powodu zaszczytu, że dynastja Estów połączy się z Aragonami.

Przygotowania na przyjęcie Neapolitanki kosztowały niezmiernie dużo. Zmarła markiza była skromną uczennicą Fel-trina, ale dla córki królewskiej, przyzwyczajonej do zbytku neapolitańskiego dworu, trzeba było inaczej zamek urządzić. Zresztą Marja Aragońska nie sprowadzała się już do szczupłych komnat następczyni tronu, ale miała zamieszkać apar-tamenta, które dawniej Mikołaj zajmował ze swemi żonami. Zakupiono więc mnóstwo nowych rzeczy, srebrnych i ema-ljowanych naczyń stołowych bez liku, sporo kobierców z Flan-drji z cudnemi figurami, jedwabnych obić na ściany, srebrnych haftów, cztery tarcze z herbami «di Madama», ozdobne łańcuszki do trzymania sokołów, kilka rzędów na konie, artystycznie zrobioną kasetkę na papieskie agnus dei, srebrne ramy do zwierciadeł i obrazów, nieskończoną ilość bielizny i kosztownych sprzętów. Nietylko pałac miał być na nowo urządzony, ale młoda markiza miała zastać w Ferrarze rozmaite przedmioty do ubrania, niemal całą wyprawę. Zamówiono dla niej pyszny pierścień z dwoma rubinami i inne klejnoty, przygotowano całe stosy jedwabiów i brokatów, nie zapominano nawet o rękawiczkach ze skóry kozic alpejskich, haftowanych złotem i srebrem, o rękawiczkach do gry w pallo, tudzież o ośmiu grzebieniach ze słoniowej kości. Przy tej okazji dostała służba dworska karmazynowe rękawice, równie jak profesorowie uniwersytetu, którzy mieli nieść baldachim nad wjeżdżającą panią młodą. Dla siebie zaś sprawił Leonello ubranie z żółtej materji.

Markiz wysłał brata swego Borsa z całą kompan ją rycerzy po narzeczoną do Neapolu. Przygotowano na ten cel dwa okręty uzbrojone, z których jeden, przeznaczony dla narzeczonej, miał żagle z purpury i cały był wewnątrz wybity flamandzkiemi arrazzami. Signoria wenecka dodała jeszcze kilka swoich okrętów i swoich kapitanów, Vittora Capelli i Franciszka Loredana, a cała flota wypłynęła z Wenecji 34 marca 1444 roku. Niespełna w miesiąc później, 20 kwietnia, Marja Aragońska wjeżdżała do Wenecji, a doża z dogaressa, w otoczeniu mnóstwa ustrojonych bark, pełnych znakomitych pań weneckich, przyjmowali narzeczoną przyjaciela sąsiada i odprowadzali do pałacu Estów. Na Ponte Rialto tyle się zgromadziło ludu, że most się załamał, dwieście osób wpadło do wody, z których dwadzieścia się utopiło, a dwa razy tyle było rannych.

Aby przyszła markiza Ferrary wyniosła dobre wrażenie z Wenecji, ofiarowała jej Signoria przepyszny klejnot wartości 300 dukatów. Gdy w kilka dni później Aragonka z całym orszakiem zbliżała się morzem do ferraryjskiej ziemi, wypłynął naprzeciw niej brat narzeczonego, Meliaduse, z rycerstwem i najpiękniejszemi kobietami Ferrary, których barki wieńcem otaczały okręt Meliadusa. Osobliwie zwracała uwagę duża barka, w której płynęły same urodziwe wiejskie dziewczęta z Polesiny, świątecznie wystrojone. Wśród bicia dzwonów, śpiewów i strzałów z moździerzy wjeżdżała Aragonka 24 maja do Castel nuovo, do dawnego pałacu Filippy della Tavola, kochanki Mikołaja III. Tam odpoczęła trzy dni, a triumfalny wjazd do Ferrary odbył się 27 maja. Narzeczona wjeżdżała na białym koniu pod baldachimem z brokatu, który nieśli profesorowie uniwersytetu w owych karmazynowych rękawicach, które im niedawno sprawiono. Nieskończona ilość muzyk przygrywała, gdy kawalkata poruszała się ulicami miasta, a zabawy trwały dni piętnaście: bale, giostry, turnieje następowały po sobie. Meliaduse przemienił cały plac przed zamkiem w gaje i łąki, kazał tam wpuścić dzikie zwierzęta i urządził polowanie, któremu się Neapolitanka z okna wieży zamkowej mogła przypatrywać. Jednego dnia znów na placu przed katedrą zasadzono cały gaj dębowy, w którym patron Ferrary, św. Jerzy, zabijał strasznego smoka.

Bankiet ślubny należał do najświetniejszych, jakie Ferrara zapamiętała. Świec było tyle, że cała sala gorzeć się zdawała, a potraw trudno się było doliczyć. Osobliwie kuchnia markiza popisała się wielką rozmaitością mięsiw. Półmiski wnoszono za półmiskami, a na nich bażanty, kuropatwy, pawie i rozmaite inne ptactwo, nie mówiąc o wołowinie, cielęcinie i kurczętach.

W ciągu całego wesela spożyto około tysiąca wołów i cieląt, 40.000 kurcząt, 15.000 funtów cukru, bez liku ptactwa, a samego wosku wyszło 12.000 funtów.

Maria d’Aragona pozyskała sobie szybko serca ludności

i męża umiała do siebie przywiązać, więcej wszakże błyszczała pięknością i uprzejmością aniżeli nauką, pomimo że była bardzo bystrego umysłu. Żyła jednak nie długo. Zdaje się, że niezdrowe położenie Ferrary jej nie służyło; umarła po pięciu latach małżeńskiego pożycia, 9 grudnia 1449. Niespełna w rok po niej, 1 października 1450 r., umarł i Leonello, który od dawna cierpiał mocne bóle głowy. Kronikarz Caleffini powiada, że ból ten stał się przyczyną jego śmierci. «E1 małe de la testa el condusse a morte». Pozostawił po sobie dwóch synów, Francesca, syna naturalnego, który się wychowywał na dworze księcia Burgundji, i Niccola z Margerity Gonzagi, małego jeszcze dzieciaka.

Leonel był w czasach Odrodzenia może pierwszym prawdziwie ludzkim panującym; charakteryzuje go rodzaj przedmowy do statutu sądowego, wydanego dla Ferrary. Mówi on w nim, że wszystko, co ludzie zbudują, w proch się obraca, jedynie mądrość jest wieczna i zawsze światem rządzi. Panujący powinni się przeto nią powodować i starać o dobro poddanych, zapominając o własnych interesach.

Poeta Janus Panonius napisał o nim:

... cultam studiis Leonnellus cultior alma Sic in pace regit patriam, sic iure quieto Temperat, ut, reliquies late cum ferrea volvat Urbibus, huic uni vehat aurea tempora Titan.

(I. Panonis Paneg. p. 25.)

II

Po śmierci Mikołaja III nastąpił złoty wiek humanistów w Ferrarze. Leonello wprawdzie pisał włoskie poezje za-młodu, ale później zajmowały go głównie filozoficzne i teologiczne studja, tudzież literatura klasyczna, w której doszedł do takiej biegłości, że pierwszy zwrócił uwagę uczonych na nieautentyczność korespondencji pomiędzy św. Piotrem a Seneką, która wtedy zajmowała humanistów. Rzecz prosta, że wskutek tego rozmiłowania się w klasycznym świecie zbierał, gdzie mógł, starożytne księgi i bardzo powiększył ojcowską bibljotekę. Przyjął bibljotekarza, który odpisywał dla niego

pomiędzy innemi książkę «De re uxoria», komentarze Cezara; oprawiał książki i skórek dostarczał introligator Nigrisolo dei Nigrisoli.

Leonello wzbogacił także swój księgozbiór odpisami ko-medyj Plauta, właśnie co w Niemczech odnalezionemi, które później, jak zobaczymy, ważną rolę odegrały w dworskiej kulturze Ferrary. Leonello do tego stopnia przejął się stu-djami klasycznemi, że klasycyzm przebijał się nawet w jego rozporządzeniach rządowych, jak np. w owym dekrecie, którym darował lekarzowi Savonaroli dochody z jakiejś realności. Usprawiedliwiając niejako swój szacunek i swoją hojność wobec ferraryjskiego medyka, powołuje się on na przykłady najznakomitszych mężów starożytności od Aleksandra Wielkiego do Paula Emilia, którzy medyków i uczonych w wielkiem mieli poważaniu.

Politia

Humaniści garnęli się do markiza, wskutek czego uniwersytet w Ferrarze stał się pod jego panowaniem jednym z najbardziej kwitnących w całych Włoszech. Leonel powołał tam wielu znakomitych ludzi, jak Teodora Gazę z Saloniki, nauczyciela greckiego języka, jak Basinia di Parma, Francesca d’Arezzo, Leonella i Ludowika Lardich. Humanistę Angela Decembria tak wyszczególniał, że tenże z wdzięczności postawił mu rzeczywiście pomnik w swem dziele litteraria». Zaprzyjaźnił się także z Leonem Baptystą Alber-tim, jednym z tych genjuszów Odrodzenia, którzy obejmowali całą ówczesną wiedzę. Alberti przyjechał do Ferrary w r. 1438 na słynne koncyljum, jako tłumacz greckiego języka i jako sekretarz Eugenjusza IV, zbliżył się do Leonella, poznał w nim jednego z książąt włoskich, któremu rzeczywiście chodzi o uszczęśliwienie poddanych. Poświęcił mu też w r. 1442 swoją książkę «Teogenję», w której nad tern się zastanawia, co więcej szkodzi państwu, czy klęski, czy ciągłe powodzenie, czy przewrotność ludzi, czy też polityczne rewolucje. «Teogenja» była niejako zapowiedzią dłuższego pobytu Albertiego w Ferrarze, przybył on tam bowiem wkrótce zpo-wrotem i wyniósł z państwa Leonella jak najlepsze wrażenie. «Tam rozumiałem» — pisał po tych odwiedzinach — «jak przyjemnie mieszkać w państwie, w którem nic nie zakłóca

ii

dk

li

IM 1

'jM

i t >.

mmmg

gì

/il

S^=

/Ia

i.

pj

Fot. Dixon w Londynie.

Alberto Pio z Carpi.

Według portretu Peruzziego (?) znajdującego się u pani Hesh w Londynie.

umysłowego spokoju, w którem ma się najlepszego ojca nad sobą, przestrzegającego prawa i zwyczajów». Leonello zasięgnął wtedy zdania Albertiego co do dwóch modeli, które miejscowi artyści wykonali na pomnik Mikołaja III na koniu, a sposobność ta posłużyła wielkiemu uczonemu do napisania rozprawy «De equo animante» o hodowli koni i krzyżowaniu ras, do czego materjał miał w stajniach markiza, obfitujących w konie rozmaitych zawodów. Z rozmów z Leonellem powstało jeszcze inne dzieło Albertiego, a mianowicie ów słynny traktat o budownictwie «L’ arte d’edificare», który się zalicza do najsławniejszych dzieł mistrza. Atmosfera więc dworu Leonella była nawet pobudzającą dla tak ożywionego umysłu, jakim był Alberti.

Dwór Leonella stał się najważniejszem literackiem ogniskiem ówczesnych Włoch północnych. W zamku zgromadzali się uczeni i literaci po obiedzie, albo «inter potandum», czasami zapraszał ich markiz do swych pałaców w Belfiore lub Bellosguardo, gdzie w cieniu dębów i wawrzynów rozprawiali o kwestjach naukowych i literackich, albo urządzał dla nich polowania, mniej zapewne dla Guarina lub Gazy, jak raczej dla młodszej drużyny. Oczywiście te zebrania były naśladownictwem «Dialogów Platona». Zdawało się owym humanistom, że przenoszą zwyczaje starożytnych mędrców do cienistych ogrodów Ferrary. Do najwybitniejszych osobistości tych zebrań należał Uguccione Contrari, główny doradca Leonella, człowiek zdrowego rozumu, wielkiej rozwagi, bardzo przywiązany do markiza, tak zręczny w rzeczach polityki, że nieraz od jego planów zależały losy nietylko Ferrary, ale i całych Włoch. Bywali tam: Feltrino Boiardo ze Scandiano, członek rodu zawsze Estom bardzo oddanego, Albert Costabili, Giovanni Gualengo i większość profesorów uniwersytetu w Ferrarze, a z młodych wyszczególniali się bracia Niccolo i Tito Strozzi, tudzież Alberto Pio z Carpi.

Strozzi, z którymi się ciągle będziemy spotykali na dworze esteńskim, byli wygnańcami florentyńskimi «fuorisedi». Carlo Strozzi wraz z synem Giovannim zmuszeni byli jako przywódcy Gwelfów porzucić ojczyste miasto w chwili, kiedy Gibellini na krótki czas doszli do władzy, i za Mikołaja III, osiedlili się w Ferrarze. Legenda niesie, że jeden z ich przodków udusił (strozzare) raz jakiegoś olbrzyma, swego przeciwnika, i że stąd ich rodzina «Dusicielami» «Strozza», a później «Strozzi» została przezwaną. Giovanni ożenił się z córką znakomitego ferarryjskiego rodu, Konstancją de’ Gostabili, a czterej jego synowie dobrze się zasłużyli domowi Estów. Najmłodszy z nich, Tito Vespasiano (ur. 1425), był równie jak Leonello uczniem Guarina, zagorzałym łacinnikiem, i wcześnie zaczął pisać łacińskie wiersze. Z całej tej młodzieży, która się zgromadzała u Leonella, miał on najwięcej talentu. Alberto zaś Pio pochodził z kondotjerskiej rodziny Piów w Carpi, w dolinie Padu, sąsiadów Piców z Mirandoli. Odróżnić go należy od późniejszego Alberta III Pio, słynnego uczonego i dyplomaty, z którym się spotkamy na dworze Ercola I. Do tej literackiej młodzieży za Leonella należał także Francesco Ariosto, z tego samego rodu, z którego później wyszedł wielki poeta.

W zebraniach u Leonella panował bardzo swobodny i wesoły nastrój, młodość brała górę nad klasycyzmem, obok rozbierania kwestyj naukowych, opowiadano sobie ulubione w XV i XVI wieku, niezbyt przyzwoite «facecje», a czasem nawet wieczorem przygrywali towarzystwu fleciści «tibicines», co Guarino w jednym ze swych listów tern się stara usprawiedliwić, że w starożytności tak samo bywało. Dodaje oczywiście poważny pedagog, że owa muzyka nie była zmysłową, ale prostą, poważną «non lascivientem sed sobriam convivis solebant adhibere musicam». Nie podawano też wyszukanych i zbyt licznych potraw, ale okraszano obiady żartami i dowcipami, naśladując znowu — uczty Sokratesa.

Główną cechą towarzyskich stosunków była «urbanitas», grzeczność połączona z bardzo wykwintnemi formami, które później, zwłaszcza u Hiszpanów i Francuzów, wyrodziły się w śmieszną przesadę. Guarino uczył, że człowiek nietylko na to stworzony, aby żył «vivere», ale także, aby umiał żyć z innymi «convivere». Zasada nader prawdziwa i ważna w społecznych stosunkach, o której się dzisiaj często zapomina. Wówczas kładziono nacisk na dobre wysławianie się i gładkość wymowy, gdyż według Guarina człowiek nietylko

Rzecz prosta, że humaniści pogardzali francuską, rycerską literaturą, uważali owe romanse, które tak były czytane na dworze Estów, za szkodliwe dla moralności i niegodne, aby się niemi zajmowano wobec dzieł Owidjusza. W tej mierze zgadzali się zupełnie z większą częścią duchowieństwa, które także w opowiadaniach cantastoriów widziało źródło zgorszenia. Walczono więc wspólnemi siłami przeciw romansom, a rzecz szczególna, że pomiędzy humanistami w Fer-rarze najzagorzalszym przeciwnikiem rycerskiej literatury był medyk, Michał Savonarola, który się tak rozsierdził na Merlinów i Rinaldów, że w swej rozprawie «Confessionale» radził spowiednikom, aby nie dawali rozgrzeszenia pokutnikom, «którzy się rozkoszują słuchaniem i czytaniem niepotrzebnych historyj miłosnych i za dużo czasu poświęcają muzyce i świeckim śpiewom, a w święta zamiast iść na nieszpory, słuchają cantastoriów». Ale ani nawoływania humanistów, ani nauki duchowieństwa niewiele w tej mierze pomagały, lud nie rozumiał nowomodnych uczonych, którzy nie zaspakajali jego wyobraźni, i wolał opowiadania o bohaterach rycerzach aniżeli nauki Platona.

powinien być rozumnym, ale i swe myśli powinien rozumnie i gładko wyrażać.

Natomiast starożytność pod każdym względem hipnotyzowała tych ludzi, stracili oni wszelką możność wolnego myślenia, i gdy Guarino bawił raz na wsi w Valpolicella, pisał do jednego ze swych znajomych, jak dalece rozkoszuje się przyrodą, ale zarazem dodawał na swe usprawiedliwienie, że tak samo zachwycali się wsią Fabrycjusz i Cato. Idąc na przechadzkę, polując, jadąc konno, nawet ryby łowiąc, miał zawsze Wirgiljusza w kieszeni, uważał bowiem za niegodne chodzić po polach i pomiędzy trzody bez tego przewodnika, który tak pięknie rolę i bydło upoetyzował. Opis też swej willi w Valpolicella wziął prawie dosłownie z Plinjusza, który nam przekazał obraz swego największego domostwa w To-skanji.

Wskutek wpływu humanistów był nawet kult Petrarki mniejszy w Ferrarze aniżeli gdzie indziej, a mianowicie nie rozwielmożnił się tak jak we Florencji, która się właściwie

4*

stała główną siedzibą Pertrarkistów. Za Leonella zapanowali w Ferrarze bezwzględnie łacinnicy, z małemi wyjątkami pisano wiersze tylko po łacinie, ideałem poetów stał się Owi-djusz, naśladowano go co do formy i treści. A tych łacinni-ków było tak wielu, że z Ferrary wyśmiewano się w całych Włoszech, iż tam tylu wierszokletów, ile żab w moczarach. Bartolomeo Prignano Paganelli (T 1493) pisał:

... tot Ferraria vates

Quot ranas tellus Ferrariensis habet.

Najznakomitszym z nich był Giovanni Cesinge, Janus Pannonius, ¹) a najmądrzejszym zapewne ów lekarz, Girolamo Castelli, także uczeń Guarina, który nawet w testamencie zakazał swych wierszy drukować...

sìó

as

rk

■y!

>** »

m

s %■

?; >. frem

pf

àSJ

ŁlM' *

V.

JEB

wwgĘjmM

,sL-'V ■ *

Fol. Anderson.

^5»

ir™

‘AJ

.*

W»-

■

mmi

Borso w swem otoczeniu. Szczegół z fresków w Schifanoi.

sAa;,

-,

r»a

a

<■*$

ii

-i

te'

yt

iT

/

i. V

1

¹

Giovanni Cesinge, Janus Pannonius, ur. 1434 w Gemiczach nad Drawą, był siostrzeńcem kardynała z Zagrzebia. Kardynał wysłał go w trzynastym roku życia do Guarina do Ferrary, a młodzieniec wkrótce takie zrobił postępy, że mistrz chwalił go, iż mówi po grecku jak Ateń-czyk, a po łacinie jak Rzymianin.

W r. 1454 przeniósł się Pannonius do Padwy, aby się tam uczyć prawa kanonicznego, później bawił jakiś czas we Florencji, a w r. 1460 wyrobił mu wuj i Maciej Korwin biskupstwo Pięciukościołów. Miał wtedy lat dwadzieścia pięć.

Pisał tam elegje, walczył przeciw Turkom, tęsknił za Włochami, W r. 1465 został wysłany na czele poselstwa magnatów węgierskich do Włoch, aby złożyć hołd nowemu papieżowi, Pawłowi II. Odwiedził wtedy Ferrarę, gdzie Borso panował. Battyście Guariniemu podarował białego konia. Król Maciej nadał mu później przywilej na wyzyskiwanie min złota i srebra, które mu przynosiły 20.000 zecchinów. Mimo to biskup zawikłał się w spisek, mający na celu wprowadzenie Kazimierza Jagiellończyka na tron węgierski, musiał więc uciekać z ojczyzny i wkrótce umarł, w końcu r. 1472, w 38 roku życia.

ROZDZIAŁ CZWARTY

BORSO

Oh gloria d’Este! powiada Annunzio w swej powieści «Il Piacere» o pałacu Schifanoi w Ferrarze. Pałac zresztą na-zewnątrz nie uderza ani wielkością, ani oryginalnością architektury, i tylko odrzwia głównej bramy z wielkim herbem Estów sprawiają wcale oryginalne wrażenie. Gmach istniał oddawna, wystawił go jeszcze Albert Este, dopiero Borso przebudował go w r. 1458 w ten sposób, jak go dzisiaj widzimy. «Chwały Estów» trzeba szukać wewnątrz owych skromnych ścian na pierwszem piętrze w dużej sali, gdzie się znajdują słynne freski z obrazami z życia Borsa.

Rzeczywiście te freski są jednym z najcenniejszych zabytków dworskiej sztuki z drugiej połowy XV wieku, i niepowetowana szkoda, że się w całości nie utrzymały. W wieku XVIII, w epoce tynku i wapna, zabielano je i dopiero pomiędzy rokiem 1830 a 1839 część ich odkryto, gdyż potrzeba było wzorów do kostjumowej zabawy, przedstawiającej polowanie za czasów Borsa. Wtedy przekonano się o wielkiej wartości malowideł, a we dwa lata później Bolończyk Alessandro Compagnoni odczyścił to, co jeszcze nie było zupełnie zepsute.

Borso objął rządy Ferrary w r. 1450 po śmierci Leonella i panował do r. 1471. Dzieje jego są epopea pokojową, gdyż państwo szczęśliwym zbiegiem okoliczności i dzięki rozumowi panującego nie potrzebowało prowadzić wojen z sąsiadami, a Ferrare nazywano wówczas «Terra della pace». Borso starał się we wszelkich zawikłaniach politycznych być neutralnym, a sąsiednie państwa włoskie wzywały go kilkakrotnie jako sędziego w trudnych sprawach, mogących do wojny doprowadzić. Bez rozlewu krwi powiększył też swoje państwo, pomimo że czasy były trudne, osobliwie wskutek wygaśnięcia rodu Viscontich w Medjolanie i zawiści Wene-cjan, którzy niechętnie spoglądali na wzmagającą się potęgę Ferrary. Borso jednak umiał zawsze poróżnić pomiędzy sobą nieprzyjaciół i wyzyskać ich spory na swoją korzyść. Papież Paweł II mówił o nim, że Borso bez szpady i bez pieniędzy, idąc na polowanie z sokołami, wydaje wojnę komu chce i prowadzi ją skuteczniej, aniżeli kto inny z pięcioma tysiącami rycerstwa. Żądny panowania i rozgłosu, miał Borso dużo zalet, ale te zalety wynikały po większej części z egoizmu panującego. Był pod tym względem podobny do Medyceu-szów; gdy mu sprawiedliwość osobiście nic nie zawadzała, to lubił być sprawiedliwym, ale więcej niż o słuszność chodziło mu o sławę sprawiedliwego. Wstawał bardzo rano, a odmówiwszy ze swym kapelanem pacierze i modlitwę do Madonny, wychodził na miasto, otoczony swymi radcami i sekretarzami, aby rozstrzygać spory pomiędzy ludnością i sposobem patrjar-chalnym wymierzać sprawiedliwość w mniej ważnych sprawach, których nie trzeba było przedkładać sądowi. Zazwyczaj towarzyszyli mu: Teofil Caleagnini, którego mianował kawalerem złotej ostrogi na gwiazdkę r. 1465, i tajni radcy: Lorenzo Strozzi, Agostino de Bonfranceschi da Bimini, tudzież Prisciano de Prisciani. Ludność się do niego garnęła, każdy mógł się na ulicy przed nim użalić i prośbę mu swoją przedłożyć. Tak dalece dbał o tę sławę «sprawiedliwego», że czasami bywał w tej mierze trochę teatralnym. Opowiadają o nim następującą anegdotę: Bazu pewnego marszałek dworu nie zapłacił rzemieślnikom za kilka przedmiotów, które do zamku dostarczyli. Bzemieślnicy zwrócili się do Borsa, który sam sprawę oddał do sądu, kazał się uznać winnym i zwrócić rzemieślnikom, co się należało, marszałkowi zaś dworu robił wyrzuty, że go naraził na pozory nierzetelności. Innym razem któryś z zamożnych Ferrary jeżyków pozwolił sobie, w czasie swego pobytu w Wenecji, powiedzieć o Borsie jakieś złośliwe słowo. Gdy wrócił do domu, kazał go markiz oddać pod sąd «dwunastu», którzy go skazali za obelżywe wyrażenie się o markizie na konfiskatę dóbr i na wygnanie. Jeden z pochlebców Borsa tak się uniósł podczas rozprawy sądowej, że zaledwie nie pchnął sztyletem obwinionego. Markiz ułaskawił wprawdzie skazanego, ale przestraszony biedak musiał z wielką pokorą pójść do niego z powrozem na szyi i prosić o przebaczenie. Prościej było odrazu winę darować i nie urządzać całej sądowej komedji, ale Borso lubił książęcą reklamę. Ferrara wydawała mu się za płaską równiną, kazał więc sypać pagórek w Montesanto, aby dogodzić swej fantazji. Sztuczny kopiec dużo kosztował, mnóstwo rąk napróżno było przy nim zajętych, więc ludność szemrała.

Chęć rozgłosu pociągała za sobą wspieranie uczonych i poetów, którzy jego imię sławili. Chociaż więc sam nie był uczonym jak Leonello, przecież wydawał spore sumy na profesorów uniwersytetu, na rzadkie księgi, a nadto zajął się gorąco zaprowadzeniem sztuki drukarskiej. Tito Strozzi, znając próżność markiza, napisał łaciński poemat «Borsjadę», głoszący wielkość jego nazwiska, ale ludzkość nie potrzebuje rozpaczać, że tylko urywki tej epopei się dochowały. Borso był rzeczywiście mistrzem pomiędzy panującymi w tworzeniu sobie rozgłosu. «Turcy i Indjanie — zapewnia jeden z kronikarzy — uważali go za jedynego księcia całych Włoch» i posyłali mu podarunki, wszędzie uchodził on za najrozumniejszego panującego w drugiej połowie XV wieku.

Otaczanie się zbytkiem i polowanie, to były właściwie dwie charakterystyczne namiętności Borsa, wspólne zresztą wszystkim Estom. Od innych członków rodu wyszczególniała go dziwna obojętność wobec kobiet, które w jego życiu żadnej roli nie odgrywały. Jeden z kronikarzy, pełen uwielbienia dla niego, poczytuje i tę właściwość za wielką zaletę... rzecz to kronikarza.

Najwięcej mówiono o wielkiej gościnności Borsa. Dom jego stał otworem dla wszystkich znakomitych ludzi, zamek z nadzwyczajnym przepychem był urządzony, sam markiz ubierał się zawsze w złociste brokaty. Giraldi powiada, że Borso był w ubraniu «piu ambitioso, che non conveniva», nosił bowiem nawet spodnie z brokatu albo z atłasu, a na głowie wysoki śpiczasty beret, wyszyty złotem i klejnotami. Markiz miał najsławniejszych błaznów, najpiękniejsze konie, psy i sokoły, a opisy festynów, które urządzał, czytano w całych Włoszech. Zresztą budował dużo, ufundował słynną fer-raryjską Certozę, umocnił mury miasta i odnowił Schifanoję. Bardzo szczodry dla przyjaciół, kazał dla Teofila Caleagnina pałac wystawić, a prócz tego darował mu kilka domów. Pomiędzy dworzanami wyszczególniał Casellę, którego zwał swem prawem okiem, i Ludwika Carbona, o którym jeszcze mówić będziemy. Na pogrzeb Caselli sam poszedł w żałobnem ubraniu, co się sprzeciwiało dotychczasowemu zwyczajowi Estów.

W życiu Borsa dwa fakty, a właściwie dwie uroczystości zajęły przedewszystkiem historyków: przyjęcie cesarza Fryderyka III w Ferrarze i pobyt Borsa w Rzymie. Obydwa wydarzenia świadczą, że na pozór dobroduszny markiz bardzo zręcznym był dyplomatą. Fryderyk III wybrał się z początkiem roku 1452 we dwa tysiące ludzi z arcyksięciem Albertem i królem Władysławem do Rzymu na koronację i na spotkanie się w Sienie ze swą narzeczoną, Eleonorą Portugalską. Cesarz nie opływał w złoto, więc chętnie po drodze rozdawał tytuły, aby wzamian za nie swój skarb zasilać. Borso od-dawna pragnął zostać księciem, chciał też cesarza ująć sobie świetnem przyjęciem i hojnemi podarunkami. Wyjechał więc naprzeciw Fryderyka aż do Adygi, otoczony książętami pomniejszych dworów Włoch północnych, szlachtą i duchowieństwem; trzy sztandary przed nim niesiono: jeden zielony z czarnym i białym orłem niósł Francesco Sforzatello di Rovigo, drugi także zielony Venceslao Rangoni da Modena, a trzeci czerwony Pietro Marocello di Ferrata. Na miejscu spotkania się z monarchą trzymano przepyszny baldachim. Cesarz okazał się bardzo łaskawym, to też Borso gościł go przez

dziesięć dni z licznym orszakiem i starał się go zabawić szeregiem bankietów i giostrów, a dźwięki muzyki prawie nie ustawały przez cały czas pobytu monarchy w Ferrarze. W otoczeniu cesarza znajdowali się także posłowie miasta Strass-burga ze swymi ludźmi. Pozostawili oni opis przyjęcia w Ferrarze, w którym się zachwycają gościnnością Borsa. Markiz przysłał im do mieszkania aż szesnaście gatunków wina, chleba tyle, ile dwóch pachołków tylko udźwignąć mogło, dziesięć skrzynek konfektów, trojakie świece woskowe, trzydzieści kapłonów, dwa żywe cielęta i owsa dla koni poddostatkiem. Co więcej, kapitan orszaku i jego syn dostali po złotym pierścieniu, a każdy z towarzyszy kosztowny różaniec. Samemu cesarzowi podarował Borso pięćdziesiąt najpiękniejszych koni ze swych stajen i pięćdziesiąt jak najlepszych sokołów. To też Borso tak ujął cesarza, że monarcha zpowrotem z Rzymu znowu wstąpił do Ferrary i nadał markizowi ów upragniony tytuł księcia Modeny i Reggio. Tytułem księcia Ferrary nie mógł go obdarzyć, gdyż zależało to od papieża, którego markiz był lennikiem. Papieże zaś niechętnie spoglądali na wzmaganie się potęgi Estów, przeciwnej interesom rzymskiej Kurji.

Uroczystość nadania markizowi książęcego tytułu odbyła się w dzień Wniebowstąpienia. W wigilję święta urządzono wielki festyn w zamku, na którym sam cesarz tańczył, a całe miasto było oświetlone, i smolne beczki gorzały na placach. Przed katedrą, przed wieżą Rigobollo, ustawiono namiot z płótna malowanego w rozmaite «historje», pod którym stał tron przykryty złotym brokatem. Na inne siedzenia pozarzucano egipskie kobierce. Cesarz przywdział płaszcz haftowany złotem i klejnotami i włożył na głowę koronę ozdobioną dro-giemi kamieniami, jak mówiono wartości 150.000 florenów. Na trybunach, w oknach pałacu biskupiego i pałacu della Ragione zgromadziło się takie mnóstwo rycerstwa, pięknych kobiet w przepysznych strojach, i takie tłumy ludu zalegały sąsiednie ulice, że cesarz nawet zadziwił się tą wspaniałością i miał powiedzieć, że Imperjum mogłoby być dumne z takiego miasta jak Ferrara. Borso wjeżdżał na plac z Castello Vecchio przez Borgonuovo w ubraniu ze złotolitego brokatu, błyszczący od klejnotów, z łańcuchem na szyi, wartającym 20.000 flore-

STUDENTO ' ATCHITEł*

•RZY AKADEMII GÓRNIO

W KRAKOWIE O

nów. Cztery klejnoty na jego ubraniu szczególnie zwracały uwagę, dwa na lewem ramieniu a dwa na berecie: kamienie niewidzianej piękności. Przed księciem jechało czterystu szlachty na przepysznych koniach, za nim niósł miecz książęcy jeden z najznakomitszych obywateli Ferrary, Cristin Francesco Bevilacqua. Gdy książę na plac wjeżdżał, lud zaczął krzyczeć: Borso! Borso! Duca! Duca! Przed namiotem cesarskim zsiadł książę z konia i wyszedł po stopniach trybuny przed monarchę, a rycerstwo ustawiło się w półkole. Borso ukląkł przed Fryderykiem, który go zamianował księciem Mo-deny i Beggio, tudzież hrabią Bovigo. Poczem ubrano nowego księcia w długi płaszcz karmazynowy, obszyty gronostajami, i w czerwony beret, do rąk dano mu złote berło i nagi miecz, a u stóp złożono mu trzy sztandary miast, nad któremi miał panować, poczem cesarz ucałował Borsa i posadził obok siebie. Po skończonej ceremonji pasował cesarz jeszcze kilku rycerzy, a pomiędzy nimi N. da Correggio, jednorocznego dzieciaka, siostrzeńca Borsa, i 14-letniego Galeotta della Mirandola.

Następnie cały orszak udał się do katedry i tam przed wielkim ołtarzem złożył nowy książę przysięgę wierności cesarzowi i ofiarował monarsze na znak hołdu klejnot z siedmioma kamieniami wartości 40.000 florenów. Borso mógł używać cesarskiego orła w swym herbie, miał tytuł «Principe del S. B. J. i Duca con suprema giurisdizione».

Po uroczystości przemówił z rozkazu cesarskiego Eneasz Sylwjusz Piccolomini, biskup sieneński, do zgromadzonego ludu, wyjaśniając znaczenie nowej godności, nadanej Bor-sowi, i podnosząc jego cnoty i zasługi rodu Estów. Na tern zakończył się pamiętny dzień w historji Ferrary. Cesarz wyjechał dziewiętnastego maja do Wenecji, gdzie zamieszkał w pałacu Estów. Po odjeździe monarchy Borso wybrał się w triumfalną podróż po nowem księstwie, otoczony rycerstwem i tysiącem zbrojnej eskorty. Upajał się wszędzie po drodze okrzykami Duca! Duca! biciem dzwonów, śpiewem, muzyką, pochwalnemi oracjami, a w Modenie i w Reggio przyjmowano go nadzwyczaj świetnie, tysiące dzieci z kwiatami wychodziło naprzeciw niego, najsłynniejsi mówcy głosili jego chwałę, a wozy triumfalne przeciągały ulicami. Auto-

rem i reżyserem alegorycznego festynu w Reggio był Mala-testa Ariosti, notarjusz w Ferrarze, członek rady Saviich i okolicznościowy poeta.

Borso naśladował Alfonsa Neapolitańskiego, który także urządzał sobie podobne triumfalne przyjęcia. Te oracje i triumfy nowego księcia odbiły się w jednym z wierszów Bo-jarda, w którym wielki poeta przemawia do niego: «Witaj ozdobo Estów, sławo świata, Borso»!

Marzeniem Borsa było jeszcze zostać księciem Ferrary, a gdy Pius II przybył na zjazd do Mantui, aby przygotowywać wyprawę przeciw Turkom, sądził Este, że nadeszła sposobna chwila, aby to marzenie urzeczywistnić. Przyrzekł też papieżowi, przejeżdżającemu 17 maja 1459 r. przez Ferrare, aż 300.000 florenów na wyprawę turecką, nie myśląc bynajmniej zapłacić tak wielkiej sumy. Przyjmował popieża z przepychem, na jaki tylko zdobyć się umiał. Wyjechał naprzeciw niego z panami z Forli, Coseny, Rimini, Mirandoli, Correggio i Carpi, tudzież siedmioma bastardami Estów, pomiędzy którymi było trzech braci Borsa, Francesco, bastard Leonella, i trzech synów Meliadusa. Przed bramą Porta di San Pietro zsiadł książę z konia, ukląkł przed papieżem i nogi mu ucałował, ofiarując klucze miasta. Wśród bicia dzwonów przejeżdżał papież ulicami oświeconemi tysiącami pochodni. W Ferrarze bawił Pius II dni jedenaście i tam uświetnił procesję Bożego Ciała. Na wyjezdnem ofiarował jeszcze Borso papieżowi srebrną zastawę stołową wartości 8000 dukatów.

Wracającemu Piusowi II urządził Este również wspaniałe przyjęcie, wyjechał na przyjęcie papieża Padem na wspaniałym Bucentaurze, otoczonym tysiącem bark, z chorągiewkami i muzyką, które zajmowały całą szerokość rzeki. Na brzegach oczekiwały papieża grupy dzieci biało ubranych, rzucających wieńce i kwiaty. Ulice miasta, któremi papież przejeżdżał, były wysypane kwiatami, przyozdobione zielenią i płatami różnobarwnych materyj, które wisiały na sznurach, poprzeciąganych pomiędzy domami. Na placu przed katedrą zrobiono długi pomost, po którym papież mógł z zamku iść do katedry. Ale te wszystkie przygotowania i koszta na nic się nie przydały, Pius pozostał tylko jeden dzień w Ferrarze,

odmówił Borsowi żądanego tytułu księcia Ferrary i dopiero po śmierci Piccolominiego Paweł II, bardzo przychylny Estom, rzecz na korzyść Borsa rozstrzygnął.

II

Po otrzymaniu nowej godności wybrał się Borso na wiosnę roku 1471 do Bzymu z królewskim prawdziwie orszakiem. Towarzyszyli mu Albert d’Este, signori z Carpi, z Correggio, z Mirandoli i ze Scandiano, wierny doradca, Teofil Caleagnini, a nadto pięciuset innych rycerzy i dworzan, ubranych w brokaty i aksamity, należało do tej kawalkaty. Trzynastego marca ruszyło z Ferrary siedemset koni w pysznych rzędach, dwieście pięćdziesiąt mułów przykrytych derami z karmazynowego sukna lub aksamitu z haftowanemi herbami Estów. Mułom zawieszono srebrne dzwonki, których odgłos metaliczny wesoło wtórował muzyce trębaczów i pifer-rarów, należących także do orszaku. Obok mułów szło ośm-dziesięciu pachołków w biało-czerwono-zielonych barwach z wyszytą dewizą «di sua Eccellenza», a każdy z nich prowadził dwie sfory psów myśliwskich najrzadszej rasy.

Podróż na Rawennę, Rimini, Pesaro, Perugję, Todi i Narni trwała dni siedmnaście, a gdy orszak zbliżał się do Porta del Popolo, cały Rzym wyległ na jego spotkanie. Siedm-nastu kardynałów witało nowego księcia, ulice, któremi dostojny gość przejeżdżał, zasadzone były umyślnie w tym celu sprowadzonemi świeżemi drzewami, pomiędzy które poprze-ciągano girlandy z liści i kwiatów. Okna kamienic ubrano w dywany i bogate mater je, gdzie niegdzie wystawiano tarcze z herbami Borsa i papieża. Kilka łuków triumfalnych z odpo-wiedniemi napisami wzniesiono naprędce, a na uciechę ludu fontanny biły tego dnia winem nie wodą. Nigdy cesarza nie przyjmowano w Rzymie tak uroczyście. Wdzięczny książę Ferrary kazał rozrzucać przed sobą srebrne monety.

Na mieszkanie przeznaczył papież dla swego gościa piękny pałac w pobliżu Watykanu, wybudowany dla kardynała Longueil. Uroczystość nadania Borsowi książęcej god-

ności odbyła się w dzień Wielkiejnocy, w kościele św. Piotra. Wrażenie swe opisuje Borso w liście z 15 kwietnia 1471 do wiernego sekretarza Giovanniego di Compagno w Ferrarze. Przedziwny to list, wybornie charakteryzujący pyszałkowa-tego, żądnego splendoru i rozgłosu księcia; z każdego wiersza przebija szczęście, że go papież tak świetnie przyjmuje, że tysiące ludu podziwia jego stroje, jego przepych, jego bogactwa i jest świadkiem jego triumfów. Przedewszystkiem to go napełnia radością, że godność księcia Ferrary otrzymuje od tego, który jest zastępcą Chrystusa na ziemi, że przeto większy zaszczyt spotkać go nie może. Jest on przekonany, że skoro tytuł książęcy spada na niego z woli Bożej, więc Bóg i w niebie potwierdzi jego stanowisko, i że nowa godność będzie błogosławieństwem dla niego i dla jego poddanych. Na uroczystość pasowania go na rycerza Kościoła i nadania mu książęcego tytułu w bazylice św. Piotra ubrał się Borso w żupan z karmazynowej materji przetykanej złotem, sięgający aż po stopy. Całe otoczenie towarzyszyło mu i podziwiało, jak dla swego zaszczytu i sławy «per nostra honorificentia et gloria» niósł ogon papieskiego pluviale.

Bazylika była tak pełna rzymskiego ludu i cudzoziemców, że zaledwie się można było poruszać w tym tłumie. Po rozmaitych przedwstępnych uroczystościach wielka msza się rozpoczęła, a wtórował jej przepyszny chór papieskich śpiewaków. Po «Kyrje elejzon» papież zbliżył się do ołtarza, aby Borsa pasować na rycerza, a po «ewangelji», którą odczytano po łacinie i po grecku, książę ukląkł przed papieżem i złożył przysięgę wierności według przepisanej formuły, poczerń papież przemówił do niego uroczyste słowa: «accipe gladium»... a równocześnie Tomasz, despota Morei, brat ostatniego cesarza Wschodu, opasał go mieczem, a jenerałowie świętego Kościoła, Konstanty Sforza i signor Napoleon Orsini, przymocowali mu złote ostrogi na znak prawdziwego rycerstwa «in signum verae militiae». Wreszcie papież złożył na jego czole pocałunek pokoju «osculum pacis», a Borso wymienił. uścisk przyjaźni ze wszystkimi kardynałami po porządku według ich godności. Borso tak był przejęty tą uroczystością, że gdy później o niej myślał, uważał ją za coś

nadzwyczajnego, coś, co mu do śmierci żywo zostanie w pamięci. Po ceremonji pasowania na rycerza Kościoła przyjmował Borso św. komunję z rąk samego papieża, i dopiero wtedy nastąpił właściwy akt nadania mu tytułu księcia. Ubrano go więc w płaszcz z karmazynowego adamaszku, otwarty tylko na prawym boku, bardzo szeroki, «z nadzwyczaj długim ogonem» — dodaje Borso — «jak wymaga godność ksi%* żęca». Na ramionach zawieszono mu duży kołnierz gronostajowy, a na głowę włożył księciu sam papież mitrę «oveta» formy śpiczastej, z klapami spadającemi na uszy, ozdobioną perłami i niezwykle pięknym rubinem. Wkładając mu to godło książęce, mówił papież przepisaną w takich razach formułę «accipe insigne ducalis proeminentiae»..., a wręczając berło wielkiej artystycznej wartości, dodał słowa «directionis et justitiae». Wreszcie ofiarował mu Paweł II przepyszną ko-lanę na szyję, tak że nowy książę «wyglądał jak kardynał».

Po nabożeństwie papież lud błogosławił, trzymając sudarium św. Weroniki, ogłosił powszechny odpust, a kronikarz opowiada, że zgromadził się tam tłum dwakroć stutysięczny, co chyba uważać trzeba za przesadę. Dość, że ulice, okna i dachy domów sąsiednich aż po zamek św. Anioła pełne były ciekawych, a gdy Borso wracał do swego pałacu w orszaku wszystkich kardynałów, mógł się rozkoszować zewsząd dochodzącemi go krzykami: Duca! Duca! Borso! Borso! Mimo całego szczęścia przyznaje nowy książę, że uroczystości trwały za długo, i że bardzo zmęczony i głodny wrócił do domu. To go tylko pocieszało, że takich świetności nie urządzano w Bzy-mie dla żadnego króla i dla żadnego cesarza.

Wyspawszy się i odpocząwszy, musiał się Borso przygotować na inną uroczystość; honory, które go w Bzymie spotykały, nie miały końca. Papież ofiarował mu w drugie święto Wielkiejnocy złotą różę cnoty «per nostra gloria et exaltatione», jak się Borso wyraża. Książę Ferrary wybrał się też po nowy zaszczyt do św. Piotra w płaszczu z gronostajowym kołnierzem, który mu widocznie wielką sprawiał radość, w mitrze na głowie, z berłem w ręku, przystrojony kosztowną kolana. W kościele wysłuchał z nabożeństwem mszy św. i przemówienia, w którem papież tłumaczył znaczenie złotej róży.

«Taką różę — pisze Borso do swego sekretarza — daje się tylko najgodniejszemu panującemu na świecie*. Róża była ozdobiona klejnotami wartości pięciuset dukatów, a gdy Borso jechał z kościoła do pałacu św. Marka, gdzie papież urządził dla niego wspaniałą ucztę, trzymał przez całą drogę w ręku nowy znak papieskiej łaski, a lud ponownie przyjmował go okrzykami. W tej uczcie wzięło udział aż piętnastu kardynałów, a książęta Kościoła żywo się zajmowali domysłami, z jakiego powodu Paweł II tak honoruje ferraryjskiego księcia. Rozciekawienie jeszcze bardziej wzrosło, gdy papież przyjął Borsa na tajemnej audjencji, a nikt nie wiedział, o czem z nim rozmawiał. Później dopiero domyślano się, że chodziło o zwołanie nowego koncyljum do Ferrary, na którem miała być wytoczona sprawa ulepszenia hierarchji kościelnej i postawione wnioski co do zniszczenia tureckiej potęgi. Papież przewidywał, że pomiędzy kardynałami zamiary jego zwołania koncyljum napotkają na wielką opozycję, dlatego utrzymywał je w tajemnicy. W doprowadzeniu ich do skutku miał mu Borso być pomocny.

Borso nie przewidywał, że ten tytuł książęcy, otrzymany od papieża, stanie się kiedyś prawną podstawą pozbawienia Estów Ferrary. Borso stał się bowiem ponownie lennikiem Kościoła, uznał najzupełniej swą zależność od papieża, ścieśnił węzły łączące Ferrarę z Rzymem, podczas gdy za Obizza II, wybranego w r. 1264 «z woli ludu», węzły te bardzo rozluźnione zosta.y To też w przeszło wiek po nadaniu Borsowi książęcego tytułu, Rzym, odbierając w r. 1598 Ferrarę Don Cezarowi d’Este, oparł się głównie na tern, że Paweł II Borsa księciem Ferrary zamianował.

Książę bawił blisko miesiąc w Rzymie, a wyjeżdżając, kazał rozdzielić cztery tysiące dukatów pomiędzy papieską służbę. Przez czas pobytu Borsa w stolicy Kościoła pałac jego był ciągle ogniskiem dyplomatycznego i towarzyskiego ruchu, co księciu taką sprawiało radość, że do swego kochanego Gio-vanniego pisał, iż zadziwiłby się, gdyby widział, ile go tam odwiedza kardynałów i innych prałatów, ilu ludzi obojej płci stara się z nim mówić, jak go tam przyjmują, pomimo że są przecież oswojeni z widokiem cesarzy i królów. Także

Francesco Ariosti pisał, że triumf Borsa w Rzymie równał się triumfowi rzymskich cezarów.

Upojony radością nie myślał Este, że pobyt w Rzymie będzie dla niego zabójczym. Nabawił się tam febry, której miał ulec za kilka miesięcy. Wracając do domu, mógł jeszcze wstąpić do Loretto, ale już chory przybył do Ferrary, a następnie tak szybko upadał na siłach, że 19 sierpnia umarł. Paweł II już nie żył, gdyż niespełna w miesiąc przed Borsem uległ apoplektycznemu napadowi 26 lipca 1471.

Borso poczynił wszelkie możliwe zarządzenia, aby Ercole, którego bardzo lubił, mógł spokojnie po nim nastąpić na tronie Ferrary.

Śmierć każdego prawie panującego przypisywano wówczas truciźnie: tak samo też i o Borsie mówiono, że powodem jego śmierci było powolne działanie trucizny, którą mu w Rzymie zadano. Wieści te nie miały jednak najmniejszej podstawy, febra była wówczas jedną z najpospolitszych i najgroźniejszych chorób.

Borsa pochowano w Certozie, gdzie jego trumna do dziś dnia istnieje. Ferrara jeszcze za życia księcia w r. 1451 postawiła mu pomnik marmurowy przed katedrą. Tito Strozzi ułożył czterowiersz, wyryty złotemi literami na kolumnie, na której stała postać pierwszego księcia Ferrary.

Hanc tibi viventi Ferraria grata columnam Ob merita in Patriam, Princeps justissime Borsi Dedicat, Estensi qui Dux a sanguine primus Excipis imperium, et placida regis omnia pace.

Pomnik ten przeniesiono później przed główne wejście do pałacu Estów, a podczas rewolucji z r. 1796 potłuczono go w kawałki.

III.

Rządy Borsa były klęską dla humanistów. Panowanie łaciny się skończyło; książę zajmował się polityczną intrygą, łowami, urządzał festyny, ale po łacinie nie umiał i o łacin-ników, a tem mniej o Greków, mało się troszczył, uniwersytet

jednak dość wspierał, tak że Studio istniało w rozmiarach za Leonella zakreślonych. Guarino długi czas jeszcze uczył, i Au-rispa, korzystając ze swych prebend, nie widział powodu opuszczać Ferrary, ale powoli ulubieńcy Leonella albo wymierali, albo szli za chlebem na inne dwory. Ci zaś, którzy się chcieli Borsowi przypodobać, tłumaczyli łacińskie dzieła na język włoski. «Sermon moderno» zakwitnął w całej pełni. Carlo di San Zorzo tłumaczył dla Borsa głośne wówczas książki, które koniecznie trzeba było czytać, jak «Vita di Niccolo Piccinino», jak Decembria «Le laudi della citta di Milano», a poświęcając mu jedną z nich, zauważył, iż nie jest to bynajmniej ubliżeniem, że «fortuna, nieprzyjaciółka każdego człowieka prawdziwej cnoty, nie chciała dodać do rozmaitych zalet księcia także i zamiłowania do literatury».

Mnóstwo autorów piszących po włosku przesyłało swe dzieła Borsowi, wiedząc, że tam dla swojej pracy znajdą dobre przyjęcie; i tak Lorenzi Spirito di Perugia złożył u jego stóp swój poemat «L’Altro Marte«, Candido de’ Bontempi poświęcił mu poetyczny utwór «Il Salwador». Czy Borso czytał te wszystkie bardzo rozwlekłe i nudne pisaniny, to rzecz inna, ale literaci mieli wiele dobrych chęci, aby go wykształcić także i w klasycznej literaturze, i tłumaczyli dlań «Żywoty» Plu-tarcha, «Listy» Cycerona i mnóstwo innych książek starożytnych autorów, jak Appiana, Procopa, Herodota, Ksenofonta, Plauta, Apuleja i t. d. Także ulubieńcowi Borsa, Teofilowi Calcagniniemu, tudzież Albertowi i Herkulesowi d’Este poświęcano tłumaczenia greckich i łacińskich autorów, co oczywiście gniewało szczerych humanistów, a jeden z nich, Messer Teofilo, wyrzucał Karolowi da San’ Zorzo, jaką szkodę wyrządza ludzkości, pisząc po włosku a nie po łacinie. Język tych tłumaczy nie bardzo był poprawny, raziło w nim mnóstwo ferraryjskich prowincjonalizmów, ale Ferraryjczycy utrzymywali w swej zarozumiałości, że ich dialekt bardzo gładki i może się równać z toskańskim «non ha mancho elegantia da alzuno altro Italiano parlare». Polizmagna z dumą pisze raz do księcia: «klejnot Włoch, Ferrara, obydwu nas zrodziła i wychowała, nie powinniśmy też inaczej mówić jak po ferraryjsku». Nie umieć po łacinie było zresztą bardzo

wygodnem, cała więc Ferrara wstępowała w ślady swego księcia, a gdy jednemu z podestów kazano przysłać «accipitrem bene legatum in sacculo», sokoła dobrze w worku zawiązanego, sumienny urzędnik kazał natychmiast schwycić jakiegoś księdza «arcypasterza» i w worku go posłał według adresu. Może to tylko złośliwa anegdota, ale w każdym razie charakteryzująca upadek łacińskiej kultury w Ferrarze.

Z rozwojem «sermon moderno» powiększało się zamiłowanie do francuskich romansów. Z ksiąg kamery książęcej, w których dokładnie zapisywano, kto wypożyczał książki z dworskiej bibljoteki, okazuje się, że rycerskie romanse największe miały powodzenie. Bianca d’Este czytała «Gothofred de boion», Conte Ludovico da Canno wypożyczył «Galooth le Brun», Jacopo Ariosti i Gian Frencesco della Mirandolla mieli u siebie «Lancelota», Meliaduse «Tristana in lingua Gallica», Francesco d’Arezzo «Graia», «Merlina», «Meliadusa» i «Lancilota». Galeotto di Campo Fregoso, Sigismondo d’Este, Alberto della Scala należeli do pilnych czytelników romansów cyklu bretońskiego. Borso widocznie także czytał dużo zaalpej-skich książek, gdyż mu francuskie rękopisy wielką sprawiały przyjemność. Kazał ozdabiać minjaturami «Merlina» i «Lance-Iota», przetłumaczonych na volgare, Giovanniemu di Niccolo Biondo i Scipionowi Fortuna polecił sporządzić odpisy «Storia di Francia» i nabył inne podobne książki, jak «Spagna», «L’ Aspromonte», «Merchino», tłumaczone na włoski język.

Markizom nie można było większej sprawić przyjemności, jak gdy się ich porównywało do paladynów dworu Artusa. Książęcy panegiryści i pochlebcy, jak Ugo Caleffini, mówiąc o młodych markizach, o Ercolu, o Zygmuncie, o Lio-nellu, albo o Binaldzie, zawsze starali się im powiedzieć, że są «skończonymi paladynami», «che sono paladini perfetti».

Jedynym głośnym humanistą, stojącym blisko Borsa, jego ulubieńcem, był Ludovico Carbone (1435—1482), który napisał przeszło cztery księgi poezyj, a obydwaj Strozzi wychwalają go jako znakomitego poetę i profesora. W rzeczywistości był Carbone typem humanistycznego szarlatana, pyszałkiem, zawistnym zazdrośnikiem, nie znoszącym obok siebie żadnej literackiej wielkości. Cała jego sztuka, podobnie

jak u większości humanistów, polegała na gładkiej formie wiersza; to też w metryce był nieprześcigniony, zwano go Magister syllabarum». Obok literatury zajęty był ciągle amorami; Węgrzy chcieli go ściągnąć do siebie na profesora, ale nie dał się nakłonić do opuszczenia Ferrary, gdyż tam wiązała go Frencesca Fontana, do której wiersze pisał. Sądził, że usta Franciszki więcej warte aniżeli monarsze lub książęce honory.

Fontanina vetat insita pectori Quae fixa est animo et visceribus meis Magnis principibus hanc ego praefero Regum delitiis regnaque persica Franciscae superant oscula dulcia Ludentes oculi, risus aureus...

Następnie pokochał się w jakiejś Łucji, a wskutek tego prawie nigdy nie przychodził na zapowiedziane wykłady w uniwersytecie. Uczniowie dobrze wiedzieli powód opieszałości profesora i napisali też epigram: «Do najpiękniejszej Łucji, przyszłej żony Ludwika Carbona, która mu na lekcje chodzić nie pozwala». Studenci proszą kochankę profesora, aby go w domu nie zatrzymywała swemi pieszczotami, ale aby z nim razem przyszła na wykłady i swemi pięknemi oczami wynagrodziła im jego lenistwo.

Gdy Pius II przejeżdżał przez Ferrarę, Carbone wystąpił w kościele Madonny degli Angeli z taką przemową, że papież zaraz mu nadał tytuł «conte palatino». Poeta taki był dumny ze swych poezyj i swego znaczenia, że utrzymywał, iż cała Ferrara brzmi rozgłosem jego imienia.

Jam mea Farrariam celebratur fama per urbem Cantatur tota nomen in urbe meum.

Gdy na rok wyjechał do Bolonji i wrócił do Ferrary, porównywał się w publicznej oracji do Achillesa, który się cofnął na swój okręt, a Studio ferraryjskie do wojska greckiego, pozbawionego swego wodza, gdyby napowrót nie odzyskało «il suo ardente Carbone». W roku 1469 przybył Fryderyk III do Ferrary. Carbone znów miał wielką mowę, tym razem na cześć cesarza, a oczywiście i na własną swoją pochwałę. Szczycił się, że w swojem życiu ułożył 10.000 wierszy i że za

5*

jego czasów nie umarł żaden sławny człowiek, ani żadna panna ze znakomitego domu nie wyszła zamąż, aby on nie napisał poezji na ich cześć. Ufny w swoją orację prosił cesarza o potwierdzenie mu tytułu hrabiego i o dodanie jeszcze do tego zaszczytu wawrzynu poety. Pochlebca wszystko to osiągnął. Jeszcze Leonello życzył sobie mieć Carbona nauczycielem swoich dwóch braci, przeznaczonych do duchownego stanu. Po śmierci markiza powierzyli jednak ministrowie to stanowisko jakiemuś notarjuszowi z Ferrary. Profesor się zemścił i z okazji wyboru nowego rektora uniwersytetu miał mowę wobec Borsa, całego dworu, wobec profesorów i studentów, w której w sposób przechodzący wszelkie granice przyzwoitości rzucał obelgi obecnym ministrom, mówiąc, że dwaj z nich są «monstra turpissima», zdrajcy, niszczyciele rzeczypospolitej, gdyż sfałszowali wolę Leonella, który wysokie miał wyobrażenie o genjuszu Carbona.

Wielce charakterystycznym jest jego dialog pomiędzy Ferrara a Bolonją, napisany zapewne w r. 1460, kiedy Carbone bawił w Bolonji. Ferrara skarży się tam, że Giacomo Grati, poseł boloński w Ferrarze, porwał jej ukochanego, wymownego Carbona, Bolonja odpowiada, że Ferrara posiada tylu ludzi znakomitych, tylu mówców, że przecież może jej pożyczyć słynnego profesora, ale Ferrara broni się: powiada, że wprawdzie pozostali jej jeszcze inni literaci, ale są to po większej części zarozumialcy i warchoły, albo takie gbury, takie bydlęta i tak grzęzną w złych obyczajach, że miasto wstydzić się ich musi. Tymczasem ukochany Carbon, łaskawy, grzeczny, uprzejmy, dobroduszny, został Ferrarze wydarty. Natura zapewne go na to stworzyła, aby opisywał i ilustrował nieskończone cnoty wielkiego, rozumnego Borsa. Bolonja zgadza się na pochwały księcia i wyraża nawet życzenie, że byłaby najszczęśliwszą, gdyby się raz mogła wydobyć z pod jarzma tego «błogosławionego Kościoła», który nie wiedzieć na jaką biedę chce się utrzymać przy świeckiej władzy. Gdyby nie obawa przed Rzymem, z przyjemnością rzuciłaby się w ramiona tego Borsa, tego szlachetnego, spokojnego, sprawiedliwego, pobożnego panującego.

Carbone wydał także żartobliwe fraszki na podobieństwo

facecyj Poggia Braccioliniego, pod tytułem «Le Cento trenta novelle o facetie de Ludovico Carbone». Są one pierwszem włoskiem naśladownictwem łacińskich tego rodzaju utworów, bardzo pospolitych w czasach Odrodzenia.

Mówiąc o ludziach otaczających Borsa, nie możemy zapomnieć o jednej z bardziej zajmujących postaci, o nadwornym lekarzu i profesorze uniwersytetu w Ferrarze, Michale Savonaroli, którego, jak wspomnieliśmy, sprowadził jeszcze Mikołaj III. Nadzwyczaj poważny człowiek ten Savonarola, wielki moralista, religijny do tego stopnia, że w późniejszych latach stał się ascetą, dbały o dobro społeczeńswa i rozpowszechnienie swej medycznej wiedzy, pisał mnóstwo rozpraw. Estowie hojnie wynagradzali jego zasługi, Leonello dał mu dziesięciny sanctae Helenae, Borso feudum Madelane, papież Mikołaj V mianował go rycerzem jerozolimskim. Najgłośniej-szem dziełem Savonaroli była księga «Practica major», niejako encyklopedja ówczesnej medycznej wiedzy; daje on tam już higieniczne przepisy, zwraca uwagę na pożywienie, uczy jak potrawy przyrządzać należy, spisuje recepty na lekarstwa i zastanawia się nad wszystkiemi chorobami, od głowy aż do stóp «de omnibus aegritudinibus particularibus a capite usque ad pedes et earum curis». Zajmował się on także bardzo balneologją «De balneis», która oddawna we Włoszech rozbudzała zajęcie tak dalece, że nawet w czasach największego barbarzyństwa jeżdżono do kąpieli w Abano, Porretta i wielu innych, osobliwie w Toskanji. Savonarola towarzyszył słynnemu kondotjerowi Gattamelacie do wód w Abano, Mikołaja III leczył kąpielami na podagrę, wogóle uważał kąpiele za ważny czynnik w przywróceniu zdrowia pacjentom i to nietylko kąpiele w zimnej i ciepłej wodzie, ale i w winie, oliwie, mleku i t. d. W swej księdze daje on także przepisy na destylowanie akwawity, którą uważa za najznakomitszy środek leczniczy, nazywa ją «medicarum calidarum magistra ac parens» i sądzi, że jest ona, «sanitatis humanae conservatrix optima ac deperditae mirabiliter restaurativa», jeżeli się jej miernie używa. Savonarola znał całą ówczesną literaturę medyczną, grecką, łacińską, ale najwięcej hołdował Arabom, a Avicenne wyżej stawiał aniżeli Galena.

Rzecz szczególna, że ten lekarz, ten uczony, zajmujący się przyrodą, zostawił pomiędzy swojemi pismami dwie książki o spowiedzi: «Confessionale» i «Della Confessione». Pierwsza pełna uwag i przepisów, jak się do spowiedzi przygotować i jak się spowiadać należy, druga zawiera nauki, w jaki sposób prosić Boga o przebaczenie za swe winy.

Savonarola pisał jeszcze sporo innych książek moralnej i politycznej treści, nie mających dzisiaj żadnego znaczenia.

ROZDZIAŁ PIĄTY

ERCOLE I

Ercole, równie jak wielu z jego poprzedników, musiał rozlewem krwi okupić spokój na ferraryjskim tronie. Syn Leonella, Niccolo, uważał się za prawego następcę po Borsie, a zebrawszy swoich stronników, chciał zdobyć władzę i Castello. Dwa hasła się spierały: żagiel «vela», znak Niccola, i «diament», godło Ercola. Diament był jednak bardziej popularnym; Ercole gładki, uprzejmy, wesoły, bardzo przystojny, otoczony zresztą w wyobraźni ludu aureolą wychowania w Neapolu i stosunkami z dynastją andegaweńską, odniósł łatwo zwycięstwo. Piszą, że siedmdziesiąt tysięcy ludu za nim się oświadczyło, a pospólstwo takie było szczęśliwe z jego zwycięstwa, że korzystając z tradycyjnego zwyczaju, wpadło do Palazzo della Ragione i pogruchotało sędziowskie stale i popaliło sądowe papiery. Widocznie ówczesne sądy nie cieszyły się powszechną sympatją.

Niccolo zwinął swój «żagiel», schronił się do Mantui, do swego krewnego, Ludwika II Gonzagi, i tam osiadł, a Ercole, chcąc okazać, że zapomina wszelkich uraz, posłał mu w podarunku piękne żałobne ubranie, którego Niccolo potrzebował po śmierci stryja. Podarunek ten nie polepszył

wszakże wzajemnych stosunków pomiędzy księciem a pretendentem do tronu, więc Ercole, obawiając się niespodziewanej napaści, wysłał do Mantui hrabiego Mikołaja di Rinaldo Ariosti, aby starał się otruć Niccola. Ariostowi obiecał książę za tę «usługę» dwa zamki, pałac w Ferrarze i roczną jeszcze pensję. Pod pozorem zawiezienia od Ercola podarunków mantuańskiej markizie, wybrał się Ariost i już udało mu się pozyskać marszałka dworu Niccola, Cezara Pirandoliego, który miał w potrawach zadać swemu panu truciznę. Dzi-wnem jednak zdarzeniem sam Pirandoli zachorował właśnie tego wieczora, kiedy miał wykonać swój zbrodniczy zamiar, a przypuszczając, że się przypadkowo sam otruł, wyznał wszystko Mikołajowi i Federigowi Gonzadze. Ariosti zdołał wymknąć się z Mantui i wrócił do Ferrary, Pirandoli zaś został stracony na publicznym placu.

Oczywiście, że to zajście nie przyczyniło się do polepszenia stosunków pomiędzy Mikołajem a Ercolem, pretendent też czyhał tylko na sposobną chwilę, aby wywrzeć swą zemstę i opanować Ferrare.

Ufundowawszy panowanie, wrócił Ercole myślą do swych lat młodzieńczych, spędzonych w Neapolu, i postanowił wybrać sobie za żonę córkę Ferranta Neapolitańskieggo, Eleonorę Aragońską. Miał wtedy lat czterdzieści jeden. Eleonora była już poprzednio narzeczoną Sforzy, księcia Bari, brata Galeazza, księcia Medjolanu, ale papież Sykstus IV unieważnił te pakty osobną bullą w r. 1472. Ręka Eleonory była więc wolna, a związek z Aragonami oprócz wszelkich innych względów i z tego powodu był dla Ercola bardzo pożądanym, ponieważ wzmacniał Ferrare wobec Wenecji, najniebezpieczniejszej sąsiadki. Alfonso zgodził się na oddanie córki Erco-lowi i zapewnił jej 80.000 dukatów posagu.

Dwór neapolitański znany był ze swej pompy hiszpańskiej i wielkiego zbytku. Ercole lubił także się pokazać, więc poczynił na sprowadzenie narzeczonej najświetniejsze przygotowania, na jakie tylko Ferrare stać było. Celem przywiezienia Eleonory wysłał on w czerwcu 1473 do Neapolu dwóch swych braci, Zygmunta i Alberta, a nadto Galeotta Pico della Mirandola, Niccola da Correggio, Marka Pio z Carpi, poetę

Il i

p£3

** 'WS

iv

*1

liii

Ercole I. d’Este.

Fot. Anderson w Rzj’mie,

«

?'

:

ì

v

v.

Marję Bojardo i Nina Contrari, a jako mówcę przy powitaniach i innych uroczystościach przeznaczył im Ludwika Car-bona. Cały orszak składał się prócz służby z pięciuset jeźdźców. W Neapolu przyjmowano Ferraryjczyków jak można najświetniej, a do orszaku odjeżdżającej księżniczki przyłączył Alfonso jeszcze dwieście znakomitych osób z Neapolu, książąt, rycerstwa i dam dworskich.

Przejazd Eleonory przez Rzym do Ferrary stał się powodem festynów, które się liczą do najwspanialszych w czasach Odrodzenia. Urządzał je głównie młody kardynał S. Sisto, Pietro Riario, nepot Sykstusa IV, który z ubogiego mnicha stał się kościelnym magnatem i jednym z największych roz-rzutników całej epoki. Był to typ dumnego, chciwego władzy i rozgłosu prałata, który z pomocą papieża zagarniał najbogatsze prebendy. Dochody jego przenosiły półtrzecia miljona dzisiejszych franków. Dostarczało ich arcybiskupstwo florentyńskie, patrjarchat konstantynopolitański, opactwo św. Ambrożego i cały szereg rozmaitych biskupstw, któremi go stryj papież obdarzał.

Całe urządzenie pałacu kardynała, jego powozy, ubrania służby, wszystko kapało od złota i lśniło się od brokatów i aksamitów. Niedawny franciszkanin miał najpiękniejsze konie w Rzymie, służbę ubierał w szkarłaty, otaczał się całą zgrają pod niebo go podnoszących wierszopisów. Uprzywilejowaną swoją kortegjanę, Tirezję, od stóp do głów obsypał pysznemi perłami i klejnotami; urządzał turnieje, dawał bankiety, o jakich papieski Rzym jeszcze nie słyszał.

On to przyjmował Eleonorę.

Przyszła księżna Ferrary zbliżyła się 5 czerwca 1473 do bram wiecznego miasta. Wyjechali naprzeciw niej kardynałowie Caraffa i Anxias de Podio z wieloma innymi prałatami i towarzyszyli jej do Lateranu, gdzie było urządzone śniadanie. Tam oczekiwali ją obydwaj papiescy nepoci: kardynałowie Riario i Giuliano della Rovere, późniejszy Jujusz II. W ich otoczeniu udała się Eleonora do S. Sisto. Ponieważ jednak pałac kardynała był za szczupły na pomieszczenie ferraryjskich i neapolitańskich gości, więc Riario kazał na placu przed kościołem zbudować przepyszny gmach z drzewa,

do którego przytykały otwarte atria. Z jednej zaś strony placu urządzono scenę, przeznaczoną na publiczne przedstawienia. Przed pałacem biła fontanna, do której woda spływała z cysterny ustawionej na dachu bazyliki. Cały pałac robił naze-wnątrz wrażenie kamiennej budowy, ściany zaś, sufity i posadzki rozległych pokoi pokryte były złotem tkanemi tapetami i flamandzkiemi kobiercami. Pomiędzy temi ostatniemi zwracał szczególnie uwagę przepyszny kobierzec przedstawiający stworzenie świata, sporządzony na zamówienie Mikołaja Y. Utrzymywano, że w całem chrześcijaństwie niema piękniejszego arazzu, i niepowetowana szkoda, że skarb ten przepał w powodzi czasów, i wieść o nim zaginęła. Zbytek w urządzeniu okolicznościowych komnat był tak wielki, że współcześni nawet, przyzwyczajeni do pompy książąt Kościoła, gorszyli się tern roztrwanianiem funduszów. Nad ochładzaniem mieszkania Eleonory pracowały trzy duże miechy tak umieszczone, że ich widać nie było.

Po południu w niedzielę Zielonych Świąt odegrano «Hi-storję Zuzanny» na placu przed pałacem, a w poniedziałek urządził kardynał tak wspaniałą ucztę, jakiej chyba Rzym nie widział od czasów cesarstwa. Przy odgłosie trąb i piszczałek wchodzili goście do sali. W jedwabne liberje ubrana służba zapowiadała przepych obiadu. Do głównego stołu zasiadło oprócz księżniczki tylko dziesięć osób, a mianowicie ośm z jej otoczenia i sam gospodarz, kardynał Riario. Powszechną uwagę zwracał wspaniały bufet z arcydziełami kucharskiego kunsztu, ozdobiony dwunastoma zastawami olbrzymiej wartości. Najprzód roznoszono rozmaite słodycze, kandyzowane pomarańcze z małmazją i podawano różaną wodę do mycia rąk. Następnie rozpoczął się właściwy obiad. Dań było czterdzieści i cztery, a pomiędzy niemi całe pieczone jelenie, sarny, zające, cielęta; ptactwo zaś: żórawie, pawie, bażanty wyglądały jakby żywe w swem upierzeniu. Najciekawszem jednak «daniem» był niedźwiedź wraz ze skórą, z kijem w paszczy, «aby nie ukąsił». Ryby podawano na srebrnej łusce, chleb był pozłacany, a torty, ciasta i rozmaite słodycze, których przynoszono bez liku, miały najrozmaitsze kunsztowne kształty. Do arcydzieł cukiernictwa należały grupy przedstawiające

Herkulesa w naturalnej prawie wielkości, jak się pora z potworami, tudzież długi wąż wijący się na cukrowej górze i rozdziawiający swą paszczę ku gościom. Wniesiono także zamczysko z konfektów zdobne w sztandary, a następnie wtoczono do sali dziesięć sporych okrętów napełnionych cukrową żołędzia, niby owocem Roverów, mających dąb w herbie. Za okrętami wjeżdżała Wenera na wspaniałym wozie, który ciągnęły wypchane łabędzie, a wreszcie ukazała się we drzwiach góra porosła drzewiną, z której wyszedł żywy gnom i wierszami wyraził swoje zdziwienie, że się niespodziewanie znalazł w tak dostojnem towarzystwie. Jednostajność uczty trwającej sześć godzin przerywały rozmaite alegoryczne postacie, które deklamowały okolicznościowe poezje, albo śpiewem uprzyjemniały bankiet. Pomiędzy innymi wszedł młodzian o pięknym głosie i śpiewał wiersz łaciński, w którym przekonywał gości, że wśród tych wspaniałości nie powinni nawet bogom zazdrościć ich uczt na Olimpie, tern bardziej, że Sam Jowisz zasiadł pomiędzy nimi.

Kto miał być tym Jowiszem? Czy sam gospodarz, kardynał franciszkanin?

Ucztę zakończył balet. Na scenie tańczyli starożytni bohaterowie ze swemi kochankami. Lubieżny taniec przerwały im wszakże centuary, które chciały uwieźć piękne baletniczki, ale Herkules stanął w ich obronie i rozpędził dzikich siłaczy. Po balecie nastąpiły jeszcze inne sceniczne przedstawienia, których treść czerpano z mitologicznych podań.

W zabawach Odrodzenia nie było miary, uciechy musiały się przelewać przez brzegi kielicha, dopóki uczestnicy festynów nie upadli niemal ze zmęczenia.

Księżniczka bawiła pięć dni w Rzymie, i wątpić się godzi, aby wśród tych przyjęć mogła była odpocząć po trudach podróży. Pociechą w zmęczeniu mogły być bogate podarunki, któremi ją obsypali Sykstus IV i kardynałowie.

W Ferrarze tymczasem ogromne czyniono przygotowania na przyjęcie księżnej. Nad osobnem carroccio, dla niej przeznaczonem, pracowało pięciu najznakomitszych malarzy i rzeźbiarzy, na Padzie zrobiono most z łodzi, a cały szereg artystów przyozdabiał miasto.

Eleonora wjeżdżała konno pod baldachimem, w sukni ze złocistego brokatu, pokrytej drogiemi kamieniami, na głowie zaś miała przepyszną koronę. Ulice ubrane były zielenią i kwiatami, a barwne materje poprzeciągano na sznurach, tak że księżna zdawała się jechać pod namiotami nie mają-cemi końca. Po drodze były wzniesione łuki triumfalne, muzyki przygrywały na estradach i grupy tancerzy się popisywały. Nazajutrz kardynał Bartolomeo Roverella pobłogosławił w katedrze książęcej parze, a następnie przez ośm dni trwały rozmaite festyny. Korporacje miejskie ofiarowały Eleonorze rozmaite przedmioty, których wartość obliczano na 28.444 lir, a prócz tego każdy ród znakomity i każdy większy funkcjo-narjusz państwa składał jak mógł najpiękniejsze dary.

Eleonora była niepospolitą kobietą, wielkich zasług i wielkiej energji. Lubiła nadzwyczaj muzykę, grywała na harfie, dużo czytała, od najznakomitszych ówczesnych malarzy zakupywała obrazy. W zbiorach swych miała dzieła Man-tegni i Belliniego, w podręcznej jej bibljotece znajdowały się «komentarze Cezara», tłumaczone na język włoski, «Plinjusz», franciszkańskie «Fioretti», sporo hiszpańskich powieści, a pomiędzy innemi bardzo wówczas czytany romans «Il Carcer d’Amore».

W trudnych czasach okazała Eleonora bardzo wiele odwagi i przytomności umysłu, a przedewszystkiem, gdy Niccolo, chcąc się zemścić za ową przysposobioną dlań truciznę, wpadł do Ferrary, aby rządy opanować. Ercole bawił w Belriguardo, a Niccolo uznał chwilę za sposobną, aby śmiałym zamachem zdobyć Ferrare, gdzie sama Eleonora z małemi dziećmi pozostała. Za namową markiza mantuań-skiego i Giovanna Marji, księcia Medjolanu, ukrył pretendent siedmiuset zbrojnych ludzi na łodziach wiozących słomę i z nimi podpłynął Padem aż pod samą Ferrare. Nim się dowiedziano w Castello o zamachu, Niccolo przebiegał już ze swymi towarzyszami ulice Ferrary z okrzykiem: vela! velai Hasło to wszakże i tym razem nie znalazło echa u ludności, a Eleonora w porozumieniu z braćmi Ercola, Zygmuntem, Albertem i Rinaldem, szybko zebrała silny oddział wojska, który wyparł Niccola z miasta, zapędził wraz z jego ludźmi na bagna i tam go schwytał. Ercole oddał głowę Niccola pod topór, dwudziestu z jego stronników kazał powiesić dla postrachu na oknach Palazzo della Ragione, pięciu na mu-rach Castel Vecchio, a innym życie darował pod warunkiem, że mu złożą przysięgę wierności. Wszyscy się na to zgodzili, jeden tylko stary kucharz, Lucca, nie chciał się zaprzeć swego pana, a gdy mu powiedziano, by krzyczał «diamante», a wolność odzyska, zaczął naprzekor wołać «vela!» i oczywiście przypłacił życiem swoje przywiązanie do Niccola.

Eleonora miała w dwóch pierwszych latach małżeństwa dwie córki: Izabellę, urodzoną 18 maja 1474, i Beatrice, urodzoną 29 czerwca 1475, później przybyło czterech synów, z których najstarszy, Don Alfonso, nastąpił jako Alfons I po ojcu na tronie Ferrary, a Hippolito został później kardynałem.

Małżeństwo Ercola z Eleonorą było wzorowem na czasy Odrodzenia, książę uchodził za wiernego małżonka i raz tylko, aby się nie sprzeciwić zupełnie tradycji rodu, wykroczył przeciw ślubom małżeńskim. Gdy bowiem Eleonora wyjechała w maju roku 1477 na kilka miesięcy do Neapolu odwiedzić rodziców, osamotniony Ercole zawiązał stosunek z damą dworu, Izabellą Arduino, która mu w marcu 1478 powiła syna Giulia. W trzy miesiące później Izabella wyszła zamąż za jakiegoś Jacoma Mainente z Ferrary, a chwilowe zboczenie Ercola z prawej drogi małżeńskiej nie zakłóciło na później dobrych jego stosunków z Eleonorą. W tej mierze zresztą były ówczesne panie bardzo wyrozumiałe. Gdy np. margrabia Gonzaga Mantuański, mąż Izabelli, córki Ercola, wybierał się na dłuższą wojenną wyprawę, troskliwa małżonka sama wyszukała piękną i zdrową Mantuankę, aby mu towarzyszyła do obozu.

Przed ślubem swym z Eleonorą miał także Ercole z Ludwiką Condolmieri córkę Lukrecję d’Este, która później (1487) wyszła zamąż za hrabiego Hannibala Bentivoglia, syna tyrana Bolonji, bardzo niepospolitą kobietę.

Eleonora była nadzwyczaj dobrą matką i z wielką starannością wychowywała swe dzieci. Battista Guarino, syn starego szkolarza z Werony, uczył dziewczynki po łacinie, a po nim Jacopo Gallino, który tak umiał uprzyjemniać młodym księżniczkom oschłe studja, że Izabella już później, jako markiza mantuańska, przypominała sobie z przyjemnością owe czasy, kiedy się uczyła gramatyki Chrysolorasa i recytowała napamięć eklogi Wirgiljusza i listy Cycerona, albo deklamowała Eneidę. Ulubionym jej nauczycielem był także Marja Equicola d’Alveto, autor wydanej w r. 1521 w Ferrarze «Hi-storji Mantui» i rozprawy «Della natura d’amore». Młodsza Beatrice, niebardzo pojętna, nie lubiła nauk i wolała jeździć na kucyku albo karmić w parku zwierzęta. Zato Izabella uchodziła za cudowne dziecko «deliziosa creatura», i od dzieciństwa szczególnie się nią zajmowano.

Muzyka stanowiła ważną część nauk. Książę sprowadził aż z Konstancji niemieckiego księdza, Don Giovanniego Martina, sławnego muzyka, aby uczył dzieci, a przytem kształcił śpiewaków do książęcej kaplicy. Izabella miała wyborny głos i sama sobie do śpiewu akompaniowała na lutni. Panny uczyły się także grać na klawikordzie i tak były muzykalne, że Trisssino, jeden z dworskich poetów, porównywał głos Izabelli do śpiewu syren i sądził, że księżniczka zdołałaby, jak ongi Orfeusz, głosem swym ułaskawić dzikie zwierzęta. Także Baltazar Castiglione unosił się nad jej talentem. Wobec obcych nawet gości popisywali się księstwo śpiewem swej córki, a podczas festynu, danego dla ambasadora Ludwika XII, zachwycała Izabella grą na lutni całe towarzystwo.

W wykształceniu ferraryjskich księżniczek nie zaniedbywano także fizycznych ćwiczeń, a mianowicie jazdy konnej i tańca, tudzież ręcznych robót, pomiędzy któremi najważniej-szemi były hafty złotą i jedwabną nicią.

II

Burckhardt powiada, że Ferrara była pierwszem państwem nowożytnem; zdanie to trzebaby zmienić w ten sposób, że Ferrara daje nam najwyraźniejszy przykład, jak państwa czasów Odrodzenia były urządzone. Zasady administracyjne w ówczesnych państwach despotycznych były wszędzie na półwyspie mniej więcej te same, w Ferrarze występują one wyraźniej, ponieważ jedna dynastja trzy wieki tam panowała. Wszelkie polityczne urządzenia były więc stalsze w Ferrarze i powoli krystalizowały się w bardzo wyraźne formy.

Wszędzie, czy to w Ferrarze, czy w Mantui, czy w Bo-lonji lub Weronie, podstawą administracji i sądownictwa były dawne statuty gminne. Komuna żyła dalej, ale żyła pod mieczem panującego księcia czy kondotjerra, który jej pozostawiał tyle z dawnej autonomji, ile to ze względu na jego finanse i inne cele państwowe było potrzebnem. Książę zazwyczaj nie zmieniał instytucyj gminnych, ale je kontrolował i swą władzą ich czynności ograniczał. W Ferrarze jeszcze w XIII wieku rządziło dwunastu «mądrych ludzi» «Savi», na czele których stał «najmądrzejszy» «Giudice de’ Savi», naczelnik, prezydent rady miejskiej i pierwszy zastępca ludu. Statut miejski nazywa go «Pater moderatorque patriae et praefectus universitatis». Giudice de’ Savi zajął miejsce dawnych konsulów, którzy rzecząpospolitą ferraryjską rządzili jeszcze za czasów Fryderyka I. Z początku piastował ten urząd zawsze obcy prawnik, od XV i w XVI wieku członek jednego z arystokratycznych rodów ferraryjskich. Dwunastu Savich wybierano z pośród obywateli miasta bez różnicy stanu, a dopomagali im w pracy urzędnicy, aggiunti. Naczelnika Savich mianował i oddalał książę według swej woli; pomimo że on był najwyższym urzędnikiem w państwie, powierzał wstępującemu na tron nowemu księciu buławę dowódcy milicji i oddawał panowanie nad ludem.

Do kolegjum Savich należała administracja cywilna, ekonomiczna i finansowa komuny, tudzież sądownictwo w sprawach cywilnych i karnych, o ile takowe władzą podesty nie było ograniczone. Savi wydawali ustawy, oczywiście, jeżeli je książę potwierdził, nakładali podatki miejskie, czuwali nad bezpieczeństwem publicznem, utrzymywaniem dróg, kanałów i mostów, do ich zakresu działania należało wyższe i niższe szkolnictwo, policja zdrowia, a nawet bicie monet.

Z dawnych czasów utrzymał się także urząd podesty. Gdy jednak w wolnych gminach podesta był najwyższym urzędnikiem, mianowanym na pewien tylko czas, któremu zgromadzenie ludu powierzało prawie dyktatorską władzę, podesta w Ferrarze za Estów został stałym urzędnikiem, mianowanym przez księcia. Był on naczelnikiem sądu w niektórych ważniejszych sprawach karnych, wyjętych z pod zakresu działania Savich, i wykonawcą rozkazów księcia. Savi rządzili i sądzili w sprawach, na których księciu osobiście niewiele zależało, Giudice mógł się cieszyć wybijaniem na wosku swej wielkiej pieczęci con San Giorgio, dopóki w zamku nic nie miano przeciwko temu, ale biada sędziemu, któryby się sprzeciwiał woli panującego, wtedy występował podesta mający władzę wykonawczą, a podejrzany albo krnąbrny radca wędrował w najlepszym razie do lochów pod Castello, jeżeli mu głowy nie ucięto. A w tych włoskich tyranjach panowała rozczulająca rozmaitość w pozbywaniu się ludzi rządowi niewygodnych. Zwykłych zbrodniarzy wieszano albo ścinano im głowy podobnym przyrządem jak francuska gilotyna. Francuzi bowiem nie mają prawa chlubić się swym doktorem Guillotin, jako wynalazcą morderczego instrumentu, w Ferrarze był on już znany pod nazwą mannaja. W braku mannai ścinano głowy mieczem albo duszono delikwentów w więzieniu. Gdy chciano się kogoś pozbyć cichaczem, posługiwano się sztyletem, dla krewnych zaś i przyjaciół miano truciznę w zapasie. Zresztą i zamurowanie człowieka w wąskiej celi nie należało do rzadkości, a jeszcze w r. 1507 ofiarą tego sposobu pozbywania się bliźnich stała się madonna Laura disonesta, którą zamurowano w biskupstwie po lewej stronie wielkiego ołtarza, w niszy, w której zaledwie obrócić się mogła, i tylko mały otwór pozostawiono w murze, celem podawania jej koniecznego pożywienia.

Ferrara słynęła z wybornie urządzonej skarbowości, a jej instytucje finansowe służyły za wzór nowożytnym państwom. Książęta ferraryjscy uchodzili zawsze za zamożnych «danarosi», a obok Wenecji i Florencji, których administracja skarbowa była także doskonałą, najlepiej zarządzali swym skarbem. Za czasów Borsa i Ercola I ferraryjski system skarbowy został już najzupełniej wykształcony. Na czele administracji dochodów i wydatków państwa stało dwóch «faktorów jeneralnych», którym podlegał cały zastęp urzędników. Faktorów mianował książę, do jednego należała skarbowość stolicy, do drugiego prowincja. Dochody państwa wpływały do ogólnej kasy książęcej, do «banku», a składały się głównie z czynszów, jakie dawały książęce dobra po większej części wydzierżawiane, z ceł, z monopolów, ze sprzedaży urzędów, z fabryk książęcych, jak fabryk sukna, kobierców, majolik, a nawet z handlu zbożem. Gminy na opędzenie własnych wydatków ustanawiały rok rocznie tak zwaną «kol-lektę», czyli podatek nakładany na podstawie fasyj majątkowych. W razie, jeżeli gminy miały jakieś nadzwyczajne, wielkie wydatki z powodu wylewu rzek, zarazy, trzęsienia ziemi lub innych klęsk, albo też z powodu festynów publicznych, a ludność byłaby zanadto obciążona «kollektą», przychodziła jej często w pomoc kasa książęca «camera ducale książęcy opłacał milicję, którą mieli Estowie dość liczną, wodzowie jednak, wybierani zazwyczaj z najzamożniejszego rycerstwa, żadnej nie pobierali płacy i służyli tylko dla honoru. Utrzymanie twierdz, zakupywanie armat, okrętów' i wszelkich przyborów wojennych ciążyło także na książęcym skarbie.

Skarb

».

Księgi rachunkowe w faktorjach generalnych były utrzymywane w nadzwyczajnym porządku i z zadziwiającą dokładnością, osobno księgi wydatków publicznych «Spese pu-bliche dello Stato», a osobno wydatków' książęcego dworu «della corte ducale». W tych ostatnich zapisywano nietylko znaczne sumy wydawane na płace dworzan, na budowy zamków, kościołów, utrzymywanie pałaców w dobrym stanie, na kuchnię, stajnie i podróże książęce, ale zaciągano tam nawet najdrobniejsze wydatki, jak np. na naprawianie ubrań i spodni księcia i jego dworu «raperrature di abiti e di calze per uso del signore et della corte». Budżety bywały zestawiane z wielką dokładnością, a w latach spokojnych może mniej niż dzisiaj bywały przekraczane.

W wydatkach gminnych już wówczas dość znaczne fundusze przeznaczane były na cele dobroczynne; za Ercola I założono w Ferrarze «Towarzystwo dobroczynności» «Associazione dei poveri di Christo», a co więcej zakład dla ludzi wstydzących się żebrać «Scuola o regola dei poveri vergognosi». Zarząd miejski do tego stopnia zapobiegał ulicznemu żebractwu, że w drugiej połowie XVI wieku nie wolno było pod grzywną dwu skudów dawać ubogim jałmużny na ulicy. Może tej tradycji przypisać należy, że w Ferrarze do dziś dnia mniej widać żebractwa aniżeli po innych miastach we Włoszech.

Przyznać także trzeba Ferrarze pod innym względem pierwszeństwo i bardzo wątpliwą zasługę, że ona stała się jednem z głównych gniazd, w których się wylęgła nowoczesna biurokracja. Do polityki Estów należało przywiązywanie do siebie pożytecznych i oddanych im rodzin. Łaskami, szczo-dremi donacjami przygarniali oni do siebie wielu znakomitych ludzi i otaczali się przyjaciółmi, których potomstwo później zrastało się z panującym domem. Oczywiście, że książęta woleli powierzać urzędy synom owych rodzin, gdyż mieli do nich więcej zaufania, aniżeli do ludzi zupełnie nowych. W ciągu czasów powstała więc falanga związanych z Estami dygnitarzy i urzędników, którzy zagarniali wszystkie większe posady, wzbogacali się i stanowili mur nieprzeparty otaczający dynastję. Wyrobiła się też urzędowa hierarchja, która społeczeństwo dużo kosztowała. Zabawną ilustrację tych stosunków dają nam wykazy ryb, które rozdzielano pomiędzy urzędników na wilję. Otóż Giudice de’ Savi dostawał sześćdziesiąt cztery ryb rozmaitego gatunku, podczas gdy panowie Savi otrzymywali ich tylko trzydzieści dwie, adwokatowi miejskiemu posyłano ryb dwanaście, syndykowi dziesięć, notarjuszowi szesnaście, a niżsi urzędnicy, jak cancellieri i sottocancellieri, buchalterzy i urzędnicy rachunkowi aż do portjerów, woźnych i trębaczy, musieli się zadowalniać kilkoma tylko karpiami lub szczupakami.

Postrachem całego miasta był capitano di giustizia, rodzaj dyrektora policji, otoczony całą zgrają konfidentów policyjnych. «Un amicho sechreto» był też osobistością, z pomocą której książę wiedział o wszystkiem, co się dzieje w mieście. Capitano di giustizia przedkładał księciu codziennie listę przejezdnych, a Ferrarze należy się druga «zasługa», że tam paszporty «passaporto» zostały wydoskonalone. Każdy obcy musiał płacić taksę za pozwolenie pobytu w Ferrarze, a na wyjazd poza mury miasta trzeba było mieć pozwolenie od władzy i zapłacić za to małą taksę. Do innego miejskiego urzędu, do «Uffizio delle Bollete», należały sprawy sanitarne, zarządzenia w czasach zarazy, i jemu podlegał także «ma-rescialo delle meretrici», osobny funkcjonarjusz, zajmujący się lekkiemi niewiastami, których było w Ferrarze bez liku.

Jako najbardziej znienawidzony dyrektor policji zapisał się za Ercola w pamięci ludności Gregorio Zampante z Lukki. Wogóle Estowie lubili powierzać te urzędy cudzoziemcom nie-związanym z miejscową ludnością. Za rządów Zampantego, piszą kronikarze, wielkie łotry chodziły bezkarnie po ulicach, podczas gdy ubogim nie przebaczał on najmniejszego przestępstwa. Od tortur zaczynał wszelkie dochodzenia, a pieniądze za grzywny tonęły w jego kieszeni. Osiągnął on taką władzę, że nawet synowie księcia drżeli przed nim. Zampante wychodził na ulicę tylko w otoczeniu uzbrojonej straży, a z mięsnych potraw jadał tylko gołębie hodowane w jego własnym ogrodzie, gdyż się obawiał otrucia. Oburzenie przeciw niemu było powszechne, aż wreszcie znalazło się trzech młodych ludzi, którzy wpadli 18 czerwca 1490 do jego mieszkania, zamordowali tyrana, gdy drzemał po obiedzie, a dosiadłszy przygotowanych koni, jechali ulicami, wołając: «Cieszcie się, zabiliśmy Zampanta». Gdy się książę o wypadku dowiedział, byli mordercy, których osłaniała publiczna wdzięczność, już poza granicami państwa. Nadużycia urzędników dochodziły nieraz do tego stopnia, że gdy raz Ercole z własnej inicjatywy kazał uwięzić jedną z takich pijawek, lud bił w dzwony z radości i wieczorem palił ognie na cześć księcia. Obok dyrektorów policji najbardziej dawali się ludowi we znaki owi «fattori generali», o których mówiliśmy. Gdy jeden z nich, niejaki Bonvicino della Corte, przezwany Lupo Malvagli, ulubieniec jeszcze Borsa, został w roku 1475 pozbawiony urzędu, całe miasto święciło ten dzień biciem w dzwony i wieczorną iluminacją. Nawet poważny Strozzi napisał wówczas radosny wiersz, w którym się chwali, że się przyczynił do usunięcia «drapieżnego wilka».

Perniciosa tamen rabies latronis iniqui,

Laesa Malum quem turba Lupum cognomine dixit,

Sermonis nostri gladio iugulata repente

Corruit aeternum stygiis damnata tenebris.

Ercole zresztą dawał przykład złego, sprzedawał urzędy ludziom, którzy pod różnemi pozorami w trójnasób wyciskali ze społeczeństwa zapłacone księciu pieniądze. Sprzedawanie jednak urzędów było jednem z ważnych źródeł dochodów książęcego skarbu.

Publiczny kredyt ogromnie cierpiał z powodu fiskalizmu i drapieżności urzędników, pieniądz się chował, aby nie zwrócić uwagi takich zdzierców jak Malvagia, którzy oczywiście zastosowywali swą śrubę podatkową z szczególnem zamiłowaniem do ludzi zamożnych. Stąd stopa procentowa dochodziła do nadzwyczajnej wysokości, gmina uprawniała kapitalistów do pobierania aż czterdzieści od sta, a trzydzieści od sta uważano za procent zupełnie ludzki, legalny. Ponieważ wśród takich stosunków ludność narzekała na brak kredytu, więc tak w Ferrarze jak i w innych gminach miejskich starano się w XV wieku o sprowadzenie żydowskich bankierów, którzy śmielsi byli od chrześcijan w wypożyczaniu pieniędzy. W XIV i XV wieku znajdował się prawie w każdej włoskiej mieścinie żyd pożyczający na zastawy, a w większych miastach było ich kilku. Rząd dawał im pozwolenie na prowadzenie interesu bankowego, często w formie najzupełniejszego monopolu, zapewniał im tolerancję religijną i pozwalał mieszkać, gdzie im się podobało, nie ograniczając ich na pewne tylko ulice. Ci żydowscy bankierzy w Ferrarze nie byli obowiązani nosić na płaszczu znaku «0», przepisanego dla wszystkich innych żydów. Bankier więc był w mieście uprzywilejowaną osobistością «tamquam civis habeatur», a wskutek tego stawał się protektorem innych żydów, kórzy musieli mieszkać w przeznaczonych dla nich częściach miasta. Liczba żydów dochodziła już za Ercola w całem księstwie do dwunastu, a w samej Ferrarze do sześciu tysięcy.

Nierzetelnych dłużników więziono razem z pospolitymi zbrodniarzami, i dopiero Ercole I wystawił dla nich osobne więzienie. Bankructwo uważano od dawnych czasów za wielką hańbę. Na jednym z placów Ferrary leżał od wieków duży kawał marmuru, zwany poprostu «pietra», niby jakiś pomnik

niekształtny, na podmurowaniu tworzącem kilka schodów. Stojąc na tym kamieniu, ogłaszał dawniej woźny nowe prawa, później miał on dość dziwaczne przeznaczenie, gdyż na nim przedstawiano ludowi bankrutów. Był to, jak się zdaje, jeszcze zwyczaj etruski, który pod rozmaitemi formami utrzymywał się w miasach włoskich. Bankruta wyprowadzano z domu wpośród ciekawej gawiedzi ulicznej, która niosła przed nim próżny worek, i stawiano biedaka na owym kamieniu w zielonym kapeluszu, oznace infamji. Z tego podwyższenia musiał on ogłosić ludowi, że się zrzeka wszelkich dóbr, które jego własność stanowiły, a w ten sposób za cenę infamji wszelkie długi zostały umorzone. Zdarzało się jednak, że na tern samem miejscu zdejmowano niedawnemu bankrutowi kapelusz zielony «il cappel verde», a wkładano mu czarny, co znaczyło, że delikwent długi swe zapłacił i że znowu może nowe zaciągać pożyczki.

Za panowania Ercola Ferrara doszła do najwyższego stopnia swego rozwoju, liczyła sto tysięcy mieszkańców, a pomimo że ciągle zakładano nowe ulice i budowano mnóstwo domów i pałaców, panował wielki brak mieszkań. Do dawnego miasta, jakie istniało jeszcze w XII wieku, dodał już Borso sporą dzielnicę ku południowi, ale dopiero Ercole stał się wielkim budowniczym Ferrary. Poświęcał on się zresztą temu zadaniu z wielkiem zamiłowaniem, budowanie było jego namiętnością. Za rządów Ercola powstała cała część miasta, na północ od głównej ulicy strada della Giuvecca, większa aniżeli cała dawniejsza Ferrara. Powstały długie, proste, szerokie ulice, i w tej mierze dał Ercole pierwszy przykład zakładania miast nowoczesnych, w których w zimie bardzo zimno, a w lecie bardzo gorąco.

Ercole przeszedł jednak i ciężkie czasy, a szczególnem jego nieszczęściem była sól morska, którą na brzegach fer-raryjskich oddawna wyrabiano. Wenecjanie spoglądali za-wistnem okiem na rozwijanie się handlu solą z esteńskich salin i chcieli zmusić Ferarrę, aby kupowała sól z salin rze-czypospolitej. Ten spór o sól, a zarazem i targi o prawa rybołówstwa na brzegach Adrjatyku stały się głównym powodem wielkiej wojny, która się toczyła pomiędzy Ercolem I a Wenecją. Francuzi i papież uratowali wprawdzie ferraryjskie państwo przed zachłannością Wenecjan, ale wojna z potężną rzeczpospolitą zadała ekonomiczne klęski Ferrarze, które na długie czasy zniszczyły jej dobrobyt.

Po stronie Ercola stała Francja, stała pod jej wpływem będąca Lombardja, więc Ferraryjczycy zrazu dość butnie spoglądali na św. Marka. Poeci opisywali już nawet śmierć rzeczypospolitej; jak papież przybył, aby jej dawać ostatnie namaszczenie, jak król Francji wraz z cesarzem Maksymi-ljanem mieli być świadkami jej konania, jak król hiszpański odprawiał egzekwje. Książę Ferrary przygotowywał pogrzeb znienawidzonej sąsiadki, a markiz mantuański urządzał za jej duszę wspaniałe nabożeństwo. Z radością podawano sobie wiersz o Wenecji, zaczynający się zwrotką:

O Venezia, o Venezia pingua e grassa,

Ogli altru’ regni or la tua fama abassa!

La tua superbia non ha fin ne’ fondo:

San Marco tuo non é maggior di Christo.

Wenecjanie natomiast drwili sobie ze słabej Ferrary, śpiewając «o guerra o non guerra, Ferrara andera’ per terra», a co więcej, zarzucali Ercolowi I zdradę Włoch, ponieważ wraz z Ludwikiem Morem sprowadził Karola VIII do Lombar-dji, i wymawiali mu jego tradycyjne pochodzenie od owego rodu Maganzów, który, jak już wyżej wspomnieliśmy, przedstawiał początek wszelkiego złego w rycerskich romansach.

Marchese di Ferrara di la casa di Maganza, tu perderà’ ’1 stado al dispetto di re di Franza.

San Marco wzbijał się w dumę, ufny w swą potęgę, i prawie wierzył, że obok Jowisza na niebie on panuje na ziemi.

Jove e’ in ciel e Marco sol in guerra, l’uno guberna il ciel, l’altro la terra.

Ercole był dyplomatą a nie wodzem, idąc za tradycjami Borsa, poróżniał swoich nieprzyjaciół i korzystał z ich błędów; nikt mu też nie ufał, ale zawsze pomagała mu powszechna niechęć do Wenecjan. Ta niechęć była dlań ratunkiem, pomimo że nieraz dużo stawiał na kartę.

Wojna z Wenecją stała się powodem strasznych klęsk ekonomicznych. Przez jakiś czas zwycięska rzeczpospolita oblegała Ferrare, wylewy Padu niszczyły kraj, w samem mieście ludzie padali od morowej zarazy, wreszcie sam Ercole zachorował. W chwili, kiedy się zdawało, że cała potęga Estów runie bezpowrotnie, Eleonora silną ręką ujęła rządy. Wysłała dzieci do Modeny, chorego męża umieściła w bezpiecznem miejscu, zachęciła lud do obrony ojczyzny i ostatecznie, dzięki swej energji i późniejszej interwencji papieża, uratowała państwo od zagłady. Były to najcięższe czasy Ferrary, dwór esteński pozastawiał prawie wszystkie swe klejnoty: złote kolany, rubiny, diamenty, zmuszony był nawet sprzedać największy skarb rodzinny «gran Zolielo del diamante triangolare». W roku nieurodzaju, w r. 1481, brakowało nieraz chleba samemu dworowi, a lud z głodu umierał.

W owych czasach wystąpiły z całą grozą błędy administracyjne, wspólne ówczesnym państwom tyrańskim, których urządzenia zmierzały więcej do umocnienia panującego rodu, aniżeli do stworzenia całemu ludowi znośnej przynajmniej egzystencji.

Wojna z Wenecją o tyle zmieniła gospodarstwo ferra-ryjskiego dworu, że następcy Ercola utworzyli na złą chwilę znaczny skarb wojenny, który jednak, jak zobaczymy, najczęściej musiał być wydawany na pożyczki papieżom.

III

W latach 1487, 1490 i 1491 wydawał Ercole zamąż trzy córki i żenił syna, sprawiał aż cztery wyprawy, więc dość było sposobności, aby rozwinąć cały splendor dworski. Pierwsza wychodziła z domu Lukrecja i jako córka nieślubna stosunkowo najskromniejszy otrzymała posag, tylko 10.000 dukatów; najmniej też świetnemi festynami obchodzono jej wesele. Opowiadano sobie jednak dużo o przepysznych srebrach stołowych i złotych zastawach, które służyły do ślubnego bankietu, robił je bowiem słynny Francia, który wówczas

jeszcze więcej trudnił się złotnictwem aniżeli malarstwem. Głośniejsze były przygotowania do wesela Izabeli, która nie mając jeszcze lat szesnastu, zaślubioną została Franciszkowi Gonzadze, synowi panującego markiza Mantui, dwudziestojednoletniemu młodzieńcowi. Małżeństwo to zbliżyło na długi szereg lat dynastje dwóch sąsiednich państewek i niezbyt dobrze widziane było w Wenecji.

Jeszcze w r. 1480 wysłał był Federigo Gonzaga swego dworzanina, Beltramina Cusastro, do Ferrary, prosząc o rękę sześcioletniej wówczas Izabeli dla swego dwunastoletniego syna. Cusastro donosił wówczas swemu panu, że mała Izabela okazuje nadzwyczajną inteligencję, że pełen jest dla niej podziwu. Zarazem posłał do Mantui portret małej narzeczonej pendzla Cosima Tury, który niestety nie doszedł do naszych czasów. Wyborne to wrażenie, jakie odniósł Cusastro, potwierdził później inny poseł mantuański, który widział madonnę Izabelę tańczącą z nauczycielem tańca, Messer Ambro-giem, żydem, będącym w służbie księcia Urbino. Nie mógł on się nachwalić zgrabności jej ruchów.

O rękę Izabeli prosiła także księżna Bona Sforza z Me-djolanu dla Ludwika Sforzy, ponieważ jednak wówczas Izabela już była zaręczoną, więc Ercole ofiarował Ludwikowi rękę młodszej swej córki, Beatryce, wychowującej się na dworze dziadka w Neapolu z dziećmi Hipolity Sforzy, księżnej Kalabrji, jednej z najwykształceńszych ówczesnych kobiet. W r. 1479 przybył do Neapolu Ludovico Sforza, zwany Il Moro, a król neapolitański, którego życzeniem było także za niego wydać swą wnuczkę, nadał mu wówczas księstwo Bari, opróżnione po śmierci starszego Sforzy. Dwudziestego ósmego maja r. 1483 zostały ogłoszone zaręczyny obydwu księżniczek, Izabeli i Beatryce w Ferrarze, na placu przed Castello.

Następnej wiosny przybył markiz mantuański ze swym synem Franciszkiem na uroczystości św. Jerzego w odwiedziny na dwór ferraryjski. Markiz przypłynął okrętami Padem w sześćset ludzi, a Ercole przyjmował go przez cztery dni z wystawnością, na jaką tylko stać było dwór w Ferrarze. Narzeczeni się zapoznali, zbliżyli się do siebie, i odtąd

'w*'.

ìspf

,-J

Si

vn

'i

' li

,>;ì

-J0&

'rf i fgg

* "Jp ' JH&a

,-•■ ' "-S35

■a

f5r ' J

It

JKŁ*

atò&C ?v<--

É; ~

Ę8

via

.'7

Fot. I. Lòwy w Wiedniu.

Izabella d’Este.

Kopja Dossiego z obrazu Tycjana w Galerji Wiedeńskiej.

Izabela często pisywała do Franciszka, posyłała mu nawet rozmaite podarunki i wiersze, które na jego cześć pisali dworscy poeci.

Ślub Izabeli naznaczono na wiosnę r. 1490, cały zastęp malarzy, rzeźbiarzy, złotników, tudzież ferraryjskich i hiszpańskich hafciarzy zajęty był przygotowaniem wyprawy. Eleonora wysłała słynnego artystę Ercola Roberti do Wenecji po rozmaite zakupy, w Wenecji też pozamawiano po większej części tapicerskie roboty, a u słynnego złotnika w Medjolanie, Fra Rocca, nabyto przenośny srebrny ołtarzyk wartości sześciuset dukatów i oprawy książek do modlenia. Posagu w gotówce dostała Izabela 25.000 dukatów, wyprawa miała wartość dwóch tysięcy, a klejnoty trzech tysięcy dukatów. Nie był to posag zbyt wysoki, Eleonora bowiem przywiozła Ercolowi ośmdziesiąt tysięcy czerwonych złotych.

Ślub odbył się w Ferrarze 11-go lutego 1490 w zamkowej kaplicy, poczem panna młoda, otoczona licznym orszakiem, konno objechała miasto, mając na głowie pyszną koronę. Po prawej stronie towarzyszył jej książę Urbino, po lewej poseł neapolitański. Wieczorem zasiadło towarzystwo weselne do uczty w wielkiej sali w Castello, przybranej flamandzkimi kobiercami, które Eleonora jeszcze z Neapolu przywiozła. Srebrna zastawa stołu była wielkiej piękności, robił ją złotnik wenecki, Giorgio da Ragusa, według rysunków samego Cosima Tury. Do ubrania stołu służyło także dwieście pięćdziesiąt chorągiewek, które malował Giovanni Rianchini, zwany Torello. Co artysta na tych chorągiewkach przedstawił, nie wiemy.

Nazajutrz po ślubie odpłynęła panna młoda Padem wraz z rodzicami i trzema braćmi, Alfonsem, Ferrantem i Hipolitem, do przyszłej swej stolicy, gdzie, pomimo że to było w zimie, piętnastego lutego, przybrano ulice świeżemi kwiatami i umajono kamienice girlandami. Markiza Elżbieta Gonzaga, otoczona kołem sąsiadów i krewnych, przyjmowała swoją synową. Witano ją wspaniałemi podarunkami, szczególnie zaś zwracały uwagę gobeliny przedstawiające wojnę trojańską, które przywiózł książę Urbino. Uroczystości i festyny trwały aż do końca karnawału, a Izabela, pomimo swej młodości, była zapewne szczęśliwą, gdy się spokojnie mogła

£||fąiE'K STUPITO"" A ’CHltÉKTl przy akademii gornicz

W KRAKOWIE

rozejrzeć w przyszłej swej stolicy, gdzie długie i wogóle szczęśliwe przepędziła lata.

Ślub Beatryce miał się odbyć równocześnie ze ślubem Izabeli, ale Sforza odwlekał go pod różnemi pozorami, a prze-dewszystkiem usprawiedliwiał się politycznemi względami na senat wenecki, który był przeciwny niebezpiecznemu dla rzeczpospolitej połączeniu się domu Estów z Sforzami. Właściwym powodem wszakże postępowania Mora był jego stosunek miłosny z piękną Cecylją Gallerani, która niezawodnie wszelkiemi sposobami starala się o to, aby małżeństwo jej kochanka nie przyszło do skutku. Zdawało się nawet, że zerwanie stosunków z domem Estów stanie się nieuniknionem. Wreszcie jednak namyślił się Moro i w sierpniu r. 1490 przysłał do Ferrary Franciszka da Casate, swego dworzanina, z przepysznemi podarunkami dla narzeczonej, z naszyjnikiem z dużych pereł i stylizowanych kwiatów misternej roboty, tudzież kolczykami z rubinów, pereł i szmaragdów. Ślub został naznaczony na 16-go stycznia 1491 r. w pawijskiem Castello. Przed samym jeszcze wyjazdem narzeczonej z rodzicielskiego domu, przybył z rozkazu Mora do Ferrary młody rzeźbiarz, Christoforo Romano, w celu zrobienia jej popiersia z marmuru. Romano był nadzwyczaj zdolnym artystą, a przytem gładkim dworzaninem, ulubieńcem Mora i książęcych rodów w Mantui i Urbino. Kardynał Ascanio Sforza poznał go w Rzymie i posłał do Medjolanu. Popiersie Beatryce, które artysta wówczas wykonał, znajduje się teraz w Luwrze i tak wy-bornem jest dziełem, że przez długi czas uchodziło za pracę Leonarda da Vinci.

Beatrice nie była pięknością, równie jak Izabella, ale żywa, hoża, umiała się podobać. Lubiła namiętnie polowanie, jazdę konną, zwierzęta. Dumna i ambitna, nie cierpiała wobec siebie współzawodnictwa, a stąd wyrobiła się w niej zazdrość, do której aż nadto miała powodów.

Ślubnej wyprawie nie sprzyjała pora. Zima z roku 1490 na 1491 była niezwykle surowa, na Boże Narodzenie leżał śnieg gruby na trzy stopy na ulicach Ferrary. Pad zamarzł, a lody stajały dopiero z końcem lutego, tak że orszak ślubny musiał lądem jechać do Paw ji. Pannę młodą odprowadziła

wà I

r- -

teff

n'F

W/<

r-J

t5ì

J/

w tu.

fj

il

mj

j

rVJ

r».

[a!

Pi

' j

Fot. Anderson.

Beatrice d’Este.

Szczegół z obrazu Zenalego «La Vergine in Trono». Brera w Medjolanie.

Il

matka, messer Sigismondo, kardynał Hipolit i jej brat Alfonso. Moro kazał po drodze porobić przygotowania, aby goście ferraryjscy mieli dobre kwatery i potrzebną żywność. Przybyli oni dwudziestego dziewiątego grudnia do Medjo-lanu, skąd dopiero wyruszono do Pawji. Z powodu złych dróg panie jechały powozami, mężczyźni konno aż do Brescello, gdzie Pad już nie był zamarznięty. Tam wsiadło towarzystwo na statki, w Piacenzy trochę odpoczęło i dopiero następnego dnia o wpół do czwartej po południu przybyło do Pawji. Ludovico jechał inną drogą wzdłuż Ticinu i dopiero w Piacenzy połączył się z orszakiem narzeczonej. Na drogę z Medjolanu do Pawji, którą się dzisiaj odbywa w niespełna godzinę, potrzebowano wówczas prawie trzy dni.

Ślub odbył się z wielką pompą w Pawji siedmnastego stycznia 1491 roku, poczem całe towarzystwo przeniosło się dwudziestego drugiego stycznia do Medjolanu, na wesele Alfonsa d’Este z Anną Sforzą. Alfons, urodzony w pałacu Schi-fanoi 21 lipca 1477, miał wtedy lat czternaście, ale już w rok po urodzeniu postanowione było jego małżeństwo z medjo-lańską księżniczką. Kontrakt ślubny ratyfikowano w Ferrarze w przytomności dzieciaka, którego do tej ceremonji przyniósł na rękach Manuele Bollaia.

Przybycie Anny Sforzy do Ferrary dało powód do wielkich festynów. Sam już wjazd małżonki następcy tronu był nadzwyczaj wspaniały. Ercole z liczną świtą oczekiwał ją nad brzegiem Padu, księżniczka przypłynęła bowiem bucen-taurem, dla którego wyrąbano kanał w rzece pokrytej lodem, aby młodej kobiety nie narażać na podobnie uciążliwą drogę, jaką niedawno przebyła Eleonora z Beatryce. Dwunastego lutego wjeżdżała Anna do miasta konno pod baldachimem, a na jej przyjęcie postawiono cztery łuki triumfalne według rysunku architekty Biagia Rosetti. Na łuku zbudowanym w pobliżu Schifanoi jaśniał Apollo na wozie zaprzężonym przepysznie zrobioną parą koni. Zjazd w Ferrarze był ogromny; przybyli posłowie Florencji, Lukki i Neapolu, aby powinszować młodej parze. Wenneccy ambasadorowie mieli ze sobą orszak pięćdziesięciu konnych; całe rycerstwo ziem ferraryj-skich zgromadziło się w stolicy, tak że kuchnia dworska spo-trzebowała w kilku dniach weselnych czterdzieści pięć tysięcy sto jedenaście funtów mięsa.

Księżna matka przyjęła synową we drzwiach zamku i zaprowadziła ją do przeznaczonych dla niej komnat. Nazajutrz zrana biskup ferraryjski odprawił nabożeństwo w prywatnej kaplicy zamkowej, a wieczorem wydał Ercole na cześć Anny Sforzy wielki bal, po którym nastąpiło przedstawienie «Menechm» Plauta w przerobieniu włoskiem. Dekoracje do komedji malował Nicoletto dei Cogo, tak przezwany, ponieważ był synem dworskiego kucharza. W następne dwa wieczory grano dwie komedje Plauta, a w antraktach przedstawiono moreski, nie mające żadnego związku z treścią sztuk powyższych. W jednej z moresk wpadło na scenę wśród odgłosu sielankowej muzyki kilkunastu młodzieńców ze splotami bluszczu w rękach i tańczyło, tworząc z tych girland rodzaj altan i ganków. Następnie okazał się Apollo wśród muz, uderzył w struny liry i zaśpiewał odę pochwalną na cześć młodej pary, na chwałę domu Estów i znakomitych gości. Gdy opiewał zasługi i cnoty Ercola, książę lekkiem poruszeniem ręki uchylał się niejako od słuchania pochlebstw. Inne «intermezzo» tworzyła scena wiejska z baletem, w której przebrani wieśniacy naśladowali w tańcu gospodarskie zajęcia i uprawę roli, siew zboża i żniwo. Następnie przyszła kolej na mitologiczną scenę z chórami starożytnych bogów. Juno, Venus, Apollo, Bachus z całem swem otoczeniem śpiewali liryczne pienia z akompanjamentem muzyki. Było jeszcze wiele innych moresk, ale opisywanie wszystkich stałoby się zbyt nużącem.

Sforza przywiozła ze sobą mnóstwo klejnotów i bogatych sprzętów w kufrach, zdobnych w złocenia i malowania pachnącemi farbami, i w szkatułach ze słoniowej kości i drzewa cyprysowego. Małżeństwo zapowiadało się szczęśliwe, ale Anna była chorowitą, a Don Alfonso za młody, żądny miłosnych stosunków i zanadto jeszcze niesforny, aby spokojne prowadzić życie. Szczęścia więc nie było, zwłaszcza że Anna nie miała dzieci, a po sześciu latach pożycia swego z Alfonsem w r. 1497 umarła. Z mężem musiała bolesne przechodzić chwile, na kilka miesięcy bowiem przed jej śmiercią zapisał słynny wenecki kronikarz, M. Sanuto, w swym dzienniku wiadomość, że Don Alfonso pozwolił sobie w Ferrarze na bardzo śmiały wyskok młodzieńczej fantazji i jednego dnia ukazał się na ulicach Ferrary prawie zupełnie nagi, otoczony kilkoma towarzyszami rozpusty. Wiemy zresztą z jego rachunków, że były tam skrzętnie zapisywane wydatki «per Venere lasciva a w swem «Studio» porozwieszał obrazy Cosima Tury, przedstawiające nagie kobiece postacie, drażniące zmysły. Nie wykraczał on zresztą w tej mierze od zwyczajów innych swych książęcych rówieśników, których życie płynęło wśród bujnych wad Renesansu.

»,

We dwa lata po ślubie swego syna z Anną Sforzą umarła w roku 1493 Eleonora Aragońska, a nagła jej śmierć dała powód do rozmaitych niepodobnych do prawdy pogłosek, że Ercole ją otruł, tudzież, że ona chciała męża poprzednio pozbawić życia w podobny sposób. Otrucia w książęcych rodach były wmwczas czemś tak zwykłem, że publiczność w każdym prawie nagłym wypadku śmierci wietrzyła zbrodnię. Historja dworu w Ferrarze nie przekazała nam jednak żadnych poszlak, któreby kazały wierzyć w owe wieści o otruciu Eleonory, owszem księżna żyła w szczęśliwem jak na owe czasy małżeństwie i powszechnie była szanowaną. Cnoty jej opiewało sporo literatów, a pomiędzy poezjami, które dworscy rymotwórcy wydali na cześć zmarłej, na największą jeszcze uwagę zasługuje wiersz Tita Strozziego, z którego przebija szczery żal za księżną.

IV

Ercole nie był wprawdzie tak wykształconym jak Leonello, ale bez porównania więcej zajmował go ruch literacki, aniżeli Borsa, który tylko myślał o swych tytułach, o koniach i o polowaniu. Już to wiązało Ercola z literatami, że namiętnie lubił teatr i muzykę i na swym dworze chciał mieć najświetniejszą scenę w całych Włoszech. W późnym już wieku, schorowany, cierpiący, kazał sobie przygrywać Wincentemu z Modeny, słynnemu muzykowi, na klawicymbale. Eleonora więcej niż Ercole była zamiłowaną w literaturze, a nadto wyniosła z Neapolu tradycję uświetniania książęcego dworu kołem artystów i poetów. Za panowania też Ercola I i Eleonory dwór ferraryjski należał do najgłośniejszych ognisk literackich we Włoszech i bezsprzecznie wywarł wielki wpływ na rozwój idei późniejszych czasów Odrodzenia.

Około ferraryjskiego dworu grupowały się też bardzo zajmujące osobistości. Przedewszystkiem Tito Vespasiano Strozzi (1422—1505), któregośmy już jako młodzieńca spotkali w otoczeniu Leonella. Borso także bardzo go lubił i cenił i ożenił z Domicellą, bogatą sierotą po jeneralnym kapitanie wojsk swoich, hrabi Gwidonie Rangone, i wyszczególniał przy każdej sposobności. W r. 1470 ofiarował mu złotą szpadę rycerską, w r. 1471 wziął go ze sobą do Rzymu, gdzie kole-gjum kardynałów, chcąc się przypodobać nowemu księciu, uwieńczyło poetę wawrzynem. Estowie, podobnie jak inni tyrani Odrodzenia, starali się przywiązywać do siebie emigranc-kie rody, które, z wdzięczności za dany przytułek, wierniej im służyły aniżeli rody miejscowe. Strozzowie wyszczególniali się zresztą niepospolitemi zdolnościami, a dość powiedzieć, że w r. 1422 było aż trzech członków tego rodu posłami rozmaitych państw przy weneckiej Signorii: Palla Strozzi reprezentował tam rzeczpospolitą florentyńską, Uberta wysłał margrabia mantuański, a Giovanniego, ojca Tytusa Wespazjana, margrabia Ferrary.

Z Borsem i Ercolem łączyły zresztą Tytusa wspomnienia młodości, mieli oni tego samego nauczyciela, Guarina, Tito był tylko dziewięć lat starszy od Ercola, więc jeszcze «zielone» z nim przepędzał lata. Zwracając się w jednym ze swych wierszy do księcia, mówi Strozzi:

Cujus ego tecum viridi nutritus in aevo.

Ercole, również jak Borso, wysoko cenił Strozziego i używał go także do służby publicznej. W r. 1473 należał Tito do orszaku, który wyruszył do Neapolu po Eleonorę, później zaś został gubernatorem Rovigo i całej Polesiny, a w wojnie z Wenecją zajmował ważne stanowisko. Posłował także do papieża Inocentego VIII, aż wreszcie już w późnym wieku, w siedmdziesiątym szóstym roku życia, został prezesem dwunastu Savich. Oprócz wspomnień młodości wiązały Tita z Bor-sem i Ercolem i wspólne upodobania. Był on również jak obydwaj książęta namiętnym myśliwym. Lasy około Racano, gdzie Tito często w lecie mieszkał, pełne były jeleni, dzików, zajęcy i różnorodnego ptactwa. Miał on słynne psy do polowania, które aż z Tracji sprowadzał, a sokoły i jastrzębie sam umiał wybornie wprawiać do łowów. Jednego sokoła, Bagarina, kazał wymalować Cosimowi Turze i napisał do ulubionego ptaka wiersz łaciński. Tito rozkoszował się sielanką, oprócz Racana miał jeszcze trzy wille na wsi, z których dwie Borso mu darował. W willi Quartisano gromadził bibljotekę. Syn Tita, Ercole Strozzi, także poeta, opisywał wierszem, jak ojciec w tych willach czas przepędza, jak o konie i bydło się troszczy, jak się gospodarstwem zajmuje, a przytem czyta grube księgi i poezje pisze.

Sub lucemque toro exurgit, dumque aspera mollit

Pectora, nunc libros versat, nunc carmina condit,

Nec sinit in cessum labi irrevocabile tempus.

Tito był chyba najznakomitszym łacińskim poetą owych czasów, a gdyby był pisał po włosku, byłby się stał jednym z pierwszorzędnych poetów Odrodzenia. Łacina jego trochę blednie wobec łaciny Pontana i Poliziana, którzy władali prawie tak łacińskim językiem jak żyjącą mową. Łacina i dwo-ractwo zabiły jego talent. Nie brak mu było bowiem wielkiego poczucia piękności przyrody, nie brak zmysłu spostrze-gawszego w oddawaniu współczesnych wypadków, a przede-wszystkiem miał wiele poetycznego zapału, przebijającego się nawet w epigramach, które pisał jako ośmdziesięcioletni starzec do Lukrecji Borgii.

Po śmierci Guarina stał on na czele humanistów w Fer-rarze, był zagorzałym przeciwnikiem wprowadzania do literatury włoskiego języka, a nawet historje swoich amorów spisywał tylko po łacinie. Poezje jego po większej części erotyczne, ale ta erotyka przeznaczona była na wywołanie poklasku podobnych mu humanistów, a nie na to, aby ją rozumiały kobiety, w których się kochał. Nie szczera spowiedź gorących uczuć, ale miłość na pokaz.

Na wyścigach w Ferrarze, na wiosnę 1441 r., poznał on, dziewiętnastoletni wówczas młodzieniec, prześliczną dziewczynę o złotawych włosach, którą Anthią nazywa. Do niej napisał cały cykl elegij, które wyszły pod tytułem «Erotica», i należały do jego najznakomitszych utworów. Wiersze jednak pisać o kochance, tak jak czuł i myślał, uważał uczeń Guardia poniżej swojej godności, więc pożyczył, co się tylko dało, obrazów i zwrotów z jakiegoś greckiego romansu Kseno-fonta z Ephesos, a nawet swej Ferraryjce, której zapewne było na imię Marja albo Bettina, dał nazwę starożytnej bohaterki. W Anthi, Bettinie musiał się jednak kochać jeszcze ktoś inny, potężniejszy od Strozziego, komu młodzieniaszek był nie na rękę, kazano więc zakochanemu łacinnikowi wyjechać z Ferrary. Zdaje się, że i Anthia przeniosła się do Florencji, więc Tito mógł po niejakim czasie znowu do Ferrary powrócić. Owocem młodzieńczej miłości były tylko ele-gje, Anthia nie odwdzięczała się wzajemnością Strozziemu za łacińskie wiersze, których zapewne nie rozumiała. Łacina osłaniała tam zresztą bardzo zmysłowe i nieprzyzwoite ustępy. Zbiór tych poezyj wydał później Strozzi w książce, którą poświęcił Lukrecji Borgii, co mógł uczynić bez obrażenia uczuć przyzwoitości księżnej, gdyż Lukrecja także po łacinie nie rozumiała.

Strozzi należał do typu dworzan noszących się zawsze z kadzielnicą. Każda sposobność była mu pożądaną, aby pisać wiersze z pochlebstwami dla księcia i książęcej rodziny. Zaślubiny Alfonsa z Anną Sforzą, śmierć Eleonory, przybycie Lukrecji Borgii do Ferrary, nawet rzadkie w r. 1443 zjawisko zamarznięcia Padu, dawały mu do tego pożądany powód. Na powitanie Borsa pisał raz, że gdy książę przyjeżdża, niebo się rozjaśnia, burze się uspokajają, i ziemia okrywa się świeżą zielenią; do niego udawano się po wszelkie możliwe okolicznościowe wiersze, nawet po napisy na budowlach, które książęta stawiali. Oczywiście, że pochlebstwo przybiera w jego wierszach często dość dziwaczne porównania i obrazy. Lew afrykański, którego Borso ma w swym zwierzyńcu, naśladuje zawsze swego pana, gdyż nie rzuca się nigdy na słabsze od siebie stworzenia, na psa albo zająca, ale mierzy swą siłę z bawołem, niedźwiedziem albo dzikiem. Niestety jednak lew niebawem zaprzeczył twierdzeniom poety, rozdarł bowiem małą córeczkę ogrodowego strażnika, która mu jeść dawała. Na cześć Ercola nazwał Tito swego pierworodnego syna także Ercolem, ale jak zobaczymy, książęca rodzina wywdzięczyła mu się za to pochlebstwo w podobny sposób, jak lew córce strażnika.

Tito ożenił się dopiero w czterdziestym piątym roku życia, miał więc czasu poddostatkiem, aby oprócz do Anthii pisać jeszcze wiersze do innej blondynki, której także dał greckie imię, Phylloroé. Strozzi bardzo był zakochany w tej Ferraryjce, mieszkającej w jakiejś willi nad brzegami Padu, którą opisał w poetyczny sposób. Właściwie był to, według wiersza Tita, stary, bluszczem opleciony domek, z freskami świętych, zwietrzałemi od deszczów. Krył on się wśród drzew, obok stała kaplica poszarpana u dołu wylewami Padu, a wpo-bliżu orał miejscowy kapelan swe chude pole wypożyczo-nemi końmi. Phylloroé żyła niedługo, padła ofiarą panującej w Ferrarze zarazy, a poeta szczerze odczuł jej stratę.

Oprócz erotycznych poezyj zaczął Tito pisać poemat na cześć Borsa, którego wszakże nie dokończył, gdyż po śmierci tego protektora czuł się w obowiązku układać wiersze na cześć jego następcy.

Publiczne urzędy piastował Tito dopiero w późniejszym wieku. Jako namiestnik Polesiny nabawił się uporczywej febry, a nie mogąc się wyleczyć, podyktował swemu służącemu wiersz błagalny do św. Bellina, patrona diecezji Adria-Bovigo, aby go od tej ciężkiej choroby uwolnił. Po wyzdrowieniu umieścił przez wdzięczność dla świętego biskupa pamiątkową tablicę na jego grobie. Naczelnikiem Savich został w najtrudniejszych czasach, w r. 1497, kiedy weneckie żołdactwo pustoszyło ziemie ferraryjskie, kiedy powtarzające się trzęsienie ziemi rzucało postrach na ludność, a morowa zaraza w straszny grasowała sposób. Jak tylko klęski ustały, książę, pomimo powszechnej biedy, wydawał pieniądze na zbytkowne budowle, na świetne festyny i polowania. Celem załagodzenia ran, które wojna krajowi zadała, nic się pod względem ekonomicznym nie robiło, gdyż stary już książę spuszczał się na Opatrzność i tylko urządzał nabożeństwa na pomyślność ludu, a w r. 1500, w czasie obawy tureckiego napadu, zamiast ubezpieczać ujścia Padu, kazał codziennie procesjom przechodzić ulicami i modlić się o odwrócenie grożących nieszczęść. Ludność tak była wyniszczoną podatkami i ciągłemi Przechodami wojsk francuskich, że nowych ciężarów znosić już nie mogła, więc nienawiść zwracała się przeciw rządowi Strozzi jako najwyższy urzędnik państwa, więcej dbający o księcia i o dwór aniżeli o kraj cały, stał się jedną z najbardziej znienawidzonych osobistości. Zwano go «ludożercą», mówiono, że messer Tito gorszy od samego djabła «e’ peggio voluto dal Popolo, che non e’ il Diavolo». Być może, że przyczyną tej nienawiści było i przekonanie, że Tito głównie namówił Ercola do założenia nowej części miasta «Terra nuova», «Addizione Ercolea», która niesłychane sumy pochłaniała.

Tito wyrobił sobie u księcia, że tenże mianował jego młodego jeszcze syna, Ercola, w r. 1498 pomocnikiem sędziego de’ dodici Savi, a nawet niebawem zastępcą ojca. Ludność Ferrary bardzo tą protekcją się gorszyła, wskutek której najważniejszy urząd w państwie stawał się prawie dziedzicznym.

Tito przeżył Ercola I, umarł w pół roku po księciu, 30 sierpnia 1505, wskutek morowej zarazy. Jeszcze dwudziestego stycznia tegoż roku przybył ze swej posiadłości Ro-cano do Ferrary, aby spełnić powinność swego urzędu, być przy łożu śmierci Ercola, oddać buławę książęcą i miecz Alfonsowi i ogłosić go prawym następcą tronu.

Portretu Tita nie mamy, w medjolańskiej Brerze przechował się tylko medal z napisem «Titus Strozius», przedstawiający popiersie silnego mężczyzny w berecie na głowie, o rysach dość twardych i pospolitych.

Srozzi należał na dworze esteńskim do literatów «in floribus», ale oczywiście więcej było poetów «in herbis», którzy musieli się zadowalniać daleko skromniejszym, a często bardzo smutnym losem. Wymienić pomiędzy tymi ostatnimi wypada Pandolfa Collenuccia (1449—1504), który żywił się jak mógł po różnych dworach: w Bolonji, w Pesaro, we Florencji, ale najdłużej w Ferrarze. Dla Ercola I tłumaczył on «Amfitrjona», przedstawionego w r. 1487 w Ferrarze, i jemu poświęcił słynną swą obronę Plinjusza przeciw brutalnym zarzutom Niccola Leonicena, lektora matematyki i filozofji w ferraryjskiem Studio. Książę używał go też jako posła do cesarza Maksymiljana i do papieża Aleksandra VI. I inni książęta włoscy powierzali mu jako człowiekowi gładkiemu rozmaite dyplomatyczne misje, ale chudy poeta nie zawsze dobrze wychodził na tych poleceniach. W r. 1488 wtrącił go Sforza z Pesaro za jakieś polityczne przewinienie na piętnaście miesięcy do więzienia, a następnie skazał na wygnanie. W roku 1504 pozwolił mu tyran powrócić wprawdzie do Pesaro, ale tylko poto, aby go na nowo uwięzić i z powodów sympatji do księcia Valentina zamordować.

Collenuccio pisał rozmaite dzieła, między innemi religijną komedję «Commedia de Jacob et de Joseph», tudzież książkę historyczną «Compendio della storia del regno di Napoli». Ale najznakomitszym jego utworem była «Canzone alla morte», która wyraża głęboki smutek człowieka poniewierającego się po dworach, nie znajdującego nigdzie spokoju i widzącego w śmierci jedyną ucieczkę przed prześladującym go losem. Wiersz ten zawiera dużo poetycznej siły, dużo zbolałego uczucia, a rzecz szczególna, że poeta nie widzi powodów swych smutków w zepsuciu społeczeństwa, ale w samej naturze, która człowieka chyba nato stworzyła, aby go nękać od kolebki do grobu.

Questa acerba matrigna

Natura, in tanti mal questo sol bene

Pose per pace, libertade e porto:

A’ più savi diporto,

Che ’l fine attendon delle mortai pene.

Wielce charakterystyczną postacią, uzupełniającą niejako życie dworskie za czasów Ercola I, był jego brat, kardynał Hipolit d’Este, w całem tego słowa znaczeniu renesansowy magnat kościelny, otoczony licznym orszakiem dworzan

7*

i uczonych, do którego literackiej «służby» przez jakiś czas i Ariost należał.

Hipolit urodził się 20 lutego 1479 jako trzeci syn Ercola I i Eleonory Aragońskiej, a ojciec przeznaczył go od dziecka na kardynała, jeżeli nie na papieża. Siedmioletni też malec otrzymał już tonsurę w Ferrarze, i zaraz go ubrano w księżą sutannę, a rok jeszcze nie upłynął od tej uroczystości, jak dzieciak został już arcybiskupem Granu i prymasem Węgier. Ciotka jego bowiem, Beatryce Aragońska, wyszła zamąż za Macieja Korwina, króla węgierskiego, a stąd można protekcja. Papież Inocenty VIII trochę się opierał tej w dziejach Kościoła niesłychanej nominacji, ale mimo to po roku zatwierdził ją pod warunkiem, że chłopak dopiero później otrzyma konsekrację. Ośmioletni więc Hipolit d’Este wybrał się do Węgier w otoczeniu stu pięćdziesięciu dworzan i rycerzy, wioząc pomiędzy swojemi pakunkami także «Eneide» Wirgiljusza, a jako nieodrodny Este i komedje Plauta.

Z lat siedm przebywał młody dygnitarz w Węgrzech, gdzie starsi duchowni sprawowali za niego obowiązki kościelne, on zaś ćwiczył się w polowaniu na dziki i jelenie, a w wolnych chwilach czytywał Eneidę i rycerskie romanse. To wszakże nie przeszkadzało, że szybko szedł po szczeblach rzymskiej hierarchji, gdyż papież Aleksander VI zamianował go w roku 1493, w czternastym roku życia, kardynałem.

Arcybiskupstwo w Granie przynosiło wprawdzie trzydzieści tysięcy dukatów dochodu, ale połowę tej sumy trzeba było oddawać na utrzymanie milicji biskupiej, a co więcej, musiał Hipolit jako prymas Węgier rezydować w przybranej ojczyźnie. Do tego oczywiście nie miał ochoty, gdyż tęsknił do Włoch ojczystych. Z radością też zamienił arcybiskupią stolicę węgierską na arcybiskupstwo w Medjolanie, przynoszące pięć tysięcy dukatów dochodu, którem go Ludwik Moro obdarzył, i wrócił w r. 1496 do Włoch, pozostając nadal tytularnym tylko biskupem Granu. Całe życie był wdzięczny Sforzy za umożliwienie mu powrotu do ojczyzny, jak to poświadcza Ariost w swym Rolandzie.

... Ora in pace a consiglio con lui siede,

Or armato con lui spiega i colubri;

E sempre par d’una medisima fede, O ne’ felici tempi o nei lugubri: Nella fuga lo seque, lo conforta Nell’ aflizion gli è nel periglio scorta.

(XLVI. 94.)

Po śmierci Korwina Beatryce Aragońska musiała opuścić Węgry, przybyła do Ferrary, a Hipolit odprowadzał swą ciotkę i protektorkę do Neapolu. To wczesne zaprawianie się do piastowania wysokich godności i zajmowanie się sprawami publicznemi wyszło Hipolitowi na dobre, wyrobił się bowiem na znakomitego męża stanu, pomagał Ercolowi swą radą, i książę używał go też później do rozmaitych dyplomatycznych misyj. On to stał na czele poselstwa, które jeździło do Rzymu po Lukrecję Borgię, on jej wręczał pyszne podarunki imieniem swego brata. Aleksander VI wywdzięczył mu się za owe uprzejmości i trudy, darował mu pałac w Rzymie i nadal arcybiskupstwo w Capui. Za Juljusza II, zawziętego nieprzyjaciela Estów, stanowisko jego jako kardynała było bardzo trudne, wrócił więc na jakiś czas do Węgier. Wtedy to chciał Ariosta zabrać ze sobą, ale poeta, jak zobaczymy, nie miał ochoty towarzyszyć kardynałowi. Z Węgier jeździł Hipolit na ślub Bony do Krakowa w r. 1518 ze wspaniałym orszakiem kanoników i dworzan w trzysta sześćdziesiąt siedm koni. Przybywał on wtedy do Polski jako legat papieski, przywożąc dla króla Zygmunta breve z życzeniami od Leona X. Wskutek jednak nieporozumień w kwe-stji ceremonjału z Prosperem Colonna, opiekunem i niejako ochmistrzem Bony w czasie jej podróży, nie wziął udziału w uroczystości koronacyjnej i z pewnem niezadowoleniem powrócił do Węgier po dwutygodniowym pobycie w Krakowie.

Castiglione pisze o kardynale, że należał do najbardziej zajmujących w jego czasach osobistości: w zachowaniu się, w mowie, w ruchach pełen szlachetności, mimo swych lat młodych tak się wydawał poważnym, że nawet pomiędzy najstarszymi prałatami zwracał na siebie uwagę. W obcowaniu z mężczyznami i z kobietami wszelkiego stanu, w uśmiechu, w grze nawet tak był ujmującym, że każdy, kto się do niego

zbliżył, ulegał jego urokowi. Przytem nie brak mu było osobistej dzielności i odwagi, a w interesach okazywał nadzwyczaj dużo zręczności. Hipolit lubił muzykę jak wszyscy Esto-wie, grywał na violi, miał zawsze na swym dworze najznakomitszych artystów; literatów gromadził około siebie, może więcej dla utrzymania splendoru domu aniżeli z osobistych sym-patyj, przynajmniej takby się okazywało z jego stosunków do Ariosta, o których później pomówimy. Uchodził jednak za człowieka wykształconego, a że lubił czytać, świadczy o tem zwyczaj zabierania ze sobą mnóstwa książek, jak tylko się w podróż wybierał.

To były zalety gładkiego kardynała, ale i wad miał on niemało. Gwałtowny, dumny, mściwy, z powodu jakiejś urazy kazał w Ferrarze obić papieskiego posła, a obawiając się gniewu ojca, uciekł czem prędzej do Mantui, do swego szwagra Franciszka Gonzagi. O rzeczy religijne zupełnie się nie troszczył, pomimo że biskupstwa i opactwa, które mu nadano, przynosiły rocznego dochodu przeszło czterdzieści siedm tysięcy talarów. Nie z własnej woli został duchownym, więc też zupełnie świeckie życie prowadził i słynął ze swych miłosnych stosunków. Znanym był jego romans z Sancią, żoną Joffra Borgii; opowiadano sobie o jego słabostkach dla jakiejś Weroniki, kobiety z ludu, rodem z Brescii; w Ferrarze Dalila Putti liczyła się do jego licznych kochanek. Miał też córkę naturalną, Elżbietę, której dał dziesięć tysięcy posagu i dobrze wydał zamąż, za Giberta Pio.

Kardynał umarł w Ferrarze w r. 1520 i w tamtejszej katedrze został pochowany.

VI

Im dalej w lata, tem więcej stawał się Ercole I mistykiem, odbywał ciągle pielgrzymki lub posyłał exvota do miejsc cudownych: do Loretto, do św. Mikołaja w Bari, do Santa Maria dell’ isola di Tremiti, chciał nawet jechać do San Giacomo di Galizia, ale papież był przeciwny tej podróży. W nowej części miasta stawiał coraz to nowe kościoły, z wielką szkodą sztuki, fundusze bowiem rozdrabniały się na nowe budowle, których najczęściej nie można było ani dokończyć ani artystycznie ozdobić. Za przykładem księcia szli prywatni fundatorowie, budowali kościółki małe, niepokaźne, źle uposażone, będące na przyszłość tylko ciężarem ubogiej ludności. Zakony pomnażały się ze szkodą społecznego ustroju. Niewielka stosunkowo Ferrara miała przeszło sto kościołów, z pomiędzy których znacznie większa część połączona z zakonami. Ludność nie była już w stanie wyżywić tylu mnichów, a zazdrość i zawiść pomiędzy samemi zakonami z jednej, a pomiędzy zakonami a duchowieństwem świeckiem z drugiej strony, zawiść o chleb powszedni, wpływała szkodliwie na powagę duchowieństwa i przynosiła ujmę religji.

Do jakiego stopnia wybujały w tej mierze marzenia Ercola, świadczy dość zabawne staranie się księcia o sprowadzenie do Ferrary dominikanki, siostry Łucji da Narni, która, nie znalazłszy szczęścia w małżeństwie, wstąpiła do zakonu i zasłynęła z wielkiej pobożności. Opowiadano sobie o niej, że w dwudziestym roku życia pojawiły się na jej dłoniach takie stygmaty, jakie miała Katarzyna Sieneńska, i że co czwartek się krwawiły. Zakonnica ta żyła w klasztorze w Viterbo, a Ercole pozazdrościł sławy tej mieścinie, że miała w swych murach tak świętą kobietę, a nadto w swej zabo-bonności sądził, że sprowadziwszy Łucję do Ferrary, sprowadzi tern samem błogosławieństwo Boże na swój kraj i na swoją rodzinę. Książę pozyskał więc matkę Łucji, Gentiline, i wuja jej, Antonia Mei, mieszkających w Narni, zakonnicy zaś samej obiecał wybudować osobny klasztor w Ferrarze, jeżeli się tam przeniesie. Siostra Łucja miała też wielką ochotę dostać się do Ferrary, ale cała ludność Viterba była temu przeciwną, obawiając się, aby z wyjazdem mniszki klęski nie spadły na miasto. Antonio Mei, który głównie całą intrygę prowadził, przekonał się niebawem, że Łucji nie da się otwarcie wywieźć z Viterbo, postanowił więc uprowadzić ją podstępem. Umówiwszy się z zakonnicą, przyjechał do niej w przebraniu posłańca z listem z Narni, donoszącym, że matka Gentilina umiera i że ją chce jeszcze raz widzieć przed śmiercią. Dostał się do klasztoru o północy, aby z Łucją omówić cały plan ucieczki, nieszczęściem jednak druga zakonnica podsłuchała rozmowę i zaraz pobiegła uwiadomić miejską władzę o całej intrydze. Signori kazali natychmiast uwięzić Antonia, przyprowadzić go na ratusz, a biedak miał niemało trudności, zanim go na wolność wypuszczono. Zręczny wujaszek pozyskał sobie jednak tymczasem spowiednika Łucji, któremu się zwierzył ze swemi dalszemi zamiarami, i kazał mu polecić mniszce, aby podobnie jak dotąd, chodziła zawsze na nabożeństwo do S. Maria della Quercia, kościółka położonego za murami miasta. Do Ercola zaś napisał, aby mu przysłał do Narni dwudziestu czterech konnych łuczników, a nadto spokojnego konia dla mniszki. List powiózł do Ferrary Giannino, służący księcia, który był od początku wtajemniczony w całą sprawę. Ercole uczynił zadość żądaniu Antonia, a w dzień św. Szczepana r. 1498 wyjechał z Modeny mały oddział balestrierów pod dowództwem Aleksandra da Fiorano, miał dotrzeć do Orte, a stamtąd w nocy zbliżyć się na dwie mile do Viterbo i w ukryciu poza drzewami czekać aż do drugiej godziny po południu. Fiorano zastosował się do rozkazu i z Orte wysłał na miejsce, kędy miała przechodzić zakonnica do S. Maria della Quercia, czterech dzielnych ludzi i dwie kobiety dla jej towarzystwa, a sam z resztą łuczników czekał zdaleka. Rzecz się jednak nie udała, wysłańcy zastali wpobliżu powyższego kościółka tylko spowiednika siostry Łucji, który im powiedział, że w magistracie musiano się dowiedzieć o zamiarach zakonnicy, albowiem nie wypuszczono jej z murów miasta i kazano wrócić do klasztoru. Co gorsza jednak, jakiś pasterz, spostrzegłszy obcych ludzi zbrojnych koło S. Maria della Quercia, pobiegł do miasta, narobił hałasu i tak ludność przestraszył, że zaczęto bić w dzwony na alarm. Mieszkańcy miasteczka uwiadomieni już o zamierzonej wyprawie ferraryjskich łuczników i przygotowani do oporu, w jednej chwili zebrali się za murami, a wkrótce dwieście konnych wypadło z miasta i otoczyło Fio-raniego z garstką jego ludzi. Wysłaniec ferraryjski nie łatwo wytłumaczył napastnikom, że nie miał żadnych złych zamiarów, że wracał z Rzymu i że tylko kilku jego żołnierzy i dwie kobiety, należące do towarzystwa, udało się do S. Maria della

Quercia, aby się pomodlić. Viterbianie nie uwierzyli wprawdzie tym wymówkom, ale pozwolili Fioraniemu dalej jechać, oświadczając, że to, co się księciu posiadać spodobało, i im się mieć podoba, radzą więc, aby Ercole zaniechał swoich fantastycznych planów, w przeciwnym bowiem razie postępować z nim będą jak z nieprzyjacielem miasta.

Gdy się w ten sposób cały plan uprowadzenia zakonnicy nie udał, pojechał Fiorano do Rzymu, aby tam z pomocą kardynała d’Este w inny sposób dopiąć celu, na którym księciu tak bardzo zależało. Kardynał polecił sprawę mon-signorowi Felino, sekretarzowi Aleksandra VI, który się nią gorąco zajął i niebawem wyrobił u papieże breve do prio-rów miasta Viterbo, grożące im niełaską papieża, jeżeli nie pozwolą siostrze Łucji wyjechać do Ferrary. Nadto nakazał Aleksander VI prokuratorowi zakonu dominikańskiego, aby rzecz ułatwił. Te papieskie rozkazy nie na wiele się jednak przydały, mieszkańcy Viterbo nie chcieli o tern słyszeć, aby siostra Łucja ich mury miała opuścić, i krótko odpowiedzieli, że zakonnicy nie wydadzą. To nieposłuszeństwo zaczęło gniewać rzymskich prałatów, a kardynał d’Este skłonił papieża, że wysłał ponowne rozkazy grożące klątwą priorom w Viterbo, jeżeliby śmieli nadal zatrzymywać siostrę Łucję. Ale z ludnością zabobonnej mieściny sprawa łatwą nie była, kilku prio-rów udało się do Rzymu i oświadczyło kardynałom, że lud w Viterbo pod żadnym warunkiem nie pozwoli na wyjazd zakonnicy i że siłą się oprze wszelkim zamiarom jej uprowadzenia, tern bardziej, że siostra Łucja, jak mówili, sama jest przeciwną przeniesieniu się do Ferrary. Sprawa więc się zaostrzała, zwłaszcza, że Ercole I list za listem pisał, to do kardynała d’Este, to do sekretarza papieskiego, Felina Sandei, aby rzecz prowadzili «sino alla desiderata expeditione». Ercole do tego stopnia się zawziął, że chcąc papieża dobrze usposobić, posłał mu czem prędzej trybut roczny z Ferrary i kazał w Rzymie pieniędzy nie szczędzić, gdyż Fiorano się skarżył, że tam za wszystko trzeba płacić «perche’ ogni cosa vai donari qua». Fiorano zaniósł trybut papieżowi, a Aleksander bardzo go dobrze przyjął i cieszył się z pieniędzy, mówiąc «quantunque tardi, sempre bene».

związek studentce architektur

.kzy AKADEMII GÓRNICZE

sa/ KRAKOWIE

Podczas gdy starania te w Rzymie czyniono, jakiś frate Timoteo z Modeny, chcąc zrobić księciu niespodziankę, na własną rękę postanowił wykraść siotrę Łucję z Viterbo, sądząc, że jej spowiednik dopomoże mu do przeprowadzenia tego zamiaru. Zamiast ułatwić sprawę, zakonnik jeszcze rzecz zepsuł, gdyż spowiednik nie chciał się więcej mieszać do niebezpiecznego przedsięwzięcia, a nowy zamach księcia Ferrary się rozgłosił. Dlatego też Ercole I kazał z pomocą inkwizytora ferraryjskiego uwięzić brata Timotea, jak tylko powrócił do Ferrary, z powodu, że przedsięwziął kroki imieniem księcia, do których nie był upoważniony.

Tymczasem siostra Łucja się niecierpliwiła, chciała w życiu jakiejś odmiany, opuściła więc z czterema przyjaznemi jej zakonnicami klasztor i zamieszkała w domu swoich krewnych w mieście, oświadczając, że pod żadnym warunkiem nie zostanie w Viterbo, gdzie jej tyle przykrości sprawiają, i że raczej da się zabić, aniżeli powróci do dotychczasowego klasztoru; matce zaś i wujowi poleciła, aby zapewnili księcia, że trwa w swym zamiarze pojechania do Ferrary, a nawet w jednym liście, bardzo niepoprawnie pisanym, tłumaczyła się Ercolowi, że dotąd wprawdzie zmuszoną była bawić w Viterbo, ale że najgorętszem jej życzeniem jest rozstać się z tym ciemnym ludem «separarsi da questo populo ignorante». Starszyzna w Viterbo natomiast oświadczyła, że raczej zamorduje upartą zakonnicę, aniżeli ją wypuści z miasta. Fiorano nie tracił jednak w Rzymie nadziei, że spełni wolę księcia, i drażnił prałatów, że nie mają dość powagi i siły w posiadłościach Kościoła, do których Viterbo należało, aby zapanować nad jedną marną kobietą »ad avere una femminuccia». Sprawa stała jednak nie najlepiej, gdyż papież znudzony tą wojną o zakonnicę, oświadczył, że nie chce siłą zmuszać ludu z Viterbo do jej wydania.

Niespodziewanie jednak książę pozyskał w samem Viterbo bardzo pożytecznego i silnego sprzymierzeńca. Tamtejszy podesta, niejaki Antonio, kazał potajemnie oświadczyć Ercolowi, że jeżeli książę przyrzeknie zamianować go podestą Ferrary, to on gotów rzecz tak przeprowadzić, że siostra Łucja wydobędzie się niebawem z Viterbo. Przezorny dy-

gnitarz prosił jednak, aby mu Ercole naprzód przysłał dekret nominacji, w którymby powyższy warunek był wyrażony. Książę przystał na to i kazał mu wręczyć odpowiednie pismo. Odtąd intryga szybko się rozwijała, wuj z Narni miał w jakiejś winnicy schadzkę z Łucją i ułożył się z nią, że na trzynastego kwietnia wszystko przygotuje, aby ją z miasta niepostrzeżenie wykraść. Całym spiskiem kierował sekretarz papieski, Felino Sandei, który nawet sam pojechał do Yiterbo i tam w porozumieniu z podestą ucieczkę siostry Łucji przygotował. Plan też udał się wybornie, zakonnicę włożono niepostrzeżenie do kosza przykrytego jarzynami i bielizną, kosz przywiązano na mulicę i powierzono ją przekupionemu poganiaczowi, który cenny ów skarb z miasta wyprowadził i szczęśliwie do Narni, od domu matki zakonnicy dostawił. Książę uwiadomiony o tern, że siostra Łucja jest już w Narni, wysłał natychmiast po nią zbrojną eskortę i nareszcie miał ją w Ferrarze. Najbardziej uszczęśliwionym z wyniku całej sprawy był może frate Timoteo, którego książę uwolnił z więzienia, a w nagrodę przebytych tam niewygód, wystawił mu świadectwo, że się w lochach sprawował, jak na dobrego zakonnika przystoi.

Siostra Łucja została przełożoną nowego klasztoru, tak jak jej Ercole przyobiecał, sprowadziła nawet do Ferrary swego spowiednika, Krzysztofa da Viterbo, ale szczęśliwą na swem nowem stanowisku nie była, a nawet pragnęła nieraz, jak zobaczymy, powrotu do swego dawnego klasztoru.

Ercolowi nie wystarczał jednak ów mistyczny blask, jaki nad Ferrara miała roztaczać siostra Łucja, zapragnął on później jeszcze siostry Colomby, słynnej z tego, «że żyła tylko eucharystją, którą jej anioł z nieba przynosił», i także sprowadził ową «cudowną» niewiastę. Jednem z głównych zajęć Ercola stało się pomnażanie zakonów, a rachunki dworskie wykazują, jak znaczne sumy na ten cel wydawano. Z dworskiej spiżarni prawie codziennie posyłano do klasztorów niezliczoną ilość ryb, jarzyn, wędlin, serów, ciast, cukrów i marynat. W czasie weselnych uroczystości Alfonsa z Anną Sforzą zwracali się Frati di Santo Spirito do zarządu dwór-

skiego, aby i oni mogli mieć swój karnawał «ad ciò possiamo etiam nui fare lo nostro carnevale».

Z tą hojnością wobec zakonów w rażącej sprzeczności stała bezwzględność, z jaką postępowano wobec prawdziwej nędzy pomiędzy ludem. Książęca kamera zabierała nawet łóżka i pościel za skarbowe należytości. W dzień ślubu Izabelli d’Este, z powodu powszechnej radości, uwolniono jakiegoś biedaka z więzienia, w którem był zamknięty za niezapłacone podatki, i oddano mu zasekwestrowane łóżko, gdy jednak dni weselne minęły, łóżko wróciło do fiskalnych magazynów.

Ercole z pewną zabobonną bojaźnią spoglądał na duchownych, a w szczególności na osoby, o których miał przekonanie, że są pod wpływem łask nadprzyrodzonych, lub że są obdarzone proroczym duchem. Temu usposobieniu przypisać także należy przyjazne stosunki, jakie go łączyły z Savonarola, który przecież jako młodzieniec wyszedł z zamku ferraryjskiego, rzucając nań przekleństwa i powtarzając słowa: «Heu fuge crudeles terras, fuge litus avarum». Wtedy to, w 1472 r., napisał on ową pamiętną kanzonę «De ruina mundi», która najlepiej wyrażała oburzenie, jakie panowało w jego duszy z powodu zepsucia panującego w kołach tamtejszego dworu. «Szczęśliwy, kto ze zdzierstwa żyje i kto się cudzą krwią karmi!» to był wynik jego poglądów na świat, który go otaczał:

Felice ormai chi vive di rapina!

E chi dell’ altrui sangue più si pasce.

Wobec tych wspomnień, jakie młody Savonarola wyniósł z Ferrary, tern bardziej uderza nader przyjazny stosunek późniejszego wszechwładnego mnicha we Florencji z Erco-lem. Ale książę Ferrary potrzebował niejednokrotnie politycznego poparcia Savonaroli, a nadto starał się o jego życzliwość z obawy przed człowiekiem wyższą łaską obdarzonym. Ercole skwapliwie czytywał każdą nową broszurę Savonaroli, a gdy się dowiedział, że groźny dominikanin napisał swoje «Compendium Revelationum», natychmiast starał się przez swego oratora o tę rozprawę w rękopisie, zanim będzie wydrukowaną. Zczasem stał książę do tego stopnia pod wpływem

dominikanina, że w r. 1496 chciał Ferrare zamienić na państwo religijne, urządzone według ideałów Savonaroli, i z wielką surowością narzucał ludności dwudniowe posty co tydzień, kazał odbywać procesje błagalne w sprawach politycznych kraju i uważał sobie za obowiąęek zaprowadzać rozmaite religijne zwyczaje. Aby zaś wpływać na moralność ludu, ogłosił z balkonu pałacu della Ragione edykt, iż surowo będą karane bluźnierstwa, sodomja, pożycie w związkach niemał-żeńskich i inne przekroczenia przeciw dobrym obyczajom. Wobec żydów zaostrzył dawne przepisy, przypomniał im obowiązek noszenia żółtego znaku na płaszczach, przymuszał ich nawet do słuchania kazań w katedrze i cieszył się, gdy po takiej kościelnej nauce jeden z nich prosił o przyjęcie na łono Kościoła katolickiego.

Savonarola był też bardzo zadowolony z Ercola, a posyłając mu swoją książkę «De simplicitate Christianae Vitae», wyraził nadzieję, «że ze względu na wielkie cnoty księcia, nauki w niej zawarte przyniosą mu nieocenione duchowe korzyści». Wobec posła ferraryjskiego wyrażał się Savonarola, iż zawsze prosi Boga, aby użyczał księciu swej łaski. Ercole też wytrwał w swych przyjaznych uczuciach dla florentyńskiego mnicha nawet w chwilach, kiedy tegoż fortuna chyliła się już ku upadkowi, i kiedy Rzym klątwę nań rzucił. Ujmował się gorąco za Savonarola i skłonił swego krewnego, Gian Francesca della Mirandola, do napisania jego obrony, która też wyszła z druku pod tytułem «Joannis Francisci Pici Mirandole Opusculum de sententia excomunicationis injusta pro Hieronymi Savonerolae viri prophetae innocentia».

ROZDZIAŁ SZÓSTY

MATTEO MAR JA BOJARDO

Bojardowie mieszkali w XIV wieku w Rubbierze, majątku położonym pomiędzy Modena a Reggio, i dopiero Mikołaj III d’Este nadał im górską mieścinę Scandiano wraz z należącemi do niej posiadłościami wzamian za Rubbierę. Źle oni na tej zamianie nie wyszli, Scandiano należało do największych «kluczów» w Ferraryjskiem. O jednym z Bojar-dów, o Bonifacym, opowiada kronikarz Salimbene, franciszkanin z XIII wieku, że zbrojnie najechał klasztor cystersów, S. Prospero di Reggio. Klasztorem rządził wówczas nadzwyczaj skąpy opat, który źle żywił swych mnichów. Kilku z nich zatem się zbuntowało i chciało się pozbyć skąpca, a na jego miejsce wybrać innego opata. W tym celu porozumieli się niezadowoleni z sąsiadem Bojardem, który w roku 1286 napadł na klasztor w czasie obiadu, opata wypędził i korzystając ze sposobności, zrabował, co się zrabować dało. Gdy jednak Bojardo się oddalił, opat wrócił do domu i postawił u bram klasztornych czterdziestu przychylnych sobie mieszczan z Reggio, którzy dzień i noc klasztoru pilnować mieli. Ale skąpiec nie dał obiadu strażnikom, a gdy ci głodni poszli do miasta, aby się pożywić, Bojardo ponownie przy-

był ze swoją drużyną i pomógł zbuntowanym mnichom, aby sobie wybrali nowego opata.

Ród Bojardów «Comites Scandiani et Casalgrande* był wierny Estom, dostarczał im kondotjerów, podestów i biskupów; Feltrino Bojardo należał do literackiego koła Leonella. Hrabiowie ze Scandiano brali udział we wszystkich prawie większych poselstwach, które Estowie, czy to do papieży, czy do innych panujących wyprawiali, i byli ozdobą dworu w Fer-rarze. Siostra Tytusa Wespazjana Strozzi wyszła za Giovan-niego Bojarda, a z tego małżeństwa urodził się w roku 1434 Matteo Maria Bojardo, największy poeta włoski w XV wieku, którego rycerski romans «Orlando Innamorato* przekazał nam ducha kultury dworów w dolinie Padu. Matteo Maria kształcił się w Ferrarze pod wpływem wuja Strozziego, więc nauczył się dobrze po łacinie i młodzieńcze swe lata spędzał w kole ferraryjskich humanistów. Po grecku nigdy dobrze nie umiał.

Scandiano miało wówczas dwóch właścicieli: ojca Mattea Marii, Giovanniego, i stryja Giulia Ascania, ożenionego z Kornelją Taddeą Pio z Carpi. Giovanni umarł w roku 1452, żona jego, z domu Strozzi, także już nie żyła, więc zarząd całego majątku objął Giulio Ascanio, bo Matteo Maria miał dopiero lat ośmnaście. Gdy jednak we dwa lata później umarł i Giulio Ascanio, musiał Matteo Maria Bojardo porzucić Fer-rarę i zająć się gospodarstwem. Mieszkał on wtedy z jakich lat jedenaście w Scandiano, i były to najszczęśliwsze czasy jego życia. Gubernatorem księstwa modeńskiego został w roku 1462 Ercole d’Este, który właśnie z Neapolu powrócił, gdzie przepędził lata młodości. Prowadził on w Modenie dwór bardzo świetny, równocześnie zaś mieszkał brat jego, Sigismondo d’Este, w Reggio, i także sporo przyjaciół około siebie gromadził. Na obydwu dworach bywał Bojardo często gościem, a osobliwie zbliżył się do Ercola, który go bardzo polubił.

Bojardo zapewne już w swych ferraryjskich czasach pisał wiersze, ale dopiero w Scandiano zasłynął jako poeta. Wpływ Strozziego jeszcze na nim ciążył, zaczął więc od łacińskich naśladownictw Wirgiljusza, od «Pastoraljów», w których śpiewał hymny pochwalne na cześć Borsa i Ercola. Na

szczęście jednak nie utonął w dworskiem pochlebstwie i w łacinie: siostrzeniec sprzeniewierzył się wujowi, zakochał się, miłość go uratowała.

Czwartego kwietnia r. 1469 były wyścigi i giostry w Reggio, Bojardo poznał tam wtedy ośmnastoletnią dziewczynę, Antonję Caprarę, poznał ją w chwili, kiedy, jak pisał, «miłość ulewnym deszczem padała ze wszystkich stron świata, rozweselając szlachetne serca i rozniecając słodkie płomienie..., kiedy kobiety w świątecznych strojach rozkoszowały się grą, tańcem i śpiewem, kiedy się wszędzie widziało wesołych kochanków, lud cieszący się i używający zabawy» *).

Była to dla Bojarda chwila szału, chwila, kiedy jedyna wielka miłość powstaje w sercu człowieka. U Włochów Odrodzenia rodziła ona, jeżeli nie cały «Canzoniere», to przynajmniej kilka sonetów. Dusza poetyczna Bojarda nie zado-walniała się wszakże sonetem, uczucie do Caprary trwało lat kilka, więc poeta wyśpiewał dla swej ukochanej spory «Canzoniere», który daje poznać całą skalę uczuć potężnej miłości. Poeta gorzał najpierw pragnieniami, następnie miał chwile szczęścia i zupełnej wzajemności, wreszcie przechodził bóle rozczarowania, gdyż Caprara w innym się zakochała i zapewne zamąż poszła. Zdaje się zresztą, że i zewnętrzne okoliczności przyczyniły się do zakończenia tego pięknego snu. Bojardo pojechał do Rzymu z Borsem, a przez ten czas An-tonja musiała oddać swe serce innemu, może młodszemu, gdyż Bojardo miał już lat trzydzieści siedm.

Krytycy włoscy spierają się, czy «Canzoniere» poświę-cony jest tylko Caprarze, czy także inne młodzieńcze miłostki Bojarda znalazły w nim swój wyraz. Jabym się przechylał do pierwszego zdania, gdyż Bojardo niejednokrotnie wyznaje, że

*) Piovea da tutti e cieli Amore in terra E ralegrava i’ anime gentili Spirando in ogni parte doicie foco

Le donne in festa, in alegrezza, in gioco, In danze peregrine, in dolci canti;

Per tutto leti amanti

Zente lezadre, e festigiar giocondo.

Caprara była jego najpotężniejszą miłością, a nawet powiada, że tylko dwa wielkie uczucia nim władały: przywiązanie do Ercola d’Este i miłość dla Caprary.

Doe cose fòr mia spene, e sono ancora:

Ercule 1’ una, il mio Signor zentile

L’ altra il bel volto ove ancor il cor se posa.

Dość dziwaczne zestawienie uczuć, charakteryzujące jednak dworaka.

Canzoniere składa się z sonetów, canzon, madrygałów i innych form wierszy, które się odznaczają prostotą dykcji i szczerością wyrażonych w nich uczuć. Naśladownictwa Petrarki tam niewiele, znać w tej poezji samodzielność autora i męską siłę, pozbawioną wszelkiej czułostkowości. Każde wrażenie odbija się tam wyraźnie, jasno, plastycznie, żadnego w tych wierszach niema zamglenia, żadnej niepewności. Wszędzie przemawia do nas zdrowie, siła poety wieśniaka. Rozkoszuje się w swej miłości.

Qualunque più de amar fù schiffo in pria,

E del camin de Amor più dilungato,

Cognosca 1’ alegrezza del mio stato,

E tornarese ala amorosa via.

Qualunque in terra ha più quel ch’ei disia.

Di forza, senno, e di belleza ornato;

Qualunque sia nel mondo più beato,

Non se pareggia a la fortuna mia.

Natura szczera, otwarta, potrzebuje Bojardo zwierzenia się, spowiedzi, przyjaźni. O swojej miłości, o swojej Capra-rze musi opowiadać, a ponieważ jak każdy zakochany najwięcej ma zaufania do kobiet, więc wybiera sobie za powiernice dwie kuzynki, Manette i Ginevre Strozzi, ostatnią żonę Teofila Caleagnina, i im opowiada o swych uciechach i bolach.

Ale nietylko miłość, wszystko, co piękne, co wielkie, podnosi jego duszę, wstrząsa jego istotą. Gdy pierwszy raz pojechał do Rzymu w otoczeniu Borsa, pełen był zachwytu dla wiecznego miasta. Potężne wrażenie odbiło się w wierszu «In prospectu Romae», który zamieścił także w Canzoniere

Ecco 1’ alma città che fù regina Da 1’ unde Caspe a la terra Sabea;

La triomfal città che impero avea Dove il Sol se alza insin là dove inchina.

W roku 1471 wstąpił Ercole na tron Ferrary, a Bojardo w rok później się ożenił, odpowiednio do swego stanu i społecznego stanowiska. Wybraną była Taddea di Giorgio z hrabiów Gonzagów z Novellary, bocznej linji Gonzagów panujących w Mantui. Taddea nie musiała się odznaczać pięknością, miała wprawdzie ładne oczy, ale zbyt małe, łagodny wyraz twarzy, a zresztą była moribus et forma felix. Bojardo był z nią szczęśliwy, a dom ich zasłynął z gościnności i dobroczynności. «Niech ci Bóg ześle Bojardów do domu, a szczęście z nimi zawita», «Iddio ti mandi a casa i Boiardi», mówiono w Scandiano i Reggio.

W zamku jednak w Scandiano było troski niemało. Dobra należały tylko w połowie do Mattea Marii, właścicielem drugiej połowy był jego brat stryjeczny, małoletni syn Giulia Ascania, Giovanni Bojardo. Imieniem małoletniego rządziła matka, Cornelia Taddea, która oczywiście nienawidziła i poety i młodej jego żony. Do zaostrzenia tej nienawiści przyczynił się następujący wypadek. Jak wspomniałem, Cornelia Taddea była z domu Pio z Carpi, Piowie zaś odda-wiendawna prowadzili spór z gminą Reggio o wodę z kanału rzeki Secchii. W lecie wody było niewiele, Reggio nie chciało pozwolić na upust z Secchii do bocznego kanału, idącego do Carpi, dla Carpi zaś była woda z Secchii prawie kwestją życia. W roku 1473 więc niespodziewanie napadli Carpigjanie w dwieście ludzi na terytorjum miasta Reggio, przecięli kanał idący do Reggio i wpuścili wodę do swego kanału. Matteo Maria, który się zawsze uważał w myśl rodowej tradycji jako «defensor et propugnator Reipublicae Reginae», wyruszył ze swymi ludźmi i odpływ wody znów do Reggio przywrócił. Stąd gniew stryjenki, która chciała bronić interesów swej rodziny, Piów z Carpi. Mściwa kobieta postanowiła w porozumieniu z bratem swym, Markiem Pio, otruć Bojarda. W tym celu użyto notarjusza Szymona Boioniego z Reggio i pozyskano sobie zaufanego sługę Bojarda, który

poszedł pod jakimś pozorem do Carpi i przyniósł stamtąd truciznę. Owemu słudze zabrakło jednak w ostatniej chwili odwagi do spełnienia zbrodni, wyjawił on wszystko swemu panu i udaremnił niebezpieczny zamach. Bojardo natychmiast pochwycił Boioniego i wraz ze świadkami zawiózł go do Ferrary, do księcia. Ercole kazał zbadać truciznę, a równocześnie uwięzić Marka Pia z Carpi. Ponieważ jednak chodziło o możną rodzinę Piów i o stryjenkę Bojarda, więc cały proces niebawem został umorzony, a skończył się tylko na wygnaniu Szymona Boioniego z ferraryjskiego państwa i to nie na długo. Szymona brat, Boione, był jednym z an-zianów w Reggio i wyrobił dla truciciela w rok później powrót do ojczyzny.

Poeta nie wierzył już więcej w sędziów, w notarjuszów i w sprawiedliwość:

Attendi ala giustizia,

E ben ti guarda da procuratori,

E giudizi e notai: che han gran tristizia, E pongono la gente in molti errori. Stimato assai è quel ch’ha più malizia, E gli avvocati sono anche peggiori,

Che voltano le leggi a lor parere:

Da lor ti guarda, e ferai tuo dovere.

(Ori. In. IL XXVIII. 51.)

Oczywiście, że po tym zamachu na życie poety stały się jego wspólne rządy ze stryjenką w Scandiano prawie niemożliwe. Ercole więc ofiarował mu za jego połowę Scandiano odpowiednie dobra na terytorjum Ferrary, ale Matteo Maria nie chciał się pozbyć rodowego majątku i prosił księcia o podział klucza skandjańskiego pomiędzy siebie i młodego Giovanniego Bojarda. Książę zgodził się na to i w r. 1475 dominjum Bojardów zostało podzielone pomiędzy dwie linje, Scandiano zostało przyznane poecie. Pobyt jednak w rodzinnym zamku był odtąd Matteowi niemiły, przeniósł się więc w r. 1475, wraz z rodziną do Ferrary, gdzie mieszkał w pałacu na via Ripa Grande aż do roku 1478 i gdzie mógł się w spokoju na jakiś czas oddać swym pracom. Tam znalazł się znowu w kole humanistów, a zapewne ulegając ich namo-

wom, przetłumaczył Herodota, zapewne i Ksenofonta Cyro-pedję z łacińskiego, gdyż po grecku dostatecznie nie umiał, i napisał rodzaj skrócenia «Asina d’oro» Apuleja. Równocześnie jednak rozpoczął swoją nieśmiertelną pracę, poemat «Orlando Innamorato», który ustępami czytywał na dworze Ercola.

Gdy zamach na jego życie trochę się zatarł w pamięci, Bojardo wrócił znowu w r. 1478 do Scandiano, ale nie długo tam bawił, gdyż Ercole zamianował go w r. 1481 «kapitanem», po dzisiejszemu mówiąc, gubernatorem Modeny, gdzie Matteo Maria przez dwa lata władzę sprawował. Stosunki były tam trudne, Bojardo, jak się zdaje, nie miał dość energji, aby nad stronnictwami panować, dlatego później pisano, że Modena była źle rządzoną «che era male conducta». Zdaje się, że i książę nie był zadowolny z poety, więc Bojardo podał się z końcem roku 1482 do dymisji, którą książę przyjął i zamianował nowego kapitana, Roberta Strozzi. Bojardo zamieszkał znowu w Scandiano, aby wiersze pisać.

Po pięciu latach powrócił jednak do służby rządowej; w styczniu roku 1487 przeznaczył go Ercole na kapitana do Reggio, gdzie Bojardów lubiano, i gdzie stosunki były łatwiejsze aniżeli w Modenie. Tam pozostał poeta do śmierci. Były to po większej części smutne dla niego czasy. Już z samego początku swego tam pobytu skarżył się, że musi mieszkać w starej cytadeli, w domu ponurym, «una trista casa». Przybywszy do Reggio, przysięgał nowy kapitan wobec umyślnego delegata książęcego, kładąc rękę na ewangelji, że będzie władzę swą sprawował bez bojaźni, bez chęci zysku i bez zamiarów wendety, że życie swe poświęci sprawom państwa, honorowi księcia i potędze jego rządów. Po przysiędze wprowadzono go do wielkiej sali del Consiglio, gdzie wobec zgromadzonego ludu powitali go anziani z priorem Bartłomiejem de’ Cartari na czele. Bojardo wypowiedział przy tej sposobności mowę gładką, cortese, która bardzo dobre sprawiła wrażenie. Sam jednak z tej nowej posady nie był zadowolony, pobierał przedewszystkiem za mało pensji, tylko siedm-dziesiąt pięć lir miesięcznie, a musiał utrzymywać pięć koni i pięciu służących, z których trzech zdolnych do służby woj-

skowej, winien był nadto żywić swego sekretarza, cancelliere del Reggimento. Klucze od bram miasta były u niego złożone, jemu podlegali kapitanowie bram i wojsko pilnujące murów w dzień i w nocy, nadto pod jego dowództwem stały załogi zamków całego okręgu. On był zastępcą księcia i czuwał nad porządkiem publicznym w mieście i terytorjum do miasta należącem, z nim musiał się porozumiewać podesta i urząd miejski, anziani. Ale według zwyczaju istniejącego w państwie, zsyłał książę od czasu do czasu nadzwyczajnych komisarzy z Ferrary, którzy mieli chwilowo najwyższą władzę i mogli się mieszać w sprawy polityczne, wojskowe i sądowe. Byli to niejako kontrolorzy władz miejscowych, którzy umieli swego mandatu nadużywać i kapitanom dokuczać. Bojardo niemało miał kłopotów z dwoma z nich, z Bel-traminem i Lodowikiem Orsinim. Gdy Beltramino, notarjusz ferrraryjski, miał zjechać, całe miasto było w ruchu, wyznaczano mu jak najlepsze mieszkanie, urządzano je meblami wypożyczonemi od zamożniejszych obywateli, obawiano się go bardziej niż samego księcia.

Bojardo, człowiek prawy, rycerski, łagodny, pełen szlachetnych uczuć, «lepszy był do układania wierszy aniżeli do karania zbrodni», musiał się ciągle w długich listach usprawiedliwiać przed księciem z robionych mu zarzutów. Raz posądzono go, że proteguje bandytów, którzy się ukrywali w jego majątkach w Scandiano, innym razem aż od weneckiej Signorii nadeszła skarga na niego, że w Reggio istnieje szajka fałszerzy weneckiej monety. Bojardo więc pisze a pisze listy do swego księcia, to przez posłańca, to przez pocztę «bardzo piino», «par posta, cito, cito», a tytułuje go swym «jedynym», swym «najprzedniejszym panem», «meo unico», «meo singularissimo Domino». Książę też zawsze jest dla niego łaskawy i musi mu ufać, skoro go podczas wojny z Wenecją przeznacza do oglądania rozmaitych fortec, czy mają potrzebną ilość armat, czy mury dobrze utrzymane. Po wojnie daje mu nawet przywilej na odbywanie dziesięciodniowych jarmarków w Scandiano w czasie Wielkiejnocy, o co Bojardowi bardzo chodziło.

Ale słoneczne czasy minęły już na zawsze dla poety. W r. 1494 zaczął niedomagać na zdrowiu, a nadto na jego ojczyznę zaczęły spadać klęski, które może więcej niż każdy inny odczuwał. W owym pamiętnym roku sprowadził Ludovico Sforza Karola VIII do Włoch. Ercole I, szwagier Sforzy, przyrzekł mu, że pozwoli na przejście wojsk francuskich przez terytorjum księstwa Reggio i że im zapewni tam utrzymanie za mierną opłatę. Cały więc ciężar przechodu Francuzów spadł na Bojarda. Boleje on nad tym najazdem, opisuje szczegółowo księciu francuskie wojsko i musi niestety przyznać, że ludzie dobrze uzbrojeni i dobre mają konie, ale nie może się powstrzymać, aby nie dodać, że oddział francuski, o którym mówi, wzywa tylko djabła, że żołnierze krzyczą tylko «Djable», podobnie jak wojsko Ercola hasło swego księcia: «Diamante». Kompanja ta francuska miała nawet dawniej sztandar z demonem z rogami «Demonio cornuto» i dopiero teraz, zapewne, aby we Włoszech się tem nie gorszono, kazała sobie wymalować na sztandarze św. Marcina. To wszysko gryzło poetę. Zaledwie oddychał z powodu nieszczęść Italji, śpiewać już nie miał ochoty, ale przecież śpiewał. Starganą duszą dodał jeszcze to pamiętne zakończenie swego Orlanda:

Mentre che io canto, o Dio Redentore, Vedo l’Italia tutta a fiamma e foco Per questi Galli, che con gran valore Vengon, per disertar non so che loco: Però vi lascio in questo vano errore Di Flordespina ardente a poco a poco: Un’ altra fiata, se mi fia concesso, Raccontervovi il tutto per espresso.

(III, IX, 26.).

Podczas, gdy śpiewam, Boże Zbawicielu, Widzę Italję w ogniu i płomieniach Wskutek tych Gallów, którzy wielką siłą Pustoszą miasta i sioła wokoło,

O Flordespinie dziś więc mówić nie chcę, Która goreje potężną miłością...

Za wolą Bożą innym jeszcze razem Opowiem losy jej bardzo ciekawe.

Niestety losów tych swej bohaterki dośpiewać już nie mógł, całą jesień ciężko chory «graviter aegrotans», umarł 19 grudnia 1494.

II

W latach 1475 do 1478, kiedy Bojardo mieszkał w Fer-rarze, pisał pierwsze dwie księgi swego romansu rycerskiego «Orlando Innamorato». Atmosfera dworska widocznie go do tego zachęcała. Romans był wtedy równie jak dzisiaj jedną z najulubieńszych form literackich, poetycznym utworem, którym się przemawiało do szerokiego koła czytelników, do dworzan, do pięknych pań, do dzielnych rycerzy: «Signori e dame e bella baronia». Co do treści tych romansów, to po wiek XYI zawsze jeszcze panują we WJtoszech owe tematy z cyklu Karola W. i z cyklu bretońskiego, dworu króla Artusa. Tematy te w najrozmaitszy sposób przerabiane, z różnorodnemi dodatkami, żyły w ustach cantastoriów, którzy zarazem przyspa-sabiali je stosownie do smaku i wymogów wyobraźni swoich słuchaczy. Na przełomie XV wieku głośnym był we Włoszech maestro di canto, Andrea dei Magnabotti, z Barberino w Val d’Elsa, rodzaj Aleksandra Dumasa owych czasów. On to napisał dwa najgłośniejsze rycerskie romanse: «Reali di Francia» i «Guerino il Meschino», które przeżyły wieki i do dziś dnia mają czytelników, podobnie jak «Monte Christo» i «Trzej Muskieterzy». W «Reali di Francia» opowiadał ów bard południowy fantastyczne dzieje o pochodzeniu frankońskich królów od Rzymian i o ich rycerskich czynach aż po Karola Wielkiego, zużywając mnóstwo francuskich tematów. Nadzwyczaj śmiałym polotem odznacza się jego opowieść o Gue-rinie, który miał być synem Milona z Tarentu. Gdy Milon utracił swój tron, i gdy go nieprzyjaciel osadził w więzieniu, mamka uratowała jego małego syna i zajęła się losem dziecka. Korsarze porwali go jednak, sprzedali do Konstantynopola jako niewolnika, gdzie zczasem został jednym z ulubieńców bizantyńskiego cesarza i słynnym na cały Wschód rycerzem. Odwaga jego nie miała granic, uwolnił Grecję od Turków, wśród najdziwaczniejszych przygód zwiedzał różne kraje, szu-

kajać uwięzionego ojca. Walczył z Arabami, a wreszcie wybrał się nawet w podróż na słońce i na księżyc, aby zasięgnąć wróżb Apollina i Diany. Wróciwszy stamtąd, udał się do Irlandji, do słynnego cudownego miejsca, do Purgatorjum św. Patrycego. Po trzydziestu dwu latach wędrówek i poszukiwań, po krótkim nawet w piekle pobycie, dotarł nareszcie do uwięzionego ojca i zdołał mu wolność przywrócić.

Takie i tym podobne były opowieści cantastoriów, składające się nieraz z bardzo luźnie tylko ze sobą powiązanych historyj, pozbawione wszelkiego artystycznego obrobienia. W romansach z XV wieku grają po większej części wielką rolę dwa rody, Chiaramonti i Maganzesi; uczciwi, zacni bohaterowie należą do pierwszej rodziny, podczas gdy każdy Maganzese jest łotrem, oszustem, tchórzem i dostarcza auto-torowi romansu komicznego żywiołu. Romanse te pisano w XIV i XV wieku po większej części wierszem w oktawach, ale wiersz był niewygładzony, prawie barbarzyński. Pierwszy dopiero Luigi Pulci, Florentyńczyk, urodzony w r. 1432, dał tym romansom, że tak powiem, literackie namaszczenie. W poemacie swym «Il Morgante», wydanym w r. 1481, zużył on w znacznej części romans «Orlando» niewiadomego autora, który uliczni bardowie opowiadali ludowi. W romansie tym przeważały opowieści z cyklu Karola Wielkiego, przemawiające więcej do ludowej imaginacji. Bohaterowie tam okrutni i dzicy, o tak zwanym honorze rycerskim niewiele mają wyobrażenia. Wojny, czyny bohaterskie, walki z niewiernymi stanowią główną część opisów. Pulci pisał dla florentyńskiego mieszczaństwa, a nie dla dworów i rycerstwa, dlatego też taki przedmiot więcej mu dogadzał aniżeli odtwarzanie postaci z cyklu króla Artusa, które wówczas w romansach francuskich i północno-włoskich wyraźnie przybierały charakter błędnego rycerstwa. Co więcej, Pulci widział już dużo śmieszności w tern rycerstwie, a gruby jego żart stawał się tu i owdzie jakby satyrą na potomków Lancilottów, zapowiadającą Don Quixota i Sancho Pansé. Gdy olbrzym Morgante ze swoim towarzyszem, także olbrzymem Margutttem, uwalniają uwięzioną księżniczkę, to już zdaje nam się, że widzimy hiszpańskiego błędnego rycerza z jego giermkiem:

Disse Morgante: amedue siam giganti,

Da te a me vantaggio veggo poco:

Noi andiam pel mondo cavalieri erranti Per amor combattendo in ogni loco...

(XIX, 37.).

Ów Margutte jest postacią przemawiającą do fantazji ludu: chytry, łotr, przyznaje się do siedmiu grzechów głównych, cieszy się, gdy kogo zręcznie potrafi okraść lub oszukać, od czasu do czasu dobroduszny. Obydwaj towarzysze żarłoki jak Gargantua Rabelais’go. Morgante na jedno posiedzenie zjada bawołu, jednorożca, bazyliszka, wielbłąda i słonia, a zęby wykłuwa sobie złamaną sosną, silny taki, że mury swoją pięścią wali, bramy żelaznej za tarczę używa, a na okręcie, stanąwszy mocno na pokładzie, służy za maszt w potrzebie. Towarzysz jego, Margutte, kończy śmiercią żarłoka: najadłszy się raz, zobaczył małpę, jak się ubrała w jego żółte buty, zaśmiał się z całej siły i pękł.

Dla markizów i pań na dworze Estów romans taki był za dziki, za rubaszny, za mało wiązał się z rycerską przeszłością wielkich rodów, za nisko stawiał kobietę, za mało mówił o miłości, o pięknych królewnach i o rycerskich przygodach. Tym aspiracjom lepiej odpowiadał Matteo Bojardo, poeta dworak, wychowany w rycerskich tradycjach i wyko-łysany pieśniami trubadurów. Rozpoczął on pisać swój romans cokolwiek później aniżeli Pulci Morgante, ale zupełnie niezależnie od florentyńskiego poety. Wyobraźni Bojarda i pań dworu esteńskiego bliżsi byli, jak wspomniałem, bohaterowie bretońskiego cyklu, opowieści okrągłego stołu króla Artusa, aniżeli dzikie jeszcze postacie romansów o Karolu Wielkim. Dwór wielkiego cesarza zamykał wrota przed miłością, a zajmował się tylko wielkiemi ideami walki o wiarę i ojczyznę:

Perchè tenne ad Amor chiuse le porte E sol si dette alle battaglie sante.

(Ori. In. II. XVIII. 2).

Im bardziej łagodniały obyczaje, tern wyraźniej miłość zyskiwała sobie prawa w literaturze. Cykl bretoński zwycię-

żał. Wnikanie elementu miłosnego i awanturniczego do cyklu opowieści o Karolu Wielkim rozpoczęło się pierwej we Francji aniżeli we Włoszech, Widać to już w romansach francuskich z końca XII wieku, jak «Huon de Bordeaux», jak «Jehan de Lanson».

Dwa żywioły, dwa cykle, będące wynikiem długowiecznego procesu imaginacji ludów północnych i południowych, zaczęły się przenikać wzajemnie, tworzyć jedną organiczną całość. Rzecz zaś szczególna, że w poematach rycerskich panowanie miłości wychodzi z Północy, z koła króla Artusa, a nie z Południa. Tirstan staje się ideałem późniejszego rycerstwa, przewodnią zaś gwiazdą jego miłość, którą zdobywa męstwem i grzecznością wobec kobiet. Świat, w którym żył Matteo, nie byłby zrozumiał cnoty czystości, zdobiącej dawnego Rolanda. Bojardo bierze go wprawdzie za swego bohatera, ale każe mu zapomnieć o wierności dla Karola Wielkiego, o obronie chrześcijaństwa i poddaje zupełnie pod panowanie miłości.

Poemat swój nazwał Bojardo «Zakochanym Rolandem», «Orlando Innamorato», i czuje się niejako w obowiązku usprawiedliwić przed swoimi czytelnikami, dlaczego się zwraca do tematów bretońskich, i dlaczego Roland się zakochał. Do Bre-tanji idzie po treść do swego poemau, gdyż tam źródło kultu miłości, i tam żyli rycerze broniący honoru kobiet w rozmaitych przygodach.

Fu gloriosa Bretagna la grande Una stagion per l’arme e per l’amore, Onde ancor oggi il nome suo si spande Si che al re Artuse fa portare onore, Quando i buon cavalieri a quelle bande Mostrarno in più battaglie il suo valore, Andando con lor dama in avventura,

Ed or sua fama al nostro tempo dura.

(Ori. In .II. XVIII, 1.).

Że zaś mówi o Rolandzie «Zakochanym», to rzecz prosa. Turpin, ów kronikarz biskup, który opowiadał dzieje bohaterów Karola Wielkiego, przemilczał o miłosnych wyprawach Rolanda, «aby nie uwłaczać jego honorowi». Przed

miłością wszakże nawet ci bohaterowie ochronić się nie zdołali, porywa ona każdego do swego tańca, młodych i starych, prosty lud i dumnych panów, na miłość i na śmierć niema lekarstwa.

Gioveni e vecchi vanno alla sua danza,

La bassa plebe col signore altiero:

Non ha rimedio amor e non la morte;

Ciascun prende ogni gente, e d’ogni sorte.

(Ori. In. I. XXVIII, 2.).

W «Zakochanym Rolandzie» szukalibyśmy napróżno jakiejś jednolitej akcji, zmierzającej do pewnego celu. Jest to cały snop przeróżnych opowieści o wojnach i przygodach miłosnych. Miłość jest głównem uczuciem, główną sprężyną, która porusza tym wyimaginowanym światem fantastycznych postaci, a jeżeli poeta po bohaterów sięga do dawnych rycerskich historyj, to uczucie, które ich wiąże i spaja, wypływa z jego własnego serca, ze wspomnień pierwszej potężnej miłości. Nie wzywa on na wzór starożytnych pisarzy olimpijskich bogów, aby podniecali jego fantazję, ale zwraca się do bohaterki swych snów młodzieńczych, do Caprary, aby go natchnęła do opowiadania dziejów miłości. «Światło moich oczu», woła on, «życie mego serca, dla którego śpiewałem dawniej gładkie rymy i składałem piękne wiersze miłości, natchnij mnie, abym opowiedział tę historję»:

Luce degli occhi miei, spirto del core,

Per cui cantar solea si dolcemente Rime leggiadre e bei versi d’amore Spirami aiuto alla storia presente.

(Ori. In. II. IV, 1.).

Główną bohaterką świętego uczucia jest w poemacie Bo-jarda Angelika, córka Galafrona, króla Tatarów w Catajo, która na dworze Karola Wielkiego i gdziekolwiek się ukaże, podbija wszystkie serca. Kobieta staje się tutaj po raz pierwszy najważniejszą postacią rycerskiego romansu.

W maju, «a la Pasqua rosata», zwołał Karol Wielki całe swe rycerstwo na wielki turniej do Paryża. Zjechali się chrześcijańscy i niewierni rycerze. Potężny monarcha zasiadł na

złotym tronie, a wokoło niego ucztuje dwadzieścia dwa tysiące trzydzieści gości: chrześcijanie przy stołach, Saraceni, poganie, jak psy na ziemi, na kobiercach. Wśród uczty wchodzi niespodziewanie do sali przecudnej urody dziewica, «jak gwiazda poranna, jak lilja w ogrodzie, jak róża w gaju».

La qual sembrava mattutina stella

E giglio d’orto e rosa de verzieri.

(Ori. In. I. 21.).

Towarzyszy jej czterech dworzan olbrzymów i młody rycerz w przepysznej zbroi. Angelika przedstawia go cesarzowi jako swego brata, Uberta del Lione, i prosi dla niego o pozwolenie, aby mógł wziąć udział w turnieju. Kto go zwycięży, otrzyma jej rękę w nagrodę.

Całe rycerstwo zapłonęło żądzą posiadania cudownej kobiety: naprzód zrywa się Ferragu, dziki Saracen, za nim paladyni, ognisty Rinaldo i krewny jego, Roland, wnuk Karola Wielkiego po stryjecznym bracie, najpierwszy rycerz chrześcijaństwa, i wielu innych. Los rozstrzyga, w jakim porządku mają iść w szranki. Ferragu najszczęśliwszy, pierwszy ma walczyć z cudzoziemskim rycerzem; Roland niestety będzie dopiero trzydziesty. Ale Ferragu nie zwycięża, gdyż ma do czynienia z przeciwnikiem nie do pokonania. Czarnoksiężnik Ma-lagise odkrywa z pomocą swych magicznych środków tajemnice cudzoziemskiej pary. Angelika jest córką Galafrona, króla Tatarów w Catajo, a brat jej zowie się Argalja. Przybyli oni do Francji z rozkazu swego ojca, aby uprowadzić najdzielniejszych rycerzy Karola Wielkiego na Wschód i pozbawić cesarstwo najsilniejszych podpór. Argalja ma zaczarowaną zbroję, Angelika pierścień, który ją w razie potrzeby niewidzialną czyni. Ferragu nie podoba się Angelice, gdyż ma czarne włosy, a kapryśna królewna woli blondynów. Nie czekając więc rozstrzygnięcia walki, staje się z pomocą swego pierścienia niewidzialną, wsiada na koń i wraca na daleki Wschód. W pogoń za nią puszczają się Ferragu, Roland i Rinaldo, a droga wiedzie przez łasy w Ardenach. Tam zmęczona Angelika pije wodę ze źródła, które miłość rozżarza, gdy przeciwnie Rinaldo pokrzepia się u innego źródła, które

Na dalekim Wschodzie rozpoczyna się cały szereg rozmaitych zawikłań, przygodnych zdarzeń, występuje na scenę cały legjon przeróżnych postaci, rycerzy, opuszczonych kobiet, szukających pomocy. Pomiędzy bohaterami tych opowieści, jednym z najbardziej zajmujących charakterów jest król tatarski, Agricano, także rozkochany w Angelice; chce on ją siłą zdobyć i oblega twierdzę Albracca, w której się ścigana przed nim zamknęła. Do obrony używa Angelika Rolanda, którego najzupełniej zawojowała swoją zalotnością. Nocny pojedynek pomiędzy Agricanem a Rolandem jest może najpiękniejszym ustępem całego romansu. Angelika jednak kocha Rinalda, tęskni za nim i postanawia udać się do Francji, aby go zobaczyć. Naiwny Roland towarzyszy jej, ochrania ją, broni w tysiącznych przygodach, walczy o jej honor. Poeta sprowadza napowrót głównych bohaterów romansu do lasu w Ardenach, gdzie Angelika i Rinaldo znowm piją wodę z owych źródeł, które nadały kierunek ich uczuciom, ale tym razem Angelika krzepi się ze źródła zapomnienia, a Rinaldo ze źródła miłości. Rinaldo staje się więc zawziętym rywalem Rolanda; dwaj paladyni, dwaj potomkowie tego samego szczepu, wywodzącego się jeszcze od trojańskiego Hektora,

miłość gasi. Angelika rozkochuje się w Rinaldzie, gdy on przeciwnie ostyga w swych do niej zapałach. W Rolandzie jednak gorzeje cały wulkan płomiennych uczuć ku Angelice, pędzi on za nią wśród najrozmaitszych przygód, wreszcie dogania ją i widzi śpiącą nad brzegiem rzeki, ale w chwili, kiedy podziwia jej piękność, spostrzega nadjeżdżającego Ferraguta. Rozpoczyna się pomiędzy nimi straszny pojedynek, ale wśród walki otrzymuje Saracen wiadomość, że jego panowanie w Hiszpanji zagrożone, że król indyjski, Gradasso, wylądował na brzegach półwyspu, że chce zniszczyć państwo Karola Wielkiego, że Walencja spalona, Aragona zniszczona, i że potężny nieprzyjaciel oblega Barcelonę. Fer-ragu więc, jako wierny wasal cesarski, wraca czem prędzej do ojczyzny, gdy natomiast rozkochany Roland pędzi dalej za tatarską królewną. Rinaldo po rozmaitych przygodach śpieszy także do Francji, aby stanąć na czele wojsk Karola Wielkiego.

stają się nieubłaganymi wrogami. Karol Wielki, nie chcąc się pozbawić podpory dwóch najdzielniejszych rycerzy, w ten sposób ich uspokaja, że temu z nich obiecuje oddać rękę Angeliki, który w walkach z Saracenami największą osiągnie sławę. Na tym wyroku wielkiego monarchy przerwał Bo-jardo swe opowiadanie, a ten przełom w zapasach dwóch bohaterów o dziewicę ze Wschodu posłużył później Ariostowi za punkt wyjścia do jego nieśmiertelnego romansu o Rolandzie szalonym.

Co nas przedewszystkiem uderza w poemacie Bojarda w porównaniu z dawniejszemi «materjami» romansów francuskich, to zupełnie odmienny charakter Rolanda od tradycyjnej jego postaci i nowe charaktery kobiece, które niejako panują nad całem opowiadaniem. Ten zmieniony Roland jest symbolem ewolucji, jaką przeszło rycerstwo w XIV i XV wieku. Nie jest to już ów wielki Roland, patrjota, przywiązany do swojej ojczyzny, Francji, i do monarchy, który piersią swą zasłaniał w wąwozach Roncevaux przejście Karola Wielkiego z Hiszpanji do Francji przez Pireneje. Nie jest to Roland, dla którego miłość nie istnieje, jako słabostka kobiet i wyrostków, Roland, żyjący w wiecznej czystości, ale oszołomiony miłością rycerz, proszący Boga, aby święte ojczyste sztandary, aby złote lii je francuskie zostały zniszczone, i Karol Wielki zniknął z całą swą drużyną, gdyż tylko na zgliszczach Francji i po trupach swego wielkiego rodu może osiągnąć Angelikę. Potężny Roland zmalał jako bohater, został błędnym rycerzem.

Nie jest on wszakże jeszcze rycerzem dworu Estów, grzecznym, układnym, pełnym kortezji, znającym dobrze serca niewieście, ale nieokiełzanym olbrzymem obozowym, o sercu wybuchającem ciągle płomieniami, niezepsutem, o dziwnej naiwności ducha, zwłaszcza wobec kobiet. W gniewie wargi mu drżą, i z ust ogień zieje; gdy śpi po pojedynku z Rinaldem, to strach patrzeć na jego twarz, tak się jeszcze wściekłość w niej przebija.

Wobec kobiety, zwłaszcza tak przebiegłej zalotnicy, jak Angelika, staje się jednak nieśmiałym, niezgrabnym i popełnia mnóstwo śmieszności. Gdy wraca z więzienia w Dragon-

tino, Angelika sama mu pancerz zdejmuje, przyrządza kąpiel, naciera mu ciało oliwą, całuje go pełna przymileń, Roland jednak zawstydzony, nieśmiały, tłumi swoje namiętności i — kładzie się spać. W ręku Angeliki jest on powolnem narzędziem jej próżności i egoistycznych zamiarów.

Ten Roland wszakże, który sam się dziwi swojej miłości, pomimo naiwności i brutalnej siły, jest już człowiekiem Odrodzenia, mającym zupełnie «postępowe» wyobrażenia o cnotach rycerskich. Bardzo charakterystyczną jest w tej mierze jego rozmowa z Agricanem, który utrzymuje, że zajmowanie się naukami niegodnem jest rycerza. Król tatarski opowiada, że zamłodu rozpłatał głowę swemu nauczycielowi i tym sposobem uwolnił się od natrętów, którzy go chcieli uczyć sztuki czytania i pisania. Rycerz powinien polować, jeździć konno, bronią dzielnie władać, ale nie przystoi mu cały dzień ślęczeć nad książkami.

Nè mi par che convenga a gentilezza Star tutto il giorno ne’ libri a pensare.

(Ori. In. I. XVIII, 43.).

Roland przeciwnie, czegobyśmy się najmniej po nim spodziewali, utrzymuje, że wiedza zdobi rycerza, jak kwiat łąkę, ona tylko serce i myśli ku Stwórcy podnosi, a ten, kto wiedzą pogardza, podobny do kamienia, do kawałka drzewa, albo do ciężkiego wołu.

Ed è simile a un bove, a un sasso, a un legno,

Chi non pensa a l’eterno creatore;

Nè ben si può pensar, senza dottrina.

(Ibid. 44.).

Mimo tych naleciałości nowej epoki, nie znać na Rolandzie wpływu włoskiej kultury. Wygląda on strasznie: na jedno oko zezuje, a gęste, najeżone brwi sterczą u niego, jak u rysia; śpiąc, chrapie tak, że się mury trzęsą, zębami gryzie paznokcie, a potem czuć go zdaleka. Nie dziw zatem, że piękna, lekka, kapryśna Angelika zakochać się w nim nie może.

W Angelice personifikuje Bojardo owe towarzyskie lwice, przewrotne, zalotne, których musiał znać niemało na

włoskich dworach. Malując jej charakter, mści się poeta za niewierność Caprary, która go zraziła do całego niewieściego rodu. Ma on bardzo złe wyobrażenie o stałości kobiet, sądzi, że miłość trwa u nich zaledwie dzień jeden.

Io non credo apena,

Che un giorno intiero amore in donna dura,

mówi o nich w jednej ze swoich canzon.

Obraz Angeliki, jaki nam kreśli, zupełnie odpowiada jej charakterowi:

Candido ha il viso e la bocca vermiglia,

Suave guardatura et affalata,

Tal che ciascun mirando il cor gl’impiglia.

La chioma bionda al capo rivoltata,

Un parlar tanto dolce e mansueto Ch’ogni triste pensier tornava lieto.

(Ori. In. I. XXVII, 60.).

Mimo tego słodkiego, ujmującego spojrzenia, Angelika, w chwili, kiedy nie potrzebuje Rolanda, posyła go do czarownicy Morgany, sądząc, że tam zginie.

Przeciwieństwem Angeliki jest w poemacie królowa Mar-fiza, jeden z najbardziej zajmujących charakterów; bohaterska, piękna, silna jak mężczyzna, dumna, odważna, typ, jaki od czasu do czasu spotyka się w średnich wiekach i w epoce Odrodzenia. Nie walczy ona podstępem i zalotnością, ale bronią, a gdy pięścią Rolanda uderza, to mu krew z ust i z uszu wytryska. Zawzięta na Karola Wielkiego przysięga, że nie złoży swej żelaznej zbroi, dopóki nie weźmie cesarza do niewoli. Według opisu Bojarda możnaby wyrzeźbić jej postać:

Gdy hełm już zdjęła ze swego oblicza,

Nic piękniejszego w całym świecie niema;

Głowę jej zdobią przepyszne kędziory,

Oczy zaś blaskiem gwiazd się rozjaśniły.

Tym wdziękom wszystko inne odpowiada,

Wysoka, smagła, zręczna w każdym ruchu,

Z wyrazem męstwa w purpurowych ustach.

(Ori. In. XXVII, 59.).

Rycerskim ideałem Bojarda nie jest Roland, ale Bran-dimarte, Saracen. Poeta z szczególną miłością oddał tę po-

stać odważnego, układnego rycerza, pełnego gentilezzy, którego Roland nawrócił na chrześcijańską wiarę, gdy razem byli w więzieniu. Bardzo to charakteryzuje ówczesne pojęcia rycerskie, że jedną z najsympatyczniejszych postaci w poemacie jest właśnie Saracen. «La Cavaleria», rycerskość, stała prawie wyżej, niż religja, równała mahometanina z chrześcijaninem, prawdziwy rycerz miał prawo do religijnej tolerancji. Pośrodku niejako, pomiędzy Rolandem a Brandimartem, stoją: Rinaldo, paladyn, olbrzym niesłychanej siły, który w pojedynku zadaje Rolandowi takie cięcie, że gdyby nie hełm stalowy, «toby mu był wepchał mózg do gęby», tudzież Rogier, młodzieniec najszlachetniejszego rodu, w którym po ojcu płynie krew Aleksandra Wielkiego, a po matce krew trojańskiego Hektora. Rogier zakochał się w siostrze Rinalda, która poszła za niego i stała się matką rodu Estów. Wywodzić Estów od Rogiera było już w zwyczajach ferraryjskich dworzan, gdyż i Tito Strozzi i Priscianus w swych «Annales ferrarienses» wprowadzają tę genealogję. Protestowali oni przeciw uwłaczającej Estom tradycji, jakoby ich praojcem był Gano, zdrajca z pod Roncesvalle.

W poemacie Bojarda nie trzeba szukać charakterów psychologicznie skończonych, nie trzeba wchodzić w wewnętrzne, duchowe pobudki ich działania. Występujące tam osobistości są tak przedstawione, jak je widzimy w ich działaniu nazewnątrz, portrety ich są oddane tylko silnemi pociągnięciami pendzla artysty; poemat jednak z tego względu bardzo nas zajmuje, że znajdujemy w nim mnóstwo rysów owego społeczeństwa, w którem żył Bojardo. Zresztą dużo tam siły i fantazji, a jedna z największych zalet romansu, to młodość, która w nim tryska z każdego wiersza, młodość epoki, młodość fantazji, młodość wyrażania się. Nawet w opisach natury, w podłożeniu tła do swoich historyj jest Bojardo młodzieńczym. Najulubieńszą porą wydarzeń, które opisuje, jest wiosna, okraszona całą powodzią kwiatów, olśniona po-łudniowem słońcem. Z tą młodzieńczością łączy się pewna wesołość, pewien humor, lekka ironja, które nader przyjemną nutę stanowią w całym poemacie. Bohaterowie Bojarda pomimo niemożliwych imprez nie są śmiesznymi, gdyż fan-

Poemat Bojarda odpowiada tym dziełom artystycznym wczesnego Odrodzenia, które mają jeszcze dużo błędów w rysunku, w szczegółach wykonania, ale mimo to działają na nas potężnie swą werwą, swą siłą. Wyobraźnia poety wynajduje najrozmaitsze historje, najrozmaitsze postacie, jest to fontanna życia, która z wulkaniczną siłą wyrzuca z siebie cały świat fantastyczny, barwny, piękny, pełen rozmaitości. Poemat nie ma żadnego wyraźnego celu, niczego nie uczy i niczego nie chce uczyć, jest grą fantazji, zabawą. Bojardo pisze dla społeczeństwa rozkoszującego się w dostatkach, w zbytku, nie troszczącego się ani o religijne, ani o społeczne zagadnienia, i pisze tylko, aby zadość uczynić swemu poczuciu piękna i zaspokoić to poczucie u ludzi, pomiędzy którymi żyje. «Nic więcej nie żądam», mówi on, «jak abyście mnie słuchali w zadowoleniu i weselu». Dopiero przy końcu romansu, kiedy się niepokoi z powodu nieszczęść, jakie spadają na jego ojczyznę, dopiero wtedy, jakby w zapowiedzi innych czasów i innych wyobrażeń, chmurzy się mu czoło, i z piersi bolesne wydobywają się tony. Poeta cel swój osiągnął: czytano go «w zadowoleniu i weselu,», a w miarę jak kończył swe pieśni, odpisywano je dla Ercola i dla innych znakomitych osobistości esteńskiego dworu. Podczas pobytu Izabelli d’Este Gonzagi w Medjolanie, w r. 1491, wywiązał się pomiędzy nią a Ga-leazzem Viscontim z okazji romansu Bojarda żywy spór o to, który z paladynów, Boland czy Binaldo, pod względem odwagi, honoru i innych rycerskich zalet, zasługuje na pierwszeństwo. Izabella wywyższała Rinalda, podczas gdy Galeazzo bronił Rolanda. Spór powstał w chwili, gdy markiza i Visconti z całym dworem płynęli barką z Pawji, a Izabella tak się rozsierdziła, że zaczęła krzyczeć «Rinaldo! Rinaldo!», podobnie jak gawiedź uliczna, która krzyczała w czasach rewolucji «Diamante! Diamante!» albo «Vela! Vela!» Rzecz prosta, że literaccy przeciwnicy się nie przekonali, gdy więc Izabella

tazja autora jest tak potężną, iż zdaje się panować nad prawami natury. Czytając ten romans, zgadzamy się zupełnie na to, aby wieloryb miał dwie mile długości, albo żeby dziewięciu rycerzy walczyło z dwoma miljonami wojska Agricana.

z Medjolanu wyjechała, spierali się dalej — listownie. Kilka listów Galeazza pisanych w tej mierze do Izabelli dotąd się przechowało, a stanowią one ciekawą ilustrację tego zajęcia, jakie wzbudzał romans Bojarda. W listach tych Galeazzo nadzwyczaj energicznie i z wielkim humorem staje po stronie Rolanda i sądzi, że Izabella przyjdzie zczasem do przekonania, że nie warto bronić takiego zdrajcy i zbrodniarza jak Rinaldo. Roland jest prawdziwym chrześcijaninem «christia-nissimo», pełnym stałości charakteru, silnym, roztropnym, umiarkowanym, miłosiernym, sprawiedliwym, łaskawym, obrońcą Kościoła, opiekunem wdów i sierot i bez wątpienia znajduje się teraz w niebie pomiędzy świętymi. Życie zaś Ri-nalda jest jednem pasmem zbrodni, nadyma się on pychą, awanturnik, szuka tylko burd ulicznych, kłamca, rozbójnik, i gdyby nie był spokrewniony z Karolem Wielkim i Rolandem, toby dawno zgnił w wieży. Roland lubił wprawdzie towarzystwo Rinalda, ale tylko z powodu jego wesołości.

Marchesana w sposób żartobliwy walczy zawzięcie o Rinalda i grozi raz swemu przeciwnikowi, że jeżeli będzie takie obelgi rzucał na jej ulubieńca, to teraz w czasie Wielkiejnocy, kiedy się grzechy bliźnim przebacza, z pewnością zgubi swą duszę. Chcąc tem łatwiej zbijać argumenty Galeazza, prosiła Izabella w sierpniu 1491 r. Bojarda, aby jej przysłał dalszy ciąg poematu, a gdy jej poeta odpowiedział, że nic nowego nie napisał, zażądała od niego przynajmniej pierwszych dwóch ksiąg «Zakochanego Rolanda».

Wywyższając Rinalda nad Rolanda była Izabella wyrazem włoskiej duszy, do której bardziej przemawiał Rinaldo aniżeli poetyczny Roland. Spór margrabiny z Galeazzem o tych bohaterów romansu musiał poruszać obydwa dwory w Mantui i w Medjolanie, a w otoczeniu Galeazza i Ludwika Sforzy musiały się utworzyć dwa w tej mierze stronnictwa, gdyż Bellincioni, nadworny poeta Mora, układał nawet sonety ilustrujące tę literacką wojnę. Poeta stoi najprzód po stronie Rinalda, wkońcu jednak przechyla się na stronę Rolanda i namawia Izabellę, aby zmieniła zdanie, aby się przyznała do winy, gdyż błądzić jest rzeczą ludzką.

9*

Umana cosa è, dice la scrittura,

L’errare, e cosa angelica ancor pone,

L’emendarsi, e non far qual Faraone,

Con l’ostinata mente cieca e dura.

Więc «Marchesano», kończy Bellincione, «porzuć tego Rinalda, który był prawdziwym wyrodkiem natury — che fil proprio uno scandal di natura — a nawróć się do Rolanda».

Izabella szczególną miała sympatję do Bojarda, którego ceniła jako cavaliera-poete. Według zamiarów autora, «l’Innamorato» miał być poświęony Izabelli. Pomiędzy dwudziestoletnią zaledwie księżną a poetą, będącym już u schyłku życia, krążyły listy pełne wzajemnych admiracyj.

Bojardo napisał swój romans w języku pełnym prowin-cjonalizmów, szorstkim, nie odpowiadającym już wymaganiom młodszej generacji, która wprowadzała toskańskie narzecze i gładziła je na klasycznych wzorach. Aretino wyraził się o «Zakochanym Rolandzie», że w swoim rodzaju jest to poemat o heroicznej piękności, ale trywjalnie napisany i przedstawiony w plebejskich słowach dawnych czasów. Znaleźli się więc zaraz literaci, którzy chcieli poprawiać i przerabiać dzieło Bojarda, jak Berni, jak Lodovico Domenichi, ale publiczność włoska odrzucała owe ulepszone «Bojardy», a wracała tam, gdzie było prawdziwe źródło siły i poezji. Dość powodzenia miał Francesco Bello, zwany Cieco, ciemny, ubogi poeta, przesiadujący najczęściej na dworach Gonzagów, ze swoim romansem «Mambriano» (1490—1496), opierającym się o «Zakochanego Rolanda», ale dopiero Ariosto umiał snuć dalej złotą nić fantastycznych przygód bojardowskiego bohatera.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

MŁODA FERRARA

t-H

Gdy Erazm Roterdamski przybył w r. 1508 do Wenecji, aby tam w drukarni Alda Manuccia wydawać jedno ze swych dzieł, zdziwił się niemało, że znaczna część tamtejszych uczonych nie chciała z nim mówić po łacinie, pomimo że dobrze władała starożytnym językiem. Bawił wówczas w Wenecji także florentyński historyk, Bernardo Rucellai, a Erazm, spot-kawszy się z nim w towarzystwie, zagadnął go po łacinie. Florentyńczyk najgrzeczniej mu odpowiedział po włosku, a gdy Erazm odrzekł, że język włoski jest mu tak obcym, jak indyjski, i że Bernardo będzie do niego mówił jak do głuchego, Florentyńczyk ani słowa już więcej nie powiedział i udawał, że nie rozumie Erazma, pomimo że tak czysto jakby sam Salustjusz pisał po łacinie.

Włosi przyszli do przekonania, że używanie starożytnych języków szkodzi rozwojowi «Volgare», więc w życiu po-tocznem i w literaturze wypowiedzieli łacinie zaciętą wojnę. Walka ta językowa rozpoczęła się w ostatnich dziesiątkach lat XV wieku, a jednem z głównych ognisk, w których ją przygotowywano, była Ferrara. Widzieliśmy, że stanowisko Tita Strozziego na tamtejszym dworze, jego talent pisarski

i niczem niezachwiana opozycja przeciw wprowadzaniu języka włoskiego do literatury wielką były podporą humanizmu, a niema wątpliwości, że i sam Ercole I bardzo się na niego oglądał. Strozzi opierał się o uniwersytet, żyjący także duchem humanizmu, zwłaszcza że tam działał bardzo zdolny nauczyciel starożytnych języków, Battista Guarini, syn profesora z Werony. Humanizm jednak, oprawiony w ramy szkolnej uniwersyteckiej nauki, nie był ową nową zapalającą umysły ideą, którą wszczepiali Filelfo, Valla lub stary Guarino. Korporacje uczonych, akademje, a często i uniwersytety, były zwykle tylko konduktami pogrzebowemi wielkich myśli. Gdy jakaś idea wchodziła w grona akademickie, należała już najczęściej do historji, stawała się martwą. Profesorowie śpiewali jej — de profundis.

Pomiędzy młodszą generacją we Włoszech zaczęły nurtować inne kierunki. Przedewszystkiem starano się zyskać zupełnie jasny obraz starożytności, czytać autorów poprawnie wydanych, dobrze ich zrozumieć, porównać starożytną kulturę ze zdobyczami chrześcijańskiego świata, ze wszystkich stron umiejętnie i dokładnie rozpatrzeć ten skarb, który się do rąk dostało. Filologiczną pracę pojmowano już inaczej niż w pierwszych czasach Odrodzenia, kiedy umysły jeszcze tak były olśnione wielkością odkrytych dzieł starożytnych pisarzy, że zapominając o tern, co istniało, chciały niewolniczo naśladować starożytną kulturę. Teraz zaczęto rozmyślać nad tern, jak skorzystać ze zdobytej wiedzy. Epoka bezwzględnego naśladownictwa się skończyła. Młodzież w Ferrarze instynktownie zabrała się do tych badań, do czego jej niemało posłużyła bibljoteka Estów, która zawierała obok dzieł klasycznych autorów także rękopisy prowensalskie i inne. Rozpoczęła się praca krytyczna, a obok niej u umysłów wybranych praca twórcza. Prawie cała ta młoda generacja poetów i literatów zaczynała pod wpływem starszych pisać po łacinie, a kończyła na pisaniu po włosku.

Najbliżej jeszcze dawnej szkoły stał Ercole Strozzi, syn Tytusa Wespazjana, którego ojciec w swoich ideach kultu dla łaciny wychował. Niektórzy historycy Odrodzenia stawiają go jako poetę łacińskiego nawet wyżej od ojca. W każ-

dym razie Ercole miał więcej fantazji i więcej siły aniżeli Tito, gdy przeciwnie ten ostatni co do gładkości wiersza i wy-kwintności języka łacińskiego równał się prawie starożytnym autorom. Mimo że ułomny na jedną nogę, słynął Ercole z miłostek, które wprawdzie pomnożyły jego zbiór erotycznych wierszy, ale zarazem stały się powodem, jak później zobaczymy, jego tragicznej śmierci. Mówiono o nim, że zajmowały go łatwe romanse i łatwe elegje «i facili amori e intorno a questi, le facili e più culte elegie». Najsłynniejszym jego poematem, napisanym elegjackim wierszem, był «Genethliacon», pełny pochlebstw dla domu Estów, Borgjów i Aragonów. Owo dworactwo, płaszczenie się przed panującymi rodami, toczyło jak rak najwybitniejsze postacie Odrodzenia. Ercole też nie zajął wybitnego stanowiska pomiędzy ludźmi przyszłości. Pomiędzy tymi najznakomitszymi był Giovanni Pico della Mirandola (1463—1494), który zrazu należał także do humanistycznego koła, nad którem Tito Vespasiano ciężył swą klasyczną przewagą. Pico zasłynął jako po-lihistor i filozof, i o nim mówiono, że duch całego stulecia może wydać tylko jednego męża o takiej jak on wiedzy i wartości. Współcześni nazywali go feniksem pomiędzy genju-szami «fenice degl’ingegni», a Policjan wychwalał go jako światło wszystkich umiejętności «Picus omnium doctrinarum lux». Pico kształcił się w Ferrarze.

Rodzina Piców z Mirandoli należała do tych rodów, które okrążały dwór Estów, jeździły często do Ferrary, uważały się poczęści za ich wasali; mieli oni posiadłość Corbulę na ferraryjskiem terytorjum, a z Ercolem I związki ich były tern ściślejsze, ponieważ naturalna siostra księcia, Bianca Ma-rja, wyszła zamąż za Galeotta Pica della Mirandola. Młody też bratanek Galeotta, Giovanni, syn Gianfrancesca Pica i Giulii Bojardo ze Scandiano, udał się na studja do Ferrary, gdzie był pilnym słuchaczem Guarina i zaprzyjaźnił się z Ti-tem Vespasianem Strozzim. Giovanni uczył się nietylko po grecku, ale i po chaldejsku i po hebrajsku, kazał sobie w Ferrarze odpisywać dzieła starożytnych pisarzy i niebawem doszedł do mistrzostwa w klasycznych językach. Tito Strozzi mówił o nim, że nie było bieglejszego od niego uczonego

w grece i w łacinie, że nikt bardziej nie zgłębił praw przyrody i nikt nie rozumiał lepiej biegu gwiazd. Pico mistrzem był w matematyce, a pomimo swej uczoności tak łatwo mówił, że nikt mu w oratorstwie nie zrównał. «Kto cię słyszał rozprawiającego o kwestjach z teologji», pisze do niego Strozzi, «zdaje się mieć przed sobą wytrawnego starca, a przecież zaledwie lekki zarost pokrywa twoje różowe policzki». Te różowe policzki, długie jasne włosy, bardzo musiały zdobić Gio-vanniego, był on najprzystojniejszym pomiędzy ówczesną fer-raryjską młodzieżą i z równą łatwością jak wiedzę o gwiazdach, zdobywał serca kobiece.

Oczywiście, że miłosne przygody pociągnęły za sobą cały szereg erotycznych poezyj, Giovanni jednak, praktyczniejszy od Strozziego, przemawiał do kochanek w języku dla nich zrozumiałym, po włosku. Widocznie jednak wstydził się jeszcze tego przekroczenia przeciw zasadom starszych humanistów, a może i zbyt lubieżnej treści swych elegij, gdyż później spalił te wybryki młodzieńczej fantazji, jak powiadają, «religionis causa».

Z Ferarry udał się Pico na nauki do Bolonji, a później do Paryża i do Florencji, gdzie się zaprzyjaźnił z Wawrzyńcem Medyceuszem. Pochłaniał on wszelką wiedzę, a nawet sprowadził sobie w wielkiej tajemnicy ze Wschodu uczonego w kabalistyce, który mu przy drzwiach zamkniętych wyjaśniał nauki przez Kościół potępione. Zapatrywania swe na wschodnią kabałę zebrał później w dziele «Conclusiones Ca-balisticae». Z Florencji przesłał Giovanni do wszystkich wybitnych uczonych dziewięćset tez, których wobec całego świata zobowiązał się bronić w Rzymie w r. 1486, zapraszając uczonych, aby tam na jego koszt przybywali.

Wywoławszy ogromną wrzawę swem wystąpieniem, narobiwszy sobie wielu nieprzyjaciół w uczonym świecie, zwróciwszy przeciwko sobie podejrzenie o herezję i gniew Ino-centego VIII, zniechęcił się do świata, oddał się zupełnie teologicznym studjom i żył odtąd jako zakonnik, częścią w swej posiadłości wiejskiej w Corbula w Ferraryjskiem, częścią w swej willi Quarceto koło Fiesole. Zaczął się biczować, umartwiać postami, rozdawać majątek pomiędzy ubogich

i zamierzał wstąpić do zakonu dominikanów i iść boso w siermiędze głosić słowo Boże.

Ciało jednak nie mogło podołać tak gwałtownemu rozwojowi ducha, i Giovanni umarł w Quarceto w trzydziestym pierwszym roku życia, 14 listopada 1494.

Giovanni Battista Mantovano napisał na jego zgon dy-stychon, który streszcza przełom w duszy tego niepospolitego człowieka. Z uczonego został świętym.

Picus Joannes, coelos elementa Deumque Doctus, adhuc iuvenis, sanctificatus obit.

W Giovannim z Mirandoli rozpoczyna się szereg owych chorych dusz Odrodzenia, które niezadowolone z siebie i ze stosunków religijnych i społecznych kończyły w miscytyzmie. Z dzieł, które Giovanni po sobie pozostawił, przebija człowiek niesłychanej pamięci, który pochłonął całą współczesną książkową wiedzę, stracił jednak wątek zdrowego rozsądku i ugrzązł w najzupełniejszym chaosie teologji, filozofji, kaba-listyki, magji i nauk przyrodniczych, nie mogąc z niego wybrnąć. Chciał równie jak wielu innych współczesnych pogodzić filozofję Platona z chrześcijaństwem, wiedzę z wiarą. Zadanie niemożliwe, które prowadziło wrażliwsze umysły do zupełnego rozstroju.

Rodziny północno-włoskich dworów były po większej części ze sobą spokrewnione. I tak siostra Giovanniego Pico z Mirandoli, Katarzyna, była zamężną za bliskim sąsiadem, za Leonellem Pio z Carpi, z owej cichej dzisiaj mieściny, w której wspaniały zamek Piów i kościoły świadczą o tern, że i tutaj było ongi siedlisko renesansowej kultury. Obydwa te dwory, Mirandola i Carpi, współzawodniczyły ze sobą w zamiłowaniu nauk i sztuki. Piowie z Carpi należeli do dawnych ghibelińskich rodów i bywali w wojskowej służbie cesarskiej. Katarzyna z Mirandoli Pio była, podobnie jak jej brat Giovanni, nadzwyczaj wykształconą kobietą, wcześnie owdowiała, a mając dwóch synów, Alberta i Leonella, starała się o jak najlepsze ich wychowanie. Do czteroletniego zaledwie chłopaka, Alberta, sprowadziła z Rzymu młodego humanistę, Aida Manuzia, na nauczyciela, który już zasłynął z gruntownej

£Wi*ZEK STUDENTO’-/ ARCHITEKT

RNir. 7

•P7Y AKADFMI

znajomości języka greckiego. Kilka lat uczył Aldo Alberta w domu, w Carpi, około 1481 r. przeniósł się jednak z nim do Ferrary, gdzie jeszcze bawił wuj młodego chłopaka, Giovanni Pico. Przybycie Aida Manuzia ze swym uczniem do Ferrary zwiększyło jeszcze tamtejszy zastęp humanistów, a Ercole Strozzi zaczął się zaraz uczyć po grecku u słynnego Floren-tjmczyka. Aldo nie mógł jednak tym razem zbyt długo przebywać z Albertem w Ferrarze, musiał bowiem uciekać przed weneckiemi wojskami, które w r. 1482 miasto oblegały. Zawiązane tam stosunki Aida z Estami utrzymały się jednak i później, a i Alberto bywał częstym gościem w Ferrarze, gdzie go wiązało nietylko pokrewieństwo z Ercolem I, ale i in-teresa jego małego państewka Carpi, na które Ercole czyhał oddawna, aby je całe zagarnąć i z Ferrarą połączyć.

Aldo pozostał narazie w Carpi, a stosunek nauczyciela do ucznia, do Alberta, zmienił się zczasem w przyjaźń, która trwała przez całe ich życie i stała się ważnym czynnikiem w rozwoju starożytnych języków we Włoszech. Nauczyciel i uczeń pełni byli zapału do nauk, a Carpi stało się na chwilę ważnem ogniskiem naukowej pracy. Żywy umysł Alberta nie zadowalniał się jednak li tylko klasycznemi studjami, ale pragnął poznać i nauki przyrodnicze, astronomję i astrologję. Do dziś dnia znajduje się w bibljotece watykańskiej łaciński kodeks, tłumaczenie hebrajskiej książki francuskiego żyda, Izaaka, o astrologji, który Alberto Pio kazał dla siebie przepisać. Z każdej sposobności korzystał on, aby zdobyć wiedzę. W Carpi bawił o lat piętnaście od Alberta starszy syn tamtejszego chirurga, Jacopo Berengario, który się zajmował anatom ją; on to wzamian za lekcje greki, których mu Aldo udzielał, uczył Alberta anatomji, a przedmiotem wykładu był wieprz zabity. Berengario był później słynnym lekarzem i jednym z najznakomitszych ówczesnych anatomów.

W r. 1485 bawił także Giovanni Pico jakiś czas w Carpi, a wtedy, jak się zdaje, powstała pomiędzy trzema młodzieńcami myśl założenia osobnej drukarni celem wydawania poprawnych edycyj greckich i łacińskich klasyków, których wielki brak czuć się dawał. Łacińskich książek wprawdzie już

sporą ilość drukowano, ale wydania były pełne błędów, wydania zaś greckich autorów prawie nie istniały.

Z jakim zapałem brał się Aldo do pracy, świadczy jeden ustęp z jego dedykacji greckich wydań. «Bóg mi świadkiem», pisze on, «że niczego więcej nie pragnę, jak być pożytecznym, czego, jak sobie pochlebiam, dowiodłem mojem dotychcza-sowem życiem i czego dowieść będę się starał, jak długo mi Bóg pozwoli istnieć na tym padole płaczu i nędzy. Chociażbym mógł prowadzić życie spokojne i trosk pozbawione, przecież wolę mozoły i trudy, albowiem zadaniem człowieka nie są rozkosze i uciechy niegodne uczonego, ale jego przeznaczeniem jest żmudna praca...»

Nową drukarnię założyli przyjaciele nie w samem Carpi, ale w małem miasteczku Novi, także do Piów należącem; Carpi zaś miało się stać siedliskiem akademji, ogniskiem humanistycznych studjów. Były to śmiałe projekty, Albert Pio obiecał Aldowi na wydatki drukarni dać do rozporządzenia dochody z dużych dóbr ziemskich i jego przyszłość zabez

pieczyć.

Drukarnia w Novi nie utrzymała się wszakże długo, gdyż brat stryjeczny Alberta, Gibert Pio, opanował Carpi i wygnał Alberta, który się schronił w r. 1496 do Ferrary. Aldo zdołał jednak wydać w Novi «Organon» Arystotelesa, który poświęcił Albertowi, przemawiając do niego tak czule, jak Horacy do Mecenasa: «O, moja opieko, o, moja ozdobo!»

Aldo pozostał jakiś czas w Ferrarze, ale ostatecznie postanowił przenieść swój zakład wydawniczy do Wenecji, gdzie najspokojniej i najbezpieczniej można się było pracy poświęcić. To wszakże nie zakłóciło przyjaznego stosunku pomiędzy nim a Albertem Pio, owszem Pio pozostał już przez całe życie protektorem zakładu wydawniczego Aida i ciągle go pieniężnie wspierał. W styczniu 1513, w ostatnich dniach życia Juljusza II, wyrobił Albert u papieża cenny przywilej dla Aida, że jego książek wcale nie wolno było przedrukowywać pod karą klątwy. Za staraniem też Alberta zatwierdził Leon X ten akt łaski. Alberto tak cenił Aida i tak się do niego przywiązał, że w r. 1504 przyjął go nawet do swego herbu i pozwolił mu używać przydomku Pio. Odtąd drukarz

wenecki podpisywał się Aldus Pius Manutius Romanus i używał herbu srebrnego orła w czerwonem polu. Nawet po śmierci Aida wspierał Alberto słynne wydawnictwo, które dalej prowadził teść Aida, Andrzej Asolano.

To jeszcze Alberta nie zadowalniało, był on do tego stopnia przejęty ważnością wydawania klasycznych autorów, że gdy w r. 1505 mógł na jakiś czas osiąść w Carpi i zgromadzić tam kilku uczonych, powrócił znowu do swojej dawnej myśli utrzymywania drukarni. Sprowadził w tym celu Benedetta Dolcibola, najprzód ucznia Alda, a następnie samoistnego już drukarza w Corte maggiore, na dworze Rolanda II Pallaviciniego. Podobnie jak w XV wieku każdy z tych włoskich tyranów starał się o odpisywanie i zakupywanie rękopisów, tak z początkiem XVI stulecia każdy z nich chciał mieć u siebie drukarnię. Alberto Pio komentował wówczas Dunsa Scotta i ogłosił swą pracę w pysznem wydaniu, tłoczo-nem własnemi czcionkami. Losy Carpi były jednak bardzo zmienne, państewko przechodziło z rąk do rąk, wkońcu Esto-wie zupełnie je pochłonęli. Gdy też w r. 1508 zabrakło Dolci-boli możnego protektora, przeniósł się przedsiębiorczy drukarz do Ferrary i tam wydawał klasyczne dzieła.

II

W czasie pobytu Alberta Pia w r. 1498 w Ferrarze, bawił tam również Pietro Bembo, Wenecjanin, o pięć lat starszy od Alberta (ur. 1470), zagorzały wielbiciel klasycznej literatury, przyjaciel Ercola Strozziego, u którego często na wsi przesiadywał. Wenecja miała oddawna w Ferrarze swego posła z tytułem Vicedomina, którego oczywiście tam bardzo nie lubiano, bo się chciał mieszać do wszystkiego; miał w pewnym zakresie przyznaną sobie władzę sędziowską nad weneckimi poddanymi, mieszkającymi w Ferrarze, i był wogóle niewygodnym dla księcia kontrolorem ferraryjskich rządów. Trzeba go było wszakże cierpieć ze względu na potęgę i sąsiedztwo rzeczpospolitej. Przy końcu XV wieku zajmował to stanowisko stary Bernardo Bembo, dawniej poseł wenecki

we Florencji, członek jednej z najznakomitszych rodzin weneckich, a przytem człowiek bardzo uczony. U niego to bawił od roku 1498 do 1500 syn Pietro, przystojny, gładki młodzieniec wielkich zdolności.

Pietro znał wybornie język grecki i oddawał się stu-djom Petrarki, Boccaccia, tudzież prowensalskiej literatury. Gromadził kodeksy prowensalskich poetów, z których jeden przechowuje do dziś dnia bibljoteka narodowa w Paryżu (Nr. 12.473). Pomimo swej uczoności i filologji był Bembo młodzieńcem pełnym życia, ulubieńcem kobiet «gentiluomo galante e bello», gwiazdą pomiędzy ferraryjską młodzieżą.

Jego marzeniem było wykształcić język ludowy, volgare, i uczynić go godnym literackiej twórczości. Barbaryzmy Bo-jarda raziły go, przyzwyczajonego do gładkich frazesów starożytnych autorów. W swych zamiarach napotykał jednak pomiędzy uczonymi na niemałą opozycję. Ercole Strozzi zrazu walczył z nim o volgare, mówił, iż Bembo tak mu się wydaje, jakby ktoś przyzwyczajony do jadania dziczyzny naraz zaczął bobem się żywić. Bembo wskazywał na Dantego i odpowiadał, że poświęcając się łacinie, odbiera się niejako pożywienie własnej matce nato, aby karmić jakąś obcą kobietę. Włoski język jest mową ich ojców, ich matek, ich sióstr, i większym jest wstydem nie umieć tego języka aniżeli greckiego albo łacińskiego. Bembo miał za sobą kobiety.

Młoda generacja musiała także walczyć z innym bardzo groźnym nieprzyjacielem, z pedantyzmem. Pedantyzm, istna choroba, krzewił się na niwie humanizmu i wyrastał w najdziwaczniejsze chwasty. Byle pięknie pisać po łacinie, było hasłem w starszych literackich kołach; co pisać? mniejsza o to. Jeden drukował poemat łaciński o hodowaniu jedwabników, inny wiersz o grze w szachy, w którym się partja rozgrywa pomiędzy Apollinem a Merkurym. Był nawet taki łaciński poeta, który ułożył dydaktyczny poemat «De morbo gallico», w którym podawał środki lecznicze przeciw nowej chorobie. Nawet w prozie starali się ci łacinnicy tak ściśle trzymać starożytnych wyrażeń, że się usprawiedliwiali, gdy musieli użyć nazw, które u klasycznych autorów nie istniały,

jak dux, comes lub marchio. Oczywiście do ideałów tych frazeologów należał Cycero.

Bembo nie był poetą, ale mimo to układał wiersze po łacinie i po włosku, które się odznaczają brakiem treści. Głośnym stał się jego poemat «Gli Asolani», który autor rozpoczął pisać w Ferrarze. Są to rozmowy o teorjach miłości. Rzeczpospolita wenecka darowała zdetronizowanej królowej Cypru, Katarzynie Cornaro, bardzo piękną posiadłość na mieszkanie, Castel Asolo w Trewizańskiem. Cornaro przyjmowała tam mnóstwo gości i roztaczała królewski przepych. Bembo bawił także jakiś czas w Asolo i na jej dwór przeniósł swe opowiadanie. Tam więc spotykają się trzej młodzieńcy i trzy młode kobiety z Wenecji, należące do dworu królowej. Po obiedzie schodzi to małe towarzystwo do ogrodu i siada w chłodzie przy źródle, pod wawrzynami. Jeden z młodzieży, Gismondo, podnosi pytanie, czy miłość jest dobrem czy złem. Melancholiczny Perrottino jest nieprzyjacielem miłości i sądzi, że wszystko złe na świecie z niej wynika. Na drugi dzień Gismondo broni miłości, trzeciego zaś dnia sama królowa bierze udział w rozprawie; najmądrzej rozumuje Lavinello, dowodząc, że miłość ani jest złem ani dobrem, ale może być jednem albo drugiem, stosownie do przedmiotu, do którego jest skierowaną. Dobrą jest miłość, której ideałem piękna dusza i ciało, złą, zwierzęcą, miłość wyłącznie zmysłowa, o ile nie ma na celu utrzymania rodu ludzkiego. Lavinello opowiada także o rozmowie, jaką miał w tej mierze z jakimś eremitą, którego zdaniem jest tylko jedna miłość prawdziwa, miłość Boga.

Mamy więc znowu przed sobą teorje Petrarki, pomieszane z ideami Platona. Wogóle Bembo w swej włoskiej poezji ściśle trzyma się wzorów Petrarki, formę dialogu w Asolameli bierze z Boccacia, tylko ją rozwadnia, rozwleka. Zawsze kogoś naśladuje: w prozie Cycerona i Boccaccia, w poezji Petrarkę. Wiersze jego nie wynikają z potrzeby poetyckiej duszy; do Weroniki Gambary pisze strzeliste sonety, pomimo że jej nigdy nie widział.

Z Bembą rozpoczyna się owa literacka choroba, która jak grzyb niszczący wszelkie organizmy rozrastała się we

afc

tśF

81

* Vi

w*

Fot. Brogi.

T}rcjan, Katarzyna Cornare».

Galerja Uffizi we Florencji.

w

; ìi

Włoszech, osobliwie w XVI wieku, zabijając wszelką literacką samodzielność. Chorobę tę nazwano Petrarkizmem. Petrarka stał się literackiem bożyszczem, poza Petrarka nie widziano nawet Dantego, i nieraz dziwić się przychodzi, że na dworach książąt włoskich prawie się nie czyta dzieł wielkiego florentyńskiego poety. W przeciągu trzech wieków od wynalezienia druku aż po wiek XVIII wyszło we Włoszech zaledwie kilkanaście wydań dzieł Dantego, podczas gdy «Canzoniere» Pe-trarki doczekał się od końca XV do początku XVII wieku stu pięćdziesięciu siedmiu przedruków.

Że Petrarkizm rodzi się na włoskich dworach, łatwo się tłumaczy. Dwory szukały we wszystkiem wyrafinowanej sztuki, gładkości, wykwintnej formy. Dla takiego społeczeństwa jedynie Petrarka godnym był stanąć obok Owidjusza lub Horacego. Dante był dla książąt i dworzan za ciemnym, za filozoficznym, za brutalnym. Monsignor Della Casa powiedział w swym «Gabocie», że z «Boskiej komedji» nie można się nauczyć dworskiej układności «l’arte di essere grazioso». O to pojęcie «grazioso» chodziło przedewszystkiem, a Canzoniere Petrarki zupełnie mu odpowiadał. Petrarkizm stał się też żakietem kołem, z którego przez dłuższy czas umysły wyzwolić się nie mogły. Doszło do tego, że nietylko naśladowano Pe-trarkę, ale go przerabiano, poprawiano. Jakiś pokątny poeta z Medjolanu napisał w pierwszej połowie XVI wieku poemat «Il bel Laureto» na chwałę donny Laury, sądząc, że Petrarka za mało ją chwalił, za mało podnosił jej piękność i cnotę. Dorównać Petrarce, a nawet przewyższyć go, oto powszechne ówczesne hasło. Pietro Aretino nie posiadał się z radości, gdy mu markiz mantuański napisał, że w jakiejś Canzonie przewyższył samego mistrza.

Nie dziw, że Bembo, przejęty dworszczyzną, pracujący zresztą nad tern, aby ogładzić język włoski, stał się bezwzględnym czcicielem Petrarki. Wygrzebał go ze szpargałów, z zapylonych rękopisów, zrozumiał, że Petrarka powinien się stać ideałem wieku. Aldo Manuzio utrzymuje, że Bembo właściwie uczynił Petrarkę popularnym, że przed nim prawie nie znano w Wenecji i Lombardji «Canzoniere» wielkiego poety.

Bembo pisał bez liku sonetów, różnica tylko pomiędzy nim a mistrzem na tern polegała, że podczas gdy Petrarka szukał natchnienia w czystej miłości do Laury, ideałem Bemba była prosta Bzymianka, słynna Morosina, z którą miał troje dzieci.

Zadanie spetrarkizowania społeczeństwa najzupełniej się Bembie udało. Gdy się zestarzał, mógł z lubością patrzeć, jak wszystkie rzymskie i weneckie kortegjany chodziły z «Pet-rarchinem», z małem wydaniem «Canzoniere» w ręku, niby z książką do nabożeństwa, i jak «Petrarchino» stał się nieodstępnym towarzyszem każdego eleganta. W Wenecji widać było sporo złotej młodzieży z kwiatami za uchem, w perfumowanych rękawiczkach, z Petrarka wyglądającym z kieszeni, jak się przechadzała po placu św. Marka, przestępując powoli z nogi na nogę i miłosne spojrzenia rzucała na przechodzące kobiety. Tak jak w dzisiejszych czasach niejako do dobrego wychowania młodzieży zalicza się grę na fortepianie, tak wówczas «rymowanie», pisanie poezyj, stało się znamieniem wyższej kultury. Na stole każdego «poety» leżały słowniczki i spisy rymów, ułożone z «Canzoniere» Petrarki.

Po śmierci Bemba głosił jeden z jego uczniów, wenecki poeta Domenico Venier, że z oczu ludzkich tyle łez spłynęło, iż istny potop świat zalewał.

Per la morte del Bembo un si gran pianto Piovea da gli occhi de l’umana gente,

Ch’era per affogar verecemente,

Come diluvio, il mondo in ogni canto.

Prawdziwych zasług Bemba, i to wielkich zasług, trzeba szukać nie w poezji, ale na polu językowem, na polu wykształcenia mowy ludowej.

Ariosto przemawia w Orlandzie do Bemba:

— — — — — — — — — Pietro Bembo, che ’1 puro e dolce idioma nostro Levato fuor del volgare uso tetro Quale esser dee, ci ha co ’l suo esempio mostro.

(Ori. Fur. XLVI, 15.).

Studja, którym się Bembo poświęcał w Ferrarze, były podstawą jego późniejszego dzieła «Prose della volgar lingua»,

dzieła, które stało się podstawą zjednoczenia włoskich dialektów w jeden piękny i harmonijny język. Rozpoczętą w tej mierze pracę prowadził Bembo dalej w Rzymie, gdy został sekretarzem Leona X (1513), w towarzystwie Castigliona, Fre-gosa, Angela Colocci’ego, jednego z najznakomitszych erudy-tów Odrodzenia. Colocci, znający gruntownie języki klasyczne, był również namiętnym wielbicielem della lingua volgare. Studjował równie jak Bembo poezję prowensalską, a zarazem inne romańskie języki, jak hiszpański i portugalski, zbierał greckie, łacińskie, hebrajskie i prowensalskie rękopisy, starożytne monety, a jego nieoszacowane zbiory zostały niestety zniszczone podczas Sacco di Roma. W słynnych ogrodach Colocci’ego «Orti Colocciani» zbierali się reformatorowie języka i zawiązali się w ową «Accademia Romana», która za Leona X była ogniskiem literackiego ruchu w Rzymie. Spotykamy tam większość tych literatów, którzy z końcem XV wieku rozpoczynali swą działalność w Ferrarze, w Mantui i w Urbino.

Do towarzystwa tej ferraryjskiej młodzieży należał także Jacopo Sadoleto (1477—1547), syn znakomitego prawnika z Modeny, późniejszy sekretarz Leona X i kardynał, który wyjątkowo umiał się przejąć pismami Cycerona i zasłynął z gładkiego łacińskiego stylu. Sadoleto chodził razem z Albertem Pio na wykłady głośnego humanisty i lekarza, Niccola Leonicena, który komentował Arystotelesa na uniwersytecie.

Szczególnie zaś piękne elegje pisał Celio Caleagnini (1479—1541), dorównujący pod tym względem prawie Ario-stowi, a przewyższający wszystkich swych towarzyszy niezrównaną wyobraźnią.

Caleagnini należał do prawdziwie uniwersalnych genju-szów Odrodzenia, sława jego jako prawnika i astronoma rozchodziła się po całej Europie. Gdy chodziło o rozwód Henryka VIII angielskiego, udawano się do niego, również jak do kilku innych wybitnych uczonych ówczesnego świata o prawniczą opinję. Połowa niemal wielkich ludzi Renesansu była nieślubnymi synami. Caleagnini także do nich się liczył. Ojciec jego, Calcagnino di Francesco Caleagnini, należał do jednej z najznakomitszych ferraryjskich rodzin, o matce, Lukrecji

Constantini, prawie nic nie wiemy. Powiadają, że w chwili, gdy ojca uwiadomiono, że Lukrecja powiła mu syna, Caleagnini czytał list Cycerona do M. Celia Edila i zaraz uradowany zawołał, że trzeba chłopca nazwać Celiem. Prawdziwie humanistyczna tradycja. Ale i przy chrzcie miał już Celio okazać przyszłą swą potężną organizację, gdy bowiem kilkudniowe dziecko zaniesiono do chrztu do kościoła, a ksiądz chciał mu głowę wodą polać, chłopak bronił się zawzięcie małemi rączętami przed zimnem dotknięciem i chwycił modlitewnik kapłana. Celio wychowywał się w Ferrarze, jego najznakomitszymi nauczycielami byli Pietro Pomponazzo, filozof, i Niccolo Leoniceno, słynny medyk. Książęta ferraryjscy wcześnie powierzali mu urzędy i używali do rozmaitych poselstw. Celio towarzyszył kardynałowi Hipolitowi do Węgier i do Polski, jeździł do senatu weneckiego, do Juljusza II i Leona X, udał się znowu do Węgier, aby uśmierzyć wewnętrzne niepokoje pomiędzy magnatami po śmierci króla Władysława; bawiąc zaś w Ferrarze, wykładał w tamtejszem Studio matematykę i astronomję. O jego zasługach na polu astronomji przyjdzie nam jeszcze mówić. Celio miał w późniejszych latach kanonję katedralną w Ferrarze, ale szczególnie przywiązanym był do klasztoru dominikanów. Dominikanom też, umierając, zapisał swoją bibljotekę, swe instrumenta matematyczne i astronomiczne, tudzież pięćdziesiąt skudów rocznie na utrzymanie tych zbiorów. Mulicę swoją, która go długie lata nosiła, kazał pozostawić w tej samej tsajni, do której była przyzwyczajona, póki będzie żyła, i dawać jej chleb łaskawy.

Oczywiście, że dworactwo, przesada w hołdach dla kobiet wyższego towarzystwa bardzo szkodliwy wpływ wywierały na literaturę, zwłaszcza na poezję. Nie umiano nic powiedzieć poprostu, wymyślano pochlebstwa, dziwaczne porównania, będące w sprzeczności ze zdrowym rozsądkiem. Z końcem XV wieku choroba ta zaczęła się szerzyć, a później w XVI i XVII stuleciu przeszła w gwałtowną epidemję, którą nazwano secentyzmem (secentismo).

Jednym z głównych przedstawicieli tego kierunku na dworze w Ferrarze, do pewnego stopnia jego twórcą, był

Antonio Tebaldi, któremu to nazwisko za mało było poetycz-nem, więc przezwał się Tebaldeo. Urodził się w Ferrarze w r. 1463, tam się kształcił i tam pierwsze swe pisał wiersze, wskutek których doszedł wcześnie do takiej sławy, że został nauczycielem poezji małej Izabelli d’Este. Nauczyciel był zadowolony ze swojej uczenicy i mówił raz o niej, że zaczyna cuda działać w poezji «ad fare miraculi in poesia», czego znowu nie należy brać zbyt dosłownie. Do sonetów trzeba było treści, więc Tebaldeo zasłynął ze swych stosunków miłosnych i opiewał je w swych sonetach, a jego wiersze tak się podobały, że jeden z dworskich poetów esteńskich pisał do niego:

Remembrati di noi tu che trascendi Con l’ali isnelle d’un stil raro e bello,

Dal mondo al cielo: tal che questo e quello,

Stupiscon dii gran ben che fra noi prendi.

Gdy jednak Izabella wyszła zamąż za Gonzagę, Tebaldeo przeniósł się na dwór Bentivogliów w Bolonji, tam stu-djował medycynę i tylko od czasu do czasu posyłał sonety swej dawnej uczennicy. Ale markesana zatęskniła za nim, miała chwile, kiedy chciała zostać poetką i zapragnęła, aby Tebaldeo otworzył jej wrota do Parnasu. Zresztą lubiła towarzystwo Antonia i wyrażała się o nim, że jest człowiekiem «di tanto honore et piacere». Przyjemny dworzanin przeniósł się więc z Bolonji do Mantui i tam nietylko, że uczył markesanę, jak ma naprawdę zostać poetką, ale co więcej, pisał cichaczem sonety dla markiza, który je wydawał za swoje.

Umieć układać sonety należało, jak wiemy, do dobrego wychowania, biedny markiz w żaden sposób nie mógł podołać temu zadaniu, więc radził sobie jak mógł, a nawet później, kiedy już Tebaldeo wyjechał z Mantui, jeszcze kazał mu przysyłać sobie sonety do własnego użytku.

Poeta wywiązywał się ze swego zadania ku zupełnemu zadowoleniu markiza, ale Gonzaga nie wynagradzał Tebaldea stosownie do jego mizernych potrzeb. Antonio w ciągłej znajdował się potrzebie, a żywiono go na dworze jak najgorzej, dawano mu «najsmutniejsze» wino i nieświeże mięso. Prosił więc markiza, aby mu wyznaczył przynajmniej dziesięć du-

katów miesięcznie, gdyż inaczej nie będzie się mógł w Mantui utrzymać i gdzie indziej poszuka sobie służby. Markiz nie zgodził się na dziesięć dukatów, a Tebaldeo wrócił do Ferrary, został narazie dworzaninem kardynała Hipolita d’Este (1498), a następnie zaczął hołdować nowej gwieździe na fer-raryjskim dworze, Lukrecji Borgii, i otrzymał u niej posadę sekretarza.

Z dworem mantuańskim utrzymywał zawsze stosunki, posyłał tam wiersze, nie wymagając zbyt wygórowanej za nie zapłaty. Raz prosił markizę, aby mu darowała przynajmniej cztery koszule, choćby z lichego płótna, zapłaci jej wierszami, gdyż na co innego go nie stać.

Wreszcie w roku 1513, po wstąpieniu na tron Leona X, w czasie pospolitego ruszenia wszystkich poetów i artystów ku Rzymowi, przeniósł się Tebaldeo także do stolicy papieskiej, został księdzem, żył w towarzystwie Castigliona, Bemby i Rafaela, a marzenia jego poczęści się spełniły, gdyż się dostał na Parnas — wprawdzie tylko Parnas malowany. Rafael umieścił bowiem jego portret we fresku w Stanzach watykańskich, przedstawiających Parnas. Jemu to zapłacił raz Leon X 500 dukatów za jeden epigram. Podczas Sacco di Roma stracił poeta całe swoje mienie, ale żył dalej w Rzymie, wymyślając na Karola V i jego żołdactwo. Umarł 4 listopada roku 1537.

Zbiór jego poezyj wydał Jacopo Tebaldi w r. 1498, podobno bez wiedzy autora w Modenie, i poświęcił go Izabeli Mantuańskiej. Sam poeta nie chciał powierzać publiczności swych miłosnych wynurzeń do jakiejś Flawji. Poezje charakterystyczne swą przesadą. Porównania w nich obrażają smak dzisiejszy, pobudzają do śmiechu. Gdy poeta łzy leje, to tak rzęsiście, że ziemia rozmięka tam, kędy przechodzi, gdy miłość się w nim rozżarzy, to suknie zapalają się od tego ognia, i dym widać wznoszący się ku obłokom; niepewny, czy go miłość zupełnie nie strawi, prosi przyjaciela, aby dla przezorności adresował do niego list: do żyjącego jeszcze albo już zmarłego Tebaldea. Gdy opisuje uczucia Franciszka Gonzagi, to opowiada, że markiz tak płakał z miłości, iż łzy, które wylewał, utworzyły owe jeziora, które otaczają Mantuę, co więcej, z łez tych wezbrały wody Padu, a biedny Gonzaga tak wzdychał, że wiatr powstały wskutek jego jęków złamał maszt na barce, którą płynął do swej ukochanej. Sam Tebal-deo tak razu pewnego zmizerniał z miłości, że w czasie karnawału mógł chodzić bez maski, gdyż nikt nie byłby poznał jego twarzy, podobnej do kościotrupa.

Jego sonety polityczne, pisane z powodu nieszczęść, jakie spadały na Włochy, odznaczają się jednak gorącym duchem patrjotycznym, chociaż prostoty uczucia napróżno-byśmy w nich szukali.

III

Obok tej stanowiskiem społecznem i klasyczną kulturą błyszczącej młodzieży, poniewierał się pomiędzy służbą Estów, po kuchniach i przedpokojach, w wyszarzanem ubraniu, wielce oryginalny poeta, Antonio Cammelli (1440—1502), zwany Pisto ją. Przez niego mówiły: dowcip biedaków i satyra ludu.

Prawie każdy dwór miał wówczas takiego poetę, siadającego przy stole wyżej od błazna, a niżej od franciszkańskiego kwestarza; wszyscy nim poniewierali, najmniej może sam książę, ujęty jego pochlebstwami. W Medjolanie na dworze Ludwika Moro podobne stanowisko społeczne zajmował Bernardo Bellincioni, pełen sarkazmu i dowcipu, szczerze do swego pana przywiązany. Pisto ja miał liczną rodzinę, a nie mając w Ferrarze żadnego stałego zajęcia, czekał tylko, czy mu nie spadnie jaki okruch z pańskiego stołu. Co chwila żebrał, aby mu ze skarbu wydano trochę zboża lub innej żywności, raz pisał w pokornym liście, że jak dziecko od matki, oczekiwać będzie od księcia nieco pożywienia. Zdaje się, że musiał pobierać jakąś miesięczną zapomogę, gdyż skarży się w jednym z sonetów, że «z końcem miesiąca» ma podarte pończochy, że wszystko pozastawiał u Żydów i żyje na kredyt, do jego biednego mieszkania mają wolny przystęp deszcz i promienie słońca, na podłodze rosną grzyby, a sól z wilgoci ściany pokrywa. Książę więcej łask wyświadcza tym, co muły popędzają, aniżeli tym, co piszą sonety. Gdy mu cza-

sem w zamku jeść dadzą, to musi siadać do stołu z błaznami i furmanami w zimnej, brudnej, walącej się oficynie, przy zawalanym stole, nakrytym obrzydliwym obrusem, i połykać sałatę z zepsutą oliwą, chleb suchy, spleśniały, wino skwa-śniałe i męczyć szczęki rozdzieraniem niedogotowanego mięsa ze starej krowy.

Wreszcie książę zlitował się nad nim i dał mu — posadę. Mianował go w roku 1487 kapitanem bramy di Santa Croce w Reggio z jakąś małą pensyjką. Ale cóż? biedny poeta musiał mieszkać w walącej się wieży, której Ercole nie kazał naprawiać i nie dawał mu najpotrzebniejszych artykułów żywności. Capitano żebrał i wypraszał sobie u mieszczan trochę chleba i wina, nazwano go też «sługą księcia na cudze koszta» «servo del duca all’ altrui spese». Płacę wprawdzie książę obiecał, ale pieniędzy nigdy nie wypłacano. Po dziesięciu latach stracił Pistoja i tę posadę, ale w r. 1499 otrzymał ją napowrót za wstawieniem się mantuańskiej markizy, Izabelli, która bardzo ceniła jego wiersze. Za rok jednak kazano mu się znowu wyprowadzić z walącej się wieży, a biedny poeta błąkał się po dworach w Correggio, w Mantui, w No-vellarze albo i w Ferrarze, zawsze głodny, zawsze narzekający, dopóki nie umarł w nędzy w roku 1502. Jedyna markiza Izabella zajęła się za pośrednictwem Niccola da Correggio zebraniem jego poezyj.

W tych poezjach dużo siły, dużo sarkazmu i dużo szczerej boleści nad publicznemi klęskami. U ówczesnych poetów tak rzadko o wyraz oburzonego sumienia, wszyscy toną w pochlebstwie, ten wyszarzały biedak ma odwagę wypowiedzieć prawdę. Do Aleksandra VI zwraca się w pełnym siły sonecie:

•’ ...... .

Ruina de’ Christian, tu, falso prete

Per simonia comprasti il divin culto,

Da cui é fatto il tempio santo stulto Con omicidi, stupri e con monete.

Ruino chrześcijaństwa, ty fałszywy księże, Symonją kupiłeś kult boży,

Święty Kościół zbezcześciłeś Zabójstwami, rabunkiem i pieniędzmi...

Il femelico -verme iniquo e tristo, Che divora la Croce e Jesu Christo.

Głodny, zły, ponury robaku, Toczysz krzyż i Chrystusa.

Przywiązany do Ferrary, nienawidził Pisto ja Wenecji, której zarzucał chciwość zaborów i złą wiarę; San Marco nie zna przyjaźni, powtarzał.

Każde ważniejsze polityczne zdarzenie, każda wybitniejsza osobistość współczesna odbija się w sonetach Pistoi. Gdy pisał wzburzony namiętnością, używał formy krótkich pytań i odpowiedzi, nader silnie na czytelnika działającej. Wyborny w tej mierze jest sonet, w którym poeta opisuje, jak osławiony Lucca Gregorio Zampante, znienawidzony przez całą ludność w Ferrarze, chce wejść do nieba, ale św. Piotr go odsyła do piekieł, dokąd go djabeł Fanfarelło prowadzi:

Toc! chi batte? — Amici, aprimi un poco.

— Come ti chiami? — Da Lucca Gregorio.

Ah, ah! io el so, il tuo nome è notorio;

Su, su, a la forca, a la manara, al foco.

Par te non fù fondato questo loco:

Più giù te aspetta un altro concistorio.

— Lasciami venir qui col tuo aiutorio.

— No, no, altro ti vuol cociere il coco.

Bu, bu — chi abaia? — Pier fammi ragione.

— Chi sei tu che mi chiami? — Fanfarello.

— Che cosa vuoi da me? — Questo latrone,

Che al ciel per crudeltà si fe rebello;

Io ti dico da parte di Plutone,

Che gli è per carta suo: ecco il libello.

— Io non voglio esser quello,

Che a nissum patto l’altrui preda toglia:

Piglialo, menai vià la tua voglia.

— Càvati fòr la spoglia,

Cammina, traditor, che ogni martire,

Sarà poca vivanda al tuo fallire.¹)

Zapewne, aby się przypodobać Ercolowi I, Pistoja napisał nawet tragedję w pięciu aktach pod tytułem «Filostrato e Panfila», do której wziął treść z nowelli Boccacia o Ghis-mondzie i Guiscardzie. Tutaj go jednak zwykły dowcip opuszcza, nie umie chodzić na koturnach. Rzecz pełna z jednej strony fałszywej przesady, z drugiej trywjalności. Mimo to tragedja ta była przedstawioną w Mantui, w poście r. 1499.

IV

Równocześnie z pracą nad rozwojem włoskiego języka powstawało dążenie do stworzenia włoskiego teatru. Dawne misterja nie wystarczały, cofały się w mury klasztorne, a ludowe przedstawienia, jakie grano w Sienie, nie odpowiadały smakowi towarzystwa wykształconego na klasycznej literaturze. Nowa generacja pragnęła komedji na wzór starożytnej, pragnęła sceny, któraby oddawała życie ludzkie i ludzkie ułomności. Oczywiście, w tej mierze musiano się narazie zapożyczyć u Plauta i Terencjusza, dopóki się nie zapoznano ze sceną i jej wymaganiami. Przedstawiać starożytne komedje nie było łatwem, a przedewszystkiem rzecz to była bardzo kosztowna; dwory włoskie zrozumiały, że inicjatywa w tej mierze do nich należy, zamożni książęta byli jedynymi, którzy mogli podjąć te próby.

Tam pod spodem inna cię oczekuje rada.

—    Pozwólże, abym tutaj wszedł za twoją pomocą. •

—    Nie, nie, tobie inny ma gotować kucharz.

Bu, bu! — Kto tam szczeka! — Piotrze, sprawiedliwości!

—    Kto mówi? — Fanfarello.

—    Czego chcesz ode mnie? — Tego rozbójnika,

Który swojem okrucieństwem zbuntował się przeciw niebu.

Pluto każe ci powiedzieć,

że on do niego należy — oto skrypt.

—    Nie chcę być tym,

Który innym ich zdobycz zabiera:

Weź go, prowadź, zrób swoją powinność.

śpiesz się zdrajco, niema męczeństwa,

Któreby było dostatecznem za twoje zbrodnie.

Powiadają, że Ercole I jako młody chłopek w czasie dłuższej choroby rozczytywał się w starożytnych pisarzach i wtedy już marzył o wskrzeszeniu teatru. On też stanął na czele tego ruchu, i jemu się rzeczywiście należy największa zasługa w zorganizowaniu nowożytnej sceny. Lubił on namiętnie przedstawienia teatralne i z całym zapałem zabrał się do ich urządzenia, nie szczędząc ani kosztów ani trudów. Pragnął, aby Ferrara miała pierwszą scenę we Włoszech, i celu swego dopiął z wielkim pożytkiem dla literatury:

Quae fuerat Latiis olim celebrata theatris

Herculea... scena revixit ope.

Ercole zachęcił całą legję ferraryjskich literatów do tłumaczenia i przerabiania starożytnych komedyj, do układania eklog, do reprezentacyj pasterskich i baletów. W porozumieniu z nim pracowali nad dziełem odrodzenia sceny: Bojardo, Battista Guarino, Niccolo da Correggio, Collenuccio, Tebaldeo i wielu innych, a architekci i malarze, jak Fino de’ Marsigli, Trullo, Segna, Giovanni da Imola, Pellegrino da Udine, a później bracia Dossi ze swymi uczniami wymyślali aparaty sceniczne, rysowali ubiory i malowali dekoracje.

Szereg przedstawień, dawanych przy sposobności rozmaitych dworskich festynów, rozpoczął Ercole w r. 1486 «Me-nechmami» Plauta i kazał urządzić scenę na zamkowem podwórzu. Przedstawienie było tak wspaniałe, że kosztowało tysiąc dukatów. W rok później, z okazji ślubu Lukrecji d’Este z Hannibalem Bentivoglio, odegrano już oryginalną komedję Correggia, «Cefalo», z wielkim przepychem. Scena przedstawiała rodzaj zamczyska, w którem grali aktorzy. Okazała się jednak niepraktyczną, gdyż z powodu deszczu jednej z reprezentacyj dokończyć nie było można. Później odbywały się przedstawienia to w ogrodzie, to w Schifanoi, aż nareszcie w roku 1499 kazał Ercole znacznym kosztem urządzić scenę w wielkiej sali pałacu. Balety, farse i burle grywano pomiędzy aktami owych klasycznych «komedyj», które bynajmniej nie były zabawne. Ferrara stała się czemś podobnem, jak w naszych czasach Bayreuth wagnerowski. Z dalekich stron zjeżdżano się na przedstawienia, mówiono wszędzie o nich,

ZWIĄZEK STUOmO;7 A THITEKTUI

•RZY AKADEMII GÓRNICZE

W KRAKOWIE

komedje w Ferrarze należały do pierwszorzędnych zdarzeń w kulturze włoskiego Odrodzenia. Głównym jednak wypadkiem w szeregu tych przedstawień było odegranie całego cyklu komedyj Plauta z okazji zaślubin Don Alfonsa, syna Er-cola, z Lukrecją Borgja, o czem później mówić będziemy.

Teatr w Ferrarze był niejako hasłem dla innych dworów, aby urządzać sceniczne przedstawienia. Osobliwie Gonzagi z Mantui i Ludwik Moro w Medjolanie gorąco zajęli się teatrem, który w jednostajności dworskiego życia stał się wiel-kiem urozmaiceniem. Ferrara i Mantua wykształciły zcza-sem aktorów, których sobie nawzajem pożyczano. Siedmdzie-sięcioletni już Ercole przedsięwziął w r. 1493 utrudzającą podróż do Mantui, aby tam urządzać przedstawienia, i zabrał ze sobą dwudziestu młodych ludzi, pomiędzy którymi był i Ariosto, wyćwiczonych w grze na scenie.

Z początkiem XVI wieku utworzyło się w Mantui nawet pomiędzy tamtejszymi żydami towarzystwo okolicznościowych aktorów, które grywało komedje na dworze markiza i w późne czasy jeszcze tam istniało. Żydzi mieli własną orkiestrę do teatralnych przedstawień.

Jednym z głównych pomocników Ercola w urządzaniu przedstawień scenicznych był Niccolo da Correggio, postać bardzo wybitna, wzór dworzanina, jakiego wyidealizował Castiglione. Przystojny, odważny, zwycięzca w giostrach, przyjaciel kobiet, tańczył jak mało kto ze współczesnych, ubierał się tak pięknie, że młodzież uważała go za wzór mody, ożywiał zabawy, pisał komedje z niezrównaną zręcznością, w lot układał madrygały, sonety i motti do imprez. Saba da Castiglione nazwał go jednym z najsławniejszych rycerzy, jakich we Włoszech spotkać można: «uno delli più famosi, honorati et virtuosi cavalieri, che in tutta Italia si trovarsero», a Carretto w swym poemacie «Tempio d’amore» pisze o nim:

... Il cavalier de tanto preggio Che con stil elegante et amoroso e col valor de Marte orna Correggio.

Był on spokrewniony z Estami, gdyż matka jego, Beatrice, była córką naturalną Niccola III i wyszła w roku 1448 zamąż za Niccola di Gherardo da Correggio. Nazywano ją królową balów «regina delle feste» i mówiono, że «kto chce przyjemnie przejść z tego świata na drugi, niech się przysłuchuje muzyce Pierobona; kto rad znaleźć niebo otwarte, niech doświadczy hojności księcia Borsa; a kto pragnie raj zobaczyć, niech się przypatrzy donnie Beatricy na balu».

W kilka miesięcy po ślubie umarł Niccolo da Correggio, zostawiwszy żonę w błogosławionym stanie, a w pierwszych miesiącach r. 1450 urodził się nasz Niccolo, którego dla odróżnienia od zmarłego ojca przezwano Postumo. Cesarz Fryderyk III, przejeżdżając w r. 1452 przez Ferrare, pasował, jakeśmy wspomnieli, dzieciaka na rycerza. Aby nabyć wprawy w rzemiośle wojennem, zaciągnął się później Correggio jako kondotjer do wojska rzeczpospolitej weneckiej pod wodzą Bartolomea Colleoniego. W r. 1472 ożenił się nawet z jego córką, Cassandra, wielką pięknością, wystąpił z wojska weneckiego i żył pomiędzy Ferrara, Mantuą, swem państewkiem a Medjolanem, gdzie w wielkich łaskach był u Mora i Bea-trycy d’Este. Na modach kobiecych i ubiorach także się znał wybornie, a Beatrice zasięgała jego rady w rzeczach toalety. Wszędzie był pożądanym gościem, gdyż ożywiał towarzystwo swym dowcipem, komponował sonety do muzyki, a w szczególności dla Izabelli d’Este do lutni. Dla niej napisał także poemat mitologiczny pod tytułem «Psyche», coprawda niewielkiej wartości.

Gdy w roku 1482 wybuchła wojna pomiędzy Ferrara a Wenecją, Niccolo walczył po stronie Estów, a w bitwie pod Argenta dostał się do niewoli Wenecjan, którzy nie zapominając mu tego, że przed dziesięcioma laty był ich kondotje-rem i że Wenecjankę miał za żonę, traktowali go jako pospolitego więźnia. Zamknęli go w Toricella, skąd Niccolo bardzo żałosne pisał listy, skarżąc się na niesłychany brud, na pchły i inne robactwo, które mu spać nie daje, na obrzydliwe pożywienie, a nawet i na to, że musi jeść bez stołu.

Za wstawieniem się Mora i Izabelli d’Este, wypuścili go Wenecjanie po kilku miesiącach, poczem już Correggio wie-

cej nie wojował, ale jeździł do Francji w poselstwie od Mora, a po największej części przebywał w Ferrarze, wspierając Ercola I w jego scenicznych przedsięwzięciach.

W weneckiem więzieniu napisał chyba najpiękniejszy, najgłębiej odczuty sonet na klęskę Ferrary, w którym jednak, znając potęgę Wenecji, namawia ukochane miasto, aby się przed Lwem ukorzyło.

Io t’amo. Tu sai ben, ch’io n’ho cagione Deh! perchè non deponi ornai l’orgoglio?

Che sai: sol umiltà vince il Leone.

Più che di mia prigion di te mi doglio;

Che poi che vedi in l’arme la ragione Vogli schivare il porto e dar nel scoglio.

Najcelniejszem jego literackiem dziełem był dramat mitologiczno-pasterski «Favola di Cefalo», przedstawiony po raz pierwszy w r. 1487 w Ferrarze i wogóle pierwsze większe sceniczne dzieło, napisane oryginalnie we włoskim języku. Dramat to jednak bardzo jeszcze nieudolny, treść wzięta z metamorfoz Owidjusza. Niccolo był także autorem eklogi dramatycznej «Favola di Callisto», którą grano na scenie w Mantui w roku 1501.

Correggio prawie zawsze jeździł w towarzystwie swego sekretarza, cancelliera Valtellina di Messer Niccolo, który także pisał wiersze, albo innego «familiarisa», którego zwano Prete da Correggio. Ten ostatni był bardzo ciekawą osobistością, łubianą tak na dworze w Ferrarze, jak i w Mantui z powodu swego dowcipu i zręczności do wszelakich posług. Zwierzano się przed nim z największemi tajemnicami rodzin-nemi, używano go do interesów, do bawienia gości, a na bankietach występował Prete często jako giullare, deklamując lub śpiewając z muzyką swoje sonety. Izabella pisała raz do Correggia, aby dla rozrywki «per nostra recreatione» przysłał jej owego zabawnego dworzanina.

Mimo wielkiego towarzyskiego powodzenia, jakie miał, Correggio nie zdaw^ał się być człowiekiem szczęśliwym, w sonetach swych narzeka na los i na kobiety, jeden z sonetów zaczyna od słów «Sotto la croce che mi dà la sorte», a brak wzajemności tam, dokąd zwrócił swe uczucia, rozdzierał mu

serce. Oczywiście, że i on pozostawił po sobie «canzoniere», który za życia jeszcze ofiarował wprawdzie Izabelli d’Este, ale go jej nie posłał. Po śmierci poety doszło zdaje się do wiadomości markesany, że syn Correggia, Gian Galeazzo, chce ten zbiór ojcowskich poezyj poświęcić Lukrecji Borgii. To bardzo oburzyło Izabellę, więc energicznie się o ową spuściznę upominała; czy się wreszcie «canzoniere» do niej dostał, nie wiadomo, gniew jednak markizy łatwo zrozumieć, bo, jak zobaczymy, nie lubiła Lukrecji, a nadto widziała w postępowaniu Gian Galeazza do pewnego stopnia niewdzięczność, gdyż zawsze okazywała wiele serca dla Correg-giów. Nawet gdy Galeazzo żenił się z Ginevra Rangoni, posłała jej jako podarunek ślubny przepyszny klawikord «un magnifico clavicordio».

Niccolo Correggio umarł w Ferrarze w nocy z 1-go na 2-go lutego 1508 roku, pomimo że aż siedmiu lekarzy powołano do jego łoża.

LUCREZIA BORGIA

Ambasador florentyński przy Kurji rzymskiej, Lorenzo Pucci, pisał 24 grudnia 1493 roku do swego brata, że odwiedza madonnę Julję Farnese, gdyż wyświadczył jej rodzinie pewne usługi, a zarazem stara się o jej dalszą protekcję u papieża. Pucci zawdzięczał wstawieniu się Julji u Aleksandra VI beneficja, które mu przynosiły pokaźne dochody. Julja mieszkała u Lukrecji Borgii, córki Aleksandra, której ojciec oddał dom wpobliżu Watykanu, w miejscu zwanem S. Maria in Porticu.

Lukrecja liczyła wtedy lat trzynaście, Julja była trochę starszą, zamężną za Orsinim, i miała małą córeczkę, Laurę. Na czele domu Lukrecji stała matka męża Julji, Adrjana Ursina, czyli Orsini; Aleksander VI nie uważał bowiem za stosowne, aby jego córka wychowywała się u swej matki, Vanozzy Catanei. Wydał on Vanozze jeszcze za swych czasów kardynalskich po dwa razy zamąż: raz za Medjolańczyka, Giorgia da Croce, a po raz wtóry za Mantuańczyka, lichego poetę, Karola Canale, i wyrobił mu mały urząd solicytatora bul papieskich.

■’

l:iix

£u

::

'p' .i

4f

■*•*« -łsji

",-j

>.mmM

«T

k>;

WŁ

E*

Ki

HSSf

m\i

SX    ■

sagas?;

SI!

i -i

WM

« i?

rr,

•#]

Fot. Anderson.

Bernardo Pinturicchio, Św. Katarzyna z Aleksandrji.

Domniemany portret Lukrecji Borgji.

•■Il

•il

;;

Córka kardynała Borgii nie mogła wchodzić w świat z domu solicytatora. Rzecz się jednak dała inaczej urządzić. Aleksander żył w przyjaźni z Adrjaną, wdową po Ludwiku Orsinim, która w r. 1489 ożeniła swego syna z cudnej urody Julją Farnese. Kardynał zakochał się w młodej Julji, a we dwa lata po jej ślubie miał już z nią bliski stosunek. Adrjana, matka Orsiniego, popierała ten niedozwolony związek, licząc na to, że kardynał podniesie jej ród majątkowo zrujnowany. Syna więc wyprawiła na jeden z zamków Orsinich, a sama oddała się zupełnie kardynałowi, a późniejszemu papieżowi Borgii na usługi, nie licujące z tradycjami jej wielkiego rodu.

Pucci więc, chcąc się widzieć z Julją Farnese, przyszedł do domu Lukrecji. Wszystkie trzy kobiety siedziały przy kominku, bo madonna Julją właśnie suszyła sobie włosy. Przyjęły Lorenza z wielką radością, a Julją prosiła go, aby przy niej usiadł.

Pucci nie widział przez jakiś czas Julji i powiada, że trochę przytyła i stała się najpiękniejszem stworzeniem na świecie. Miała głowę związaną batystową chustką i włosy opięte siatką cienką jak pajęczyna, przerabianą złotemi nitkami. W przytomności gościa kazała się czesać i rozpuściła włosy. «Czegoś podobnego», pisze Lorenzo, «nigdy nie widziałem. Włosy koloru złotawego sięgały aż po stopy, Julją jaśniała jak słońce». Kazała przynieść swoją jednoroczną córeczkę, dziecina zupełnie podobna do ojca, do papieża, «adeo ut vere ex ejus semine orta dici possit».

Podczas gdy Pucci rozmawiał z Giulją i z Adrjaną, poszła Lukrecja się przebrać i wróciła w szlafroku z fiołkowego aksamitu, zrobionym według neapolitańskiej mody. Miała ona włosy także złotawego koloru, oczywiście farbowane, bo zrodzona z matki Trastaweranki i Rodriga Borgii, prawie Maura z okolic Walencji, nie mogła być blondynąą. Lukrecja nie dorównywała wprawdzie urodą swojej towarzyszce, miała niezbyt regularne rysy, ale szczególny wdzięk twarz jej opromieniał, była żywą, zalotną, ujmującą i zręczną w rozmowie. Pogodę i wesołość odziedziczyła po ojcu, który podbijał ludzi swoją dobrodusznością. Właściwości te charakteru cechowały i jej brata, Cezara Borgię, który pomimo swych

Otoczenie trzynastoletniej Lukrecji nie należało więc do najmoralniejszych. Stary ojciec, papież, romansujący z młodą mężatką, Giulją, i ochmistrzyni, madonna Adrjana, protegująca ten stosunek, pomimo że Giulja była jej synową. W innej dzielnicy miasta, matka Lukrecji odsunięta od niej i otoczona nową rodziną, nowemi dziećmi. Wreszcie we własnym domu Lukrecji malutka siostrzyczka, córka papieża i Giulji. Stosunki nawet na czasy Odrodzenia bardzo zawikłane.

okrucieństw, swych zbrodni, umiał ludzi do siebie przywiązywać.

Lukrecja pomimo lat trzynastu po dwa razy już była zaręczoną, obydwa razy z Hiszpanami, gdyż we Włoszech nie mógł Borgia znaleźć dla niej narzeczonego, któryby związkami odpowiadał stanowisku rodziny. W Rzymie zanadto to jeszcze raziło, że Lukrecja była córką kardynała, w Hiszpanji duży posag rozstrzygał. Pierwszego narzeczonego, Cherubina de Centelles, Lukrecja nigdy nie widziała, powiedziano jej o tern, że ma pójść za niego, gdy miała lat jedenaście. Wkrótce jednak zaszły jakieś przeszkody, które uniemożliwiły przyjście do skutku tego małżeństwa, więc kardynał wyszukał córce na narzeczonego innego Hiszpana, hrabiego Averse. Zanim jednak Lukrecja dorosła, ojciec jej został papieżem (11 sierpnia 1492), a dla Aleksandra VI hr. Aversa za małą już był na zięcia osobistością, chciał on mieć dla córki męża, któryby łączył Borgiów z jakąś wielką rodziną włoską i polityczny ich wpływ na półwyspie podnosił.

Swatem został tym razem kardynał Ascanio Sforza, który na ostatniem conclave głównie przyczynił się do wyboru Ro-driga Borgii na papieża. Ascanio należał też obecnie do najściślejszych powierników papieża i zrazu był wszechmocnym w Watykanie. Jego myślą było wydać Lukrecję za Giovan-niego Sforzę, hrabiego na Cotignoli i papieskiego wikarjusza w Pesaro, którem jako lennem papieskiem zarządzali Sforzowie. Giovanni miał lat dwadzieścia sześć, był wdowcem, bo jego żona, siostra Elżbiety Gonzagi z Urbino, umarła w połogu, a przystojny, dzielny i wrykształcony, posiadał wszelkie po temu warunki, aby uszczęśliwić papieską córkę. Dla Aleksandra VI połączenie się z możnym domem Sforzów było ważnym krokiem w polityce rodzinnej, medjolański Ludwik Moro stawał się w ten sposób stronnikiem papieża.

Ale hr. Aversa, dowiedziawszy się, że przyszły jego teść wyniesiony został na Stolicę Apostolską, przybył do Rzymu, aby się o swe prawa dopominać. Równocześnie przyjechał i Sforza, a obecność tych dwóch pretendentów do ręki Lukrecji dała powód do plotek, ubliżających papieżowi i narzeczonej. Sama Lukrecja nie była winną tych intryg, papież rozporządzał jej ręką despotycznie. Dumny Hiszpan, hr. Aversa, ułatwił rozwiązanie trudności, widząc bowiem, że nie zwycięży, ustąpił Sforzy swych praw do ręki Lukrecji za trzy tysiące dukatów i odjechał.

Miasto Pesaro cieszyło się ze zwycięstwa swego signora, spodziewając się rozmaitych łask od papieża. Sforza kazał dać wielki bal w zamku, a tańczące pary wyszły na miasto i przeciągały w pląsach ulicami, łącząc się z ludem. Pełnomocnik papieski, monsignor Scaltes, prowadził ucieszny korowód.

To zstąpienie tańczących par z książęcego zamku pomiędzy lud jest jednem z tych charakterystycznych znamion stosunku włoskich despotów do swoich poddanych. Różnica klas we Włoszech nigdy nie była tak wielką, jak w innych krajach. Lud miał dawną cywilizację, nabytą ogładę i pewną wrodzoną uprzejmość, która go co do znalezienia się towarzyskiego równała prawie z wyższemi klasami. Dlatego maskarady nigdzie takiego nie miały znaczenia, jak we włoskich miastach. Kasztelanka w masce, zamieszawszy się pomiędzy lud, wiedziała, że się znajdzie wśród swoich, wśród tłumów, mających towarzyską ogładę.

Ślub Lukrecji ze Sforzą odbył się 12 czerwca 1494 w Watykanie. Panna młoda miała lat czternaście. Papież i Sforze byli zadowoleni: Lodovico Moro chciał wówczas sprowadzić Karola VIII do Włoch, aby zniszczyć potęgę Ferdynanda Nea-politańskiego, papież zaś i Wenecja dążyli do tego samego celu, więc też przymierze przeciw Neapolowi łatwo przyszło do skutku.

Lukrecja na krótki czas udała się do Pesaro. Wjeżdżała tam 8 lipca 1494 wśród ulewnego deszczu i zamieszkała w ulu

li

bionej siedzibie swego męża, w Gradara. Aleksandrowi VI ciężyło na sercu to rozłączenie się z córką, żądał więc ciągle od niej wiadomości, a z owych czasów zachował się własnoręczny list papieża do niej, pełen wyrazów ojcowskiego przywiązania. Papież poleca Lukrecji, aby dbała o zdrowie i pilnie modliła się do Madonny.

Polityka papieska szybko jednak na inne zeszła tory: Hiszpanja załagodziła naprężenie, jakie istniało pomiędzy Aleksandrem VI a królem Ferdynandem Neapolitańskim, wskutek czego papież zerwał przymierze z Ludwikiem Moro i Wenecjanami. Stanowisko Sforzów na dworze papieskim odrazu się zachwiało, Aleksander VI połączył się z dynastją aragońską i stał się przeciwnikiem projektowanej wyprawy Karola VIII do Włoch, nad którą Moro pracował. Nawet ulubieniec papieża, Ascanio Sforza, nie czuł się wskutek tego bezpiecznym w Rzymie i umknął do Colonnów, do Ganez-zano, którzy stali na żołdzie Francji.

Giovanni Sforza, jako kondotjer Kościoła, bawił jeszcze jakiś czas w obozie neapolitańskiej armji, ale i jego stanowisko stało się niemożliwem. Musiał albo walczyć przeciw Francuzom i działać wbrew interesom własnej rodziny, której naczelnikiem był Moro, albo zerwać z papieżem. Aleksander VI ułatwił mu sprawę, gdy bowiem Giovanni do Rzymu przyjechał, gdzie i Lukrecja wówczas się znajdowała, zażądał papież od niego dobrowolnego zezwolenia na rozwód z żoną i zeznania, że małżeństwo z jego winy spełnionem nie zostało.

Giovanni nie chciał na to przystać, ale poza papieżem stał już Cezar Borgia, który podobne sprawy załatwiał trucizną albo sztyletem. Miał on wprost oświadczyć siostrze, że się znajdą sposoby, aby ją od niedogodnego dzisiaj małżonka uwolnić. Lukrecja szybko zawiadomiła o grożącem mu niebezpieczeństwie Giovanniego, który wsiadł na tureckiego bieguna i w przeciągu dwudziestu czterech godzin dojechał do Pesaro. Koń padł od zmęczenia, ale Sforza życie uratował.

Opowiadają, że gdy Cezar przyszedł do siostry, aby ją uwiadomić, iż rozkaz zamordowania jej męża już wydany, bawił u niej właśnie Jacomino, dworzanin Sforzy. Lukrecja ukryła go za kotarą, aby słyszał jej rozmowę z Cezarem, a gdy tenże wyszedł, wysłała czem prędzej Jacomina, aby doniósł Sforzy o zamiarach Borgiów. Lukrecja postąpiła uczciwie wobec swego męża, którego może nigdy nie kochała, ale którego ostatecznie była żoną. Po ucieczce Sforzy zamieszkała w klasztorze S. Sisto w Rzymie, dokąd się przeprowadziła 4 czerwca 1497. Czy się tam cofnęła z własnej woli, czy z rozkazu papieża i Cezara, którzy musieli się dowiedzieć, że ułatwiła ucieczkę Giovanniemu, nie wiadomo.

We wrześniu 1497 papież zwołał komisję rozwodową, która orzekła, że małżeństwo było nieważnem, gdyż nie zostało consumatum. Lukrecja musiała oświadczyć, że fakt ten zaprzysiąc może.

Gdy się Sforza o tern dowiedział, nie czuł się już nawet w Pesaro bezpiecznym i uciekł stamtąd przebrany do Medjolanu. Zrazu protestował przeciw zeznaniom przekupnych świadków, ale z Borgiami nie można było wojny prowadzić. Lodovico Moro i Ascanio Sforza nalegali na niego, aby się poddał rzymskim żądaniom. Giovanni więc uległ ich namowom i wystawił pisemne oświadczenie, że twierdzenia Lukrecji są prawdziwe.

Dwudziestego grudnia 1497 ogłoszono sądowy rozwód, a Sforza oddał Lukrecji jej posag, 31.000 dukatów. Odtąd stał się największym nieprzyjacielem swej dawnej żony i rozpuszczał najohydniejsze wieści o jej stosunku z papieżem. Wobec braku komunikacji i gazet, wszelkim plotkom, nawet najmniej do prawdy podobnym, łatwo wówczas wierzono. Wieści te dostały się do listów, do kronik i przetrwały do dziś dnia.

Najdosadniejszem zaprzeczeniem kazirodczych stosunków Aleksandra VI z Lukrecją jest to, że papież był najlepszym ojcem, a wielkie jego wady wynikały właśnie z tej miłości i z zaślepienia ku dzieciom. Zresztą Aleksander był bardzo normalną, zdrową naturą, tylko oczywiście nie stworzonym na papieża. Trucie lub mordowanie nieprzyjaciół lub ludzi «niewygodnych» nie było wówczas u panujących jakąś niemoralną właściwością charakteru.

Widoki polityczne papieża, a w szczególności Cezara Borgii, wymagały bliższego połączenia z neapolitańskim dwo

ił*

rem. W tym celu Lukrecja miała się znowu stać pożytecz-nem narzędziem. Papież zażądał od Federiga jego córki, Car-lotty, za żonę dla Cezara Borgii. Do takiej ofiary nie chciał się król neapolitański nakłonić, zwłaszcza, że na Cezarze ciężyła świeża krwawa plama, podejrzenie, że kazał zamordować swego brata, Gandię. Po dłuższych jednak układach Federigo przystał na to, aby naturalny syn Alfonsa II, Don Alfonso, ożenił się z Lukrecją. Siostra Don Alfonsa, Donna Sancia, była już żoną młodszego brata Cezara, Don Jofra.

Alfonso, jak mówiono, najpiękniejszy młodzieniec w Rzymie, miał lat siedmnaście, Lukrecja była o rok od niego starszą. Dwudziestego czerwca 1498 odbył się ślub tej młodej pary, cicho, bez głośnych festynów. Lukrecja za często wychodziła zamąż, aby jej śluby chciano wielkiemi uroczystościami zapisywać w pamięci ludu. Córka papieża otrzymała 40.000 dukatów posagu, a król neapolitański dał swemu bratankowi księstwo Bisceglia jako podarunek ślubny.

Małżeństwo było szczęśliwe, Lukrecja szczerze pokochała Neapolitańczyka, który powszechną sobie w Rzymie zyskał sympatję. O ile wiemy, była to pierwsza miłość córki papieża, której sercem rozporządzano jak workiem złota, leżącym w skarbie watykańskim. Sprzedawano, zastawiano ten cenny klejnot, w miarę, jak było potrzeba.

Ale i tym razem okazała się możność lepszego spieniężenia fantu. W rok po ślubie Alfonsa papież stał się nieprzyjacielem neapolitańskiej dynastji. Aleksander VI przystąpił do ligi króla francuskiego, Ludwika XII, z Wenecją, mającej na celu wypędzenie Ludwika Sforzy z Medjolanu. Natomiast Francja obowiązała się dopomagać Cezarowi Borgii w zdobyciu Romanji.

Ascanio Sforza uciekł powtórnie z Rzymu, obawiając się, aby go nie uprzątnięto, jako niepotrzebnego już kardynała, Młodemu Alfonsowi groził sztylet Cezara, bo Cezar z pomocą Francji marzył i o podboju królestwa neapolitańskiego.

Lukrecja musiała znowu ostrzec swego męża, aby szukał bezpieczeństwa w ucieczce. Tym razem serce jej się krwawiło, przywiązała się do pięknego Neapolitańczyka, za

trzy miesiące zresztą spodziewała się potomka. Alfonso uciekł 2 sierpnia 1499, Lukrecja ciągle za nim płakała.

Ale Aleksander VI «dobrym» był ojcem, na pocieszenie zamianował swoją córkę rejentką miasta Spoleto z okręgiem, gdzie dotąd rządzili papiescy legaci, i oddał jej Nepi.

Lukrecja wyjechała z wielkim pocztem dworzan objąć w posiadanie swe lenna, ale bawiła tam krótko, zmuszona wracać do Rzymu na połóg. Pierwszego listopada też 1499 powiła syna, którego na cześć papieża nazwano Rodrigiem.

Tymczasem Alfonso Risceglia, sądząc zapewne, że niebezpieczeństwo dla niego minęło, powrócił do Rzymu używać rodzinnego szczęścia. Ryć może, że Lukrecja zawierzyła Cezarowi, może sądziła, iż mąż jej nie stoi już na zawadzie projektom politycznym brata.

Ale w tej mierze myliła się. Cezar nienawidził całej rodziny aragońskiej wraz ze swym młodym szwagrem, a nadto miał już inne dla siostry zamiary. Bisceglia był niepotrzebnym, w ciemnych komnatach Borgiów zapadł na niego wyrok śmierci.

Gdy książę 15 lipca 1500 około jedenastej w nocy wracał z Watykanu, napadło go pięciu zbirów na placu św. Piotra i ciężko raniło. Sądząc, że napad był dziełem Cezara, nie chciał się Alfonso nawet dać leczyć rzymskim doktorom, z obawy, aby go nie otruli; sprowadził sobie lekarza z Neapolu.

Uczony Pastor, idąc za «Historją papiestwa» Anglika Creightona, utrzymuje, że sprawcami napadu byli Orsini, którzy sądzili, że Alfonso wiąże się z ich nieprzyjaciółmi, Co-lonnami. Alfonso jednak miał przekonanie, że to sztylety Borgii godziły na jego życie, a co do nas, zdaje nam się, że Alfonso i Lukrecja lepiej te rzeczy musieli wiedzieć, aniżeli późniejsi historycy.

Alfonso taką zemstą pałał ku szwagrowi, że widząc raz przechodzącego Cezara w watykańskim ogrodzie, porwał za łuk i wypuścił ku niemu strzałę. Wtedy Cezar posłał swych siepaczy i kazał Alfonsa zamordować. Posiekano go w kawałki.

Lukrecja została wdową. Po strasznych przejściach zachorowała na febrę i wówczas, jak się zdaje, zaszły pomiędzy nią a ojcem jakieś nieporozumienia, coby zreszną dziw-nem nie było.

Znękana wyjechała 20 sierpnia 1500 w 600 koni do Nepi. Ale widocznie albo papież tęsknił za córką, albo Lukrecja nudziła się w prowincjonalnem miasteczku, gdyż we wrześniu albo w październiku wróciła do Rzymu.

¹

Puk, puk! — Kto tam! — Otwórz przyjacielu. — Jak się nazywasz? — Łukaszów Gregorio. — O, o! wiem już, twoje imię znane;

Tam, tam, do djabła, pod siekierę, do ognia, Nieba nie dla ciebie zbudowane:

II

W listopadzie 1500 zaczęto już o tern mówić, że Lukrecja wyjdzie zamąż za Alfonsa, następcę tronu Ferrary, dwu-dziestotrzechletniego wdowca. Projekt ten wylęgnął się w komnatach Borgiów, a kardynał Ferrari, Modeńczyk, napisał o tern zaraz do Ercola.

Można sobie wystawić, jak przykre wrażenie sprawiła ta wiadomość w rodzinie Estów. Odmowa mogła ich pozbawić Ferrary, należącej właściwie do krajów papieskich i płacącej trybut Rzymowi. Potęga Cezara tak się wzmagała, że trzeba było największych wysileń, aby się jej oprzeć. Z drugiej strony Ercole i Alfonso nie mogli znieść tego upokorzenia, aby wprowadzać w dom córkę papieża, kobietę, o której jak najgorsze krążyły wieści. W Ferrarze myślano zresztą o tern, aby wejść w koligację z dworem francuskim: Alfonso miał pojąć za żonę Luizę, wdowę po księciu d’Angoulème.

Jeszcze bardziej, niż ojciec, oburzał się Alfonso na samą myśl o tym związku, a miał on dużo siły woli i wogóle był charakterem twardym, nieugiętym.

Na list kardynała Ferrarego odpowiedział więc Ercole odmownie. Ale papież tak łatwo nie ustąpił, potrafił nawet pozyskać w tej sprawie poparcie dworu francuskiego, a cała zgraja wpływowych ajentów starała się przedstawić księciu Ferrary korzyści tego związku, a z drugiej strony grozić niebezpieczeństwami, na jakie w razie odmowy naraża się dy-nastja Estów. Ercole niebawem zrozumiał, że potędze Ror-giów nie będzie się można opierać, ale Alfons nie chciał słyszeć o tym związku i dopiero, gdy mu ojciec powiedział, że jeżeli nie syn, to on, Ercole, będzie się musiał z Lukrecją ożenić, zachwiał się w swym oporze.

Najwięcej do przyjścia zamiarów Aleksandra VI do skutku miał się przyczynić gubernator Romanji i powiernik Cezara, Don Ramiro de Lorgna, «uomo crudele et espedito jak go scharakteryzował Machiavelli.

»,

Już 8 lipca 1501 roku kazał Ercole oświadczyć Ludwikowi XII, który występował jako mimowolny pośrednik, że wejdzie z papieżem w układy.

Układy były trudne, Ercole żądał dużo, papież gniewał się, ale folgował, gdyż chciał połączyć swoje dzieci z najbardziej arystokratyczną rodziną we Włoszech. Cezar i Lukrecja napierali zresztą na ojca, aby się za cenę tego małżeństwa skłonił nawet do ciężkich ofiar.

Lukrecja więc miała dostać w posagu 200.000 dukatów, zniżenie trybutu, który Ferrara płaciła Kościołowi, i mnóstwo innych korzystnych ustępstw dla rodziny Estów.

Przygotowując Lukrecję do ważnego stanowiska, jakie zająć miała, ustanowił ją papież, gdy wyjeżdżał w lipcu do Sermonety, swoją zastępczynią w Watykanie. W nieobecności Aleksandra była Lukrecja rodzajem rejentki w rzeczach, tyczących się państwa kościelnego, mogła otwierać listy, a w bardzo ważnych sprawach miała się radzić kardynała Lisbony.

Kontrakt ślubny został podpisany w zamku Estów w Rel-fiore, dnia 1 września 1501, a gdy wiadomość o tern doszła 4 września do Rzymu, kazał Aleksander bić z moździerzy na zamku św. Anioła i Watykan wieczór oświecić. Nazajutrz udała się Lukrecja w otoczeniu biskupów z eskortą trzystu konnych do S. Maria del Popolo, aby dzięki złożyć Madonnie, do której ojciec pilnie modlić się jej przykazywał. Kosztowną suknię, w którą tego dnia była ubrana, darowała jednemu z błaznów nadwornych, gdyż, ucieszony, wybiegł na ulicę i krzyczał: Niech żyje księżna Ferrary!

Gdy posłowie ferraryjscy przyjechali do Rzymu, byli nadzwyczaj zadowoleni z uprzejmości papieża, ale Cezar Ror-gia nie odznaczał się zbyt wielką grzecznością. Pierwszy raz, jeszcze 23 września, przyjął ich wprawdzie, ale leżał w łóżku. Ferraryjczycy myśleli, że Cezar chory, gdyż całą poprzednią noc tańczył, ale później dowiedzieli się, że mu nic nie brakowało, i że następnej nocy miał dość sił i humoru, aby znowu całą noc przetańcować. Później wprawdzie starał się naprawić złe wrażenie i wyznaczył posłom u siebie audjen-cję, co uważano za wielką łaskę, gdyż nie lubił udzielać posłuchań i wogóle nie cierpiał dworskich ceremonij, ale mimo to ich nie przyjął. Posłowie skarżyli się z tego powodu przed papieżem, Aleksander udawał, że się gniewa na syna i opowiadał, że z Cezarem niema rady, żyje on po swojemu, robi z dnia noc, a niedawno posłowie z Rimini dwa miesiące czekali w Rzymie, zanim mogli się z nim widzieć.

Gdy chodziło o ułożenie listy tych książąt i dygnitarzy, którzy mieli przyjechać po Lukrecję, wymienili posłowie także Annibaia Rentivoglia, syna Giovanniego, którego papież nie lubił. Aleksander się zastanowił, ale wreszcie powiedział, że «choćby Ercole d’Este przysłał mu Turków w poselstwie, to ich dobrze przyjmie». Raz tylko zniecierpliwił się, gdy książę Ferrary coraz to nowe stawiał warunki, i nazwał go «kramarzem» «un mercatante».

Już po śmierci Alfonsa Biscegli napisano niemało, osobliwie w Neapolu, złośliwych wierszy o Rorgiach i Lukrecji, a epigramy Sannazara i Fontana przedstawiały ją jako bezwstydną heterę; zaledwie jednak małżeństwo pomiędzy Alfonsem d’Este a Lukrecją zostało ułożone, a znowu pojawiły się liczne paszkwile, które z całą bezwzględnością uderzały na rodzinę Borgiów. Przedewszystkiem narobiła hałasu książeczka, pisana w formie listu do Silvia Savellego, który się wówczas chronił przed papieżem u cesarza Maksymiljana w Niemczech. Papież skonfiskował był dobra Savellego, a autor broszury winszuje mu, że przynajmniej zdołał życie uratować z rąk rozbójników Borgiów. Radzi on Savellemu, aby cesarzowi i wszystkim książętom niemieckim opowiedział o zbrodniach Borgiów i o niecnem życiu, jakie papież prowadzi. W tym celu donosi mu o wszystkich członkach znienawidzonej rodziny: o Aleksandrze, Cezarze, Lukrecji i innych. Książeczka zebrała wszystkie plotki i obelgi, jakie tylko rozszerzali nieprzyjaciele Borgiów w Medjolanie, w Wenecji i w Neapolu. Było to dzieło gniewu i vendetty. Pomiędzy in-nemi opowiadał tam autor o owym bankiecie w ostatni dzień października, po którym papież kazał tańczyć wobec siebie

i w przytomności Cezara i Lukrecji pięćdziesięciu kortegja-nom, najprzód w ubraniach, następnie bez ubrań.

Papież przeczytał broszurę, przyzwyczajony jednak jeszcze jako kardynał do rzymskich satyr i paszkwilów, śmiał się z owych obelg wraz ze swem otoczeniem. Ale Cezar takich żartów nie rozumiał, wyśledził autora broszury, którym miał być Neapolitańczyk, Jeronimo Mancione, i kazał mu uciąć rękę i wyrwać język. Zarazem kazał ukarać innego paszkwilanta, brata Gian Lorenza, papieskiego bibljotekarza, a jakiegoś Wenecjanina uwięzić za to, że jedno z pism, skierowanych przeciw papieżowi, przetłumaczył z greckiego na język łaciński.

Na czele poselstwa, które przybyło do Rzymu po Lukrecję, stał kardynał Hipolit d’Este, brat Alfonsa, ów wykwintny salonowiec, zręczny dyplomata, wielbiciel kobiet, słynny myśliwy. Prócz niego pięciu jeszcze członków rodziny Estów należało do owego orszaku: Don Ferrante, Don Sigismondo, Niccolo Maria, biskup z Adrji, Meliaduse d’Este, biskup z Comacchio, i Don Ercole, siostrzeniec księcia. Najznakomitsi członkowie ferraryjskiej arystokracji, panowie z Corregio i Mirandoli, Strozzi, Bevilacqua i wielu innych przyłączyło się do poselstwa, które w pięćset koni wjeżdżało do Rzymu. Gdy Estowie przybyli do Watykanu, Lukrecja wyszła naprzeciw przyszłych swych szwagrów aż na schody i stosownie do francuskich zwyczajów nie całowała ich w twarz, ale tylko zaznaczała pocałunek braterski pochyleniem twarzy ku twarzy. Była wtedy ubrana w białą, wełnianą suknię, złotem haftowaną, z otwartemi rękawami z biało-złocistego brokatu, zrobionemi na sposób hiszpański z wycięciami. Na sukni miała okrycie z ciemnobronzowego aksamitu, obramowane sobolami, a na głowie upięcie z zielonej gazy, ozdobionej cienką złotą nitką i sznurami pereł. Perły miała także na szyi. Wyglądała czarująco, a jeden z Ferra-ryjczyków pisał, że kardynałowi Hipolitowi aż oczy błyszczały. «Al nostro cardinale Ippolito scintillavano gli occhi: ella e donna seducente et veramente graziosa».

Ercole przysłał dla swej synowej nader kosztowne podarunki. Mówiono wówczas we Włoszech, że dom Sabaudzki

OTAZEK STU Dc KTO 7 A'CHITEKTUl

V/ ! E

* ° Z Y AKADEMII W KRAK'

ma najpiękniejsze klejnoty na całym półwyspie, Ercole też pisał do Rzymu, «że nie jest wprawdzie tak bogatym, jak książę Sabaudzki, ale mimo to może dać Lukrecji równie piękne klejnoty, jak te, które dom Sabaudzki posiada». Papież nawzajem, mówiąc z posłem Ferrary, zanurzył rękę w szkatule pełnej pereł, i powiedział: «Wszystko to dla Lukrecji, chcę, aby miała najpiękniejsze perły w całych Włoszech».

Z podarunków Ercola papież zupełnie był zadowolony, a El Prete, korespondent Izabelli Mantuańskiej, donosił swej markizie, że, gdy papież otrzymał z rąk ferraryjskiego posła klejnoty, przeznaczone dla Lukrecji, cieszył się bardzo, pokazywał je kardynałom i kobietom, przykładał do ciemnego aksamitu, aby się piękniej wydawały. A były pomiędzy temi kosztownościami przepyszne kolany, pierścienie, kolczyki, kamienie w artystycznych oprawach, a przedewszystkiem naszyjnik z pereł rzadkiej piękności.

Chcąc się przypodobać papieżowi, Rzym był pełen wesela. Watykan brzmiał od muzyki i tańców. Co wieczór bankietowano, a Aleksander z ojcowską próżnością zwracał uwagę Ferrary jeżyków, jak jego córka pięknie tańczy, i podnosił jej wdzięk i rozum; opowiadał, jak dobrze rządzi w Spoleto, jak zręczną jest, gdy od niego chce wytargować jakieś ustępstwa. «Partja moja z nią nierówna», dodał, «Lukrecja zawsze wygrywa». Wysoko także podnosił papież skromność i czyste obyczaje swej córki, co posłowie ferraryjscy potwierdzili, pisząc do księcia, że im dłużej się jej przypatrują, tern lepsze mają wyobrażenie o jej dobroci, cnocie i religijności.

Przed wyjazdem do Ferrary była Lukrecja bardzo zajęta przygotowaniami do podróży. El Prete odwiedził ją w dzień św. Szczepana. Siedziała w swej dużej sypialnej komnacie przy łóżku, a przy dzwiach stało ze dwadzieścia Rzy-mianek, ubranych à la romanesca, ze zwykłemi chustkami na głowach. Prócz tego z dziesięć panien dworskich czekało w pokoju na jej rozkazy. Dworskie donzelle nie sprawiły na ferraryjskich posłach wielkiego wrażenia, zdaniem ich, ferra-ryjskie panny zupełnie dorównywały pięknością Rzymiankom. Jedna tylko, Angela Rorgia, chwyciła za serce przybyszów,

a E1 Prete układał już sobie co do niej miłosne plany. Z początkiem karnawału tańczono co wieczór u Lukrecji. Uderzało to Ferarryjeżyków, że na ulicach Rzymu od rana do wieczora było pełno zamaskowanych kortegjan.

Ostatnie dni pobytu Lukrecji w Watykanie przeszły na ciągłych uroczystościach karnawałowych, na wyścigach, walkach byków, na graniu komedyj, na baletach i moreskach.

Szóstego stycznia wybrano się w drogę, papież darował swej córce piękną lektykę na dwie osoby i urządził cały pochód z największym przepychem. Cezar dodał siostrze honorową eskortę, składającą się z dwustu jeźdźców, z muzykantów i błaznów, aby Lukrecję po drodze rozweselali swemi żartami. Liczna zbrojna eskorta miała na celu ochronę orszaku ślubnego przed możliwym napadem ludzi Giovanniego Sforzy, którego zamachów się obawiano.

Pomiędzy kobietami, towarzyszącemi Lukrecji, znajdowała się także Adriana Orsini, dawna jej ochmistrzyni, tudzież piękna Angela Borgia, której wdzięki opisywali poeci. Na sto pięćdziesiąt mułów i wiele na ten cel umyślnie sporządzonych dwukołowych wozów upakowano wyprawę Lukrecji, a osobiste jej otoczenie liczyło sto ośmdziesiąt osób.

Z Rzymu wyjeżdżała córka papieża popołudniu na białym rumaku, zdobnym w złoty rząd, ubrana w podróżną suknię ze szkarłatnego aksamitu i hermelinów, w kapeluszu z piórami na głowie. Wszyscy kardynałowie i posłowie obcych państw odprowadzili ją aż do Porta del Popolo, a cały orszak wynosił przeszło tysiąc osób.

Aleksander VI patrzył z Watykanu na odjeżdżających, dopóki ich z oczu nie stracił.

W ostatnich tygodniach swego pobytu w Rzymie przyczyniła się jeszcze Lukrecja do urzeczywistnienia jednego z gorących życzeń swego przyszłego teścia.

rarze

Wspomnieliśmy już, że Ercole I sprowadził do Ferrary z wielkiemi trudnościami siostrę Łucję z Viterbo i że dla jej zakonu wspaniały klasztor wybudował. Miał jednak przełożoną, ale ilość zakonnic zdawała mu się niedostateczną, przybyło tam wprawdzie kilka sióstr z Piacenzy i Brescii, a w Fer-wstąpiło do klasztoru kilka młodych dziewcząt, aby

zczasem zostać zakonnicami, ale owe starsze zakonnice nie chciały się poddać władzy tak młodej przełożonej, jaką była siostra Łucja, i w klasztorze powstały kłótnie i spory bardzo dla niej bolesne. Ercole I postanowił więc sprowadzić z Narni i z Viterbo kilka zakonnic przyjaznych siostrze Łucji, aby w ten sposób stworzyć jej oparcie przeciw buntownicz-kom. W tym celu polecił swemu posłowi, Bartłomiejowi Brescianiemu, aby się porozumiał z przeorem dominikanów w Viterbo i przywiózł siedm zakonnic do Ferrary. Przeor jednak odmówił temu żądaniu, wymyślając, że niedość, iż Ercole «porwał» im siostrę Łucję, ale chce jeszcze odebrać klasztorowi w Viterbo jego najlepsze siostry. Bresciani pojechał do Bzymu, aby rzecz poprzeć u papieża, i przybył tam 11 października 1501, właśnie kiedy Lukrecja przygotowywała się już do ferraryjskiej podróży. Poseł udał się wprost do przyszłej synowej swego księcia, która całem sercem zajęła się sprawą, aby się teściowi przypodobać. Po pierwszej zaraz audjencji u Lukrecji wyniósł Bresciani jak najlepsze wrażenie i pisał o niej do księcia, że jest «una madonna molto gentile et da bene et a resonare excellente», że bardzo miła, bardzo dobre sprawia wrażenie i wybornie się z nią rozmawia.

Lukrecja zaraz prosiła papieża, aby zadośćuczynił życzeniu Ercola, ale rzecz nie była tak łatwa, jakby się zdawało, gdyż messer Adriano, sekretarz Aleksandra VI, miał pewne wątpliwości, czy będzie można bez wielkiej szkody ogołocić klasztor w Viterbo aż z sześciu zakonnic. Messer Adriano postanowił jednak rzecz w ten sposób załatwić, aby Viterbo odstąpiło cztery, a klasztor w Narni dwie zakonnice. Lukrecja jednak nie pofolgowała, ale chciała w zupełności spełnić życzenie Ercola. Nalegała więc na papieża, tak że Aleksander VI kazał wysłać do Ferrary wszystkie sześć zakonnic z Viterbo, a prócz tego jeszcze dwie z Narni. Z kan-celarji papieskiej wydano natychmiast breve do gubernatorów powyższych dwóch miast, grożąc klątwą tym zakonnicom, któreby w przeciągu sześciu dni nie wybrały się w drogę do Bzymu, skąd będą wysłane do Ferrary. Poseł Ercola nie mógł się nachwalić energji, z jaką Lukrecja w tej mierze

postępowała, aby tylko książę był zadowolony. Ale w Viterbo powstała wielka opozycja przeciw rozkazowi papieża; przeorysza klasztoru, Suor Diambra, inna zakonnica, Suor Leonarda, w towarzystwie dominikanina, brata Marcina, pojechały natychmiast do Rzymu, aby oświadczyć, że nie pójdą do Ferrary, tern bardziej, że pomiędzy przeznaczonemi do podróży jest kilka młodych i przystojnych sióstr, a poważne ich rodziny obawiały się, aby im się co złego nie stało. Zakonnice wyrobiły sobie posłuchanie u papieża, ale Aleksander VI przyjął je bardzo ostro i powiedział im tylko trzy słowa: «siete mandate a Ferrara», jesteście przeznaczone do Ferrary. Papież jednak zapomniał tym razem, że ma do czynienia z kobietami, zakonnice były bardziej, niż djabeł, uparte «ustinate più che il diavolo», lamentowały przed Lukrecją, płakały przed generałem dominikanów, nachodziły Brescianiego, ale Lukrecja nie ustąpiła. Dwudziestego pierwszego grudnia donosił już Bresciani z Viterbo Ercolowi, że wszystkie zakonnice, których żądał, już są w Rzymie i «że ani jednej nie brakuje». Ponieważ generał dominikanów nie życzył sobie, aby siostry odbywały podróż w towarzystwie wojskowej eskorty, więc Bresciani zapewnił go, że Lukrecja postara się o to, aby miały w drodze wszelką możliwą przyzwoitą opiekę. Poseł też Ercola sam tę wyprawę urządzał i sam zakonnicom towarzyszył. Sprawiono im płaszcze z płótna woskiem napuszczonego, aby w drodze nie przemokły, dano im muły i sporo rozmaitej żywności. Zrazu mówiono o tern, aby się przyłączyły do orszaku, który Lukrecji towarzyszył do Ferrary, ale Ercole sobie tego nie życzył: wyznaczył im wprawdzie tę samą drogę, którą miał jechać orszak ślubny, ale polecił zarazem, aby zawsze o dzień jeden Lukrecję wyprzedzały. Siostry były grymaśne «noiose», maggiordomo księżnej bardzo się na nie skarżył, szczęśliwie jednak dostawiono je właśnie wtedy do Ferrary, kiedy całe miasto przygotowywało się do przyjęcia córki Aleksandra VI. Ercole był uszczęśliwiony, że nareszcie miał z takiem upragnieniem oczekiwane zakonnice; ale radość jego długo nie trwała, gdyż niesnaski klasztorne jeszcze się zwiększyły, tak dalece, że po kilku

dniach pięć z przybyłych sióstr odesłano napowrót, zapewne z przyzwoleniem księcia.

III

Ferrary]scy posłowie zdawali często księciu sprawę z przebiegu podróży Lukrecji; dni były zimne, kobiety nie przywykły do konnej jazdy, więc kawalkata poruszała się bardzo powoli. W Spoleto, w Terni, w Foligno, wszędzie przyjmowano córkę papieża z wielkiemi uroczystościami. Na dwie mile przed Gubbio przyłączyła się księżna Elżbieta z Urbino do pochodu, dla niej było przeznaczone drugie miejsce w tej lektyce, którą Aleksander VI kazał sporządzić. Dumna Montefeltro poniżała się, aby zabezpieczyć małe swe księstwo przed drapieżnością Cezara Borgii, ale jej zabiegi na nic się nie przydały: straszny syn papieski w kilka miesięcy później wypędził ją z tego Urbino, do którego tak była przywiązaną. Elżbieta i jej mąż, Guidobaldo, musieli, jako wygnańcy, szukać schronienia w gościnnym mantuańskim dworze. Księżna towarzyszyła Lukrecji aż do Ferrary, a z drogi doniosła tylko krótko Izabelli d’Este, że uważa za zbyteczne podróż opisywać, ponieważ wie, że El Prete dokładnie o wszyst-kiem zdaje jej sprawę.

W Pesaro sto dzieci czerwono i żółto ubranych, w kolorach Borgiów, witało siostrę Cezara z gałązkami oliwnemi w rękach. Musiała się tam Lukrecja cały dzień zatrzymać, aby włosy umyć, a zapewne i na nowo farbować, jeżeli bowiem często nie powtarzała tej operacji, to ją głowa bolała.

W Cesenie przyjęcie było także bardzo wspaniałe. Witał ją tam generalny gubernator Cezara, anziani miasta, i orszak tysiąca ludzi, który ją odprowadził do bogatego pałacu Malatesty Novella wśród okrzyków tłumu, bicia dzwonów i strzelania z bombard. Tamtejszy poeta, Francesco Uberti, jeden z wielbicieli Cezara, opiewał w swych wierszach ową słynną chwilę, ciesząc się, że «skromna Venus», jak nazywa Lukrecję, zwycięży złośliwe i obelżywe obmowy.

Im bliżej Ferrary, tern smutniejszą była narzeczona, wiedziała bowiem o wszystkich targach, tyczących się jej osoby,

wiedziała, że ją papież narzucił Ferrarze, w duszy musiała czuć upokorzenie. Posłowie donosili, że chętnie szuka samotności, że w Pesaro pozwoliła wieczór tańczyć swoim paniom, sama zaś pozostała we własnej komnacie. W Rzymie zostawiła swego synka, Rodriga, tam zostawiła wspomnienia swej burzliwej młodości, w Ferrarze obawiała się zimnego przyjęcia. Niepokoił ją także Sforza, który bawił w pobliskiej Mantui i groził vendetta. Aleksander VI polecił wprawdzie Ercolowi, aby Giovanniego miano na oku, ale mściwy Sforza mógł przecież wywołać jakieś zajście, ubliżające Lukrecji.

Fizycznie znękana uciążliwą podróżą, moralnie przybita niepewnością przyszłości, zbliżała się Lukrecja do kresu swej wyprawy. Ale już w Castel Rentivoglio zaszedł fakt niespodziewany, który jej dodał otuchy. Alfonso przybył tam w przebraniu, aby ją powitać, poznać, zanim nastąpi wjazd uroczysty do Ferrary. Rył on jej zupełnie obcym, niema nawet śladu, aby pisał do niej w czasie, kiedy się układało małżeństwo. W Castel Rentivoglio sprawili przyszli małżonkowie, w dwugodzinnej rozmowie, obopólnie dobre na siebie wrażenie. Lody zostały przełamane, Lukrecja przyjęła Alfonsa, według zapewnień jednego z obecnych, «z wielką uległością i gracją», a Alfonso odjechał także pocieszony, a zapewne i pod wrażeniem uroczej kobiety, która dotąd zawsze zwyciężała swym wdziękiem.

Drugie, mniej przyjemne, spotkanie czekało Lukrecję w Malalbergo. Izabella Gonzaga, markiza mantuańska, siostra Alfonsa, wyjechała tam naprzeciwko niej. Ryła ona od początku przeciwną temu małżeństwu, które się jej wydawało upokorzeniem rodziny Estów. «Z wesołą furją», jak pisała do męża, przyjęła swoją bratową, ale w czasie weselnych uroczystości nudziła się, ze wszystkiego była niezadowolona i pragnęła jak najprędzej wrócić do Mantui.

Uroczystości te były jedne z najwspanialszych w czasach Odrodzenia. Ercole nie szczędził kosztów, aby wobec obcych blaskiem swego dworu zakryć to, co go bolało: wprowadzenie takiej synowej do starożytnego domu Estów. Ale Lukrecja ułatwiła mu to zadanie; jaśniejąca urodą, podbijająca serca wszystkich swą uprzejmością, zdawała się kłam

zadawać wszelkim złośliwym wieściom, które o niej rozpowszechniano.

Wjeżdżała na białym koniu, przykrytym szkarłatną kapą, ubrana w suknię z czarnego aksamitu ze złotemi haftami, której szerokie rękawy spadały w malownicze fałdy. Okrycie miała ze złocistego brokatu i gronostai, rozpuszczone włosy ujęte były w lekką siatkę, przybraną diamentami, podarunek Ercola I, szyję zaś zdobił łańcuch pereł i rubinów, spuścizna po księżnej Ferrary. Profesorowie ferraryjskiego uniwersytetu nieśli nad księżną purpurowy baldachim.

Przed bramą Castel Tedaldo biały koń się spłoszył, przestraszony strzałami armatniemi, Lukrecja zsunęła się na ziemię, ale się zaraz podniosła. W owych zabobonnych czasach musiał ten wypadek dać powód do smutnych przepowiedni.

Orszak weselny był niezmiernie długi i barwny. Pochód rozpoczynali łucznicy na koniach w kolorach Estów, białym i czerwonym, tudzież trębacze i piferary. Za nimi jechał Don Alfonso, otoczony ośmioma paziami i licznym pocztem ferraryjskiej szlachty. Miał na sobie żupan z czerwonego aksamitu, a na głowie czarny, aksamitny beret ze złotą agrafą. Gniady koń był przykryty karmazynową kapą ze złotem. Środek orszaku stanowiła Lukrecja, a za nią poważnie jechał książę Ercole I w czarnem, aksamitnem ubraniu, na koniu z rzędem również z czarnego aksamitu. Za Erco-lem dwór Lukrecji, jej damy dworu i donna Adriana, owa ochmistrzyni i powiernica Aleksandra VI. Gdy orszak zbliżył się do placu przed zamkiem, dwóch linoskoczków zsunęło się z niesłychaną zręcznością na długich sznurach z wysokości wież zamkowych i powitało pannę młodą. Bez błaznów nie obeszło się w czasach Odrodzenia.

Na schodach pałacu czekała Izabella na Lukrecję i wprowadziła ją przy dźwiękach muzyki do sali tronowej, gdzie młoda księżna zasiadła wraz z mężem pod rozpiętą złocistą kotarą (capo cielo) i musiała wysłuchać długiej oracji. Sala była ozdobiona pięcioma ogromnemi kobiercami z jedwabiu, złota i srebra.

Skończył się pierwszy dzień uroczystości. Młoda księżna

sprawiła na ludności jak najlepsze wrażenie, opowiadano sobie o niej, że smukła, że ma prześliczne jasne włosy i białe zęby, kształtny nos, że pełna wdzięku i uprzejmości, że ma żywe, wesołe oko, którego barwę rozeznać trudno. Gagnola, poseł miasta Parmy na uroczystości ślubne, który bardzo dokładne o wszystkiem prowadził zapiski, zauważył, że Lukrecja ma oczy jasne, usta trochę za duże, szyję kształtną i białą, i że w całej jej postaci przebija uśmiech i wesele. Piękną płeć, dolce ciera, podnosiła także w swych listach markiza de Cotrone, dama dworu Izabelli, pomimo, że dość nieprzychylnie wyrażała się o Lukrecji i sądziła, że zwycięskie «pallio» piękności z tych festynów wyniesie przecież Izabella, jej padrona. Wszystke te opisy zgadzają się mniej więcej z wizerunkiem Lukrecji, jaki nam przedstawia medal, zwany z tego powodu «à l’amour captif», że na odwrotnej stronie widzimy amorka, przywiązanego do gałęzi wawrzynu, przy której leżą rozmaite instrumenty muzyczne. Medal ten musiał być robiony w pierwszych czasach pobytu Lukrecji w Ferrarze i przekazuje nam jej najbardziej autentyczny portret.

Wobec uroku, jaki Lukrecja roztaczała, zamilkła nawet satyra, która wówczas nie była pobłażliwą, a zamiast krytykować córkę papieża, rozwódkę i wdowę, zaczęto wyrzucać starszemu księciu, że za dużo pieniędzy wydaje na uroczystości. W sali teatralnej pałacu della Ragione, gdzie grano komedje Plauta, rozrzucano mnóstwo sonetów, gryzących księcia z powodu rozrzutności, która się odbijała na biednych poddanych. Książę zazwyczaj sprzedawał urzędy, aby przysporzyć sobie dochodów, przed ślubem Lukrecji ceny za publiczne posady były wyższe, aniżeli zwykle. Tita Strozziego potwierdził wtedy Ercole na stanowisku Giudice de Savi za bardzo wysoką sumę, pomimo, że ludność go nienawidziła.

Główną ozdobą uroczystości weselnych były bale, przedstawienia teatralne i turnieje. Na wielkim balu w zamku tańczyła Lukrecja rzymskie i hiszpańskie tańce przy odgłosie tamburynów. Lubiła się popisywać solowemi tańcami, które wówczas bardzo były w modzie. Turnieje zakończyły się bez żadnego cięższego wypadku, tylko Guido Vaino da Imola zadał trzy rany koniowi swego przeciwnika, Aldrovandina Pia-

tese, który zań musiał zapłacić pięćdziesiąt dukatów, gdyż rumak był wynajęty.

Słabą stroną Ercola, jak to już wyżej podnieśliśmy, był teatr; wydawał on nań pieniędzy bez liku. W sali, w palazzo della Ragione, w której urzędował podesta, przygotowano na uroczystości weselne scenę czterdzieści łokci długą i pięćdziesiąt szeroką. Na niej znajdowały się malowane domy, skały, drzewa i przeróżne inne dekoracje. Od widzów przedzielała scenę niska ścianka drewniana. W części sali, dla widzów przeznaczonej, siedzieli na przodzie książęta i dwór, dalej zaś publiczność w trzynastu rzędach ławek amfiteatralnie ustawionych. Mieściło się tam trzy tysiące osób: w środku kobiety, po obydwu bokach mężczyźni. Sala i ławki wybite były zieloną materją. Na suficie jaśniało pięć tarcz herbowych: przodem tarcza papieża, po prawej herb króla Francji i Estów, po lewej herb Borgiów i dawny esteński. Przed rozpoczęciem przedstawienia kazał książę urządzić wystawę ubiorów, które będą użyte w komedjach, aby goście widzieli, że dla każdej sztuki robiono osobne stroje. Było tam razem sto ubrań dla mężczyzn i kobiet, po większej części z lekkich, wełnianych materyj. Nad urządzeniem teatru pracowali literaci i artyści, wymyślali maszyny i przyrządy, malowali dekoracje. Głównie przyczynili się do uświetnienia przedstawień Fino de’ Marsigli, Truło, Giovanni da Imola, Pelegrino da Udine, tudzież Dosso ze swymi uczniami. Muzykę komponował maestro Alfonso della Vinola, a do głównych śpiewaków i śpiewaczek należeli madonna Dalida, maestro Alfonso Danto i Giovanni Michele.

Sceniczne przedstawienia tych dni weselnych miały się stać epoką w rozwoju nowożytnego teatru. Ercole pospro-wadzał skąd mógł aktorów i kazał grać cały cykl, aż pięć sztuk Plauta, które poprzedzał okolicznościowy prolog. Z wyjątkiem jednego wieczora, grano komedje codziennie, od trzeciego do ósmego lutego, urozmaicając przedstawienia koncertami i moreskami, lub popisami żonglerów. Same «Bachidy» Plauta trwały pięć godzin, a Izabella Gonzaga nie mogła z nudów wytrzymać i pisała do męża, że całe to wesele takie nużące i chłodne, iż zdaje jej się trwać już lat tysiące. Ale

W jednej z moresek wjechał wielki wóz na scenę, zaprzężony w jednorożca, który był symbolem Estów. Powoziła nim piękna dziewica, a na platformie wozu odgrywała się cała «historja». Nimfa uwalniała kilku jeńców, przywiązanych do drzewa, a ci, ciesząc się z odzyskanej swobody, zeszli na scenę i zaczęli tańczyć przy odgłosie muzyki, podobno wielce jednostajnej i nudnej. Także dziesięciu murzynów tańczyło, trzymając w zębach zapalone pochodnie, a dziesięciu gladjatorów popisywało się wojennym tańcem.

też przedstawienia trwały od szóstej lub siódmej wieczór aż do północy. Jeszcze moreski, rodzaj pantomin z muzyką i tańcami, były dla publiczności wytchnieniem, ale komedjami Plauta zachwycał się chyba sam Ercole i profesorowie uniwersytetu.

Wielu starszych ludzi gorszyło się tańcem mężczyzn i kobiet w trykotach cielistego koloru, w których tańczący wyglądali jakby byli zupełnie obnażeni. Tancerki sypały na ziemię sztuczny proszek pachnący, tak że całą salę przedziwna woń zapełniła. Z wyrafinowanym kunsztem chciano działać na zmysły i fantazję. Ercole lubił nieprzyzwoite komedje, nawet Izabelli było tych niemoralności na scenie za wiele; po przedstawieniu «Cassiny» pisała z tego powodu w liście do męża bardzo złośliwe uwagi.

W ściślej szem towarzystwie popisywała się markiza Izabella swym śpiewem, głównie, aby zabawić posła francuskiego, dla którego bardzo była uprzejmą, a rozmawiając z nim długo, zdjęła rękawiczki i darowała mu je na pamiątkę.

0 jej głosie pisał Trissino w swej canzonie «Gentil

signora»:

Ma quando le sue labbra al canto muove,

Tanta dolcezza piove

Dal ciel, che l’aere si rallegra, e il vento A si dolce armonia s’afferma intento.

Ostatni dzień uroczystości przeznaczony był na wręczanie podarunków pani młodej. Były one dość oryginalne. Król francuski przysłał jej różaniec ze złotych kulek, napełnionych piżmem, które wówczas bardzo było kosztowne, a przy tej sposobności załączył dla Don Alfonsa tarczę z emaljowanym obra-

zem, przedstawiającym Marję Magdalenę, tudzież — przepisy na lanie armat. Posłowie innych państw składali u stóp Lukrecji po największej części sztuki brokatów, albo srebrne naczynia kunsztownej roboty. Dziwnym podarunkiem obdarzyli ją Wenecjanie. Kazali zrobić dla swych posłów, Mikołaja Dolfini i Andrzeja Foscola, nadzwyczaj kosztowne płaszcze z karmazynowego aksamitu, obszyte gronostajami, a zanim posłowie do Ferrary odjechali, musieli przyjść do sali wielkiej rady i tam się w tych płaszczach pokazać zgromadzonemu senatowi i czterem tysiącom widzów. Na jeden z tych płaszczów spotrzebowano trzydzieści dwa, a na drugi dwadzieścia ośm łokci aksamitu. Otóż te płaszcze ofiarowali posłowie Lukrecji w podarunku. Najprzód przedstawili się w nich księżnej, mówiąc długie oracje, jeden po łacinie, drugi po włosku, następnie wyszli do przedpokoju, zdjęli te kosztowne okrycia i kazali je oddać Lukrecji. Cała Ferrara wyśmiewała Wenecjan.

Izabella Mantuańska codziennie pisywała do męża w czasie uroczystości; listy jej zdradzają zły humor i niezadowolenie z tego, że Lukrecja lepsze robi wrażenie, aniżeli się spodziewano. Natomiast listy osób przychylnych Izabelli przyznają mantuańskiej markizie bezwzględne zwycięstwo co do piękności i zachowania się w calem tern świetnem towarzystwie. Marchesa di Cotrone donosiła swemu narzeczonemu, Franceskowi Gonzadze, że Izabella przywyższała wszystkie kobiety co do piękności i gracji, że w porównaniu z nią wszystkie były niczem — «una niente». B. Capilupo pisał markizowi mantuańskiemu, że palma pierwszeństwa należała się Izabelli. Mówiono najwięcej w czasie uroczystości ferraryj-skich o pięciu kobietach, o Lukrecji, Izabelli, Elżbiecie z Urbino, Emilji Pio i markizie de Cotrone. Capilupo, stronniczy świadek, stawia z nich wszystkich Lukrecję na ostatniem miejscu. Gdy Izabella rozmawiała z ambasadorem francuskim, wprowadzała całe towarzystwo w podziw swem doświadczeniem i swą gładkością wymowy. Capilupo dodał złośliwie, że Lukrecja, pomimo, iż miała więcej z mężczyznami do czynienia, aniżeli markiza i Elżbieta, przecież nie mogła im wyrównać w roztropnej rozmowie.

W miarę wzrostu potęgi Borgiów ciągnęło mnóstwo Hiszpanów do Rzymu, szukając tam stanowisk i zarobku. Nawet hiszpańskie kortegijany zaczęły być w modzie; na ulicach i w towarzystwie słychać było co chwilę hiszpański język, czytano hiszpańskie romanse, jeżdżono konno à la spagnola, ubierano się z hiszpańska, przyswajano sobie mnóstwo wyrazów i zwrotów hiszpańskich. Lada kramarza albo sługę tytułowano «Don», a pojedynki mnożyły się w nieskończoność.

Ślub w Ferrarze był wielkiem zdarzeniem w świecie pięknych strojów, opisywano i rozbierano wówczas każdą nową drobnostkę w kobiecych i męskich ubraniach, jaką zauważono w świetnem zgromadzeniu, zastanawiano się nad pończochami à la sforzesca, beretami à l’antiqua i mnóstwem innych szczegółów. Kobiety zajmowały się szczególnie Hiszpanami, którzy przybyli do Ferrary w orszaku Lukrecji. Była to epoka, kiedy Hiszpanie z wielką szkodą włoskiego obyczaju i włoskiej grzeczności zaczęli rej wodzić w rzymskiem towarzystwie.

Ten żywioł hiszpański był istną klęską Włoch. Hiszpanie stali pod względem rzeczywistej kultury i właściwości charakteru daleko niżej, aniżeli Włosi. W kilkuwiekowych walkach z Maurami przejęli oni nazewnątrz wyszukaną grzeczność i rycerskość Maurów, ale nie mieli rzetelnych cnót i wysokiej kultury podbitego narodu. Długotrwałe religijno-szczepowe walki wyrobiły w nich krwiożercze, prawdziwie tygrysie instynkty, które się kryły pod pozorną ogładą. Beli-gja zmieniła się u nich w szereg zabobonów, honor był pokrywą zemsty i vendetty, o rzetelnej moralności nie mieli wyobrażenia. Słynęli z nieuczciwości i najbrzydszych nałogów.

Młode Włoszki ulegały jednak najczęściej urokowi cudzoziemskiej galanterji i przez długie czasy wyszczególniały Hiszpanów. Podczas uroczystości weselnych w Ferrarze zauważono, że donzelle Lukrecji jeździły «gęsiego», jedna za drugą, chcąc szczegółowo pokazać swoje stroje Hiszpanom, którzy mieli zwyczaj stawać tam, gdzie kobiety przejeżdżały, i natrętnie im się przyglądać.

Po skończonych festynach goście się rozjechali, tylko donna Adriana wraz z kilkoma rzymskiemi paniami i z całą

swą świtą nie zabierała się do odjazdu. Ercole I był w rozpaczy, musiał żywić z tego powodu czterystu pięćdziesięciu ludzi i trzysta pięćdziesiąt koni. Zapasy żywności i paszy wyczerpały się już w czasie zjazdu weselnego, ciężar więc utrzymywania licznych gości przez czas dłuższy stawał się niemożliwym do zniesienia. Ercole pisał nawet w tej sprawie do swego posła w Rzymie, aby papież wezwał Adrianę do powrotu, ale byłej ochmistrzyni Lukrecji widocznie bardzo się podobało w Ferrarze, gdyż wyjechała dopiero w maju zpo-wrotem. Ludność Ferrary narzekała, same dni weselne kosztowały 25.000 dukatów.

Młodzi księstwo zamieszkali w Castel Vecchio. Nie wesoła rezydencja, z więzieniami w piwnicach i mnóstwem komarów, które krążyły nad stojącemi wodami, otaczającemi zamek. Papież dowiadywał się, czy Lukrecja szczęśliwa, gdy mu zaś doniesiono, że Don Alfonso tylko w dzień szuka przyjemności poza domem, noce zaś spędza przy małżonce, był zadowolony. Słynny chevalier Bayard, wielki wielbiciel Lukrecji, stwierdza w jednym ze swych listów to zadowolenie papieża, dodając, że Aleksander pochwalił Don Alfonsa. «II signor Don Alfonso va a piacere in diverse loci come giovane, il quale, dice sua Santità, fa molto bene».

IV

Czy Lukrecja zupełnie się zgadzała z tern postępowaniem męża, to rzecz inna, ale córka papieska czuła silną rękę nad sobą, z Alfonsem żartować nie było można.

Bonaventura Pistofilo, długoletni sekretarz, powiernik i biograf Alfonsa, «il dotto, il fedele, il diligente segretario Pistofilo», pisze o nim, że książę był silnym, wysokim mężczyzną, lubiącym fizyczne trudy. Bardzo bystry, łagodnego usposobienia, uczył się dużo, podróżował w młodości po Francji i Anglji, znał wybornie muzykę, grał nawet sam pięknie na skrzypcach, ale przedewszystkiem lubił zabawy rycerskie, polowanie i konie, a pływał jak jesiotr w swym Padzie. Licznego towarzystwa unikał, ale z ludźmi niższego stanu chętnie przestawał, z inżynierami, robotnikami, którzy mu po-

■ ■

E

•i.

SÉ J

' K

immmmws *»

51

tei

a

il

Fot. Anderson.

Alfons I. d’Este.

Dosso Dossi według obrazu Tycjana. Pinakoteka w Modenie.

Charakterystyka Alfonsa, którą nam przekazał Pistofilo, zupełnie się zgadza z wrażeniem, jakie sprawia portret księcia w galerji esteńskiej w Modenie, będący kopją oryginalnego obrazu Tycjana. Książę, silny, barczysty mężczyzna o podłużnej twarzy, bujnej brodzie, opiera się prawą ręką o armatę, może o jedno z tych trzech dział, które stanowiły jego chwałę: «Grandiavolo», «Terremoto» i «Giulia». To ostatnie, ulane z olbrzymiego posągu Juljusza II, dzieła Michała Anioła, które lud boloński, nienawidzący papieża, pogruchotał podczas rewolucji w dniu 30 grudnia 1511.

magali w jego zajęciach. Coraz to nowe bowiem wznosił budowle, pracował nad udoskonaleniem armat, nad rozwinięciem fabryki fajansów. Nadzwyczaj sumienny panujący był sam sprawiedliwym i żądał sprawiedliwości od swoich poddanych.

W owych czasach Ferrara potrzebowała takiego poważnego, silnego panującego. Trzej papieże godzili jeden po drugim na całość państwa estońskiego: Juljusz II siłą i podstępem, Leon X i Klemens VII wiarołomstwem i instrygą. Czasy były bardzo ciężkie, trzeba było nietylko bronić się przed papieżami, ale ciągle szukać oparcia u jednego z dwóch potentatów europejskich, u króla Francji, lub u króla Hiszpa-nji, prowadzących ze sobą ustawiczne wojny. Istny taniec wśród mieczów.

Alfonso przetrwał to wszystko; były chwile, kiedy utracił Modenę, Reggio, Polesinę, kiedy na nim ciążyła klątwa Juljusza II, kiedy morowa zaraza dziesiątkowała ludność Ferrary, a trzęsienia ziemi niszczyły majątek narodowy, albo kiedy sam książę, ranny w czoło po bitwie pod Bastia kamieniem, wyrwanym strzałem własnej armaty, leżał prawie martwy na ziemi. Były to czasy ciężkie, kiedy u Jacoma d’Ambrogio, bankiera w Weronie, musiał zastawić za 450 lir 2883 medali, które jego przodkowie zbierali, kiedy następnie poszły w zastaw i klejnoty Lukrecji; wszystkiemu stawił czoło mężny Alfonso, obronił się przed papieżami, wygrał pamiętną bitwę pod Ravenna (11 kwietnia 1512), wykupił medale i klejnoty, odzyskał stracone posiadłości i zostawił państwo swemu

najstarszemu synowi, Ercolowi II, w roku 1534, po długiem i, rzec można, świetnem panowaniu.

Tak czynnemu księciu nie pozostawało wiele czasu i ochoty do zajmowania się literaturą, zwłaszcza, że wrodzone zamiłowanie pociągało go raczej do sztuk plastycznych, do architektury i malarstwa. Natomiast Lukrecja starała się stworzyć w czasach spokojniejszych ognisko umysłowego ruchu, i rzeczywiście dwór ferraryjski należał za jej życia pod tym względem do najbardziej głośnych we Włoszech i wogóle do najświetniejszych w czasie Odrodzenia.

Lukrecja wywierała jakiś szczególny urok: całe otoczenie się w niej kochało, a literaci, których było w Ferrarze bez liku, częścią z głębszego uczucia, częścią pragnąc się jej przypodobać, opiewali jej cnoty, jej rozum w łacińskich i włoskich wierszach. Swą dobrocią, swą uprzejmością zwyciężyła wszystkich, tylko Izabella Mantuańska była nieprzejednaną, i jej sympatji Lukrecja nigdy pozyskać nie zdołała, pomimo, że w tym celu ciągle robiła starania.

Aby się przypodobać mantuańskiej markizie, pisała do niej wkrótce po ślubie (14 maja 1502), iż bardzoby sobie życzyła mieć jej popiersie z marmuru, a ponieważ zjawił się w Ferrarze rzeźbiarz i złotnik rzymski, Gian Giacomo, więc prosi ją, aby mu zechciała pozować. Czy do roboty tego popiersia przyszło, nie wiemy, znajomość jednak z rzymskim widocznie podrzędnym artystą smutnie się skończyła, gdyż złotnik-rzeźbiarz po roku pobytu w Ferrarze ukradł Lukrecji dwa kosztowne kamienie, rubin i diament, i udał się cichaczem do Mantui, gdzie go wszakże schwycić nie było można.

W Ferrarze jednak zhołdowała sobie Lukrecja wszystkich, nawet stary Tito Strozzi był jej wielbicielem. Napisał do niej epigram pełen promiennych uczuć, w którym się spowiada, że pomimo, iż doszedł do granic wieku, który człowiek osiągnąć może, i pomimo, że dawno zapomniał o miłości, na widok Lukrecji rozgorzał znów potężnem uczuciem i leży teraz spętany u jej stóp. Portret jej malował wprawdzie mistrz znakomity, ale ludzka sztuka nie zdoła oddać tej boskiej piękności. Na lewej ręce nosi Lukrecja bransoletę w kształcie węża; jeżeli zaś ukąszenie węża, jak mówią, spra-

wia straszne pragnienie, to, według poety, jest ten naramiennik znaczącym symbolem. W przeświadczeniu o swej cnocie i czystości nie potrzebuje wszakże księżna obawiać się ukąszeń zawiści, gdyż w niej połączyły się wszelkie świetności nieba i ziemi. Kto jej nie widział, godzien pożałowania, kto ją zaś zobaczy, tego nękać będą wieczne cierpienia miłości.

Nietylko ojciec, ale i syn Strozzi, Ercole, składał swe hołdy czarującej księżnie. Ercole, chociaż kulawy, bardzo się kobietom podobał, a jego zachowanie się wobec Lukrecji zaczęło wzbudzać nieufność w księciu Alfonsie. Zdaje się, że Lukrecja ofiarowała młodemu Strozziemu różę, na której swój pocałunek złożyła, a to było powodem, że poeta napisał do niej epigram, w którym bije gorące tętno.

Laeto nata solo, dextra, rosa, police carpta;

Unde tibi solito pulcrior, unde color?

Num te iterum tinxit Venus? an potius tibi tantum Borgia purpureo praebuit ore decus?...

«Różo na ziemi uciech wyrosła, ręką zerwana, czemuż barwa twoja stała się piękniejszą, aniżeli zwykle? Czyż Wenus na nowo cię ustroiła? Nie, to usta Lukrecji, gdy się ciebie dotknęły, nadały ci ów świetny blask purpurowy».

Ercole Strozzi pisał także o marmurowym Kupidynie, stojącym w komnatach Lukrecji, że gdy spojrzał na swoją panią, skamieniał. Jak pod wzrokiem Meduzy, tak wskutek jej wejrzenia zmienia się w kamień ten, na kogo ona spojrzy, ale żar miłości tleje w nim dalej i z kamienia jeszcze łzy wyciska.

Alfonso zaczął być o'Ercola już w latach 1505 i 1506 zazdrosnym, nienawidził go i podejrzywał, i, zdaje się, że już wówczas rodził się w nim ten gniew, który miał we dwa lata później pociągnąć za sobą straszną tragedję.

Ów pocałunek, złożony na listkach róży, danej Ercolowi, był jednak czemś zupełnie przelotnem, i Alfonso nie miał powodu nim się niepokoić; w towarzystwie wszakże, otaczają-cem księżnę, znajdował się inny poeta-uczony, który mógł zakłócić spokój domowy na ferraryjskim zamku, a był nim Pietro Bembo.

W bibljotece ambrozjańskiej w Medjolanie znajduje się zwój listów, które po różnych kolejach tam spoczęły. Listów tych jest dziewięć, siedem pisanych po włosku, dwa po hiszpańsku, a napis na nich: Al mio carissimo M. Pietro Bembo, niemało każe się domyślać. Lukrecja się na nich podpisała «Lucretia Estense da Borgia», niema więc wątpliwości, od kogo pochodzą. Listy te wszakże pisane są ostrożnie, w wyrazach i zwrotach, które niekoniecznie każą przypuszczać, aby miał istnieć bliższy stosunek pomiędzy księżną a młodym Wenecjaninem. Don Alfonso nie byłby wszakże zadowolonym z dołączonych tam uciętych jasnych włosów i z poezji miłosnej, pisanej w hiszpańskim języku.

Możemy sobie wystawić, że Lukrecja czuła się osamotnioną na ferraryjskim dworze: męża nigdy nie kochała, do otoczenia, prócz kilku może kobiet, które ze sobą przywiozła, nie musiała żywić wiele zaufania. Do Piotra Bemby więc, w którym spostrzegła gorące ku sobie uczucia, mogła zapłonąć szczerą miłością. Że ta miłość istniała, dowodzą powyższe listy, gdy się je porówna z listami Bemby do A***, zamie-szczonemi w zbiorze jego pism. Listy te pisane były do Lukrecji, a domyślać się można, że pośredniczką w korespondencji pomiędzy Bembą a księżną była piękna donzella, Angela Borgia, którą Bembo raz nazywa «angelo intercessore», aniołem pośrednikiem.

Bembo miał nadzwyczaj ujmującą powierzchowność, przyjemny organ głosu, był łagodny i miły w obejściu, z kobietami miał niewyczerpany temat rozmów, gdyż właśnie wówczas w Ferrarze pisał swoich « Asolameli», których Lukrecji poświęcił. W stosunkach miłosnych dostatecznie był doświadczonym, gdyż w Wenecji wiązał go jeszcze w r. 1501 dawny stosunek, który wskutek oddalenia pomału się zrywał.

Gdy Bembo na wiosnę roku 1505 przejeżdżał z ojcem i ambasadą wenecką do Juljusza II przez Urbino, gdzie wówczas bawił po raz pierwszy, zwrócił na siebie szczególną uwagę tak rozumnej kobiety, jaką była Emilja Pia. Pisała ona, poznawszy go, że to człowiek, z którym się liczyć trzeba «che veramente e homo da farne conto». W czasie swego pobytu w Mantui, także w r. 1505, sprawił na Izabelli jak najlepsze wrażenie i sam doniósł, że go tam bardzo honorowano, że był «accarezzato et honorato».

Był to więc człowiek niepospolity, jak się to zresztą w przyszłości okazało.

We dwa lata po ślubie Lukrecji, w czerwcu roku 1503, zaczynają listy Bemby do księżnej tchnąć gorącem uczuciem. Bawił on wtedy w Ostalleto u Strozzich, którzy tam mieli willę z pysznemi ogrodami i bardzo cenną bibljoteką, będącą widocznie w wielkiem zaniedbaniu, gdyż Bembo się skarżył, że myszy pogryzły okładki w dziełach Arystotelesa. Pisał nawet do kogoś ze znajomych w Wenecji, aby mu przysłał kilka egipskich kotów, które były znane jako wyborne do łowienia myszy. Dzisiaj z willi Strozzich i pięknych ogrodów niema ani śladu.

Trzeciego czerwca posłał Bembo księżnie z Ostalleto dwa sonety i przy tej sposobności donosił: «Żadnych nie mam nowości, mógłbym chyba opisywać to życie spokojne, tę samotność, ten cień drzew, te ustronia, które mi dawniej były słodkie i drogie, a teraz zdają mi się nudne i mniej piękne. Co to ma znaczyć? Czy jest czego złego początkiem? Chciałbym, aby Wasza Wysokość poszukała w swoich książkach, czy jej uczucia są zgodne z mojemi. Polecam się tyle razy dobrej łasce Waszej Wysokości, ile jest liści w tym ogrodzie, na który spoglądam oparty o owe miłe, pełne świeżości okienko».

Wzmianka o książkach odnosiła się widocznie do książki hiszpańskiej z sentencjami i przepowiedniami, której się Lukrecja nieraz radziła.

Wiersze Bemby z owych czasów pełne są afektu dla księżnej, a pisał ich poeta tak dużo, że nawet idąc na polowanie, więcej myślał o ułożeniu zgrabnego sonetu, aniżeli o zwierzynie. W jednym z tych wierszyków unosi się nad Lukrecją, mówi, że jeżeli księżna weźmie pióro do ręki i poezje układa, to wtedy staje się do muz podobną; jeżeli zaś piękną swą ręką dotyka się harfy, to instrument wydaje tak łagodne i miłe tony, jak szmer fal Padu, a jeżeli tańczy, to tak lekko pląsa, że trzeba się obawiać, iż ją jakie bóstwo uniesie w przestworza i w nową jaką gwiazdę zamieni.

Bransoleta w kształcie węża, którą Lukrecja nosiła, posłużyła Bembie, podobnie jak Strozziemu, do napisania kilku heksametrów. Powiada on w nich, że gdy raz żmiję wrzucono w złotonośne wody Tagu, zamieniła się w złotego węża. Bzeka hiszpańska nie wiedziała zrazu, co począć z tym klejnotem, aż nareszcie znalazła godną kobietę, któraby go nosić mogła, a tą kobietą była Lukrecja.

Księżna odpowiedziała Bembie na przysłane jej sonety namiętną hiszpańską canzoną, za którą się poeta również hiszpańskim wierszem odwdzięczył, posyłając go jednak, usprawiedliwiał się, że niedobrze włada językiem i prosi ją, aby tych wierszy nikomu nie pokazywała.

Listy krążyły ciągle pomiędzy Ferrara a Ostalleto; ósmego czerwca prosiła Lukrecja poetę, aby jej napisał jaką imprezę. Bembo uczynił zadość temu żądaniu w dwóch słowach «Est animum (sic!)», które dla nas nie są dość zrozumiałe. Treść listów musiała być coraz gorętszą, skoro w późniejszych swych przesyłkach nie śmiała się Lukrecja już podpisywać własnem imieniem, ale znaczyła je literami F. F. Bembo zapewnia ją w jednym ze swych listów, że największe szczęście człowieka jest zamrzeć w sobie samym, a żyć w kim innym, w ukochanej osobie; gdzie indziej nazywa ją «światłem swego istnienia», albo «całuje jej rękę, najpiękniejszą, jaką w życiu do ust przycisnął».

Na wsi było Bembie za nudno, przeniósł się do Ferrary, ale tam w pierwszych dniach sierpnia zachorował i musiał leżeć w łóżku. Lukrecja odwiedziła go i była długo u chorego. Nazajutrz pisał do niej: «Wasze odwiedziny odjęły mi to osłabienie, jakie zwykle przychodzi po febrze, odrazu wyzdrowiałem, jakby po jakiemś boskiem lekarstwie. Jednem spojrzeniem i dotknięciem pulsu zdrowie mi zostało przywrócone, zwłaszcza, że drogie mi i słodkie Wasze słowa były, pełne miłości, wesela i pociechy, która życie obudzą».

W kilka dni po tych odwiedzinach, 18 sierpnia 1503, umarł papież Aleksander VI, a w trzy doby po jego śmierci doszła żałobna wiadomość do Ferrary. Można sobie wyobrazić, że cios to był wielki dla Lukrecji, tern większy, iż nie mogła przewidzieć skutków, jakie zgon papieża wywrze na jej losy. Bembo calem sercem dzielił jej boleść, zrozumiał i odczuł jej obawy i troski, poszedł natychmiast do zamku, aby ją pocieszyć i uspokoić. Nie był jednak zadowolony ze swych słów, które musiały być niewymowne, bo szczere, więc nazajutrz pisał do niej z Ostalleto, aby się wytłumaczyć. Mówił, że gdy ją widział leżącą, zapłakaną w czarnej sukni, nie wiedział narazie, co powiedzieć, czuł raczej, że sam potrzebuje pociechy, widok jej zupełnie mu umysł zamącił. Pisał długi, namiętny list, radził Lukrecji zachować spokój duszy w tych ważnych chwilach i pocieszał ją, jak umiał, ale bardzo szczerze. «Bywaj mi zdrowa», «State sana», temi słowy zakończył swe pismo, pełne boleści. Jedno zdanie znajduje się przy końcu listu, które, jakby żałobna pochodnia, oświeca stanowisko Lukrecji na ferraryjskim dworze. «Ponieważ dzisiejsze okoliczności tego wymagają», pisze on, «nie trzeba nikomu dawać do poznania, że Wasza miłość płacze nietylko za utratą dotychczasowego, ile z obawy o trwałość przyszłego szczęścia». To wyrażenie «ancora la stante vostra fortuna» dowodzi, że Lukrecja obawiała się, aby ze śmiercią papieża nie zmieniło się jej stanowisko w Ferrarze, że nie była pewną ani miłości męża, którego co chwila nowe zajmowały miłostki, ani też przywiązania do niej starego Ercola I. A te jej obawy mogły być usprawiedliwione, gdyż nie miała potomstwa, nieszczęśliwy wypadek pozbawił ją dzieci po dwa razy, i dopiero w pięć lat później, 4 kwietnia 1508, powiła Alfonsowi pierwszego syna. W tych ciężkich chwilach Bembo był może jedynym jej powiernikiem. Niepewność, jak się Esto-wie po śmierci ojca z nią obchodzić będą, była zupełnie naturalną, Lukrecja musiała się bowiem domyślać, że stary Ercole I cieszy się z powodu śmierci papieża. Właśnie w chwili, kiedy Bembo niósł Lukrecji słowa pociechy, pisał książę list z Belriguardo do swego posła przy francuskim namiestniku w Medjolanie, do Giangiorgia Seregni, dziękując Bogu, że go uwolnił od tego papieża, od którego, mimo świeżych związków pokrewieństwa, nic dobrego spodziewać się nie mógł. Niechęć tę Aleksandra ku Ferrarze przypisywał Ercole głównie księciu Romanji, który Estów zawsze uważał za obcych i nigdy się im ze swojemi zamiarami nie zwierzał.

Bardziej plastycznie wyrażał swą radość z powodu śmierci papieża markiz mantuański, pisząc do żony, Izabelli d’Este, 22 września 1503 z Isola Farnese, wpobliżu Rzymu, gdzie w głównej kwaterze armji francuskiej wówczas przebywał. Donosił, że papież zawarł był po śmierci swego poprzednika, Innocentego VIII, pakt z szatanem, na mocy którego sprzedał swą duszę i wpływ na ówczesne papiestwo. Djabeł gwarantował Aleksandrowi VI dwanaście lat życia na stolicy rzymskiej i dotrzymał mu przyrzeczenia z dodatkiem nawet czterech dni nad czas określony. W chwili też, kiedy Aleksander VI umierał, czekało już siedmiu djablików nad jego łożem, a gdy skonał, usta jego pieniły się jak wrząca woda w kotle. Zmarłego nikt nie chciał dotknąć z tego powodu, tak, że grabarz przywiązał mu powróz do nogi i ciągnął trupa z komnaty papieskiej aż do grobu.

Było to zresztą powszechne podówczas przekonanie, że djabeł stawił się osobiście, aby odebrać duszę Aleksandra. Wieści te oczywiście doszły i do Ferrary i nie ułatwiały stanowiska Lukrecji, dziwić się też nie można, że w zupełnem opuszczeniu, w ciągłym niepokoju, coraz bardziej lgnęła do Bemby, i że ich przyjaźń stawała się ściślejszą. Czwartego października zwierzał się jej Bembo, pisząc: «Nie pragnę większego skarbu, jak słowa, które wczoraj od Was słyszałem... płomień, który mnie objął, nie może silniej i jaśniej gorzeć». Lukrecja nie zdawała się zupełnie mu ufać i zabobonna, jak wszystkie ówczesne kobiety, radziła się karteczek, na których miała napisane prorocze sentencje. Chciała się dowiedzieć o losie swej miłości od pierwszej lepszej kabały, którą wzięła w rękę. Bembo już był pewny jej wzajemności, odpowiedział jej bowiem, iż spodziewa się, że się sprawdzi jedno z tych hiszpańskich zdań: «quien quiere amatar perro, spesso rà-via le levante», że Lukrecja, chcąc zagasić jego szaloną miłość do niej, sama ulegnie tej miłości. I zdaje się, że kabała prawdę powiedziała, Lukrecja się broniła, ale miłość zwyciężyła.

Dziesiątego listopada musiał Bembo wskutek ważnych spraw domowych wyjechać z Ferrary i na pożegnanie posłał kilka słów Lukrecji, nazywając ją «swem najdroższem

życiem», a jak wszyscy zakochani, pozostawił jej w zastaw swe serce i prosił, aby z niem grzecznie i słodko się obchodziła, i modłom jej się polecał. Choroba ojca zatrzymała go aż do końca miesiąca, a gdy wrócił do Ferrary na czas krótki, musiał znowu opuścić Lukrecję z powodu śmierci swego brata, Karola, którego bardzo kochał.

W roku 1504 bywał jeszcze Bembo w Ferrarze, ale listy jego stają się ostrożniejszemi, a nawzajem Lukrecja nie zdaje się dowierzać dworskiemu otoczeniu. W drugiej połowie roku 1504 wyjechał Don Alfonso ze swoim sekretarzem, Pistofilem, i z licznym orszakiem dworzan do Francji, aby utrzymać dobre stosunki z dynastją, która Ferrare głównie we Włoszech wspierała, i dalej śledzić rozwój artylerji, który go nad wszystko zajmował. Lukrecja została sama w zamku, gdyż stary, schorowany Ercole I bawił po największej części w Bel-riguardo. Jak daleko doszedł wtedy jej stosunek z kochan-kiem-poetą, nie wiemy.

W każdym razie rok 1505 staje się przełomowym w życiu Lukrecji, węzły, jakie ją łączyły z Bembem, musiały się rozluźnić. Przedewszystkiem zaczęto się zanadto zajmować tym romansem, który w kołach dworskich nie był tajemnicą, gdyż wiedziały o nim, oprócz Angeli Borgii, jeszcze trzy panny dworskie, które Bembo nazywał w swych listach Polissena, dimena i Cintią. Wiedział o romansie Lodovico Ariosto i Tebaldeo, a Tito Strozzi napisał nawet dość niezgrabny epigram, w którym się wyśmiewa z sieci, w którą Lukrecja schwytała zakochanego w niej przyjaciela. Oto ów epigram:

Ad Beembum de Lucretia

Si mutatur in x. c. tertia nominis huius

Littera 1 u x fiet quod modo lue fuerat Retia subsequitur, cui tu haec subiunge parat que Sic scribens: lux haec retia, Bembe parat.

Co więcej, stary Ercole I umarł 25 stycznia roku 1505, Alfonso został księciem Ferrary, stanowisko Lukrecji było przeto widoczniejszem i wymagającem dużo ostrożności. W dzień św. Pawła wręczył Alfonsowi stary Tito, Giudice de’ dodici Savi, według dawnego zwyczaju berło i miecz, jako oznaki panowania. Gdy jednak nowy książę objeżdżał, przybrany w purpurę na białym koniu, ulice Ferrary, dął taki wicher, i taka była śnieżyca, że powszechnie mówiono, iż to zapowiedź bardzo burzliwych rządów. Wojny, zarazy, trzęsienia ziemi aż nadto tę przepowiednię potwierdziły.

Także rodziną Estów wstrząsnął niebawem po wstąpieniu Alfonsa na tron niezwykły dramat. Wspominaliśmy o Angeli Borgii, podbijała ona serca całego otoczenia swoją pięknością. W Rzymie jeszcze była zaręczoną z Franciszkiem Marją Rovere, ale zamierzony związek został zerwany, a dziedzic księstwa Urbino ożenił się z Eleonorą Gonzaga. W Ferrarze do szczególnych wielbicieli Angeli należeli kardynał Hipolit d’Este i Giulio, naturalny syn Ercola. Giulio jednak bardziej się podobał Angeli, a żywa dziewczyna chwaliła raz wobec Hipolita jego piękne oczy. Zazdrością roznamiętniony kardynał, najął dwóch «brawów» i kazał wyłupić oczy swemu przyrodniemu bratu. Oprawcy oczekiwali 3 listopada 1505 r. w zasadzce wracającego z polowania i w przytomności samego Hipolita rzucili się na swą ofiarę. Zamach udał się tylko do połowy, biedny Giulio stracił jedno oko, drugie zdołali lekarze uratować.

Cały dwór esteński zawrzał gniewem przeciw Hipolitowi, najobojętniej jednak przyjął tę zbrodnię sam książę, który skazał wprawdzie Hipolita na chwilowe wygnanie, ale nie ukarał go tak, jakby na to podstępny okrutnik zasługiwał. Straszny żal pozostał zatem w sercu Giulia, który czekał odtąd tylko sposobnej chwili, aby się zemścić na Alfonsie.

Donna Angela poszła w rok po tym wypadku zamąż za hrabiego Aleksandra Pio z Sassuolo, a jej syn ożenił się później z Izabellą, córką naturalną kardynała Hipolita.

Giulio nie spoczywał, porozumiał się z Don Ferrantem, rodzonym bratem Alfonsa, który także nienawidził księcia, i pragnął mu wydrzeć tron Ferrary. Do sprzysiężenia przystąpiło sporo niezadowolonych dworzan, pomiędzy innymi hr. Albertino Boschetti i jego zięć, kapitan gwardji zamkowej. Spiskowcy postanowili zamordować Alfonsa na balu maskowym, a Hipolita zgładzić trucizną. Kardynał jednak, który z powodu swej rozrzutności miał wielu przyjaciół w Ferrarze, został wcześnie zawiadomiony o tym zamachu i oczywiście doniósł o nim Alfonsowi. W łipcu 1506 kazał książę uwięzić Don Ferranta i hr. Boschetti, Giulio zdołał umknąć do Mantui. Gdy Ferranta przyprowadzono do zamku, Alfons w taki wpadł gniew, że łaską bratu oko wybił i kazał go wrzucić do lochów. Margrabia Mantui wydał Alfonsowi także Giulia, a obydwu Estom wytoczono proces o zdradę stanu i skazano ich na śmierć.

Ferrara we wszystkiem zachowała tradycje świetnych uroczystości i festynów, więc nawet owo tracenie dwóch członków rodu panującego stało się powszechnem widowiskiem. Na podwórzu castella zbudowano podwyższenie, na którem mieli być ścięci obydwaj książęta, a wokoło urządzono trybuny dla publiczności. Gdy jednak więźniów przyprowadzono i postawiono obok kloców, na których głowy mieli położyć, Alfonso, nieodrodny syn wielkiego teatralnego reżysera, Er-cola, dał znak katom, aby się usunęli i ułaskawił braci, skazując ich na dożywotnie więzienie w piwnicach tego samego zamku, gdzie jeden z nich chciał panować. Ferrante jęczał tam jeszcze pod następcą Alfonsa, Ercolem II, i umarł w roku 1540. Don Giulio odzyskał wolność dopiero w r. 1559, kiedy już tronowi Ferrary, jako ośmdziesięcioletni blisko starzec, w niczem nie zagrażał.

Tymczasem na Lukrecję spadał cios po ciosie; wielkość Borgiów szybko minęła. Cezar zginął 12 marca 1507 w Hi-szpanji, wpobliżu Pampelony, jako awanturnik, na cudzym żołdzie będący kondotjer, walcząc za obcą sprawę. Dworscy pochlebcy, widząc, że wywyższanie Cezara nic już Alfonsowi nie szkodzi, zaczęli pisać hymny pochwalne na cześć zabitego. Ercole Strozzi ułożył w r. 1508 poemat bohaterski, w którym podnosi wielkie czyny Cezara, przedstawia go jako męża zesłanego przez Opatrzność, aby wskrzesić cesarstwo i świetność Rzymu, jako człowieka, który miał zjednoczyć rozbite Włochy, jako księcia, którego przepowiedział Machiavelli. Nawet o Aleksandrze VI mówi Strozzi, iż zmarły papież zasługuje na to, aby był kiedyś nazwany wielkim. Iamque novos titulos nobis, nova regna parabat Sextus Alexander, merito qui nomine quondam maximus apellandus erat...

Jowisz powołał za wcześnie Aleksandra na Olimp! Gdy

13

bogowie radzili nad losem Cezara, Pallas padła na kolana przed Jowiszem i prosiła, aby pozwolił wzmagać się jego potędze i długiem go życiem obdarzył. Ale Wenera oparła się temu, by panowanie nad Rzymem przeszło na ród obcy, hiszpański, gdyż wrzała z zazdrości, że ją już teraz Hiszpanka, Lukrecja Borgia, swoją pięknością zwycięża. Wenus przemogła Palladę, Cezar musiał umrzeć jak Achilles, ale odwaga jego i duch potężny nie zaginie, z połączenia bowiem obydwu szczepów, których początków szukać trzeba w Helladzie, z Estów i Borgiów powstanie bohater, który zbawi Włochy. Strozzi w swych zapatrywaniach co do polityki i podbojów księcia Valentino idzie dalej, niżeli Machiavelli, gdy bowiem florentyński sekretarz dość chłodno się wyraża o podboju Umbrji, Marchji i Romanji, Strozzi pełnym jest z tego powodu uniesień dla Cezara i mówi o nim:

Qui rem romanam ingenio et praestantibus armis restituit...

Caesenam et multa in tumulis castella propinguis

Debellavit agens properanti milite castra.

Poemat swój poświęcił Ercole Strozzi Lukrecji «alla diva Lucrezia l’epicedio >.

Kiedy Strozzi ten poemat pisał, nie kochał się już w Lukrecji, ale miał stosunek z Barbarą Torelli, wdową po Er-colu Bentivoglio, kobietą wielkiej piękności i wdzięku, która od czasu do czasu pisała sonety, jak wszystkie ówczesne panie. Torelli powiła właśnie córeczkę, której ojcem był Strozzi. W Ferrarze podobała się młoda wdowa bardzo, o jej łaski starał się sam Alfonso I. Torelli wybrała jednak tego, za którego mogła pójść zamąż, Ercola Strozzi. Ślub jej odbył się 24 maja, w trzynaście zaś dni później, szóstego czerwca 1508, znaleziono Ercola zamordowanego w południe, wpobliżu S. Francesco. Leżał zawinięty w płaszcz, miał przecięte gardło i dwadzieścia dwie ran na ciele, całe pęki włosów wydarto mu z głowy i rozrzucono po ziemi.

Jeden z jego przyjaciół poetów widział trupa strasznie zeszpeconego:

Vidi ego divulsos crines a vertice, humique Undique dispersos...

Cernite quam turpes nunc sunt in pectore plagae.

W dzień morderstwa pisał Bernardino Prosperi do Izabelli Mantuańskiej, że przy trupie leżała laska, na której się Strozzi zwykle opierał, i jego kapelusz. Zdaje się, że Ercola gdzie indziej zamordowano, a ciało przyniesiono tylko na plac publiczny, aby zatrzeć ślady zbrodni. Sądząc z listu Bernardina, zdawałoby się, że Strozzi poślubił Barbarę zaraz po narodzeniu się dziecka. W Mantui musiało to morderstwo bardzo Gonzagów oburzyć, gdyż markiz ofiarował się, że będzie trzymał do chrztu sierotę, i rzeczywiście polecił poecie Te-baldeowi, aby go przy tej ceremonji zastąpił. Wogóle rzecz stała się głośną w całych Włoszech. Strozzi przecież należał do najznakomitszych postaci w Ferrarze, dwa lata jeszcze przed śmiercią piastował urząd Giudice de’ Savi, a więc był pierwszym dygnitarzem państwa. W Ferrarze domyślano się winnych, oczekiwano bezzwłocznego śledztwa. Ale Alfonso, który zwykł był w takich razach postępować z całą surowością, nakazał sprawiedliwości milczenie. Byli tacy, którzy posądzali Lukrecję Borgię, że ona kazała Ercola zamordować z obawy, aby nie zdradził przed Alfonsem jej stosunku z Bembem, o którym więcej wiedział, aniżeli inni. Posądzenie jednak nie miało najmniejszej podstawy; niebawem całe miasto wskazywało na mordercę na tronie.

Sama Torelli zdawała się także mieć przekonanie, że sprawcą zbrodni był Alfonso, czego dowodem jej sonet, napisany na śmierć męża, w którym, mimo całej boleści, jaka nią miota, nie śmie wyjawić mordercy. Sonet ten liczą do najpiękniejszych, jakie napisała kobieta, Włoszka, w czasach Odrodzenia.

Literaci ferraryjscy widocznie także dobrze wiedzieli, kto kierował morderczym sztyletem, prawie wszyscy pisali żałobne wspomnienia o Ercolu, ale żaden z nich nie śmiał się domyślać sprawcy zbrodni, ani Ariosto, ani Celio Caleagnini, ani Aldo Manuzio, ani Bembo.

Dla Bemba była jednak śmierć Ercola groźną przestrogą, czuł on, że lada chwila zazdrość Alfonsa może mu ten sam los zgotować; niebawem też po owym wypadku wyjechał z Ferrary i odtąd bawił częścią na dworze w Urbino, częścią w Bolonji, a wreszcie w Rzymie i Padwie.

13*

Stosunek Lukrecji z Bembą był ostatnim błyskiem tego serca, które dużo kochało i dużo swą słabością grzeszyło. W życiu córki Aleksandra ważny nastąpił przełom, powiła ona 4 kwietnia 1508 syna, którego, ku pamięci dziada, nazwano także Ercolem, a tern samem ściśle się już złączyła z dynastją Estów. Następnego roku urodził się drugi jej syn, Hipolit, a dużo później, w latach 1515 i 1516, miała jeszcze córkę Eleonorę i syna Franciszka.

Lukrecja szybko tyć zaczęła i w tej mierze nie potrzebowała zazdrościć swej rywalce, Izabelli Mantuańskiej, która także zawcześnie zbyt okrągłe kształty przybierała. Portrety Lukrecji z owych czasów, a mianowicie portret, znajdujący się w Muzeum w Nimes, mający, według Yriarta, przedstawiać Lukrecję, dalej obraz, który był w posiadaniu p. Gu-genheima w Wenecji, jeżeli wogóle mają cokolwiek prawa do autentyczności, przedstawiają Lukrecję już bardzo zmienioną, od czasów kiedy, jak niesie tradycja, Pintoricchio malował ją jako św. Katarzynę Egipcjankę, w owych freskach, zdobiących komnaty Borgiów w Watykanie, i jak wybito jej medal «à l’amour captif».

Na owych portretach, złych kopjach nieistniejącego już oryginału, Lukrecja wygląda niesympatycznie, ociężale. Włosy jasno chàtain, o złocistych połyskach, uczesane à la lombarde, z charakterystycznemi dwoma lokami po obydwu stronach twarzy, oko jasne, blade. Że oko miała jasne, nieuchwytnej barwy, potwierdzają wszystkie jej opisy, ale w tern oku musiał być wyraz i urok, którego owe nędzne portrety zupełnie nie oddają. Daleko więcej autentyczności przypisywałbym portretowi Pintoricchia, już z tego powodu, że pomiędzy twarzą na nim przedstawioną, a rysami głowy modelowanej na wspomnianym medalu, niezaprzeczenie istnieje pewne pokrewieństwo. Jeżeli się zważy, że Pintoricchio malował bardzo młodą, rzymską jeszcze Lukrecję, medal zaś pochodzi już z jej czasów ferraryjskich, to pewne różnice, zachodzące pomiędzy temi dwoma portretami, dadzą się łatwo wytłumaczyć.

Cechą jej była dobroć, a zczasem nabrała księżna wiele taktu i roztropności. Francuz, biograf Bayarda, nie może się jej nachwalić z powodu przyjęcia, jakie zgotowała francuskiemu wojsku. Umiała ona tak ująć Francuzów swoją uprzejmością, festynami i bankietami, iż mówili, że w owej epoce nie było księżnej tak pięknej, tak słodkiej, tak uprzejmej dla wszystkich, i że Lukrecja temi swemi zaletami wielkie usługi oddawała swemu mężowi i Ferrarze.

Stosunki ze Strozzimi i z Bembą pociągnęły to za sobą, że otoczenie Lukrecji stało się zczasem bardzo literackiem, i że oprócz owych bliższych przyjaciół i Ariosta, sporo się koło niej zaczęło grupować ludzi głośnych w ówczesnym świecie umysłowym. Zresztą sama Lukrecja miała więcej upodobania do literatury, aniżeli do sztuki, którą się Alfons zajmował.

Pod urokiem Lukrecji stał Antonio Tebaldeo, o którym powyżej mówiliśmy, nie był on wszakże niebezpiecznym rywalem Bemby, gdyż miał wówczas około lat czterdziestu i nie dorównywał mu towarzyskiemi zaletami. Do jej czcicieli należał także Celio Caleagnini, rodzaj polihistora o rozległej wiedzy. Celio pisał poezje, badał starożytność, był łacinni-kiem, filozofem, historykiem, znał się na numizmatyce, a nawet zajmował się naukami przyrodniczemu, w razie potrzeby zaś tłumaczył starożytne komedje dla teatru w Ferrarze. Celio musiał być zresztą i w miłosnych sprawach bardzo biegłym, gdyż należał do wiernych towarzyszy kardynała Hipolita i jeździł z nim do Węgier. Dworak, chciał się dobrze polecić Lukrecji, zanim przekroczyła bramy Ferrary, napisał bowiem wiersz pochwalny na jej przyjazd.

Bardziej jeszcze zajmującą postacią, która dłuższy czas należała do otoczenia księżnej, był Giangiorgio Trissino, pochodzący ze znakomitej patrycjuszowskiej rodziny z Vicenzy, wielki bywalec, późniejszy poseł dyplomatyczny Leona X i Klemensa VII. Trissino przyjechał po raz pierwszy w kwietniu r. 1512 do Ferrary, wiązały go bowiem z tern miastem stosunki rodzinne. Urodzony w r. 1478, miał wówczas przeszło trzydzieści lat, był młodym wdowcem, gdyż niedawno stracił żonę «diletissima consorte», i tak co do wychowania i obejścia, jak co do wykształcenia należał do najświetniejszych postaci tamtejszego świata, «prestantissimo per nobiltà di natali e moltiplicità di dottrina». Trissino podróżował już po Niemczech i bawił dłuższy czas w Medjolanie, skąd wywiózł bardzo ciekawe wspomnienia. Częstym gościem bywał tam bowiem zamłodu w domu Cecylji Gallerani, słynnej piękności, kochanki Ludwika Mora, której prześliczny portret Leonarda da Vinci znajduje się, jak się zdaje, w muzeum książąt Czartoryskich w Krakowie ¹).

U Cecylji spotykali się wieczorami prawie wszyscy znakomici ludzie Medjolanu, grano tam, śpiewano, poeci deklamowali swe najnowsze utwory, uczeni rozprawiali o filozofji i naukach przyrodniczych, architekci, rzeźbiarze i malarze pokazywali rysunki swoich artystycznych projektów. Dominikanin, nowelista Bandello, należał do częstych gości pięknej kobiety. Trissino poprawiał nieraz sonety Gallerani, która także pisała poezje.

Dla Lukrecji był zatem Trissino pożądaną osobistością, już z tego powodu, że mógł opowiadać o Cecylji, którą się wówczas wszyscy zajmowali, gdyż podstarzała już piękność, wyszedłszy zamąż za hr. Bergamina, dalej jeszcze prowadziła otwarty dla poetów i uczonych dom w San Giovanni in Croce pod Kremoną. Trissino bardzo się księżnie podobał, nauczyła się ona cenić jego rozum i doświadczenie do tego stopnia, że w czasach burzliwych, kiedy Alfonso prawie ciągle żył w obozie, radziła go się w bardzo ważnych sprawcach familijnych. Listy do niego adresowała «Al amico nostro carissimo». Trissino zamieszkał w Ferrarze u Obizzich, jednej z najbardziej arystokratycznych rodzin, należących do otoczenia Lukrecji. Siostra Trissina, Maddalena, była zamężna za Antonim Obizzim, bardzo oddanym rodowi Estów. Z Obizzimi w przyjaźni żyła rodzina Casteimo, książąt di Sora w Nea-politańskiem, którzy, wygnani z ojczyzny, zamieszkali w Ferrarze. U Obizzich i Castelmich zbierało się nadzwyczaj świetne i zajmujące towarzystwo. Z dowcipu i wymowy słynęła tam Margherita Moroscelli, matka owego Ercola Casteima, którego tragiczna śmierć poruszyła całe Włochy.

W wojnie Ferrary przeciw Wenecji walczył młody Casteimo pod wodzą Hipolita d’Este po stronie Alfonsa i wpadł w ręce słowiańskich żołnierzy, stojących na żołdzie Wenecji. Dzika horda, nie mogąc się pogodzić, do którego z jej oddziałów miał bogaty więzień należeć, głowę mu ucięła. Owo okrucieństwo dało powód Ariostowi do kilku pięknych strof, wymierzonych przeciw slawońskim barbarzyńcom. Zaczyna je poeta pełnem siły zapytaniem:

Schiavon crudele, onde hai tu il modo appreso Della milizia?

Gdzieś się nauczył, okrutny Słowianinie, tego sposobu wojowania?

Do owych zdetronizowanych książąt, zamieszkałych w Ferrarze, należał także Eneasz Pio, który, wygnany z Carpi, poszedł w służbę Estów. Mieszkał w pałacu del Paradiso, dzisiejszej bibljotece gminnej, który mu książę oddał do użytku, aby go do siebie przywiązać. Pałac Piów należał również do większych ognisk towarzyskiego ruchu w Ferrarze. Ozdobą tamtejszych zebrań była Graziosa Maggi, krewna Pia, jedna z owych słynnych kobiet, które Ariosto w ostatniej księdze swego Rolanda wymienia. Podobnie, jak w Medjolanie u Gal-lerani, albo u Atellanich w ogrodach Brery, i tutaj w ogrodzie del Paradiso zgromadzało się towarzystwo pięknych kobiet i znakomitych mężów, pomiędzy którymi bywał Ariosto i Claudio Tolomei w czasie swego pobytu w Ferrarze. Gra-ziosie Maggi zdawała się wyrywać palmę pierwszeństwa Diana d’Este, a pod jej urokiem był Celio Caleagnini.

Il dotto Celio Calcagnin lontana Farà la gloria e’1 bel nome di quella.

Uczonych profesorów uniwersytetu ferraryjskiego dobrze widziano w tych towarzystwach, a osobliwie ceniono tam Niccola Leonicena, który, obok Pomponazziego w Bolonji, należał do najpierwszych przedstawicieli nowej, sceptycznej szkoły filozoficznej, charakteryzującej ruch umysłowy ostatniej epoki Odrodzenia. Racjonalna ta szkoła zarzucała średniowieczny mistycyzm i zaczęła powoli otwierać bramy badaniu praw przyrody i doświadczeniu. Niccolo pochodził z Vi-cenzy, równie jak Trissino, bawił jakiś czas w Anglji, a wreszcie został profesorem w Ferrarze, gdzie miewał publiczne wykłady z matematyki, filozofji i medycyny. Charakterystyczną bowiem cechą ówczesnej umiejętności było łączenie filozofji z medycyną, co się tłumaczy właśnie owym doświadczalnym kierunkiem wiedzy. Leoniceno miał wielką zasługę, że zachwiał nieomylnością zasad i przepisów Galena i Plinjusza, którzy dotąd bezwzględnie panowali nad pojęciami w naukach przyrodniczych. Ferraryjski profesor miał odwagę pójść dalej, opierać się na własnem doświadczeniu. Ruch ten przy-rodniczo-doświadczalny więcej zajmował ówczesną publiczność, niż nam się dzisiaj wydaje, mówiono o nim w salonach, a podczas gdy za Leonella, za Rorsa, a nawet jeszcze za Ercola, rządziła filologja, teraz ulubionem studjum były nauki przyrodnicze — la natura delle cose occulte. Jeden z ówczesnych uczonych wspomina, że Trissino miał raz bardzo zajmującą rozmowę z Leonicenem o właściwości roślin leczniczych, a w szczególności o — rumbarbarum. Dzisiejszy pro-fesor-lekarz zapewneby o podobnym temacie nie chciał rozprawiać z człowiekiem, który nie zdał co najmniej medycznych egzaminów.

Leoniceno umiał i w praktyce zastosowywać swoją umiejętność, żył nadzwyczaj wstrzemięźliwie i doczekał się lat dziewięćdziesięciu.

Do wielkich wielbicieli Lukrecji Rorgii, o których Alfonso wszakże nie potrzebował być zazdrosnym, należał Jacopo Caviceo, wikarjusz biskupstwa, prałat o bardzo burzliwej przeszłości. Rył on urodzony w Parmezańskiem (1443), w latach młodzieńczych udał się na nauki do Rolonji. Gwałtownego jednak charakteru, a przytem silny i skłonny do robienia sobie pięścią sprawiedliwości, stał się bohaterem jakiejś nocnej burdy ulicznej, wskutek której musiał uciekać z miasta i wracać do Parmy. Po niejakim czasie został księdzem, ale usposobienia swego nie zmienił, owszem, gorszył wszystkich

swem wyuzdanem życiem. Gdy nadomiar złego uwiódł jakąś zakonnicę, ranił kogoś śmiertelnie i sporo innych popełnił przestępstw, musiał uciekać z rodzinnego miasta i schronił się do Wenecji, skąd się wybrał na morze, błąkał się po Wschodzie, po Konstantynopolu i po wyspach Archipelagu. W roku 1469 widzimy go zpowrotem w ojczyźnie, jak prowadzi wojnę z arcybiskupem na czele zbuntowanego duchowieństwa. Biskup zamyka go do więzienia, przyjaciele-księża uwalniają go wszakże siłą z biskupiej wieży. Caviceo jedzie do Rzymu, walczy dalej przeciw swemu nieprzyjacielowi, który, bojąc się widocznie przegrać sprawę przed papieżem, posyła zbira do Rzymu, aby cichaczem zgładził zbuntowanego księdza. Ów «bravo» rani wprawdzie Cavicea sztyletem w rękę, ale zręczniejszy od niego padre zabija mordercę nożem na miejscu. Idzie wtedy do papieża, upada mu do nóg, tłumaczy się, że zabił przeciwnika w obronie własnego życia, i otrzymuje przebaczenie. Triumfujący wraca do Parmy i myśli, że sprawę wygrał, nie liczy się jednak z potęgą arcybiskupa, który ma za sobą księcia Medjolanu, Galeazza Sforzę. Niebawem więc siedzi znowu zamknięty za żelazną kratą, ale umie się stamtąd wydobyć i uciec. Po rozmaitych burzliwych przejściach otrzymuje wreszcie w r. 1477 probostwo S. Michele w Padwie i odtąd zaczyna spokojniejsze życie. Zyskuje coraz to lepsze prebendy, wzrasta w duchowne zaszczyty, w roku 1489 imieniem swego rodzinnego miasta wita przejeżdżającego do Włoch Fryderyka III, a akta publiczne nazywają go już doktorem praw. W r. 1494 dostaje w Fer-rarze wikarjat biskupi, umie się przypodobać Ercolowi I i jest w wielkich łaskach u dworu.

Podczas pobytu swego w Ferrarze napisał Caviceo romans «Peregrino», który poświęcił «alla savia ad accostumata Lucrezia Borgia». «Peregrino» stał się jednym z najgłośniejszych romansów z początku XVI wieku, gdyż nie był osnuty na czczych wymysłach, ale autor sporo tam zamieścił wypadków, które sam przeżył, i opisów, zdjętych z natury. Był to romans współczesny.

Caviceo zawinął zczasem do spokojnego portu i jako

¹

Tak utrzymuje prof. Jan Bołoz Antoniewicz w swojej uczonej o tym portrecie rozprawie (III. Zjazd historyków polskich w Krakowie).

CW1AZEK STUDENTO'-

* * Z Y AKADEM

ARCHITEKTU«rr

i górniczej

w KRAKOWIF

poważny prałat nie pisał więcej powieści, ale pouczenia dla spowiedników — Il Confessionale.

Literackie otoczenie Lukrecji bardzo się zmniejszyło wskutek wyboru Leona X na papieża; poeci i uczeni z całych Włoch wędrowali wtedy do Rzymu, jak do kraju obiecanego, spodziewając się po Medyceuszu honorów i złotego deszczu. Przenieśli się wtedy na dwór papieski Tebaldeo i Bembo, który bawił w Urbino. Bembo został sekretarzem papieża, a jego korespondencja z Lukrecją przerywa się w roku 1513. Sekretarz Leona X zakochał się wtedy w szesnastoletniej Morosinie, Rzymiance niskiego pochodzenia, z którą miał zczasem troje dzieci. Żył z nią już do śmierci, a piękna Morosina pomściła swemi humorami i swem gminnem zachowaniem się wszystkie niewierności, któremi uczony poeta za-młodu wobec innych kobiet nagrzeszył.

Wojna Ferrary z Wenecją, klęski, jakie na kraj spadały, rodzinne tragedje, wychowanie dzieci, wszystko to sprawiło, żę płocha w młodocianych latach Lukrecja coraz to bardziej poważniała, a jak zwykle kobiety, które dużo żyły i dużo zawodów doznały, zaczęła szukać pociechy w dobroczynnem działaniu i w religji. W ostatnich latach religijność jej przeszła w bigoterję. Córka Aleksandra VI codziennie się spowiadała, a komunję przyjmowała trzy albo cztery razy na miesiąc. Nie mogła tego cierpieć, aby kobiety w Ferrarze dawnym zwyczajem nosiły otwartą szyję aż po piersi i ramiona. Zaprowadziła więc rodzaj chustki «gorgiere*, którą zakrywała u kobiet pospolitych gorszące ją nagości. Czasy się zmieniły. Gdy Lukrecja przyjechała na ślub do Ferrary, nosiła koszulę w ten sposób haftowaną, że piersi przez nią przeglądały, co wówczas tak gniewało markizę Izabellę, że z oburzeniem pisała o tern do męża.

Jak długo żył syn Lukrecji, Rodrigo, którego miała z Aragońskim Don Alfonsem, tak długo istniał jeszcze ostatni węzeł, który ją wiązał z przeszłością. Rodrigo, książę Bisceglji, wychowywał się najprzód pod opieką kardynała Ludwika Borgii, a następnie ciotki, Izabelli Aragońskiej, wdowy po Giangaleazzu Sforzy z Medjolanu. Rodrigo umarł jednak wcześnie, w trzynastym roku życia, a ostatnie wspomnienia

burzliwej młodości Lukrecji z jego śmiercią rozwiane zostały. Z Yanozzą nie utrzymywała Lukrecja, jak się zdaje, żadnych stosunków, i chyba dopiero wiadomość o jej śmierci przypomniała księżnie Ferrary, że do niedawna miała jeszcze matkę. Yanozza umarła 26 listopada 1518 w Rzymie, a że zapisała znaczne fundusze na pobożne fundacje i należała do bractwa del Gonfalone, więc pochowano ją z takim przepychem, jakby kardynała, i cały Rzym duchowny brał udział w żałobnym obrzędzie.

Szczególnem zrządzeniem losów Lukrecja została powinowatą Juljusza II, który nienawidził Borgiów, a zarazem był największym nieprzyjacielem Estów. Julja Farnese, z początkiem XVI wieku młoda jeszcze i pełna uroku kobieta, potrafiła tak się przypodobać papieżowi, że Juljusz II zezwolił na małżeństwo swego bratanka, Mikołaja Rovere, z jej córką, Laurą, owem pięknem dzieckiem, któreśmy widzieli w Rzymie, w domu Lukrecji. Związek ten wszakże bynajmniej się nie przyczynił do polepszenia stosunków pomiędzy dworem w Ferrarze a papieżem.

Lukrecja umarła w młodym jeszcze wieku, w trzydziestym dziewiątym roku życia, 24 czerwca 1519, wydawszy na świat nieżywe dziecko. Przeczuwając bliską śmierć, napisała dwa dni przed skonem list do Leona X, który w sposób charakterystyczny na owe czasy zakończa jej żywot. Temu papieżowi, który pragnął zagarnąć Ferrare dla Medyceuszów, polecała się, jako naczelnikowi Kościoła, w chrześcijańskiej pokorze. Po dwumiesięcznych cierpieniach, jak pisze w tym ostatnim swoim liście, urodziła 14 czerwca o świcie córkę nieżywą i spodziewała się, że to ją uwolni od dalszych cierpień. Widzi jednak, że zamiast ulgi, jej choroba się wzmaga, i że umrzeć musi. Czując, że za kilka godzin może to życie porzucić, prosi, jako grzesznica, w pokorze o święte błogosławieństwo i poleca papieżowi swego męża i dzieci.

W nocy 24 czerwca już nie żyła; Alfonso był obecnym przy jej śmierci.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ARIOSTO

t—i

Pomiędzy młodzieżą, która ożywiała Ferrare za czasów Ercola I, wyrósł i wykształcił się Lodovico Ariosto.

Nie był on pierwszym poetą w swej rodzinie; za czasów Leonella poznaliśmy wierszopisa Francesca, a za Borsa Malatestę Ariostów, którzy grzeszyli okolicznościowemi poezjami. Ojciec tylko Lodovica, Niccolo, chodził chętniej po ziemi, aniżeli po Parnasie. Był to zresztą brzydki, znienawidzony, gwałtowny człowiek, goniący za tytułami i zagarniający pieniądze, gdzie je tylko zagarnąć było można. Gdy cesarz Fryderyk III przejeżdżał w r. 1460 przez Ferrarę, Niccolo wystarał się o tytuł di conte del sacro lateranense palazzo e del santo romano imperio. Cesarz pozwolił nowemu hrabiemu dodać do rodzinnego herbu, do trzech wstęg srebrnych w niebieskiem polu, także orła czarnego z koroną na złotem tle. Odtąd więc Ariostowie mieli bardzo arystokratyczną pieczęć z cesarskim znakiem. Niccolo umiał się zresztą książętom przypodobać i zdolny był do wszelakich posług. Ercole I zamianował go swoim ochmistrzem, maggiordomo, używał do poselstw do papieża, do cesarza, do króla Francji, a nawet powierzył mu w roku 1471 ową zbrodniczą misję

otrucia Niccola di Leonello d’Este, swego rywala, knującego spiski w Mantui.

W nagrodę zapewne za ową niebezpieczną wyprawę zamianował go Ercole I w następnym zaraz roku kapitanem cytadeli i dyrektorem skarbu w Reggio. Niccolo pobierał tam 137 lir miesięcznie, ale miał z tej pensji utrzymywać trzydziestu żołnierzy, licząc na głowę po cztery liry. Skąpy, chciał na biedakach robić majątek i źle ich żywił, a gdy o tern doniesiono księciu, musiał się usprawiedliwiać. Niccolo lepiej się ożenił, aniżeli na to zasługiwał. We wrześniu 1473 pojął Darję, córkę Gabrjela Malaguzzi, szlachcica z Reggio, za którą otrzymał tysiąc dukatów, spory posag na owe czasy. Pieniędzy tych oczywiście nie stracił, ale zakupił za nie grunta w Gavassetto, w okolicy Reggio.

Daria była niepospolitą kobietą, Lodovico mawiał, że sztukę pisania poezji po niej odziedziczył. Znana z dobroci, jak mogła, starała się łagodzić bezwzględność męża, zyskiwała sobie wszędzie ludzkie serca, ale charakteru jego zmienić nie zdołała.

Lodovico był pierwszem dzieckiem Ariostów, urodził się w Reggio 8 września 1474 i tam przepędził lata dziecinne. Ercole I przeniósł wprawdzie Niccola chwilowo w r. 1481 z Reggio na kapitanat Polesiny di Rivigo, ale po roku rozkazał mu znowu objąć dawny urząd w Reggio. Tam sprawował Ariosto swą władzę aż do roku 1486, poczem zamieszkał w Ferrarze, Ercole bowiem powierzył mu najważniejszy urząd w państwie, zamianował go prezydentem dwunastu Savich. Nominacja ta bardzo złe sprawiła wrażenie, mówiono powszechnie, że była nagrodą za usługę pieniężną, którą Ariosto wyświadczył księciu, pożyczając mu dwieście skudów w złocie na pielgrzymkę do św. Jakóba di Compostella.

Cała Ferrara znienawidziła nowego Giudice dei Savi, a nawet koledzy w urzędzie ścierpieć go nie mogli. Mnóstwo złośliwych o nim wierszy krążyło w mieście, a Pistoja napisał aż dwadzieścia trzy sonety, które wyrażały powszechne oburzenie z powodu zdzierstw i nadużyć, jakich się dopuszczał Ariosto. W tych sonetach nazywa go poeta głupim prezesem dwunastu rozumnych, dławicielem Ferrary, nienasyconym

rozbójnikiem, powszechną plagą i daje mu jeszcze mnóstwo innych obelżywych nazw, któreby nawet trudno było przetłumaczyć z ferraryjskiego narzecza. Pisto ja sądzi, że żołądek Ariosta wszystko strawić potrafi: drzewo, marmur, piasek, a nawet żelazo.

Tu mangi il legno, il marmore, il sabbione,

Il ferro, e s’egli è cosa ancor più dura.

Gdy nowy Giudice dei Savi idzie ulicą, wszyscy z wściekłością wołają za nim: «Ty rozbójniku, łotrze ty zdrajco!»

Che ti gridano dietro a gran furore:

Al ladre, al manigoldo, al traditore.

W jednej z satyr, które krążyły pomiędzy ludem, skarży się poczciwa Dar ja przed mężem, że się już z nim wstydzi wychodzić na miasto, gdyż czuje, jak każdy, kto ją zobaczył, powtarza sobie: oto żona tego najstraszniejszego rozbójnika.

Magnifico marito mio dolcissimo,

Io non ardisco più di casa uscire,

Perch’ io mi sento dietro a ciascun dire:

Ecco la moglie del ladro atrocissimo.

Takie drobnostki wszakże wcale nie obchodzą Niccola, na narzekania żony odpowiada z otwartą bezczelnością, że rabuje i rabować będzie, gdyż tego zowią głupcem, kto nie ma pieniędzy.

Io rubo e ruberò, chè in fra le genti Chi è senza roba matto dir si suole.

Ostatecznie jednak i książę zaczął się wstydzić swego ulubieńca i musiał zadośćuczynić naciskowi opinji publicznej. Złożył go też z urzędu w Ferrarze w r. 1489, ale równocześnie dał mu posadę kapitana w Modenie. Nominacja ta przestraszyła mieszkańców Modeny, a satyra przeciw niemu znowu tam się odezwała. W jednym ze zjadliwych wierszy skarży się Modena, że zła bestja już się rusza, już idzie ku niej, że ją pożreć gotowa.

Vedi la mala bestia che si move

Ver’ me, tanto rabiosa divenuto

Che par che mai la non mangiasse altrove.

Biedna Modena przez pięć lat jęczała z powodu nadużyć Ariosta, wreszcie wybawił ją książę w r. 1496 od znienawidzonego dygnitarza i zamianował go komisarzem Ro-magni di Lugo.

Więc Lugo znowu nie miało spokoju, ale tym razem miłosne zdarzenie uwolniło miasto od tyrana. Pewnego dnia zaczęto sobie opowiadać ze zgorszeniem, że u jednej z mieszczanek był jakiś młodzian z niedozwolonemi odwiedzinami, i że mąż go przychwycił na gorącym uczynku. Zdradzony małżonek chciał kijem wykonać na intruzie ryczałtową vendette, ale młodzian uciekł, zostawiwszy tylko płaszcz w pokoju. Gdy się Ariosto o tym wypadku dowiedział, zgorszył się niezmiernie, kazał zawołać zdradzonego męża i przynieść sobie jako corpus delieti płaszcz porzucony. Mąż rozumniejszy, aniżeli gubernator, chcąc ratować swój honor domowy, zaprzeczył całemu zdarzeniu i powiedział, że o porzuconym płaszczu nic nie wie. Zbyt cnotliwy gubernator kazał go wziąć na tortury, ale i ten środek nie pomógł, aby z biedaka wymusić wyznanie. Wypuszczony z więzienia bohaterski obrońca swej sławy poszedł do Ferrary i tam opowiedział całą sprawę. Ercole oburzony postępowaniem Ariosta złożył go z urzędu i kazał mu zapłacić pięćset skudów grzywny, ale broń Boże nie na wynagrodzenie niesprawiedliwie męczonego męża, ale na rzecz skarbu.

Była to sprawiedliwość dworów Odrodzenia.

Wypadek ten wszakże miał tyle dobrego, że Ercole odwołał Ariosta z Lugo i żadnego mu już urzędu nie powierzał.

Takiego ojca miał Lodovico Ariosto, ale może właśnie jego przykład uczynił syna innym człowiekiem. Lodovico nazywał Reggio swojem gniazdem «nido natio», stamtąd wyniósł dziecinne wspomnienia, gdy się zaś rodzice przenieśli w r. 1486 do Ferrary, miał chłopak już lat dwanaście i zaczął się tam uczyć w szkole łacińskiej Luki Ripa, a miał za towarzysza nauk Ercola Strozzi i Gaspara Sardi.

Dom, w którym mały Ariosto mieszkał z rodzicami, istniał jeszcze do ostatnich czasów w ulicy «Giuoco del Pallone», a w r. 1474 należał do spadkobierców rodziny Ughi. Pamiętają tam jeszcze pokój ozdobiony resztką fresków z XV wieku, przedstawiających skrzydlate hipogryfy, grupy małych genjuszów; pokój ten, według tradycji, uchodził za szkołę Luki Ripa. Zdaje się więc, że stary Ariosto przeznaczył jedną z komnat w swym domu dla chłopaków na naukę, o czem świadczyły rozmaite łacińskie napisy, które miały wpajać dobre zasady w młodzieńcze umysły, jak np. Loqui cum hominibus tamquam dii audiant.

Satyra i nienawiść ludzka zmusiły starego Ariosta w roku 1489 do opuszczenia Ferrary. Młody Lodovico miał wówczas lat piętnaście, ojciec nie zabrał go jednak ze sobą do Mo-deny, lecz pozostawił w stolicy i kazał mu się poświęcić nauce praw w tamtejszym uniwersytecie, pod kierunkiem Giovan-niego Sadoleta, aby później mógł zająć publiczną posadę. Studja prawnicze nie cieszyły Lodovica, musiał jednak zadośćuczynić woli ojca, która była niezłomną. Po pięciu latach został doktorem praw. Obok tej przymusowej pracy poświęcał jednak Lodovico wolne chwile humanistycznym naukom, które go do siebie pociągały. Szczęśliwem zdarzeniem sprowadził wówczas Rinaldo d’Este, brat Ercola I, słynnego humanistę, Grzegorza da Spoleto, na nauczyciela do swoich synów do Ferrary. Grzegorz był zamłodu mnichem augu-stjaninem, od r. 1459 lektorem w sienieńskiem studio, a nie lubiąc zakonnego życia, zrzucił mniszy habit i został świeckim nauczycielem. Rinaldo d’Este zajmował wtedy palazzo del Paradiso, a młody Ariosto, mieszkający wpobliżu, zaczął chodzić na lekcje do słynnego humanisty. Ten otworzył mu podwoje do starożytnego świata i głęboko się zapisał w pamięci swego zdolnego ucznia. «Szczęście mi wówczas sprzyjało», pisze Ariosto, «dając mi Grzegorza ze Spoleto, którego zawsze będę błogosławił».

Fortuna molto mi fù allora amica Che mi offerse Gregorio di Spoleto Che ragion vuol ch’io sempre benedica.

Lodovico czytał «swoich łacinników», Owidjusza, Wir-gila, Horacego, Plauta i Terencjusza i, jak Ercole Strozzi, jak Alberto Pio, z którym żył w przyjaźni, zaczął pisać wiersze po łacinie. Virginio, syn poety, mówi o swym ojcu, że pilnym bardzo nie był, czytał mało książek, «non era bibliomane», ale miał swoich ulubionych autorów.

Alberto Pio uczył się także u Grzegorza ze Spoleto, a pomiędzy nim a Ariostem trwały bardzo ścisłe stosunki aż po rok 1500, kiedy Pio wyjechał z Ferrary, rozżalony przeciw Ercolowi I, który czyhał na wydarcie mu ojczystego Carpi. Gibert Pio, współwłaściciel Carpi, ustąpił wówczas swych praw Ercolowi I, a Alberto stał już prawie bezbronny wobec potężnego księcia Ferrary i szukał pomocy przeciw niemu, to u papieża, to u cesarza i u króla Francji, aż wreszcie znękany i zwyciężony przywdział habit franciszkanina i umarł prawie na wygnaniu, w Paryżu, w r. 1531. Do Alberta pisał Ariosto za dobrych, ferraryjskich czasów kilka wierszy łacińskich, które się zachowały w jego literackiej spuściźnie.

Ulubionego nauczyciela utracił Ariosto w r. 1500, gdyż wtedy Izabella Aragońska powołała Grzegorza ze Spoleto na wychowawcę swego syna. Ariost bolał nad wyjazdem znakomitego humanisty z Ferrary i narzekał na duchesse, że mu go wydarła.

Mi fù Gregorio dalla sfortunata Duchessa tolto, e dato a quel figliuolo A chi avea il zio la signoria levata.

pewna

owego książęcego jarzma, które inni dość spokojnie znosili. I tak, gdy się w r. 1500 rozeszła po Ferrarze wieść o śmierci znakomitego poety, Michała Marnila, zlatynizowanego Greka, Ariosto napisał z tego powodu elegję do Ercola Strozzi’ego, w której ubolewa, że śmierć Marulli byłaby dla nich, poetów,

Pierwsze czasy literackiej pracy Ariosta były zupełnie łacińskie, stał on pod wpływem swego znakomitego nauczyciela, a volgare zupełnie zaniedbywał. Wiersze jego, które się dochowały z przed roku 1503, są bez wyjątku łacińskie, chociaż niezbyt piękną pisane łaciną. Cechowała poetę tylko skłonność do sarkazmu i satyry, tudzież wstręt do

14

prawie tak straszną, jak widok tej ruiny Włoch, która się w ich oczach dokonywa. Właśnie książęta wkładają im na kark jarzmo równie ciężkie, jak obcy barbarzyńcy. Wszystko jedno zresztą, powiada poeta, kto nas uciska. Tak samo źle być sługą króla francuskiego, jak i włoskiego księcia.

Quid nostra an gallo regi an servire latino,

Si sit idem hinc atque hinc non leve servitium?

Barbarico ne esse est pejus sub nomine quam sub moribus?

W owych młodzieńczych czasach zakochał się Ariosto w Hiszpance, Pasifili, która go bałamuciła, a równocześnie z innym zdradzała. Złym duchem Pasifili była jej matka, a przyjaciele Ariosta, przedewszystkiem Bembo, starali się ochładzać jego zapały do niegodnej dziewczyny. Nie było to wszakże tak łatwem, ale przecież po niejakim czasie przekonał się Lodovico, że «stara» rozporządza wdziękami swej córki, i w gwałtownej satyrze wywarł na niej swój gniew. «Idź», woła do niej, «idź precz, stara, z twemi miłosnemi podszeptami, idź, żarłoczna bestjo, do djabła. Dość mi już waszych zapewnień, na których, niestety, za późno się poznałem».

Va, rea vecchia, con questi carezzevoli Sussuri tuoi, va ingorda vecchia, al diavolo.

Assai la vostra fede, oh assai, m’è cognita Se ben tardi... ¹).

W tym tonie przemawia poeta w dość długim wierszu do starej Hiszpanki i kończy jeszcze raz okrzykiem: «Idź, łotrzyco, do stu djabłów!» — Vada la scellerata a tutti i diavoli!...

II

W lutym roku 1500 umarł Niccolo Ariosto, a na opiece młodego Ludwika pozostała matka i dziewięcioro rodzeństwa. Trzeba było wychowywać czterech braci i wydawać zamąż pięć sióstr. Szczęściem matka miała dopiero czterdzieści sześć lat, a swoją dobrocią i rozsądkiem umiała kierować rodziną. Wszak Niccolo, który jej dość w życiu na-dokuczał, nie mógł się powstrzymać, aby jej w testamencie

nie zrobić zapisu «ob fidem et prudentiam» i w ten sposób nie uznać jej zalet. Ojcowski majątek nie był znaczny, a Lodovico musiał korzystać ze swoich studjów prawniczych i starać się o jakiś urząd, któryby jemu i rodzinie zapewnił jakie takie utrzymanie. Tymczasem zamiast pisać sonety i kan-zony, zarządzał realnością, która za posag matki kupioną została wpobliżu Reggio, i zapisywał skrzętnie w rejestrze gospodarskim, że sprzedał parę byczków Gwidowi di Guastello, a Bernardowi di Yanzo dał worek siemienia. We dwa lata po śmierci ojca nadał mu Ercole I urząd kasztelana, czy kapitana della rocca di Canossa, historycznego zamczyska hrabiny Matyldy. Biedny Lodovico musiał, jak inni, składać dworowi poetyczne hołdy, a na ową nominację może także wpłynął wiersz, który w styczniu roku 1502 napisał z okazji zaślubin Alfonsa z Lukrecją Borgią. Kasztelaństwo w Canossie nie dawało widocznie dużo do czynienia, bo Lodovico przebywał często w Ferrarze albo w Reggio.

Do Reggio przyciągała go jakaś Livia, zasługująca więcej na uczucia młodego poety, aniżeli płocha Hiszpanka w Ferrarze, przyciągała go i Ginerva, której poświęcił piękną canzone, a nadto jeszcze jakaś Glicera i Weronika. Ariosto nie próżnował, a gdy jeździł do matki do Ferrary, nie mógł się oprzeć wdziękom Marji, bony, służącej w jej domu, która mu powiła syna w r. 1503, Giovanniego Battistę. W pięć lat później obdarzyły go nieba drugim nieślubnym synem, Vir-ginim, którego matką była Arsina Vitali da Magliarino, dziewczyna z ludu, gdyż wyszła później zamąż za Antoniego Man-fredini, rolnika wpobliżu realności Ariostów. Poczciwy młody ojciec legitymował obydwu chłopaków, Virginio był jednak jego najulubieńszym synem, i jemu zawdzięczamy cenną biograf ję ojca.

Kasztelaństwo w Canossie, leżącej na uboczu, zdała od Ferrary, nie musiało być przyjemnem dla człowieka, przyzwyczajonego dotąd do umysłowego życia w towarzystwie humanistów, więc też Ariosto skorzystał z pierwszej sposobności, aby się przenieść do Ferrary. Sposobność ta wkrótce się nadarzyła. Brat Alfonsa I, kardynał Hipolit, został mianowany biskupem ferraryjskim, a kochając się w zbytku i świetnem

14*

otoczeniu, wielki dwór tam prowadził. Nominację kardynała uczcił Ariosto epigramem, który zapewne przyczynił się do tego, że Hipolit chciał mieć poetę na swoim dworze. Z końcem też roku 1503 widzimy go w służbie kardynała z tytułem familiarisa, a więc na wyższym dworskim stopniu, niższych bowiem zwano commensalami. Ostatni mogli liczyć tylko na zaszczyt jedzenia czasami przy pańskim stole, fami-liarisy przypuszczeni byli do pańskiego towarzystwa, musieli bawić pana i jego gości. Kardynał wyznaczył poecie kościelne beneficja, przynoszące rocznie 240 lir marchezańskich, odpowiadające mniej więcej 2000 lir dzisiejszych, a z tego powodu musiał się Ariosto ubrać w sutannę i zostać presbiterem. Pen-sję wypłacano Ariostowi w trzech czteromiesięcznych ratach, odciągając od niej wydatek na ubranie, którego dostarczał poecie zarząd kardynalskiej garderoby. Kardynał namawiał Ariosta, aby się poświęcił stanowi duchownemu, w takim razie bowiem mógłby mu zczasem wyrobić większe kościelne prebendy. Ale poeta nie chciał być księdzem bez powołania. Hipolit mu też za złe brał «ową fantazję», a bracia również gniewali się na niego o to zamiłowanie do wolności. W jednej z satyr, zwróconych do swego brata, Galassa, tłumaczy się Ariost, że może jego postanowienie nie jest rozsądnem, gdyż, przyjmując tonsurę, miałby otwartą drogę do wielkich dochodów i honorów, ale niech każdy trzyma się swego przekonania, najzyskowniejsza posada w Rzymie nie nagrodziłaby mu utraty wolności.

Ognun tenga la sua (opinion); questa è la mia:

Se a perder s’ha la libertà, non stimo Il più ricco cappel che in Roma sia.

Jako familiaris kardynała nie miał może Ariosto zbyt ciężkich obowiązków, ale te obowiązki były nudne i krępowały jego wolność. Jak każdy inny dworzanin, musiał należeć do świty swego pana, układać poezje okolicznościowe, towarzyszyć mu w podróżach, jak np. do Medjolanu na powitanie Ludwika XII, wogóle przyczyniać się do ozdoby dworu. Kilkakrotnie wyprawiał kardynał Ariosta w rozmaitych poselstwach, pomiędzy innemi w r. 1507 do markizy Izabelli, do

Mantui, której się poeta bardzo podobał. Przy tych sposobnościach musiał się Ariosto dobrze sprawić, gdyż niebawem i sam panujący książę Alfons zaczął go używać do ważnych dyplomatycznych misyj. Chodziło o utrzymanie dobrego porozumienia z wojowniczym i kapryśnym Juljuszem II, co ła-twem nie było. Ariosto jeździł po dwa razy do Rzymu, aby «udobruchać» papieża, ułagodzić «la grande ira del Secondo». Raz mu się to udało, ale gdy chodziło o to, aby Ferrarę odciągnąć od Francji i zmusić, aby przystąpiła do Ligi świętej, rzecz stała się trudniejszą.

Papież rozpoczął wojnę z księciem od tego, że dokuczał kardynałowi Hipolitowi, którego zresztą szczerze nie lubił. Hipolit kazał się wybrać opatem Nonantoli, papież unieważnił wybór, zarzucając kardynałowi symonję, i kazał mu natychmiast przybyć do Rzymu pod karą utraty kardynalskiej godności. Hipolit niebardzo się śpieszył z podróżą, obawiał się, że go papież wtrąci do zamku św. Anioła, kazał więc Ario-stowi, który bawił w Rzymie, działać uspokajająco na papieża. Ale stary Juljusz zawziął się na Estów i groził biednemu posłowi, który nic nie był winien, że go każe w Tybrze utopić, jeżeli Estowie nie przystąpią do św. Ligi. Alfonso jednak nie dał się od Francji odwrócić, więc papież rzucił na niego klątwę, a Ariostowi udało się szczęśliwie z Rzymu wyjechać i z posła zostać żołnierzem. Poeta wziął udział w walkach przeciw nieprzyjaciołom Ferrary, służył w oddziale, którego dowódcą był Eneasz Pio da Carpi, a nawet w bitwie pod Pon-tecchio (24 września 1510) miał się przyczynić do zdobycia na Padzie weneckiej galery.

Po bitwie pod Rawenną, gdy Alfonso wybrał się do Rzymu z owym listem żelaznym papieża, który mu się na wiele nie przydał, zabrał ze sobą i Ariosta.

Wówczas musiał Alfonso przed gniewem Juljusza uciekać do Colonnów, którzy go przez trzy miesiące ukrywali w Castello di Marino. Stamtąd, przebierając się za myśliwego, służącego, zakonnika, w październiku przekradł się przez Florencję do Ferrary. Ariosto towarzyszył mu w tej ucieczce, pełnej przygód, a pierwszego października pisał z Florencji do jednego z Gonzagów. «Wydobyłem się wreszcie z jaskiń

i nor dzikich zwierząt i mogę znowu z ludźmi rozmawiać. O naszych niebezpieczeństwach nie mogę jeszcze opowiadać: animus meminisse horret luctuque refugit. Jeszcze się ze strachu nie uspokoiłem, i zdaje mi się, że mnie ciągle gonią papieskie charty, od których mnie Pan Bóg uchronił. Przepędziłem noc w przydrożnej chacie, niedaleko Florencji, w przebraniu, nasłuchując z bijącem sercem, czy nas za kark nie chwytają».

Włochy odetchnęły, gdy Juljusz II umarł, a wszyscy poeci, literaci, artyści cieszyli się z wyboru Leona X. Do tych, którzy w nowym papieżu pokładali niemało nadziei, należał i Ariost. Nowy papież, jeszcze jako kardynał Giovanni de’ Medici, polubił Ariosta w czasie swego wygnania i karmił go obietnicami na wypadek, gdyby został papieżem. Lodovico, jak każdy poeta, wierzył pięknym słowom i pojechał do Rzymu z księciem Alfonsem na koronację papieża, przedstawiając sobie w swej żywej wyobraźni, jak Leon X zatrzyma go w Rzymie, jak mu da posadę, odpowiadającą jego zdolnościom, jak raz przecież dojdzie biedak do spokoju i będzie mógł układać swobodnie swe wiersze.

Ale nadzieje zawiodły. Już 17 kwietnia 1514 pisał Ariosto do Benedetta Fantina, canceliera kardynała Hipolita, list pełen rozczarowania. Papieżowi wprawdzie nogi ucałował, ale go Leon X nawet nie zauważył, bo tutaj nie nosi okularów, non porta più l’occhiale. Ani papież, ani dawni przyjaciele, którzy zostali teraz wielkimi dygnitarzami, jak Bembo, jak Bibbiena, nie wspominali o jakiejkolwiek posadzie. Zresztą mało znakomitości odwiedzał, gdyż nie miał dość pięknego ubrania, a w Rzymie więcej, niż gdzie indziej, sądzą ludzi po bogatych szatach. «Zdaje mi się nadto», dodaje poeta z przekąsem, «że tutaj wszyscy naśladują papieża i stali się krótkowidzami...»

Powodem zresztą tego lekceważenia Ariosta była niechęć nowego papieża ku Estom i Ferrarze.

Wracając z Rzymu, zatrzymał się Ariosto dość długo we Florencji, zwłaszcza, że nadchodziły uroczystości, które się zwykle odbywały na św. Jana. Tam poznał Aleksandrę Benucci, wdowę po jednym ze Strozzich, Tytusie, dworzani-

nie księcia Ferrary, synu Leonarda, która wielkie na nim zrobiła wrażenie. Alessandra nie należała do uczonych kobiet Odrodzenia, nie mówiła i nie czytała po łacinie, ale miała prześliczne jasne włosy, które cudownie odbijały od czarnego aksamitu jej sukni, i czarowała swym wdziękiem.

Ariosto odwiedził ją po raz pierwszy w chwili, kiedy haftowała «una sopraveste» dla jednego ze swych synów, aby pięknie wyglądał w czasie świętojańskich uroczystości. Alessandra musiała być mistrzynią haftu, gdyż poeta nazywa w jednym ze swych sonetów błogosławionym ten jedwab, szczęśliwem to złoto, którego się dotknie jej zręczna ręka:

Avventurosa man, beato ingegno,

Beata seta, beatissimo oro.

W owym panteonie pięknych i sławnych kobiet zamku Rinalda, który opisuje w swoim «Furioso», stały posągi Lukrecji Borgii, Izabelli, Elżbiety, Leonory d’Este, Lukrecji Ben-tivoglio, a pomiędzy niemi «posąg kobiety pełnej powagi, dobroci i skromności, osłoniętej welonem, w czarnej szacie. Nie zdobi jej złoto, ani klejnoty, a mimo to błyszczy ona tak świetnie pomiędzy bogato strojnemi niewiastami, jak gwiazda We-nery pomiędzy innemi gwiazdami. Patrząc na nią, nie wiedziało się, co ją więcej zdobi, powaga jej rysów, skromność, czy bystrość umysłu» (Furioso, Canto 42, 93, 94). Rzeźbiarz nie umieścił pod jej posągiem podpisu. Była to ubóstwiana przez poetę Alessandra.

Urocza Florentynka przyjechała do Ferrary za Ario-stem, który ją w kilka lat później potajemnie poślubił. Małżeństwo z tego powodu nie było zawarte publicznie, ponieważ poeta, jako presbiter, miał kilka prebend kościelnych, które musiałby był utracić, gdyby się wieść o jego ślubie była rozgłosiła. Alessandra zamieszkała więc w innym domu, aniżeli Ariosto, naprzeciwko kościoła di S. Girolamo. Poeta był z nią prawdziwie szczęśliwy.

Temu domowemu szczęściu miała wszakże zagrozić służba u kardynała Hipolita. Kardynał wybierał się z początkiem roku 1517 na dłuższy czas do Węgier i chciał, aby mu poeta towarzyszył jako sekretarz w tej podróży. Ariosto od-

mówił, a powody, które go do tego skłoniły, wyłuszczył w swej satyrze, a raczej w swym liście, pisanym do brata Aleksandra Ariosta i przyjaciela Ludwika da Bagno, którzy, jako dworzanie kardynała, pojechali z nim do Budy. Poeta skarży się tam, że służba u Hipolita i wogóle życie dworskie bardzo mu już dokuczyło, i dość miał tego kłaniania się, tej niewoli. Nie mógł przenieść na sobie, aby «Panu nawet wtedy się nie sprzeciwiać, kiedy tenże utrzymuje, że o północy widział słońce na niebie, a gwiazdy wśród dnia». Zresztą ma już lat czterdzieści i cztery, a zdrowie stracił w kardynalskiej służbie. Boi się więc narażać na północne zimno, a, co więcej, na opalane pokoje, woli bowiem czarną śmierć, niż gorąco z pieców, niż to duszne powietrze, z którego głowa ciężka, i katar na piersi opada. A cóż dopiero, gdy pomyśli o gestem winie, które Węgrzy każą pić gościowi, dopóki pod stół nie upadnie, i o owych potrawach z pieprzem i papryką, od których krew się ścina. Na utrzymanie zaś własnego kucharza na Węgrzech go nie stać, nie wzbogacił się bowiem w służbie kardynała. Zresztą, na jaką biedę tam jechać? U Hipolita ma ten powodzenie, kto potrafi kuropatwę na widelcu pokrajać, psy i sokoły wiązać na rzemieniu, zręcznie ostrogi przypinać, buty panu zdejmować, wino do kielichów nalewać. Do tego on już nie ma ochoty, na podczaszego się nie urodził. Kto się panu chce przypodobać, musi chodzić z nim krok w krok po ulicach i na spacery, musi umieć wino zamrażać i w nocy nie sypiać. Wolałby też teraz żyć żołędziami, jak pierwotni ludzie, aniżeli jeszcze siedzieć przy pańskim stole. Ubóstwo znosi z łatwością, gdy pomyśli, ile wolność warta!... Gdy sobie przypomni owe męki, które przeszedł w ostatnich piętnastu latach swej dworskiej służby, owe trudy, na które się narażał, jeżdżąc konno do Rzymu, aby ułagodzić papieża, gdy pomyśli, iż musiał pocić się, albo marznąć według pańskiego humoru, to woli zaraz umrzeć, aniżeli po raz wtóry wkładać sobie na kark ciężkie jarzmo. A jeżeli «święty» kardynał myśli, że go sobie na wieki kupił swojemi darami, to chętnie mu zwróci wszystko, co od niego otrzymał, byle wolność odzyskać. Ariosto zachował głęboki żal w sercu, przybrał nawet imprezę, którą widzimy na odwrotnej stronie medalu z bronzu, przed-

stawiającą ul, pod który zły człowiek ogień podkłada. Pszczoły rozlatują się, a Ariosto nie może wybrać wosku i miodu. Impreza nosi napis: Pro bono malum.

Per esser ape, muoie Ho mal per bene.

W swym «Furioso» dał Ariosto tę samą imprezę Ri

naldo wi;

Della schiera di mezzo fù maestro Rinaldo, che quel di molt’ era adorno D’un ricco drapo di color cilestro Sparso di pecchie d’or dentro e d’attorno,

Che cacciate parean dal natio loco Dall’ ingrato villan con fumo e foco.

Kardynał też nie przebaczył krnąbrnemu słudze, nie przyjął go, gdy Ariost chciał odjeżdżającego do Węgier pożegnać, odebrał dwa beneficja duchowne, które mu był poprzednio udzielił, i oddalił ze swego dworu. Ale poeta wkrótce się przekonał, że wdasnemi siłami utrzymać się nie potrafi, starał się więc o jakie zajęcie u księcia Alfonsa, pomimo, że miał wielki żal do niego. W owym czasie bowiem umarł krewny Ludwika, Rinaldo Ariosti, bez testamentu i bez bezpośrednich spadkobierców; pomimo, że Ludwik i jego bracia rościli sobie prawo do spuścizny, która się składała z trzech pięknych własności ziemskich w Bagnolo, w Traspadanie, Camera ducale objęła w posiadanie ową ziemię, jakoby z powodu wymarcia rodziny. Piętnastego kwietnia 1519 pisał z goryczą Ariosto do Maria Equicoli w Mantui, że z jednej strony il Duca, z drugiej il Cardinale zabrali mu własność, która od 300 lat należała do jego rodu, wartości blisko 10.000 dukatów, i kazali mu zajmować się bajkami i poezją. Potrzeba zmuszała Ariosta zapomnieć i o tej krzywdzie i starać się o posadę. Zdaje się, że w tej mierze pomogła poecie Lukrecja Borgia, która się lubiła otaczać znakomitymi ludźmi. Alfonso mianował Ariosta 23 kwietnia 1518 swoim camerierem i fa-miliarisem, z płacą dwudziestu pięciu lir miesięcznie i utrzymaniem dla trzech służących i pary koni.

Poeta więc w istocie nieźle wyszedł na zamianie «służby», ale niebawem z nowem stanowiskiem ciężkie na niego spadły

obowiązki. Zdaje się, że owe liry miesięczne mu nie wystarczały, prosił więc księcia o jakiś korzystniejszy urząd, a że właśnie prowincja Garfagnana wróciła pod panowanie Estów, przeto książę posłał go tam na gubernatora w lutym r. 1522 z małą garstką łuczników, aby w Castelnuovo, w tamtejszej «stolicy», objął rządy. Owa Garfagnana, kawał górzystej ziemi w Apeninach, należała dawniej do Estów, za Juljusza II i Leona X do Rzymu, a teraz, po śmierci Leona, znowu się Estom poddała. Nie cała ludność pragnęła tam wszakże panowania Estów, część jej była za połączeniem się z rzeczą-pospolitą florentyńską, część za poddaniem się papieżowi. Kraj górzysty sprzyjał rozwielmożnieniu się bandytów, a najspokojniejsi ludzie, z obawy przed nimi, stali się ich sprzymierzeńcami. Nadto dawny zwyczaj, że kościoły i klasztory były bezpiecznem schroniskiem dla zbrodniarzy, utrudniał niesłychanie chwytanie bandytów, którzy, przekroczywszy raz próg kościelny, urągali wszelkiej władzy.

Materjalnie nieźle się tam powodziło Ariostowi, miał trzy razy tak wysoką płacę, jak u dworu, ale osamotnienie w tej dzikiej okolicy i trudności rządzenia bardzo mu się dawały we znaki. Nudy w Castelnuovo były straszne, zdawało się poecie, że już umarł.

Da si noiosa lontananza domo Già sarei morto...

Pragnąłby chodzić we Ferrarze po placu przed katedrą, zatrzymywać się przed dwoma pomnikami «swoich markizów» i zazdrości przyjaciołom, że pod «murzynkiem» «al Moro» zajadają tłuste gołębie i kapłony ²).

Biedę swą opisał w satyrze, przesłanej Zygmuntowi Ma-laguzzi, bratu Hannibala.

Przedewszystkiem dręczyło go oddalenie od ukochanej Alessandry Benucci, której nie mógł zabrać ze sobą na taki partykularz, jak Castelnuovo. «Śnieg i góry, lasy i przepaści dzielą mnie od tej, która moje całe serce posiadła», skarży

się poeta, «a mieszkanie i całe otoczenie wcale tam nie wesołe».

Zamek mój stoi w głębokim parowie», pisze dalej,

«a gdy krokiem chcę wyjść z tej niewoli, muszę się zaraz drapać po dzikim, lesistym Apeninie. Gdziekolwiek zaś się znajduję, czy w murach, czy pod wolnem niebem, wszędzie słyszę tylko narzekania, kłótnie i przekleństwa, wszędzie mnie dochodzą głosy o złodziejstwach, zabójstwach, o nienawiści, gniewie i vendettach».

Quest’ è una fossa ove abito, profonda;

D’onde non muovo più senza salire Del selvoso Appenin la fiera sponda;

0 siami in Rocca, o voglia all’ aria uscire Accuse e liti sempre e gride ascolto,

Furti, omicidi, odi vendette ed ire.

Taki kraj trzeba było uspokoić, a Ariostowi zadanie to w znacznej części się udało. Rozporządzenia jego co do przytłumienia bandytyzmu były tak rozumne, że dzisiaj w niektórych okolicach Sycylji mogłyby być zastosowane. Kto dał schronienie bandycie, musiał zapłacić pięćdziesiąt dukatów grzywny, albo wymierzono mu trzy cięgi powrozem. Na podobną karę narażał się, kto miał broń ukrytą. Ktokolwiek spostrzegł podejrzanych ludzi, powinien był biec do najbliższego kościoła i trzy razy w dzwon na gwałt uderzyć. Grzywny wpływały w dwóch trzecich częściach do kasy książęcej, jedną trzecią dostawał oskarżyciel. Zupełnemu wykorzenieniu bandytyzmu przeszkadzało duchowieństwo, które, sprzyjając połączeniu Garfagnany z krajami papieskiemi, nie chciało dopuścić uspokojenia prowincji pod Estami.

Książęcy rząd także niebardzo zdawał się wspierać swego gubernatora, a w Ferrarze myślano, że, wysławszy Ariosta do Castelnuovo, uczyniono zadość obowiązkom władzy. To też nieszczęśliwy gubernator skarżył się w swych sprawozdaniach, że jeżeli mu książę    nie dopomoże    bronić honoru

rządu, to on sam    nie ma na to dość siły,    a jeżeli    książę

tych uwalniać będzie, których on chce ukarać, to takie postępowanie osłabi    tylko jego    powagę. Jakiś    brygant,    Moro

dei Silico, uciekł    Ariostowi    z więzienia i    schronił    się do

obozu księcia, gdzie go z ochotą przyjęto do wojska. Na-

rzekał nadto biedny gubernator, że granice pomiędzy władzą administracyjną a władzą sądową nie są ściśle określone, że często nie wiedzieć, co należy do gubernatora, a co do sądu, a co więcej, ubolewał, że urząd świecki nie ma władzy nad duchownymi, którym wskutek tego nawet ciężkie zbrodnie uchodzą bezkarnie. Jakiś ksiądz, Job nazwiskiem, roztrzaskał głowę matce swojej kochanki i rozgłosił, że jego ofiara spokojną śmiercią umarła. Capitano wytoczył mu proces i skazał na dziesięć lir grzywny, ale biskup w Lucce unieważnił pierwszy wyrok, i zbrodniczy duchowny nadal pozostał w swej pa-rafji. Najwięcej kłopotów sprawiało Ariostowi zamczysko S. Donnino, należące do dwóch właścicieli, do rodziny de Madalena i hrabiów S. Donnino. Vendetta, jak czarne widmo, wisiała nad temi murami. Nim jeszcze Ariost przybył do Garfagnany, zamordował Genasio de Madalena hr. Giovan-niego di S. Donnino i zbiegł do Lukki. Gospodarskie stosunki zmuszały wszakże do jakiej takiej zgody, więc obydwie fa-milje zawarły pokój, a ktoby pierwszy zerwał przymierze, miał zapłacić wysoką grzywnę. Niedługo wszakże po przybyciu Ariosta, Giovanni Madalena, syn starego Piera, głowy tego rodu, zamordował wdowę po hrabi Janie di S. Donnino i jej syna, Karola, a zrabowawszy ich dobytek, schronił się na luchezyńskie terytorjum, po niejakim zaś czasie, jakby nic nie zaszło, wrócił spokojnie do S. Donnino.

Według ówczesnych zwyczajów Ariosto powinien był zniszczyć dom zbrodniarza Giovanniego Madaleny, tego wszakże nie uczynił, kazał tylko uwięzić starego Piera, jako moralnego sprawcę morderstwa. Piero nie poddał się, ale zamknął się w swych obronnych murach. Hrabiowie jednak S. Donnino sami sobie poradzili, schwytali Genasia i trzymali go jako zakładnika, dopóki im sprawiedliwość nie będzie wymierzona. Ariosto domagał się wydania Genasia, ale Donni-nowie, ufając widocznie w życzliwość księcia Alfonsa, odpowiedzieli, że nie wierzą w słuszność wyroków gubernatora, i zakładnika zatrzymali. Ariost udał się do księcia z prośbą, aby go poparł swą powagą i kazał wydać Genasia, a jeżeli prośbie jego zadość nie uczyni, to niech przyśle innego gubernatora, mającego lepszy żołądek do strawienia tych obelg,

które rząd w oczy ciska swemu słudze. Jak długo on zajmuje to stanowisko, nie jest niczyim przyjacielem, tylko przyjacielem sprawiedliwości. Fin ch’io staro in questio ufficio non sono per avervi amico alcuno, se non la Giustizia.

Stanowczość Ariosta odniosła pożądany skutek, książę zmusił Donninów do wydania Genasia, który został stracony, a Madaleni opuścili S. Donnino i schronili się na florentyńską ziemię.

Wobec tych stosunków Ariost coraz to bardziej czuł się nieszczęśliwym, a w jednej ze swych satyr opowiada, że z jego nominacją na gubernatora stało się tak, jak z owym marynarzem, któremu król portugalski podarował pysznego maurytańskiego rumaka. Marynarz przyjął konia z wdzięcznością, ale przyzwyczajony do dzierżenia w ręku wiosła, a nie wędzidła, nie umiał się utrzymać w siodle i wkrótce leżał na ziemi z potłuczonemi kościami.

Książę nauczył się wprawdzie cenić Ariosta, ale musiał przyjść także do przekonania, że poeta nie stworzony na gubernatora dzikiego kraju. Skoro więc 18 listopada 1528 Klemens VII został wybrany papieżem, kazał książę napisać do poety swemu sekretarzowi, Bonawenturze Pistofilowi, z zapytaniem, czyby nie zechciał być posłem ferraryjskim przy nowym papieżu, po którym się obawiał, że, jak Juljusz II i Leon X, zajmie nieprzyjazne wobec Ferrary stanowisko. Odpowiedzią na list Pistofila jest satyra szósta, w której Ariost dziękuje przyjacielowi, że myśli o tern, aby go wywyższyć, ale onby się w Rzymie nie na wiele przydał, gdyż Leon X oduczył go pokładać w Medicich jakiekolwiek nadzieje. Nie ma zresztą już odwagi oddalać się bardzo od Ferrary, a jeżeli książę chce mu jaką łaskę wyświadczyć, to niech go powoła napowrót do stolicy, a przynajmniej niech go pośle nie dalej, jak do Bondeno, oddalonego tylko o dwanaście mil od Ferary. Na długie podróże nie ma już sił, ani ochoty. Książę nie nalegał więcej, ale pozostawił go w Castelnouvo tylko do połowy czerwca 1525. Zdaje się, że książę nie uważał Ariosta za dość energicznego, aby mógł doprowadzić ową prowincję do ładu, gdyż go zastąpił innym gubernatorem, tak zwaną «żelazną ręką». Bandyci widocznie z przyjemno-

ścią powtarzali poezje Ariosta, ale go się nie bali, opowiadają bowiem, że gdy go kilku opryszków raz spotkało, powitali go, jako wielkiego poetę, pełnem uszanowania pozdrowieniem i nic mu złego nie zrobili.

Ariost osiągnął wreszcie spokój, którego tak gorąco pragnął, i zamieszkał w Ferrarze, przy ukochanej Aleksandrze, a w rok później wystawił sobie mały dom i dokupił ogród, w którym zbudował grotę z kamieni i w niej pisał wiersze. Nad drzwiami kazał wyrzeźbić napis:

Parva sed apta mihi, sed nulli obnoxia, sed non Sordida, parta meo sed tamen aere domus.

A że mu o rymy było łatwo, więc jeszcze inny tam umieścił wiersz:

Piccola, adatta, e d’ogni signoria Scevra, e redenta sol col mio denaro Non sei sordida e vile, o casa mia!

Syn Ariosta, Virginio, dodał wreszcie trzeci napis na ojcowskim domu:

Sic domus haec Areosta Propitios habeat Deos Olim ut Pindarica.

Virginio w swoich zapiskach o ojcu opowiada, że Ariost co tylko mógł, poświęcał ze swoich dochodów na budowę, a zawsze chciał coś zmieniać i dostawiać. Mawiał on, że pod własnym dachem woli rzepę, którą sam sobie ugotuje i przyprawi z octem i oliwą, aniżeli kuropatwę, jarząbka lub dzika na obcym stole, a tak samo dobrze śpi pod wełnianym kocem, jak pod jedwabną kołdrą, złotem haftowaną.

Dom Ariosta do dziś dnia istnieje, a od r. 1815 należy do gminy ferraryjskiej. Dziwnie on odpowiada charakterowi poety: skromny, ale wygodny, jasny, z małem podwórzem i ogródkiem trochę większym, niż kamedulskie obejście. Było tam wszakże dość miejsca, aby poeta mógł ciągle sadzić róże i jaśminy, i ciągle na grządkach robić zmiany. Virginio żartował z ojca, że, podobnie jak wiersze, zawsze zmienia, poprawia, przerabia, tak samo postępuje i w swoim ogródku. Żadnej rośliny nie pozostawi trzy miesiące na jednem i tern

samem miejscu, ale raz sadzi pestki z brzoskwiń, raz inne nasiona, chodzi co chwila oglądać słabe jeszcze pędy, pod-sypuje je, plewi, okopuje, aż nareszcie biedne rośliny z nadmiaru ogrodniczej troskliwości — usychają. Nie znając się dobrze na gatunkach sadzonek, oczekuje z nasienia czego innego, aniżeli to, co zeszło. Raz posadził kaparki i chodził je codziennie oglądać i cieszył się, że tak bujnie rosną, dopóki się nie przekonał, że to nie kaparki, ale zwykły bez dziki.

Podczas gdy poeta podlewał swoje grządki, zaszły w stosunkach politycznych Ferrary korzystne dla Estów zmiany, książę bowiem, idąc rozmaitemi krętemi drogami w polityce, stał się wreszcie aljantem Karola Y, który mu zapewnił posiadanie Modeny i Carpi. Papież Klemens VII starał się temu przeszkodzić, ale markiz del Vasto dostarczył księciu potrzebnych przeciw papieżowi posiłków, tak że nieprzyjazne Estom zamiary Kurji rzymskiej spełzły na niczem.

Otóż do markiza del Vasto, który bawił w Correggio jako gość Weroniki Gambary, wysłał Alfons w r. 1531 w poselstwie Ariosta, celem układów z Karolem V. Markiz przyjął poetę z wielką uprzejmością, a chcąc go ująć dla cesarza, dał mu w podarunku przepyszny lapis lazzuli, oprawny w złoto z łańcuchem i krzyżem, a co więcej, przyznał mu dożywotnią pensję dwustu dukatów. Gdy zaś w r. 1532 w jesieni Karol V bawił kilka dni w Mantui, przedstawił tam duca Alfonso Ariosta samemu monarsze. Poeta wręczył cesarzowi nowe, uzupełnione i przerobione wydanie «Furiosa» ³), a Karol V własnoręcznie wobec całego dworu włożył mu na skroń wieniec wawrzynowy.

Te zaszczyty, jak to często bywa u znakomitych ludzi, zapowiadały już i koniec żywota wielkiego poety. Ariosto chorował oddawna, a śmierć przyśpieszyło trzech lekarzy, którzy tyle mu kazali zażywać lekarstw, że i młodzieńcza natura nie byłaby wytrzymała tych powolnych trucizn.

Poeta umierał pod smutnem wrażeniem. Ostatniej nocy roku 1532 powstał w ferraryjskiem Castello wielki pożar, który zniszczył całą loggię, w zamku położoną naprzeciw

biskupiego pałacu, i salę ze wspaniałą sceną, którą Alfonso I wybudował na przedstawienia teatralne. Tam grano komedje Ariosta, a zniszczenie tej sceny zdwało się być poecie zapowiedzią śmierci.

Ariosto wyraził życzenie w testamencie, aby mu nie sprawiano wystawnego pogrzebu. Życzeniu temu stało się zadość, z ujmą książąt, do których sławy niemało się przyczynił, i z ujmą miasta, któremu śpiewał. W nocy, przy świetle dwóch tylko pochodni, czterech ludzi zaniosło ciało poety z domu do starego kościoła San Benedetto, gdzie w obecności najbliższej tylko rodziny zostało pochowane. Ani dwór, ani lud ferra-ryjski nie brał udziału w smutnym obrzędzie. Przez długie lata nie pomyślano nawet o tern, aby wystawić pomnik największemu poecie Odrodzenia, i dopiero prawnuk Ariosta kazał wyrzeźbić w r. 1611 ów banalny grobowiec, który dzisiaj jest umieszczony w długiej sali bibljoteki miejskiej w Ferrarze. Pomnik ten początkowo znajdował się w San Benedetto, ale w r. 1801 jenerałowie francuscy zamienili odwieczny kościół na stajnie dla konnicy, a jenerał Miolis uszanował przynajmniej poważną pamiątkę i kazał ją przenieść do bibljoteki ⁴).

Ariosto, umierając, nie był bogatym, ale i nie ubogim. Pozostawił dwa domy i sporo kosztowności i sreber. Uniwersalnym spadkobiercą mianował swego syna, Virginia, żonie zaś zapisał dochód z jednego sklepu, położonego pod portykiem pałacu «della Ragione», wydzierżawionego rękawiczni-kowi, tudzież wszystkie ruchomości, pod warunkiem, że Vir-giniowi spłaci dwieście skudów w złocie. Drugiemu synowi, Gian Battiście, zapewnił wikt w domu Virginia i dwa dukaty w złocie miesięcznie. Ubogim zapisał dziesięć lir marchesań-skich srebra.

Człowiek tem żyje w przyszłości, czem się zasłużył powszechnej kulturze. Tak samo i państwa, i miasta: setkami ginęły one i giną, a wszelki ślad się po nich zaciera; te tylko istnieją w ludzkiej pamięci, które coś wielkiego zdziałały. Jeżeli się zapytamy, czem żyć będzie Ferrara na wieki, krótką można dać na to odpowiedź — Ariostem. Ta wysoka kolumna z marmuru, która dzisiaj na jednym z jej placów, zarosłych trawą, dźwiga posąg człowieka, uwieńczonego wawrzynem, to symbol umysłowej pracy miasta, to znak widomy jej zasług około cywilizacji.

Historja tej kolumny ciekawa. Aby uczcić pamięć Er-cola I wspaniałym pomnikiem, kazała gmina Ferrary jeszcze za życia księcia sprowadzić dwie duże monolitowe kolumny. Jedną z nich zgruchotano przez nieostrożność, druga długo leżała na placu, gdyż do postawienia owego pomnika nie przyszło. Dopiero w połowie XVII wieku kazał legat papieski podnieść ją i umieścić na niej posąg papieża Aleksandra VII, który zresztą żadnych nie miał zasług około Ferrary. W przeszło wiek później, w roku 1796, w epoce wielkiej rewolucji, strącili republikanie Cispadany pomnik papieża, a natomiast postawili na kolumnie posąg wolności — z gipsu. Jenerał Bonaparte był przytomny tej uroczystości. Austrja, zająwszy Ferrare, kazała w r. 1799 strącić kruche znamię wolności, ale na kolumnie nic nie postawiła. Gdy zaś w r. 1810 republikanie Cispadany znowu rządy objęli, wywindowali tam, gdzie stała «wolność», posąg cesarza Napoleona z marmuru. Ale i Napoleon nie był długo świadkiem zmiennych losów miasta, gdyż w r. 1814 reakcja kazała zdjąć znienawidzoną postać i zapewne się z nią niezbyt łagodnie obeszła. Wreszcie w roku 1833 Ferrara przypomniała sobie o wielkim swym poecie i wyniosła na historyczną kolumnę tego, który tam stać powinien — Ariosta.

III

Przepyszny portret Ariosta, który galerja narodowa w Londynie nabyła w roku 1904 z prywatnego zbioru, poruszył cały świat artystyczny i literacki, zajmujący się przeszło-

15

ścią Włoch. Powstały przedewszystkiem pytania, kto malował ten niepospolity obraz, Tycjan, czy Giorgione, tudzież, czy pełna siły postać, na nim przedstawiona, jest rzeczywiście Ariostem.

W wywody krytyczne, któremu z powyższych malarzy portret ten przypisać należy, wdawać się tutaj nie mogę, dla mnie jest on dziełem Tycjana; inna rzecz, czy trzydziesto-kilkoletni mężczyzna, którego mamy przed sobą, jest rzeczywiście Ariostem. Mam przekonanie, że tak. Wskazywano wprawdzie, że młody mężczyzna Tycjana nie jest podobny do znanego powszechnie autentycznego portretu poety, jaki się nam zachował w drzeworycie wydania «Szalonego Rolanda» z roku 1532, ale trudno wymagać wielkiego podobieństwa pomiędzy tą samą osobistością, portretowaną w młodym wieku, a w starości. Chodzi tylko o to, czy skład głowy, nos i ogólne rysy obydwu modeli nie wykazują takich przeciwieństw, któreby tożsamość osoby wykluczały. Takich przeciwieństw tutaj niema, i owszem, w steranej głowie blisko sześćdziesięcioletniego starca można łatwo odnaleźć rysy ty-cjanowskiego młodzieńca. Na szczęście mamy trzeci portret Ariosta na medalu Domenika Poggini, przedstawiający poetę jako czterdziestoletniego mężczyznę z czasów, kiedy wystąpił ze służby kardynała Hipolita d’Este. W tym Arioście z bronzu najzupełniej poznajemy postać tycjanowską, a o sześćdziesięcioletnim Arioście z drzeworytu możemy tylko powiedzieć, że poeta szybko się zestarzał i nad wiek tam staro wygląda. Medal Pogginiego na odwrotnej stronie przedstawia podnoszącą się żmiję, której jakaś ręka, zgóry wystająca, chce nożycami głowę obciąć. Wokoło napis «Pro bono malum». Dewiza ta odnosiła się do niesprawiedliwości, jakich Ariosto doznał od Hipolita. Nożyce mają uzmysławiać los, jakiby poeta powinien zgotować kardynałowi, żmii.

Na londyńskim portrecie stoi Ariosto z założonemi rękami, pogodnem, chociaż trochę melancholijnem okiem spogląda na widza, a niewypowiedziana dobroć rozlana na jego twarzy. Jest to chyba jedna z najpiękniejszych męskich postaci, jakie nam przekazało Odrodzenie. Ten wzrok, pełen zadumy, te duże oczy marzycielskie «grand’ occhi di sogni»,

jak mówił o nich Ercole Strozzi, nie zacierają się w pamięci. Portret ten stał się dla nas tern cenniejszym, że przedstawia Ariosta w czasie, kiedy pisał «Szalonego Rolanda», w czasie, gdy był dworzaninem kardynała Hipolita. Potwierdza on zupełnie wyobrażenie, jakie sobie o poecie wytworzyć możemy. Skromny, łagodny, nie wymagający dużo od świata i społeczeństwa, pragnący tylko spokoju. «Pozwólcie mi pracować i pisać, nie przeszkadzajcie mi», to było jego żądanie w owych świetnych i ruchliwych czasach Odrodzenia. Jedno tylko uczucie, gwałtowna miłość, potrafiła go wyrwać z równowagi, pod jej wpływem wrzała w nim gorąca krew południowca, stawał się wtedy zazdrosnym i czuł nawet całą rozkosz vendetty.

Ercole Strozzi w jednym z najpiękniejszych swoich wierszy «Venatio» opisuje polowanie, które w r. 1496 urządza Karol VIII, przygotowując swą drugą wyprawę do Włoch. W łowach, wbrew wszelkiej chronologji i historji, bierze udział Hipolit d’Este, Cezar Borgia i najznakomitsi ówcześni poeci • włoscy: Bembo, Tebaldeo, Pontano, Tito Strozzi, a oczywiście i Ariosto. Każdy z poetów już zabił jakąś zwierzynę, ostatni tylko Ariosto myślał o czem innem, a zapomniawszy o dzikach, dwa psy namiętnie nagania.

Divisusque alio mentem committere tristeìs Intempestivis elegis meditaris amores...

Widzi się w londyńskiem portrecie owego Ariosta o Wysokiem czole, z okiem zapatrzonem w poetyczne sny. W czasie łowów myśli o elegjach.

Jego roztargnieniem bawią się wszyscy znajomi. Będąc raz u Pia w Carpi, wstał zrana i wyszedł w pole nieubrany, w pantoflach. Zamyślił się jednak, szedł i szedł długo, aż głodny i zmęczony zaszedł do Ferrary. Innym razem zastał go któryś z przyjaciół w chwili, kiedy poeta skończył właśnie obiad. Gospodarz kazał wprawdzie przynieść nowy półmisek, ale zapomniawszy, że to potrawa dla przyjaciela przeznaczona, zabrał się sam powtórnie do jedzenia i gościowi nic nie dał.

Razu pewnego zaczął swoim przyjaciołom opowiadać tyle rzeczy fantastycznych, że jeden z nich, chcąc sprowa-

15*

dzić rozmowę na tory realne, zapytał go złośliwie: «Czego potrzeba koniecznie do jaj gotowanych?» Ariosto narazie nie zrozumiał pytania i dalej perorował, ale spotkawszy po roku owego znajomego, przywitał go odpowiedzią, «że do jaj gotowanych potrzeba przedewszystkiem soli».

Z marzycielstwem łączy się najczęściej pewien smutek, pewna melancholja, w młodym Arioście często ją spotykamy; pisząc w latach 1501—1503 sporo epitafjów, pozostawił i dla siebie nagrobny napis, rozpoczynający się od słów:

Lodovici Ariosti humantur ossa Sub hoc marmore...

Zwykle w trzydziestym roku życia nie pisze się jeszcze własnych nagrobków. Umysł wrażliwy, jak Ariosta, odczuwał silniej każde zdarzenie, każdą boleść, a sam poeta mówił o sobie, że ma umysł niestały «mens impar». Ta wrażliwość doprowadziła go później do dość czarnego zapatrywania się na świat i ludzi, do czego zresztą ówczesne stosunki społeczne • zupełnie uprawniały.

Ariosto powziął jeszcze przed końcem roku 1503, przed wstąpieniem do służby kardynała Hipolita, myśl napisania poematu, któryby «con tromba eterna» rozgłaszał losy rycerzy i ich walki. Jego przyjaciele wiedzieli o tych zamiarach, a Bembo radził mu, aby swój poemat napisał po łacinie, gdyż w volgare nie miał dość wprawy, pisząc w młodości wiersze tylko w klasycznym języku. Ariosto jednak rad tych nie posłuchał. Widząc, że język włoski nie jest dość wyrobionym, sądził, iż ten z poetów dobrze się zasłuży narodowi, który pierwszy poprawnie zacznie pisać w volgare. Pisać po łacinie, znaczyłoby nosić drzewo do lasu.

Lodovico miał już przeszło trzydzieści lat, gdy w roku 1506 pierwsze księgi «Szalonego Rolanda* ukończył. Przeczytał je swemu kardynałowi, który miał się go zapytać: «Dove avete trovato, messer Lodovico, tante corbellerie?» Skąd nabraliście, panie Ludwiku, tyle bajek? To zapytanie stało się powodem mniemania, że Hipolit lekceważył poemat Ariosta. Wprawdzie potomności bardzo mało zależy na krytyce kardynała, który więcej się zajmował kobietami, końmi i po-

lityką, aniżeli literaturą, ale ze względu, że biografowie Ariosta do tych słów Hipolita pewną wagę przywiązują, należałoby je sprowadzić do tej miary, na jaką tego rodzaju sąd zasługuje. Podobną uwagę można było wypowiedzieć, nie lekce-wając bynajmniej poematu. Że tam bajek bez liku, to prawda, ale sam kardynał uznał, że to bajki niepospolite, skoro zaraz początek poematu posłał w odpisie siostrze, markizie man-tuańskiej, której się rzecz nadzwyczaj podobała. Izabella podziękowała za przesyłkę listem, w którym powiada, że poemat Ariosta wielką jej sprawił radość, i że czytając go, przepędziła dwa bardzo przyjemne dni.

Że Ariosto chwycił się myśli, którą snuł Bojardo, rzecz prosta. Romans poety ze Scandiano miał wielkie powodzenia, odpowiadał literackim pragnieniom społeczeństwa, a gdy Bojardo swych historyj nie mógł do końca doprowadzić, gdy nadto jego język już się przestarzał, przeto każdy poeta większego talentu musiał dążyć do urzeczywistnienia ideału rycerskiej powieści. Wszak już Agostini starał się tej literackiej potrzebie zadość uczynić, ale nie miał sił po temu, społeczeństwo, stojące na wysokości Odrodzenia, wymagało czegoś lepszego. Zresztą świat rycerski wybornie się wówczas nadawał do tej epopei, świat ten stał już przed okiem poety w całym swym historycznym rozwoju jako całość skończona, zaczynał nawet powoli zamierać i w co innego się przetwarzać, z drugiej zaś strony istniały jeszcze warunki po temu, które pozwalały wyobrazić go sobie i odmalować w całej pełni i świetności. Wprawdzie w bitwie pod Rawenną grały już armaty Alfonsa i zapowiadały wcale inne polityczne i wojenne czasy, ale jeszcze walczył w niej młody wódz, który, składając hołd miłości dla pięknej kobiety, rzucał się na nieprzyjaciela z jednem obnażonem ramieniem, a nikt tego za śmieszność nie uważał.

Cavalleria, rycerstwo, było jeszcze osłonięte pewną świetlaną aureolą. Gdy Karol V podczas swej koronacji w Bo-lonji pasował rycerzy, dotykając ich głowy mieczem i wymawiając dawną formułę «esto miles» — taki tłum młodzieży, pragnącej tego zaszczytu, zaczął się garnąć do cesarza, że zmęczony monarcha zwrócił się do swego otoczenia, mówiąc,

że mu już sił nie starczy «no puedo mas», a nie mogąc sobie inaczej poradzić, machnął szpadą w powietrzu ponad cisnącym się tłumem, wołając: «Estote milites, todos, todos!» «Bądźcie rycerzami wszyscy, wszyscy!» Nieświadomie cesarz zapowiedział Don Quixota, a bawiący wówczas w Bolonji Aretino zbierał już wzory do wyśmiewania rycerstwa, pomimo, że sam jak paw się nadymał, gdy mu Karol V zawiesił na szyi przepyszną kolanę.

Czy Ariosto miał w swoim romansie jakikolwiek cel polityczny i moralny, i czy cała kompozycja ma wewnętrzną jedność, oto dwa pytania, o które oddawiendawna spierają się wszyscy krytycy Ariosta: Voltaire, Guinguené, Settembrini, De Sanctis, Rajna, Carducci, Monnier, każdy z nich stara się inaczej wyjaśniać te zagadnienia. Sam fakt wszakże, że znakomici ludzie, którzy się nad poematem Ariosta głębiej zastanawiali, nie mogli z łatwością powyższych pytań rozwiązać, najlepszym jest dowodem, że w «Szalonym Rolandzie» prawie niema jedności, i że niewyraźne są cele poematu. O coś, co jasne, nikt się nie spiera.

Jeżeli się nie przystępuje do czytania epopei Ariosta z myślą, aby koniecznie dopatrzeć się w niej jakiegoś celu, czy to politycznego, czy moralnego, to się wierzy temu, co sam poeta w swej przepysznej początkowej strofie powiedział, że «śpiewa o kobietach, rycerzach, o zbrojnych czynach, o miłości, kortezji i odważnych wyprawach».

Le Donne, i Cavalier, Tarme, gli amori,

Le cortesie, Taudaci imprese io canto...

Chce on dać wierny obraz rycerstwa, zabawić czytelników. Poeta idzie tylko za artystycznym popędem swego ducha, chce oddać to, co jego wyobraźnię uderzyło, na czem się jego umysł wykarmił. Wyraźniej jeszcze, niż w tym wierszu, wypowiedział Ariosto myśl swoją w liście, pisanym do weneckiego doży, prosząc go o pozwolenie drukowania «Szalonego Rolanda». Zapewniał tam dożę, «że długą pracą w bezsennych nocach ukończył swój romans dla zabawy i uciechy signorów, pań i ludzi wykwintnego umysłu — «per spasso e ricreazione de’ Signori e persone di animo gentile e ma-

donne» i «że w nim opisuje rozmaite historje o miłości i o czynach wojennych, pragnąc, aby je każdy mógł czytać z przyjemnością».

Przedstawić świat rycerski w całej pełni i piękności form, rozwinąć uczucia, które tym barwnym światem władają, a przedewszystkiem uczucia honoru i miłości, wymalować całość na tle przepysznej natury, to był właściwy cel Ariosta. Nie polityka więc, nie cele moralne pobudziły genjusz poety, ale wewnętrzny prąd umysłu, który każe tworzyć i zużytkować talent wrodzony. A ponieważ Ariosto tworzył przejęty kultem piękna, szczerze i z zapałem, więc wlewał w poemat całą swoją duszę, a jego jestestwo, jego wyobrażenia o współczesnych stosunkach, o polityce, o kobiecie i rodzinie odbiły się same przez się wyraźnie w przedziwnych strofach, chociaż poeta zgóry tego nie zamierzał. Pomimo niezmiernej objektywności w stylu i przedstawieniu rzeczy, wyrobił się przeto w poemacie cel sam przez się, a jedność fantazji, jedność genjuszu opromieniła całe dzieło jednakiem światłem. Ariost bujał wprawdzie myślą po dalekich światach, ale w istocie był umysłem bardzo pozytywnym, miał zdrowy rozsądek i widział jasno wszystko, co go otaczało. Jego satyry najlepszym są tego dowodem. «Furioso» zawiera też mnóstwo zdrowych zasad i zapatrywań, a mimo całej swej fantastyczności, daje nam wyborny obraz społeczeństwa czasów Odrodzenia.

Uczony Rajna dowiódł, że Ariost wziął większą część swych opowieści ze starożytnych, średniowiecznych, a nawet współczesnych autorów. Brał z Owidjusza, z Horacego, z Cablila, Tibulla, z Properzia i Stazia i Salustjusz, Liwjusz, Cycero, Valerius Maximus, Apulejusz dostarczyli mu treści. Oczywiście, że cykl bretoński, a przedewszystkiem romans «Giron le courtois», stanowił dlań bogate źródło, a z pomiędzy niedawnych pisarzy czerpał on z Bojarda, z Cieca da Ferrara i niemało z romansu «Tirante el blanco», bardzo rozpowszechnionego w początkach XVI wieku.

To zapożyczanie się u innych pisarzy nie ujmuje wszakże poematowi wartości i uroku, tak samo, jak nikomu nie przyjdzie na myśl zarzucać plagjatów Szekspirowi, pomimo, że

w swych dramatach zużytkował tematy, obrobione już przez innych pisarzy. «Orlando furioso» podobny w tej mierze do pizańskiej katedry, w której zużyto słupy, marmury, pozwo-żone z rozmaitych stron świata, a przecież powstało z nich jednolite dzieło. Genjusz, podobnie jak ogień w fabrycznych piecach, przetapia różnorodne metale i tworzy z nich jednolity aljaż. W fantazji Ariosta każda historja, każdy fakt pożyczony nabierał «ariostowskiej» cechy.

Wogóle kapitał pomysłów, imaginacyj, zasób treści w literaturach ludzkości jest dziwnie mały, mniejszy, aniżeliby się napozór spodziewać można. Od ksiąg nad księgami, od Biblji, od Homera aż do Goethego i Dumasów są pewne mo-tywa, które się ciągle powtarzają, i tylko ich przystrojenie, ich ornamentacja się zmienia.

Ariosto pisał w chwili, kiedy mahometanizm zagrażał chrześcijaństwu, a Karol V łączył ludy zachodniej i środkowej Europy z myślą utworzenia państwa, któreby się mogło oprzeć grożącemu od Wschodu niebezpieczeństwu. Czasy były pod tym względem podobne do owej epoki, kiedy Karol Wielki dzierżył potężne berło i staczał walki z Saracenami. Tematy cyklu Karola Wielkiego stały się znowu czemś zbliżonem do rzeczywistości, a poeta mógł w nie nowe wlać życie. Rzecz więc prosta, że wielka idea oparcia się tureckim najazdom snuje się w poemacie jako główna myśl polityczna. Obok niej przewija się inna idea ściślejsza, patrjotyczna włoska. Już Bojardo przerwał swój poemat bolesnym okrzykiem z powodu nieszczęść, jakie na Włochy spadają; najazd Francuzów dotknął go w najgłębszych jego uczuciach. Za czasów Ariosta stan polityczny Włoch bynajmniej się nie polepszył, cudzoziemski wpływ coraz bardziej zagrażał narodowi. Ród Estów jest dla poety pewnego rodzaju kotwicą, o którą Włosi oprzeć się powinni, Ariost więc apoteozuje szczep książąt Ferrary, częścią może z tego powodu, że w ich służbie stoi, w znacznej wszakże części z tego względu, że Alfons jest przedstawicielem najsilniejszej, najstarszej dynastji włoskiej, pod której sztandarem naród gromadzić się może. Tak jak Wir-giljusz apoleozował gens Julia, tak on stawia Estów na wysokości rodu, przeznaczonego przez Opatrzność do odegrania

pierwszorzędnej roli w walkach z nieprzyjaciółmi chrześcijaństwa. Zagrobowy głos Merlina przepowiada Bradamancie, że stanie się matką tego potężnego szczepu, z którego wyjdą silni rycerze i dowódcy.

W dzień ślubu z Bradamantą zabija Rogier ostatniego nieprzyjaciela chrześcijaństwa, Rodomonta, a chrześcijaństwo i ród Estów triumfują.

Jeżeli Voltaire powiedział, że «Orlando furioso» jest «Ujadą» i «Odysseą» zarazem, że jest poematem heroiczno-religijnym jak «Iljada», a obok tego roztacza cały obraz prywatnego życia w romansie i małżeństwie Rogiera z Bradamantą, co znów stanowi właściwość podobną do «Odyssei», to wielki Francuz miał zupełną słuszność. Żywioły publicznego i prywatnego życia czasów Odrodzenia łączą się tutaj, aby stworzyć niezmiernie obszerny poetyczny obraz. Carducci dziwi się, że ten Ariost, który żył tylko w Ferrarze i w jej okolicach, w małym zaledwie skrawku szerokiego świata, a wskutek tego bardzo ciasny miał przed sobą horyzont, mógł pomimo to stworzyć romans, pełen przepysznych obrazów natury, których poeta nigdy nie widział. Carducci znalazł na wyjaśnienie tego faktu piękne powiedzenie, że podobnie jak w krajach Karola V słońce nigdy nie zachodziło, podobnie i dusza Ariosta niezmierzone miała świetlane ho

ryzonty.

Ariost miał zdrowe oko i z łatwością odkrywał ludzkie śmieszności. U niego miłość nie jest już początkiem wszelkiego wielkiego czynu i zwyciężającem wszystko uczuciem, które opromieniało cały poemat Bojarda. Dla Ariosta jest miłość czemś więcej, podstawą rodziny, potęgą społeczeństwa. Boska miłość Danta, platoniczna Petrarki zaczyna przybierać formę więcej ludzką. Kilkawiekowy śpiew trubadurów ustaje, osobiste uczucie musi się poddać jeszcze innym uczuciom, przywiązaniu do rodziny, do ojczyzny, aby tak nie wybujało, jak pnące rośliny, liany w lasach Południa, które, obejmując najpotężniejsze drzewa swemi splotami, niszczą ich siłę żywotną. Jeden z włoskich pisarzy sądzi, że zbyteczne zajmowanie się miłością było największym błędem Włochów Odrodzenia, przygłuszało w nich ważniejsze publiczne cele,

GO

STUOfKf⁰"

A K A

VA/ KRA

czyniło ich zniewieściałymi wobec walk o polityczne istnienie narodu.

Po owych teorjach kłamanego platonizmu, po westchnieniach Petrarki, po sonetach Bemba, z prawdziwą przyjemnością czyta się satyrę Ariosta, którą poeta napisał do swego brata ciotecznego, Hannibala Maleguccio, gdy się dowiedział o jego zamiarach ożenienia się. Pierwszy raz w poezji czasów Odrodzenia spotykamy się tutaj z rozsądnemi słowami o kobiecie i o małżeństwie.

W «Rolandzie» niema praktycznych uwag o kobietach, jak w satyrze, ale czuć tam ową zmianę pojęć o miłości, która nie jest już początkiem wszelkiego dobrego, ale owszem staje się nieraz przeszkodą politycznego powodzenia, przeprowadzenia wielkich czynów, a zarazem źródłem zniewie-ściałości i szaleństwa.

Che non può far d’un cor ch’abbia sugetto Questo crudele e traditore amore,

Poi ch’ad Orlando può levar del petto La tanta fe che debbe al suo Signore?

Già savio e pieno fù d’ogni rispetto,

E della santa Chiesa difensore:

Or per un vano amor, poco del zio,

E di se poco, e men cura di Dio.

(Ori. Fur. IX. 1).

Miłość Rolanda i Rinalda do poganki Angeliki narażała całe chrześcijaństwo na wielkie niebezpieczeństwa, zrywała węzły rodzinne Rinalda, który miał żonę i dzieci, rzucała niesławę na jego dobre imię i zaciemniała jego jasny umysł.

La gran beltà che al gran signor d’Aglante Macchiò la chiara fama e l’alto ingegno.

(Ori. Fur. Vili, 63.).

Poemat Ariosta stoi na przełomie czasów i pojęć; wielki Ferraryjczyk zamyka perjod poezji rycerskiej, kończy okres ideałów signorów i kapitanów di Ventura, a zarazem zapowiada inną epokę, inne wyobrażenia. Ariost nie jest już Gi-belinem, jak Dante, nie dąży do wielkości cesarstwa, ale dyna-

stję włoską Estów chciałby postawić na czele narodu. Jako poeta, jako estetyk kocha ten świat rycerski, który znikać zaczyna, umie wielbić jego wielkość, jego cnoty i zalety. W prześlicznej stancy, w której opisuje, jak Saracen Ferragu i Rinaldo po zawziętym, strasznym pojedynku, w którym żaden z nich jeszcze nie zwyciężył, postanawiają udać się w pogoń za Angeliką, aby jej z oczu nie stracić, i w największem do siebie zaufaniu, jako prawdziwi honorowi rycerze, wsiadają na jednego konia — daje Ariosto wyraz swemu uwielbieniu dla cnót dawnych rycerzy.

O gran bontà de’ Cavalieri antiqui!

Eran rivali, eran di fe diversi,

E si sentian degli aspri colpi iniqui Per tutta la persona anco dolersi;

E pur per selve oscure e calli obliqui,

Insieme van senza sospetto aversi.

(Ori. Fur. I, 22.).

Jedną z najznakomitszych zalet poematu jest przedziwna plastyka, z jaką Ariost każdą scenę, każdy pejzaż przedstawia. Poczucie i miłość przyrody są w najwyższym stopniu w nim rozwinięte, to też Galilei, porównując go z Tassem, powiedział, że podczas gdy Tasso pisze słowa, Ariost pisze rzeczy.

Podróż Rogiera na hipogryfie, jego bujanie w przestworzach na skrzydlatym rumaku, to coś tak fantastycznego, tak wspaniałego, a przytem tak wyraźnego, iż zdaje nam się, że bierzemy udział w tej szalonej jeździe. A cóż dopiero powiedzieć o barwnych, rajskich obrazach przyrody, które się przed nami przewijają, jakie to słoneczne, jakie ciepłe, jakie południowe. Opis pobytu Rogiera na wyspie Aretuzy jest mistrzowskiem dziełem.

Ariost miał w roku 1515 czterdzieści jeden lat, gdy ukończył «Rolanda», ale pracował nad nim dalej, przez całe życie. Czytywał go swoim przyjaciołom, prosił, aby mu zwracali uwagę na prowincjonalizmy, na chropowatości tego lub owego wiersza. Bembo, Molza, Navagero, Sadoleto, Marc Antonino Magna, wszyscy należeli do tych zaufanych korektorów. Florentyńską mowę uważał Ariosto za ideał wło-

skiego języka, florentynizował też swój poemat, przemieniał wyrazy z północno-włoskich na toskańskie, gładził, w każdy wiersz wlewał harmonję i śpiewność.

W prześlicznym języku, w barwności i plastyczności obrazów, w bystrej obserwacji przyrody leży też urok poematu Ariosta. Stał on się najpotężniejszym literackim objawem Odrodzenia. Obok Dantego niema dotąd we Włoszech popularniejszego, niż Ariost, poety, a na całym obszarze półwyspu niema dzisiaj rolnika, niema studenta, któryby przynajmniej kilkudziesięciu wierszy z ukochanego «Furiosa» nie umiał napamięć. W Sycylji na owych zgrabnych dwukoli-stych wózkach widzimy najczęściej malowane sceny z Ariosta lub Tassa, w jego oktawach, wrytych w pamięć włoskiego ludu, przechowuje się dotąd obraz rycerskiej przeszłości narodu.

Rzecz zadziwiająca, że ta mała Ferrara, to zapomniane dzisiaj państewko, wydało w pięćdziesiąt lat po Bojardzie drugi największy poemat rycerski, i że znów w pięćdziesiąt lat później pisał tam Tasso swoją «Jerozolimę Wyzwoloną*. «Orlando Innamorato» ukończony został w roku 1486, «Orlando Furioso» w roku 1532, a «Gerusalemme Liberata» w roku 1581. Któryś z pisarzy zauważył, że w przeciągu trzech tysięcy lat powstało wogóle pięciu wielkich poetów epicznych, a z tych dwóch przypada na małą Ferrarę. Homera wydała Grecja, Wirgiljusza Rzym, Miltona Anglja, a Ferrara Ariosta i Tassa.

Epopea Ariosta miała olbrzymi wpływ na literatury europejskich ludów i pobudzała wielkie talenty do naśladownictwa. W XVI wieku Edmund Spenser pisał swoją «Faerie Queen», w XVII Voltaire «Pucellę» i Wieland «Oberona», w XIX Byron «Don Juana». Prócz tego wyszło w XVI stuleciu kilka naśladownictw hiszpańskich poematu Ariosta. Tylko nasz Mickiewicz innemi poszedł drogami.

Pierwsze wydanie «Furiosa» ukazało się w roku 1515. ów Leon X, po którym Ariosto tyle się spodziewał, a który mu tak mało dotrzymał, wydał przynajmniej bullę, mającą chronić literacką własność poety. Papież rzucał klątwę

w swem piśmie na każdego, ktoby przedrukowywał albo sprzedawał «Rolanda» bez pozwolenia autora. Sadoleto kontrasy-gnował papieski dokument, a biuro Bibbieny zajęło się tegoż wystawieniem i rozesłaniem na koszt autora. Dało to powód poecie do satyrycznej uwagi:

Mi fù, della quale ora il mio Bibbiena Espedito m’ ha il resto alle mie spese.

t

%

CZĘŚĆ DRUGA

KJ

.5

,--s

£>*&

!* fe 4|M€h;*

■

Pift#ÉrK*

r\ ì§

ifSlF

83

&uf

ni

H3

fa?

UJ

-k|

!>]

<7.-1 '

ri

wmfąm

Fot. Braun Clement i Ska w Dornach i Paryżu.

Renata księżna Ferrary.

Portret F. Cloueta (?) w zbiorach Ks. Czartoryskich w Gołuchowie.

»

\

f

¹

Tłómaczenie Carducciego z łacińskiego oryginału.

²

Kawiarnia w pałacu arcybiskupim pod arkadami istnieje dotąd pod tą samą nazwą.

³

Które wyszło w drukarni Franciszka Rossi w Valenza w r. 1532.

⁴

Zarządowi miejskiemu w Ferrarze zdawaio się w XIX wieku niedość zaszczytnem dla sławy Ariosta, aby ten pomnik opierał się o nagą ścianę bibljoteki. Kazano więc wymalować wokoło pomnika jakieś tło architektoniczno-fantastyczno-zielono-czerwone, które pozostanie jednem ze świadectw zboczeń umysłowych w pojęciach o sztuce w zeszłym wieku. Do ozdoby starego pomnika użyto dekoracji, któ-raby mogła służyć chyba tylko za upiększenie budy jakiejś jarmarcznej sceny.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

RENATA DI FRANCIA

«Ferrara, Ferrara, corpo di Dio, ti avrò!»

«Na rany Chrystusa, będę cię miał, Ferraro!» — powiedział Juljusz II swym żołnierskim sposobem mówienia, ale marzenia wojowniczego papieża się nie spełniły. Alfons I obronił Ferrare nietylko artylerją, ale i swą dyplomatyczną zręcznością. Następca Juljusza, Leon X, te same miał życzenia, chociaż je wyrażał w oględniejszych słowach. Ale i ten papież umarł, nie dokonawszy swoich zamiarów. Wtedy Alfons kazał z wielkiej radości wybić medal, przedstawiający pasterza, wydzierającego jagnię z pazurów lwa, Leona, z napisem, wyjętym z «Księgi Królów»: De manu Leonis.

Ferrara wyszła z tych zapasów z dwoma papieżami potężniejszą, aniżeli kiedykolwiek była, jej ziemie rozciągały się od brzegów Adrjatyku prawie po Genueńską zatokę, a cesarz i król francuski starali się o przyjaźń Alfonsa. Państwa Świętej Ligi, zawartej w Cognac, Franciszek I i Florentyń-czycy ofiarowali mu dowództwo swych armij, a cesarz także pragnął go mieć swym wodzem. Ucieszony Alfonso śmiercią Leona X, wysłał piętnastoletniego syna, Ercola, do Rzymu, aby złożył hołd nowemu papieżowi, Adrjanowi, i starał się po-

16

zyskać jego łaski. Młodzieniec nadzwyczaj się w Rzymie podobał, papież go uściskał, objawił swe najlepsze chęci wobec Ferrary, a ojciec, uradowany, wykrzyknął: «Boże, dziękuję Ci, żeś mi dał takiego syna!» Ale też Alfonso wszelkich starań dołożył, aby tego syna dobrze wychować, ponieważ zaś sam nie miał literackiego wykształcenia i nieraz nad tem ubolewał, «że nie jest humanistą», więc chciał przynajmniej, aby Ercole był w naukach biegłym, i dał mu najlepszych nauczycieli. Chłopiec pisał też wiersze łacińskie, miał nadzwyczaj gładką wymowę i ćwiczył się we wszystkich gałęziach ówczesnej wiedzy. Gruntownie także uczył się muzyki, albowiem Alfons czytał w jakiejś starej księdze, że Temistoklesa miano za źle wychowanego człowieka, ponieważ nie umiał grać na cytrze. Uczono więc Ercola, jak pisze współczesny kronikarz, wszystkich trzech rodzajów muzyki: «enharmonicznej», «diatonicznej» i «chromatycznej», według naszych więc pojęć mógł młody Este być jeżeli już nie kompozytorem, to przynajmniej dyrygentem orkiestry. Ale nietylko na kształcenie umysłu zwracano uwagę, wychowując młodzieńca. Nikt z rówieśników nie prześcignął go w ćwiczeniach gimnastycznych, przeskakiwał on najszersze rowy, ujeżdżał najdziksze konie, bił się na szpady i władał lancą tak, że w każdym turnieju bywał zwycięzcą. Obok tych zalet był Ercole bardzo urodziwym, rosłym, silnym mężczyzną i nadzwyczaj układnym w obejściu. Ojciec wcześnie go wprawiał w sprawy publiczne, tak że i w tej mierze w młodzieńczych latach nabył już potrzebnego doświadczenia.

Dla takiego syna nietrudno było znaleźć żony, a jak tylko Ercole skończył lat siedmnaście, zaraz zaczęto się starać o stosowną partję dla niego. Wybierać można było pomiędzy trzema księżniczkami: Małgorzatą Austrjaczką, naturalną córką Karola V, Katarzyną Medycejską, która później zasłynęła jako królowa Francji, i Renatą, córką Ludwika XII i królowej Anny Bretonki. Alfons czuł się dość potężnym księciem, aby mógł prosić dla syna o rękę księżniczki krwi francuskiej. Ród Estów uważał się za starszy od królewskiego rodu Francji, gdy bowiem ten ostatni sięgał zaledwie roku 862, był Bonifazio Este, hrabia na Lucce, książę Toskany, już z początkiem

dziewiątego wieku potężną osobistością. Franciszek I, panujący właśnie we Francji, kiedy się Alfonso zgłaszał o rękę Renaty dla syna, przyjął ten projekt bardzo życzliwie, gdyż spodziewał się zyskać w Estach silnych sprzymierzeńców do opanowania księstwa medjolańskiego, które posiąść było jed-nem z jego najgorętszych marzeń.

Układy przyszły więc szybko do skutku, a Ercole wybrał się do Francji po żonę trzeciego kwietnia 1528 z orszakiem stu pięćdziesięciu pięciu osób, w sto dziewiętnaście koni i trzydzieści siedm mułów. Orszak powiększył się jeszcze po drodze, gdyż sporo szlachty ferraryjskiej chciało towarzyszyć młodemu księciu do Paryża. Ercole jechał na Spezzię, Genuę, Savone, aby ominąć księstwo medjolańskie i nie wpaść w ręce cesarza, który nie był zadowolony z połączenia się Estów z dworem francuskim i mógł pod jakimkolwiek pozorem zatrzymać Ercola i uwięzić.

Dwudziestego drugiego maja przyjmował Franciszek I w Saint-Germain młodego księcia, który wystąpił na tę uroczystość w przepysznym stroju na czele stu pięćdziesięciu świetnych rycerzy. Tam po raz pierwszy zobaczył Renatę, która nie sprawiła na nim zbyt przyjemnego wrażenia. Poseł ferraryjski pisał do Alfonsa, że «jak się zdaje, młody książę wolałby, gdyby miał piękniejszą narzeczoną». Renata była niska, nikła, miała okrągłą twarz, małe, niebieskie oczy i bardzo małe usta, a nadto nogi od dzieciństwa wykrzywione wskutek rachitycznych cierpień. Jedyną jej ozdobę stanowiły długie włosy, ładna płeć i łono śnieżnej białości; oprócz tych zalet ciała nawet dworscy poeci innych wdzięków u niej wyszukać nie mogli. Francesco Maria della Rovere, książę Urbino, nozwał ją «un mostro», ale książę miał bardzo złośliwy język i chętnie przesadzał. «Potworem» więc nie była, ale portrety jej, zachowane w Musée Condé w Chantilly, tudzież w zbiorach książąt Czartoryskich, dają nam autentyczne świadectwo, że Ercole, przyzwyczajony patrzeć na piękne włoskie kobiety, musiał doznać niemałego zawodu, zobaczywszy przyszłą swą żonę. Co ją zdobiło, to żywość umysłu, «un esprit tout de feu», bardzo staranne wychowanie i pewien wdzięk w rozmowie.

16*

Ów «rycerski» Franciszek I, przyjąwszy przyszłego swego «kuzyna» z wielką wspaniałością, obiecawszy spory posag Renacie, zaczął zaraz po ślubie pożyczać od Ercola pieniędzy. Robiąc przygotowania do wyprawy lombardzkiej, pragnął wydobyć od Estów na ten cel pięćdziesiąt tysięcy talarów. Biedny Ercole przeraził się, gdy zamiast spodziewanego posagu musiał jeszcze płacić za owo «monstrum» francuskie. Do ojca nie śmiał się już udawać o pomoc, gdyż sama wyprawa do Paryża pochłonęła trzydzieści tysięcy talarów, a za sto tysięcy dał podarunków narzeczonej. Nie wiedząc, jak sobie poradzić, sprzedał część koni, sporo drogocennych sprzętów i klejnotów, i, co mógł, pozastawiał, tak że zebrał sumę, potrzebną królowi. Ale Franciszek, wydawszy już zamąż siostrzenicę i mając złoto Estów w kieszeni, zaczął się targować o posag i zmniejszać przyobiecane jej sumy. Zachowywał się jak lichwiarz; zrazu obiecywał Renacie dwakroć sto tysięcy talarów i drugie tyle za zrzeczenie się matczynych praw do księstwa Bretanji, po zaręczynach dawał już tylko czterdzieści tysięcy posagu i dwanaście tysięcy rocznej pensji, pomimo, że samo księstwo przynosiło rocznego dochodu przeszło dwakroć sto tysięcy talarów.

Mimo tych targów i wielkiego braku pieniędzy na francuskim dworze, uroczystości ślubne były huczne i trwały bez końca; król wydał bankiet tak wspaniały, że nawet dworzanie, przyzwyczajeni do podobnych festynów, nie mogli wyjść z podziwu. Nużące zabawy przechodziły już nawet siły państwa młodych tak, że Ercole dostał febry, a Renata uporczywego bólu głowy. Dworski poeta, Clément Marot, pocieszał ją w długim wierszu ślubnym, aby nie płakała za utratą panieńskiego wianka, gdyż jabłoń więcej warta, jeżeli rodzi owoce, a nie same tylko kwiaty.

Filie de roy, adieu ton pucelage,

Et toutesfoys tu n’en dois taire pleurs;

Car le pommier qui porte bon fructage Vault mieulx que s’il ne porte que fleurs.

Marot pisał te wiersze w szczęśliwą godzinę, bo największą zasługą Renaty było pięcioro dorodnych dzieci, dwóch

synów i trzy córki, czego się chyba nikt nie spodziewał po małej, rachitycznej księżnie.

W miesiąc dopiero po ślubie wybrało się młode małżeństwo do Ferrary. Francuskie otoczenie Renaty składało się ze stu pięćdziesięciu osób, orszak Ercola liczył trzysta ludzi. Cały oddział furjerów jechał naprzód, aby ściągać potrzebną żywność i wyrzucać po drodze spokojnych mieszkańców z ich domów, celem pomieszczenia dworu. Podróż była utrudzająca, orszak musiał przebywać Mont Cenis i Piemont, a dopiero na granicy esteńskich posiadłości czekał sam Alfons na synową, która z takiem upragnieniem chciała poznać księcia, że «gdyby nie ta nadzieja, toby ze zmęczenia nie była żywa dojechała». Tak przynajmniej utrzymywał jeden z dworzan esteńskich w liście do księcia pisanym. Jakie wrażenie Renata na Alfonsa sprawiła, o tern nie mamy wiadomości, zdaje się jednak, że dobre, był bowiem później dla niej jak najlepszym ojcem i opiekunem.

Szczyt umęczenia i trudów czekał jednak Renatę dopiero w Modenie, gdzie na jej cześć urządzono uroczyste przyjęcie. Tamtejszy gubernator, Giacomo Alvarotti, nadzwyczajne porobił przygotowania: kazał powynosić śmiecie z miasta i kamienie, które od wieków leżały na ulicach; postarał się, aby naprawiono figury dwóch aniołów na wieży, które powinny były wybijać godziny na miejskim zegarze, ale od lat dwudziestu obowiązku swego nie spełniały; przygotował łóżka dla dwóch tysięcy osób i stajnie dla tysiąca pięciuset koni; sprowadził niesłychaną ilość żywności, a pomiędzy innemi tyle cukru i wosku, iż do przewiezienia tego ładunku potrzeba było dwanaście mułów. Zarządzenia te były potrzebne, gdyż oprócz państwa młodych, księcia Alfonsa z ogromnym dworem, mieli do Modeny zjechać: książę medjolański, markiz mantuański i oboje księstwo z Urbino.

Alfons chciał jak najświetniej przyjąć swoją synową i spełnić wszystkie jej życzenia, był jednak w tej mierze nader przezornym człowiekiem. Trzymał on w modeńskiem więzieniu bardzo niebezpiecznego sąsiada, Girolama Pio di Sassuolo, który spiskował przeciw życiu księcia z namowy biskupa di Casale, komisarza papieskiego w Piacenzy. Rzym

różnych używał środków, aby uprzątnąć Alfonsa, celem łatwiejszego zajęcia Ferrary i przyłączenia jej do państwa papieskiego. Otóż książę obawiał się, aby nie namówiono Renaty, by go prosiła o ułaskawienie spiskowca, chcąc więc temu zapobiec, nie namyślał się długo, ale kazał uciąć głowę więźniowi, zanim Renata przybyła do Modeny. W ten sposób usunięto drażliwą kwestję, i Alfons nie mógł być narażony na niespełnienie życzeń swej synowej.

Według dawnego, niezbyt zaszczytnego zwyczaju ludność włoska rabowała po wyjeździe znakomitych gości całe urządzenie, wszystkie przedmioty, które służyły do ich przyjęcia. Nie chcąc gorszyć francuskich gości tego rodzaju rabunkiem, ogłosił gubernator modeński zakaz, aby się nikt nie ważył uprowadzić mulicy, na której Madama wjedzie do miasta, albo wynieść jej lektyki, albo rozdzierać na kawałki jej baldachimu, lub zabierać broni, do jej dworzan należącej, gdyż sam książę ma zamiar rozdzielić te rzeczy pomiędzy młodzież, aby uniknąć ludzkiej obmowy.

Uroczystości, bale, wyścigi, turnieje trwały dziesięć dni, ale prawdziwej uciechy w tern wszystkiem nie było, gdyż kraj zaledwie otrząsł się z wielkiego nieszczęścia, z morowej zarazy, a nędza w mieście była tak wielka, że ubodzy w czasie tych festynów zalegali ulice, wołając litości, gdyż z głodu umierają, i nie było dnia, w którymby pod portykami nie znajdywano trupów ludzi, z nędzy ginących. Festyny zakłócił zresztą ponowny zamach na życie Alfonsa. Rzym nie spoczywał: legat papieski w Bolonji wysłał już podczas uroczystości mo-deńskich jakiegoś Paola Luzzesco, aby urządził zasadzkę na księcia, wracającego z Modeny do Ferrary, i tam go zamordował. Alfons nie wyjechał jednak w dzień do wyjazdu przeznaczony, i zamach został odkryty.

Obydwaj Estowie, ojciec i syn, niezmordowani byli w staraniach, aby pierwsze dni pobytu Renaty we Włoszech sprawiły na nią jak najprzyjemniejsze wrażenie. Ferrara należała wówczas do większych miast w Europie, liczyła sześćdziesiąt tysięcy mieszkańców, tyle, ile Rzym za Leona X, nie mogła jednak równać się z Paryżem, który zaczynał już być najświetniejszą stolicą. Obawiali się więc Estowie, aby ich

miasto nie sprawiło na Renacie i na jej otoczeniu smutnego wrażenia, i dlatego starali się ciągłemi festynami uprzyjemniać jej te pierwsze dni pobytu na obcej ziemi. Alfonso był wdowcem, a ponieważ ferraryjski zamek nie miał pani domu, przeto sprowadzono markizę Izabellę z Mantui, aby przyjmowała Francuzkę. Ponieważ, po niedawnej zarazie morowej, mnóstwo rodzin było w żałobie, i miasto wskutek tego smutny przedstawiało widok, rozkazał Alfons, aby na czas karnawału wszystkie rodziny bez wyjątku ubierały się w barwne suknie, a na spotkanie Renaty wyszły w świątecznych strojach nad rzekę. Ktoby nie wydawał okrzyków radości na widok przyjeżdżającej następczyni tronu, podlegał karze pięciu skudów. Niewątpliwie więc Renata u wstępu do Ferrary musiała mieć niezwykle dobre wyobrażenie o żelaznych piersiach ludności.

W pierwszych tygodniach pobytu synowej w Ferrarze urządzał Alfonso kawalkaty, bale i rozmaite inne rozrywki, najwspanialej jednak wypadło zakończenie uroczystości, a mianowicie festyn, który Ercole wydał na podziękowanie ojcu za jego trudy i pełne miłości przyjęcie Renaty. Uroczystość zaczynała się od przedstawienia «Cassarii» Ariosta, ponieważ jednak księżna nie rozumiała po włosku, więc wątpić się godzi, czy się tym teatrem dobrze ubawiła. Następujący jednak po przedstawieniu bankiet przechodził wszystko, co się w tej mierze kiedykolwiek w Ferrarze widziało. Sam główny stół był już wart widzenia. Dwadzieścia pięć dużych figur z cukru, przedstawiających prace Herkulesa, zdaleka zwracało na siebie uwagę, a cóż powiedzieć o srebrnych zastawach, o olbrzymich kandelabrach ze świecami z białego wosku, o niezliczonej ilości półmisków z zimnemi potrawami, któ-remi stół był ubrany. Na pierwsze danie wniesiono przy odgłosie trąb dziesięć potraw po dwadzieścia pięć półmisków, a podczas gdy je obnoszono, śpiewała madonna Dalida z akompanjamentem wybornego kwartetu. Następnie sześć, mówię sześć razy przynoszono po dziesięć potraw i po dwadzieścia pięć półmisków. Razem więc podano siedmdziesiąt potraw, a podczas każdej serji półmiskowej inny przygrywał koncert. Nadto sławny hiszpański błazen przyjechał na dromaderze, aby swemi żartami rozweselać gości. Po wetach, nie

objętych powyższą kuchenną statystyką, wniesiono olbrzymi pasztet, w którym się znajdowały podarunki dla uczestników bankietu; kolany, bransolety, kolczyki, ozdoby do beretów, wszystko wartości dwustu pięćdziesięciu skudów.

Na biedną Renatę, słabego zdrowia, zmęczoną, musiały te kilka tygodni przymusowych festynów przygnębiające robić wrażenie. Od tych stołów, uginających się pod ciężarem potraw, dziwnie odbijał pałac, który jej przeznaczono na mieszkanie. Cały gmach znajdował się w takiem opuszczeniu, że księżna musiała jednej nocy czem prędzej uciekać z sypialnego pokoju, gdyż sufit groził zapadnięciem. Francuzki, które z Renatą przyjechały, nie miały dość czarnych barw do opisania Ferrary. Jedna z nich donosiła do Francji, że Ferrara jest wielkiem śmieciskiem, zbiorowiskiem pcheł i pluskiew, z dodatkem niezliczonej ilości komarów, gdzie koncert żab i kruków słychać całemi nocami. Pomimo czternastu panien honorowych i mnóstwa francuskiej służby, Renata czuła się bardzo osamotnioną i tak obcą wśród nowego otoczenia, że nawet nie miała ochoty uczyć się po włosku. Cała ta paryska kolonja, wraz z samą księżną, sądziła w swej francuskiej zarozumiałości, że jest czemś wyższem od Włochów i ofiarą polityki. Co więcej, Renata sama nie uważała się za włoską panująca, ale niejako za wysłannicę króla francuskiego, za dyplomatkę, która na swem nowem stanowisku miała wspierać interesa Francji.

Jeżeli te interesa kazały nienawidzić papieża, Renata była nieprzyjaciółką Rzymu, jeżeli król francuski nie był zadowolony z księcia Ferrary, Renata stawała się prawie nieprzyjaciółką własnego męża, wiązała się z jego wrogami i wspierała ich, gdzie mogła. Mimo nienawiści do papieża, trzymała się jednak narazie bardzo ściśle wszelkich przepisów religijnych, była zabobonną, nosiła zawsze pod ubraniem sznurek, którym się miał przepasywać św. Franciszek a Paulo; z Chartres kazała sobie przysłać dwie koszule, zrobione na sposób, w jaki była uszyta koszula Matki Boskiej, przechowywana w skarbcu tamtejszej katedry. Te pozory przywiązania do rzymsko-katolickiej wiary nie przeszkadzały, że zaraz w początkach swego pobytu w Ferrarze zaczęła wspierać

i protegować francuskich wychodźców, hugonotów. Wskutek tego dwór jej stał się przytułkiem emigrantów i rósł w nieskończoność. W roku 1529 miała blisko dwieście osób do utrzymywania, w otoczeniu jej znajdowało się czterech sekretarzy, siedm panien honorowych, trzech kapelanów i trzech kleryków, dwóch śpiewaków kościelnych, sześć panien pokojowych, sześciu kamerdynerów, trzech tapicerów, lekarz, aptekarz, cały sztab służby stajennej, kuchennej i kredensowej. Utrzymywanie tej armji kosztowało 50.909 lir rocznie. Najważniejszą osobistością tej francuskiej kolonji była pani de Soubise, towarzyszka Renaty. Anna Bretońska umarła, kiedy Renata miała zaledwie trzy lata, i poleciła na łożu śmierci opiekę dzieciny pani de Soubise, pochodzącej również z Bre-tanji. Soubise stała się odtąd nieodstępną towarzyszką księżniczki, w Ferrarze zaś jej złym duchem: nie dozwalała jej przejąć się interesami księstwa i pilnowała, aby Renata na każdym kroku pamiętała o tern, że jest pionierem francuskiego wpływu we Włoszech. Nie pozwalała jej nawet ubierać się na sposób portugalski, jak się wówczas powszechnie we Włoszech noszono, ale namówiła ją, aby nosiła suknie francuskie «bardziej przyzwoite i bardziej wcięte».

Przechodzące wszelkie granice wydatki na dwór i na «biednych Francuzów», którzy się zewsząd do Renaty garnęli, stały się początkiem nieporozumień pomiędzy małżeństwem, zwłaszcza, że pani de Soubise buntowała księżnę przeciw mężowi. Ercole, widząc ten wpływ szkodliwy, chciał koniecznie odesłać francuską ochmistrzynię do Francji, ale nie było to tak łatwą rzeczą, gdyż dwór paryski uważał ją za swoją tajną dyplomatyczną ajentkę, a stary Alfons polubił zabawną Francuzkę, która go swemi dowcipami i swą żywością rozrywała.

Ercole musiał narazie cierpieć panią de Soubise, zwłaszcza, że kongres boloński, który także stanowił o przyszłości Ferrary, zwracał jego myśli i jego czynności w inną stronę. Ferrara miała w Klemensie VII również zawziętego nieprzyjaciela, jak w Juljuszu II i Leonie X, papież całego swego wpływu używał na kongresie, ażeby nietylko Ferrarę zagarnąć, ale i Modenę przyłączyć do posiadłości Kościoła. Karo-łowi Y było jednak państwo esteńskie potrzebne do utrzymania równowagi we Włoszech, skłonił więc Stolicę Apostolską do udzielenia Alfonsowi nadal inwestytury na Ferrarę pod warunkiem, że książę zapłaci papieżowi bezzwłocznie sto tysięcy dukatów, a następnie będzie mu uiszczał trybut w ilości siedmiu tysięcy. Modena, Reggio i Rubiera miały nadal należeć do Estów, jako lenna cesarstwa. Wreszcie miał papież udzielić Alfonsowi rozgrzeszenia za wszystkie winy, których się tenże dopuścił wrobec Kurji rzymskiej, oczywiście, jeżeli książę będzie prosił o ich darowanie. Alfonso zastosował się najzupełniej do cesarskiego postanowienia, a papież wziął wprawdzie pieniądze jako «depozyt», ale nie przyjął kompromisu, pozostawiając sobie na przyszłość rozwiązane ręce. Alfons jednak faktycznie pozostał przy swych posiadłościach, a z tego powodu wielka była radość w Ferrarze, i dwór się znowu nadzwyczaj ożywił. Bankiety, maskarady, komedje, moreski, turnieje, koncerty następowały prawie ciągle po sobie, literaci, uczeni gromadzili się w zimie niemal co wieczór na pokojach Ercola tak, że Ferrarę nazwano salonem Włoch.

Z panią de Soubise zaostrzyły się tymczasem stosunki. Miała ona, oprócz syna, dwie córki, z których starsza, Anna de Parthenay, zaręczoną była z Antonim de Pons, hrabią de Marennes, szlachcicem, należącym do dworu króla francuskiego. Anna bawiła przy matce w Ferrarze, de Pons we Francji, a zawarcie małżeństwa pomiędzy niemi przeciągało się, ponieważ, jak utrzymywała pani de Soubise, Ercole nie życzył sobie mieć de Pons’a w Ferrarze. Rzecz oparła się aż o króla i o papieża, który bawił wtedy w Marsylji, i w dość niezwykły sposób wyraził swe względy dla «swej kochanej córki, Anny de Parthenay, pełnej cnót i nauki». Osobnem breve z dnia 10 listopada 1533 nadał papież jej i hrabiemu de Pons, tudzież czterem innym osobom, które oni sami oznaczą, prawo wybrania sobie spowiednika, mającego władzę rozgrzeszenia «zabójstwa, cudzołóstwa, świętokradztwa, gwałtów, popełnianych na osobach duchownych (z wyjątkiem biskupów), wogóle zbrodni wszelkiego rodzaju, jakichby się dopuszczać mogli». Papież więc przypuszczał dużo i przebaczał jeszcze więcej, a małżonkowie de Pons mogli sobie pozwalać na wiele grzechów, w przekonaniu, że im to wszystko będzie darowanem. Papież nie wiedział wówczas, a może jeszcze nie oceniał doniosłości faktu, że pani de Soubise i jej córka, Anna, były przyjaciółkami Jana Kalwina.

Wobec takich względów papieża nie mogło już być przeszkód do zawarcia owego małżeństwa, a hr. Pons udał się bezwłocznie do Ferrary. Trafił on tam na powszechną radość, bo Renata powiła 22 listopada 1533 Alfonsa II, który miał zostać ostatnim księciem Ferrary. Trzymał go do chrztu arcybiskup Hipolit d’Este, w zastępstwie króla Francji.

Ślub de Pons’a z Anną de Parthenay odbył się w pierwszych dniach roku 1534, Ercole nie chciał być świadkiem tej uroczystości i wyjechał na krótki czas do Wenecji. Państwo de Pons zamieszkali w Ferrarze, pani de Soubise odniosła zupełny triumf, zwłaszcza, że jej zięć był prawie oficjalnym ajentem króla francuskiego.

Od niejakiego czasu Alfons pragnął zbliżyć się do Wenecji i zawrzeć przymierze z rzeczpospolitą. Podróż więc Ercola do miasta dożów miała poniekąd ten cel, a nawet później wysłali tam książęta Renatę w towarzystwie arcybiskupa Hipolita i Franciszka d’Este, aby sobie ująć możną sąsiadkę. Rzeczpospolita przyjęła świetnie córkę domu francuskiego, a doża, Andrea Gritti, witając ją, zdjął swój beret, co było niezwykłem odznaczeniem, rada dziesięciu pozwoliła rozebrać część mostu Rialto, aby bucentaur, wiozący Renatę, mógł przepłynąć do pałacu Estów; tańczono, strzelano z moździerzy, oświetlono wielki kanał pochodniami, ale rząd wenecki nie chciał domyślić się, że Estom chodzi o przymierze.

II

Klemens VII i Alfons I zmarli prawie równocześnie, papież 25 września, Alfons 28 października 1534 roku. Ferrara straciła jednego z najrozumniejszych, najdzielniejszych swoich panujących, ale zarazem uwolnioną została od jednego ze swych najzaciętszych wrogów. Umierając, miał jeszcze

Alfons tę pociechę, że nowym papieżem wybrany został Farnese, jego przyjaciel, pod nazwą Pawła III.

Renacie zapisał Alfons «w dowód serdecznej miłości» cenny klejnot, godny jej osoby, który wykonawcy jego ostatniej woli mieli wybrać pomiędzy skarbami, po nim pozo-stałemi.

Zaraz po śmierci Alfonsa zebrał hrabia Sacrato, Giudice dei Savii, wielką Radę i przy odgłosie trąb obwołał Ercola jego następcą. Ercole wyszedł wtedy na platformę schodów zamkowych, w zupełnie białym stroju, w płaszczu, zarzuconym na ramiona, w berecie, ozdobnym w bogate klejnoty, poczem wsiadł na koń i objechał całe miasto, mając po prawicy swego stryja arcybiskupa, a po lewej posła medjo-lańskiego.

Koń książęcy okryty był także białym czaprakiem i miał głowę przystrojoną białym pióropuszem. Objechawszy miasto, zatrzymał się książę przed katedrą, zsiadł z konia, wszedł do świątyni i tam odebrał przysięgę wierności od sędziego Saviich, jako przedstawiciela ferraryjskiego ludu. Do zamku wrócił już piechotą, gdyż lud, według zwyczaju, uprowadził książęcego rumaka, podarł baldachim na kawałki — wszystko na pamiątkę.

Renata tym razem zapomniała o Francji, rozczuliła się i czekała na wracającego męża, ubrana we wspaniałą suknię złotolitą z bardzo długiemi, odwiniętemi rękawami, podbitą sobolowem futrem. Księżna otoczona była najpiękniejszemi swemi damigellami i stoma najznakomitszemi paniami Ferrary. Gdy Ercole wszedł na salę, rzuciła mu się na szyję, oboje się uściskali, a tak byli wzruszeni, że mieli łzy w oczach. Ryły to wszakże przelotne uczucia; po pogrzebie ojca, który się z wielką odbył wspaniałością, niekrępowany już żadnemi względami, Ercole rozpoczął wojnę z zatruwającymi mu życie Francuzami, tym razem już bez względu na Franciszka I, który go zawsze zawodził, nie dotrzymał żadnego przyrzeczenia i otoczył tylko całą zgrają francuskich szpiegów. Prze-dewszystkiem chodziło mu o pozbycie się pani de Soubise. Ercole oskarżał ją, że rozsiewa uwłaczające mu pogłoski i donosi do Francji, jakoby on źle się ze swą żoną obchodził i jakoby ją chciał zupełnie pozbawić francuskiej służby. Pa ii de Soubise miała się również żalić przed Franciszkiem I, iż Ercole do tego stopnia jej dokucza, że każe nawet płacić cło od sukien, które sobie sprowadza z Francji. To cło kazał Ercole rzeczywiście płacić pani Soubise, okazało się bowiem, że przebiegła Francuzka na wielkie rozmiary trudniła się przemytnictwem, sprowadzając mnóstwo rzeczy z Francji na sprzedaż, pod pozorem, że je sprowadza na własny użytek. Oskarżenia te tak ubodły panią de Soubise, że narazie chciała wyjeżdżać, ale gdy dzień wyjazdu się zbliżał, poczęła się namyślać i została w Ferrarze, zwłaszcza, że Ercole musiał się wybrać do Rzymu, aby u nowego papieża, Pawła III, starać się o inwestyturę Ferrary, której Klemens VII, mimo otrzymanych pieniędzy, dać nie chciał. Ale i Paweł III wszedł na tory polityki swego poprzednika, żądał pieniędzy, ale o udzieleniu inwestytury nie myślał. Znudzony targami z papieżem, Ercole opuścił niespodzianie Rzym i pojechał do Neapolu, do Karola V, który tam właśnie przybył. Cesarz przyjął księcia bardzo uprzejmie, gdyż także potrzebował pieniędzy, a po krótkich układach, udzielił mu inwestyturę na wszystkie ziemie, które książę posiadał. Ercole zapłacił dużo, a część ojcowskiej gotówki przeszła tym razem do cesarskiego, a nie do papieskiego skarbu. Francesco Rabelais, Francuz, który bawił na dworze kardynała du Bellay w Rzymie, pisał wówczas do Paryża, «że książę będzie musiał puścić z wiatrem te talary, które mu ś. p. ojciec pozostawił, gdyż go papież i cesarz oskubią według swej woli» «le Pape et l’Empereur le plumeront à leur vouloir». Ercole oddał się teraz zupełnie cesarzowi, postanowił popierać politykę cesarską i zerwać z Francuzami.

Podczas gdy książę przechodził do obozu cesarskiego, pani Soubise w jego nieobecności prowadziła na własną rękę politykę Ferrary, a pragnąc osłabić wrażenie, jakie sprawiła we Francji podróż Ercola do Neapolu, wymyśliła podróż Renaty do Francji, do Lionu, gdzie bawił Franciszek I. Gdy się Ercole w Rzymie dowiedział o tej intrydze, wrócił natychmiast do Ferrary i stanowczo się oparł temu projektowi, a nawet listy Franciszka I, zapraszające Renatę do Lionu, na nic się nie przydały; Ercole odpowiedział szorstko, «że we Wło-

szech jest zwyczajem, aby matka dzieci pilnowała, a nie bawiła się w podróże, zwłaszcza, że uciążliwa droga do Francji przez góry i niespokojne kraje mogłaby zaszkodzić słabemu zdrowiu Renaty». Panią Soubise zmusił zaś Ercole, mimo oporu Renaty, do natychmiastowego wyjazdu, tak że francuska intrygantka już dwudziestego marca 1536 roku opuściła krainę żab i komarów. Księżna hojnie ją na drogę obdarzyła, sprawiła jej wygodną lektykę i dała gotówką 3500 lir.

Przymusowe rozstanie się z panią Soubise głęboko dotknęło Renatę, miała ona z tego powodu wielki żal do męża, przez dłuższy czas po wyjeździe towarzyszki nie wychodziła ze swoich pokoi, nie chciała nikogo widywać i żyła tylko w towarzystwie francuskich panien.

Wyjazd pani de Soubise nie uwolnił jednak Ercola od niebezpiecznych Francuzów, pozbycie się ich nie było tak łatwą rzeczą, jak mu się zdawało. W ostatnich miesiącach swego pobytu w Ferrarze sprowadziła tam pani Soubise imieniem Renaty poetę Klemensa Marota, który z powodu tak zwanej «affaire des Placards» musiał z Francji uciekać. W październiku roku 1534 poprzylepiano w Paryżu na murach Lou-wru plakaty, znieważające religję, wymyślające na msze św., a śmiałość heretyków doszła do tego stopnia, że plakaty te podrzucono nawet w pokojach królewskich w Rlois. Marota, który piastował godność «d’un valet de chambre du Roi», po-dejrzywano, że także należał do sprawców tych obelg religji, więc poeta, nie chcąc być spalonym na stosie, jak kilku innych współwinnych, czem prędzej wyjechał z Paryża i schronił się do królowej Nawarry. Ale Margherita bała się obrazić brata, Franciszka I, i niechętnie dała przytułek heretykowi. Wtedy Marot skorzystał z zaproszenia pani de Soubise, przybył do Ferrary ze swym piętnastoletnim synem, z przyjacielem poetą, Lyonem Jamet, i kilkoma innymi literatami i teologami, wygnanymi również za herezję z ojczyzny.

ów arcykatolicki dwór Estów stał się ogniskiem francuskich emigrantów, związanych z Lutrem, walczących przeciw papieżowi i rozsiewających niewiarę. Ercole nie wiedział zrazu, kim jest Marot, myślał, że taki sam Francuz, jak wielu

innych, którzy go trapili, i dopiero poseł ferraryjski w Wenecji ostrzegł go w sierpniu 1535 roku, że Marot należy do zwolenników Lutra, że z tego powodu został z Francji wygnany i że «łatwo mógłby wprowadzić do Ferrary ową zarazę, której Pan Bóg, Pan nasz, sobie nie życzy». Ale książę jeszcze się nie bał owej zaalpejskiej choroby, jeszcze nie miał wyobrażenia o doniosłości reformatorskiego ruchu i ograniczył się na tern, że kazał Marotowi i jego towarzyszom złożyć przyrzeczenie, iż będą żyć w Ferrarze, jako dobrzy chrześcijanie. Poeta zresztą zaraz na wstępie starał się pochlebiać tak księżnej, jak i Ercolowi, w wierszach, im poświęconych. Do Renaty rozpoczął swą rymowaną epistołę pochwałą ferraryjskiej ziemi:

En traversant ton pays plantureux,

Fertile en biens, en dames bien heureux,

Et bien seme de peuple obéyssant,

Le tien Marot (filie de Roy puissant)

S’est enhardy, voir et a protesté De saluer ta noble Majesté.

Marot cieszył się już dość głośnem nazwiskiem we Francji z powodu swych poezyj, pełnych kadzideł dla dworskich piękności, miał lat czterdzieści, był mały, brzydki, ale głęboko przekonany, że wszystkie kobiety się w nim kochają, umiał zresztą jowjalnością i zabawnemi opowiadaniami ludzi sobie ujmować. Zamłodu opiewał w Paryżu wdzięki Diany de Poitiers, następnie składał hołdy Małgorzacie, siostrze Franciszka I, która go umieściła na królewskim dworze, brał udział w wyprawie włoskiej w r. 1525, a wzięty pod Pawją do niewoli, dzielił losy swego króla. Wróciwszy do Francji, został jednak uwięziony wskutek podejrzenia o herezję, a przyczyną tego uwięzienia miała być Diana de Poitiers, która go znienawidziła. Jego przyjaciel, Lyon Jamet, potrafił swemi stosunkami uwolnić go z więzienia, ale niebawem obydwa narazili się dworowi i wskutek «plakatów» musieli z kraju uciekać. Renata mianowała Marota swoim sekretarzem z płacą dwustu lir rocznie, z czego poeta tak był zadowolonym, że w jednym ze swych epigramów dał wyraz swojej uciesze. I mógł być zadowolony, gdyż to sekretarstwo nie wkładało na niego żadnych obowiązków, a przez cały czas służby u Renaty nie na-

pisał podobno dla niej ani jednego listu. To mu się jednak zdawało, podobnie, jak wielu innym dworskim poetom, zupełnie naturalnem, gdyż za książęcą «nourriture» odwdzięczał się swoją «ecriture». Jak tylko Marot przybył do Ferrary, zakochał się w pani de Pons, a gdy niewiele doznał u niej wzajemności, zwrócił swe afekty do zalotnej Renaty, drugiej córki pani de Soubise. Kobiety go lubiły, korzystał też z tych sympatyj, aby w nie wszczepiać swoje religijne idee, których był gorącym krzewicielem. Przedewszystkiem starał się Renatę «nawrócić» na swoją wiarę, co nie było trudnem, gdyż księżna wierzyła we wszystko, co z Francji pochodzi, a nieporozumienia z mężem jeszcze ją bardziej przywiązywały do rodzinnych wspomnień. Renata była wychowana wolnomyśl-niej, aniżeli Ercole i całe jego otoczenie, z mężem nie mogła swobodnie rozmawiać o rzeczach religijnych, gdy, przeciwnie, przed Marotem i innymi Francuzami wynurzała się ze swych wątpliwości i krytykowała papieża i religijne obrzędy. Była ona wogóle poważnego usposobienia, nauki od dzieciństwa bardzo ją zajmowały, przedewszystkiem zaś matematyka i astrologja, a bardzo żywy jej umysł przystępnym był dla wszelkich nowych idei i pochłaniał je z całym zapałem. Bran-tóme w swem dziele «Vie des dames illustres» opowiada, że Renata mogła gruntownie rozprawiać o wszystkich gałęziach wiedzy, nawet o astrologji. W Paryżu jeszcze poznała Fer-raryjczyka, Antonia Brasavolę, wówczas ambasadora esteń-skiego, który tam wobec wielkiego zgromadzenia uczonych i innej publiczności bronił stu tez z rozmaitych gałęzi umiejętności. Niebawem też stał się dwór Renaty ogniskiem ludzi przeciwnych Kościołowi katolickiemu, a płomień w tem ognisku podniecał głównie Marot. Poeta nie był teologiem, jak Kalwin lub Luter, i nie chodziło mu tak dalece o filozoficzno-teologiczne zasady, ile o wolność sumienia. Duch wolności buntował się w nim przeciw kościelnemu uciskowi, przeciw tym uczonym paryskiej Sorbony, przeciw «Sorboniquerom», jak ich nazywał, którzy zakazywali nawet czytać po grecku i hebrajsku, obawiając się, że krytyka biblji i ojców Kościoła może doprowadzić do herezji.

Est deffendu qu’on ne voyse allegant Hebrieu ny Grec, ny Latin elegant Disant que c’est langage d’heretiques.

Gdy się miało urodzić trzecie dziecko Renaty (1535), Marot napisał do niej wiersz pełen werwy i siły, w którym przepowiada przyszłej dziecinie, że będzie miała życie trudne, gdyż natrafi na walkę, rozpoczętą «contrę ignorance et sa troupe insensée». Poeta wypierał się wprawdzie związku z niemieckimi protestantami, mówił, że z Lutrem nie ma nic wspólnego, ale natomast był przejęty ideami Kalwina, które zagrażały wszelkim formom zewnętrznym Kościoła katolickiego i uważały mszę za instytucję pogańską.

Pobyt Marota w Ferrarze i całego zastępu tych Fran-cuzów-heretyków, jak Jamet, la Planche, Cornilau, Bouche-fort, Pons, Boutiers, nie mógł nie zwrócić uwagi duchowieństwa, które tak z Ferrary, jak z Bolonji, donosiło do Rzymu o niepokojących zebraniach na dworze Renaty. Kilku kardynałów pisało do Ercola, aby w jakikolwiek sposób położył tamę temu gorszącemu ruchowi, gdyż papież, wiedząc, co się dzieje w Ferrarze, nie mógłby ścierpieć, aby właśnie w państwie, podległem Kurji rzymskiej, krzewiono wrogie Kościołowi idee.

III

Ferrara była zresztą oddawna co do panującego tam ruchu umysłowego źle widzianą w Rzymie. Na tamtejszym uniwersytecie i w kołach ludzi uczonych panował jeszcze za czasów Ercola i Alfonsa I duch bardzo liberalny i, jak widzieliśmy, kwitły tam szczególnie matematyczne i astrologiczne studja. Z Północy przyjeżdżało dużo szkolarzy, wskutek czego wymiana myśli pomiędzy Niemcami, Francją a uniwersytetem ferraryjskim była bardzo żywą.

Kardynał Hipolit poznał na Węgrzech i sprowadził do Ferrary około roku 1518 Jakóba Zieglera, słynnego niemieckiego astronoma, a poprzednio, z początkiem wieku, doktoryzował się Kopernik w Ferrarze, wówczas, kiedy dobiegały do kresu ostatnie chwile renesansowej wolności myślenia

17

i pisania. Już w roku 1521 rozkazał Alfons wskutek przedstawień inkwizytora bolońskiego zrobić rewizję u wszystkich księgarzy i drukarzy w Ferrarze, czy nie mają książek przeciwnych wierze, a w kilkanaście lat później został spalony Cecco d’Ascoli, ponieważ zajmował się badaniem przyrody. Kto wie, czy i Kopernika nie byłby ten sam los spotkał, gdyby nie był poświęcił swej książki osobistości, której nazwisko go zasłoniło, Pawłowi III. Ale w tych ostatnich chwilach wolności myśli ludzkie gwałtownie wrzały i burzyły się. Pietro Pomponazzi, słynny filozof, który najprzód wykładał na uniwersytecie w Bolonji, a następnie do roku 1510 w Ferrarze, zaprzeczał nieśmiertelności duszy. Kwestja ruchu ciał niebieskich zajmowała umysły. Ferraryjski profesor i wielki uczony, Celio Calcagnino, bronił swych sławnych tez o ruchu ziemi, do których, jak się zdaje, posłużyła mu wiadomość o odkryciach Kopernika ¹).

Sława uniwersytetu w Ferrarze, jako ogniska matematycznych i astronomicznych studjów, tak się ustaliła, że Paweł III, rozpoczynając reformę kalendarza, ukończoną później pod rządami Grzegorza XIII, powołał do grona uczonych, którzy tą kwestja mieli się zajmować, także profesora ferra-ryjskiego, Insoniego.

Życie naukowe zajmowało także Renatę, która, uważając swe wiadomości z astrologji za niedostateczne, wezwała Łukasza Gaurico, neapolitańskiego uczonego, profesora ferraryj-skiego uniwersytetu, aby ją wprowadził w tajniki swej tajemniczej wiedzy. Gaurico był znanym ze swych astrologicznych przepowiedni, które mu nie zawsze na dobre wychodziły, gdyż Bentivoglio kazał mu dać trzy cięgi powrozem za niekorzystną wróżbę o swoim rodzie. W łaskach u Renaty był także inny, bardzo rewolucyjnie usposobiony, profesor uniwersytetu, Palingenio Stellato (Manzolli), a w Rzymie wywołało to wielkie zgorszenie, gdy ten uczony poświęcił Renacie swoją książkę «Zodiacus vitae», w której w najsprośniej szych wyrazach rzucał się na zakonników, papieża zwał poganinem, a Lutra mścicielem wiary. Że Renata z pewną przyjemnością tego rodzaju książkę przeglądać musiała, tego dowodzi jej «Livre d’heures», przechowana w bibljotece mo-deńskiej, w której jedna z minjatur przedstawia jakiegoś kardynała, jak w obecności papieża zbiera talję kart, i mnichów, grających w kości. Podczas gdy papież z kardynałem tak się zabawiają, w głębi obrazka widać, jak płomienie, buchające z ziemi, obejmują przepyszny kościół, na którego posadzce leży zegar, wskazujący ostatnią godzinę, koniec czasów.

Postępowanie i stosunki Renaty z nieprzyjaciółmi Kościoła musiały powszechną zwrócić uwagę i niemałą być troską dla Ercola.

VI

17*

Pani Soubise, pani Pons i Marot sądzili, że Renata już dostatecznie się przejęła duchem reformy, i że przeto czas nadszedł, aby sprowadzić do Ferrary Kalwina, z którym potajemnie w ciągłych byli stosunkach, i rozpocząć działanie we Włoszech na większe rozmiary. Kalwin skończył właśnie swoją głośną rozprawę «Christianae religionis Institutio» z przedmową do króla Francji, w której chciał przekonać monarchę, jak błędnemi drogami postępuje, prześladując reformatorów religji. Wpływ jego w Szwajcarji, w Sabaudji i we Francji rósł coraz bardziej, coraz więcej uczniów gromadziło się koło nowego apostoła. Do Ferrary przybył on z jednym z najwierniejszych swoich uczniów, z kanonikiem Tillet, i przybrał tam obce nazwisko, aby mógł w skrytości działać. Renata przyjmowała go w wielkiej tajemnicy, w nocy, obdarzyła pieniędzmi, a w dłuższych rozmowach takie powzięła do niego zaufanie, że odtąd na zawsze zostawała już pod jego wpływem.

Zwolennicy Kalwina trzymali się tej taktyki, aby w miejscowościach, w których już wielu liczyli przyjaciół, w czasie kościelnych uroczystości, a przedewszystkiem w Wielki Tydzień i Wielkanoc, wpadać do kościołów, sprawiać zamieszanie, deptać sprzęty kościelne, a jeżeli ludność, która oczywiście pierwej już była pozyskana, nie stawiała oporu, zaprowadzać tam zaraz nową religję.

Jeżeli się tego rodzaju napad nie udał, sekciarze uciekali, często nie bez bolesnych pamiątek.

Zdaje się, że w kole ferraryjskich przyjaciół Kalwina uważano już chwilę za odpowiednią, aby w kościele wywołać rozruch i z zamieszania skorzystać. W Wielki Piątek bowiem, gdy śpiewano «Passie» w jednym z głównych kościołów, w chwili, gdy kapłan podawał krzyż do pocałowania zgromadzonym wiernym, młody Francuz, Gianetto, którego także Marot przywiózł ze sobą, zaczął głośno bluźnić «przeciw takiemu pogaństwu» i wyszedł z kościoła. Czy wskutek tego przyszło do jakiego zaburzenia, nie wiemy. Gianetto był śpiewakiem dworskim i prowadził życie bardzo niemoralne tak, że go chciano kilkakrotnie z Ferrary wydalić, ale na wstawienie się Renaty znów go w służbie zatrzymano.

Po gorszącem zajściu w kościele kazał książę Gianetta zaraz uwięzić, a wskutek wdania się inkwizytora, wzięto go w drugi dzień Świąt Wielkanocnych na tortury, chcąc się dowiedzieć, czy miał wspólników. Gianetto wymienił kilku dworzan Renaty, a gdy ich chciano uwięzić, zasłaniali się tern, że są poddanymi króla francuskiego, widząc jednak, że ich wymówki nie na wiele się przydadzą, pouciekali z Ferrary, zapewne za radą osób, blisko księżnej stojących. Na tern się jednak całe zajście nie skończyło, Gianetto stał się powodem bardzo żywej akcji dyplomatycznej. Renata gorąco się za nim ujęła, rozesłała natychmiast posłańców do króla, do Ljonu, do królowej Nawarry, do posła francuskiego w Wenecji, żądając ujęcia się za uwięzionym, a natomiast Ercole zdał sprawę do Rzymu o całem zajściu. Wdanie się Renaty o tyle skutkowało, że ambasador francuski w Wenecji zażądał od Ercola wydania młodego przestępcy, jako poddanego francuskiego, ale książę bardzo stanowczo odmówił temu żądaniu i oddał całą sprawę w ręce inkwizytora. Inkwizytor też nie zadowol-nił się uwięzieniem Gianetta, ale żądał jeszcze aresztowania Jana Boucheforta, księdza z Tournay, jednego z najbardziej Renacie oddanych dworzan, późniejszego jej sekretarza, i Jana Cornilau, ulubionego jej służącego, którego przywiozła ze sobą do Ferrary.

Wskutek tych uwięzień rozpoczęła się otwarta już wojna pomiędzy księciem a Renatą. Książę chciał, aby winni byli ukarani, Renata zaś, z całym uporem i zawziętością Bretonki, poruszała Francję i Rzym, aby jej ulubieni dworzanie zostali uwolnieni, jako poddani francuscy. Ercole rad był skorzystać ze sposobności, aby panią Pons zawikłać w tę sprawę i w ten sposób pozbyć się jej z Ferrary. Pisał on do króla, «że córka gorsza od matki, od Soubisy, i że ona wywołała całe to zajście w kościele», ale skargi na nic się nie przydały, król życzył sobie, aby pani Pons przy Renacie została. Intrygi zresztą i pisaniny pomiędzy Francją a Ferrara ciągnęły się dość długo i byłyby jeszcze bardziej zaostrzyły stosunek księcia do Renaty, gdyby, na szczęście, główny przestępca, na którego wskutek przeprowadzonego procesu cała odpowiedzialność spadała, nie był uciekł w drodze, kiedy go pod wojskową eskortą prowadzono z Ferrary do trybunału inkwizycyjnego w Bolonji. Według wszelkiego podobieństwa do prawdy, sami żołnierze dopomogli mu do ucieczki, a żołnierzami kierowały pieniądze Renaty. Nazwisko owego herszta herezjarchów zostało skreślone w aktach inkwizycji, tak że go odczytać nie można, wiadomo tylko, że była to bardzo wybitna i niebezpieczna osobistość. Historycy, którzy bliżej akta tego procesu badali, domyślają się, że więźniem był albo sam Kalwin, albo Marot, albo wreszcie kanonik Tillet. Najprawdopodobniej był to sam Kalwin.

na

rary.

Po ucieczce głównego obwinionego stracił proces dużo znaczeniu, a ponieważ Rzym skłaniał się ze względu na króla Francji ku łagodnemu postępowaniu wobec innych więźniów, więc wydano ich ambasadorowi francuskiemu w Wenecji pod warunkiem, aby więcej nie wracali do Fer-W ten sposób z ważniejszych osobistości francuskich

pozostało na dworze Renaty tylko małżeństwo de Pons, para wystarczająca, aby dalsze prowadzić intrygi.

W powyższym procesie ciekawe były zeznania jakiegoś franciszkanina, który się przyznał inkwizytorom, że był raz na nocnem zebraniu w pokojach Renaty, na którem jakiś niski, brzydki Francuz «un Gallo di bassa statura», z niezwykłą gwałtownością występował przeciw władzy papieskiej i krytykował rozmaite artykuły wiary. Franciszkanin nie wiedział nazwiska owego Francuza, trzeba się jednak domyślać, że był nim sam Kalwin, albowiem współcześni opisują go jako człowieka małego wzrostu, chudego, o oliwkowej cerze i czarnych włosach, wogóle o niekształtnej postaci. Natomiast mówią o nim, że był niesłychanie żywego umysłu, cięty i logiczny w odpowiedziach, starający się udanym spokojem twarzy pokrywać wybuchy namiętności, które nim miotały.

Pod osłoną Renaty odbywały się więc w Ferrarze, na dworze książęcym, zebrania reformatorów, a widocznie zapuszczali oni swe sieci już i po klasztorach, skoro zaprosili tam i owego franciszkanina.

W owym czasie przyjechała Wiktorja Colonna do Ferrary. Mąż jej, markiz de Pescara, jeden z najlepszych dowódców wojsk Karola V, zwycięzca w bitwie pod Pawją, umarł w roku 1525 wskutek rany w tej bitwie odniesionej, a niepospolita kobieta oddała się odtąd zupełnie życiu religijnemu. Jej ideałem był św. Franciszek z Asyżu, poetyczną jej duszę pociągała ta najpiękniejsza postać religijnego Odrodzenia. Markiza najchętniej byłaby się była usunęła w mury klasztorne, ale jej stosunki rodzinne, jej stanowisko w społeczeństwie mimowoli zmuszały ją do brania udziału w tym wielkim ruchu religijnym, jaki po Sacco di Roma objął całe Włochy. Żyła ona jednak jak ascetka, umartwiała się do tego stopnia, że przyjaciele obawiali się o jej zdrowie. Mieszkała najprzód w klasztorze S. Silvestro in Capite w Rzymie, ale zanadto tęskniła za swoją ukochaną Ischią, gdzie przebyła

WĄ

‘ 7W«

-4

4-.-

31

łłI

■ w™*

•"I

■ • :ii

sl$0jÉìi

,Ą

imm

r    -

j

r

'    W#:

SOME

w_ ‘s

WÉs$à

Vittoria Colonna.

Według portretu Pontorma. Casa Buonarotti we Florencji.

Fot. Alinari.

ewtfw stuwnt

K A 0 E ^

na/ KRAKÓW

WCHITtKTtltn

górniczej

\

s

i

•⁵

v

*

/

;

najmilsze chwile młodości, aby tam nie powrócić. Idea poprawy stosunków religijnych ciągle ją zajmowała. Wówczas Kościół katolicki nie był jeszcze ujęty w te żelazne, nieruchome ramy, które mu niebawem nałożył sobór trydencki, a rozprawy nad artykułami wiary, nad urządzeniami kościel-nemi były czemś zwykłem; Kościół był bardzo giętkim i przyjmował niejedną reformę. Nie potrzeba było być heretykiem, aby móc głośno rozprawiać o konieczności pewnych zmian w Kościele. W ściśle włoskiem społeczeństwie nie przychodziło nikomu na myśl burzyć papiestwo i przeinaczać religję katolicką, chciano tylko poprawy stosunków. Zajmowanie się tą ideą zbliżyło markizę w Neapolu do ludzi, którzy także całą siłą ku temu dążyli, a mianowicie do szczupłego grona reformatorów, grupujących się około Juana de Valdes. Colonna nie przypuszczała zapewnie, że Valdes należał do gorących zwolenników Lutra i że tylko we włoskiem towarzystwie musiał swym naukom nadawać formy łagodniejsze. Valdes był Hiszpanem, nadzwyczaj zręcznym i wysoko wykształconym człowiekiem, bratem Alfonsa de Valdes, który w roku 1530, jako sekretarz Karola V, bawił w Augsburgu podczas walnego sejmu i tam się zapoznał z Melanchtonem ²). Juan został po śmierci brata także sekretarzem Karola V, towarzyszył dworowi cesarskiemu do Bolonji, a później był politycznym korespondentem kardynała Gonzagi i w tej misji bawił w Neapolu.

Oprócz Wiktorji Colonny należała do zwolenniczek Val-desa także jej bratowa, Constanza d’Avalos, księżna Amalfi, a przedewszystkiem słynna ze swej piękności Julja Gonzaga, którą groźny wówczas korsarz, Chaireddin Barbarossa, napadł w zamku Fondi i chciał uprowadzić. Julja jednak, przestrzeżona przez służbę, zdołała uciec przed barbarzyńcami. W czasie, kiedy była uczennicą Valdesa, miała lat dwadzieścia dwa i tak zachwycała wszystkich swym wdziękiem, że reformator, nieobojętny widocznie na kobiecą piękność, powiedział o niej, iż szkoda, że zamiast królów i cesarzy czarująca Julja nie jest panią świata. Napisał on dla niej w roku 1536 «Alfabeto christiano, rozprawę, która wyborne daje wyobrażenie o duchu, jaki panował w tej neapolitańskiej kolonji reformatorów. Wówczas miewał także w S. Giovanni Maggiore kazania kapucyn, Bernardo Ochino z Sieny, który tak dalece całe miasto porwał swoją wymową, że sam nawet Karol V przychodził słuchać jego nauk. Julja, wróciwszy raz z kazania Ochina, tak była do głębi wzruszoną jego rozumowaniami, tyle jej się nasuwało religijnych wątpliwości, tyle zadawała sobie pytań, taki chaos powstał w jej duszy, że prosiła Val-desa, aby jej wskazał drogę do uzyskania moralnego spokoju. Hiszpan dał jej wtedy rady nadzwyczaj oględne, spisał jej dziesięć reguł o miłości Boga i bliźniego, które w ni-czem nie miały się różnić od głównych zasad religji katolic-kej, kazał jej pilnie chodzić na mszę, czytać pismo święte i nie słuchać takich nauk, które się wdają w rozbiór filozoficznych drobnostek.

Do przyjaciół Yaldesa należała także Izabella Manriquez i kilku zakonników, jak Pietro Vermigli, augustjanin, Giovanni Mollio, minoryta, i protonotarjusz apostolski, Pietro Carnesecchi, a zebrania ich odbywały się albo w mieszkaniu Valdesa w Neapolu, albo w Caserta, albo wreszcie w willi Wiktorji Colonny na Ischii. Grupa tych neapolitańskich pie-tystów zbliżała się swemi ideałami do rzymskich towarzyszy del Divino amore, którzy także chcieli tylko poprawy Kościoła, dążyli do prawdziwej religijności i nie myśleli burzyć podstaw rzymsko-katolickiej religji.

Yaldes i Ochino tak dalece rozbudzili życie religijne w Neapolu, że benedyktyn z Monte Casino, Falengo, który wówczas tam bawił, donosił swym braciom, iż jest świadkiem prawie cudownego ruchu, że kobiety, które, jakby się zdawało, więcej do próżnostek, aniżeli do głębokiego rozmyślania są skłonne, że mężczyźni z pośród ludu, że nawet żołnierze do tego stopnia są pod wrażeniem badania boskich tajemnic, iż o niczem innem nie rozmawiają, jak tylko o poprawie

chrześcijańskiego życia. Benedyktyn przyznał się w pokorze ducha, że w całej Kampanji niema tak uczonego kaznodziei, któryby się od kobiet neapolitańskieh nie mógł nauczyć mądrości w rzeczach religji i świątobliwości.

Nastrój więc w tych kołach był bardzo podniosły, kobiety nadawały mu pewien charakter mistyczny, poetyczny, nie myślały one bynajmniej o walce z papiestwem, ale o reformie ducha chrześcijańskiego i o ulepszeniu społeczeństwa zapomocą prawdziwej miłości Boga i ludzi. Taka Katarzyna Cibo, wnuczka Inocentego VIII, nauczyła się po hebrajsku, aby móc czytać w oryginale księgi święte i tern głębiej przejąć się duchem chrześcijańskiej miłości, ów nastrój duchowy przebija się w poezjach moralnych Wiktorji Colonny.

Podobne idee ożywiały niewielką grupę franciszkanów w Camerina, na czele których stało dwóch zakonników, Matteo di Bascio i Ludwik da Fossombrone. W czasie zarazy, szerzącej się w straszny sposób w tej małej mieścinie, niejako w obliczu śmierci, założyli oni zakon kapucynów, zakon czystych obyczajów, mający się znowu zbliżyć do przepisów św. Franciszka, od których tak conventuali, jak i osservanti bardzo się już oddalili. Stare zakony franciszkańskie wydały też zaraz zawziętą wojnę nowemu zgromadzeniu i zaczęły je prześladować na każdym kroku, tudzież intrygować przeciw niemu w Rzymie. Ale kapucynom przyszły w pomoc te same kobiety, których mistyczne tendencje do nich je zbliżały, a przed innemi Katarzyna Cibo i Wiktorja Colonna. Bez ich poparcia zakon kapucynów nie byłby się rozwinął, gdyż nieprzyjazne mu kongregacje oczerniały go w Rzymie jako szkodliwą sektę, i papież już wydał był rozkaz wypędzenia ich ze stolicy. Cibo i Colonna tak energicznie wszakże broniły ich sprawy, iż papież pozwolił im powrócić, a walka była ciężka, gdyż kapucyni mieli potężnego przeciwnika, kardynała Santa Croce, energicznego protektora osservantów. Do nowego zakonu wstąpił w roku 1534 także i Bernardo Ochino, który należał pierwej do osservantów, a niebawem został w nim jeneralnym wikarjuszem.

Colonna, widząc ustalone losy kapucynów, po których spodziewała się bardzo zbawiennego działania na włoskie społeczeństwo, postanowiła urzeczywistnić dawne swe marzenie i odbyć pielgrzymkę do Ziemi Świętej, a przynajmniej do św. Jakóba z Compostelli. W tym celu otrzymała od Stolicy Apostolskiej pozwolenie wstępowania z czternastoma towarzyszkami i kapucynem Girolamem da Montepulciano po drodze do klasztorów, mieszkania pod zakonnym dachem i obcowania z zakonnicami. Takie pozwolenia dawał Rzym w początkach XVI wieku bardzo znakomitym osobistościom. Colonna zabrała ze sobą sześć tylko towarzyszek, a w drodze do Wenecji, skąd miała do Ziemi Świętej odpłynąć, wstąpiła wskutek zaproszenia Ercola także do Ferrary. Zdaje się, że zamiast Girolama da Montepulciano miała zamiar zabrać ze sobą Ochina, gdyż Bernardo wkrótce po niej przybył do Ferrary. Colonna nie czuła się jednak zdrową, a odbycie dalekiej pielgrzymki do Ziemi Świętej stało się nie-możliwem. Bawiła więc dłuższy czas w Ferrarze i zbliżyła się bardzo do Renaty, która właśnie wówczas spodziewała się potomka. Często też, bez wszelkiej etykiety, w rannem ubraniu, «in habito molto volgare», odwiedzała księżnę i dłuższe z nią prowadziła rozmowy. Różnica wieku pomiędzy obydwiema kobietami nie była tak znaczna, Colonna miała lat czterdzieści, Renata dwadzieścia siedm, więc wzajemne zrozumienie się było tern łatwiejsze. Ercole podówczas bawił długi czas w Wenecji, dokąd wyjechał w styczniu na karnawał w bardzo licznem otoczeniu, gdyż zabrał ze sobą aż ośmiuset towarzyszy z najznakomitszej ferraryjskiej szlachty. Było mu tam tak wesoło, że wrócił dopiero czwartego marca do domu, aby oczekiwać słabości Renaty, która też siedm-nastego czerwca powiła córkę. Małą księżniczkę trzymała do chrztu Wiktorja Colonna. Towarzystwo kobiet filozofujących, jak Renata i Colonna, widocznie nudziło Ercola, gdyż niebawem wyjechał znowu do Romanji, aby się spotkać z Pier Lui-gim Farnesem, z którym łączyły go przyjacielskie stosunki.

Dwie, tak różne usposobieniami i wyobrażeniami religij-nemi, kobiety, jak Renata i Colonna, przedstawiające dwa odmienne reformatorskie prądy, stanęły teraz obok siebie w Ferrarze. Renata, uczennica Kalwina, będąca pod świeżem wrażeniem jego nauk, kobieta z Północy o umyśle więcej ści-

słym, skłonnym do naukowego badania, zbliżająca się do Kościoła raczej z krytyczną myślą, aniżeli z wiarą, Colonna pełna żywej wyobraźni i gorących uczuć, u której religja wynikała z potrzeby serca. Te kobiety mogły przez jakiś czas żyć ze sobą w bliższych stosunkach, mogły sobie nawet okazywać wiele przyjaźni, ale tylko tak długo, dopóki się nie przekonały, że swych ideałów nawzajem pojąć nie potrafią.

Jak się zdaje, Colonna głównie z tego powodu postanowiła zatrzymać się dłużej w Ferrarze, aby się dla kapucynów wystarać o przytułek. W kilka tygodni przybył tam Ochino, a za jej wstawieniem się mógł w adwencie miewać kazania wobec całego dworu. Kazania te wielkie pomiędzy ludem sprawiały wrażenie, gdyż kapucyn porywał słuchaczy swą nadzwyczajną wymową i trafiał do przekonania, piorunując przeciw zbytkowi duchowieństwa, zalecając czystość obyczajów i zaniechanie wystawności w służbie bożej.

Pomiędzy słuchaczkami Ochina była także bawiąca wówczas w Ferrarze słynna Kortegjana i poetka Tullja d’Aragona, która rozrzewniała się wprawdzie bardzo wymową wielkiego kaznodziei, ale mimo to nie porzuciła swego lekkiego życia. Szczęśliwszym pod tym względem był inny mówca, zakonnik z Nuvolary, który w kilka miesięcy po Ochinie miewał kazania w Ferrarze, i tyle Kortegjan nawrócił na drogę cnoty, że pierwszego kwietnia urządził pobożną procesję, z samych Magdalen się składającą, co wielką w mieście wywołało uciechę.

Otoczenie jednak Ercola nie musiało zbyt sprzyjać kaznodziejom, nawołującym do skromności i prostoty obyczajów, gdyż Colonna zaledwie tyle mogła wystarać się u księcia, że Ochinowi dano mały domek na jednem z przedmieść, aby miał przytułek dla swej kapucyńskiej kolonji. Wiktorja Colonna opuściła Ferrare po dziesięciomiesięcznym tam pobycie, 22 lutego 1538, a widocznie poznała dobrze przekonania i dążności Renaty, skoro stosunek jej do księżny do tego stopnia się oziębił, iż, wyjechawszy z Ferrary, nawet już do Renaty nie pisywała.

Ochino założył kolonję kapucyńską w Ferrarze, ale, gnany żądzą krzewienia swych przekonań religijnych, udał

się w tym celu w roku 1538 do Pizy, do Florencji i do Lukki, a w roku 1539 do Wenecji.

VI

Tymczasem w Rzymie niepokojono się coraz więcej wzmaganiem się reformatorskich prądów we Włoszech, mimo to duchowieństwo tamtejsze zanadto było przyzwyczajone do dawnych, wygodnych stosunków i zanadto wierzyło w potęgę Kościoła, aby się zdobyć na jakąś energiczną, dobrze zorganizowaną akcję. Jeszcze za czasów Hadrjana VI, w r. 1523, zebrało się około sześćdziesięciu poważnych prałatów, jak Giberti, Sadoleto, Luigi Lippomano, Caraffa, Giuliano Dati i założyło rodzaj stowarzyszenie, celem poprawy Kościoła i umoralnienia duchowieństwa, pod nazwą «Oratorio del Divino Amore». Członkowie tego stowarzyszenia zobowiązywali się do modłów w kościołach, do pielgrzymek do miejsc świętych, do pilnego wykonywania obowiązków, jakie religja nakłada na swych wiernych. W plebanji Datiego, obok małego kościółka Santa Dorotea na Trastevere, na miejscu, gdzie, według podania, św. Piotr apostoł poniósł śmierć męczeńską, mieli oni miejsce schadzek. To Oratorjum posłużyło za przykład innym miastom, i niebawem sporo takich stowarzyszeń utworzyło się we Włoszech. Rzymskie Oratorjum istniało wszakże niedługo, a po Sacco di Roma już o niem nie słychać. Zresztą miało ono zbyt osobiste cele swych członków na oku, aby mogło jakieś skuteczniejsze rozwinąć działanie.

Później Paweł III, zaraz po wstąpieniu na Stolicę Apostolską w roku 1536, powołał kilku znakomitych ludzi, jak Contariniego, Caraffę, Sadoleta, Pola, aby się zajęli poprawą Kościoła, ale reformy Pawła III były tylko pisanemi reformami, gdyż sam papież był zanadto dyplomatą i zanadto zajęty interesami swego rodu, a pomiędzy kardynałami za wiele istniało wzajemnych zawiści, aby mogło dojść do rzetelnej, energicznej pracy. Wszelkie reformy odkładano do koncy-ljów, a koncylja niewiele przynosiły owoców. W kolegjuin kardynałów jeden tylko Giovanni Pietro Caraffa pragnął rzeczywiście czynów, pragnął ująć rządy kościelne żelazną ręką

'S

jA

'4

X.

w*

fe.

K.

Fot. Aliuari.

Paweł III.

i widział w bezwzględnem, despotycznem postępowaniu Ku-rji rzymskiej jedyny ratunek. Jego dążnością było, o ile możności, rozszerzyć potęgę władzy duchownej, najsurowszemi środkami zniszczyć kacerzy, równocześnie oczyścić hierar-chję kościelną z niemoralnych żywiołów, zaprowadzić karność pomiędzy duchowieństwem, wrócić pod tym względem do czasów Grzegorza VII. Caraffa pochodził z arcykatolickiego, arystokratycznego rodu neapolitańskiego, który sprowadził relikwje świętego Januarego do Neapolu i wystawił ową przepyszną kaplicę Tesoro Vecchio, która do dziś dnia jest prawie symbolem wiary Neapolitańczyków. Arcybiskupstwo neapolitańskie było prawie dziedziczną godnością Caraffów, a Giovanni Pietro od dzieciństwa był przeznaczonym na dygnitarza Kościoła. Tym razem usposobienie umysłowe młodego Neapolitańczyka zgadzało się zupełnie z celem życia, do którego miał dążyć. Z wrodzoną sobie energją i z całym zapałem południowca poświęcił się Kościołowi, zamłodu jeszcze założył arystokratyczny zakon teatynów, który miał być niejako zawiązkiem zreformowanego, poprawionego duchowieństwa. Zdolności wszakże i położenie społeczne powoływały go na wyższe stanowiska. Brał on przez jakiś czas udział w lateraneńskiem koncyljum, następnie wysłała go Ku-rja rzymska jako swego legata do Anglji, później był członkiem rady Ferdynanda hiszpańskiego, gdzie zajął stanowisko prawdziwie włoskie, patrjotyczne i bronił z wielką siłą interesów neapolitańskich wobec obcej dynastji. Swą godność kościelnego dygnitarza cenił tak wysoko, że gdy mu raz kazano z rozpoczęciem mszy czekać na młodego jeszcze Karola V, odpowiedział szorstko, że, ubrany w święte szaty, na nikogo czekać nie będzie. Hiszpanów nienawidził już jako syn uciskanego przez nich Neapolu, nazywał ich zawsze pogańskim, niechrześcijańskim narodem, mieszaniną Maurów i Żydów, co zresztą o tyle z prawdą się zgadzało, że wyższe klasy Hiszpanji składały się w znacznej części z tak zwanych Maranów, przechrzczonych Żydów, albo z potomków południowych Maurów. Mimo to Caraffa przejął się pod wielu względami hiszpańskim duchem, a mianowicie owym najzupełniejszym brakiem tolerancji religijnej, jaki właśnie charakteryzował tamtejszych neofitów. Z Hiszpanji wyniósł także Caraffa wiarę w skuteczność inkwizycji, która tam wyrobiła się na instytucję narodową, stała się drugim rządem obok rządów królewskich, potężniejszym może, aniżeli te ostatnie. Gdy więc Caraffa wrócił do Włoch i zajął wysokie kościelne stanowisko, jednem z jego głównych dążeń było zreformować włoską inkwizycję, która w rękach zakonów żebrzących, a osobliwie franciszkanów, stała się w ciągu czasów XIV i XV wieku małozna-czącą instytucją kościelną, pozbawioną wszelkiego wpływu. W Wenecji i Neapolu była ona prawie narzędziem państwa, a nie papiestwa, we Florencji nikt się o nią nie troszczył. Mimo to Klemens VII z pewnem niedowierzaniem spoglądał na starania Caraffy, obawiając się może u niego dążeń do ograniczenia papieskiej władzy, a i kolegjum kardynałów nie ufało także żądnemu wpływów Neapolitańczykowi. Po długich staraniach i walkach w Kurji rzymskiej przeprowadził wreszcie Caraffa w roku 1542 swoje zamiary, pomimo, że i ówczesny papież, Paweł III, długo się opierał wzmocnieniu inkwizycji z obawy, by instytucja ta, wzmocniwszy się zcza-sem, nie stała się dla samego papiestwa niewygodną. Prawie wbrew swemu przekonaniu papież ustąpił i podpisał bullę «Licet ab initio», która zaprowadzała w Rzymie «Święte Offi-cjum Inkwizycji» i nadawała tej instytucji niesłychaną władzę, pozwalała jej więzić, sądzić i karać nietylko winnych herezji, ale i podejrzanych o nią, bez względu na stanowisko winnych, choćby to byli najwyżsi dygnitarze Kościoła. Znane są słowa Manforta, który po strasznem wytępieniu albigen-zów, winnych i niewinnych, powiedział: «Zginęli wszyscy, Bóg wybierze swoich». Otóż ta zasada świadomej niesprawiedliwości na nowo odżyła. Inkwizytor nie był związany żadnemi prawami, wolno mu było z dobrą lub złą wiarą przenikać serca ludzkie bez jakiegokolwiek ograniczenia, bez jakiejkolwiek moralnej kontroli. Jeżeli zbłądził, jeżeli wydał wyrok niesprawiedliwy, mniejsza o to, «Bóg wybierze swoich», wynagrodzi w niebie za ziemskie cierpienia niewinnie spalonego na stosie. Wszelkie odziedziczone po starożytności zasady, postanowienia i reguły procedury karnej zostały zachwiane wobec bezwzględnej samowoli inkwizytora, pojęcia prawne na długie czasy się zatarły.

Sant’ Officio składało się z sześciu kardynałów pod przewodnictwem papieża, a pomiędzy kardynałami znajdowali się: Caraffa, Cervino, Ghisleri, trzej późniejsi papieże. Groźny trybunał postanowił przedewszystkiem zabronić rozpraw o rzeczach religijnych i zamknąć usta sławnym kaznodziejom, którzy rozwodzili się nad poprawą Kościoła. Pierwszą więc, a w każdym razie jedną z pierwszych ofiar inkwizycji miał zostać Ochino, którego wezwano do Rzymu w imię zakonnego posłuszeństwa. Ochino właśnie co ukończył swe sławne kazania w Wenecji, które się nuncjuszowi papieskiemu bardzo nie podobały. Kapucyn zrazu usłuchał wezwania, ale w drodze do Rzymu, we Florencji, odradzali mu przyjaciele dalszej podróży, sądząc, że Sant’ Officio albo go spali na stosie, albo co najmniej ukarze dożywotniem więzieniem. Pomimo więc, że Ochino miał już blisko pięćdziesiąt sześć lat i rozstanie z ojczyzną ciężkiem dlań było, postanowił ratować się ucieczką poza Alpy. Zakonnik Don Pietro Martire i Katarzyna Cibo dali mu pieniędzy, Ascanio Colonna, brat Wiktorji, podarował konia, aby mógł czem prędzej z Włoch wyjechać. A był to już czas ostatni do ucieczki, gdyż w chwili, kiedy Ochino potajemnie wyjeżdżał z Florencji, pachołki inkwizycji niespodzianie otoczyli klasztor Osservanza pod Sieną, sądząc, że się tam zatrzymał. Ale Ochino jechał już na Północ i tylko wstąpił do Ferrary, gdzie go księżna Renata opatrzyła w potrzebną do podróży odzież. Stamtąd udał się do Genewy, gdzie się zupełnie związał z reformacją i pisał do przyjaciół, «że we Włoszech musiał w masce głosić Chrystusa, a tu może go czcić z otwar-tem obliczem». Usprawiedliwiał się także przed Wiktorją Colonna, dlaczego Włochy opuścił, dawna przyjaciółka jednak, obecnie już w obawie przed inkwizycją, zamiast mu odpisać, odesłała list do Sant’ Officio. Za przykładem Ochina poszło wielu innych kapucynów, a nuncjusz Mignanelli donosił w roku 1542 kardjmałowi Farnese do Rzymu, że ciągle się słyszy o kapucynach, którzy zrzucają habit i śpieszą za swym mistrzem.

Od chwili opuszczenia Włoch szedł Ochino z miasta do miasta, miewając kazania, wydając książki, głośne pomiędzy reformatorami. W Genewie ożenił się, uważając życie mnichów za niemoralne, miał jeszcze kilkoro dzieci i z całą rodziną tułał się później po świecie. Z Genewy udał się do Bazylei, następnie rada miasta Augsburga zaprosiła go na kaznodzieję. Stamtąd musiał uciekać, gdyż Karol V żądał, aby go wydano. Schronił się do Anglji, zasłynął tam za rządów Henryka VIII i Edwarda VI jako teolog, ale z chwilą, kiedy reakcja katolicka zwyciężyła, i Marja Tudor doszła do władzy, groziła mu śmierć na stosie, albo więzienie w Towrze. Ochino miał wtedy lat sześćdziesiąt sześć, niespożyty jednak na siłach, schronił się znowu na stały ląd, bawił w Bazylei, w Strassburgu, w Genewie, w roku zaś 1555 przeniósł się do Zurychu, gdzie się około niego zgromadziło całe koło Włochów, uciekających z ojczyzny z powodu swych religijnych przekonań, pomiędzy innymi Francesco Lismanin, były prowincjał minorytów w Polsce, i markiza Izabella Manriquez, która uchodziła w Neapolu za jedną z najgorliwszych zwolenniczek Valdesa. W Zurychu poznał się Ochino także z Leliem Sozinem, słynnym reformatorem, pochodzącym z Sieny, a nawet posądzano go później, że przyjął jego nauki.

Im Ochino był starszy, tern więcej i skrajniej pisał, tern niebezpieczniejszych chwytał się tematów. Mieszkając w Zurychu, wydał w r. 1563 w Bazylei swą głośną książkę «Trzydzieści Dialogów», która pomiędzy tamtejszymi protestantami wielkie wywołała zgorszenie. Przedewszystkiem powstawano przeciw poruszonej w tern dziele kwestji wielożeństwa, której wprawdzie Ochino nie rozstrzygał, ale na poligamję w pewnych wypadkach z dość przychylnego zapatrywał się stanowiska, a mianowicie przypuszczał ją w razach, gdy pierwsza żona dzieci mieć nie może. Charakterystyczną jest dedykacja tej rozprawy «Bractwu bolesnych i cierpiących małżonków*. Zarzucano mu, że pisze w tej mierze pro domo sua, na to jednak trudno się zgodzić, jeżeli się zważy, że Ochino miał wówczas lat siedmdziesiąt siedm i według świadectw nawet jego nieprzyjaciół zawsze przykładne prowadził życie. Z powodu tej gorszącej rozprawy został Ochino wygnany z Zu-

rychu, zgnębiony starzec musiał znowu z czworgiem dzieci szukać schronienia w Bazylei, gdzie go wszakże nie przyjęto, ponieważ, drukując tam owe trzydzieści dialogów, ściągnął hańbę na spokojne miasto. Szedł więc dalej na wschód do Norymbergi i pisał rozprawę, w której starał się uniewinnić z zarzutów, podniesionych przeciw sobie przez zury-skich i bazylejskich protestantów. Gdy mu wszakże i w Norymberdze długo pozostać nie pozwolono, postanowił iść do Polski, gdzie chwilowo łagodnie się obchodzono z nowatorami. Zdaje się, że Ochino już dawniej myślał o Polsce, gdyż «Dialog o Trójcy» poświęcił księciu Mikołajowi Radziwiłłowi. Książę jednak tego druku nie otrzymał, gdyż w liście, pisanym do Kalwina, skarżył się, że książka gdzieś w drodze przepadła. W podróż do Polski wybrał się Ochino na wiosnę roku 1564 i wziął ze sobą list polecający od księgarza Perny w Bazylei do Marcina Czechowicza. Gdy się w Rzymie dowiedziano, że były kapucyn zamierza udać się do Krakowa, zaniepokojono się tern, a kardynał Borromeo pisał już 5 lutego 1564 do kardynała Commendoniego, wówczas nuncjusza apostolskiego w Polsce, «że ze Szwajcarji dochodzi go wiadomość, iż ten niegodziwiec Ochino ma zamiar udać się do Polski. Jego świątobliwość uważa za stosowne ostrzec królewską Mość o gorszącem życiu tego człowieka i prosi nuncjusza o postaranie się, aby Ochino nie znalazł w Polsce przyjęcia i nie zepsuł tego, co jeszcze w tym kraju dobrego zostało, i nie rozniecał tam większych niepokojów». Mimo te przestrogi pozwolono przybyć Ochinowi do Krakowa, gdzie stanął z końcem maja albo w czerwcu i miewał publiczne kazania po włosku. Starzec mówił jeszcze tak pięknie, tak porywająco, że, według współczesnych świadectw, wszyscy kaznodzieje przy nim gaśli, i słuchacze tłumnie się do niego cisnęli.

Zdaje się, że sam Zygmunt August łagodnem spoglądał okiem na pojawienie się Ochina, królowi bowiem musiały przypaść do serca owe rady włoskiego kaznodziei «o bolesnych i cierpiących małżonkach».

Król nie lubił swojej żony, Katarzyny Austrjackiej, córki cesarza Ferdynanda, nie miał z nią dzieci i chętnie byłby się

18

z nią rozwiódł. Sympatję królewską do Ochina musiało spostrzec duchowieństwo, do niej odnoszą się bezwątpienia skargi Hozjusza w liście do Reszki, «iż kacerze króla przeciw królowej podszczuwają, a szczególnie Ochin ośmiela go do niesłychanego kroku, któryby świat cały i wszystkie żywioły w Polsce obruszył i one w jednem mgnieniu na niwecz strawił» ³). O ile jednak królowi mogły się z osobistych powodów podobać rady Ochina, o tyle cudzoziemski kaznodzieja «całą niewieścią rzeszę obruszył», tern bardziej, że zdarzające się wówczas gorszące przykłady pożycia z kilkoma żonami zwróciły już na siebie uwagę władz duchownych, a w archiwum metropolitalnem gnieźnieńskiem znajdowało się w latach od roku 1520 do 1570 szesnaście aktów rozwodowych, ex occasione polygamiae.

Utrzymywano, że Ochino poświęcił królowi polskiemu swoją rozprawę o wielożeństwie, co oczywiście prawdą nie jest, gdyż takiej dedykacji kancelarja królewska nie byłaby przyjęła, poświęcił jednak Zygmuntowi Augustowi inną ze swych rozpraw, a mianowicie «Rozmowę, jak się należy z ka-cerzami obchodzić», w której nakłania monarchę do tolerancji wobec ludzi, wyznających nowe zasady religijne.

Można sobie wyobrazić, w jaki sposób niższe duchowieństwo, które nie przebierało wówczas w wyrazach, poczęło gromić Ochina, zwłaszcza, gdy ksiądz Melchjor Mościcki, sławny z nauki i gorliwości dominikanin, napróżno starał się go nawrócić. Powszechnie nazywano Ochina «przywloką, szkaradnych zasad opowiadaczem», a występowali przeciw niemu nietylko katolicy, ale i luteranie, gdyż nie wierzył w Trójcę. Z dwóch stron więc skierowano na starca ataki, a obecność jego w Krakowie bezwątpienia niemało się przyczyniła do uchwały sejmowej parczowskiej z 7 sierpnia 1564, nakazującej wszystkim postronnym kacerzom kraj opuścić. Ochino musiał więc znowu iść na tułaczkę. Wielu przychylnych mu obywateli namawiało go, aby pomimo wyroku sejmowego pozostał w Polsce, i dawało mu w swych domach schronienie, ale tułacz odpowiadał, że krajowej zwierzchności ulegać należy, i że wypełni rozkaz opuszczenia Polski, choćby mu «przyszło gdzie w lesie lub na polu uskwierknąć». Opuścił więc Kraków, a zwracając się na Zachód, wstąpił do Pińczowa, owego gniazda innowierców, aby się pożegnać ze swymi zwolennikami. Tam trafił na zarazę, która mu troje dzieci zabrała. Znękany, złamany szedł dalej i w trzy tygodnie po opuszczeniu Polski umarł opuszczony w Stychowie na Morawie w roku 1564. Za życia wszystkie sekty protestanckie nań uderzały, a po śmierci wiedli o niego spór luteranie, kalwini, sakramenta-rze, socynjanie, trójbożcy, nowochrzczeńcy; każda z tych sekt utrzymywała, że do niej należał.

Po odjeździe Ochina z Włoch przestał być zakon kapucynów wielkim czynnikiem w dziele kontrreformacji. Zakon ten, przedewszystkiem jako kaznodziejski, zczasem znakomite usługi oddawał papiestwu, ale nie doszedł jeszcze do tej potęgi, jaka była potrzebną, aby naczelne w walce z protestantyzmem zająć stanowisko. Wogóle włoskim dążeniom przeciwreformacyjnym, tym kongregacjom del Divino amore i innym podobnym stowarzyszeniom, brak było talentu organizacyjnego, energji i jedności w dążeniu do jasno wytkniętego celu. W tych wszystkich szlachetnych i pięknych staraniach zanadto wiele było religijnego romantyzmu, który, jak każdy romantyzm, rozpływał się w niejasnych formach i nie wydawał dojrzałych, pożytecznych owoców. Do walki z reformatorami trzeba było potężnego organizatora, męża żelaznej woli. W najkrytyczniejszej dla Kościoła chwili wystąpił taki organizator, człowiek, który stał się duszą rozpoczynającej się kampanji. Hiszpański żołnierz, genjalny administrator o niesłychanej sile charakteru, ukazał się naraz w Wenecji, chcąc odbyć pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Był to człowiek do tego stopnia karnego ducha, że, chociaż mistyk z usposobienia, umiał nawet mistykę ująć w żelazne obręcze i zrobić z niej sprężynę ziemskiego, ściśle ludzkiego działania. Ignacy Loyola zaczął w Wenecji organizować i rozsyłać swoich towarzyszy, tam go też poznał ferraryjski Ercole II, który odrazu przeczuł, że ten żołnierz-asceta odegra wielką rolę w walce z reformacją. Kilku też jezuitów, których Loyola wysłał w r. 1537 do Rzymu, aby się tam dali poznać

18*

i starali o pomoc Pawła III, przechodziło przez Ferrarę i doznało tam z polecenia księcia nader przychylnego przyjęcia. Bawiła właśnie wówczas w Ferrarze Wiktorja Colonna, i także witała przechodniów z miłością, nie przeczuwając wet, jakie ci szermierze religijnego ruchu zajmą stanowisko. Szli do Rzymu piechotą, ubrani z hiszpańska, jak żołnierze, tak że ich po drodze uważano za Hiszpanów, którzy brali udział w Sacco di Roma, w owem zbrodniczem niszczeniu wiecznego miasta, i że obecnie pielgrzymują skruszeni, w pokorze, aby tam, na świętem miejscu, odpokutować za swe niegodne czyny. Loyola wysłał także i do Ferrary najzręczniejszych swoich towarzyszy: Francuza Claude Jay, Rodrigueza i kilku innych, aby tam miewali kazania na placach publicznych i zjednywali ludność dla swych dążności. W Rzymie wzbudzała zrazu «Compania di Jezus» wielką nieufność, osobliwie Caraffa był jej nieprzychylny, już i z tego powodu, że występowała pod protekcją kardynała Contari-niego, będącego przedstawicielem łagodniejszego, więcej humanitarnego kierunku w odrodzeniu Kościoła. Caraffa przewidywał, że ten nieznany Hiszpan, Loyola, stanie się niebawem ważną osobistością w katolickim świecie, jego współzawodnikiem w walce z reformacją. Przewidywania kardynała okazały się słuszne, gdyż hiszpański żołnierz-asceta prześcignął go swą rozwagą, znajomością ludzkich słabości, nie namiętną, ale powolną, skuteczną pracą. Loyola nie prowadził zrazu ludzi na stos, ale całym subtelnym systemem stosowanej psy-chologji i wychowaniem młodzieży w myśl swoich zamiarów, zmieniał społeczeństwo na korzyść Kościoła. To też kontrreformacja niesłychanie wiele zawdzięczała kompanji Jezusowej, podczas gdy inkwizycja, ulubione dzieło Caraffy, przynosiła jej tylko szkodę, gdyż wzbudzała swemi okrucieństwami nienawiść w społeczeństwie, postępując wbrew wszelkim tradycjom ducha włoskiego narodu, który do walk religijnych nie miał skłonności. Inkwizycja zresztą nikogo nie przekonywała, owszem, po niedługiem działaniu ośmieszała się tylko swemi wyrokami lub tworzyła męczenników badawczej, sceptycznej umiejętności. Spaliła Cecca d’Ascoli, ponieważ wszedł na drogę krytyki przyrodniczej, skazała na stos Giordana Bruna, po-

ona

na-

zczasem

nieważ podobną rewolucję, jak Kopernik w astronomji, chciał przeprowadzić w filozofji, a byłaby ten sam los zgotowała Galileuszowi, gdyby się już nie bała okryć śmiesznością. Wyrok, który inkwizycja wydała na Galileusza, skazując go na więzienie i na odmawianie przez trzy lata z rzędu siedmiu psalmów pokutnych za to, że w książce swej «Dialogo su due massimi sistemi del mondo Tolemaico e Coperniciano» utrzymywał, iż się ziemia obraca, a słońce stoi, wytrącił z rąk Sant’ Officio berło, którem ta władza chciała zawładnąć ludzką kulturą. Cały ten pochód gwałtownej, namiętnej reakcji pociągnął za sobą najsmutniejsze skutki nietylko dla kultury, ale i dla religji, bo roznamiętniał umysły przeciw Kościołowi i budził niewiarę. Tam, gdzie owa reakcja zwyciężyła, zostawały gruzy, Włochy cofnęły się w oświacie na czas dłuższy, Hiszpan ja zamarła, francuskie królestwo, stłumiwszy hu-gonotów, ugrzęzło w niemoralności i zbytku.

Ale ani gorejące stosy, ani zamachy na wolność myśli ludzkiej nie zdołały zgnieść tego kierunku badania, dociekania, który Odrodzenie roznieciło, a śmiało rzec można, że ów wyrok na Galileusza ⁴) stał się napisem na słupie granicznym pomiędzy kulturą wiary a epoką kultury sceptycyzmu, który się stał cechą charakterystyczną nowożytnych społeczeństw. Groźna reakcja ratowała Kościół, ale zabijała wiarę. Gdyby Renata była żyła za czasów Katarzyny Sieneńskiej, byłaby swą fanatyczną chęcią poprawy Kościoła stała się jedną z najdzielniejszych podpór Kurji rzymskiej, ponieważ jednak miała nieszczęście żyć za panowania Pawła III i Pawła IV, popchnięto ją do przeciwnego obozu. Sant’ Officio pociągnęło przed swój trybunał inkwizycyjny najszlachetniejsze postacie religijnego ruchu włoskiego, dawnych członków kongregacji del Divino amore, a sama Wiktorja Colonna byłaby musiała przejść przez męczarnie procesu inkwizycji i skończyć może w więzieniu, gdy jej śmierć nie oszczędziła rzymskim terory-stom tej «nieśmiertelnej» hańby.

Niewypowiedzianą klęską stało się dla społeczeństwa katolickiego, że reforma rzymskich stosunków odbyła się pod wpływem hiszpańskim, a nie ściśle włoskim. Naród hiszpański najgwałtowniejszy, najmniej tolerancki z romańskich ludów, wybił na wszystkich swoich działaniach piętno pewnej brutalności, która zamiast łagodzić, jątrzyła, zamiast goić, nowe zadawała rany. Gdyby nie duch hiszpańskiej bezwzględności, niejedna secesja byłaby oszczędzona papiestwu, a na-dewszystko wiara w miłosierdzie i humanizm rzymskiego Kościoła nie byłaby zachwianą w szerokich kołach ludzkości. Odnowienie jednak inkwizycji na hiszpańskich podstawach i ciągłe wpływy hiszpańskie, narzucane potęgą Karola Y, tak steroryzowały szlachetnych włoskich mężów Kościoła, jak Contarini, Giberti, a osobliwie Giovanni Morone, który posiadał w wysokim stopniu zalety, potrzebne do kierowania uzdrowieniem Kościoła, że mężowie ci, pełni dobrej woli, musieli ustąpić z pola walki, lub poddać się kierunkom hiszpańskim, a skutkiem tego zabrakło całej akcji ducha pojednawczego; społeczeństwo katolickie rozdzieliło się na fanatyków i nieprzejednanych. Dla ludzi, myślących spokojnie, dla rozsądnych, zabrakło chwilowo miejsca.

¹

Według przypuszczenia p. L. A. Birkenmajera w pomnikowem dziele «Mikołaj Kopernik» (część I), dowiedział się Calcagnino w czasie swego pobytu w roku 1518 na Węgrzech i w Krakowie, albo powracając do Włoch w roku 1519, o wynalazkach Kopernika od uczonego lekarza Solfy i później zużytkował te wiadomości w swych wykładach w Ferrarze i w rozprawie, którą poświęcił Pistofiłowi, noszącej tytuł: «Quod coelum stet, terra autem moveatur, vel de perenni motu terrae commentatio», a wydanej później w Bazylei.

²

Alfons Valdes był zaprzyjaźniony z polskim posłem (oratorem, jak wówczas posłów nazywano), z biskupem Dantyszkiem. Ze względu na ten przyjacielski stosunek pisał Juan Valdes z Bolonji 12 stycznia 1533 r., po śmierci swego brata, do Dantyszka, aby mu tenże przysłał wiersz pośmiertny, jaki zapewne na cześć zmarłego napisał. Vide Rivista Christiana. Firenze 1882, str. 95.

³

Rescius, Vita Hosii. Lib. III. Cap. VI. p. 232.

⁴

Brzmiał on, jak następuje: «Il sostenere essere il Sole nel centro del mondo e immobile è proposizione assurda e falsa in filosofia, e formalmente ereticale, perchè espressamente contraria alla Santa Scrittura»---«La Terra non essere nel centro del mondo, ma mo

bile col diurno moto è proposizione egualmente assurda in filosofia, ed erronea in materia e fede».

VII

W dziesięcioletniem pożyciu z mężem miała Renata pięcioro dzieci, ale zczasem zaczął Ercole swoje «monstrum» zaniedbywać i zawiązywać coraz to nowe stosunki miłosne. Oczywiście, że Francuzki, będące w otoczeniu Renaty, bardzo pilnie donosiły do Paryża o niewiernościach księcia, a osobliwie gniewał je stosunek Ercola z ich rodaczką, panią de Noyant, żoną dworzanina Renaty. O stosunku tym dużo nawet mówiono na dworze francuskim, a poseł ferraryjski w Paryżu, Terruffini, musiał z tego powodu dużo złośliwych nasłuchać się uwag. Raz panny dworskie królowej Eleonory tak się przed nim rozsierdziły na panią de Noyant, iż, pełne gniewu, zaczęły wymyślać, że gdyby ta zbrodniarka wpadła im w ręce, toby ją spaliły na wolnym ogniu, posiekały w kawałki i, nadomiar zemsty, oczy jej wyłupiły. Ercole miał kilkoro nieślubnych dzieci, a pomiędzy innemi jego synem był literat Lodovico Trotti. Sława księcia, jako niebezpiecznego uwodziciela, tak się ustaliła, że o mało iż jej raz życiem nie przypłacił. W r. 1546 skłonił on siostrę weneckiego patry-cjusza, Gian Paola Manfrone, aby wyszła zamąż za jakiegoś Ferraryjczyka niskiego stanu. Manfrone podejrzywał księcia, że małżeństwo to ułożył tylko w tym celu, aby było pokrywą niedozwolonego z nią stosunku, i chciał go z zemsty zamordować. Zamach się nie udał, książę kazał schwycić Monfrona i wtrącił go do więzienia, gdzie biedny Wenecjanin dostał pomieszania zmysłów.

Francuscy autorowie, podnosząc zalety Renaty, powiadają, że księżna bardzo była wyrozumiała na niewierność męża, że nawet jadała czasem obiad w towarzystwie tej pani Noyant, której dworskie panny tak nienawidziły. Zczasem jednak stosunki pomiędzy małżeństwem bardzo się zepsuły, zwłaszcza, że Ercole był nieraz szorstkim i przykrym dla księżny, do czego niemało się przyczyniały jej względy dla ludzi, podejrzywanych o herezję. Nie dziw więc, że serce Renaty gdzie indziej szukało pociechy. Zięć pani de Soubise, Pons, był wzorem grzecznego, ujmującego francuskiego dworzanina, bardzo przytem przystojny, nadawał ton elegancji w Ferra-rze. Przez sześć lat jego tam pobytu zawiązał się pomiędzy Renatą a nim stosunek, który nie przechodził wprawdzie granic przyjaźni, ale przecież nosił bardzo serdeczny charakter. Rzecz się długo ukrywała, i dopiero, «jak zwykle», dowiedział się Ercole o sentymencie swej żony z przejętych listów.

W roku 1539 przyznał wreszcie Paweł III rodowi Estów posiadanie Modeny i Reggio, do których to miast, jak widzieliśmy, Kurja rzymska rościła sobie pewne prawa, ale papież kazał sobie za to ustępstwo zapłacić bezwłocznie ośmdzie-siąt tysięcy dukatów, a następnie przesyłać Stolicy Apostolskiej roczny trybut siedmiu tysięcy dukatów, tudzież dostarczać dworowi papieskiemu dwadzieścia tysięcy worków soli z Comacchio. Gdy się stary kasjer Estów, Girolamo Giliololo w więzieniu, gdy jej śmierć nie oszczędziła rzymskim terory-stom tej «nieśmiertelnej» hańby.

Niewypowiedzianą klęską stało się dla społeczeństwa katolickiego, że reforma rzymskich stosunków odbyła się pod wpływem hiszpańskim, a nie ściśle włoskim. Naród hiszpański najgwałtowniejszy, najmniej tolerancki z romańskich ludów, wybił na wszystkich swoich działaniach piętno pewnej brutalności, która zamiast łagodzić, jątrzyła, zamiast goić, nowe zadawała rany. Gdyby nie duch hiszpańskiej bezwzględności, niejedna secesja byłaby oszczędzona papiestwu, a na-dewszystko wiara w miłosierdzie i humanizm rzymskiego Kościoła nie byłaby zachwianą w szerokich kołach ludzkości. Odnowienie jednak inkwizycji na hiszpańskich podstawach i ciągłe wpływy hiszpańskie, narzucane potęgą Karola V, tak steroryzowały szlachetnych włoskich mężów Kościoła, jak Contarini, Giberti, a osobliwie Giovanni Morone, który posiadał w wysokim stopniu zalety, potrzebne do kierowania uzdrowieniem Kościoła, że mężowie ci, pełni dobrej woli, musieli ustąpić z pola walki, lub poddać się kierunkom hiszpańskim, a skutkiem tego zabrakło całej akcji ducha pojednawczego; społeczeństwo katolickie rozdzieliło się na fanatyków i nieprzejednanych. Dla ludzi, myślących spokojnie, dla rozsądnych, zabrakło chwilowo miejsca.

VII

W dziesięcioletniem pożyciu z mężem miała Renata pięcioro dzieci, ale zczasem zaczął Ercole swoje «monstrum» zaniedbywać i zawiązywać coraz to nowe stosunki miłosne. Oczywiście, że Francuzki, będące w otoczeniu Renaty, bardzo pilnie donosiły do Paryża o niewiernościach księcia, a osobliwie gniewał je stosunek Ercola z ich rodaczką, panią de Noyant, żoną dworzanina Renaty. O stosunku tym dużo nawet mówiono na dworze francuskim, a poseł ferraryjski w Paryżu, Terruffini, musiał z tego powodu dużo złośliwych nasłuchać się uwag. Raz panny dworskie królowej Eleonory tak się przed nim rozsierdziły na panią de Noyant, iż, pełne gniewu, zaczęły wymyślać, że gdyby ta zbrodniarka wpadła im w ręce, toby ją spaliły na wolnym ogniu, posiekały w kawałki i, nadomiar zemsty, oczy jej wyłupiły. Ercole miał kilkoro nieślubnych dzieci, a pomiędzy innemi jego synem był literat Lodovico Trotti. Sława księcia, jako niebezpiecznego uwodziciela, tak się ustaliła, że o mało iż jej raz życiem nie przypłacił. W r. 1546 skłonił on siostrę weneckiego patry-cjusza, Gian Paola Manfrone, aby wyszła zamąż za jakiegoś Ferraryjczyka niskiego stanu. Manfrone podejrzywał księcia, że małżeństwo to ułożył tylko w tym celu, aby było pokrywą niedozwolonego z nią stosunku, i chciał go z zemsty zamordować. Zamach się nie udał, książę kazał schwycić Monfrona i wtrącił go do więzienia, gdzie biedny Wenecjanin dostał pomieszania zmysłów.

Francuscy autorowie, podnosząc zalety Renaty, powiadają, że księżna bardzo była wyrozumiała na niewierność męża, że nawet jadała czasem obiad w towarzystwie tej pani Noyant, której dworskie panny tak nienawidziły. Zczasem jednak stosunki pomiędzy małżeństwem bardzo się zepsuły, zwłaszcza, że Ercole był nieraz szorstkim i przykrym dla księżny, do czego niemało się przyczyniały jej względy dla ludzi, podejrzywanych o herezję. Nie dziw więc, że serce Renaty gdzie indziej szukało pociechy. Zięć pani de Soubise, Pons, był wzorem grzecznego, ujmującego francuskiego dworzanina, bardzo przytem przystojny, nadawał ton elegancji w Ferra-rze. Przez sześć lat jego tam pobytu zawiązał się pomiędzy Renatą a nim stosunek, który nie przechodził wprawdzie granic przyjaźni, ale przecież nosił bardzo serdeczny charakter. Rzecz się długo ukrywała, i dopiero, «jak zwykle», dowiedział się Ercole o sentymencie swej żony z przejętych listów.

W roku 1539 przyznał wreszcie Paweł III rodowi Estów posiadanie Modeny i Reggio, do których to miast, jak widzieliśmy, Kurja rzymska rościła sobie pewne prawa, ale papież kazał sobie za to ustępstwo zapłacić bezwłocznie ośmdzie-siąt tysięcy dukatów, a następnie przesyłać Stolicy Apostolskiej roczny trybut siedmiu tysięcy dukatów, tudzież dostarczać dworowi papieskiemu dwadzieścia tysięcy worków soli z Comacchio. Gdy się stary kasjer Estów, Girolamo Giliololo

o tych układach dowiedział, wpadł w taką rozpacz, że głośno wymyślał na Ercola, wykrzykiwał, że ojciec księcia raczej byłby Rzym zawojował i zdobył, aniżeli zapłacił tak olbrzymią sumę, i pieniędzy wydać nie chciał. Gdy go zaś Ercole zmusił do otworzenia kasy, stary ciężko ze zmartwienia zachorował. Ugoda ta, wiążąca Estów jeszcze silniej, niż dawniej, z Kurją rzymską, źle była widzianą we Francji, która, nic Estom nie pomagając, zawsze pragnęła mieć ich swymi sprzymierzeńcami. Ercole, nie chcąc więc zupełnie zrywać z Franciszkiem I, postanowił wysłać Ponsa do Paryża, aby króla trochę ułagodził. Franciszek I lubił Ponsa, więc jego wybór zdawał się Ercolowi odpowiednim. Rzeczywiście Pons się dobrze sprawił, ale w czasie jego nieobecności zawiązała się pomiędzy nim a Renatą korespondencja, która się Ercolowi wydawała za częstą. Renata pisywała swe listy w tajemnicy, nad ranem, kiedy jeszcze cały dwór spał, a przekupiwszy pocztmistrzów w pobliskich miastach, nie przypuszczała, aby jej korespondencja mogła się dostać w niepowołane ręce. Pisała codziennie, spowiadając się niemal ze swych czynności, ortografja listów była wprawdzie błędna, ale sposób pisania nadzwyczaj żywy, miły i zajmujący. Dwa z tych listów, które się zachowały w archiwum esteńskiem, tchną szczerem uczuciem. Renata zawsze nazywa Ponsa swem dzieckiem, «mon enfant», a niektóre ustępy pisze nawet szyframi. Opowiada między innemi, że ze swojemi damigellami jeździ prawie codziennie konno na spacery, że mąż chciał z nią raz jeść kolację, ale ona mu odmówiła tej przyjemności, pod pozorem, że już była spóźniona godzina, że raz z nudów odwiedziła Laurę Dianti, kochankę zmarłego księcia Alfonsa. W bardzo wdzięczny sposób maluje mu dziecinę, którą pani Pons właśnie powiła, synek ma usta zupełnie do ojca podobne i tak małe, że ziarno grochuby się w nie nie zmieściło, a oczy pełne słodkiego wyrazu, zupełnie, jak ojciec. Pocałowała je aż trzy razy. Renata zdaje także Ponsowi bardzo dokładnie sprawę o jego małym piesku, który w nieobecności swego pana jest jej największym przyjacielem, sypia w jej ramionach, a z zadrości pisać jej nawet nie pozwala. Pons może być o niego spokojnym. Renata pilnuje, aby go rano i wieczór wyczesano i wyłapano mu pchełki «de le faire étoiller et épuceter tous les soirs et matins». Jeżeli piesek był zazdrosny o Renatę, to księżna jeszcze więcej okazywała zazdrości o Ponsa. Zdawało się jej, i nie bez powodu, że jej damigella, Diana Ariosti, kocha się w nim, więc jeden z jej listów przejęła. List zajmujący i serdeczny, w którym piękna Włoszka przyznaje wprawdzie, że nie umie ortografji, ale i bez tej sztuki ludzi uczonych zdoła bardzo gorąco swe uczucia wyrazić i narzeka, że bez Ponsa niema w życiu wesela. List ten zaniepokoił wprawdzie Renatę, ale, jak się zdaje, niewier-nostki Ponsa nie zakłóciły jej stosunku do ulubionego dworzanina.

Gdy Ercole z przejętych listów dowiedział się o czułost-kach swej żony dla pięknego Francuza, przyjął tę wiadomość dość spokojnie, nie dał po sobie poznać, że śledzi Renatę, i starał się tylko pod rozmaitemi pozorami Ponsa w Paryżu zajmować i jego powrót do Ferrary zwlekać. Półtora roku więc trwało oddalenie Ponsa, a gdy sentymentalny dworzanin wrócił wreszcie w połowie roku 1540 do Ferarry, nie zastał już tam Renaty. Przezorny Ercole wysłał ją na małe wygnanie do Consandolo, do zamku Estów, leżącego w nie-zdrowem położeniu, nad gnuśnemi wodami Comacchio, gdzie, oprócz ptaków w ogrodzie i węgorzy w morzu, żadnego innego nie miała towarzystwa. O potrzebach jej duszy o tyle Ercole nie zapomniał, że dodał jej za kapelana bardzo zręcznego księdza, Franciszka Richardot, dworaka o ujmujących pozorach, który wprawdzie dawniej we Francji był zwolennikiem Kalwina, ale obecnie do najzagorzalszych liczył się katolików. Richardot miał widocznie polecenie od księcia, aby nawrócił Renatę na rzetelną katolicką wiarę, ale widząc, że serce Renaty więcej lgnie ku Genewie, aniżeli ku Rzymowi, nie chciał się jej narażać, i zamiast w katolickiej wierze, utwierdzał ją w naukach Kalwina, radząc tylko, aby ze względu na księcia i na jego stanowisko wobec Kurji rzymskiej, zachowywała obrzędy i pozory religji katolickiej. Namawiał ją, aby chodziła na mszę i przyjmowała komu-nję, ale nie wierzyła w skuteczność kapłańskiego rozgrzeszenia. Kalwin znał widocznie dobrze Richardota, gdyż powiedział raz o nim, że jego słowa tyle są warte, co skrzeczenie sroki. Dwuznaczne rady kapłana nie zaspokajały jednak sumienia Renaty, odniosła się więc za pośrednictwem pani de Pons z końcem roku 1541 do Kalwina, który jej napisał bardzo długi list, przestrzegający przed Richardotem, zachęcał do wytrwałości i odwagi, gdyż ludzie bojaźliwi podobni są do umysłowych kalek. Genewski mistrz przysłał jej także swoją rozprawę, «De la Cène de notre Seigneur», streszczającą jego nauki. Pismo Kalwina wielkie wywarło wrażenie na Renatę, od tego czasu przestała chodzić do kościoła i spowiadać się.

W czasie, kiedy Renata najzupełniej była przejętą naukami Kalwina, przybył 22 kwietnia 1543 r. papież Paweł III do Ferrary. Wyjechał on z Rzymu na spotkanie się z Karolem V, który właśnie wylądował w Genui. Chciał uzyskać u cesarza nadanie księstwa medjolańskiego swemu synowi, Pier Luigiemu, albo swemu wnukowi, Oktawowi. Starania te nie odniosły pożądanego skutku, ale, będąc już w Rolonji, przyjął papież zaproszenie Ercola do Ferrary tem chętniej, że dwojaki miał cel, aby tam pojechać: po pierwsze, chciał u Ercola zaciągnąć pożyczkę w sumie pięćdziesięciu tysięcy skudów, a powtóre, rad był zobaczyć córki Renaty, z których jedną przeznaczył już w myśli dla swego wnuka, Orazia Farnese.

Na przyjęcie papieża Renata zjechała do Ferrary, udała się do Pawła III w pysznej lektyce, w towarzystwie siedm-dziesięciu panien ze znakomitych ferraryjskich rodzin, ubranych w czarne suknie ze srebrnemi haftami, na koniach, mających także czarno-srebrne rzędy. Kalwinka, heretyczka ucałowała pantofel papieski, a Paweł III obdarzył ją kosztownym diamentem i kwiatem lilji, zrobionym z diamentów wartości tysiąca pięciuset talarów. Ażeby dogodzić jej życzeniom, pozwolił nadto papież, aby zakonnica Suranna opuściła klasztor augustjanek, zamieszkała w pałacu księżnej i uczyła jej córki haftować. Na każdym kroku okazywał jej papież swą łaskę, tak dalece, że chcąc ją uwolnić od prześladowań inkwizycji w Ferrarze, wydał breve, którem poddawał ją pod bezpośrednią protekcję samego papieża i wielkich inkwizy-

torów Sant’ Officio. Renata otrzymała więc zupełnie wyjątkowe stanowisko wobec inkwizycji. Jako powód łaski papieskiej podawało breve szczególną pobożność Renaty i udowodnioną szczerość jej wiary, wskutek której księżna zasługiwała, aby żyła w spokoju i nie była wystawiona na niepotrzebną kontrolę władz inkwizytorskich. Ani więc inkwizytorzy w Ferrarze i w Rolonji, ani biskupi, ani legaci papiescy nie mogli pod karą klątwy papieskiej wdawać się w jej religijne sprawy. Rreve to wydanem zostało na prośbę ambasadora francuskiego w Rzymie, bez wiedzy Ercola, było przeciw niemu skierowane, ponieważ nie okazywał dość względów w swem postępowaniu wobec córki króla Francji. Głównym jednak powodem łask papieskich była chęć ujęcia sobie Renaty, aby nie odmówiła ręki swej córki, Anny, Horacemu Farnese, któremu to związkowi Ercole był przeciwny. Książę wiedział, że pokrewieństwo z papieżami nie zawsze przynosi dość korzyści za życia papieża, z którym się wchodzi w stosunek pokrewieństwa, a po jego śmierci zawsze się staje szkodliwem. Co więcej, Orazio był papieskim bastardem, a więc niedość znakomitym pretendentem do ręki córki domu Estów. Gdy więc Paweł III chciał stanowczej odpowiedzi co do owego związku Anny d’Este z jego wnukiem, Ercole zaczął pod różnemi pozorami zwlekać ostateczną decyzję i zawsze umiał jakąś nową przeszkodę wymyślić, dopóki papież nie umarł.

Czy Renata, okazując swą uległość papieżowi i starając się o powyższe breve, chciała podejść Stolicę Apostolską i czy wogóle postępowała niehonorowo, nieuczciwie, nie sądzimy. Wszystkie ówczesne panie, jak Renata, jak przez jakiś czas Colonna, jak królowa Nawarry, podpisywały się «bardzo posłusznemi córkami» Stolicy Apostolskiej, ale mimo to starały się wszelkiemi sposobami wprowadzić reformy «dla dobra religji i Kościoła». Granice pomiędzy tern, co Kościół pozwala, a herezją, były jeszcze bardzo niewyraźne.

Po życzliwości, jaką papież księżnie okazywał, nie było właściwie powodu trzymać Renaty niejako na rekolekcjach w Consandolo, wszak sama Stolica Apostolska uwolniła ją od wszelkich podejrzeń o herezję. Wypadało więc, aby księżna

zamieszkała znowu w Ferrarze, a w tym celu trzeba było usunąć Ponsa. Do tego dzieła zabrał się też Ercole bardzo energicznie. Cierpiał on go dotąd ze względu na Franciszka I, ale nareszcie i pyszałkowatości, i intryg francuskiego szpiega było mu za wiele, prosił więc Renatę, aby go ze swego dworu oddaliła, tern bardziej, źe Francuz rozsiewał o księżnie rozmaite plotki. Renata odmówiła wprawdzie temu żądaniu, ale państwo Pons, nie czując się już dość bezpiecznymi w Ferrarze, cichaczem uciekli do Wenecji. Franciszek I robił wprawdzie przedstawienia księciu, że zasługi Ponsa źle wynagradza, ale Ercole, zamiast odpowiedzi na królewskie listy, kazał zagrabić sprzęty i ubrania Ponsów, pod pozorem, że żydzi, wierzyciele znienawidzonych Francuzów, roszczą sobie prawo do nich. Pani Pons umarła wkrótce po wyjeź-dzie z Włoch, Pons ożenił się po raz drugi z Marją de Mon-chenu, szczerą katoliczką, i pod jej wpływem został aż zanadto wiernym synem Kościoła, gdyż jako francuski gubernator w Saintonge najokrutniej prześladował protestantów.

Po wyjeździe pani Pons potrzebowała Renata towarzyszki, więc się udała do królowej Nawarry, aby jej przysłała jaką zastępczynię. Królowa wybrała panią de La Roche, którą, jak mówi Brantóme, bardzo było czuć Lutrem. Pomimo, że tej pani dano przy wyjeździe z domu przestrogę, aby w Ferrarze nie miała ani ust, ani oczu, ani uszu, La Roche wdała się niebawem w intrygi i całemu dworowi stała się wstrętną tak, że Ercole musiał ją odesłać do Francji po sześciomiesięcznym pobycie we Włoszech. Po tym zawodzie nie szukała już Renata daleko damy honorowej, ale wybrała sobie na miejsce pani de la Roche Olimpję Moratę, która już od kilku lat należała do jej dworu. Olimpja była córką humanisty ferraryjskiego, Pellegrina Morata, który, zwyczajem ówczesnych profesorów, przybrał sobie jeszcze łacińskie imię Fulvio. Przez jakiś czas, jeszcze za Alfonsa I, był on nauczycielem młodszych jego synów, Hipolita i Alfonsa, musiał jednak emigrować z powodu, że się skłaniał ku naukom Lutra. W r. 1534 pozwolił mu Ercole powrócić, ale Morato bynajmniej się nie zaparł swoich reformatorskich idei, owszem, w domu jego w Ferrarze gromadzili się wszyscy nieprzyjaciele papiestwa. Do głównych przyjaciół Morata należał Cu-rion, także literat-humanista, heretyk, człowiek bardzo zdolny i wyjątkowo miłego obejścia. Był on dobrze widzianym na dworze Renaty, i jemu zawdzięczała Olimp ja, dziewczyna niepospolitego wykształcenia, że ją przyjęto na dwór księżnej. Mając lat piętnaście, pisała już Olimpja wybornie po włosku, mówiła po łacinie i po grecku, tłumaczyła Homera i Wir-giljusza, układała wiersze, a przedewszystkiem zyskiwała sobie wszystkich swą dobrocią i skromnością. Początkowo powołała ją Renata jako towarzyszkę swej najstarszej córki, Anny, a później oddała jej kierownictwo nauk dwóch młodszych córek, Lukrecji i Leonory. Księżniczki uczyły się klasycznych języków, od czasu do czasu musiały bronić, wobec ścisłego koła uczonych, tez filozoficznych, a Olimpja dawała im do czytania Retorykę Arystotelesa, dzieła Ptolomeu-sza, Cycerona, Owidjusza, a z nowszych autorów pisma Erazma Rotterdamskiego i sprowadziła dla nich z Wenecji sfery Prociusa i globus «un mappomondo». Olimpji pomagał w kształceniu księżniczek humanista Sinapius, a później Franciszek Porto, mnich, który się bardzo skłaniał do reformy.

W czasie swej dworskiej służby wyszła Olimpja zamąż za niemieckiego uczonego Grunthlera, ale mimo to pozostała dalej u dworu i zajmowała się kształceniem księżniczek. Nigdy wszakże nie zaniedbywała własnych studjów, czytywała starożytnych filozofów, a po dłuższem rozmyślaniu doszła do zupełnego sceptycyzmu. W słynnem swem późniejszem dziele, w «Dialogach», spowiada się, że zczasem opanowała ją zupełnie niewiara, że przekonaną była, iż światem rządzi przypadek, i że nie wierzyła w Boga. Czytanie biblji wróciło jej wprawdzie wiarę, ale jeszcze bardziej oddaliło od Kościoła rzymskiego. W początkach roku 1548 ojciec Olimpji ciężko zachorował, stroskana córka musiała dwór opuścić i wróciła dopiero za kilka miesięcy, w chwili, kiedy księżniczka Anna wychodziła zamąż za księcia d’Aumale ¹). Zaledwie jednak na nowo zaczęła uczyć Lukrecję i Leonorę,

została niespodziewanie wydaloną z dworskie] służby, a nikt nie mógł się nawet domyślić powodów te] raptowne] niełaski. Renata, zazwycza] bardzo miłosierna, nie pozwoliła nawet biedne] kobiecie zabrać rzeczy, które Olimp]a przywiozła ze sobą do zamku, i dopiero po wielkich prośbach i za wstawieniem się Lawinji della Rovere kazała jej wydać jedną starą suknię. Ta twardość serca dziwne rzuca światło na charakter Renaty, bo, jak się z tego faktu okazuje, była ona nietylko upartą, ale i bardzo zawziętą. Niektórzy domyślają się, że powodem gniewu Renaty było to, że Olimpja bardziej się skłaniała do nauk Lutra, aniżeli Kalwina, dzisiaj jednak w tej mierze nic pewnego powiedzieć nie można. Oczywiście, że położenie Olimpji w Ferrarze stało się niemożliwem, musiała więc stamtąd wyjechać z powodu nieprzyjemności, jakich doznawała, jako wyrzucona z dworu. Odjechała z mężem do jego rodzinnego miasta, do Schwein-furtu w Niemczech, gdzie ją tragiczne czekały losy. Zaledwie tam przybyła, rozpoczęli biskupi z Wurtzburga i z Bam-bergu oblegać miasto, w którem się zamknął Albert Brandenburski. Biskupie wojska zdobyły miasto, zrabowały je do szczętu, Olimpja straciła całe swoje mienie i w bieliźnie tylko, uciekłszy z domu za mury miasta, musiała się z mężem błąkać po polach śniegiem pokrytych, dopóki się nie dostała do miasteczka Hameln, oddalonego o trzy mile od Schweinfurtu. W liście do Curiona donosiła, że weszła tam boso, z rozwia-nemi włosami, w podartym płaszczu, którego je] jakaś kobieta po drodze pożyczyła. Wskutek przeziębienia zapadła na zdrowiu i wkrótce, 7 listopada 1555, w Heidelbergu umarła.

ryjskiego w Paryżu z dnia 11 marca 1546, zwróciła na nią królowa polska Bona uwagę i radaby była ożenić z nią swego syna Zygmunta. Gdy się jednak Henryk II o tern dowiedział, sprzeciwiał się całą siłą projektowanemu małżeństwu, utrzymując, że wnuczka króla Francji nie może wyjść zamąż za jakiegoś dalekiego panującego «plus barbare encore que les Allemands». Henrykowi II nie chodziło jednak o ujmę, jakaby rzekomo spływała na dom francuski ze związku Anny d'Este z «barbarzyńskim» królewiczem, ale chciał on wydać ją zamąż za jednego z książąt francuskich, aby jeszcze bardziej zacieśnić węzły, które łączyły Ferrarę z Paryżem.

Vili

Tymczasem idee reformatorskie coraz to bardziej szerzyły się w północnych Włoszech, a głównemi ogniskami nowego ruchu stały się Ferrara, Modena i Mirandola. Ruch ten wychodził z Północy, z Niemiec i Francji, i różnił się już bardzo od reformatorskich dążności teatynów, od ideałów neapolitańskich kobiet, od kapucyńskich dążności. Z Niemiec zaczęły napływać najprzód książki, później, około roku 1520, przyjeżdżali ludzie. Zakonnicy, których Rzym wysyłał na Północ, aby działali przeciw reformie, wracali najczęściej do Włoch przejęci doktrynami Lutra. W Ferrarze spotykali się zwolennicy niemieckiego mnicha ze zwolennikami Kalwina, a podczas gdy pierwsi podnosili sztandar rewolucyjny przeciw papieżowi, nie chcąc zresztą naruszać istniejących politycznych stosunków, drudzy demokratyzowali reformę, podżegali lud przeciwko książętom. Mimo to kalwiniści nie umieli poruszyć szerszych kół ludności, ich doktryny bowiem były zimne, pedantyczne, nie przemawiające do imaginacji. We Włoszech miały też nauki Lutra więcej powodzenia, gdyż głównie były skierowane tylko przeciw nadużyciom Kościoła, ale nie naruszały podstaw społeczeństwa. Książęta bowiem włoscy byli zanadto związani materjalnemi interesami z Rzymem, aby sobie życzyć obalenia papiestwa, a lud słuchał wprawdzie z przyjemnością obelg, wymierzanych przeciw zakonnikom i biskupom, ale na myśl mu nie przychodziło walczyć przeciw papieżowi.

Ruch reformatorski ograniczył się więc tak w Ferrarze, jak i w innych miastach Włoch północnych do klas, zwanych dzisiaj «inteligencją», do profesorów, literatów, zakonników, którzy się stali niewiernymi swoim przepisom, i do wykształconych kobiet.

Renata była otoczona «heretykami». Jej lekarz nadworny, Jan Sinapius, profesor uniwersytetu, Celio Curione, obydwaj przyjaciele Olimpji Moraty, tudzież Chiljan Sinapius, który się ożenił z damigella księżnej, Franciszką Bucyronią, wszyscy byli gorącymi zwolennikami reformy. Do najciekawszych osobistości należał Celio, uczeń Melanchtona. Był on dwudziestym trzecim synem Giacoma di Chieri i Carlotty Montrolier, damy dworu księżniczki Bianki di Savoia. Bardzo wykształcony, wymowny, miły w obejściu, wcześnie się dostał w Turynie do więzienia, ponieważ w kościele, w chwili, kiedy jakiś dominikanin niestworzone rzeczy wymyślał na Lutra, zawołał «kłamiesz». Niedługo wszakże był zamknięty, gdyż z wielką zręcznością uciekł z więzienia, poczem przechodził najrozmaitsze koleje, a zapoznawszy się w Wenecji z Pelle-grinem Moratem, pojechał z nim do Ferrary, gdzie wkrótce stał się ulubieńcem Renaty. Nie mógł tam jednak długo bawić, ścigany bowiem przez Sanf Officio, musiał się schronić do Szwajcarji, pod skrzydła Bullingera, jednego z przywódców reformatorskich w Zurychu. Renata jednak utrzymywała z nim ciągłe listowne stosunki, a nawet przesyłała na jego ręce wsparcia dla prześladowanych kalwinistów.

Pod wpływem tych osobistości, stojących blisko Renaty, był nawet lekarz samego Ercola, Angelo Manzollini, autor jakiegoś poematu satyrycznego przeciw papieżowi, nadto Lilio Giraldi, kronikarz, pochlebca domu Estów, a przedewszyst-kiem Marcantonio Flaminio, człowiek wielkich zdolności, który wszakże zmieniał swe religijne zapatrywania i raz był kalwinistą, raz zagorzałym katolickiem. Na dworze księżnej przebywał zresztą zawsze jeszcze ów Francuz poeta, Leon Ja-met, który pomimo, że umiał sobie pozyskać łaski Ercoła, był z przekonania reformatorem. Kilka wreszcie wybitnych kobiet, jak Lawinja della Rovere, wnuczka Juljusza II, jak hrabina Julja Rangone di Bentivoglio, gorąco popierały cały ten ruch kalwiński. Prześladowany w Niemczech reformator, Alciat, schronił się do Rolonji, a następnie do Ferrary, skąd pisał 7 lipca 1540, że «w tern niebie ferraryjskiem» zastał nadzwyczaj wykształcone towarzystwo, że tam nie prześladują nowatorów, i że mu w Ferrarze daleko lepiej, aniżeli w Bolonji.

W porównaniu z Modeną była Ferrara jeszcze spokoj-nem ogniskiem reformatorów. W Modenie niejaki Paolo Ricci zupełnie otwarcie miewał heretyckie kazania i doszedł do wielkiego wpływu. Mała Mirandola, siedziba Piców, stała się także przytułkiem zwolenników Lutra i Kalwina, gdyż hr. Ga-botto bardzo ich popierał, a Renata posyłała mu tych Francuzów hugonotów, którym w Ferrarze groziło niebezpieczeństwo. Tym ruchem zaniepokojono się wreszcie w Rzymie, a osobliwie postępowanie profesorów uniwersytetu ferraryj-skiego wywołało wielkie zgorszenie. Przysłano też inkwizytorowi tamtejszemu formularz «oświadczenia», które winni byli podpisać profesorowie podejrzani o sprzyjanie reformie. W tym dokumencie wyrzekali się oni wprawdzie wszelkiej herezji, ale czcza formalność na nic się nie przydała, rozprawy religijne i agitacje heretyckie trwały dalej, a osobliwie w licznych «akademjach» rozbierano najdrażliwsze kwe-stje religijne.

Paweł III wezwał wreszcie Ercola, aby z całą energją wystąpił przeciw temu zgorszeniu, ale książę, zapewne ze względu na Renatę, odpowiedział, że zarzuty Stolicy Apostolskiej są zanadto ogólnikowe, że przysłane mu pismo nie przytacza żadnych faktów, któreby mu mogły posłużyć za podstawę do jakiegokolwiek ściślejszego dochodzenia, że zatem prosi o wymienienie osób, przeciw którym mógłby wdrożyć dochodzenie. Wskutek tego zasięgnął papież bliższych szczegółów od inkwizytora w Ferrarze, a po niejakimś czasie uwiadomił księcia, że sama Renata jest obwinioną o utrzymywanie na swym dworze dwóch heretyków, a mianowicie florentyńskiego literata, Rrucciolego, i greckiego mnicha, Franciszka Porto. Bruccioli był tłumaczem bardzo rozpowszechnionego wydania biblji, którą spalono publicznie w Wenecji jako heretycką, pomimo, że była poświęconą Franciszkowi I i Renacie. Samego tłumacza zaś skazano na grzywnę pięćdziesięciu skudów. Gdy się Bruccioli przed sędzią tłumaczył, że tak wysokiej grzywny nie będzie mógł zapłacić, gdyż nie posiada ani grosza, sędzia zauważył, że oskarżony potrafi znaleźć pieniądze, jeżeli tylko zechce. «W takim razie», odpowiedział Bruccioli, «zróbcie tak, abym znalazł sto skudów, to mi zostanie pięćdziesiąt skudów, których bardzo potrzebuję». Sędzia miał zresztą słuszność, gdyż ową grzywnę cichaczem zapłaciła Renata.

Francesco Porto był Grekiem z Krety, przez dłuższy czas nauczycielem młodych księżniczek, a pomimo, iż się bardzo

19

ukrywał ze swemi religijnemi przekonaniami, nie ulegało wątpliwości, że sprzyjał reformie.

Ten sam więc papież, który niedawno bronił Renatę przed nagabywaniami inkwizytora, pisał teraz bardzo energiczne listy do księcia, żądające, aby skłonił swą małżonkę do zmienienia postępowania wobec heretyków. Ale książę, który wówczas w lepszych był stosunkach z Renatą, tłumaczył Kurji rzymskiej, że gwałtowne działanie żadnego nie wywrze wrażenia i tylko księżnę rozjątrzy, że zmianę w jej postępowaniu potrzeba pozostawić czasowi i rozumnej perswazji. Papież może mieć do niego zupełne zaufanie, jako do człowieka, który dużo w życiu poświęcił dla dobra Stolicy Apostolskiej, że i w tym wypadku postąpi, jak interes Kościoła będzie wymagał. Ercole miał słuszność, gdy bowiem papież skłonił ambasadora francuskiego w Rzymie, pana Gye, aby pojechał do Ferarry i imieniem Kurji rzymskiej poczynił Renacie przedstawienia, księżna jak najgorzej przyjęła owego posła i oświadczyła, że cnotliwe życie, jakie prowadzi, jest dostateczną obroną przeciw wszystkim, którzyby ją poniżyć chcieli.

Jezuici w Ferrarze byli jednak niezadowoleni z postępowania Renaty i posyłali ciągle do Rzymu niepokojące sprawozdania, donosili, że księżna nie chodzi do kościoła, że się nigdy nie spowiada, że nietylko sama nie pości, ale i swoim dworzanom pościć nie pozwala. Ercole zapewne żałował, że sprowadził jezuitów do Ferrary i że ich wspierał na każdym kroku, gdyż teraz był zmuszony łagodzić ich zanadto energiczne postępowanie. Wystarał się też w Rzymie, aby zamianowano inkwizytorem w Ferrarze fra Girolama Pepina z Lodi, człowieka, który w duchu sprzyjał reformatorom i był skłonnym do spokojnego, pojednawczego działania. Stosunki mimo to się zaostrzyły, głównie z powodu sprawy heretyka Fannia, którego z polecenia inkwizycji uwięziono w Ragnacavallo na ferraryjskiej ziemi i przyprowadzono do Ferrary. Fannio Fan-nino był rodem z Faenzy, w młodym jeszcze wieku stał się przeciwnikiem Kościoła rzymskiego, publicznie głosił reformatorskie nauki i wskutek tego został po raz pierwszy uwięziony. Zrozpaczona uboga rodzina wystarała się o jego uwol-nienie i wymogła na nim, aby, stosownie do woli inkwizytora, wyparł się publicznie swoich zasad. Fannino to uczynił, ale później tak się wstydził słabości swego charakteru, że bez względu już na wielkie niebezpieczeństwo, na jakie się narażał, rozpoczął na nowo agitację przeciw Kościołowi i w Romanji pozyskał sobie wielu zwolenników. Był to człowiek wielkiego talentu i nadzwyczaj wymowny, inkwizycja uważała go zatem za jednego z najszkodliwszych nowatorów i kazała go spalić na stosie. Ercole miał ten wyrok w Fer-rarze wykonać, ale Renata wszelkich starań dołożyła, aby w imię miłości chrześcijańskiej uwolnić tego biedaka, którego rodzina w największą popadła nędzę. Na prośby księżnej Ercole ściągał jakiś czas wykonanie strasznego wyroku, ale musiał wreszcie ustąpić przed bardzo stanowczem naleganiem inkwizycji. Renata bawiła wówczas w jednym z zamków swych poza Ferrara, gdy się wszakże dowiedziała, że wyrok na Fanniu ma być spełniony, przyjechała do miasta i ponownie błagała księcia o wstrzymanie egzekucji. Ercole był jednak bezwładnym wobec nakazu inkwizycji, zmienił tylko wyrok trybunału o tyle, że kazał Fannia w więzieniu udusić i ciało wrzucić do Padu. Gdy skazańcowi chciano przed wykonaniem wyroku dać krzyż do ręki, odpowiedział spokojnie, że nosząc żywego Chrystusa w sercu, nie wiedziałby, co począć z Chrystusem z drzewa.

Niespełna w rok później, 23 maja 1551, powieszono na oknie książęcego pałacu Dominika Giorgio, księdza z Sycylji, podejrzanego o herezję. Równocześnie skazała inkwizycja Ludwika Domenichi we Florencji na dziesięć lat więzienia, ponieważ przetłumaczył na włoski język książkę Kalwina «Nicomediana». Kalwin udał się wtedy do Renaty, aby się za Domenichim wstawiła do Cosima Medyceusza, co też księżna zaraz uczyniła, kładąc w liście nacisk na to, że pisze na prośbę człowieka, któregoby bardzo rada zadowolnić.

Mimo więc donosów inkwizytorskich i listów z Rzymu, Renata, gdzie mogła, ujmowała się za zwolennikami reformy, a nadto bezustannie wspierała ich pieniężnemi datkami.

Ciągłe spory pomiędzy Ercolem a Renatą z powodów religijnych i coraz bardziej wskutek tego zamierające życie

19*

na ferraryjskim dworze działało przygnębiająco na Don Alfonsa, najstarszego syna księstwa, młodzieńca pełnego ener-gji, pragnącego czynów i sławy. Nie mógł on cierpieć do tego stopnia gnuśnego życia, że raczej gotów był walczyć pod rozkazami sułtana, aniżeli dalej siedzieć bezczynnie w Ferrarze. Młody książę pragnął udać się do Francji, gdzieby miał szersze pole do odznaczenia się w wojsku, ale ojciec nie dał sobie nawet wspomnieć o tym zamiarze, gdyż Alfonso, służąc we Francji, musiałby walczyć przeciw cesarzowi, coby Er-cola, jako sprzymierzeńca cesarskiego, w najtrudniejsze wprowadziło położenie. Don Alfonso postanowił więc, mimo woli ojca, zamiar swój do skutku doprowadzić, a zabrawszy ze sobą piętnastu ludzi zaufanych, pomiędzy którymi byli płatnerz i golarz, uciekł z domu w maju roku 1552 pod pozorem, że się wybiera na polowanie. Książę wysłał za nim pogoń, ale Alfonso był już daleko ze swoją drużyną, i książęcy ludzie wrócili z niczem do Ferrary. W gniewie musiał się Ercole zadowolić tern, że kazał in effigie powiesić za nogi przyjaciela swego syna, Giovanniego Lavezzuole, który Alfonsowi głównie pomógł do wydobycia się z Ferrary, ale był bezsilnym wobec młodzieńca, mogącego liczyć na najlepsze przyjęcie we Francji. Tasso miał na myśli tę ucieczkę, pisząc w swej «Jerozolimie Wyzwolonej» o «fudze» młodego Rinalda:

Nobilissima fuga, e che rimiti

Ben degna alcun magnanimo nipote.

Henryk II przyjął młodzieńca z oznakami wielkiej życzliwości i oddał mu zaraz dowództwo małego oddziału rycerstwa, ale mimo to nie mógł się Ercole uspokoić i rozpoczął dyplomatyczne rokowanie z dworem francuskim, aby syna skłoniono do powrotu; pocieszał się jednak, że Alfonso wróci, gdy mu zabraknie pieniędzy. Tymczasem jednak brał Alfons, ku wielkiemu zmartwieniu ojca, udział w wojnie Francji przeciw cesarstwu i odznaczył się niezrównaną walecznością. Podczas oblężenia jakiejś twierdzy podszedł Alfonso z kilkoma dzielnymi towarzyszami na otwarty pagórek, gdzie go mogły dosięgnąć nieprzyjacielskie pociski, położył się na tra-

wie i opowiadał przyjaciołom jakieś miłosne historje. Widocznie cesarska artylerja nie umiała jeszcze dobrze strzelać, skoro się owym zuchom udało wyjść zdrowo z tej niebezpiecz-nej pogadanki.

Stary Ercole był człowiekiem praktycznym, przewidywania jego, że syn wróci, gdy mu pieniędzy zabraknie, spełniły się prędzej, aniżeli przypuszczał. Młody książę przybył w jesieni 1554 roku do Ferrary, nie mając już nigdzie kredytu, zdał się na łaskę ojca, ale z towarzyszami swej ucieczki postąpił szlachetnie, gdyż wymógł dla nich u księcia zupełne przebaczenie.

Powrót najstarszego syna bynajmniej nie polepszył stosunków pomiędzy rodzicami, a Renata coraz to otwarciej przyznawała się do nauk Kalwina. Gdy jeden z jej najulubień-szych i najbardziej przywiązanych służących, Hipolit Putti, umierał, a książę kazał do niego przywołać kapłana z ostatnim sakramentem, Renata stanowczo oparła się temu i wywołała bardzo gorszące zajście. Obawy księcia co do postępowania księżnej jeszcze bardziej się wzmogły, gdy zauważył, że Renata chce wychować obydwie córki w kalwińskiej wierze, a gdy jej z tego powodu robił wyrzuty i groził, że jej córki odbierze, wybuchła płaczem i odpowiedziała, że nie jest w stanie wszczepiać w dzieci zasady, które uważa za fałszywe. Kiedy innym razem posłał kapelana, aby odprawił mszę w jej komnatach, Renata «wypędziła księdza, jak djabła». Ze swoich przekonań bynajmniej już nie robiła tajemnicy, ale w rozmowach z ludźmi, którzy u niej bywali, powtarzała niejednokrotnie, że religja katolicka jest bałwochwalczą, i że w jej przykazania nie wierzy. Równocześnie coraz więcej wydawała pieniędzy na wspieranie hugenotów, do Kalwina ciągle pisywała, a nawet prosiła go, aby jej polecił dla córek dwie nauczycielki, «wychowane w bojaźni i miłości Boga, czyste w życiu i słowach, mogące być dobrym przykładem i lubiące spokój». Swój ideał nauczycielski tak szczegółowo opisywała Kalwinowi, że nawet o stroju tych pań, które jej ze Szwaj-carji przysłać miano, nie przepomniała. Nie będą one potrzebowały, pisała, dużo wydawać na suknie, wystarczy zupełnie, aby nosiły ubranie z wełnianej, czarnej materji, podobne do wdowiego stroju «avec le chaperon d’oreilles». List ten, posłany do Kalwina tajemną pocztą, musiał Ercole przejąć, i kazał z niego zrobić odpis, gdyż kop ja znajduje się w esteń-skiem archiwum. Renata popełniła nieostrożność, powierzając swą korespondencję kupcowi, żydowi z Ferrary, który ją dalej przesyłał do Genewy. Kupiec ten bowiem tylko niektóre listy doręczał adresatom, aby nie utracić zaufania swej klientki, resztę zaś oddawał Ercolowi, który kazał sporządzać z nich odpisy, aby w razie potrzeby mieć w ręku broń przeciwko żonie.

Jezuici, a przedewszystkiem sam Loyola, nie był zadowolony ze stosunków ferraryjskich, potrzebując zaś O. Jaya gdzie indziej, a mianowicie w Niemczech, przysłał do Ferrary najprzód O. Broéta, następnie Lepelletiera, co Ercolowi bardzo było nie na rękę, gdy do Jaya wielkie miał zaufanie. Lepelletier nie zasypiał także sprawy i napierał na księcia, aby najsurowszemi środkami działał przeciwko heretykom. Z jego też porady wydał Ercole rozporządzenie, wydalające z państwa wszystkich podejrzanych o herezję, pomiędzy którymi było także kilku służących Renaty. To wszystko nie zaspakajało Loyoli, nie mógł on tego zrozumieć, aby Lepelletier, wraz z kilkoma towarzyszami, nie zdołał pozyskać na Renatę pożądanego wpływu. Napisał więc z tego powodu do Lepelletiera dość gwałtowny list, a od ferraryjskich jezuitów zażądał, aby w zapieczętowanych listach wyrazili mu swoje zdanie o postępowaniu swego przełożonego. Lepelletier tłumaczył się dziwnym uporem Renaty i kobiet ją otaczających, skarżył się, że te czarownice zawarły formalne przymierze z djabłami, że to oczywiste fornicatio cum Daemonibus i dopiero w roku 1553 zdołał jedną z dam dworu, i to z pomocą jej męża, nawrócić. Renaty jednak przekonać nie mógł.

Owszem, księżna coraz bardziej rozżalona, że jej wydalają ulubionych dworzan, opuściła Ferrare i wyjechała do Consandolo, gdzie nie ulegała ciągłej kontroli, mogła żyć swobodniej i łatwiej pisywać do Kalwina. Ale książę i tam rozciągnął nad nią swoją opiekę, a wiadomości, które stamtąd otrzymywał, były bardzo niepokojące, gdyż Renata nie ograniczała się już do wpływania w duchu herezji na swych dworzan, ale, co gorsza, zaczęła szerzyć reformę pomiędzy ludnością pobliskiego miasteczka Argenty.

Cierpliwość Ercola przebrała się wkońcu. W obszernym liście donosi więc Henrykowi II, że Renata, w dziwnym swym uporze, grzeszy przeciw Bogu i okrywa infamją dom Estów, że jej w żaden sposób nie można wybić z głowy «heretyckich fantazyj» i że nawet w Boże Narodzenie nie chciała iść do kościoła. Książę porównywa swoje cierpienia z tego powodu do cierpień Joba i prosi króla, aby wysłał do Renaty wykształconego kapłana, pełnego energji, któryby ją przekonał o szkodliwości nowatorskich zasad i nawrócił na drogę prawdy. W odpowiedzi na to Henryk wystosował bardzo stanowcze pismo do Renaty, w którem oświadczał, że jeżeli dalej brnąć będzie w herezji, to nie może więcej liczyć na jego opiekę, i posłał jej najzawziętszego z francuskich inkwizytorów, Mateusza Ory, który od lat dwudziestu był biczem na reformatorów. Ory miał pełnomocnictwo od króla, aby postępował z księżną z bezwzględną surowością, a gdyby «nie zdołał sprowadzić jej do trzody Jezusa Chrystusa», był upoważniony zagrozić jej konfiskatą dóbr, które posiadała we Francji, usunięciem córek z pod jej opieki i oddaleniem francuskiej służby. Gdy się książę de Guise dowiedział o tern su-rowem zarządzeniu królewskiem, wysłał do Renaty swego zaufanego, aby pokrzyżować działanie Orego. Wybrał do tej misji poetę Jameta, który za czasów, kiedy był sekretarzem Ercola, niczem się księciu nie naraził, nie miał opinji heretyka, a przecież w duchu szczerze wyznawał nauki Kalwina. Jamet wstąpił po drodze do Genewy, do mistrza, aby jeszcze od niego zasięgnąć rady co do postępowania z Renatą.

Tymczasem Ory, z pomocą jezuity Jaya, wszelkich sił dokładał, aby zmienić przekonania Renaty, ale i Kalwin nie zasypiał sprawy, nie bardzo zaś ufając zręczności Jameta, wysłał czem prędzej do Ferrary najdzielniejszego człowieka, jakiego miał w swoich szeregach, Franciszka de Morel, zwanego także de Colaonges. Poseł Kalwina przybył do Ferrary pod przybranem nazwiskiem, a chociaż potajemnie widywał się z księżną, Ercole przecież się o tych schadzkach dowie-

dział i, widząc zawziętość Renaty w utrzymywaniu stosunków z heretykami, odebrał z pod jej opieki córki i oddał je do klasztoru Corpus Domini, którego przełożoną była siostra księcia, Eleonora d’Este. Zarazem oddalił Ercole służbę francuską Renaty i jej panny dworu, pozostawiając przy niej tylko kilka zupełnie zaufanych osób. Renata przyjęła wszystkie te ciosy zupełnie spokojnie, ale też i ze stanowczością odrzucała wszelkie namowy inkwizytora, aby porzuciła kalwińską wiarę. Zniecierpliwiony Ory uciekł się do ostatecznego środka, o którym Henryk II zapewne nie myślał, i wniósł przeciw Renacie oskarżenie do trybunału inkwizycji. Trybunał zebrał się w Ferrarze, przewodniczył mu biskup Rosetti, a sędziami byli biskup Lodeve i Lepelletier, rektor kolegjum jezuitów. Oskarżyciel Ory zarzucał Renacie, że wyznaje kalwińską herezję, że nie chce chodzić na mszę, że przeczy skuteczności sakramentów, że się nie spowiada i nie wierzy w Przemienienie Pańskie. Ze względu na króla Francji i na Ercola trybunał okazał się bardzo łagodnym, nie skazał Renaty na śmierć, ale tylko na dożywotnie więzienie, tudzież na konfiskatę wszystkich jej dóbr ziemskich. Bibljotekę księżny, w której znajdowały się setki książek zakazanych, kazano spalić, na jej służbę miano nałożyć najsroższe kary, ale dwudziestu czterech najbardziej winnych służących nie czekało na wyrok, lecz cichaczem uciekło.

Renata przyjęła wyrok z najzupełniejszym spokojem i nie okazała najmniejszej bojaźni. Siódmego września, nazajutrz po wydaniu wyroku, zajechała co świt karoca przed jej pałac, i pod eskortą biskupa Rosettiego i dawnego ambasadora ferraryjskiego w Rzymie, Ruggierego, odwieziono księżnę do starego zamku, który już oddawna nie służył za mieszkanie, ale za więzienie. Umieszczono Renatę w pokojach, w których mieszkała jako młoda małżonka, zaraz po przy-jeździe z Francji, przed drzwiami postawiono straż i dano jej tylko dwie zaufane kobiety do usługi. Nadspodziewanie jednak zaszły za tydzień zdarzenia, których sobie wówczas nie umiano wytłumaczyć. Renata opuściła więzienie, a wielki inkwizytor francuski, Ory, niezwłocznie wyjechał z Ferrary.

Z oskarżyciela stał się oskarżonym, gdyż Renata, doprowa-

dzona do ostateczności, przedłożyła na swoją obronę owo breve Pawła III, w którem papież wyraźnie pozwolił jej użyć nawet siły przeciw każdemu, ktoby ją posądził o herezję. Na mocy tego breve ulegał Ory klątwie, a Renata była upoważnioną wezwać swego męża, aby go wtrącił do więzienia. Francuski monsignor uznał więc za najmądrzejsze, czem prędzej plac boju opuścić. Renata w bardzo zręczny sposób zemściła się na swych nieprzyjaciołach.

Wskutek tego breve, o którem, jak się zdaje, sam Ercole nie wiedział, zmieniło się i jego stanowisko wobec księżny, nie można było walczyć z nią siłą, trzeba było próbować zgody dobrocią. Ercole obrał też tę drogę, i w kilka dni przyszło do skutku przynajmniej pozorne porozumienie. Ze względu na polityczny stosunek księcia do Kurji rzymskiej, ze względu nareszcie na przyszłość dzieci, Renata chwilowo ustąpiła, postanowiła zachowywać formy religijne, przepisane obrządkami Kościoła katolickiego, a nawet, pod wrażeniem tego zbliżenia się do męża, wyspowiadała się przed księdzem Lepelletier i przyjęła komunję. Wywdzięczając się za ten zwrot w jej zachowaniu się, oddał Ercole znowu córki pod jej opiekę i dwór urządził na dawniejszy sposób.

Ojciec Lepelletier triumfował, głosił o cudownem nawróceniu Renaty i doniósł o tym nadzwyczajnym wypadku Ignacemu Loyoli, ale Ercole znał lepiej swą żonę, aniżeli jej spowiednik i wiedział, że księżna w duchu została kalwinką i że chwilowo tylko nagięła się do konieczności. Niedowierzanie Ercola posuwało się nawet tak daleko, że nie chciał jej wydawać klejnotów, aby ich nie sprzedała i nie posyłała wsparcia heretykom, a na straży jej sumienia postawił dwóch jezuitów, jednego jako spowiednika, drugiego jako kapelana. Ci duchowni stróże musieli niebawem spostrzec, że ich triumf był przedwczesny i, jak się zdaje, donosili w tej mierze prawdę do Rzymu, gdyż nowy papież, Paweł IV, ów straszny Caraffa, posyłając swego audytora, Rotę, do Ferrary, polecił mu, aby nie odwiedził Renaty.

Cokolwiekbądź, Kalwin i sekciarze zaniepokoili się wiadomością, że Renata wróciła na łono Kościoła katolickiego, a nawet Olimp ja Morata pisała wówczas w jednym ze swych listów, «że zdaniem jej Renata zawsze była lekką głową», ale księżna wkrótce się o to postarała, aby ją Kalwin nie posądzał o odstępstwo. Listy pomiędzy Ferrara a Genewą krążyły znowu jak dawniej, a nawet Kalwin, chcąc Renatę utwierdzić w swoich zasadach, posłał do Ferrary jednego z najoryginalniejszych apostołów reformy, Galeasa de Vico. Galeas pochodził z arystokratycznej rodziny w Neapolu, żył przed laty w dostatkach, miał żonę i dzieci, gdy jednak zaczął słuchać kazań Yaldesa i Ochina, porzucił familję, zrzekł się majątku i pojechał do Genewy, do Kalwina. Odtąd stał się gorącym krzewicielem reformy: ubogi, wynędzniały pielgrzymował po Szwajcarji, po Flandrji, po Włoszech północnych, rozszerzając nauki swego mistrza. W wielkiej tajemnicy, zapewne pod przybranem nazwiskiem, przybył do Ferrary, widywał się z Renatą, a nawet gdy wyjeżdżał, odesłała go księżna do granicy własną karocą.

Inkwizycja miała dużo do czynienia, niemało spłonęło stosów, zanim Ferrara, a osobliwie Modena, stały się mniej «podejrzanemi». Jeszcze za Alfonsa w r. 1565 spalono w Moderne trzynaście osób, mężczyzn i kobiet. Paweł IV rozkazał władzom duchownym w Ferrarze, aby z pomocą świeckich urzędów zbierano materjał, na podstawie którego możnaby wytoczyć proces wszystkim podejrzanym o sprzyjanie naukom heretyckim, choćby należeli do klas najwyższych tamtejszego społeczeństwa. Aby tern pewniej dojść do potrzebnych wiadomości o «zarażonych herezją», zalecała Kurja rzymska używanie tortur w razie potrzeby. Inkwizycja płaciła hojnie donosicielom, a jednym z głównych jej tajnych ajentów został ów Francuz, de Noyant, który swego czasu nic nie miał przeciwko temu, aby Ercole miał stosunek z jego żoną.

Ercole II, a osobliwie jego bardzo nietolerancki następca, Alfons II, niemało pomagali w tem dziele zniszczenia, które inkwizycja przeprowadzała. Reformę stłumiono, ale inkwizycja miała w tej mierze we Włoszech daleko łatwiejsze zadanie, aniżeli w Niemczech i we Francji. Włosi z usposobienia nie byli fanatykami religijnymi, a większość narodu uważała za niedorzeczność dawać się mordować i włóczyć po więzieniach, skoro w duchu można było nie wierzyć w to, co Kościół wierzyć nakazywał, a nazewnątrz tylko zachowywać przepisane formy. Takich, którzy chcieli ginąć za przekonania religijne, było tam niewielu.

IX

W ostatnich czasach panowania Ercola stosunki polityczne we Włoszech były tak trudne, że trzeba było wielkiej zręczności politycznej, aby nie utonąć w powszechnym chaosie. Małe państewka i republiki nie mogły się utrzymać wobec trzech potęg: hiszpańskiej, francuskiej i papieskiej: jednemu tylko księciu Ferrary udawało się ochronić swe ziemie od obcych zaborów. Aby umocnić swoje stanowisko i znowu zbliżyć się do cesarstwa, postanowił Ercole połączyć swego syna, Alfonsa, węzłem małżeńskim z córką Cosima Medyceu-sza. Renata była przeciwną temu małżeństwu, gdyż pragnęła, aby Alfons ożenił się ze starszą od niego Margeritą, siostrą króla Francji, księżną de Berry, ale Ercole tak smutne zrobił doświadczenie z królewską córką, że w żaden sposób na ten związek przystać nie chciał. Florentynka miała jednak dopiero czternaście lat, a wskutek tego ułożono się, że ślub wprawdzie się zaraz odbędzie, ale Alfons wyjedzie na dłuższy pobyt do Francji.

Stary Ercole już syna więcej nie zobaczył, dwudziestego piątego września 1558 r. ciężko zachorował i trzeciego października umarł. Przed śmiercią starał się wymóc na Renacie, aby, jako rejentka, przed powrotem syna z Francji, wstrzymała się od wszelkich stosunków z heretykami, tudzież, aby przerwała korespondencję sekretną z Kalwinem, którą prowadziła za pośrednictwem pocztmistrza małej mieściny Luny w Romanji. Renata przyrzekła spełnić to życzenie umierającego, ale niebawem żałowała swej słabości i tłumaczyła się z tego przed Kalwinem. Zręczny reformator uspokoił ją, «że obraziwszy Boga tą przysięgą, nie jest obowiązaną jej dotrzymać».

Rejencja Renaty trwała niedługo. Alfons powrócił do

Ferrary 26 listopada 1559 i w zwykły sposób objął panowanie. Na wstawienie się matki uwolnił z więzienia swego stryjecznego dziada, Giulia d’Este, którego Ercole wtrącił do lochów zamkowych przed trzydziestoma laty. Gdy starzec wyszedł na światło dzienne, cała Ferrara oglądała go z wielką ciekawością, gdyż był ubrany po francusku, tak jak się noszono za czasów Alfonsa I. Miał kapelusz o olbrzymich kryzach, kaftan spadający po kolana, z wąskiemi rękawami u dołu, a bufiastemi u góry, płaszcz podbity futrem, szerokie pończochy, służące zarazem za kieszenie, i buty z jedwabną frendzlą. Biedny Giulio niedługo się cieszył wolnością, gdyż umarł we dwa lata po wyjściu z więzienia.

Alfons II daleko mniej był toleranckim dla heretyków, aniżeli ojciec, i raz oświadczył, że wolałby żyć pomiędzy trędowatymi, aniżeli pomiędzy hugenotami, a gdy bawił we Francji, namawiał króla, aby się chwycił jak najsurowszych środków przeciw reformatorom i nie ograniczał się do skazywania na śmierć samych tylko przywódców. O zgodzie więc pomiędzy matką-kalwinistką a synem-fanatykiem mowy być nie mogło, stosunki ich nawet bardzo się pogorszyły, gdy Alfons pojechał w lecie roku 1560 do Rzymu, aby złożyć hołd Piusowi IV. Tam zwrócono uwagę księcia na postępowanie Renaty i żądano od niego, aby matkę zmusił do zerwania stosunków z heretykami. Powróciwszy więc do Ferarry, postawił Alfonso matce do wyboru: albo zupełnie zmienić swe postępowanie, albo opuścić Włochy. Stanowczość syna nadzwyczaj zabolała Renatę, postanowiła też w jak najkrótszym cza-sie wyjechać do Francji. Odjazd odbył się z wielkiemi honorami, należnemi matce księcia i byłej rejentce, a Alfons odprowadził matkę do granicy państwa. Renata wyjechała z Ferrary drugiego września 1560 r., w otoczeniu aż trzystu osób i w towarzystwie swego młodszego syna, Don Ludwika, który ją odwiózł do Francji.

Renata była chyba najwybitniejszą kobietą we Włoszech w obozie reformacji, ale nie działała tak, jak prawdziwa Włoszka, jak Colonna, jak Julja Gonzaga, została bowiem zawsze z usposobienia Francuzką i kobietą Północy. Cechowały ją wielka prawość i stałość charakteru, niezmierna dobroć i miłosierdzie. Przybyła do Włoch jako szczera katoliczka, i byłaby zapewne wytrwała w katolickiej wierze, gdyby z nią postępowano oględniej, z miłością, i gdyby wo-góle nie nastały czasy bezwzględnego teroryzmu religijnego. Buntowała się ona na każdym kroku, gdy ją zmuszano wierzyć w to, w co wierzyć nie mogła, gdy zamiast rozumnego pouczenia spotykała się z rozkazem. Królewska jej duma oburzała się, i wtedy stawała się upartą, zawziętą Bretonką. Jest ona jedną z tych niezliczonych charakterów w czasach reformacji, które brutalność postępowania kontrreformacji siłą prawie popchnęła do przeciwnego obozu.

Całe jej życie do tego stopnia zajęte było religijnemi ideami, że, w przeciwieństwie do włoskich znakomitych kobiet, świat artystyczny prawie jej nie obchodził. Podczas gdy Ercole był prawdziwym mecenasem ferraryjskiego malarstwa i grupował koło siebie takich mistrzów, jako Girolamo da Carpi, jak obydwaj Dossi, Garofalo, sprowadzał Pordenona, Celliniego, Sansovina i kilku Flamandów, Renata, istna kal-winka, bardzo się mało sztuką zajmowała, a jeżeli wspierała kilku artystów niższego rzędu, to dlatego, że byli Francuzami. Natomiast lubiła muzykę, przypatrywała się chętnie popisom żonglerów, a przedewszytkiem lubiła błaznów. Miała ich też sporo, ubierała nadzwyczaj starannie w aksamity, srebrne hafty i kosztowne futra. O tej słabostce Renaty widocznie dobrze wiedziano, albowiem gdy powracała do Francji, przysłał jej markiz Pescara swego błazna, aby ją rozweselał w czasie podróży.

Przybywszy do Francji, udała się Renata wprost do Orleanu, gdzie wówczas chwilowo przebywał młody król Franciszek II z matką swą, Katarzyną Medycejską, która właściwie w jego imieniu sprawowała rządy. Ówczesne stosunki polityczne i religijne we Francji były jak najsmutniejsze. Katarzyna nie przychylała się ani ku katolikom, ani ku huge-notom, ale intrygami swemi starała się rozjątrzać obydwa stronnictwa nawzajem przeciw sobie na korzyść tronu. Renata wystąpiła odrazu jako szczera kalwinka, jako protektorka hu-gonotów, ale zarazem jako królewska córka, «filie de France», której powołaniem było wspierać dynastę, a przeto namiętności łagodzić. Nie potrzebowała we Francji ulegać tym względom, które krępowały jej ruchy w Ferrarze, nie potrzebowała się oglądać na stosunek do Stolicy Apostolskiej, na konieczność wychowywania swych dzieci w rzymskiej religji, z przekonaniami swemi mogła teraz występować otwarcie i otoczyć opieką swoich współwyznawców. Król niebawem po jej przy-jeździe umarł, piątego grudnia 1560, w stosunkach jednak nic się nie zmieniło, gdyż nastąpił po nim brat, Karol IX, dziesięcioletni chłopiec, a Katarzyna została rejentką.

Po krótkim pobycie w Orleanie przeniosła się Renata do swej posiadłości, do Montargis, która wraz z miastem Chartres stanowiła jej dziedzictwo. W Montargis wznosił się niezamieszkały oddawna, zniszczony zamek, Renata zabrała się zaraz do przebudowania i ufortyfikowania tej rezydencji, a pracę architektoniczną powierzyła słynnemu budowniczemu, Du Ceręeau, także zwolennikowi kalwińskich nauk. Koszta tego przedsiębiorstwa były olbrzymie i niemało się przyczyniły do zwichnięcia równowagi w budżecie Renaty i do późniejszych jej finansowych kłopotów.

Księżna pozostawała ciągle w stosunkach z Kalwinem, radziła się go w ważnych sprawach, a ostatni list, jaki reformator genewski pisał w swem życiu, był skierowany do Renaty, jako opiekunki nowej wiary. Całe otoczenie księżny też było kalwińskie, a dworscy pastorowie, fanatyczni hugo-noci, niemało jej sprawiali kłopotu, gwałtownie bowiem chcieli nawracać ludność katolicką w Montargis i w Chartres i mimowoli buntowali ją przeciw Renacie.

W miarę, jak na dworze francuskim przeważały wpływy bardziej lub mniej toleranckie wobec hugonotów, położenie Renaty stawało się mniej lub więcej trudnem. Każda burza jednak owych strasznych walk religijnych odbijała się o Montargis, po każdym wybuchu prześladowań chroniły się roz-bitki hugenotów pod opiekuńczy dach Renaty, tak dalece, że często po kilkuset wygnańców zbierało się około jej gościn-nego stołu. Montargis nazwano niebawem: «Nichée de hugue-nots», gniazdem hugonotów.

Mimo nader pojednawczego zachowania się Renaty, spokoju w tern gnieździe być nie mogło, a skoro tylko nad niższą Loarą zawrzały namiętności i rozpoczęły się mordercze walki, zakotłowało się i w Montargis, gdzie katolicka ludność była liczniejszą, aniżeli protestancka. Leśniczy Michel Bareau, katolik, człowiek gwałtowny i wielkiego wpływu, chciał wymordować całą kalwińską rzeszę. Przestraszona Renata prosiła księcia Kondeusza, który właśnie zajmował Orlean ze swą protestancką armją, aby jej przysłał oddział wojska do utrzymania porządku. Ale żołnierze Kondeusza byli wyuzdanymi fanatykami kalwinizmu i jak tylko przybyli do Montargis, wrzucili do studzien kilkunastu księży i zakoników, zaczęli zdzierać obrazy w kościołach, spuszczać z wież dzwony, rabować kielichy, monstrancje i ornaty, niszczyć kościelne metryki. Oczywiście, że i Michel Bareau ze swemi katolickiemi zastępami starał się odwdzięczyć najeźdźcom, a Renacie z największą tylko trudnością udało się oddalić wojsko Kondeusza i przywrócić spokój.

Po zwycięstwie katolików pod Dreux, 19 grudnia 1562, domagał się własny zięć Renaty, Due de Guise, u króla, aby księżnę zmusił do opuszczenia Montargis i wyznaczył jej na mieszkanie jeden z zamków królewskich w Fontainebleau, w Saint-Germain en-Laye, albo w Bois de Vincennes. Ale na przysłany jej w tym celu rozkaz odpowiedziała Renata, że z Montargis nie wyjedzie i że w razie potrzeby potrafi się obronić. Guise, który ze swoją armją zajmował Orlean, wysłał wskutek tej odmowy oddział wojska pod dowództwem jenerała Malicorna, aby zdobył to znienawidzone gniazdo hugonotów. Gdy jednak Malicorne przybył pod Montargis, Renata kazała mu oświadczyć, iż powinien się dobrze zastanowić, co czynić zamyśla, gdyż we Francji niema nikogo prócz króla, któremuby wolno było jej rozkazywać, i że w razie, gdyby rozpoczął jej zamek oblegać, ona sama stanie na mu-rach i będzie oczekiwała owego śmiałka, który się odważy zamordować córkę królewską. Na takie dictum Malicorne się zawahał i zażądał z Paryża królewskich rozkazów. Tymczasem zaszły ważne wypadki, 18 lutego 1563 został zamordowany due de Guise, największy nieprzyjaciel hugenotów, ten, który straszył mieszkańców Orleanu, że ich razem z kotami każe wymordować; wskutek jego śmierci stronnictwo katolickie stało się skłonniejszem do pokojowych rokowań. Król kazał Malicornowi odstąpić od oblężenia zamku, Renata chwilowo triumfowała. Ale ten triumf musiała okupić uczuciem wielkiej goryczy. Due de Guise był przecież jej zięciem, więc ją to bolało i obrażało, gdy zewsząd z obozu hugonotów, gdy nawet z najbliższego otoczenia dochodziły ją głosy radości z powodu popełnionego morderstwa, gdy o uszy jej obijał się dźwięk pieśni, bezczeszczących pamięć katolickiego wodza. Pewna reakcja obudziła się w duszy Renaty, zaczęła bronić Guisa, a nie mogąc inaczej uniewinnić jego okrucieństw, któ-remi się splamił w walce z hugonotami, utrzymywała, że co uczynił, czynił z obowiązku względem króla, ale że w duszy nie był szczerym katolikiem i skłaniał się do reformy. Pastor Morel, przyjaciel Renaty, donosił wtedy Kalwinowi, że księżna przechodzi ciężkie chwile, gdyż pragnienie dobra prawdziwej religji Chrystusa walczy w niej z uczuciem przywiązania do córki, z uczuciem urazy, którą jej rodzinie zadano. Traktat, zawarty w Amboise, który zapewniał protestantom wolność sumienia, wolność zgromadzeń i publiczne wykonywanie praktyk religijnych, na chwilę uspokoił Renatę, życie jej stało się przez jakiś czas łatwiejsze, zaczęła znów częściej grywać na lutni, bawiła się ze swoją karlicą, Agnieszką, zajmowała się papugą, której kazała zbudować klatkę o sześciu piętrach, tudzież ulubionemi pokojowemi psami. Ośmielona jednak przyznaniem owych wolności hugenotom, pragnęła tern goręcej, aby nauki Kalwina zyskiwały coraz to więcej zwolenników, a nawet chciała całej ludności w Montargis narzucić swą wiarę. Kalwin doradzał jej, aby zaprowadziła podobną policję religijną, pewien rodzaj łagodniejszej inkwizycji, jaką on urządził w Genewie, ale podstępny teroryzm religijny sprzeciwiał się usposobieniu Renaty.

Spokój pomiędzy stronnictwami we Francji trwał jednak bardzo krótko. Katarzyna Medycejska coraz bardziej zaczęła się odwracać od hugenotów, stawała się zawziętą ich nie-przyjaciółką, a równocześnie i większość społeczeństwa nie chciała uznać przyznanych im wolności i burzyła się przeciw heretykom.

Po śmierci Kalwina, który umarł czwartego kwietnia 1564 roku, uważał i Alfons ferraryjski chwilę za stosowną, aby na matkę działać w duchu katolickim, przedsięwziął też podróż do Francji, sądząc, że potrafi księżnę odciągnąć od hugeno-tów, tudzież, że w porozumieniu z Emanuelem Filibertem, księciem Sabaudji, zdoła skłonić króla i jego otoczenie do wystąpienia z całą surowością przeciw protestantom. Radził on królowi, aby bezwłocznie kazał ściąć pięciu czy sześciu przywódców heretyckiego ruchu i w ten sposób rzucić postrach w szeregi hugenotów. Narazie jednak nie przyszło do tych gwałtownych środków, Katarzyna sądziła bowiem, że powoli i w łagodniejszy sposób potrafi zwalczyć reformatorów, a równocześnie przygotowywała cios, który miał osłabić wpływ Renaty na jej współwyznawców. Obmyśliła ona małżeństwo Anny d’Este, wdowy po zamordowanym Guisie, z Jakóbem księciem de Nemours, katolikiem, jednym z najzagorzalszych wrogów hugenotów. Katarzyna tak zręcznie prowadziła intrygę, że Renata dowiedziała się o zamierzonym związku, gdy rzecz już zupełnie była ułożona, i kontrakt ślubny prawie podpisany. Takie postępowanie królowej jeszcze bardziej rozgoryczyło Renatę przeciw katolickiemu stronnictwu, zamknęła się więc w swem Montargis i z podwojoną energją rozpoczęła protestancką agitację, a otoczona dawnymi dworzanami, do których jeszcze i Leon Jamet należał, przeistaczała z pomocą kilku pastorów całe Montargis w protestanckie księstwo, nie zważając na żadne królewskie rozkazy. Założyła tam nawet kolegjum, celem kształcenia protestanckich pastorów. To też hugenoci uwielbiali jej energję, sława Renaty rozchodziła się poza Francją pomiędzy protestanckiemi ludami, a w Niemczech uważano ją za bohaterkę reformacji. Do popularności księżny przyczyniała się jej wyjątkowa dobroczynność, pochodząca z szczerej litości, gdyż Renata nie widziała wobec prawdziwego ubóstwa ani hugenotów, ani katolików, ale wspomagała zarówno mnichów francuskich, jak i szwajcarskich pastorów.

Dwór paryski tak dalece zaniepokoił się działaniem Renaty, że Karol IX wznowił dawny rozkaz, aby księżna opuściła Montargis i przeniosła się na mieszkanie do Fontainebleau albo do Yincennes. Gdy zaś Renata opierała się królewskiej woli, podpisał król dekret, odbierający jej zarząd posiadłości dziedzicznych i oddający komendę i administrację Montargis gubernatorowi Orleanu, panu d’Entragues. Pozbawiono ją wszelkich dochodów i skazywano na to, aby żyła z dobroczynności swych dzieci. Renata założyła protest przeciw temu dekretowi, a mieszkańcy miasta Chartres, pomimo, że katolicy, poparli bardzo gorąco jej przedstawienie i powszechnie uważano akt królewski za wielką krzywdę, wyrządzoną córce Ludwika XII, którego pamięć, jako dobrego króla, żyła jeszcze w ludzkiej pamięci. Pod naciskiem opinji publicznej król dekret złagodził i pozostawił księżnie przynajmniej pozory władzy w jej dziedzicznych dobrach.

Walki jednak pomiędzy katolikami a hugenotami coraz groźniejsze przybierały rozmiary, namiętności doprowadzały ludzi do zwierzęcego rozbestwienia, w całym kraju lała się krew, i do najstraszniejszych dochodziło okrucieństw. W Au-xerre ludność katolicka upiekła na węglach serce jednego z hugenotów i rozdawała po kawałku do zjedzenia. Hugenoci uciekali, gdzie mogli, do Niemiec, do Szwajcarji, a Montargis stało się znowu przytułkiem głodnych, znękanych i zrozpaczonych kalwinów. Renata i tym razem nie krępowała się źadnemi względami, ale otwarła nędzarzom swe gościnne bramy. Rząd jednak nie zezwolił na miłosierdzie, z Paryża nadszedł rozkaz, aby księżna natychmiast wydaliła chroniących się u niej hugonotów. Księżna nie miała wojska, nie miała siły, aby się opierać królewskiej woli, 26 września 1569 czterysta sześćdziesiąt osób musiało zamek jej opuścić. Uciekającym dostarczyła Renata sto pięćdziesiąt podwód, ośm powozów i mnóstwo koni, ale zaledwie owa karawana, zdążająca do granic Francji, opuściła Montargis, a już zastąpił jej drogę oddział królewskiego wojska i chciał mordować wygnańców. Jeden z nich, Piotr Reaumont, przemówił do swych towarzyszy, zachęcając ich, aby się poddali i przyjęli śmierć z taką pokorą, z jaką ją Chrystus przyjmował. W ostatniej jednak chwili, nim zbrodnia spełnioną została, nadjechał zastęp protestanckiego rycerstwa i po krótkiej walce z królewskimi uwolnił wygnańców.

Renata chwilę tylko mogła się cieszyć tern zwycięstwem, gdyż niebawem zmuszono ją do wydalenia wszystkich dworzan «niepewnej wiary». Był to dla niej cios wielki, a gdy się ze swemi dawnemi sługami rozłączyć musiała, mówiła, iż ma wrażenie, jakoby się sama z sobą rozstawała. Tymczasem bez wytchnienia, bez litości niszczyły się wzajemnie obydwa stronnictwa w strasznej walce, w obydwu obozach zaczynało brakować środków materjalnych, aby dalej się tępić. Z konieczności nastąpił więc pokój, a raczej rozejm, zawarty w sierpniu w roku 1570. Renata tak się nim ucieszyła, że gdy jej o dziesiątej wieczór jeden ze służących o tem doniósł, dała mu aż pięć liwrów w nagrodę za dobrą wiadomość. Wzamian jednak za chwilowy religijny pokój groziły jej inne troski. Ostatnie wypadki, utrzymywanie licznego dworu, tudzież bezgraniczna dobroczynność kosztowały księżnę niezmiernie dużo, tak, że dochody od dłuższego już czasu nie wystarczały na pokrycie wszystkich wydatków. Chcąc się finansowo ratować, wytoczyła królewskiemu skarbowi proces o wydanie jej części spadku po Ludwiku XII, która, według zdania doradców, jej się należała. Żądania te nie miały jednak zupełnie pewnej podstawy, wynik procesu był więc wątpliwym, dopiero za pośrednictwem królowej-matki przyszło pomiędzy koroną a Renatą do układu, na podstawie którego otrzymywała księżna odtąd rocznie 60.000 liwrów. Do tak korzystnego załatwienia sprawy przyczynił się głównie w Paryżu wzgląd na jej córkę, księżnę de Nemours, której mąż był jednym z najznakomitszych wodzów królewskiej armji.

Losy jednak nie oszczędziły Renacie jeszcze w końcu jej życia najstraszniejszego cierpienia, jakie ją tylko spotkać mogło. Podupadła już na siłach, schorowana, wybrała się w lutym roku 1572 do córki do Paryża, a nieszczęście chciało, że tam doczekała się pamiętnej rzezi hugenotów w nocy św. Bartłomieja. We środę 20 sierpnia bawiono się jeszcze na królewskim dworze, w teatrze przedstawiano wielką feerję, która się bardzo podobała. Ale już wtedy znalazły się głosy, które treść przedstawienia uważały za złą przepowiednię. Na scenie, po prawej stronie, urządzono raj, po lewej piekło; wejścia do raju broniło trzech rycerzy, piekło zaś roiło się od djabłów i djablików, krzątających się wśród siarki i ognia. Środkiem sceny płynęła rzeka, na której Charon wiosłował, przewożąc zbawionych do nieba, albo potępionych do piekła. Grupy błędnych rycerzy w różnorodnych strojach przychodziły do raju, prosząc o przyjęcie, ale uzbrojeni stróże bronili im przystępu i odganiali ku stronie piekła. Merkury przyjechał na kogucie i w pięknym wierszu winszował stróżom raju, że tak dzielnie bronili wrót, powierzonych ich czujności. Widzowie tłumaczyli sobie, że owymi obrońcami nieba, stróżami religji katolickiej, był król ze swymi braćmi, i że do piekieł wrzucono hugenotów, na których czele stał król Nawarry.

Renata, przybywszy do Paryża, nie zamieszkała u córki w Luwrze, ale w klasztorze Notre-Dame, czemu przypisać należy, że w nocy dwudziestego trzeciego sierpnia nie była naocznym świadkiem rzezi, która ograniczała się zrazu do okolic królewskiego pałacu. Gdy jednak morderczy szał opanował w dniach następnych i dalsze części miasta, zaczął się król obawiać o jej losy i wysłał czem prędzej do klasztoru oddział wiernych żołnierzy, którzyby jej bronili przed napaściami sfanatyzowanej ludności. Ośm dni szalała krwawa burza, a gdy tylko Paryż się cokolwiek uspokoił, i bramy miasta zostały otwarte, Renata wyjechała pod opieką zbrojnych, których jej dostarczył due de Guise, morderca Colignego.

I dobrze, że wyjechać mogła, gdyż tłuszcza do tego stopnia się rozbestwiła, że trupa Colignego wydobyła jeszcze z Sekwany, «jako niegodnego, aby nawet rybom za żer służył».

Renata przybyła szczęśliwie do Montargis, ale te wypadki złamały ją, zestarzała się bardzo i zeszczuplała, zdawało się jej, że tym razem reforma zupełnie zgniecioną zostanie, i że jej religijne ideały rozwiane będą na zawsze. Silna dotąd w swych przekonaniach i niezachwiana, zaczęła ulegać przemocy w obawie, aby na swych kalwińskich poddanych podobnych, jak w Paryżu, nie sprowadzić nieszczęść. Zaprzestała więc wszelkiej religijnej agitacji, tern bardziej, że córka donosiła jej z Paryża, że hugenotów będzie się siłą zmuszać do powrotu na łono Kościoła katolickiego, że król wyda edykt, rozkazujący wszystkim bez wyjątku chodzić na mszę, i że już wskutek tego tak król Nawarry, jak i książę Kondeusz byli na mszy. Gdyby zaś Renata nie poddała się nowym przepisom, to musiałaby się obawiać, że za swą panią służba i całe otoczenie będzie pokutowało. W sposób łagodniejszy, ale niemniej stanowczy, pisała królowa-matka, namawiając ją, aby otwarcie zerwała z reformą, coby według zapewnień Katarzyny Medycejskiej wielką radość sprawiło królowi. Ostatni ten list nie wywarł na Renatę spodziewanego wrażenia, gdyż równocześnie prawie nadeszły wiadomości z Orleanu o popełnionych tam okrucieństwach i o stra-sznem położeniu hugenotów Zbuntowana dusza Renaty zwróciła się znowu ku prześladowanym, i wtedy po raz ostatni otworzyła księżna bramy swego zamku wygnańcom, ku wielkiemu zgorszeniu króla i całego jego otoczenia.

Wkońcu wyczerpały się jej siły. Znękana strasznemi wrażeniami ostatnich miesięcy, pozbawiona przyjaciół, którzy musieli uciekać do Szwajcarji, do Niemiec, do Anglji, nie mająca oparcia w rodzinie, gdyż Alfons ferraryjski był jednym z najzawziętszych nieprzyjaciół reformy, a Anna, zamężna za jednym z naczelników stronnictwa katolickiego we Francji, straciła wszelką nadzieję, aby mogła jeszcze pomóc swoim współwyznawcom. W modłach swych oddawała Stwórcy sprawę, której całe życie poświęciła.

Nadomiar nieszczęść zachorował w r. 1574 w Paryżu, na bardzo silny atak artretyczny, jej ukochany syn, kardynał Luigi. Lekarze na chwilę zwątpili, czy go zdołają utrzymać przy życiu. Pomimo, że sama była bardzo osłabiona, postanowiła Renata udać się do chorego, ale podróż ta zniszczyła resztę jej sił, i gdy przybyła do Paryża, dostała uporczywej febry, która jej już prawie nie opuszczała. Zaledwie jednak stan zdrowia kardynała się cokolwiek polepszył, kazała się zpowrotem zawieźć do swego ukochanego Montar-gis, gdzie pragnęła dokończyć życia. Tam doszła ją jeszcze wiadomość o śmierci króla i o ucieczce Henryka III z Krakowa, o której bliższe szczegóły doniósł jej kardynał Luigi.

Niknąć na siłach, umarła piętnastego czerwca 1574, a z dzieci może tylko kardynał i córka Anna szczerze jej żałowali. Alfons prawie wstydził się pamięci matki, nie pozwolił na żadną uroczystość żałobną i w Rzymie zapytywał się, czy wolno odprawić nabożeństwo za jej duszę i w dzwony uderzyć. Stolica Apostolska odpowiedziała, że skoro Renata umarła jako heretyczka, nie może być mowy o jakiejkolwiek religijnej uroczystości. Również i w Paryżu, mimo najusilniejszych starań kardynała, nie pozwolił król na obchód pogrzebowy i na umieszczenie ciała w królewskich grobach w Saint-Denis, córka więc kazała pochować matkę w kaplicy zamku Montargis, dokąd trumnę zaniosło sześciu ubogich, stosownie do woli zmarłej. W kilka dni później odprawiono jednak na rozkaz księcia de Nemours katolickie nabożeństwo za duszę Renaty.

Księżna pozostawiła testament, w którym, opisując w krótkości bieg swego życia i dziękując Bogu za to, że pochodzi od króla, którego nazywano «ojcem ludu», składa wyznanie swej wiary w myśl zasad Kalwina.

ROZDZIAŁ DRUGI

ALFONS II

Alfons należał do niepospolitych ludzi: odważny, dzielny, pełen sił i życia, chciał wszystkiem się zajmować, o wszyst-kiem wiedzieć. Ferrara była za ciasną na tę herkuliczną organizację. Często w największą burzę, w ulewny deszcz wyjeżdżał z miasta, aby niejako walczyć z żywiołem, a raz podczas takiej wyprawy zerwał mu wiatr budę z karocy i zaniósł do Padu. Jeździł konno, powoził czwórką i sześcioma końmi znakomicie, łowom oddawał się z namiętnością, która zczasem powszechne na niego wywołała oburzenie, gdyż nie wolno było na całem ferraryjskiem terytorjum nikomu polować, prócz księciu i jego towarzyszom. Raz kazał sześciu ludzi powiesić, ponieważ przekroczyli zakaz polowania i zabili kilka sztuk zwierzyny. Gdy nie można było wyruszyć na łowy, urządzał książę teatry, turnieje, bale, bankiety, koncerty, grał w palę, podczas karnawału stał na czele zabaw, a gdy już nie miał nic innego do czynienia, zamykał się w pracowni i, naśladując w tej mierze Medyceuszów, zajmował się chemją i wynajdywał rozmaite trucizny do celów medycznych. Zawziętym był nadto mechanikiem i budowniczym, zapraszał na swój dwór znakomitych alchemików, inżynierów, przemysłowców, zaprowadzał w Ferrarze rozmaite industrje, jak tkanie kobierców, wyprawianie skór na sposób kordubański, sam wynalazł jakiś rodzaju porcelany, który wyrabiał w swej fabryce majolik. Wyborny organizator, urządził tak doskonałą służbę dyplomatyczną, że miał ze wszystkich sąsiednich dworów najlepsze informacje polityczne.

Posłowie i korespondenci przesyłali księciu i jego kan-celarji całe stosy sprawozdań, które zwano «Avvisi e notizie», to też dyplomatyczne archiwum esteńskie stało się, jak mawiał Francesco III, przedostatni książę Modeny, gdzie owe dokumenty są przechowane, najkosztowniejszym klejnotem rodu «la gemma piu preziosa della Serenissima sua Casa». W aktach tych znajdują się liczne korespondencje, prowadzone z Polską, a zaczynają się od r. 1514 za czasów Zygmunta I i sięgają aż po rok 1781. Są tam nadto listy wymieniane z Boną Sforzą i różnymi członkami rodów królewskich w Polsce, tudzież z prywatnemi familjami, jak Radziwiłłami, Zborowskimi, Lubomirskimi, Kmitami.

Literatura i sztuka również zajmowały Alfonsa. Zaraz po objęciu rządów kazał powiększać esteńską, bardzo już wówczas cenną bibljotekę, chciał założyć drukarnię na wielkie rozmiary, sprowadzając w tym celu słynnego drukarza z Wenecji, Giolita, ale to przedsiębiorstwo się nie powiodło. Wspierał uniwersytet, gromadził około siebie literatów, jak Patriccio, Guarini, Montecatini, Salviati, Borghesi, powierzał im profesury i poselstwa, a dość powiedzieć, że za jego panowania wzbogaciła się literatura, nietylko włoska, ale literatura świata taką epopeją, jak «Gerusalemme», i takiemi dziełami scenicznemi, jak «Aminta» i «Pastor fido».

Alfons łatwo i gładko mówił, nie opuszczał też żadnej sposobności, kiedy mógł się swoją wymową popisać, władał pięcioma językami, oprócz włoskiego, francuskim, łacińskim, hiszpańskim i niemieckim.

Wiele wad zbliżało go do Borsa: był niesłychanie dumny i zarozumiały, osobliwie zaś chełpił się dzielnością, rozumem i znakomitym swym rodem. Do ciemnych stron jego charakteru należała mściwość, skłonność do vendetty. Gdy, urządzając wyprawę na Węgry, zawezwał Pier Gentila Varana,

aby wziął w nie] udział, a Varano, wymawiając się brakiem fortuny, nie uczynił zadość jego życzeniu, Alfons zrazu nie dał poznać niezadowolenia swemu wasalowi, ale po latach wtrącił go do więzienia z jakiegoś zupełnie błahego powodu. Częścią dla pompy, częścią dla bezpieczeństwa wychodził Alfons na ulicę tylko z eskortą gwardji, składającą się z pięćdziesięciu Szwajcarów i Niemców, stu kawalerzy stów i dwudziestu pięciu piechurów. Kawalerją dowodzili hr. Ercole Bevillacqua i hr. Eneasz Montecuccoli.

Nadzwyczaj chodziło Alfonsowi o utrzymanie dobrych stosunków z cesarzem i z arcyksiążętami, więc, chcąc się im przypodobać, co roku posyłał do Wiednia to rzadkie rośliny, to owoce, to marynaty z ryb, to mortadelle i salami. Aby zaś te przysmaki jak najlepiej były przyrządzone, a nic nie kosztowały, prosił zwykle panie z ferraryjskiej arystokracji, aby mu je przysyłały w podarunku. Chcąc ująć cesarza, a zarazem dogodzić swemu wojowniczemu usposobieniu, postanowił w r. 1566 udać się ze znacznym oddziałem zbrojnych do Węgier, aby pomagać monarsze w odpieraniu tureckiego najazdu. Ludność ferraryjska była niezadowolona z tej wyprawy, która dużo kosztowała, a żadnych bezpośrednich nie przynosiła korzyści, szczęściem, że niebezpieczeństwo tureckie tym razem szybko minęło, i Alfons, nie mając z kim walczyć nad brzegami Dunaju, musiał wracać do domu.

Po śmierci Lukrecji de Medici ożenił się Alfons z Barbarą Austrjaczką, a gdy i ta wkrótce umarła, pojął trzecią żonę, Małgorzatę Gonzagę, pragnąc potomstwa, którego mu dwie pierwsze żony nie dały. Do późnego wieku spodziewał się syna, gdyż zamłodu wywróżył mu Filip Nostradamus we Francji, że będzie miał trzy żony i że dopiero z trzeciej, w pięćdziesiątym ósmym roku życia, syn mu się urodzi. W tej nadziei utwierdzał go przykład jego przyjaciela i towarzysza z francuskich wypraw wojennych, Cornelia Bentivoglia, który po sześćdziesiątym piątym roku życia jeszcze płodził dzieci.

Żądza czynów, wojen, która nigdy nie dawała Alfonsowi spokoju, popchnęła go także do starania się o tron polski po ucieczce Henryka Walezjusza z Krakowa. Od czasów królowej Bony stosunki pomiędzy Estami a dworem

w a^hitekt

ST1WFWT0

7. y

polskim były bardzo ścisłe. Już matka Bony, Izabella Aragońska, życzyła sobie, aby kardynał Hipolit I d’Este, spokrewniony z Aragonami, a nadto, jak mówiono, bardzo bliski jej sercu, odprowadził jej córkę do Krakowa. Izabelli tem więcej o to chodziło, że Hipolit był dobrym znajomym Zygmunta I, do którego się zbliżył jeszcze za życia Władysława Jagiellończyka. Zygmunt bowiem bawił przez trzy lata, od r. 1498 do 1501, u brata Władysława w Budzie, gdzie się poznał z Hipolitem, wówczas arcybiskupem Granu. Hipolit wybierał się w jesieni roku 1517 na nowe swe biskupstwo węgierskie w Erlau, Izabella więc spodziewała się, że kardynał odroczył swój wyjazd z Ferrary na Północ do wiosny r. 1518 i stanie na czele orszaku, który miał odprowadzić do Krakowa przyszłą królową polską. Kardynałowi się jednak śpieszyło do Węgier, nie chciał czekać do wiosny, a wskutek tego Izabella powierzyła Prosperowi Colonnie opiekę nad Boną w jej podróży do Polski.

Hipolit przybył jednak z Erlau na ślub Bony do Krakowa, chociaż, jakeśmy wspomnieli, wyjechał stamtąd dość prędko wskutek nieporozumień z Colonna. Z królem i królową zachował jednak najlepsze stosunki, zwłaszcza, że Bona bardzo się starała o przyjaźń z Estami, jako rodziną potężną i najbardziej arystokratyczną pomiędzy włoskiemi rodami panu jącemi. Listy i podarunki krążyły pomiędzy Krakowem a Erlau, król Zygmunt posyła raz Hipolitowi charty i sokoły, a Bona w r. 1519 dwa wielbłądy, które zapewne z Turcji otrzymała. Wielbłądy były nietylko w Polsce, ale i we Włoszech jeszcze wielką osobliwością, tak dalece, że Hipolit, pisząc o nich do swego brata Alfonsa, obiecał, że każe mu je odmalować. W następnym roku królowa, nie czując się zdrową i cierpiąc na zawroty głowy, prosiła Hipolita, aby jej przysłał z Erlau swego nadwornego lekarza, księdza Andrzeja Valentiniego, który też bezwłocznie do Krakowa wyjechał.

Valentini sądził, że cierpienia królowej sprawiają «wa-pory», które się podnoszą z żołądka, stan jej zresztą tłumaczył się łatwo przybliżającym się połogiem. Pierwszego sierp-

i¹

Fot. J. Krieger w Krakowie.

Mirandoli, córka kardj^nała

Królowa Bona Sforza i Renata d’Este, hrabina

Hipolita II. d’Este.

Medal w Muzeum hr. Czapskich w Krakowie.

na

-

nia 1520 królowa powiła syna, Zygmunta Augusta, Valentini był obecnym w czasie jej słabości.

Wiadomość o urodzeniu się następcy tronu polskiego z włoskiej księżniczki powitaną została nietylko w Neapolu, ale i w Ferrarze z wielką radością, a książę Alfons I, zawsze skory do obchodzenia świetnych uroczystości, kazał z tego powodu urządzić turnieje i ognie sztuczne. Kardynał Hipolit niedługo przeżył ów dzień radosny, umarł bowiem w miesiąc później, drugiego września 1520.

Oczywiście, że stosunki ferraryjskich książąt z dworem polskim nie zerwały się po śmierci Hipolita I ²), ograniczyły się jednak do ceremonjalnych listów. Dopiero Alfons II zbliżył się znowu do Polski na wyprawie węgierskiej, gdzie poznał kilku panów polskich, a może i ta okoliczność nasunęła mu myśl starania się o tron polski.

Brat Henryka Walezjusza, Karol IX, król francuski, zaczął już w r. 1573 bardzo niedomagać, i powszechnie spodziewano się jego śmierci. Henryk Walezy starał się też ująć niektórych panów polskich, aby wtedy, kiedy będzie musiał objąć tron francuski, albo jemu nadal pozostawili koronę polską, albo przynajmniej oddali berło jednemu z książąt, któremuby on sprzyjał. Alfons II, spokrewniony z dworem francuskim, sądził, że połączenie korony polskiej z francuską będzie niemożliwem, ale przypuszczał, że Henryk Walezy, opuszczając Polskę, pozostawi tam jeszcze dość silne stronnictwo, któreby mogło przyczynić się do wyboru kandydata przez Henryka poleconego. To też Alfons postanowił wszel-kiemi sposobami pozyskać sobie przychylność i poparcie króla

polskiego, tudzież działać w samej Polsce, aby tam stworzyć silne stronnictwo, któreby postawiło jego kandydaturę na przyszłego króla.

Ponieważ cavaliere Bottone, zwykły poseł ferraryjski w Polsce, nie wydawał się księciu odpowiednim jego przedstawicielem w tak ważnej chwili, więc Alfons wysłał Asca-nia Giraldiniego, jako nadzwyczajnego oratora do Polski, z całym sztabem członków poselstwa i urzędników, i dał mu przechowaną do dziś dnia dokładną instrukcję ³), w jaki sposób ma rozwinąć swoje działanie. Nowy poseł miał nawiązać stosunki z najbardziej wpływowemi osobistościami i nie szczędzić pieniędzy na pozyskanie księciu przyjaciół. W myśl tych instrukcyj Giraldini zdawał sprawę, kogo potrafił ująć, na kogoby w danym razie z pewnością liczyć można było. Za najpewniejszego uważał poseł Andrzeja Zborowskiego, marszałka nadwornego, który brał udział w ostatniej wojnie węgierskiej i tam się bardzo zbliżył do Alfonsa. Również Piotr Zborowski, wojewoda krakowski, zdawał się być Giraldiniemu pewnym stronnikiem, już z tego powodu, że nie chciał w żaden sposób dopuścić na tron austrjackiego księcia. Do przyjaciół Alfonsa liczył także poseł podkanclerzego Piotra Dunina Wolskiego, Szafrańca, znakomitego ruskiego pana, Stanisława Krzyckiego, kasztelana raciąskiego, i kilku innych. Pieniądze grały ważną rolę w tych układach, które się zazwyczaj toczyły przy śniadaniach i biesiadach. Śniadania trwały tak długo, że się zamieniały w obiad i kolację, i przeciągały do późnej nocy, a że Giraldini był wątłego zdrowia, więc bardzo się skarżył na gorąco w komnatach, na zbytek napojów i uważał ten rodzaj negocjacji za najcięższe swoje zadanie w Polsce.

Karol IX umarł w końcu maja 1574, a Alfons miał już o tem wiadomość we dwa tygodnie później i natychmiast wyprawił drugie poselstwo do Polski, aby nie zasypiać sprawy. Powierzył je Camilowi Gualengo i Battyście Guariniemu, którego kilkakrotnie już używał do ważnych misyj dyplomatycznych, do Turynu i do Rzymu.

%

;

ÙM

:WA

fi

** ■“ . f 5%

ss

u

s&iiÈfL

i

P*

.

mm

,

M

■jm

I sf;t__

dyrjp

9 JT

■■    4»

pii

n

y\

Jj'£ ■■ r. / r<^

«f w

P

/-sM

fk Wm

É9S

Ip^

»

fè-VÈàSB&rj; •'• ::‘

-'C-V '

Sfc:

■ j

&

>;i

Battista Guarirli.

Według litografi i w dziele «Vite e Ritratti di XXX Illustri Ferraresi».

Battista pochodził z owej rodziny, której praojcem był Guarino da Verona, sławny humanista z czasów Mikołaja III i Leonella. Chodził on na uniwersytet w Padwie, skąd wyniósł miłe wspomnienia ze stosunków z polskimi kolegami; później został profesorem na uniwersytecie w Ferrarze (1557) na miejsce zasłużonego stryja, profesora retoryki, i ożenił się z Taddeą Bandidio, córką jednej z najznakomitszych ferraryjskich rodzin, siostrą owej pięknej Lukrecji, hrabiny Machiavelli, o której jeszcze mówić będziemy. Idąc śladami swych stryjów i dziadów, wystarał się Guarini, aby go Alfons II przyjął do służby, a w r. 1567 widzimy jego nazwisko na liście dworzan. Pobierał wtedy dwadzieścia skudów miesięcznie.

Guarini już w swej młodości odznaczał się wielkim poetyckim talentem, ceniono go jako znakomitego pisarza, zanim zasłynął ze swej dramatycznej sielanki «Pastor Fido». Mimo jednak wielkich zalet umysłu był nielubianym nie-tylko u dworu, ale i we własnej rodzinie. Niesłychanie chciwy, całe życie się procesował, a trybunały w Ferrarze, w Wenecji, w Padwie i w Bzymie ciągle były jego sprawami zajęte. Nigdy z niczego nie był zadowolony, na żadnym dworze długo nie przebywał, pomimo, że bez dworskiego życia obejść się nie mógł. Gdy stanowisko jego w Ferrarze stało się niemożliwem, zamieszkał w swej posiadłości Guarina w okolicy Padwy, ale tam się czuł osamotnionym, więc przeniósł się na dwór Karola Emanuela I do Turynu, a gdy sabaudzkie stosunki go nie zadowolniły, powrócił znowu do Ferrary, gdzie został sekretarzem Alfonsa II. Urząd ten jednak niebawem porzucił, pojechał z wielkiem zgorszeniem księcia do Wenecji, a zatęskniwszy ponownie za życiem dworskiem, przeniósł się do Turynu na stanowisko radcy państwa. Tam jednak długo nie wytrzymał, starał się o różne nowe posady, był także przez jakiś czas sekretarzem księcia toskańskiego we Florencji, aż wreszcie oparł się o dwór Ro-verów w Urbino. Gdy i tam mu się znudziło, wrócił do Ferrary, a następnie do Wenecji, gdzie umarł 7 października 1612. W domowem pożyciu najstraszniejszy sknera i despota, rzec można, że zamęczył żonę swą zgryźliwością, z synami się procesował i jako człowiek pozostawił po sobie najgorsze wspomnienie.

Tego więc Guariniego wybrał Alfons za swego głównego posła do Polski, a księciu tak się śpieszyło, że już siedmna-stego czerwca, a więc w trzy dni po odebraniu wiadomości o śmierci króla francuskiego, znajdowało się poselstwo fer-raryjskie w drodze na północ. Guariniemu został dodany Kamil Gualengo, słynny fechtmistrz i duelant, który występuje w «Rozprawach» Romejego jako rzecznik «honoru». Mieli oni razem jechać do Insbrucku, tam się rozłączyć, jeden z nich popłynąć barką Innem i Dunajem, drugi zwykłą drogą pojechać do Wiednia. W Wiedniu kazał im Alfons złożyć czołobitność cesarzowi i zawiadomić monarchę o swych intencjach starania się o tron Polski. Posłowie winni byli jednak oświadczyć monarsze, że gdyby arcyksiążę Ernest, syn Maksymiljana, miał zamiar kandydować o polską koronę, Alfons gotów natychmiast swych starań zaniechać. Z Wiednia miał Guarini udać się do Krakowa i Warszawy, aby zasięgnąć potrzebnych informacyj co do zamiarów Henryka III i pozyskać, o ile możności, siostrę zmarłego króla, infantkę, tudzież wręczyć jej list bardzo pięknie napisany. W Krakowie mówiono, że Guarini ma traktować o małżeństwo księcia Ferrary z infantką, o czem Hieronim Lipoman donosił 20 września 1574 r. doży weneckiemu Mocenigowi. Guarini wiózł ze sobą cały zapas obietnic, książę przyrzekał szlachcie rozszerzyć jeszcze swobody, w przeciągu dwóch miesięcy miał przysłać do Polski 300.000 złotych, «a że nie ma dzieci, Polacy jego dziećmi być mieli». Co najważniejsza, książę obiecywał «szkołę krakowską mężami uczonymi osadzić i sprowadzić różnych mistrzów sztuk do Polski».

W miarę, jak później przybliżała się elekcja, rosły i obietnice książęce, tak że zczasem Alfons przyrzekł utrzymywać wojsko na swój koszt, płacić długi Jagiellonów i zasilić skarb rzeczypospolitej dwoma miljonami dukatów. Kilku panom polskim zobowiązał się wypłacić po czterdzieści tysięcy skudów i więcej, jeżeli będą sprzyjali jego kandydaturze.

Równocześnie wysłał Alfons także Giraldiniego, który tymczasem powrócił z pierwszego swego poselstwa, najkrótszą drogą do Krakowa, aby tam stanął jeszcze przed Guari-nim i jako znany w Polsce dyplomata i zaprzyjaźniony z wieloma znakomitymi ludźmi, przygotował mu o ile możności dobre przyjęcie. Cały ten plan Alfonsa został pokrzyżowany szybkim wyjazdem Henryka III z Krakowa, posłowie ferraryjscy nie mogli się bowiem już widzieć z Walezjuszem. Król uciekł z Krakowa 18 czerwca i właśnie zatrzymał się w Wiedniu, kiedy Guarini tam przybył, a poseł ferraryjski widocznie nie wiedział, jak się dalej zachować, gdyż nawet nie poszedł do Henryka III, ale czem prędzej pisał do Alfonsa o dalsze instrukcje. Gdy zaś te instrukcje nadeszły, pojechał do Krakowa, gdzie się wkrótce dowiedział, że elekcja została odroczoną do przyszłego roku. Mieszkał w Krakowie, jak się zdaje, u Zborowskiego, a zamiary jego popierali głównie Krzycki, Lanckoroński i Niemsta. Guarini spodziewał się, że w nuncjuszu znajdzie poparcie, ale Laureo był przeciwnikiem Alfonsa i miał wprost oświadczyć Ferraryjczykowi, że wobec kandydatury członka domu austrjackiego, zamiary Alfonsa nie mają żadnych widoków. Mówią, że Grzegorz XIII przysłał nuncjuszowi dwadzieścia pięć tysięcy dukatów na koszta wyboru arcyksięcia, ale w taką hojność Stolicy Apostolskiej na cele popierania obcych interesów trudno wierzyć.

Wobec odroczenia elekcji nie miał Guarini powodu pozostać w Polsce, tern bardziej, że chciał księciu ze swych zachodów ustnie zdać sprawę. Powrócił więc dwudziestego piątego września do Ferrary. Ze swojej podróży był o tyle zadowolony, że, jak donosił jednemu ze znajomych, widział niebo północne, północne obyczaje i cieszył się poznaniem rzeczy, o których nie miał dotąd wyobrażenia.

¹

Już w roku 1546, kiedy Anna miała zaledwie lat piętnaście, zaczęto myśleć o wydaniu jej zamąż. Według doniesienia oratora ferra-

²

Bona była także w przyjacielskich stosunkach z kardynałem Hipolitem II (1509—1572), synem Alfonsa I i Lukrecji, a bardzo ciekawą pamiątką stosunków królowej z rodziną kardynała jest medal, znajdujący się w Muzeum Czapskich w Krakowie. Medal przedstawia z jednej strony wyborną podobiznę starej już Bony, z drugiej portret Benaty, naturalnej córki Hipolita II, która w r. 1553 wyszła zamąż za Ludwica Pico, hr. na Mirandoli, a w dwa lata później 29 listopada 1555 umarła. Połączenie Bony na jednym medalu z młodą Renatą wskazuje oczywiście na bliższy między niemi stosunek. Być może, że Bona była chrzestną matką Renaty.

³

Cod. Marc. Ital. Cl. X. Nr. LXXVI.

II

Alfons chciał sobie wszelkiemi sposobami ująć Henryka III, dowiedziawszy się więc, że król w powrocie do Francji jedzie na Tyrol i północne Włochy i że przybędzie do Wenecji, postanowił wybrać się naprzeciw niego i zaprosić go do Ferrary. Ale już przed tem zaproszeniem zdarzyła się księciu aż zanadto dogodna sposobność, aby się przypodobać królowi. Henryk potrzebował pieniędzy, był prawie bez grosza, a droga do Paryża wymagała jeszcze znacznych wydatków. Ambasador francuski w Wenecji, Du Ferrier, miał polecenie starać się o pożyczkę, zwrócił się też najprzód do czterech głównych banków florentyńskich, które miały swoje filje w Wenecji, do Strozzich, Capponich, Cransecchich i Baglionich, ale ostrożni Florentyńczycy nie wierzyli w przyszłość Henryka i nie chcieli dać ani solda. Do weneckich bankierów nie wypadało udawać się, więc Ferrier poszedł do Claudia Ariosti, posła ferraryjskiego w Wenecji, aby u Alfonsa, który uchodził za bardzo zasobnego księcia, wystarał się o jaką poważną kwotę, «qualque buona somma di danari». Alfons też przyszedł w pomoc królowi, ale znów nie tak wielką sumą, jakiej się Du Ferrier spodziewał, a po rozmaitych staraniach zaręczył za pożyczkę dla Henryka wielki książę florentyński, tak, że kasa podróżna uciekającego króla cokolwiek się zapełniła. Mimo to fundusze były bardzo szczupłe, a król płacił po drodze magnatom, którzy go gościli w swych zamkach, hojnie tytułami, ale nie rozdawaniem kosztownych podarunków. Zaraz na pierwszym noclegu pasował na rycerza bratanka signora Brancone, u którego mieszkał, w Piave tę samą przyjemność uczynił swemu gospodarzowi, Giovanniemu Sarcedeni, w Treviso odznaczył podobną godnością Bartłomieja Lippomana, Bagaz-zoniemu w Sacile pozwolił dołączyć francuskie lilje do herbu i tak całą drogę do Wenecji znaczył tworzeniem szlacheckich rodów.

mu

Wenecka Signoria wysłała naprzeciw króla poselstwo aż do granic rzeczypospolitej, do Pontebby, które mu wręczyło list żelazny, pięknie oprawny w ponsową materję, i paszport ze złotemi ozdobami. Książę ferraryjski zaś wyjechał powitać Henryka aż do San Daniele, w sześć koni, pozostawiwszy w Wenecji wielki swój orszak. Zobaczywszy zbliżającego się króla, podjechał konno pod karetę i głęboki oddał pokłon, ale Henryk nie poznał księcia, więc Alfons nawrócił i powtórnie się królowi pokłonił. Henryk znów się

popatrzył na nadjeżdżającego z pewnem zdziwieniem, gdy się jednak dowiedział, że to książę Ferrary, czem prędzej powitał go po francusku i kazał powóz zatrzymać. Alfons chciał króla w kolano pocałować, ale Henryk nie pozwolił na ten zbyt uniżony dowód czci, podniósł go i zaprosił do swojej karocy.

W Wenecji poczyniono olbrzymie przygotowania na przyjęcie młodego panującego, i słusznie pisał Du Ferrier do króla, że niema człowieka, któryby nie myślał nad tern, jakby go uczcić, i że zgrzybiali starcy obawiają się umrzeć, zanim go zobaczą. Przyjęcie też Henryka III było może najwspa-nialszem, jakie rzeczpospolita urządziła w XYI wieku obcemu gościowi. W Murano przygotowano dla króla na pierwszą stację pałac Bartłomieja Capello, w samej Wenecji pałac Foscarich, Bucentaura odnowiono, na Lido postawiono bramę triumfalną, którą ozdabiali Paolo Veronese i Tintoretto, tysiące małych statków i gondol towarzyszyło wjazdowi ośm-nastego lipca 1574, we wszystkich kościołach uderzono w dzwony, strzelano z dział, chóry śpiewały, muzyki grały wokoło, a przytem pogoda służyła prześliczna, tak że młody monarcha był oczarowany pięknością obrazu i w chwili największego uniesienia powiedział do swego otoczenia te słowa: «Jakżebym był szczęśliwym, gdyby królowa matka to wszystko widziała». Henryk bardzo dobrze i łatwo mówił, na krótkie powitanie doży trochę za długą miał mowę francuską, później nie popisywał się już więcej swym oratorskim talentem.

Nad wieczorem dopłynął król wśród okrzyków i triumfów do swego mieszkania w pałacu Foscarich, który urządzono z wszelkim możliwym przepychem i złotemi literami napisano w głównej sali jako godło słowa «Omnipotens virtus». Król jednak bardzo ściśle tych słów się nie trzymał, ale jak tylko się znalazł w pałacu z bliskimi przyjaciółmi, wymknął się czem prędzej bocznem wyjściem z księciem Ferrary do przygotowanej niepokaźnej gondoli i popłynął z nim najprzód na jakąś hulankę a następnie do pałacu Alfonsa, do późniejszego Fondaco dei Turchi. Tam urządził Alfons prawdziwie wesoły wieczór z teatrem, pięknemi ko-

bietami i świetną kolacją. Największą ozdobą festynu było teatralne przedstawienie, które dało towarzystwo Gelosich, najsławniejsza wówczas trupa komiczna w północnych Włoszech. To przedstawienie bardzo obraziło Signorie. Rząd wenecki bowiem poczynił najusilniejsze starania, aby Gelosich sprowadzić z Medjolanu, gdyż dowiedział się od posła francuskiego, że król bardzo ich sobie życzy widzieć, a osobliwie ciekawy jest gry Vittorii Piissimi z Ferrary, najsłynniejszej artystki. Gelosi pojechali umyślnie w trzydzieści osób do Medjolanu, aby dawać przedstawienia podczas festynów, które się tam miały odbyć dla Giovanniego d’Austria, zwycięzcy z pod Lepanto, przeto nie było rzeczą łatwą do powrotu ich nakłonić. Gdy więc Signoria po wielkich staraniach cieszyła się, że swemu dostojnemu gościowi urządzi niespodziankę, książę Ferrary cichaczem umówił się z artystami, aby w pierwszy dzień pobytu króla, jeszcze przed oficjalnem przedstawieniem, grali w nocy u niego komedję. Signoria wogóle nie była zadowoloną z Alfonsa, zabierał on bowiem dygnitarzom weneckim przy uroczystościach honorowe miejsce, a osobliwie to ich obraziło, że przy wjeździe ze stałego lądu do Murano wsiadł do gondoli królewskiej, wskutek czego ambasadorzy republiki, którzy przecież tam byli gospodarzami, musieli płynąć następną gondolą. Co więcej, w wilję uroczystego wjazdu do Wenecji Alfons zabrał « króla z Murano, popłynął z nim incognito na Canal Grande i pokazał mu wszystkie wspaniałe gmachy miasta, tak że wjazd triumfalny nie mógł mieć już dla Henryka tego uroku nowości, jakim go Wenecjanie olśnić chcieli. W pałacu Alfonsa bawił się król wybornie, a osobliwie niemałe wrażenie sprawiła na nim Piissima, owa «boska Wiktorja, czarodziejka miłości, której słowa wzniecały płomienie w tysiącach serc, której głos zachwycał widzów, a mowa jej harmonijna i słodka, ruchy łagodne lub dumne czyniły z niej skończoną artystkę».

Henryk III wrócił dopiero za białego dnia do swego pałacu i mimo że miał dwudziesty trzeci rok, zapewne bardzo narzekał na królewskie obowiązki, gdyż, nie odpocząwszy, musiał już w rannych godzinach udzielać posłuchań. Ale

przyjemności Wenecji nie dały mu ani chwili odpocząć, wieczorem poszedł podobno piechotą tylnemi uliczkami do domu Weroniki Franco, mieszkającej wpobliżu San Giovanni Chrisostomo, słynnej poetki i kortegjany, wielce zajmującej Wenecjanki, pomimo że zapisaną była dopiero pod numerem 204 w «Catalogo delle principali et più honorate cortigiane di Venetia». Franco należała do pierwszorzędnych dam lekkiej gildy tak co do piękności jak i roztaczanego koło siebie zbytku, a nadto jaśnieje jej nazwisko, obok Tulji d’Aragona, na kartach historji literatury włoskiej XVI wieku. Weronika pisała piękne sonety i podobnie jak słynna rzymska kortegjana Porzia, patrizia Romana, «miała całego Pe-trarkę i Boccaccia w głowie i recytowała z pamięci nieskończoną ilość wierszy Wirgiljusza, Horacego, Owidjusza i tysiąca innych autorów». Z gładkością ułożenia i wdziękiem młodości łączyła rozum doświadczonej matrony:

E di costumi adorna, e di virtude,

Con senil senno in giovenil etade.

Ponieważ jednak była jeszcze młodą, nie miała czasu zebrać wielkich bogactw i nie należała do owych zasłużonych kortegjan, które senat wenecki nazywał w swych aktach publicznych «le nostre benemerite meretrici». Jeden z jej wielbicieli mówił, że niebo rozlało na niej urok bez granic, dało jej złote włosy i boskie oczy, którym samo słońce blasku pozazdrościć może, a rękę miała śnieżnej białości. Tin-toretto malował jej portret, który niestety w ciągu wieków zaginął. Mamy wprawdzie jej wizerunek przekazany nam w Gamby «Alcuni ritratti di donne illustri delle provincie veneziane», ale tam przedstawioną jest Weronika z kosztownym diademem na głowie i tak obwieszona klejnotami i obhaftowana złotem, że raczej wygląda na jakąś sztywną królową angielską, aniżeli na uprzejmą poetkę, «Terrena Dea, alto e novo miracolo, luce impressa del raggio della divinità, paradiso». Weronika przez długi czas miała stosunek z jakimś słynnym ze swej kaznodziejskiej wymowy, bardzo poważnym prałatem, a tak była o niego zazdrosną, że gdy kochanek wyjechał z Wenecji, a ona sama pozostawała w domu

«sola in solitario tetto», myślała tylko o tem, że ją prałat zdradza, a smutne przypuszczenia do tego stopnia ją opanowywały, że życie sobie chciała odebrać. Weronika miała później dwoje dzieci, których ojcowie sumiennie zapisywali się do metryk kościelnych, a do swych wielbicieli liczyła także Wilhelma księcia Mantui i kardynała Ludwika d’Este, ulubionego syna Renaty. Kardynałowi poświęciła nawet swe «Listy», a w przedmowie podnosiła jego niezmierną korte-zję, jego nadziemską gentilezze, klękała przed nim i wielbiła anielską dobroć tego sługi niebios.

U Weroniki bywała cała literacka i artystyczna Wenecja, słynny swego czasu poeta Domenico Veniero, Tintoretto, poważny Sperone Speroni, Girolamo Muzio, a nawet stary Bernardo Tasso. Oprócz rozmów o filozofji, poezji, uprzyjemniała pani domu wieczory swym gościom muzyką i śpiewem, a istnieje jej list, w którym zaprasza jednego ze swych znajomych na taki muzykalny wieczór, «alle venti ore, in occasione eh’ io faccio musica». W innym liście pozwala przyjacielowi, aby przyszedł do niej na śniadanie w zwykłem ubraniu, bez ceremonji, według dawnego zwyczaju «sine fuco et ceremoniis, more majorum». Gdy jaki obcy literat zawitał do Wenecji, musiał koniecznie być jej gościem, nawet Montaigne, który ją nazywa «janti fame venitiane», był 6 listopada 1580 u niej na kolacji, i poetessa przysłała mu egzemplarz świeżo wydanych swoich listów. Następnego dnia po południu miał biedny Montaigne «une colique, qui lui dura deus ou trois heures»; czy z powodu złej kuchni u Weroniki, nie wiadomo. Franco prowadziła więc dom bardzo otwarty i dostatni, a musiała wzbudzać zazdrość pomiędzy innemi korte-gjanami, gdyż któraś ze współzawodniczek oskarżyła ją przed trybunałem Sant’ Officio. Oskarżenie było straszne: że Weronika, gdy jej ukradziono nożyce ze srebrną rękojeścią i jeszcze jakąś drobnostkę, wzywała djabła na pomoc, posługując się przy tem pierścionkiem poświęcanym i święconą wodą, że nie chodziła na mszę i że za czartowską pomocą rozkochała dwóch przejezdnych Niemców. Ale Weronika miała w kołach duchownych możnych protektorów i potrafiła się usprawiedliwić z czynionych jej zarzutów. Zczasem zaczęła

bardzo przykładne prowadzić życie, pisała pobożne sonety i w r. 1580 założyła dom przytułku dla podobnych sobie kobiet, które chciały porzucić lekkie życie. W kościele «del Soccorso», gdzie się modliły owe Magdalenki, istniał obraz Cadetta Caliari, znajdujący się dzisiaj w Akademji di Belle Arti w Wenecji, przedstawiający założenie owego przytułku. Jedną z czterech kobiet zwróconych do Matki Boskiej ma być Weronika Franco. Nasza pobożna grzesznica umarła dość wcześnie, w czterdziestym piątym roku życia na febrę. Najpiękniejszem jej wspomnieniem były odwiedziny Henryka III; o owej chwili wspomina ona w liście, który do niego pisała «all’ invittissimo e cristianissimo Be Enrico .III», iż jest dumną i szczęśliwą, że król raczył zaszczycić jej skromne mieszkanie. Posyła mu dwa sonety i przyobiecuje poświęcić całą książkę swych poezyj, nazywając go bohaterem w wojnie, pokoju, doświadczonym w tysiącznych okolicznościach.

In armi, e in pace, a mille prove esperto.

Weronika darowała królowi na pamiątkę swój portret, jak się zdaje emaljowany, czem ją król obdarzył, nie wiemy.

Ośm dni bawił Henryk w Wenecji, a powszechnie mówiono, że ani jednej nocy nie spędził w swoim pałacu, pomimo że całe dnie męczył się przyjęciami i festynami; doża i senatorowie obawiali się też o jego zdrowie. Gdy później rozeszła się wiadomość, że król po drodze zachorował w Cremonie, udał się doża do posła Du Ferrier, ażeby błagał Katarzynę de’ Medici, by wstrzymywała syna od nieumiarkowa-nego życia, zwłaszcza od «zbyt gwałtownych ćwiczeń cielesnych», i poleciła mu więcej jadać mięsa, gdyż zauważono w Wenecji, że król żywi się tylko jarzynami, owocami i Chlebem maczanym w wodzie, samemi rzeczami nie dającemi ciału potrzebnych sił. Król bynajmniej się nie zastosował do ojcowskich rad weneckiej Signorii, ale i we Francji prowadził rozwiązłe życie, niszczące jego słaby organizm.

Bale, iluminacje, festyny, regaty następowały po sobie w czasie pobytu Henryka w Wenecji, a przyjemniejszem może, aniżeli wielki bal w pałacu dożów, było dlań przyjęcie, które urządził monsignor Giovanni Grimani, patrjarcha akwi-lejski. Król chciał zwiedzić wspaniałe zbiory starożytności Gri-maniego, jego rzadkie bronzy, marmury, obrazy, minjatury, pomiędzy któremi znajdował się ów sławny brewjarz, zdobiący do dziś dnia bibljotekę Marciane. Doświadczony patrjarcha wiedział jednak, że młodemu Henrykowi większą sprawi przyjemność gronem pięknych Wenecjanek, aniżeli «antyka-ljami», zaprosił więc do siebie trzydzieści najbardziej uroczych pań wielkiego świata, które nietylko wdziękiem, ale i swemi strojami olśniły króla. Zamiast oglądać zbiory, zaczęto tańczyć, a przedewszystkiem urządzono taniec kobiet «alla, gagliarda», którego Henryk jeszcze nie znał, a bardzo go widzieć pragnął. Tancerki bowiem wykonywały rodzaj baletu, a mężczyźni brali w nim tylko o tyle udział, że otaczali panie wokoło, wybijali takt, zachęcając je okrzykami i dowcipami do wesołości. Tańczono także «ballo del cappello», w którym panie wybierały tancerzy, podając im swoje kapelusze. Wybrany młodzieniec kładł wtedy swój beret na głowę tancerki, grzecznie ją całując, a ona wracała mu z pocałunkiem jego własność. Ta wymiana kapeluszy z akompa-njamentem pocałunków bardzo się podobała królowi, a jedna z odważniejszych pań przybliżyła się także i do niego, ofiarując mu swój kapelusz. Henryk musiał niestety odmówić tańca z powodu żałoby po Karolu IX, ale w zastępstwie przedstawił hożej tancerce jednego ze swych towarzyszy. Popołudniowa zabawa u Grimaniego trwała aż do wieczora, a król wprawdzie wrócił do pałacu Foscari, ale tylko poto, aby znów cichaczem wymknąć się bocznemi drzwiami do przyjaciółek.

Trzeba jednak przyznać królowi, że podczas łych zabaw nie zapomniał także i o zwiedzeniu pracowni Tycjana, gdzie właśnie mógł widzieć wykończoną już dla króla Hiszpan j i «Alegorję zwycięstwa pod Lepanto».

Tymczasem nadchodziły listy wzywające Henryka do jak najrychlejszego powrotu, a i rozważniejsi towarzysze, a osobliwie książę sabaudzki, Emanuele Filiberto, zaczęli się o niego obawiać i nakłaniać do wyjazdu. Ostatniego dnia swego pobytu zakupił król mnóstwo sprawunków, w znacznej części na podarunki z powodu gościnności, jakiej doznał w Wenecji. Na same klejnoty wydał trzydzieści dwa tysiące skudów, ale znaczną część tej sumy został winien i później miał ją zapłacić za pośrednictwem francuskiego ambasadora. Pierścień z dużym diamentem ofiarował doży, ale Mocenigo musiał ten klejnot zapisać skarbowi rzeczypospolitej, gdyż naczelnikowi rządu nie wolno było przyjmować podarunków.

Wreszcie wyjechał Henryk dwudziestego siódmego lipca na Padwę do Ferrary, a Wenecjanie, osobliwie zaś właściciele domów na Canal Grande, byli zadowoleni, że się uroczystości skończyły, gdyż z powodu ciągłych iluminacyj oliwa do lamp za dużo ich kosztowała. Alfons ferraryjski wiózł króla do swojej stolicy dalszą drogą na Capparo, aby, jak złośliwie się wyraził poseł florentyński, księstwo ferra-ryjskie większem się gościowi wydawało.

Dwudziestego dziewiątego lipca, w straszny upał przyjechał król z całem towarzystwem do Ferrary, wśród odgłosu muzyki, bicia dzwonów, grzmotu armat, których Alfonsowi nie brakowało. U bram miasta Cornelio Bentovoglio ofiarował królowi klucze, które tenże zwrócił z uprzejmą mową; w pałacu, u schodów, oczekiwały króla księżna Lukrecja i Leonora, którym Henryk rąk nie ucałował, co także florentyński ambasador zauważył ze złośliwą przyjemnością. Alfons kazał urządzić królewskie komnaty najpiękniejszemi dywanami i dziełami sztuki, bawił go przedstawieniem tea-tralnem, balem, ale prawdę powiedziawszy, przyjęcie nie bardzo się udało. Król bowiem, odebrawszy pilne listy z Paryża, musiał wcześniej wyjechać aniżeli zamierzał, wskutek czego bal się odbył o dzień pierwej, aniżeli było postanowione, i wiele pań nie miało tak bogatych strojów, w jakich przybyć miały. Krawcowe nie mogły swych arcydzieł wykończyć. Co gorsza, w drugi dzień pobytu króla dało się uczuć lekkie trzęsienie ziemi, które w tych latach często Ferrare nawiedzało, co także rzuciło pewien popłoch na towarzystwo. Nadewszystko zaś król był już bardzo zmęczony, i z tego powodu nawet nie jechał w dalszą drogę do Mantui lądem, ale popłynął Padem wgórę. W Mantui starano się go przyjąć z nadzwyczajnym przepychem, aby prześci-gnać Ferrare, co nie było przyjemnem patrzącemu na to księciu Alfonsowi.

III

W Polsce zajmował się tymczasem Ascanio Giraldini sprawami Alfonsa, a do pomocy dodano mu jeszcze z Ferrary Aleksandra Baranzona.

Posłowie ci zyskiwali szlachtę, osobliwie w Płockiem, obwozili portret Alfonsa w zbroi, z muszkietem w ręku, aby Polacy nabrali zaufania do tej okazałej osoby, ale sami jakoś nie wierzyli w powodzenie książęcej sprawy i chcieli się odpowiedzialnością podzielić z jaką wybitniejszą ferraryjską osobistością, gdyż Giraldini prosił, aby Alfons przysłał jeszcze jakiego znakomitego oratora, «un huomo di gran portata». Alfons wysłał znów Guariniego, który wyjechał w pierwszych dniach października 1575 z Ferrary, drogą do Sara valle i Ampezzo, i nie mało przebył trudów. Podróż swą opisał Guarini w liście do żony, wysłanym w kilka dni po przybyciu do Polski. Skarżył się, że nie był w stanie znieść tego podwójnego zmęczenia ciała i duszy; zaraz po przebyciu Alp dostał febry, która go trapiła w ciągu całej podróży Dunajem. W Wiedniu musiał się zatrzymać z powodu choroby, a ponieważ czas naglił, więc posłał do Warszawy swoją mowę, którą miał wygłosić na polu elekcyjnem, aby ją tam odczytano. Przyszedłszy jednak trochę do sił, chory jeszcze, pojechał dalej, usprawiedliwiając się w liście do żony pisanym, że honor wymaga, aby stojąc na czele tak ważnej ambasady, bardziej się troszczył o obowiązki względem swego pana, aniżeli o własne życie. Wyruszył więc do Polski i odbywał podróż przez kraje pełne rozbójników, wśród najrozmaitszych trudów i niebezpieczeństw. Chory, zziębnięty stanął w Warszawie 19 grudnia, raczej umarły, aniżeli żywy. Przybył jednak za późno, gdyż posłowie innych kandydatów do korony polskiej już swe sprawy pozałatwiali, i szlachta głosowała na polu elekcyjnem.

Schorowany poseł przynajmniej odetchnął w Warszawie,

trochę się wzmocnił, a zdrowie przywróciło mu nietyle powietrze Północy, ile wiadomość, którą otrzymał z Ferrary, że wszechpotężny minister Alfonsa II, Pigna, umarł. Guarino uważał go za największego swego wroga na ferraryjskim dworze i głównie jemu przypisywał, że książę po raz wtóry powierzył mu poselstwo do Polski, «non già legazione, ma relegazione di Pologna», że go zmusił do podróży, z której ledwie żyw wryszedł z powodu chorób, zarazy, niewygód, rozbójników, morderców i przeróżnych utrapień, których doznał.

Posłowie ferraryjscy doczekali się w Warszawie wyboru Stefana Batorego na króla polskiego, poczem dwóch z nich wróciło do domu, Guarini zaś pozostał jeszcze jakiś czas w Polsce, sądząc, że może Batory wyboru nie przyjmie, gdy jednak i te nadzieje go zawiodły, wyjechał także do Ferrary i zdał sprawę Alfonsowi ze swej podróży w dłuższej relacji, która dotąd pozostała jednem z najciekawszych źródeł tych ferraryjsko-polskich stosunków. Dworzanie w Ferrarze przypisywali nieudanie się starań Alfonsa o koronę polską głównie obydwu posłom, których Alfons do Warszawy wyprawił. O Giraldinim mówiono, że urodził się w Sienie żydem, a w Ferrarze został ochrzczonym osłem, o Guarinim zaś mniemano, że raził w Polsce nieznośną pedanterją, zrażał ludzi swem zachowaniem się i nie był dość poważnym człowiekiem, aby tam dać wyobrażenie o znakomitości i stanowisku rodu Estów.

Staranie się Alfonsa o koronę polską miało w Ferrarze dość komiczny epilog. Jakiś oszust, Turek czy Ormianin, chciał skorzystać z ambicji księcia szukania obcych tronów i przybywszy tajemniczo do Ferrary, ofiarował Alfonsowi imieniem ludności Ziemi świętej królestwo Jerozolimy. Oczywiście, że dla księcia, wychowanego na poematach Bojarda i Ariosta, nie można było wynaleźć bardziej odpowiedniego królestwa. Alfons gościł też zrazu ową tajemniczą osobistość, gdy jednak poznał szalbierstwo, zamknął Turka do więzienia, z którego tenże wszakże uciec potrafił.

Ku starości, gdy i z trzecią żoną nie miał potomstwa, widząc, że mało jest nadziei, aby Ferrara utrzymała się w ro-

dżinie Estów, stał się Alfons zamkniętym w sobie i zgryźliwym, pozostawił rządy ministrom, którzy, nadużywając władzy, coraz to większe na ludność nakładali ciężary. Złych urzędników nie usuwał, aby nie dać poznać, że nie umie ludzi wybierać, trzej Fattori generali zarządzali wszystkiemi dochodami i wzbogacali się, wyciskając z poddanych dla siebie podarunki. Ten lub ów gubernator małego miasteczka, mający dwadzieścia pięć skudów miesięcznej płacy, składał rocznie trzy tysiące i więcej. O dochody książę się nie troszczył, gdyż pieniądze wpływały do kas obficie, rocznie miał on około czterykroć pięćdziesiąt tysięcy skudów dochodu, a same saliny i rybołówstwo w Comacchio przynosiły pięćdziesiąt tysięcy.

W późniejszym wieku ubierał się Alfons zawsze czarno, ale nadzwyczaj starannie, kołnierze i mankiety u bielizny miał zawsze tak sztucznie zrobione, że nie powstydziłaby się ich najbardziej wystrojona kobieta. Z głowy prawie nie zdejmował aksamitnego beretu, a szpadę zawsze miał u boku. Wobec poddanych starał się być ujmująco grzecznym, dlatego też petenci wychodzili od niego z audjencji zachwyceni uprzejmością księcia i dopiero później, gdy zazwyczaj nie osiągnęli tego, o co prosili, zmieniali o nim swe zdanie.

IV

Postacią na owe czasy bardzo charakterystyczną był młodszy brat Alfonsa II, kardynał Luigi d’Este, wbrew swojej woli książę Kościoła, człowiek nadzwyczaj przystojny, światowy, zawikłany w cały labirynt miłosnych stosunków, pierwszorzędny intrygant, knujący zawsze jakieś spiski przeciw swemu bratu.

W ówczesnych rodach książęcych we Włoszech stało się prawie zasadą, aby jeden z głównych członków familji piastował kardynalską godność, a w ten sposób politycznie i materjalnie przyczyniał się do wzmocnienia potęgi rodu. Tradycja ta utrzymywała się osobliwie u Gonzagów i Estów, a ponieważ kardynał Hipolit (młodszy), brat Ercola II, był

już starym człowiekiem, kiedy Luigi dorastał, więc Ercole postanowił przeznaczyć go na następcę Hipolita i na dziedzica olbrzymich dochodów kardynała. Hipolit, dzięki protekcji króla Francji, wywierał bardzo potężny wpływ w Świętem Kolegjum, wpływ ten miał teraz przejść na Ludwika.

Luigi nie miał ochoty do duchownego stanu, niewiele się go jednak o to pytano, a papież Paweł III, chcąc dogodzić Ercolowi II i kardynałowi Hipolitowi, zamianował piętnastoletniego chłopca biskupem Ferrary. Nie był to zresztą pierwszy przykład w rodzinie Estów, że niedorostki piastowały wysokie kościelne urzędy, gdyż Hipolit d’Este (starszy) miał zaledwie ośm lat, jak został biskupem Granu, a w piętnastym roku życia był już kardynałem. Aby młodego Ludwika, biskupa Ferrary, przygotować do zawodu duchownego, dodano mu za mentora księdza Lepelletier, francuskiego jezuitę, którego sam Ignacy Loyola na to stanowisko przeznaczył. Ale nauki zręcznego jezuity na niewiele się przydały, Ludwikowi nie podobało się w Ferrarze, postanowił więc cichaczem pójść za przykładem starszego brata i uciec z domu.

Nudziły go nauki i męczyło skąpstwo ojca, który mu dawał nadzwyczaj szczupłą pensyjkę, nie odpowiadającą biskupiemu stanowisku. Luigi wszakże nie pojechał do Francji, lecz chciał się udać na dwór hiszpański, do czego go namówił biskup Trydentu, kardynał Madruzzi, wielki stronnik austrjackiego domu, a dopomógł pieniężnie Antonio Maria di Collegna, ajent dyplomatyczny, którego Alfons używał do rozmaitych poselstw. Książę jednak odkrył zawczasu ten spisek, kazał zamknąć młodego biskupa na kilka dni do aresztu, a Collegnę powiesił in effigie, nie mogąc go schwycić

żywego.

Luigi jednak nie zaniechał swych zamiarów ucieczki, lecz jak tylko ojciec się uspokoił, postanowił z wiedzą i pomocą matki Renaty pojechać już nie na dwór cesarski, ale do Paryża. Pożyczył więc pieniędzy od żyda Izaaka, pozastawiał co mógł u innych lichwiarzy i w r. 1558 cichaczem z jednym sługą wymknął się z miasta, aby dopędzić brata, który właśnie dzień przedtem za pozwoleniem ojca do Francji się wybrał. Na wypadek, gdyby go król francuski nie

chciał przyjąć, miał Luigi zamiar uciec nawet do Turcji, aby tylko nie wracać do nudnej Ferrary. Ale król, uproszony zapewne listami Renaty, powitał łaskawie Ludwika, z czego młody biskup skorzystał, aby prowadzić życie wesołe i pożyczać pieniędzy, gdzie się tylko dało.

Tymczasem umarł stary Ercole II, Alfons czem prędzej wrócił do domu, aby objąć panowanie, Luigi natomiast tak sobie upodobał w rozwiązłych obyczajach francuskiego dworu, że ani myślał o Ferrarze. Napróżno wzywał go brat w listach bardzo cierpkich i ostrych, aby przecież pamiętał na swoje obowiązki, które przyjął wobec Kościoła i rodziny, napróżno nawet donosił, że papież gotów mu dać kapelusz kardynalski, napróżno wreszcie stary kardynał d’Este sierdził się i zżymał na nieposłusznego bratanka, Luigi nie chciał słyszeć ani o biskupstwie, ani o kardynalstwie, a wymawiał się tern, że tyle ma długów, iż nie byłby w stanie przyzwoicie piastować godności, którą mu papież chce nadać. Właściwym powodem jednak, że Luigi nie chciał słyszeć o kościelnych urzędach, była donzella na dworze królowej, Liwja, Włoszka, córka Galeotta Pica della Mirandola, w której się prałat zakochał, a nawet przyrzekł się z nią ożenić. Romans ten wszakże bardzo się niepodobał francuskiej rodzinie młodego Ludwika, gdyż Liwja ani familijnemi stosunkami, ani majątkiem mu nie dorównywała, i nie mogło być o tern mowy, aby się z nią ożenił. Chcąc więc młodzieńcowi wybić z głowy Liwję, podsunięto mu myśl innego małżeństwa, odpowiedniego jego wielkiemu rodowi. Zawiązano układy pomiędzy nim a Marją de Rourbon, hrabiną de Saint-Paul, młodą wdową po Janie księciu d’Enghien, która miała czterdzieści tysięcy skudów rocznego dochodu. Małżeństwo to popierała bardzo Renata, która nie życzyła sobie, aby jej syn należał do hierarchji Kościoła rzymskiego.

Projekt ten niemało przeraził Alfonsa i stryja kardynała, którzy w interesie dynastji esteńskiej bardziej pragnęli, aby Luigi zajmował wybitne stanowisko w Kurji rzymskiej, aniżeli aby zamieszkał we Francji i pobierał rocznie czterdzieści tysięcy skudów. Alfons więc wysłał do Paryża jednego ze swych zaufanych dworzan, aby starał się Ludwika przekonać

o słuszności ich zapatrywań i, jak się zdaje, poczynił obietnicę spłacenia długów, jeżeli do Włoch powróci. Niebezpieczeństwo też narazie zażegnanem zostało, gdyż sama hr. de S. Paul nie życzyła sobie wchodzić w stosunki z lekkomyślnym Luigim i za kilka miesięcy poślubiła księcia de Ne-vers. Postąpienie to hrabiny tak ubodło Ludwika, że po jej ślubie stał się przystępniejszym namowom Alfonsa, tern bardziej, że i dwór francuski, któremu bardzo na tem zależało, aby mieć swego stronnika w Świętem Kolegjum, wszelkich w owej chwili dołożył starań, aby go skłonić do przyjęcia kardynalskiej godności. Zakochany biskup kapitulował i za kilka miesięcy, na konsystorzu z dnia 26 lutego 1561, został zamianowany kardynałem. Miał wówczas lat dwadzieścia trzy, ale nigdy nie potrafił się pogodzić z duchownym stanem i przez całe życie miał żal do Alfonsa, że go prawie przymusił do kościelnej karjery, a stryja Hipolita zawsze z tego powodu nienawidził. Także papieżom, Piusowi IV, który go kardynałem mianował, i Sykstusowi V, któremu dużo zawdzięczał, nie mógł w duchu darować nieproszonej protekcji i przy każdej sposobności okazywał swą niezależność i swe złe humory wobec Stolicy Apostolskiej. I tak gdy w r. 1563 papieskie zbiry pobiły się z pachołkami kardynała, którzy zamordowali jakiegoś właściciela gospody, Luigi w żaden sposób nie chciał wydać winnych, a papież musiał wnieść sprawę na radę kardynałów i ukarać krnąbrnego Està domowym aresztem. Dopiero za wstawieniem się księcia Ferrary i kardynała Karola Boromeusza, który lubił burzliwego kolegę, uwolnił go papież od przymusowego mieszkania w pałacu na Monte Giordano.

mu

W kilkanaście lat później, za Grzegorza XIII, przyjaciela Estów, znowu miał Luigi jakieś zajście z Watykanem z powodu swej rozpasanej służby, a papież do tego stopnia się na niego rozgniewał, że kazał mu natychmiast wyjeżdżać z Rzymu, a jeżeliby nie wyjechał, zagroził mu uwięzieniem w jego willi w Tivoli. Nie było to wszakże łatwo poradzić sobie z kardynałem, który miał za sobą króla Francji. Luigi wyjechał wprawdzie z Rzymu na jakiś czas, ale Henryk III tak się gorąco za nim ujął, że papież musiał cofnąć swój

zakaz, a kardynał, łubiany pomiędzy publicznością z powodu swej rozrzutności, wracał jak triumfator, witany okrzykami ludu.

Podczas gdy za paryskich czasów starała się rodzina wszelkiemi siłami, aby Ludwika odwieść od małżeństwa, teraz w r. 1581, gdy kardynał miał lat czterdzieści cztery i piastował tak wysoką w Kościele godność, pracował Alfons II nad tern, aby go ożenić. Nie mając dzieci, sądził książę, że Luigi mógłby jeszcze obdarzyć ród Estów potomkiem, któryby zasiadł na tronie Ferrary. Jako narzeczoną wybrał mu Alfons córkę Leonory d’Este, a zamiar ten wkrótce się tak rozgłosił, że już w Rzymie o nim mówiono. Ale teraz już i sam kardynał nie chciał chodzić nowemi drogami i odpowiedział, że zanadto jest schorowanym i cierpiącym, aby mógł brać na siebie obowiązki małżeńskie, a zresztą będąc już «in sacris», z trudnością otrzymałby od papieża potrzebną do małżeństwa dyspensę. Zdaje się wszakże, że te przez niego przytoczone powody były tylko wymówką i że chętnie byłby jeszcze spróbował pożycia małżeńskiego, gdyby mu nie było chodziło o utratę olbrzymich dochodów połączonych z du-chownem stanowiskiem. Dochody te wynosiły wówczas 120.000 skudów, gdyby zaś porzucił swe kościelne urzędy, miałby był rocznie tylko 22 do 23.000 skudów do wydania. Kardynał dał jednak bratu do zrozumienia, że gdyby mu zapewnił część tych dochodów, któreby utracił, rezygnując z kardynalskiej purpury, to możeby się skłonił do zawarcia owego małżeństwa. Książę nie miał jednak ochoty płacić tak wysokiej pensji, a zresztą Papież Pius V był przeciwnym temu projektowi, gdyż według jego zdania małżeństwo to zanadto wielkie wywołałoby zgorszenie.

W ten sposób został już Luigi naprawdę kardynałem i to «najświetniejszym», gdyż prowadził dwór gościnny, pełen blasku, rozrzucał pieniądze na podróże, na grę w karty, na podarunki dla monarchów, aby tylko pozyskać sobie ich względy, obsypywał kosztownościami piękne, znakomite panie w Rzymie, w Ferrarze i we Francji, wspierał poetów, przyozdabiał swój pałac Diamanti w Ferrarze i kończył budowę wspaniałej willi Estów w Tivoli.

Gdy w latach 1577 i 1578 bawił w Rzymie, miał ze sobą trzysta czterdzieści dziewięć osób dworzan i służby i nabył dwie trzecie części pałacu Orsinich w Montegiordano. Olbrzymie dochody, których mu mógł pozazdrościć niejeden udzielny monarcha, nie wystarczały na wszystkie zachcianki rozrzutnego prałata; w ostatnich latach życia nie mógł sobie dać rady z wierzycielami, którzy mu ciągle grozili sekwestrem dóbr, a przyzwyczaiwszy się zamłodu do zastawiania klejnotów u żydowskich bankierów, zastawiał je aż do śmierci.

Rozmaitemi nadużyciami zniszczył wcześnie swe zdrowie, a nie chcąc się zastosować do rad przyjaciół i lekarzy, aby prowadzić życie skromne, umarł w styczniu r. 1586. Pochlebcy rodu Estów sądzili, że cała Europa za nim rozpacza, jakiś Sebastjan Ardesi wydał w Padwie zbiór tych lamentów, pod tytułem «Vari lamenti d’Europa nella morte di Luigi d’Este». Majątek swój, a raczej 200.000 skudów długów, zapisał kardynał Cezarowi d’Este, który przyjął spuściznę tylko dla honoru rodu, pospłacawszy bowiem mnóstwo ciężarów i przeprowadziwszy bez liku procesów, uratował zaledwie jakieś okruchy z tych kardynalskich świetności.

W spuściźnie pozostało jeszcze mnóstwo pięknych masek, podobnie jak po poprzednich dwóch kardynałach z rodu Estów, wszyscy z nim bowiem namiętnie lubili karnawałowe zabawy. Jeden ze współczesnych nazwał kardynała Ludwika «Ghiotto di maschere» i donosił w r. 1565, że książę Kościoła i D. Francesco D’Este chodzili po ulicy podczas karnawału przebrani za facchinów. Natomiast znajdowało się w pałacach kardynała zaledwie kilka książek, nie zajmował on się bowiem ani literaturą, ani jakąkolwiek umiejętnością, a jeżeli gromadził na swoim dworze literatów, jeżeli dawał przez jakiś czas utrzymanie obydwu Tassom, ojcu i synowi, to tylko dla splendoru swego otoczenia. O stosunku zresztą Tassa do kardynała jeszcze opowiemy.

Ale trzeba być sprawiedliwym, dwaj kardynałowie esteń-scy, Hipolit II, syn Alfonsa i Lukrecji, tudzież Luigi, pozostawili po sobie to nieocenione dzieło architektury połączonej ze sztuką ogrodniczą, ową willę d’Este w Tivoli koło Rzymu, typ barokowego wiejskiego pałacu, «luogo di delizie», jak ludzie Odrodzenia charakterystycznie tego rodzaju siedziby nazywali.

Hipolit II został mianowany w r. 1550 «governatore di Tivoli» i zaraz rozpoczął budowę tej przepysznej willi, rozsadzając skały celem przysposobienia terenu, zaprowadzając wodociągi, aby ożywić sadzawkami i wodotryskami puste dotąd miejsce. Budowniczy, Pierro Ligorio, dał plany do tego na wielki rozmiar pomyślanego dzieła, które w r. 1569, a więc w dziewiętnaście lat po rozpoczęciu prac w głównych zarysach było gotowe. Hipolit umarł w r. 1572, po jego śmierci Luigi pracował dalej nad wykończeniem willi i ogrodów, ale i jemu nie stało czasu i funduszów, aby plany Ligoria w zupełności przeprowadzić. Mianowicie fasada willi nigdy nie została ukończoną, i z tego powodu nawet wydają się rozmiary frontowych murów niestosunkowo rozległe w porównaniu z wąskim środkowym ryzalitem. Willa przechodziła różne koleje, była własnością książąt modeńskich, kardynała Hohenlohego, a dzisiaj należy do arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, austrjackiego następcy tronu.

Kardynał Hipolit poprzednio już, zanim rozpoczął budować pałac w Tivoli, stworzył ogrody, które przylegały do willi d’Este w Rzymie, do dzisiejszego Kwirynału, gdzie mieszkał, i tam dał dowód niezwykłego estetycznego smaku. W Tivoli chciał prześcignąć wszystkie sławne wille we Włoszech, chciał wspaniałością wynieść swą siedzibę nawet nad willę Lantich w Bagnaia koło Viterbo i Palazzetto Farnese w Caprarola i wydał na nią podobno miljon skudów.

Luigi poświęcał także olbrzymie sumy na urządzenie ogrodu; w kilka lat po śmierci Hipolita kupił do robót w Tivoli niewolników tureckich za 3.492 skudów, płacąc po 36 skudów za każdego, a «lougo di delizie» niemało się przyczyniło do ruiny jego finansów. Szczególnie dbał o harmonijną rozmaitość drzew i krzewów w parku, gdzie rzeczywiście przedziwnie wiążą się ciemne tony cyprysów i południowych dębów z lśniącym liściem wawrzynu, ze spokojną zielenią pi-nij i architektonicznie regularnemi ścianami bukszpanu. Rzec można, że park w Tivoli stał się ideałem ogrodu, w którym się zespoliły starożytne tradycje ogrodnicze młodego Plinjusza, owe drzewami i roślinami malowane pejzaże, z motywami, które stworzyło Odrodzenie. Architektura, rzeźba, ogrodnictwo, wszystko to złożyło się, aby wyczarować obraz natury nawskróś artystyczny, malowany marmurem, zielenią i wodotryskami, nadzwyczaj silnie ujęty w stylowe formy Renesansu, a przecież żywy, przecież zadziwiający rozmaitością wrażeń, jakie wywołuje.

ROZDZIAŁ TRZECI

TORQUATO TASSO

Wielki poeta, spaczony błędami swego czasu, najznakomitszy pokutnik za grzechy renesansowego społeczeństwa, a zarazem najbardziej chorobliwy przedstawiciel rozpoczynającego się umysłowego ucisku. Wątły charakter, jak wątły człowiek, postać, która na każdym kroku wzbudza politowanie, ale sympatji obudzić nie może. Szkodliwy wpływ dwo-ractwa, całej kortegjanerji, na nikim ze współczesnych znakomitych ludzi tak się nie uwydatniał, jak na Tassie, a nikt zarazem nie był tak słabym wobec nowych prądów zabijających wszelką indywidualność, jak ferraryjski poeta. Nie umiał on pogodzić sprzeczności, które w jego duszy walczyły, reakcji poświęcił wolność swej myśli, ale ciało nie mogło wytrzymać tej twardej próby, biedny poeta wpadł w umysłową chorobę, w ową «dziką melancholję», «fiera malinconia», o której sam mawiał.

Torquato pochodził ze znakomitej rodziny, osiadłej w Almeno, w ziemi bergameńskiej, z tej samej, której gałąź, przeniósłszy się w XV wieku do Niemiec, do Flandrji i Hi-szpanji, urosła w potężne drzewo rodu książąt Taxis. Ojciec Torquata, Bernardo, ubogi, ale bardzo dumny ze swego po-

r5>

m>

VI' . :

wm

Alessandro Allori, Torquato Tasso.

Galeria Uffizi we Florencji.

Fot. Brogi.

/

chodzenia, został wcześnie sekretarzem hrabiego Guida Ran-goniego, Modeńczyka, jenerała Kurji rzymskiej, i wszedł na drogę dyplomatyczną, służąc później to Renacie francuskiej, to księciu Salerno, Ferrantemu Sanseverino, jednemu z największych magnatów neapolitańskich. Zajęcie Rernarda nie pozwalało mu spoczywać na miejscu, musiał on swemu «panu» towarzyszyć w świcie cesarza do Tunisu, do Hiszpanji, do Francji i Flandrji, to też dopiero w późniejszych latach w r. 1539 ożenił się z Porcją, córką Giacjoma de Rossi z Pi-stoi. Otrzymał on za nią posag dość duży, pięć tysięcy skudów, i zakupił zaraz realność w Sorrento, sądząc, że będzie tam spokojnie mógł osiąść. Porcja należała do kobiet cichych, do domu przywiązanych, pomimo że miała być bardzo piękną; Bernardo był też z nią szczęśliwym, ale to szczęście długo nie trwało, gdyż obowiązki u księcia Salerno powoływały go w dalekie strony. W owych czasach urodził się Tassom, jedenastego marca 1544 w Sorrento, syn Torquato, w domu, na którego miejscu stoi dzisiaj willa Pignatelli Strongoli.

Bernardo układał zamłodu poezje, po większej części liryczne, ale dopiero w Sorrento zabrał się do napisania większego rycerskiego poematu, «Amadigi», męczącego patosem i przesadą, poematu, do którego pożyczył sobie treści z francuskiego romansu «Amadis de Gaule». Nie mógł jednak w spokoju dokończyć swej epopei, gdyż musiał szybko opuścić neapolitańską ziemię. Książę Salerno, zostawszy stronnikiem Franciszka I, popadł w niełaskę u cesarza, wicekról neapolitański, Don Pedro di Toledo, ogłosił go zdrajcą i odebrał mu feudalne posiadłości, a ponieważ Bernardo grał ważną rolę w politycznych sprawach księcia, przeto i jego majątek uległ konfiskacie, a biedny poeta dyplomata znalazł się niebawem na wygnaniu, prawie w nędzy, dopóki w r. 1554 nie uzyskał pozwolenia osiedlenia się w Rzymie.

Porcja Tasso pozostała w Neapolu, bracia jej i matka, widząc, że opuszczona kobieta nie znajdzie ani opieki, ani sprawiedliwości u wicekróla, wydarli jej realność w Sorrento, nie pozostawiwszy nawet ruchomości tam się znajdujących, tak że Porcja oddać musiała siedmioletniego syna do świeżo założonej szkoły jezuitów w Neapolu, a sama z córką Kor-nelją schroniła się do klasztoru. Bernardo starał się tymczasem w Rzymie, aby mu wicekról zwrócił skonfiskowane dobra, a czekając na pomyślny rezultat swych starań, wziął dziesięcioletniego Torquata do siebie, aby go w Rzymie kształcić. Oczywiście o wydaniu majątku mowy nie było, co więcej, Bernardo musiał z wiecznego miasta uciekać, gdyż wojna wybuchła pomiędzy Hiszpanją a Pawłem IV, wicekról nea-politański najechał papieskie ziemie, a Tasso bał się dostać w ręce swoich nieprzyjaciół.

Nadomiar nieszczęść umarła Porcja w Neapolu, małe dzieci zostały tam narazie bez wszelkiej opieki, i dopiero Giovanna Aragońska zlitowała się nad niemi i oddała je do klasztoru San Festo. Sam Tasso znalazł przytułek u księcia Gwidobalda w Urbino, syna zaś odesłał narazie do rodziny w Bergamo, dopóki Gwidobaldo nie kazał go przywieźć na swój dwór, aby był towarzyszem nauk ośmioletniego Franciszka Marii, późniejszego księcia. Gdy Torquato w kwietniu roku 1557 przybył do Urbino, miał lat trzynaście, a czas, który tam przepędził, był najmilszem dla niego wspomnieniem. Dwór w Urbino, pełen wówczas uczonych i znakomitych ludzi, przepyszne położenie miasta, wszystko to pobudzało fantazję młodzieńca. Na lato przenoszono się do Pesaro i do blisko położonego zamku, zwanego Villa Imperiale, skąd roztaczał się rozległy widok na Pesaro, Fano, Sinigaglię, Ankonę aż po Loreto, a na zachód na pagórki Romanji. Piękność tego widoku i wspaniałość zamku tak utkwiły w młodzieńczej wyobraźni Torquata, że willa Imperiale posłużyła mu do opisu pałacu, «della Cortesia», w pierwszym większym poemacie, który napisał, w «Rinaldzie». Torquato przypatrywał się w Urbino po raz pierwszy życiu dworskiemu, uczył się tej kortezji, tej «creanza», która miała być ozdobą każdego dworzanina, nawet w muzyce się wyćwiczył, gdyż książę miał nadworną kapelę, którą się bardzo zajmował. W Urbino też zaczął Torquato pisać pierwsze liryczne poezje.

Tymczasem Bernardo kończył swój romans «Amadigi», a na wiosnę roku 1559 przeniósł się do Wenecji, aby go tam drukowrać. Wówczas «dedykacja» książki była najczęściej rzeczą ważną, rzeczą karjery. Początkowo chciał też Bernardo poświęcić poemat Filipowi II hiszpańskiemu, później jednak, gdy tyle krzywd doznał od Hiszpanów, zamierzał zmienić dedykację i ofiarować go królowi Francji, w którym pokładał nadzieję; widząc jednak, że od Francuzów żadnej pomocy spodziewać się nie może, powrócił znowu do Filipa II, w nadziei, że król pozwoli się ułagodzić i odda mu zabrany majątek. Pochlebstwo jednak na nic się nie przydało.

romansem.

Z ojcem pojechał i Torquato do Wenecji, gdzie się zaraz znalazł w towarzystwie znakomitych literatów i poetów. Ogniskiem ruchu umysłowego była tam wówczas «Accademia Veneziana», zwana także «della Fama», a należeli do niej Veniero, Gradenigo, Girolamo Ruscelli, Patricio, tudzież Aldo Manuzio, w którego zakładzie drukowano prace akademickie. Aldo był już wówczas w podeszłych latach, zastępował go w pracy syn jego Paolo, który pisał poezje i zaprzyjaźnił się z Torquatem. Oczywiście, że Tasso, żyjąc w tem literac-kiem kole, zaczął, mimo swego młodzieńczego wieku, myśleć o napisaniu wielkiej epopei. Wszyscy poeci mieli wówczas mniej więcej jeden cel przed oczyma, pogodzić przepisy poetyki Arystotelesa z duchem czasu. Ariost wydawał im się już przestarzałym, a Trissino za mało stosującym się do reguł poetyki, a zwłaszcza do głośnych wówczas wykładów profesora Sigonii w Padwie, ulubieńca młodzieży, który «z chwałą dla siebie i z zazdrością innych uczonych» chciał przeprowadzić harmonję pomiędzy starożytną filozofją a nowym Tassino przejął się tą ideą, a biorąc za bohatera Rinalda, paladyna Karola Wielkiego, napisał w przeciągu dziesięciu miesięcy poemat pod powyższą nazwą, który uważać trzeba tylko jako znakomitą próbę młodego genju-szu. Poemat ten jest łańcuchem opowiadań rozmaitych przygód rycerskich mniej więcej naśladowanych z dawniejszych rycerskich poematów, nie rozciekawia, ale nuży czytelnika swą monotonnością, pod jednym wszakże względem objawia wielki talent autora, a mianowicie w odczuwaniu natury, talent, że tak powiem, idyliczny, który potem w pasterskim dramacie poety, w «Amincie», w pyszny kwiat się rozwinął.

Ojciec Bernardo bardzo był niezadowolony z tych lite-

rackich początków swego syna, miał on wszelkie powody nienawidzić dworactwa, chciał więc młodemu Torquatowi zapewnić utrzymanie niezależne od kaprysu możnych i w tym celu posłał go w półtora roku po przybyciu do Wenecji, w listopadzie 1560 roku, na uniwersytet w Padwie, aby się tam kształcił na prawnika. Ale Torquato nie miał ochoty słuchać oschłych wykładów Guida Panciroli, dlatego studjo-wał dawne rycerskie romanse w tamtejszych bibljotekach i bywał częstym gościem w domu starego literata Sperona Speroni, gdzie się schodzili najznakomitsi ludzie i prowadzili uczone dysputy. Nadto zaprzyjaźnił się Tassino z Giovan Yin-cenzem Pinellim, zamożnym genueńskim patrycjuszem, który, mieszkając od lat kilku w Padwie, zbierał rzadkie księgi i starożytności i miał otwarty dom dla uczonych i poetów.

Bernardo, sam w najgorszych stosunkach materjalnych, nie miał środków, aby syna w Padwie utrzymać, wyrobił więc swemi stosunkami, że go przyjął pod opiekę młody Annibaie di Capua, syn bardzo możnego rodu neapolitań-skiego, kształcący się także na tamtejszym uniwersytecie. Młodzież wielkich domów prowadziła już w szkołach swój dwór i otaczała się uboższymi kolegami, utrzymywała ich, aby później mieć z nich klientów. Biedny Torquato został więc już w ośmnastym roku życia dworzaninem i zaczął się wprawiać w zależność i uczyć pochlebstwa. Annibaie di Capua zasłynął później jako arcybiskup neapolitański, a zapewne wskutek swoich stosunków z Polakami na uniwersytecie w Padwie, był także legatem papieskim w Polsce. Torquato nie mógł się przyzwyczaić do myśli, aby miał zostać prawnikiem, więc po roku pobytu w Padwie pozwolił mu ojciec zapisać się na studjum filozoficzne i słuchać wykładów Franciszka Piccolominiego z Sieny, Marc Antonia Passery i Si-gonia, co więcej, zgodził się już na to, aby Torquato wydał swego «Binalda».

Aby jednak ten młodzieńczy poemat zaskarbił autorowi łaski i poparcie jakiego potężnego magnata, poradził mu ofiarować «Binalda» kardynałowi Ludwikowi d’Este, znanemu już wówczas z wielkiej hojności. Kardynał przyjął dedykację, a Torquato dodał w swym poemacie owe stance, w których przepowiada przyszłemu swemu protektorowi potrójną koronę, sławę wytępienia herezji i zorganizowanie nowej wyprawy krzyżowej.

Ma quando, il crin di tre corone cinto,

V’avrem l’empia Erasia domar già visto,

E spinger pria, da santo amor sospinto Contra l’Egitto i Principi di Cristo;

Onde il fiero Ottomano oppresso e vinto Vi ceda a forza il suo mal fatto acquisto;

Cangiar la lira in tromba e’ en maggior carme Dir tenterò le vostre imprese e l’arme.

(Rinaldo I, 5).

Widzieliśmy, jak dalece pochlebstwo Tassa stało się fałszywem proroctwem.

Ale i swemu koledze i protektorowi na padewskim uniwersytecie, Annibalowi di Capua, wywdzięczył się Torquato w «Rinaldzie», poświęcając jemu i Stanisławowi hr. Tarnowskiemu świetną oktawę:

De’ duo quindi lontan, giovani in vista,

La sacra mitra ha l’un, 1’ altro la spada;

Un, Annibai di Capua, onde di trista Convien che lieta Roma un tempo vada;

L’altro, che la fortezza al senno mista Avendo al Ciel si farà larga strada,

É Stanislavo, di Tarnovio Conte,

Che star potrà co’ più famosi a fronte.

(Rinaldo Vili, 10).

Był to Stanisław Tarnowski, późniejszy kasztelan czchow-ski i sandomierski¹).

Tasso połączył tych dwu kolegów w jednej oktawie zapewne z tego powodu, że Tarnowski musiał być przyjacielem Annibaia, coby zresztą stwierdzały późniejsze ich stosunki w Polsce.

W czasie, kiedy Tasso uczył się w Padwie, uczęszczało na tamtejszy uniwersytet dużo Polaków, w sierpniu r. 1561 było ich czternastu, następnego roku aż czterdziestu, po Niemcach z obcych narodowości najwięcej. Znaczna różnica cyfry studentów pomiędzy rokiem 1561 a 1562 polegała na tern, że rzeczpospolita wenecka po skończonej wojnie z ligą w Cambrai zreformowała uniwersytet w Padwie i starała się o ściągnięcie tam jak najznakomitszych sił nauczycielskich. Począwszy od r. 1562 coraz więcej napływało studentów tak z Polski jak i z innych krajów. Podczas gdy ogólna ich liczba wynosiła w r. 1561 tylko 138, było w r. 1562 już 470 słuchaczy, w r. 1563 — 541, a w r. 1565 aż 720.

«Rinaldo» wyszedł z druku w Wenecji, w lecie w roku 1562, i rozniósł po całych Włoszech sławę młodego autora. Wydanie po wydaniu następowało po sobie, i gdyby nie późniejsza «Gerusalemme», która przygłuszyła sławę poprzedniego dzieła Torquata, «Rinaldo» nie byłby tak zapomniany, jak jest dzisiaj.

Równocześnie prawie z pisaniem «Rinalda» zaczął Tasso myśleć o wielkim religijnym poemacie, któryby odpowiadał ówczesnemu dążeniu umysłów. Świat się wtedy zmieniał, czasy wesołej myśli Odrodzenia mijały bezpowrotnie, kon-cyljum w Trydencie wtłaczało całe chrześcijaństwo w żelazne ramy, a pięćdziesiąt przeszło nowych zakonów religijnych, z Towarzystwem Imienia Jezus na czele, miało pilnować, aby myśl ludzka nie wykraczała poza prawa, które jej w Trydencie przepisano, i gasić pożar renesansowego genjuszu. Całe społeczeństwo chrześcijańskie inaczej się organizowało, sztandar, na którym Odrodzenie napisało ognistemi literami wyswobodzenie indywidualności człowieka z pod przemocy tradycyjnych form scholastycznych, został rozdarty, w miejsce małych państewek, które założyli byli dzielni i zręczni kondotjerzy, powstają wielkie państwa, zamiast osobistej odwagi zakutego w zbroję rycerza, toczą się do boju armaty. We Włoszech niknął nacjonalizm, złamany potęgą Karola V, a w młodych umysłach tworzył się pod wpływem Trydentu nowy ideał potężnego, rzymskiego katolicyzmu. Poezja rycerska w znaczeniu Rojarda i Ariosta nie była już

na czasie, wszelkie dawne hasła rugował Kościół wojujący, zwycięski. Poeci musieli się liczyć z inkwizycją, jeżeli nie chcieli jęczeć w lochach więziennych lub kończyć na stosie, poematy religijne stawały się coraz częstszemi: Tansillo pisał, «Cristiadę» i «Lagrime di San Pietro», Armicio Agnifilo «Caso di Lucifero», Benedetto dell’ Uva «Le Vergini». Fantazję zresztą młodych poetów rozbudzała w tym kierunku ciągła obawa niewiernych, najazdu Turków, którzy zagrażali weneckim posiadłościom, Polsce i Węgrom, i napadu Barba-resków, niepokojących południowe wybrzeża Włoch. Idea nowych wojen krzyżowych znowu zajmowała umysły, poeci nawiązywali więc swoje utwory do dawnych tradycyj uwolnienia grobu świętego, do bohaterskich wypraw Karola Wielkiego, do śmiałych czynów Rolanda i w tym duchu pisali poematy, jak «Liberazione di Terra Santa» i «Gerusalemme» Michała Bonsignori, jak «Siriada» Bargi, jak «Croce racquista» Braccioliniego.

Wspomnienia dziecinne pociągały Tassa w tym kierunku; jako mały chłopiec bywał on w Sorrento w klasztorze benedyktyńskim, La Cava de’ Tirreni, z fantastycznym widokiem na Val Meteliana, a zakonnicy opowiadali mu o wojnach krzyżowych i o papieżu Urbanie II, który, przywdziawszy siermięgę, tam zamieszkał i umarł w ich klasztorze. Niedawne smutne zdarzenie w jego własnej rodzinie oburzało go *na myśl o niewiernych. W nocy dnia 13 czerwca 1558 niespodziewanie flota turecka ukazała się pod Sorrento, gdzie wówczas bawiła siostra Tassa, Kornelja, z mężem, którego poślubiła dopiero przed kilkoma miesiącami. Turcy niespodziewanie wylądowali, uprowadzili znaczną część ludności do niewoli, zrabowali domy, i szczęśliwym tylko przypadkiem młoda para ocaliła się ucieczką z domu, błądząc po górach, dopóki niebezpieczeństwo nie minęło.

Tasso studjował kroniki francuskie o wojnach krzyżowych Wilhemla Tirio i Roberta Monaca i musiał znać dawne chansons de geste, opiewające wyprawy do Ziemi Świętej. Chociaż już wówczas zaginęły pierwotne francuskie i pro-wensalskie teksty tych poematów, to przecież istniały ich przeróbki, jak «La Croisade», jak «Jerusalem» Grandidora di Donai, jak «Gutifre de Bilione». Wojny krzyżowe były ulubionym tematem północno-francuskich poetów, a już w XII wiecu Riccardo, zwany «Il Pellegrino», napisał powieść o wyprawie «Bugliona». Później połączono kilka z tych romansów rycerskich: «Elia», «L’infanzia di Goffredo», «Antiochia», «I Cattivi» i «Gerusalemme», w jedną wielką opowieść znaną pod tytułem «Cavaliere dal Cigno», w której są opisane losy i przygody Eljasza, dziada Goffreda, przemienionego w łabędzia.

W Wenecji polubił młodego Tassa Giovan Maria Yer-dizzotti, ksiądz literat, nędzny poeta, lichy malarz, pomimo że był uczniem Tycjana, ale człowiek pełen świętego artystycznego ognia. On to namawiał Torquata do napisania wielkiego religijnego poematu, którego treścią byłoby zdobycie Ziemi świętej, a w tym samym duchu wpływał na poetę rzeźbiarz wierszopis, autor romansu «Dell’ Amor di Marfisa», Danese Cataneo, w którego domu miał Tasso pisać swego «Rinalda». Idąc za radą przyjaciół, rozpoczął Torquato w czasie od maja 1559 do listopada 1560, przed swym wyjazdem do Padwy, układać treść do wielkiego dzieła o uwolnieniu Jerozolimy, «Liberazione di Gerusalemme». W Padwie jednak nie było czasu do dalszej pracy nad nowym poematem, gdyż studenci żyli wesoło, a Tassem, jak sam powiada, «rządziły prawa miłości». Wówczas bawiła tam principessa Leonora d’Este z kardynałem Luigim, a w towarzystwie jej była bardzo piękna piętnastoletnia damigella, Lukrecja Bendidio, której śpiew zachwycał całe jej otoczenie, a najbardziej Tassa. Lukrecja była tylko miesiąc w Padwie, ale sprawiła na poecie tak głębokie wrażenie, że gdy wkrótce wyszła zamąż, za hr. Paola Macchiavellego, Tasso wylewał z tego powodu swe żale w wierszach miłosnych.

Było wówczas w zwyczaju zmieniać uniwersytety, aby rozmaitych znakomitych słuchać profesorów, to też Torquato udał się w listopadzie roku 1562 na nauki do Bolonji, gdzie go już poprzedziła sława autora «Rinalda». W Bolonji jeszcze weselej się żyło aniżeli w Padwie, a Torquato znalazł się w towarzystwie złotej młodzieży, do której należeli dwaj jego bracia stryjeczni, Ercole i Cristoforo, Bonaventura Maf-fetti z Bergamo, conte Capra i wielu innych. Przedstawiono Tassa monsignorowi Cessi, wicelegatowi papieskiemu, który sprawował rządy w zastępstwie Karola Boromeusza, wprowadzono go także do domu Franciszka i Daniela Spinolów, bogatych paniczów genueńskich, którzy bawili w Bolonji dla studjów i zbierali we własnym domu rodzaj studenckiej aka-demji. Bozprawiano na zebraniach o rozmaitych kwestjach literackich i filozoficznych, a Tasso miał tam raz wykład o zasadach sztuki rymotwórczej. Po dysputach zastawiano kolację, bawiono się, ale koniec owych towarzyskich wieczorów był bardzo tragiczny, gdyż Francesco Spinola musiał niespodziewanie uciekać z miasta, posądzano go bowiem, że kazał zamordować swego rywala u kortegjany, w której się kochał. Dopiero we dwa lata później wydał papież Pius IV breve uwalniające od kary popędliwego kochanka, zakazał mu jednak wracać do Bolonji, ale pozwolił nadal w Padwie chodzić na uniwersytet.

Oczywiście, że i w Bolonji gorzało serce Torquata; tym razem kochał się w Wirginji Ercolani, zamężnej hrabinie Bianchi, i na jej cześć wydrukował wiersz, nazywający ją bóstwem owych czasów «La Virginia overo della Dea de’ nostri tempi». Te liryzmy nikomu nie szkodziły, ale gorzej, że napisał na kilku profesorów paszkwil, który wielkiego narobił hałasu i wiele krwi napsuł. Chciano mu proces z tego powodu wytoczyć, więc złośliwy poeta, obawiając się wieży, umknął do Mantui, skąd wystosował długi list do monsignora Cessi, starając się winę z siebie zrzucić, ale tłumaczenie się Torquata nie było dość przekonywujące, aby odwrócić od niego podejrzenie. Z Mantui udał się Tasso znowu do Padwy, aby kończyć nauki, i skorzystał z zaproszenia Scypjona Gonzagi, który go przyjął do swego domu. Gonzaga był bardzo uzdolnionym młodzieńcem, biegłym w klasycznych studjach, przytem malował, śpiewał, a rodzina przeznaczyła go do stanu duchownego, chcąc go mieć następcą kardynała Ercola Gonzagi. Idąc za przykładem wielu innych znakomitych młodzieńców, założył on w Padwie akademję «degli Eterei», a zapraszając Tassa, spodziewał się, że młody poeta uświetni akademickie zebrania. Umysły młodzieży zajmował wtenczas sławny kaznodzieja, Panigarola, który miewał wykłady w duchu postanowień soboru w Trydencie i zyskiwał nowemu religijnemu kierunkowi wielu adeptów. Torquato walczył z sobą, umysł jego trawiło wiele wątpliwości religijnych, słowa Panigaroli go nie przekonywały. Sam później wyznawał, że za swych czasów młodzieńczych wątpił w nieśmiertelność duszy, wątpił, aby Bóg świat stworzył, nie wierzył, że Chrystus zstąpił, aby ludzkość odkupić, a na jezuitów się gniewał, że przed rokiem dziewiątym, kiedy jeszcze nie miał wyobrażenia o tajemnicach religji katolickiej, kazali mu przyjmować komunję. Całe życie pracował później Torquato, aby zwyciężyć tę rozterkę w swej duszy, ale, jak zobaczymy, do spokoju doszedł dopiero wtedy, kiedy już znękanym, schorowanym umysłem wielkich kwestyj filozoficznych obejmować nie był w stanie.

Po skończeniu roku szkolnego wrócił Torquato z Padwy do Mantui, gdzie znalazł przytułek także jego ojciec, zgorzkniały dworzanin, szukający chleba i gościnnego dachu.

Dłuższy pobyt w Mantui zapisał się głęboko w sercu Torquata; poznał on tam słynną później na ferraryjskim dworze Laurę Peperare, córkę zamożnej kupieckiej rodziny, olśniewającej piękności dziewczynę, obdarzoną prześlicznym głosem. Poeta musiał mieć zamiar starania się o jej rękę, jakby się to okazywało z jednego z licznych sonetów, które do niej pisał, ale rzecz prosta, że brak majątku i jakiegokolwiek stanowiska nie były w rodzinie Laury dobrem dla niego poleceniem. Laura zresztą później świetnie wyszła zamąż, a Tasso znowu ją sławił wierszami.

II

Rok 1565 stał się przełomem w życiu Torquata; za staraniem ojca przyjął go na swój dwór kardynał Luigi d’Este, a w październiku udał się młody poeta do Ferrary, aby swobodne życie studenta zamienić na losy dworzanina.

Kardynał mieszkał w zamku, w tak zwanych Camerini dorati, które Alfons kazał dla brata odnowić i upiększyć. Luigi miał osobny dwór, nie tak świetny jak później, ale już

wtedy otaczał się licznymi dworzanami. Maggiordomem był u niego hr. Belisario Tassoni, sekretarzem Benedetto Man-znoli z Modeny, a tym najwyższym urzędnikom dworu podlegali kasjer, cameriere segreto, ośmiu camerierów szlacheckich rodów, naczelnik kancelarji, a nawet teolog dworski. Na końcu listy zapisano Torquata Tassa, jako dworzanina bez obowiązków, który obiecał swemu patronowi tylko wiersze pisać. Przedłożył on kardynałowi trzy tematy do heroicznych poematów. Luigi wybrał, jak się zdaje, «Gerusalemme», a w ten sposób epopea, o której Torquato myślał oddawna, otrzymała już w zawiązku kardynalską sankcję.

Tassowi nie wyznaczono na dworze Ludwika d’Este żadnej stałej pensji, ale od czasu do czasu, według humoru kardynała, płacono mu po trzydzieści skudów. Na mieszkanie dano mu dwa pokoiki w Castello, jeden dla poety, drugi dla służącego, trochę potrzebnych gratów, pościel i bieliznę kazano przynieść z kardynalskiej garderoby. Pod bielizną i pościelą nie trzeba jednak przedstawiać sobie tuzinów prześcieradeł, poszewek i ręczników, cały ten zapas składał się z jednej kołdry, dwóch prześcieradeł i zapewne siennika. To wystarczało dla dworzanina «bez obowiązków». Jedzenie przynoszono Tassowi z kuchni kardynalskiej do mieszkania, poeta nie chciał bowiem jadać we wspólnej izbie ze służbą, nadto dawano mu dziennie fiasco czystego wina, fiasco wina zmieszanego z wodą dla służącego i funt świec na miesiąc w le-cie, a w zimie półtora. Poeta czuł się upokorzonym, że go nie przypuszczano do stołu kardynała, przy którym jadali poważniejsi dworzanie, a nadto gniewał się, że jedzenie, które mu przysyłano do mieszkania, bardzo było niedobre, więc prosił za pośrednictwem principessy Lukrecji, aby mógł siadać przy stole gentiluomów. Zdaje się jednak, że mu tej łaski odmówiono i tylko po pewnym czasie wyznaczono stałą płacę po cztery skudy miesięcznie, tyle, ile pobierał dworski teolog, podczas gdy lekarz nadworny miał ośm skudów. Skąpa pensja nie wystarczała Torquatowi, poeta począł więc wcześnie robić długi, tak że zczasem w dzień wypłaty pensji czekali wierzyciele przed mieszkaniem, aby natychmiast położyć se-kwestr na chude grosze dworzanina.

W czasie, kiedy Tasso przybył do Ferrary, dwór Alfonsa II był nadzwyczaj świetny, ale wielkie rody tamtejsze chyliły się majątkowo ku upadkowi. Estowie pociągali swym zbytkiem całe rycerstwo do bezmiernych wydatków, a wskutek tego do ekonomicznej ruiny. Mimo to jeszcze Bentivogli, Contrari, Bevilacqua, Tassoni, Bendidio i sporo innych familij prowadziło otwarte domy. Wszechwładnym ministrem był Giovan Battista Pigna, człowiek niskiego pochodzenia, przebiegły i zręczny urzędnik, zarazem poeta i filozof. Tasso zbliżył się do niego i do literatów, jak Ercole Cato, Agostino i Borso degli Arienti, tudzież hr. Annibaie Romei. Bywał częstym gościem u principessy Lukrecji, «pięknej nad pięknemi*, i Leonory, o której Francesco Zini, bresciański poeta pisał, że niema serca, w któremby nie rozgorzały płomienie na jej widok:

Te visu qui non accensas pectore flammas Sentit hic humani nil sibi cordis habet.

Około Leonory i Tassa osnuto później cały romans, którego tragicznem zakończeniem miało być wtrącenie poety do więzienia. Jak zobaczymy, powody zamknięcia poety w szpitalu św. Anny były zupełnie inne.

Tak w salonach księżniczek jak i w znakomitszych domach ferraryjskiego wielkiego świata stał się wkrótce Tasso pożądanym gościem, ulubieńcem kobiet, a każda piękność ferraryjska pragnęła, aby jej imię błyszczało w jakim sonecie poety. Nietylko w salonach, lecz i w towarzystwach uczo- ■ nych poszukiwano autora «Rinalda», a gdy w roku 1568 założyło kilku znakomitych ludzi ferraryjska akademję «Accademia Ferrarese», której członkowie schodzili się w domu Ercola Varano, Torquato miał mowę przy otwarciu akademji w obecności księcia i najznakomitszych dworzan. Jeden z gości zaproszonych na tę uroczystość donosił w kilka dni później w prywatnym liście, że Torquato wcale dobrze mówił, chociaż trochę po bergameńsku. Ostatnia ta uwaga nie była zaletą, gdyż wówczas wyśmiewano mieszkańców Bergamo z powodu ich prowincjonalnego dialektu. Dodać jednak trzeba, że Tasso nie był mówcą, trochę się jąkał i miał trud-

ność w wysławianiu się, co jednak nie przeszkadzało, że później brał udział w pracach akademji i czytał na posiedzeniach swe «Discorsi de l’arte poetica», rozprawy o regułach poetyki, w których rozwinął zasady epicznego poematu. Przemawiał on tam za jednością akcji wśród rozmaitości materji, porównując epos ze światem, który stanowi całość, pomimo, że się składa z czynników górnych, cudownych, a zarazem niskich i płaskich, ze szczęścia i smutku. Najświetniejszem jego wystąpieniem w akademji była obrona pięćdziesięciu tez o miłości, która się stała wielkiem literackiem zdarzeniem. Tezy opierały się po większej części na filozofji Platona, panującej zawsze jeszcze w «sercowych» teorjach, a rozprawy nad niemi tern bardziej rozciekawiły całe społeczeństwo, że przeciwniczką, która zbijała zdania poety, była Orsina Bertolaja Cavaletti, bardzo piękna i uczona poetka. Występowała ona osobliwie przeciw zdaniu Tassa, jakoby mężczyzna, już wskutek swego usposobienia, kochał goręcej i stałej aniżeli kobieta. Jeżeli chodziło o samego poetę a nie o te-orję, to Orsina miała zupełną słuszność, gdyż Torquato nie należał bynajmniej do ludzi o płomiennem sercu i o wielkich namiętnościach, nie kochał się, jeżeli go nie kochano, a zamiast rozpaczać, pisał gładki sonet. Miłość miała u niego tyle tylko wartości, o ile dawała natchnienie do pięknego wiersza. Tajemnice jego serca odkrywa powiedzenie, jedno z najobojętniejszych, jakie można powiedzieć kobiecie:

Si vuoi pur ch’ami, ama tu me: facciamo

L’amor d’accordo...

W zimie r. 1568 wyjechał Torquato na jakiś czas z Ferrary do Mantui, albowiem jego ojciec ciężko zachorował, w drodze zaś twarz tak odmroził, że mu dwa zęby wyjmować musiano. W czasie swego w Mantui pobytu, miał Torquato nieprzyjemny wypadek; leżąc w łóżku, zaczytał się w nocy i zapomniał zgasić świecę. Od palącej się świecy zajęły się książki i suknie, a poeta spał tak mocno, że dopiero się wtedy obudził, gdy mu się broda tlić zaczęła. Wtedy wyskoczył przez okno, przyczem zranił się w nogę, i przywołał ludzi, którzy ogień ugasili, ale bielizna mu się spaliła, co dla biedaka

niemałą było katastrofą. Szczęściem księżna mantuańska, Leonora d’Austria, ulitowała się nad jego nader krytycznem położeniem i przysłała mu dwanaście skudów i płótna na bieliznę, aby mógł sobie choć w części wynagrodzić poniesioną szkodę. W Mantui źle mu się powodziło, w jesieni bowiem ciężko zachorował na febrę, a chociaż po niejakimś czasie przyszedł do siebie, to przecież pozostało mu po tej chorobie wielkie osłabienie pamięci, na które już całe życie narzekał.

Stary Bernardo, który jako siedmdziesięciopięcioletni starzec już nie był w stanie z powodu swego zdrowia jeździć z poselstwami, prosił księcia mantuańskiego, aby mu dał jakie spokojne utrzymanie. Książę mianował go zatem podestą małej mieściny nad Padem, Ostilji, gdzie miał mizerną płacę i musiał oddychać malarycznem powietrzem. Wkrótce też zaniemógł i umarł w nocy z czwartego na piąty września 1569 r., sterawszy życie na służbach dworskich. Dano znać synowi, który bawił wówczas w Ferrarze, ale gdy Torquato przyjechał do Ostilji, nie zastał już ani ojca przy życiu, ani sprzętów w mieszkaniu, gdyż służba wszystko rozkradła, co się tylko ukraść dało. Nie miał też środków, aby zmarłego pochować, i dopiero Duca Gulielmo, chcąc zatrzeć przykre wrażenie, jakie mogłaby sprawić śmierć dyplomaty dworzanina w nędzy i opuszczeniu, kazał urządzić mu świetny pogrzeb, sprowadzić ciało do Mantui i pochować w kościele S. Egidio.

Z długiego życia, poświęconego na usługi świetnych dworów, pozostało po Bernardzie, obok znacznych długów, zaledwie kilka flamandzkich arazzów, kupionych za dobrych czasów, i waza arabska, łup wojenny z wyprawy do Tunisu. Torquato więc nie miał się czem zbogacić, owszem zadłużył się na podróż do umierającego ojca, pozastawiał swoje ubrania i inne przedmioty, i dopiero kardynał wydobył go z wielkich kłopotów, rozkazując, aby mu zaliczono na płacę dwadzieścia skudów. Kardynał nie pozwolił jednak wręczyć tych pieniędzy samemu poecie, ale kazał je oddać wierzycielowi Tassa, izraelicie Isachinowi da Fano. Złe języki utrzymywały, że Luigi tylko dlatego zgodził się na wypłatę zaliczki, aby

Tasso miał się w co ubrać na wesele księżniczki Lukrecji z Franciszkiem Maria della Rovere, które sie odbyło 18 stycznia 1570 r.

III

Kardynał Luigi d’Este przygotowywał się w roku 1570 do podróży do Paryża, której celem było staranie się o następstwo w beneficjach francuskich po stryju kardynale Hipolicie. Gdyby się zaś tego zamiaru osięgnąć nie udało, chciał niespokojny prałat zdjąć z siebie purpurę, porzucić kardy-nalstwo, i jak mówiono «scardinalarsi». Do zamierzonej podróży długo nie przychodziło, gdyż Luigi nie miał pieniędzy, a chciał koniecznie jechać z wielkim dworem i zabrać ze sobą część swoich «familiarisów», do których i Tasso należał.

Torquato cieszył się z tej podróży, ponieważ jednak droga była daleka, więc spisał testament, w którym rozporządzał swoją literacką spuścizną, i pozostawił go u przyjaciela Ercola Rondinellego, także dworzanina kardynała; chcąc zaś uczcić pamięć ojca, polecił sprzedać owe pozostałe po nim arazze, które były u żydów zastawione, i pomnik mu postawić. Gdyby zaś uzyskane pieniądze na ten cel nie wystarczyły, prosił Rondinellego, aby się udał do wspaniałomyślnej księżniczki Leonory, która może doda, co będzie brakowało.

nawiedziło Ferrare owo straszne trzęsienie ziemi, pa-

Dwór kardynała wyjeżdżał do Francji w trzech oddziałach; pierwsze dwa wyruszyły z Ferrary we wrześniu 1570, trzeci, do którego także Tasso należał, dopiero w październiku. W tej samej grupie jechali dwaj księża, teolog i kapelan kardynała, lekarz, dwóch koniuszych, kilku kamerje-rów i cały zastęp kucharzy, parobków, wszyscy konno. Pasquale Angeluccio był kasjerem i rachmistrzem tej wyprawy i bardzo dokładnie zapisywał wydatki w ksibdze, która się dotychczas zachowała. Wszystkie trzy oddziały, przebywszy Włochy i południową Francję, połączyły się w opactwie Chalis, gdzie miały oczekiwać przybycia kardynała. Tymczasem

miętne w jej dziejach. Estowie musieli przez cały miesiąc

23

mieszkać w namiotach pod gołem niebem, a wskutek powszechnej klęski i wyjazd kardynała się opóźnił. Dopiero 19 stycznia 1571 wyruszył Luigi w otoczeniu dwudziestu sześciu ferraryjskiej szlachty do Francji, a dwudziestego lutego, w bardzo ostrą zimę, przybył do Paryża. Skończyły się tam właśnie wielkie festyny z powodu zaślubin Karola IX z Elżbietą Austrjacką, królestwo bawili w Villers Cotterets i dopiero w marcu odbyli swój wjazd do stolicy. Tasso nie był jeszcze wówczas wielkim poetą «Jerozolimy Wyzwolonej», która wydana została w dziesięć lat później, ale mimo to znalazł w tamtejszych kołach literackich przyjacielskie przyjęcie, gdyż wszystko, co włoskie, było wówczas modnem we Francji; wpływ kultury włoskiej sięgał czasów Karola VIII i Ludwika XII, a zwiększył się jeszcze za Katarzyny Medycejskiej. Na uroczystości weselne Karola IX sprowadzono włoskie towarzystwo aktorskie «Gelosich», a literaci francuscy uważali Włochów niejako za nauczycieli humanizmu, który prawie o wiek pierwej zakwitnął we Włoszech, aniżeli we Francji. Jeżeli ten wpływ włoskiej kultury we Francji mógł na Tassa wywrzeć przyjemne wrażenie, to z drugiej strony prześladowania religijne, które właśnie wówczas dochodziły do najwyższego stopnia, rozgoryczyły poetę i jeszcze bardziej podrażniły w nim owe wątpliwości religijne, które oddawna niepokoiły jego duszę. Była to chwila, kiedy rozszerzano we Francji zakres kościelnego sądownictwa, zaprowadzano niesłychanie ostrą cenzurę, a w Rouen i w Orange urządzono rzeź hugonotów.

W czasie kilkomiesięcznego pobytu we Francji Tasso dużo widział i dużo skorzystał, świadczy o tern nader zajmujący list do hr. Ercola Contrari, w którym opisywał wrażenia, jakie odniósł we Francji. Poznał Burgundję, Lion, Nor-mandję, Pikardję i Lotaryngję, ale wogóle Francja mniej mu się podobała, aniżeli Włochy. Lud wydawał mu się bardzo ubogi, nędzny, domy były brzydkie i zaniedbane, budowane po największej części z drzewa, i tylko kościoły wspaniałe odbijały od powszechnego ubóstwa. Architektura gotycka katedr francuskich wielkie sprawiła na nim wrażenie. Kobiety francuskie bardzo chwali, gdyż uderzają swą piękno-

ścią, ładnemi rysami twarzy, ujmują życiem i uprzejmością, mężczyzn zaś szpecą krzywe nogi, które mają z powodu ciągłej jazdy konnej. Trzy zwyczaje uważał Tasso za bardzo dla ludności szkodliwe, po pierwsze, że matki po większej części nie karmią dzieci, ale je żywią mlekiem krowiem, stępnie, że szlachta mieszka na wsi, w zamkach, w odosobnieniu, i tylko z chłopami obcuje, wskutek czego staje się nieokrzesaną i gburowatą, a wreszcie, że się nie zajmuje naukami, a uczonymi są tylko ludzie niskiego stanu. Filozofja, owa królowa umiejętności, musiała tam pójść zamąż za wieśniaka i wiele straciła na swej szlachetności.

na-

Głębsze uwagi o Francji, aniżeli w tym liście, spisał później Tasso w swej rozprawie «Discorso intorno alla sedizione nata nel regno di Franzia l’anno 1585», dowodzącej wiele talentu spostrzegawczego, któregoby się u poety nie przypuszczało.

Królestwo francuscy mieli się w kwietniu udać do Bre-tanji i zaprosili także kardynała d’Este, aby wziął udział w tej podróży, kardynał jednak był już w wielkich kłopotach pieniężnych, a nie mogąc utrzymać całego orszaku, z którym przybył do Francji, postanowił tylko część swego otoczenia zabrać do Bretanji, a resztę dworzan odesłać z Paryża do Włoch. Do tych ostatnich należał i Tasso, którego to wyłączenie od znakomitszych dworzan boleśnie dotknęło, tern bardziej, że był już oddawna niezadowolony ze swej służby u kardynała. Zdawało mu się, że go Luigi za mało wynagradza, i że u dworu zanadto poślednie zajmuje miejsce. Skargi były niesłuszne, gdyż według ówczesnych zwyczajów Tassa wcale dobrze płacono, za to, że właściwie nie miał żadnych obowiązków, kardynał zresztą znanym był rozrzutnikiem, i jego dworzanie na skąpstwo swego pana skarżyć się nie mogli. Tasso jednak postanowił porzucić służbę u kardynała, a istotnym powodem do tego kroku była obrażona duma poety i niestałość usposobienia, która później całkiem go opanowała. Wewnętrzny niepokój gnał go z miejsca na miejsce, Tasso nigdy i z niczego nie był zadowolony. Zdaje się nawet, że w służbie u kardynała tern mniej miał powodu do narzekania, że sobie tam sporo pieniędzy oszczędził, a wró-

23*

ciwszy do Włoch, mógł prawie przez cały rok jeździć, nie mając żadnego zajęcia, przynoszącego jaki taki dochód.

¹

Syn Stanisława, wojewody sandomierskiego, z Drzewieckiej, ożeniony z Ocieską, córką kanclerza. Zajeżdżał on na zamek tarnowski, chcąc go odebrać Ostrogskim, należał do stronników Maksymiljana przeciw Zygmuntowi III, umarł w roku 1618. Jedna z jego córek była czwartą żoną Jana Zamoyskiego i matką Tomasza.

IV

Zrażony do kardynała Ludwika, sądził Tasso, że będzie mógł się umieścić na dworze księcia Alfonsa II, przybył więc do Ferrary, ale widząc, że go tam karmią tylko obietnicami, wyjechał za kilka tygodni do Rzymu, mając nadzieję, że otrzyma posadę u kardynała Hipolita d’Este, znanego ze swej otwartej ręki dla poetów i literatów. Ale kardynał, stary już i wiekiem znękany, przyjął wprawdzie Tassa kilka razy w swej pysznej willi w Tivoli, nie dał mu jednak spodziewanej posady.

Tasso pozostał kilka miesięcy w Rzymie w roku 1571 i wyniósł stamtąd bardzo silne wrażenie, gdyż wówczas rozegrała się słynna bitwa pod Lepanto, a stolica papieska wrzała pod wrażeniem politycznych i wojennych wiadomości. Tasso, jak pisał do jednego ze znajomych, prosił Roga o zwycięstwo chrześcijan, a nie był pomiędzy ostatnimi, którzy za nie dziękowali. W wojnie tej brał także udział krewny Torquata, Antonio Tasso, z linji flamandzkiej, i tak się swą dzielnością odznaczył w walce pod Curzolari, że Filip II zamianował go później w nagrodę zasług ambasadorem w Paryżu. Torquato nie miał wprawdzie żadnych stosunków ze swymi flamandzkimi i hiszpańskimi krewnymi, ale dumny z rodu swego, cieszył się sławą Antonia, a owe wypadki i częściowe złamanie potęgi tureckiej pobudziły go do dalszej pracy nad poematem o uwolnieniu Jerozolimy, który bardzo był na czasie i mógł zajmować umysły.

razem

Środki pieniężne jednak Tassa się wyczerpały, bez możnej protekcji nie mógł się dłużej utrzymać, zwrócił się więc przez swoich rzymskich znajomych do księcia Ferrary, aby go przyjął na swój dwór. W tym celu pojechał do Urbino, do księżnej Lukrecji, na której poparcie zawsze liczył. Tym się nie zawiódł, księżna wyjeżdżała właśnie z Castel-durante, gdzie wówczas przebywała, do rodzinnej Ferrary,

zabrała go ze sobą, a co więcej, uprosiła brata, Alfonsa II, że go na swoim dworze umieścił. Książę udawał się wtedy do kąpiel błotnych do Sant’ Elena koło Padwy, z powodu bólu w kolanie, którego się nabawił jeszcze za młodych lat w wojnach we Francji, zabrał więc z sobą dla towarzystwa kilku dworzan, a pomiędzy innymi i Tassa. Poeta musiał dobre na księciu zrobić wrażenie, gdyż w Sant’ Elena kazał mu Alfons jechać ze sobą do Comacchio, gdzie się właśnie miał odbywać jesienny połów ryb. W styczniu 1572 r. wpisano go w rejestr płatnych dworzan, z pensją pięćdziesięciu ośmiu lir marchezańskich, odpowiadających dzisiejszym stu dziesięciu lirom. Niewielka to suma, ale wartość pieniędzy była wówczas większa aniżeli dzisiaj, a zresztą dano Tassowi mieszkanie i wikt, tak że gotówka służyła na ubranie i inne potrzeby. Obowiązków nie miał Tasso żadnych, książę tylko objawił życzenie, aby poeta pisał, oprócz swego wielkiego poematu, także wiersze okolicznościowe, na co Tasso z chęcią przystał i bardzo narazie był zadowolony ze swego «ozio letterato», miał bowiem cztery razy większą płacę aniżeli u kardynała. Wyraziwszy swą wdzięczność księciu w gładkim wierszu, uspokoiwszy się po dwuletniej włóczędze, zaczął pracować nad «Gerusalemmą».

rze

Oczywiście, nie brakło mu wnet zazdrosnych, przed innymi zawistnem patrzył na niego okiem wszechwładny minister Alfonsa II, Giovan Battista Pigna, gdyż sam pisał liche poezje, a nadto kochał się w Lukrecji Bendidio, o której przed kilkoma laty marzył w Padwie Tasso, a teraz ponownie starał się o jej łaski. Lukrecja bawiła ciągle na ferraryjskim dwo-i wzniecała naokoło siebie prawdziwe pożary miłości. Oprócz starego Pigny i Tassa, kochał się w niej także Battista Guarini i często posyłał jej wierszowane westchnienia. Gua-riniego łączyła z Tassem wspólna nienawiść do Pigny, pomimo, że jako poeci niebardzo do siebie lgnęli. Obydwaj chcieli ośmieszyć potężnego rywala, i gdy Pigna wyjechał na kilka miesięcy z księciem do Austrji, wydali drukiem jego miłosne canzony. Pigna nie mógł się nawet o to gniewać, gdyż Tasso dołączył do jego wierszy bardzo dla autora pochlebny komentarz. Bendidio jednak żartowała i ze starego

wielbiciela i z młodych poetów. Pigne nazywała z przekąsem «lo sposo della barba bianca», od młodych chętnie przyjmowała hołdy, ale kobieta praktyczna, zawiązała stosunek z tym, który wprawdzie sonetów nie pisał, ale obsypywał ją kosztow-nemi podarunkami, z kardynałem Luigim. W listach do kardynała drwiła ze starego Pigny, który ją ciągle prześladował swemi czułościami.

Z początkiem roku 1573 wybrał się Alfonso II do Rzymu, aby złożyć hołd nowemu papieżowi, Grzegorzowi XIII, i ułożyć sprawę następstwa w księstwie Ferrary. Wyjechał w licz-nem otoczeniu, do którego należał Tasso, Guarini i słynny znawca starożytności, Pirro Ligorio, książę bowiem zamyślał z jego pomocą pomnożyć jeszcze w Rzymie bogate swe zbiory antykaliów. Alfonso bawił tylko miesiąc w Rzymie i kilka dni w Tivoli, więc Tasso nie miał tam czasu pracować, ale porobił dużo znajomości, a przedewszystkiem spotkał po raz pierwszy dziwo piękności, o którem cały Rzym mówił, Barbarę Sanseverino, hrabinę di Sala, bawiącą tam wówczas z swoją synową, Leonora di Scandiano. O Barbarze, której panie rzymskie zazdrościły triumfów, powiedziano, że wydarła wszystkim pięknościom palmę pierwszeństwa:

Tolse Barbara gente il pregio a Roma.

Wróciwszy na wiosnę do Ferrary, zabrał się Tasso znowu do pracy i ukończył swój dramat pasterski «Amintę», który książę kazał w lecie przedstawić w zamku Belvederze. Sprowadzono w tym celu towarzystwo aktorskie «Gelosich», które wówczas grywało w Wenecji i było rozrywane po dworach w północnych Włoszech. Sam Tasso uczył aktorów, przedstawienia, kilka razy powtarzane, wypadły świetnie i zajęły bardzo całą Ferrarę, zwłaszcza że w niektórych postaciach dramatu domyślano się dobrych znajomych z ferraryj-skiego dworu. Alfons II dał wyraz swemu zadowoleniu, mianując Tassa profesorem — geometrji i sfery na uniwersytecie w Ferrarze. Poeta miał obowiązek wykładać tylko w dni świąteczne i pobierał za to płacę stu pięćdziesięciu lir mar-chezańskich, odpowiadających dzisiejszym dwustu ośmdzie-

sięciu trzem lirom. «Aminte» grano wkrótce potem w Pesaro, dokąd się Tasso udał, aby kierować przedstawieniem sztuki, a pokolei prawie we wszystkich miastach włoskich odnosiła ta dramatyczna sielanka wielkie triumfy.

Gdy Tasso wrócił do Ferrary, nadeszła tam wiadomość o śmierci Karola IX, króla francuskiego; książę polecił poecie, aby ułożył pośmiertną orację i odczytał ją w katedrze na nabożeństwie żałobnem.

Na powitanie zaś Henryka III zabrał ze sobą Tassa, który skorzystał ze sposobności i napisał dwa sonety na cześć Wa-lezjusza, podnosząc jego wielkość i cnoty. Później zraził się poeta do króla, brał mu za złe jego niemoralne zachowanie się w Wenecji, spowodowane zresztą, jakeśmy wspomnieli, namowami samego Alfonsa.

W roku 1574 zachorował Tasso na bardzo uporczywą febrę, która długo nękała go i niekorzystnie wpłynęła na jego późniejszy stan fizyczny i moralny. Mimo to poeta pracował nad ukończeniem swego wielkiego dzieła, nad «Jerozolimą Wyzwoloną» czyli Goffredem, gdyż książę bardzo się niecierpliwił, że się nie może doczekać chwały, jaka miała spłynąć na jego ród z powodu wydania tej epopei. Dziesięć lat minęło, jak Tasso bawił na dworze Estów, książę otaczał go swoją łaską, zabierał ze sobą w podróże, na polowania i połowy ryb, pozostawiał mu najzupełniejszą swobodę w pracy, a poeta mimo to nie wywiązywał się ze swego zadania. Nareszcie w kwietniu roku 1575 ukończył poemat, ale ostatnie trzy księgi pisał już w czasie choroby, więc wypadły słabiej aniżeli księgi poprzednie. Poemat zresztą nie był jeszcze przygotowany do druku, poeta miał wątpliwości co do niektórych ustępów, a rozterki w jego duszy hamowały twórczą energję.

Zapewne z powodu febry chciał Tasso zmienić powietrze, wyjechał też na jakiś czas do Padwy i Vicenzy, ale ta podróż go nie uspokoiła; zniechęcony do Ferrary, począł cichaczem robić starania, aby się umieścić na innym dworze,

u wielkiego księcia Franciszka we Florencji, albo u kardynała de’ Medici. Krok to był dla niego bardzo niebezpieczny, gdyż dwory ferraryjski i florentyński były w najgorszych ze sobą stosunkach z powodu kwestji «pierwszeństwa», którą się wówczas bardzo zajmowano. Alfonso wymagał, aby mu dawano tytuł «Altezza», co gniewało wielkiego księcia, który utrzymywał, że taki tytuł tylko jemu się należy. Współzawodnictwo obydwu dworów doprowadziło do tego, że książę jeszcze w roku 1573 zabronił pod bardzo dotkliwemi karami poddanym ferraryjskim udawać się w obcą służbę, a zakaz ten był skierowany głównie przeciw Florencji.

Gdy starania Tassa o służbę u Medyceuszów nie doprowadziły do pomyślnego rezultatu, zmienił poeta swe zamiary i chciał się dostać do Rzymu, aby tam «Jerozolimę» poddać sądowi znakomitych literatów, upewnić się, że inkwizycja nie podniesie przeciw poematowi żadnych zarzutów, i dzieło tylu lat pracy wydrukować. Ponieważ jednak nie miał środków na tę podróż, więc zwrócił się pisemnie do swego kolegi uniwersyteckiego i przyjaciela, Scypjona Gonzagi z markizów di San Martino, mieszkającego w Rzymie, aby się podjął rewizji jego dzieła. Gonzaga obawiał się jednak wielkiej odpowiedzialności, tak wobec krytyki jak i wobec inkwizycji, prosił więc Pier Angela da Rraga, słynnego łacińskiego poetę, Flaminia de’ Nobili, filozofa i znanego helenistę, Sperona Speroni, autora książki «La Cenaee», i wreszcie członka inkwizycji, Silvia Antoniana, ucznia Filipa da Neri, przyszłego kardynała pod Sykstusem V, człowieka bardzo surowych obyczajów, ale ciasnych pojęć, aby mu w tej pracy pomagali. Tasso obawiał się także, aby inkwizytor w Bolonji nie podniósł jakich zarzutów, więc i do niego się udał, aby zbadał poemat ze stanowiska zasad Kościoła Rzymskiego. Wogóle obawa przed inkwizycją opanowała Tassa w wysokim stopniu, nie był nawet pewnym, czy w poemacie może wymienić nazwy starożytnych bogów, Marsa, Jowisza, i dopiero gdy sobie przypomniał, że Dante w swym «Raju» nie waha się mówić o Jowiszu, uspokoił się, sądząc, że przykładem wielkiego poety będzie się bronił przed inkwizytorami. Obawy Tassa były zresztą usprawiedliwione, gdyż na stolicy papieskiej zasiadał wtedy Grzegorz XIII, przyjaciel i protektor jezuitów, a Antoniano był już wówczas człowiekiem wielkich wpływów, i przez jego usta przemawiała inkwizycja. Uważał on też cały poemat za niebezpieczne dzieło, które w Rzymie nigdy nie będzie dobrze widziane, za utwór niezgadzający się z duchem czasu. Chcąc jednak okazać swoją pojednawczość, będąc zresztą także poetą, gdyż pisał wiersze pobożne, nie żądał Antoniano zniszczenia całego rękopisu «Jerozolimy», ale uważał za konieczne, aby go Tasso przerobił na poemat «czysty», religijny, któryby nie tyle był przeznaczony dla ludzi światowych, jak raczej dla mnichów i zakonnic «deside-rarebbe che’l poema fosse letto non tanto da cavalieri quanto da religiosi e da monache», życzył sobie nawet, aby rękopis dać przed wydrukowaniem jakiej poważnej mniszce do cenzury, ale jakoś do tej ostateczności nie przyszło. W poemacie, rzec można, nic mu się nie podobało, ani plan całości, ani charaktery głównych postaci, ani najbardziej poetyczne ustępy. Żądał więc od Tassa usunięcia wyrazów obrażających duchowne ucho, wypuszczenia wszelkich miłosnych epizodów i wszelkich cudowności. Czynić cuda jest rzeczą boską, nie wolno więc poecie wprowadzać czarodzieja, który swą różdżką zmienia rycerzy w ryby, albo inne czyni «metamorfozy».

Tasso był w rozpaczy: zniszczono mu cały poemat, a listy jego do Antoniana przedstawiają prawdziwie tragiczne pasowanie się umysłu Odrodzenia, poety przyzwyczajonego za młodu do wolnego wyrażania swych idei, z ciemnym fanatyzmem człowieka brutalnej reakcji. Z rozpaczą pyta się raz Tasso, czy sceny miłosne rzeczywiście będą skazane na wykreślenie «gli amori saranno condemnati?», taki wyrok bowiem unicestwiłby cały genjusz poety. Mimo wewnętrznego oburzenia Tasso z pokorą tłumaczył się wszechwładnemu cenzorowi ze swych «błędów», rozmyślał nad różnorodnemi sposobami, jakby zadowolnić cenzora, jakby się zastosować do wymagań czasu, «come comanda la necessità de’ tempi», do ciasnych dusz współczesnych «la stretezza de’ tempi», jakby wszystkiemu, co cudowne, nadać znaczenie «moralne», jakby wypuścić całe dwie księgi o Armidzie czarodziejce, wydm-

kować je osobno i w ten przynajmniej sposób uratować jedną z najświetniejszych postaci swej imaginacji. «Jerozolimę Wyzwoloną» uważał on za treść swego życia, «la somma de la sua vita», więc te trudności, te niespodziewane przeszkody, ta walka z kościelną pedanterją, która trwała dwa lata, nękała go, a był on zanadto słabym charakterem, aby w jakikolwiek sposób wyzwolić się z pod inkwizytorskiej przemocy; obawiał się walki z Kościołem, nie chciał być religijnym odstępcą, starał się wierzyć, chciał mieć zresztą przywilej Kurji rzymskiej na wydrukowanie książki. A gdy się jego skeptyczny umysł od czasu do czasu buntował, zaczął się oddawać praktykom religijnym, chodził na nabożeństwa, odmawiał w domu modlitwy, aby w ten sposób zwyciężyć renesansowego szatana. Często, jak sam wyznawał, stawał mu w myśli obraz sądu ostatecznego, zdawało mu się, że słyszy odgłos trąb anielskich, które zagrzmią w dzień kary i nagrody, i widzi Zbawiciela w obłokach, jak przejmującym głosem woła: «Idźcie, przeklęci, do wiecznego ognia». Wtedy go wielki strach ogarniał, biegł spowiadać się i przyjmować komunję. Spowiadał się, że wątpił w nieśmiertelność duszy, że nie wierzył w boski świata początek, w skuteczność sakramentów, w boskie namiestnictwo papieża i w zbawienie człowieka. O tern wszystkiem donosił boloń-skiemu inkwizytorowi, sam siebie oskarżał, ale inkwizytor musiał zauważyć, że ma do czynienia z poetą, który stracił umysłową równowagę, i dość pobłażliwie przyjął te wywnę-trzania się chorego człowieka. Ta powolność zamiast uspokoić Tassa, zatrwożyła go, uważał postępowanie inkwizytora za lekkomyślne, za powierzchowne i sądził się być winnym.

Jeżeli krytyka Antoniana przyprowadzała go do rozpaczy w rzeczach religijnych, to znowu uwagi pedanta Spero-niego co do budowy poematu, co do reguł poetyki, rzekomo błędnie w nim zastosowanych, w najwyższym stopniu go oburzały. Do zamącenia znękanego umysłu jeszcze i to się przyczyniało, iż zdawało mu się, że nieprzyjaciele na dworze Alfonsa II pragną, aby dzieło jego nie zostało wydane, albo aby wyszło z druku z poprawkami pedantów i inkwizytorów, po-

zbawione wszelkich poetycznych piękności. Wietrzył więc wszędzie prześladowania, intrygi, podstępy.

Te walki i niepokoje tak go moralnie i fizycznie znękały, że w lipcu roku 1575 ciężko zachorował, miewał bardzo mocne bóle głowy, nie mógł z księciem wyjechać na wieś i pozostał w Ferrarze, gdzie, skoro mu się tylko polepszyło, odczytywał księżnie Lukrecji swój poemat. W owych czasach zaczęły go prześladować chorobliwe przywidzenia, zdawało mu się, że go demony otaczają, że wpływają na jego losy, a wskutek tego studjował magję i astrologję, napisał nawet dialog «Messagiero» o demonologji, w którym w sposób filozoficzny stara się dowieść istnienia boskich posłańców, w co zresztą uczeni jak Ficino, jak Patrizzi i Pico di Mirandola także wierzyli. Pragnął przytem koniecznie zmienić miejsce pobytu, marzył o tern, aby do Rzymu pojechać, naradzić się z Antonianem i przyśpieszyć cenzurę swego poematu. Lukrecja odradzała mu tę podróż, wiedziała bowiem, że książę pragnął, aby «Gerusalemme» wyszła z druku pod jego protekcją, a podejrzywał, iż Tasso chce ją poświęcić Medyceuszom, aby się dostać na ich dwór. Przedstawienia księżnej na nic się jednak nie przydały. Tasso pojechał w listopadzie do Rzymu, tłumacząc tern swoją podróż, że chce korzystać z łask religijnych ówczesnego jubileuszu. Wyjazd ten był tem większym błędem, że czwartego listopada umarł w Ferrarze Pigna, nadworny filozof, minister, historjograf i płatny poeta, a powszechnie sądzono, że Tasso po nim otrzyma posadę historjografa i poety.

W Rzymie starał się Tasso wzruszyć Antoniana, co było prawie niepodobnem, i pozyskać łaski Speroniego, będącego wówczas literacką potęgą, który mu zarzucał zniewieściałość w niektórych księgach poematu, brak powagi w wyrażeniach się, niestosowne dowcipy, słowem brak tej poetycznej pozy, którą pedantyczny literat tak wysoko cenił. Pokora Tassa zdawała się rozbrajać Speroniego, gdyż okazywał się nieco łaskawszym dla poety.

Wewnętrzny niepokój zaczynał już wtedy rządzić czynnościami i postępowaniem Tassa; nie zabawiwszy długo w Rzymie wyjechał do Sieny, aby jeszcze co do swego poe-

matu zasięgnąć rady monsignora Piccolominiego, autora nowego komentarza do «Poetyki» Aristotelesa, a niezadowolony i z rad tego uczonego, udał się znowu do Florencji, do Vincenza Borghiniego, szukając wszędzie krytycznych uwag, które tylko mogły szkodzić jego dziełu. W połowie stycznia wrócił do Ferrary i rozpoczął starania o przywileje na swe wydawnictwo. Chwiejność i brak stanowczości toczyły jego duszę i przyczyniały się do zwiększania umysłowej choroby, jakieś nie wiedzieć coś, mówił, przewracało się w jego umyśle «Mi si volge un non so che per Panimo». Maffeo Veniero, poseł florentyński w Ferrarze, pisał 17 czerwca 1577 r. do wielkiego księcia Franciszka, że «Tasso cierpi na dziwną umysłową chorobę, zdaje mu się, że się stał winnym herezji, i że go chcą otruć...».

VI

Wróciwszy do Ferrary, zastał tam Tasso hrabinę Barbarę Sanseverino i jej synową Leonorę, zamężną za hr. Giu-liem di Scandiano, które już dawniej poznał był w Bzymie. Całe miasto o niczem nie mówiło, tylko o dowcipie, o uprzejmości i wdzięku tych pań, wszyscy książęta się w nich kochali, sam Alfonso, także Duca di Parma i Vincenzo Gonzaga, niemało niedorzeczności narobili, aby się im przypodobać. Tasso miał sposobność pisania sonetów na ich cześć, a nawet zwieszona dolna warga hrabiny Scandiano dała mu powód do poetycznych uniesień.

Jednym z najgorętszych wielbicieli pięknej Leonory był Guarini, który właśnie wraz z Ascaniem Giraldinim powrócił z Polski, ale i Guarini i Tasso wkrótce się przekonali, że do księżny Scandiano tylko wiersze im pisać wolno, gdyż mieli zanadto niebezpiecznego rywala, aby się zbyt odważnie starać o jej łaski. Tym rywalem był sam książę Alfonso. Tasso wnet się jednak pocieszył, gdyż księżna miała bardzo ładną damigelle Olimpję, brunetę «bella e vaga brunetta», do niej więc zwrócił swoje serce, a księżnę kadzidłami tylko obsypywał. Damigelli zazdrościł jednak, że usługuje tej, która do bogini jest podobną.

O con le Grazie eletta e con gli Amori, F anciulla avventurosa,

A servir a colei che a Dea somiglia.

Gdy księżna później córeczkę powiła, Tasso także wierszami radość swą wyrażał.

Mimo amorów z Olimpją i hołdów dla księżny Scandiano, poeta coraz się miał gorzej, coraz częściej objawiała się u niego manja prześladowcza, a pomiędzy dworzanami uważano go za człowieka, «któremu coś brakuje». Jednego z niższych dworzan, Ercola Fucci, uderzył bez powodu w twarz na podwórzu książęcego pałacu, za co go tenże, wziąwszy brata do pomocy, obił kijem na ulicy. Przestraszony Tasso przez dłuższy czas z pokoju nie wychodził, chyba że wraz z innymi dworzanami musiał księciu towarzyszyć w jego wycieczkach.

W lutym roku 1577 wybrał się cały dwór do Comacchio, gdzie miano przepędzić część karnawału. Wesołe towarzystwo składające się z contessy di Sala i Scandiano, wielu innych pań i dworzan, pomiędzy którymi znajdował się i nasz poeta, myślało tylko o tern, aby urządzać zabawy. Tasso napisał wesołą komedję, jedyną, jaka wyszła z pod jego pióra, a towarzystwo dworskie ją przedstawiało. Sam książę grał chłopaka z Osterji, contessa di Sala miała rolę młodej dziewczyny Lucilii, Scandiano przebrała się za mężczyznę, histrjonem zaś prologu był sam Tasso. Komedja się bardzo udała i szkoda, że zaginęła, byłaby nam bowiem przedstawiła Tassa «karnawałowego», Tassa wesołego, jakiego nie znamy. Wesołe usposobienie jednak nie długo trwało u poety, zaraz po powrocie do Ferrary zaczął się skarżyć, że go ludzie prześladują, miewał rozmaite przywidzenia, napisał list do towarzysza lat dziecinnych, Guidobalda markiza del Monte, że od ośmiu miesięcy żyje w ciągłej trwodze, gdyż dworzanie i nieprzyjaciele zabierają mu rękopisy, i prosił, aby mu markiz przysłał służącego, któryby z Ferrara nie miał najmniejszych stosunków, i któremuby mógł w zupełności zaufać. W drugiej połowie kwietnia zwidzenia i niepokoje jeszcze groźniej opanowały umysł poety, zaczął oskarżać rozmaite osobistości z dworu przed księciem, to że go prześladują, to że z heretykami mają stosunki. Z obawy, aby nie popaść w herezję, chodził często do spowiedzi, a inkwizytorowi donosił nazwiska tych dworzan, których posądzał o odstępstwo. Książę posłał doń lekarza, który mu przepisał środki krew czyszczące, ale wszelkie starania nic nie pomagały. Tasso trwał w swoich religijnych obawach, mniemał że inkwizytor w Ferrarze nie dość sumiennie spełnia swe obowiązki, i zaczął się wybierać do Rzymu, aby go tam oskarżyć przed trybunałem inkwizy-cyjnym. Sądzono, że w tej rozterce duchowej potrafi go przecież uspokoić sam inkwizytor, człowiek rozsądny i ludzki, który dobrze wiedział, że donosy Tassa o herezjarchach i herezjach są jedynie wynikiem jego chorobliwej wyobraźni. Na prośby księcia zabrał z sobą Tassa na kilka dni na rekolekcje do klasztoru degli Angeli i tam łagodnością i namową starał się działać na jego zbyt wrażliwe sumienie. Zakonnik zadał sobie dużo pracy, aby w duszy poety przywrócić równowagę, spowiadał go, dał mu najzupełniejsze rozgrzeszenie, ale to wszystko nic nie pomagało, Tasso sądził, że za grzechy, które popełnił, powinno się go oddać na tortury, podejrzy wał inkwizytora, że nie spełnił należycie swych obowiązków, i chciał, nie uwiadomiwszy o tem księcia, udać się do Bolonji, aby się wyspowiadać przed tamtejszym inkwizytorem, którego uważał za bardziej przejętego swem powołaniem. Na to książę nie mógł tak łatwo przystać, od czasów bowiem Renaty Rzym podejrzywał ciągle dwór w Ferrarze o religijne nowatorstwa, a podejrzywał go tem chętniej, że Kurja rzymska szukała tylko powodów, aby Ferrare Estom odebrać, książę zaś starał się, aby państwo ferraryjskie przeszło na jego krewnego, Cezara d’Este.

W tej mierze mógł mu Tasso bardzo zaszkodzić, gdyby bowiem pojechał do Bolonji i przed tamtejszym inkwizytorem oskarżył dworzan ferraryjskich o herezję, inkwizytor bo-loński byłby zpewnością doniósł o całej sprawie do Rzymu, gdzieby to było pożądanym powodem do wystąpienia przeciw Estom.

Odtąd więc kazał Alfonso w interesie państwa i dyna-stji pilnować Tassa, aby umysłowo chory poeta nie wymknął się z Ferrary, zresztą pozostawił mu zupełną wolność cho-dzenia po mieście. Niebawem jednak okazało się, że trzeba nad nim rozciągnąć surowsze środki ostrożności. Wieczorem 17 czerwca 1577 poszedł Tasso do księżnej Lukrecji, aby jej znowu opowiadać o swoich obawach i swych podejrzeniach, a gdy spostrzegł, że na uboczu stoi służący, o którym sądził, że go ma pilnować, porwał za nóż i rzucił się na niego. Służący obronił się, ale ten napad furji pociągnął za sobą stanowcze zarządzenia; książę kazał Tassa zamknąć w małych pokoikach w Corte vecchio, polecając wszakże, aby się z nim jak najłagodniej obchodzono, a jednemu ze swych dworzan, Gwidonowi Coccapaniemu, powierzył szczególną opiekę nad poetą. Coccapani miał za zadanie po przyjacielsku przekonać Tassa o konieczności czuwania nad nim, a zarazem namówić go, aby się leczyć pozwolił. Po kilku dniach poeta się uspokoił, prosił tylko, aby go uwolniono z więzienia i oddano mu zwykłe jego mieszkanie, zgadzając się zresztą na służącego, któryby mu ciągle towarzyszył. Przeprowadzono go więc do dawnych stancyj, kazano tylko okna zakratować, a po niejakimś czasie pozwolił mu nawet książę przyjechać do Belriguardo, gdzie wówczas dwór bawił, aby się rozerwał. Liczna kompanja jednak, jaka się tam znajdowała, nie była poecie przyjemną, prosił więc księcia, aby mu pozwolił wrócić do Ferrary i zamieszkać u franciszkanów. Alfonso nic nie miał przeciwko temu, ale franciszkanie i kartuzi, do których się także udano, nie mieli wielkiej ochoty zajmować się pielęgnowaniem człowieka umysłowo chorego, wskutek czego rokowania z nimi się trochę przeciągały. Tymczasem stan Tassa znacznie się pogorszył, poeta myślał ciągle o swoich wymarzonych nieprzyjaciołach, obawa przed herezją i trucizną znowu go opanowała. W rozterce ze swojem sumieniem napisał do trybunału inkwizycji w Rzymie, że inkwizytor ferraryjski obszedł się z nim raczej jak z warjatem, aniżeli jak z heretykiem, że przeto nie ma spokoju sumienia, prosi więc, aby mu trybunał wytoczył proces, dający możność zupełnego uniewinnienia się. Równocześnie doniósł o tej suplice Scypjonowi Gonzadze, błagając go o poparcie w Rzymie. Listy te dostały się do rąk Alfonsa II, który, z wielkim taktem postępując, odesłał je do Rzymu i kazał prosić kardynała d’Albano, aby trybunał odpowiedział Tassowi, że go uznaje zupełnie niewinnym. Taki wyrok mógłby uspokoić chorego i rozwiać owe skrupuły i niepokoje, które go ciągle nękały. Oczywiście w Rzymie dobrze o tern wiedziano, że Tasso nie jest heretykiem.

Franciszkanie zgodzili się wreszcie na przyjęcie Tassa do swego klasztoru, ale pomimo że ojciec Agostino Righini, bardzo rozumny i dobry człowiek, szczerze się nim zajął, przecież umysł poety coraz bardziej się zaciemniał, manja prześladowcza się zwiększała, widmo inkwizycji spokoju mu nie dawTało, tak że franciszkanie nie chcieli brać za chorego odpowiedzialności i prosili księcia, aby go gdzie indziej umieścił. Odprowadzono więc poetę znowu do owych pokoików w Castello, które dlań początkowo były przeznaczone, i dodano mu dwóch służących.

Ale Tasso, jak wielu umysłowo chorych, miał dość przebiegłości, aby oszukać swych stróżów, wyłamał drzwi prowadzące do sąsiednich pokoi i pomimo że natychmiast spostrzeżono jego nieobecność, potrafił uciec z Ferrary, błąkał się po polach i wreszcie znękany schronił się do Poggio, do hr. Lam-bertiego, a stamtąd udał się do Bolonji.

Z Ferrary wysłano za nim konnych w pogoń, ale Tasso ukrył się w zbożu i w ten sposób uniknął pościgu. Ucieczka chorego poety bardzo zaniepokoiła księcia i inkwizytora fer-raryjskiego, domyślano się bowiem, że Tasso pojedzie do Bolonji i tam zacznie oskarżać inkwizytora o brak energji w śledzeniu heretyków, a cały dwór ferraryjski o herezję, wskutek czego mogły powstać zawikłania z Rzymem.

VII

ma-

Obawy księcia były tym razem płonne, gdyż Tasso, ominąwszy Bolonję, brzegami Adrjatyku, następnie przez Apeniny dostał się do Gaety i stamtąd popłynął do Sorrento, gdzie mieszkała jego zamężna siostra, Kornelja. Opowiadają, że wynędzniały trudami podróży, którą musiał odbyć, nie jąc potrzebnych do tego środków, przyszedł do siostry jako

obcy pielgrzym, nie dając się poznać narazie. Przyniósł tylko list od brata, w którym jej tenże donosił, że się znajduje w opłakanem położeniu i że koniecznie potrzebuje pomocy, a dopiero gdy zobaczył, że siostra czyta ten list ze łzami w oczach i że gotowa była przyjąć biedaka w swój dom, dał się jej poznać.

Rodzinne otoczenie, zmiana stosunków, chwilowo dobrze oddziałały na umysł poety, ale niebawem manja prześladowcza znowu się odezwała; pisał listy do Scypjona Gonzagi i kardynała d’Albano o wstawienie się za nim do Alfonsa II, aby mu przebaczył, że bez jego woli opuścił Ferrare, aby go zechciał ochronić przed nieprzyjaciółmi i zwrócił mu rękopisy, gdyż chciałby już raz ukończyć rewizję swego poematu. Alfons się na to wszystko godził, ale Tasso, gnany niepokojem, nie czekał na wynik swych starań, lecz postanowił wrócić do Ferrary. W tym celu wyjechał z Sorrento do Rzymu, gdzie poszedł do ambasadora ferraryjskiego, wyraził swój żal z powodu, że uciekł z dworu Alfonsa, i prosił o przebaczenie, a równocześnie napisał list do księcia pełen pokory i ufności w jego dobrą wolę. Alfons nie miał zrazu wiele ochoty pozwolić Tassowi na powrót do Ferrary, obawiając się jednak, że stąd wynikną nowe nieprzyjemności, odpowiedział swemu posłowi, że gotów jest dawać Tassowi utrzymanie, byle został w Rzymie. To jednak nie zadowol-niło poety, zanadto już był dworakiem, aby się obejść bez świetnego otoczenia, prosił więc i nalegał o przyjęcie go do służby. Alfons zgodził się wreszcie na powrót Tassa do Ferrary, ale pod warunkiem, że poeta uzna, iż jest chory, i zrozumie wkońcu, iż wszelkie przywidzenia, jakoby go prześladowano, są tylko wynikiem jego rozgorączkowanej wyobraźni, iż bezpodstawne są jego obawy, jakoby książę zamierzał go otruć, albowiem gdyby rzeczywiście pragnął jego śmierci, to dawno już ten zamiar mógłby był do skutku doprowadzić. Żądał więc Alfons, aby Tasso przyrzekł, że się leczyć pozwoli, gdyby zaś nie chciał słuchać doktorów i powtarzał dawne sceny, to musiałby opuścić Ferrare. Tasso przyjął wszystkie te warunki, a jak się wyrażał poseł książęcy, przyrzekł więcej, aniżeli od niego żą-

24

dano, aby tylko mógł powrócić do Ferrary. Książę kazał go więc przywieźć z wielką o jego zdrowie troskliwością, a jeden ze znajomych Tassa, biorąc udział w tej wyprawie, pisał do wielkiego księcia toskańskiego, że poecie nic nie brakuje, prócz mózgu w głowie.

W Ferrarze umieszczono Tassa w domu jednego z dworzan, a wikt kazano mu przynosić z dworskiej kuchni. Zarazem rozkazał książę, aby poeta rozpoczął kurację, która trwać miała kilka miesięcy, ale Tasso znów się zniecierpliwił, nie chciał słuchać lekarzy i pojechał do Mantui, aby cichaczem starać się o służbę na dworze toskańskim, sądził bowiem, że Vicenzo Mantuański mu w tem dopomoże. Gdy jednak i te starania na nic się nie przydały, sprzedał za bezcen pierścień z rubinem i złoty łańcuch na szyję, jedyne bogactwo, jakie posiadał, i udał się do Padwy, gdzie go przytulił dawny znajomy, Niccolo degli Oddi, przeor klasztoru S. Benedetto novello. Dostanie się na dwór toskański stało się u niego chorobliwą mrzonką, a nie mogąc znaleźć w Padwie nikogo, ktoby go w tej mierze mógł poprzeć, pojechał do Wenecji w nadziei, że jego znajomy, Venier, mizerny poeta, ale dobrze u dworu florentyńskiego widziany towarzysz, będzie mu pomocnym. Chcąc się wielkiemu księciu toskańskiemu przypodobać, napisał Tasso canzonę z okazji urodzin jakiegoś dziecka w rodzinie Medicich, ale wszelkie starania na nic się nie przydały, wielki książę dość szorstko odpowiedział Venierowi, że «nie uważa za potrzebne trzymać warjatów na swoim dworze». Odebrawszy odmowną odpowiedź, pojechał Tasso do Pesaro, do księcia Urbino, gdzie także długo nie przebywał, ale wnet puścił się w drogę do Turynu, bez pieniędzy, piechotą, «przez błota i rzeki». Stamtąd zaczął rozpisywać listy to do kardynała d’Este, to do innych znajomych, błagając, aby go kardynał na swój dwór przyjął, a nie czekając wyniku swych starań, wrócił niespodziewanie do Ferrary i udał się do kardynała, który z wielką dobrocią i litością się z nim obszedł. Tasso jednak nie zadowalniał się łaskami dawnego swego protektora, lecz pragnął napowrót być przyjętym na dwór samego księcia Ferrary, mieć w zamku mieszkanie i płacę, którą dawniej pobierał. Nim zaś w tej mierze mógł otrzymać jakieś zapewnienie, wyszedł wieczorem 11 marca 1579 z mieszkania i w najwyższem rozdrażnieniu pobiegł wprost do pałacu Cornelia Bentivoglia, gdzie zastał same tylko panie, Izabellę Bandidio z siostrą Lukrecją i z jej córkami. Na ich widok zaczął wymyślać w najpospolitszych wyrazach na księcia, na księżnę, na całą rodzinę Estów, poczem porzucił przestraszone kobiety, wrócił do zamku, chciał mówić z księżną, wołał, aby mu oddała rękopisy i zapewniła bezpieczeństwo przed nieprzyjaciółmi, którzy go prześladują i chcą, aby został heretykiem. Gdy go jednak do księżny nie wpuszczono, wpadł w jeszcze większy szał i zaczął rzucać na Estów największe obelgi. Na niezwykły hałas zjbiegli się dworzanie, dano znać księciu, który kazał poetę odprowadzić do szpitala św. Anny, gdzie okuto biedaka w kajdany, gdyż wówczas nie znano jeszcze koszul bezpieczeństwa dla furjatów, ale ich trzymano na uwięzi, na łańcuchach.

Zarządcą szpitala był człowiek bardzo zacny, Agostino Mosti, w młodości dworzanin Lukrecji Borgii, facecjonista, przyjemny w rozmowie, bardzo religijny, «amator de la religione», a nawet przejęty już zanadto ideami inkwizycji, gdyż jak piszą, prześladował heretyków z zapałem katolika, «zakochanego w Chrystusie». Agostino pełen był zresztą szlachetnej kortezji, liczył się do literatów, a nawet pozostawił po sobie zajmujący pamiętnik charakteryzujący ówczesne obyczaje. Mosti zajął się szczerze Tassem, ale narazie nie było rady z nieszczęśliwym poetą, który w wielkiem rozdrażnieniu rzucił się na swego dozorcę i obił go, a dopiero w maju 1579, gdy się trochę uspokoił, można mu było dać dwa pokoje w szpitalu, które urządzono częścią sprzętami jego własnością będącemi, częścią meblami z garderoby książęcej.

Widocznie musiano mu także posyłać wiktuały ze śpi-żarni dworskiej, gdyż w rachunkach z lat 1580 i 1581 powtarza się ciągle zapisek: funt masła «per il signore Tasso ammalato», dopóki w roku 1582 nie wyznaczono mu całego wiktu z książęcej kuchni. Szpitalne wino nie smakowało widać poecie, wydawało mu się za słabe, gdyż w jednym ze swych wierszy zwracał się do Mostiego:

24*

Ditemi ’1 ver: cotesto vostro vino È forse quel che date a gli ammalati Perche da’ fumi non siano aggravati.

Także sałaty i innych jarzyn musiał za mało dostawać, chociaż w ogrodzie szpitalnym było ich wiele:

Signor Mosto, il vostr’ orto è cosi grande Che debbe aver raponzoli e lattuca,

Radichi, indivia e quante erbe manduca Roma e condisse ne le sue vivande.

Mimo wina i sałaty, Mosti stał się szczerym przyjacielem Tassa, starał mu się wszelkiemi sposobami uprzyjemnić przymusowy pobyt w szpitalu św. Anny, a syn Mostiego, Giulio, odpisywał rękopisy poecie i załatwiał mu drobne sprawunki. Położenie Tassa, jako umysłowo chorego człowieka, było tam może lepsze niżeli wielu innych chorych w dzisiejszych prywatnych sanatorjach. Ale poeta zdrowia nie odzyskał i sam się skarżył w liście do Gonzagi, «że umysł jego niezdolny do myślenia, że fantazja zleniwiała, zmysły stępiały, pióro nie chce spełniać swojej powinności». Mimo to pisał Tasso dość dużo, oczywiście wierszy, nie dorównujących dawniejszym utworom. Musiał jednak chwilami być zdrowszym, gdyż mu w roku 1580 pozwolono w towarzystwie jednego z przyjaciół wyjść w karnawał w masce na ulicę, aby się rozerwał.

Podczas gdy poeta zamknięty był w swych pokoikach u św. Anny, wiele jego rozpraw i poezyj, a pomiędzy niemi i poemat «Gerusalemme», krążyło w odpisach pomiędzy znajomymi, do czego się w części on sam przyczynił, rozsyłając liczne egzemplarze krytykom. Otóż spekulanci literaccy zaczęli rabować własność poety; już w r. 1579 wyszedł zbiór jego poezyj w Genui, w którym się znajdowały cztery pieśni «Goffreda», a w kilka miesięcy później w r. 1580 wydał Celio Malespina w Wenecji czternaście pieśni «Gerusalemmy» także pod tytułem «Il Goffredo».

To spowodowało innego literata, Angela Ingegnerego, przyjaciela Tassa, że będąc w Ferrarze w zimie r. 1579—80, odpisał w przeciągu sześciu nocy cały poemat i wydrukował

go w Casalmaggiore w r. 1581, nadając mu właściwy tytuł «Gerusalemme liberata» wbrew woli poety, który uważał ten tytuł za mniej odpowiedni. Tego samego roku wydał inn^ przyjaciel Tassa, Febo Bonna, jeszcze inną edycję «Gerusa-lemmy» w Ferrarze, opierając się na autografie Tassa. Te wszystkie wydania drukowano bez pozwolenia poety, i co więcej, niesumienni łupieżcy jego własności ani grosza choremu ze swych zysków nie oddali. Mimo to potomność może być tylko wdzięczną literackim korsarzom, bez nich bowiem nie mielibyśmy poematu w początkowym układzie, nie zepsutego późniejszemi przeróbkami i poprawkami, które Tasso ciągle czynił wskutek uwag Antoniana.

Tasso wiedział o tych kradzieżach, co go jeszcze bardziej rozgoryczało, a przekonany, że na wolności mógłby był temu przeszkodzić, narzekał na swoje «więzienie», rozpisywał listy do wszystkich znakomitych znajomych, prosząc o wstawienie się do księcia, aby go ze swej opieki wypuścił. W szpitalnem zaciszu zajmował się jednak wypadkami dworskiego życia i pisał ciągle okolicznościowe wiersze, odwiedzało go tam wielu znajomych i znakomitych ludzi, a pomiędzy innymi i Aldo Manuzio, przyjaciel młodości, którego Tasso obdarzył sonetem, tudzież Muzio Manfredi, który znalazł poetę dość spokojnym «assai in cervello». Jednostajne życie zdawało się zczasem dobrze wpływać na zdrowie Torquata, gdyż książę pozwalał mu już w roku 1582 bywać z okazji większych uroczystości u dworu, a w rok później wystarała się nawet księżna Lukrecja, aby poecie pozwolono trzy razy na tydzień wychodzić na miasto, oczywiście w towarzystwie jednego z przyjaciół. Polepszenie wszakże było tylko pozornem, gdyż raz wyrwał Tasso szpadę któremuś z odwiedzających go przyjaciół, sądząc zapewnie, że go chce zamordować, a innym razem pisał do Scypjona Gonzagi, aby mu przysłał jakieś lekarstwo przez bardzo zaufanego człowieka, gdyż się obawia, aby mu w Ferrarze nie nasypano do pudełka trucizny.

Wielkiego przyjaciela miał Tasso w zakonniku O. An-gelu Grillo, pochodzącym ze znakomitej genueńskiej rodziny, który przez jakiś czas bawił w Ferrarze. Grillo umiał wzbu-

dzić zaufanie w poecie, i przez niego starał się Tasso tak u Gonzagów, jak i u kardynała d’Albano o uwolnienie z więzienia. Grillo pisywał do Mantui i do Rzymu w sprawach poety, ale nie obwiniał nigdy Alfonsa o to, że go kazał zamknąć w szpitalu św. Anny, owszem, utrzymywał, że mniemane więzienie Tassa jest raczej litościwym uczynkiem księcia, aniżeli jakąś surowością. Tasso jednak spodziewał się polepszenia zdrowia «przez zmianę powietrza, zmianę pożywienia, a nawet zmianę wina, któreby bardziej odpowiadało jego smakowi», nadto tęsknił za innem otoczeniem.

Kardynał d’Albano rzeczywiście wstawił się za Tassem u Alfonsa, a książę odpowiedział mu z wielką uprzejmością, że najchętniej przystanie na uwolnienie poety ze szpitala, jeżeli tylko znajdzie dla niego gdzie indziej utrzymanie i opiekę, nie może bowiem chorego człowieka wydalić z miasta bez wszelkiej pomocy.

Podczas gdy się tak zajmowano przyszłym losem poety, stan jego znów się pogorszył; w jednem ze swych listów skarży się, że spać nie może po nocach, że nie wie, co się z nim dzieje, że djabeł musi z nim sypiać w jednem pokoju, bo szafy mu otwiera i pieniądze wykrada. W takim stanie trudno go było wypuścić ze szpitala.

VIII

Bezdzietny Alfonso wszelkich środków używał, aby zapewnić Estoni po swojej śmierci panowanie w Ferrarze; w tym celu ułożył małżeństwo bratanka swego, Don Cezara, z Wirginją de’ Medici, córką Cosima I, w nadziei, że połączywszy dwa potężne rody, łatwiej oprze się Kurji rzymskiej w jej zamiarach zajęcia Ferrary na rzecz państwa kościelnego. Ślub młodej pary odbył się we Florencji, 6 lutego 1586 r., wśród wielkich festynów, a Tasso, korzystając z powszechnej radości, prosił Don Cezara o wstawienie się za nim do księcia i uwolnienie z «więzienia». Miał jednak to nieszczęście, że ile razy starał się o wolność, tyle razy coś popełnił, co tej wolności stało na przeszkodzie. Szesnastego lutego rzucił się na swego przyjaciela, Constantiniego, z puginałem, tak, że Constantini zaledwie zdołał umknąć z pokoju.

Ale przecież w roku 1586 nadarzyła się sposobność wypuszczenia go ze szpitala św. Anny i oddania pod inną opiekę. W lipcu przyjechał Vincenzo Gonzaga w odwiedziny do Alfonsa i wyprosił sobie u księcia, aby mógł Tassa zabrać ze sobą na jakiś czas do Mantui, gdyż zmiana powietrza i miejsca może dobrze wpłynąć na stan jego umysłu. Książę zezwolił na to, a Tasso tak się ucieszył, że postanowił zrobić pielgrzymkę do Madonny delle Grazie, koło Mantui, aby swej opiekunce za łaskę podziękować, i tak się śpieszył w drogę, że nie zabrał ze sobą ani rękopisów, ani książek, tylko zaraz kazał się przeprowadzić na Bucentaura, którym Gonzaga miał odpłynąć do Mantui. Po siedmiu przeszło latach był pierwszy raz na wolności.

Gonzaga szczerze się nim zajął, dał mu pokój w zamku, kazał sprawić nowe ubranie i pozwolił przychodzić do siebie każdego rana. Tasso był uszczęśliwiony, donosił przyjaciołom, że ma prześliczny pokój, i że książę jest pełen dla niego uprzejmości, jedynie to go zaniepokoiło, że swe pisma i książki pozostawił w Ferrarze. Udał się więc do księżny Małgorzaty, aby mu je przysłać poleciła, ale okazało się, że przyjaciele i czciciele jego genjuszu wszystko «na pamiątkę» porozbie-rali, i ani książek, ani rękopisów już nie było.

Kilka miesięcy czuł się Tasso lepiej w Mantui, widocznie nowe otoczenie, częste wyjazdy na zamki Gonzagów trochę go rozerwały, ale to polepszenie, jak zwykle, nie długo trwało, poeta znowu zaczął się skarżyć na melancholję, na utratę pamięci, ubolewał nad tem, że podczas gdy jego rówieśnicy doczekali się zyskownych posad na dworze w Ferrarze, jemu zdrowie nie pozwoliło dojść do skromnego nawet stanowiska, a rzecz dość dziwna, że to stanowisko bardziej go obchodziło, aniżeli literacka sława. Myślał tylko o tem, aby poprawić swój poemat, powypuszczać niektóre ustępy, przytem uczynić zadość swym religijnym skrupułom.

Po niejakim czasie nie miał Tasso i w Mantui spokoju, pragnął jak najprędzej stamtąd wyjechać, to do Genui, gdzie go chciał ściągnąć ojciec Grillo na profesurę Etyki i Poetyki

Aristotelesa, to do Neapolu, aby wyprocesować posag matki, dwakroć pięćdziesiąt tysięcy skudów. Gniewało go znowu, że nie ma zupełnej wolności, gdyż książę rozkazał, aby mu służący zawsze na przechadzkach towarzyszył, a nadto zdawało mu się, że w wilgotnym klimacie Mantui nigdy nie wyzdrowieje. Wybrał się więc do Genui, a po drodze wstąpił do Borgo Piguolo w Bergameńskiem, aby odwiedzić swych krewnych Tassów. Ale ten sprawca własnego nieszczęścia, «fabricatore della propria infelicità», jak trafnie powiada jeden z jego biografów, nie dojechał jeszcze do celu swej podróży, a już zaczął tęsknić za dworskiem życiem i wrócił do Mantui, gdyż «nie mógł wytrzymać, aby nie ucałował rąk nowego księcia Vincenza», który właśnie objął panowanie po śmierci ojca. W kilka dni po przybyciu do Mantui bolało go, że książę go zaraz do siebie nie dopuścił «che no ha bacciato ancora le mani al serenissimo signor Duca», ale wkrótce się pocieszył i układał canzone na koronację dwudziestodwuletniego księcia. Tasso chciał być wszędzie pieszczonym, otaczanym honorami, dobrze płaconym dworzaninem, nie mającym żadnych obowiązków, a co chwilę zdawało mu się, że go obrażają, że jego honor jest na szwank narażony.

Zaledwie zamieszkał w Mantui, rozeszła się pogłoska, że księstwo Ferrary przyjadą tam w odwiedziny. Poeta przestraszył się, że Alfons zechce go znowu zabrać ze sobą i osadzić w szpitalu, nie opowiedziawszy się więc nikomu, nie pożegnawszy się z młodym księciem, uciekł do Rzymu. Obrażony Gonzaga chciał go przez swego posła napowrót sprowadzić, tern bardziej, że wobec Alfonsa II czuł się niejako odpowiedzialnym za opiekę nad poetą, a nadto obawiał się, że fer-raryjskiemu księciu pobyt Tassa w Rzymie nie będzie przyjemnym. Wówczas zasiadał na Stolicy Apostolskiej Sykstus V, który nie pozwalał nikomu obcemu w Rzymie gospodarować. Papież nakazał też, aby Tassowi żadnej nie robiono przykrości, chociaż mu odmówił wszelkiej materjalnej pomocy. Tasso przybywał obecnie do Rzymu już jako skruszony grzesznik, jako posłuszny poeta inkwizycji; teraz żałował nawet, że był autorem «Jerozolimy Wyzwolonej» i błędy swego życia starał się poprawić pisaniem poezyj, odpowiadających najzupełniej duchowi jezuitów.

Pobyt Tassa w Rzymie w r. 1587 jest początkiem ostatniego aktu tragedji życia poety, aktu, w którym człowiek ten staje się niegodnym świetnego talentu, jakim błyszczał zamłodu. Mówi on teraz wyraźnie, że jego przeznaczeniem były zabawy i zaszczyty, piacere e onore, i że niczego nie pragnie, jak tylko «siedzieć wygodnie pomiędzy najznakomitszymi dygnitarzami». Pod wpływem rzymskiego otoczenia zaczyna marzyć o godnościach i prebendach kościelnych, wyznaje, że «nie będąc zdolnym do zawarcia związków małżeńskich, myśli o duchownych zaszczytach». Chwilami jednak wątpiąc, czy te zaszczyty osięgnąć potrafi, wraca do myśli o bogatem małżeństwie, któreby mu materjalne istnienie zapewnić zdołało. Dowiedziawszy się, że księżna mantuańska chce mu podarować dwa turkusy, czem prędzej prosi ją, aby zamiast turkusów przysłała mu rubin i perły oprawne w złoto, gdyż w razie, gdyby miał pojąć żonę, miałby potrzebny pierścionek zaręczynowy. Dawne gwałtowne napady szaleństwa opuszczają go, staje się człowiekiem spokojnym, ale bez ideałów, umysłem zgnębionym przeciwnościami, poetą bez polotu i ognia. Dochodzi prawie do żebractwa, nagabuje przyjaciół i znajomych to o pieniądze, to o książki, nawet o koszule. Pisze wiersze okolicznościowe, aby uzyskać jaki podarunek, sam wyznaje, że «zmuszony jest kłamać, chwaląc ludzi, którzy na to nie zasługują», pogardza wreszcie sam sobą. «Niczem jestem», pisze, «nic nie umiem, nic nie mogę, a nawet żadnych nie mam pragnień». Czasami jednak czuje wielkie swe poniżenie, jęczy, że tak głęboko upadł, wielkiej księżnie toskańskiej zwierza się w jednem ze swych listów, że jego nieszczęście jest bezprzykładnem, nie dającem się porównać z niczyim losem «senza antico esempio e senza nuovo paragone, grande, inaudita, insolita, miserabile e maravigliosa».

To nagabywanie znajomych, to wyciąganie ręki do możnych, zraziło do niego wielu przyjaciół, widząc też, że w Rzymie zaczynają się ludzie od niego odsuwać, przeniósł się do Neapolu, gdzie zgnębiony, schorowany, otrzymał przytułek w klasztorze Monte Oliveto. Chcąc się mnichom wywdzięczyć, napisał wówczas poemat «Monte Oliveto», opiewający początek tego zakonu i szczytne zasady oliwetanów. Poemat miał być natchniony gorącą wiarą, ale stał się tylko niemiłym brzękiem rozstrojonej harfy. Poeta poświęcił go kardynałowi Antoniemu Caraffie, protektorowi oliwetanów, a ta dedykacja dowodzi, jak się Tasso już oddalił od owych czasów, kiedy swego «Rinalda» poświęcał kardynałowi Ludwikowi d’Este, tak niepodobnemu usposobieniem do członków rodziny strasznego reformatora inkwizycji.

W Neapolu ożywił się cokolwiek, gdyż miał tam wiele stosunków jeszcze z czasów młodości, a nadto cały wielki świat tamtejszy starał się poznać poetę «Gerusalemmy», odwiedzano go też i zapraszano do wielkich arystokratycznych domów, a wreszcie nadzieja wygrania procesu z rządem o posag matki rozrywała jego umysł. Biedak przekonał się jednak niebawem, «że każdy proces jest wielkiem złem, a złem naj-większem, jeżeli się rząd ma za przeciwnika». Nadzieje wy-procesowania dóbr matki, zabranych jej przez Hiszpanów, zupełnie zawiodły.

Niestały jak zawsze, wrócił do Rzymu i odtąd tułał się pomiędzy Rzymem, Bolonją, Florencją, Mantuą i znowu Rzymem i Neapolem, szedł od klasztoru do klasztoru, od szpitala do szpitala, zapadając często bardzo ciężko na zdrowiu, żebrząc, narażając się znajomym do tego stopnia, że jeden z nich nazywa go z pogardą «półczłowiekiem», «questo semiuomo».

Mimo owych mniemanych krzywd, których doznał w Ferrarze, starał się znowu tam powrócić i szukał dróg do Alfonsa II, aby się dostać na jego dwór. W grudniu 1594 r. pisał do księcia, że gdyby można zatrzeć w pamięci to wszystko, co zaszło, niczegoby tak nie pragnął, jak służby na jego dworze. Błagał też księcia, aby miał litość nad nim, i prosił Boga, aby mu książę przebaczył. Ale Alfonso nie pragnął nowych nieprzyjemności z powodu poety.

IX

W ostatnich latach życia zabłysło jeszcze trochę szczęścia w życiu Tassa, jeżeli w jego smutnych losach wogóle

o szczęściu mówić można. Po długich walkach zastosował się do nowego społeczeństwa, ścieśniony horyzont ludzkiej myśli już go nie raził, pisał drugą «pobożną» Jerozolimę i poematy dla mnichów, jak «Vita di S. Benedetto». Sława zaś wielkiego poety zaczęła mu otwierać podwoje pałaców, w których się chciano szczycić blaskiem nauki i poezji. I tak w Neapolu zaprosił go do siebie magnat tamtejszy, principe di Conza. Tasso na chwilę osięgnął swoje marzenia, mieszkał w pysznych pokojach ozdobionych obrazami Rafaela, Ty-cjana, Battisty Dossiego i Sebastjana del Piombo, miał pod ręką wielką bibljotekę, a służba w bogatych strojach mu usługiwała. O jego przyjaźń ubiegał się także inny możny Nea-politańczyk, Manso, który później napisał jego biografję i każdej chwili był gotów przyjąć go do swej willi, położonej w jednem z najpiękniejszych miejsc na wybrzeżu Neapolu. Brak taktu księcia Conca przyczynił się do szybkiego spełnienia życzeń uczonego bogacza. Książę pragnął zanadto gorąco i uporczywie, aby «Gerusalemme conquista» wyszła pod jego patronatem, i aby splendor z wydawnictwa spłynął na jego dom. Znając jednak niestały charakter Tassa, obawiał się, aby poeta, pomimo wygód, jakiemi go otaczano, nie wyjechał z Neapolu wraz ze swym rękopisem, albo się nie postarał o inną protekcję. Dodał mu więc służącego, którego zadaniem było niepostrzeżenie pilnować, aby poeta nie wyniósł z pałacu swego skarbu, «Gerusalemmy», która urosła już w poważną księgę. Służący zbyt widocznie spełniał swoje zadanie, tak, że podejrzliwy Tasso spostrzegł ową szczególną opiekę i opowiedział o niej Mansowi. Obydwaj przyjaciele postanowili okazać księciu niestosowność jego postępowania, i razu pewnego Manso przyszedł do Tassa, zabrał rękopis do jednej ręki, drugą zaś podał poecie i zaprowadził go do swej willi. Osłupiały służący opowiedział swemu panu, co się stało, ale książę Conca udał, jakoby to przeniesienie się poety wraz z rękopisem do domu Mansy nic go nie obeszło. Poeta przepędził u Mansy jedne z najprzyjemniejszych chwil swego życia, ziściły się jego marzenia, aby być otoczonym najznakomitszą arystokracją «sedere con nobilissimi cavalieri», gdyż w domu Mansy bywały wszystkie znakomitości Neapolu.

Zaczął wówczas pisać swój poemat «Mondo creato», poemat o tworzeniu świata, którym chciał ostatecznie odkupić winy popełnione «Liberata», oczyścić się z heretyckich grzechów, w które zamłodu popadał, i złożyć wyznanie swojej niewzruszonej wiary. Myśl do tego dzieła powziął zapewne ze znanego wówczas francuskiego poematu «La sepmaine ou creation du monde» Wilhelma de Saiuste Du Bartas, który na dworze Henryka III bardzo był czytany. Olbrzymi poemat Tassa, o gładkim wierszu, pełen filozoficznych uwag, mrozi przejmującym chłodem i nie płynie z potrzeby serca, ex abundantia cordis. Mimo to miał on sporo naśladowców we Włoszech w XVI i XVII wieku i natchnął Jana Miltona do napisania «Raju utraconego». Milton jako trzydziestoletni mężczyzna był w Neapolu, a jakiś pustelnik zapoznał go z Giovan Battista Mansen. Pomiędzy młodym Anglikiem a starym Neapolitańczykiem zawiązały się bardzo przyjacielskie stosunki, obadwaj wymienili ze sobą łacińskie wiersze pełne wzajemnej czci; Milton podnosił w swym wierszu Mansę jako przyjaciela i biografa Tassa:

Te pridem magno felix concordia Tasso

Iunxit et aeternis inscripsit nomina chartis.

Podczas pobytu Torquata w Neapolu został wybrany kardynał Hipolit Aldobrandini papieżem i nazwał się Klemensem VIII. Wiadomość ta poruszyła poetę, gdyż znał Al-dobrandiniego i spodziewał się, że tenże zajmie się jego losem. Nie miał też Tasso już więcej spokoju w Neapolu, ale udał się 26 kwietnia 1592 r. do Rzymu, gdzie go bardzo dobrze przyjął siostrzan papieski, Cincio Passeri Aldobrandini, który przed kilkoma laty w maju r. 1589 powrócił z Polski, dokąd towarzyszył swemu wujowi, kardynałowi Hipolitowi, legatowi papieskiemu. Cincio założył w swoim domu akade-mję, której członkowie u niego mieszkali i tam się stołowali, można sobie więc wystawić, jak dalece literaci byli zadowoleni z nowego mecenasa, i ile mu poświęcali rozmaitych rozpraw i poematów. Cincio zaprosił także i Tassa do siebie, ale jego gościnność nie była zupełnie bezinteresowną, gdyż żądny sławy nepot papieski pragnął, podobnie jak książę de

Conca i markiz Manso, aby «Conquistata» pod jego auspicjami i w jego domu ukończoną i wydaną została.

Narazie jednak, pracując nad poprawieniem epopei, napisał Tasso krótki poemat «Le lagrime di Maria Vergine», do którego natchnął go prześliczny obraz Madonny, podobno pędzla Durerà. Przedstawiał on Matkę Boską, modlącą się tak gorąco, że z oczu jej zdawały się prawdziwe łzy wytryskać.

Pomimo, że Torquato miał w Watykanie bardzo dobry, zdrowy pokój, z widokiem na ogrody, przecież ciągle chorował i nie był zadowolony. Ale jego próżność była zaspokojoną, gdyż siadał często do stołu z kardynałami i rzymskiemi znakomitościami. W jednym z listów do Fabia Gonzagi wynurza się, że w nieustającej prawie febrze, jedyną jego pociechą są honory, jakie mu oddają w Watykanie, honory, których mu gdzie indziej, a mianowicie w Mantui, zaprzeczano. I tak w ostatnim tygodniu brał udział w obiedzie wspólnie z wieloma kardynałami i był jedynym dworzaninem w całym pałacu, którego uznano za godnego tego zaszczytu. Podobnych względów doznaje w domach rzymskich książąt: Co-lonnów, Orsinich, Gaetanich. Zawsze niezadowolony, tęsknił jednak w Watykanie za Neapolem, gdzie się spodziewał odzyskać zdrowie w morskich kąpielach, i zwlekał tylko z wyjazdem, oczekując nominacji Cincia Aldobrandiniego na kardynała, miał bowiem uświetnić tę uroczystość ogłoszeniem swego poematu, który poświęcił przyszłemu księciu Kościoła. Cincio nawzajem obiecał Tassowi, że się wystara o uwieńczenie go wawrzynem poety na Kapitolu. W oczekiwaniu tego zaszczytu, Tasso tak chorobliwie był przejęty swoją wielkością, że wychodził na ulicę ze złotym łańcuchem, z kolana na szyi, szpadą u boku i stawał się pośmiewiskiem ludu.

Siedmnastego września 1593 r. papież zamianował wreszcie swego bratańca, Piotra Aldobrandiniego i swego siostrzana, Cincia, kardynałami, a ten ostatni przybrał nazwę kardynała di San Giorgio, aby się odróżnić od Piotra, który nosił rodzinną nazwę Aldobrandinich. Tasso wydał wtedy swój poemat «Gerusalemme conquistata», który nie sprawił spodziewanego wrażenia, był bowiem, jak sobie ongi życzył

Wydawszy w roku 1593 «Jerozolimę», wyjechał Tasso do Neapolu, gdzie zamieszkał w klasztorze S. Severino u Benedyktynów. Pisał tam dużo wierszy małej wartości, odwiedzał dawnych znajomych i bywał w licznych towarzystwach. Zaprzyjaźnił się wtedy z monsignorem Stanisławem Reszką, posłem Stefana Batorego i Zygmunta III, królów polskich, przy dworze neapolitańskim, mającym za główne zadanie rewindykację sum barskich ¹). Reszka był poprzednio sekretarzem kardynała Hozjusza podczas koncyljum w Trydencie, a kardynał tak go polubił i cenił, że go zamianował wykonawcą swego testamentu. Sekretarz zachował też wielką wdzięczność dla swego dobroczyńcy, podnosił zawsze jego zasługi, a w szczególności w pięknych słowach wyrażał się o nim w jednym ze swych listów do króla Stefana Batorego ²).

Antoniano, dziełem zupełnie odpowiedniem do czytania w klasztornych celach. Poemat wywołał jednak oburzenie na esteń-skim dworze, gdyż poeta wykreślił z niego pochwalne wiersze, które był napisał dla rodu Estów, a powodem tego wykreślenia było, jak sam Tasso opowiada, skąpstwo Alfonsa II, który za owe pochwały nie chciał dać poecie pieniężnej nagrody.

Tasso musiał już znać pierwej Reszkę, w Rzymie albo w Neapolu, i napisał do niego sonet, który po raz pierwszy

ogłosił z początkiem XIX wieku markiz Gian Giacomo Tri-vulzio, a przedrukował go badacz rzeczy polsko-włoskich, Sebastian Ciampi, w swym liście z 2 czerwca 1828, pisanym do Yiscontiego ³). Oto ów wiersz:

Napolia mia, che a peregrini egregi

Cedesti la corona e’1 proprio regno,

E fermasti a gran sede alto sostegno,

Del gelato aquilon traslati i regi:

Par non avesti con più eccelsi fregi

D’eterna fama e d’onorato pegno Di vera pace, o pur d’arte e d’ingegno Di sermo e di Valor, si rari pregi:

Mentre il buon Rescio è teco, e in te s’accoglie Ah! la gloria d’Europa in lue ci serba,

Se del publico cuor hai cura e zelo.

Onda salubre, e caldo fonte, ed erba

Sgombri al saggio signor le ingiuste doglie; Ch’ei ti placa la terra e placa il cielo⁴).

Reszka przyjmował u siebie w Neapolu wiele literackich znakomitości, a pomiędzy innymi i Tassa, który tam czytywał swoje poezje. Prałat polski wspomina w liście do Fla-manda Gherarda Vossa, że, słuchając Tassa, czytającego ustęp ze swego poematu «Il mondo creato», począł tem więcej cenić piękności języka włoskiego ⁵).

Jeden egzemplarz swojej «Gerusalemmy conquistaty» ofiarował Reszce z bardzo pochlebną oktawą:

Al sig. Stanislao Rescio nuncio illustrissimo Rescio, s’io passerò l’alpestre monte Portato a volo da’ toscani carmi⁶) Giunto, dirò con vergognosa fronte,

Dove ha tanti il tuo re cavalli et armi⁷)

Altri di Voi già scrive, altri racconte Le altere imprese, e le scolpisca in marmi;

Nè taccia a tanti pregi ⁸) onde rimbomba Non minor fama la già stanca tromba ⁹).

Egzemplarz «Conquistaty» z tą dedykacją był w roku 1828 w posiadaniu księgarni Giov. Battisty Petrucciego w Rzymie, a od niej kupił go wówczas Anglik hr. Guilford; co się zaś później z tą cenną książką stało, niewiadomo, zapewne znajduje się ona do dziś dnia w jednym z angielskich zbiorów.

Pierwszy wiersz powyższej oktawy naprowadził Ciam-piego na myśl, że Tasso miał zamiar pojechać do Polski i tam szukać szczęścia, którego w ojczyźnie nie znalazł. Już Guasti w swych listach ¹⁰) zauważył, że ten wiersz nie odnosi się do osoby samego Tassa, ale do jego poematów, które przejdą przez Alpy do Polski, a Guasti musiał mieć słuszność, bo trudno przypuścić, aby schorowany wówczas Tasso, stojący nad grobem, mógł mieć w istocie myśl przedsiębrania podróży do dalekiej Polski. Wiersz ten musiał być tylko prostą grzecznością wobec Reszki, jak wiele innych ówczesnych poezyj, których dosłownie brać nie trzeba.

Tassa czekała bliższa, ostatnia jego podróż do Rzymu. Kardynał Cincio obawiał się o jego zdrowie, sądził, że w Watykanie znajdzie poeta większe wygody aniżeli u benedyktynów w Neapolu, zaprosił go też do Rzymu i posłał mu na koszta podróży pięćdziesiąt skudów. Tasso powrócił, marzył o koronacji na Kapitolu, pisał jeszcze poezje bez wartości, rzec można z przyzwyczajenia, a w marcu roku 1594 zapadł bardzo ciężko na zdrowiu i życzył sobie, aby go przeniesiono z Watykanu do klasztoru S. Onofrio in Gianicolo, gdyż lekarze zachwalali mu tamtejsze powietrze. «Tam, z tego wysoko po-

■

&

.1

te

«4;

■

4

■

,v. ...:

y

\

«>32:

* - ^

■ -.

i}

;,5Ł

m

SjSftSjljfWI? .

I

II'

¥

'6

JL

Kp

4L

|J

Ft--

r

'

A

1

Ą

A

»

Ś' 4

:

V:

•* ;i

Fot. Anderson.

Tasso \v S. Onofrio in Gianicolo. Obraz Ludwika Busi. Piuakoteka w Bolonii.

mm

łożonego miejsca rozpocznę», mówił Tasso, «rozmowy z ojcami św. Onufrego, które się zakończą w niebie». Wybrał sobie ów klasztor i z tego powodu, że miał do pewnego stopnia prawo być doń przyjętym, gdyż matka jego pochodziła z rodziny Gambacortich, dawnych despotów Pizy, a Pietro Gambacorta fundował eremitów św. Girolama.

W klasztorze już się nie polepszyło poecie, miewał często gorączkę i napady szału, za lekarzem rzucił raz pantoflem, a służącego zmusił do wypicia lekarstwa, sądząc, że jest zatrute. Kardynał Cincio okazywał mu wiele przyjaźni, dał dwóch służących, posyłał lekarza i kazał dostarczać wszystkiego, czegoby poeta zażądał. W ostatnich dniach życia zmienił się Torquato zupełnie, złagodniał, przygotowywał się na śmierć i rozporządził, aby go pochowano w kościele św. Onufrego. Dwudziestego piątego marca 1594 umarł, wymawiając słowa «In manus tuas Domine...», których już dokończyć nie potrafił.

Tasso był wysoki, szczupły, ciemny blondyn o wątłym zaroście, dużym nosie, dużych oczach i bladych ustach; długie nogi i długie ręce robiły go niezgrabnym. Mówił powoli, jąkając się, a często powtarzał ostatnie słowa wypowiedzianego zdania. Przy pisaniu bardzo się wysilał, przekreślał i poprawiał wiersze po kilka i kilkanaście razy. W dialogu o «Miłości» zwierza się Marfizie d’Este, która żądała od niego sonetu, że pisze wiersze tylko w pocie czoła. Manso opowiada, że Tasso słuchał w Neapolu z zazdrością ulicznych impro-wizatorów, dziwiąc się, że tak łatwo płyną im wiersze. Mimo to był on najpłodniejszym poetą w XYI wieku.

Tasso lubił zbytek, festyny, uroczystości, był wielkim smakoszem, pragnął mieć dużo drogich kamieni, a wogóle klejnoty wywierały na niego jakiś wpływ magiczny. Raz w ciężkiej chorobie błagał przyjaciół, aby mu darowali szmaragd, gdyż miał przekonanie, że wpływ tego kamienia go wyleczy. Z ferraryjskiego dworu wyniósł pewną udaną powagę w swem obejściu, etykietę nie zawsze licującą z jego marnem zachowaniem się wobec możnych. Wielki mistrz formy w poezji, szczerego, głębokiego uczucia miał w sercu niewiele, a możnaby o nim powiedzieć, że umierał często

25

z miłości, ale tylko w wyobraźni. Hasłem jego mógł być wiersz Boileau’a:

Et toujours bien mangeant mourir par métaphore.

Gdy mu przeszło pięćdziesięcioletnia Katarzyna de’ Medici darowała w roku 1571 swój portret, napisał do niej płomienny sonet, a takich sonetów o udanych uczuciach układał bez liku.

Choroba umysłowa Tassa sięgała czasów, kiedy ukończył swoją «Jerozolimę Wyzwoloną», kiedy rozpoczął nierówną walkę z inkwizycją. Aż do początków XVII wieku cały świat literacki wiedział o powodach jego późniejszej manji religijnej i prześladowczej, która się z wiekiem wzmagała wskutek wycieńczenia fizycznego i ciągłej umysłowej pracy. Do osłabienia jego władz umysłowych i to się przyczyniało, że, obawiając się trucizny w podawanych mu potrawach, zażywał bardzo często silne środki przeciw otruciu, które same działały jak trucizna. Truł się więc powoli.

Nowa generacja ludzi w XVII wieku, która już Tassa nie znała, nie mogła pojąć, aby taką «Jerozolimę Wyzwoloną», aby taką «Ambite» mógł pisać człowiek chory umysłowo, a przeto nie wierzono w jego furję, ale zaczęto szukać rozmaitych innych powodów nieszczęść wielkiego poety. Przedewszystkiem zaś wymyślono jego romans z księżniczką Leonora d’Este, wskutek którego Alfonso II miał go zamknąć w więzieniu, a później oddać do szpitala św. Anny. Opowieść tę przekazał potomności pierwszy biograf Tassa, Manso, a za nim powtarzali ją przez dwa wieki rozmaici inni biografowie poety: Włosi, Francuzi, Niemcy i Anglicy. Dopiero w końcu XVIII wieku, gdy zaczęto studjować archiwum esteńskie, przekonano się, że powodem zamknięcia Tassa w szpitalu św. Anny była jego umysłowa choroba, a nie jakieś romanse. Słynny historyk literatury włoskiej, Tiraboschi, sprowadził rzecz do właściwych rozmiarów, ale legenda o romansie Tassa z Leonorą była piękniejszą, aniżeli rzeczywista prawda, więc Goethe ją podjął w swym słynnym dramacie, a wobec niemieckiego wieszcza umilkła znów krytyka, zwłaszcza że i we Włoszech nie śpieszono się, aby legendę prostować, gdyż odpowiadała ona bardziej upoetyzowanej postaci Tassa.

Dopiero Wiktor Cherbuliez w swoim romansie «Le prince Vitale», wydanym w roku 1863, pojął Tassa tak, jak go pojmować należało. Tasso, powiada francuski powieściopi-sarz, z rozpaczą odkrył, że nie był człowiekiem swego czasu, a to tragiczne odkrycie złamało charakter i zamąciło jego umysł. Człowiek Odrodzenia skazany był, aby żyć i pisać w takich Włoszech, jakie powstały pod wpływem koncyljum trydenckiego, inkwizycji i jezuitów. Matka Tassa, kultura renesansowa, umarła, dając przed śmiercią życie swemu ostatniemu synowi, a ten pogrobowiec marzył o niej, spodziewał się, że ją jeszcze żyjącą zobaczy, dopóki nie pojechał do Rzymu i na schodach Watykanu zamiast personifikacji Odrodzenia nie spotkał wyniosłej, strasznej postaci, która doń zawołała: «Jam jest inkwizycja».

Tasso należy do genjuszów stojących na przełomie czasów, nie mogących zrozumieć teraźniejszości, nie mogących jej pogodzić z własnem jestestwem, jak Byron, jak Leopardi, a przeto łamiących się w połowie życia.

W czasie, kiedy Tasso był zamknięty w szpitalu św. Anny, w roku 1585 i w latach następnych, toczyła się głośna polemika pomiędzy literatami całych Włoch o wartość «Jerozolimy Wyzwolonej». Porównywano ją z «Orlandem» Ariosta, sprzeczano się, który poemat piękniejszy, któremu z dwóch poetów należy się wyższe stanowisko w dziejach epicznej poezji, wydawano «Apologje», «Repliki» i «Kontrarepliki», a w broszurach, pisanych jeszcze z renesansową zaciekłością, rzucano na siebie obelgi i obrażano się do tego stopnia, że pomiędzy Florencją a Ferrara o mało że nie przyszło z tego powodu do dyplomatycznej akcji. Florentyńska, niedawno powstała akademja «Della Crusca» występowała w obronie Ariosta, wydała pismo «Difesa del Orlando Furioso», rzucające się na przeciwników i oczerniające ich, że,

25*

podnosząc poemat Tassa, chcą się przypodobać Alfonsowi II, który ich przekupił. Polemika ta do najwyższego stopnia drażniła zamkniętego w szpitalu poetę, tern bardziej, że musiał się nasłuchać dość nieprzyjemnych uwag od swych przeciwników, którzy utrzymywali, że «Gerusalemme» jest oschłym, źle zbudowanym poematem, pozbawionym wszelkiej werwy, epopeją nudną i niesmaczną. Nie było to zresztą zdaniem złośliwych tylko krytyków, taki Galilei, który obok nauk przyrodniczych zajmował się bardzo literaturą, powiedział, «że Tasso pisze słowa, a Ariosto rzeczy». Wogóle «Liberata» więcej się początkowo doczekała ostrych krytyk, aniżeli pochwał, ale pomimo to bardzo ją czytano, i wielu poetom za wzór posłużyła. W ciągu czasu stała się obok «Furiosa» najpopularniejszym poematem we Włoszech, i niema prawie zakątka na półwyspie, gdzieby ustępów z niej na pamięć nie powtarzano. Zagadka tej popularności tkwi w muzyce wiersza, w gładkości oktaw, które każdemu Włochowi idą, że tak powiem, wprost do duszy, gdyż mu przedstawiają język ojczysty w jego najwdzięczniejszych brzmieniach. A w treści tych strof snuje się zawsze pewna liryczna i smętna nuta, tudzież chorobliwa zmysłowość, która odpowiada nowożytnemu usposobieniu ludów. Tasso pisał w czasach, kiedy się wyłaniał, kiedy się tworzył duch nowożytnych społeczeństw, więc «Gerusalemme» tchnie temi pierwszemi drgnieniami nowych idei, a przeto jest niejako smętną kołysanką dzisiejszej kultury. Tchnie niemi tern więcej, że Tasso mimo całej dążności, aby być epicznym i zbliżonym do Homera, wlewał w swój poemat własne uczucia, własne wyobrażenia i odtwarzał w nim to, co wrzało w jego sercu. Genjusz Tassa był olśniewającym, błyskotliwym, ale zarazem mistycznym, stąd i poemat działa, jakby opal poruszany w świetle, pociąga do siebie, roztacza pewnego rodzaju magiczną atmosferę. Co nas dzisiaj razi w «Gerusalemme», to brak prostoty; czuć w niej epokę zbliżającego się baroku z jego przesadami. Tasso był pod wpływem tych prądów czasu, a wskutek tego jego poemat zawiera pełno nużących dzisiaj deklamacyj, retorycznych frazesów, niepotrzebnych ubarwień i okraszeń.

Porównując Ariosta z Tassem, co do ich głównych politycznych idei, widzimy u Ariosta panującą jeszcze ideę cesarstwa, widzimy tam całą chrześcijańską Europę, łączącą się pod sztandarem imperatora, aby odepchnąć najazdy saraceń-skie, podczas gdy u Tassa znika już cesarstwo jako spójnia świata, a natomiast chrześcijańskie rycerstwo idzie walczyć z niewiernymi w imię idei religijnej. Kościół staje się łącznikiem ludów na miejsce cesarstwa. Rinaldo jest wyrazem Gwelfów esteńskich, on to:

S’oppone all’ empio Angusto e’1 doma

E sotto l’ombra degli argentei vanni

L’aquila sua copre la chiesa e Roma.

Idea ta jest naturalnym wynikiem owych nieszczęść, owego ucisku, który Włochy musiały cierpieć pod ciężką ręką hiszpańsko-cesarską. Jedynie Rzym zdawał się im sztandarem, pod którym siły narodu znowu skupiać się mogły.

Obok «Jerozolimy Wyzwolonej» żadne dzieło Tassa nie miało takiego powodzenia jak «Aminta», sceniczna idylla, należąca do największych skarbów włoskiej literatury XYI wieku. Odrodzenie przywróciło napowrót starożytną bukolikę, zaczęło naśladować idylle i eklogi Teokryta, a już Roc-caccio wprowadził do literatury romans pasterski w swym «Ameto», w którym pod osłoną pasterzy i pasterek ukrywały się osobistości współczesne. Ryła to bardzo dla krytyki i pochlebstwa pożądana forma poezji, wprowadzano bowiem starożytnych pasterzy i kazano im mówić tak, jakby mówili ludzie, o których przedstawienie chodziło poecie. Pochlebstwo w ustach tych wyidealizowanych postaci nie było zbyt rażą-cem, a krytyka nie zanadto osobista. Nie dziw więc, że ten rodzaj poezji szybko się rozwijał, i że zwłaszcza z końcem XV wieku zdradzał tendencję do dialogu, do dramatyzowania się. Już Serafino Aquilano napisał eklogę, która wyśmiewała zepsucie i skąpstwo Kurji rzymskiej i miała być wystawioną za Inocentego VIII, pod patronatem kardynała Giovanniego Colonny. Około zaś roku 1506 wielkie zajęcie wzbudziła na dworze w Urbino dramatyzowana ekloga pod tytułem «Tirsi», której aułorami byli dwaj najznakomitsi dworzanie, Raltazar Castiglione i Cezar Gonzaga, Castiglione przedstawił tam sam siebie pod postacią Joliego a Gonzagę pod postacią Dameta, dla dworu i dworzan urbinackich rozsypali autorowie cały róg obfitości zręcznych pochwał. Prze-dewszystkiem musiała być zadowoloną sama księżna Elżbieta, kryjąca się pod postacią Galatei, a i bawiący wówczas w Urbino Bembo nie miał się powodu skarżyć na autorów. Także w Ferrarze podczas karnawału roku 1508 przedstawiono trzy eklogi, których autorami byli Ercole Pio, Antonio dell’ Organo i Tebaldeo. W ten sposób ten rodzaj poezji coraz bardziej się dramatyzował i stawał się mimo swych pasterskich początków coraz bardziej arystokratycznym, dworskim, także i dlatego, że te reprezentacje nadawały się szczególnie do przepysznych dekoracyj i wytwornej dykcji. Tworzył się w ten sposób nowy rodzaj przedstawień teatralnych, bardzo odpowiedni do uświetnienia festynów na dworach w Ferrarze, w Urbino, w Mantui, gdzie kwitło «smakoszostwo» literackie. Pod szatami pasterzy i pasterek zaczęły występować na scenie postacie, mówiące tak zaokrąglonym stylem, łączące żywioły poważne, polityczne, z humorem i wesołością, jakby wystrzyżone z «dworzanina» Castigliona. Książęta rozkoszowali się temi dramatami, które dawały sposobność do apo-teozowania ich na scenie, do schlebiania ich wielkości.

Sztuka składała się zwykle z pięciu aktów i prologu, nie brak było i chóru biorącego udział w akcji, który tworzyli pasterze, myśliwi i nimfy. Pewna czułostkowość, charakteryzująca towarzystwo upadającego renesansu, pewna ckliwa nuta nieszczerej miłości, drgająca w sonetach Petrar-kistów, wszystko to znalazło się w scenicznych idyllach i szczególnie przemawiało do dworskiej publiczności. Tak słodko było słuchać narzekań pasterzy:

El dulce lamentar de los pastores,

jak się wyraził któryś z naśladowców «Arkadji» Sannazzara, jednego z głównych przedstawicieli sielankowości w XVI wieku. To «lamentowanie», ta czułostkowość i jednostajność treści mieściła wszakże już w początkach rozwoju tego rodzaju dramatycznej poezji zarodki jej upadku. Dwór ferra-ryjski szczególnie się kochał w sielankach, i rzec można, że je wypieścił, wykształcił, tak jak ongi za Ercola przedstawienia klasycznych komedyj. Epokę w tej mierze stanowi przedstawienie sielanki Giovana Baptysty Giraldiego pod tytułem «L’ Egle», która nie miała być ani tragedją ani ko-medją, ale dramatem, a ponieważ ważną w niej rolę grały satyry, więc autor przezwał ją «satyrą». Girai di chciał wznowić satyryczny dramat Euripidesa, ale doszedł do czego innego, wprowadzając bogów i półbogów Arkadji. «Egle» przedstawiano w zimie roku 1545 w domu autora, w obecności Ercola II i kardynała Hipolita. Muzykę do niej dorobił Antonio del Cornetto, dekoracje zaś malował Girolamo Carpi. W dziewięć lat po «Egli», czwartego marca roku 1554, znowu ukazała się podobna nowość: «Il sacrificcio, favola pastorale» Agostina de’ Beccari, a w roku 1563, w pałacu Schifanoi, grano «Aretuzę», komedję pastoralną Alberta Lel-lio z muzyką. Nastąpiły jeszcze przedstawienia innych komedyj w tym samym rodzaju, jak np. Agostina Argenti «Sfortunato», ale dopiero Tasso w «Amincie» dał dojrzały owoc tej nowej formy dzieł scenicznych. «Aminta» została po raz pierwszy przedstawiona w zamku Belwederskim w obecności Alfonsa II i całego dworu i wywołała powszechny poklask. Niektóre szczegóły odnoszące się do ówczesnych osobistości nadzwyczaj zajęły widzów, a przedewszystkiem ustęp, skierowany przeciw Speroniemu, owemu uczonemu, ale bardzo pysznemu i zawziętemu krytykowi, który autorowi «Jerozolimy Wyzwolonej» niemało krwi napsuł swemi pedantycznemu uwagami. Tasso nazwał tam Speroniego Mopsem i charakterystykę jego włożył w usta Aminty. «Ma ona, jak mówi, słuszny powód rozpaczać nad swym losem, gdyż mądry Mopso przepowiedział jej ciężką przyszłość; ten Mopso, który rozumie mowę ptaków i zna własności ziół i wód źródlanych, który wie wszystko, co się stało w przeszłości, w teraźniejszości, i czem jest przyszłość ciężarna».

«O jakim Mopsie ty mówisz?», odpowiada Tirsis, «czy o tym, który ma miód w ustach a zdradę w sercu i brzytwę pod płaszczem. Nie trwóż się, gdyż te fałszywe i złowrogie przepowiednie, któremi on straszy, przybierając groźny wyraz twarzy, nie sprawdzają się zwykle, o czem mi z doświadczenia wiadomo».

Ostatnie zdanie odnosi się do własnych wspomnień Tassa. Gdy poeta bowiem po raz pierwszy czytał kilka śpiewów swej «Jerozolimy Wyzwolonej» na ferraryjskim dworze 1571 w obecności Speroniego, stary, bogaty, pyszałkowaty krytyk surowe o młodym poecie wydawał sądy i nie wróżył mu wielkiej przyszłości. Od tego czasu sława Tassa rozeszła się po całych Włoszech, a poeta mógł bez zarozumiałości powiedzieć, że Speroni był fałszywym prorokiem.

Z jednym Speronim obszedł się Tasso tak surowo w swojej «Amincie»; dla Alfonsa II, dla księżniczek Lukrecji i Leonory, dla hrabiny Scandiano i wielu innych miał tam same pochlebne wyrazy, nawet sekretarzowi Fignie, który w sielance występuje pod nazwą Elpina, zapalił wonne kadzidła, pomimo, że go szczerze nie lubił.

«Aminta», przedstawiana także w Pesaro, w Urbino, podobno i w Mantui, wyszła z druku dopiero w grudniu roku 1580 u Alda Manuzia, a do roku 1891 doczekała się w samych Włoszech stu siedmdziesięciu pięciu wydań. Nim ją jednak wydrukowano, znaną już była w odpisach w całych Włoszech i wywołała szereg naśladownictw. Później przetłumaczono ją na francuski, hiszpański, angielski, holenderski, duński, niemiecki, polski ¹¹), nowogrecki, węgierski, a nawet i łaciński język.

Do popularności «Aminty» i wogóle tego rodzaju sztuk dramatycznych przyczyniła się niemało muzyka smętna, liryczna. Do «Aminty» skomponował ją sycylijski jezuita, Erasmo Marotta, który umarł w Palermo w roku 1641. Zakochany pasterz aż pięć razy wyśpiewywał na scenie swe miłosne żale, śpiew Dafny i Sylwji zachwycał słuchaczy, a chór w pierwszym akcie wywoływał powszechny poklask.

Aminty pozazdrościł autorowi Guarini i postanowił napisać piękniejszy, staranniej opracowany dramat pasterski,

aniżeli Tasso. Pracował nad nim lat dziewięć, od roku 1581 do 1590, i dał mu nazwę «Pastor Fido». Poetyczne dzieło Guariniego było w najdrobniejszych szczegółach wystudjo-wane, wygładzone, a gdy autor kilka ustępów ze swego dramatu czytał na dwTorze Alfonsa, mógł być zadowolony z przyjęcia, jakiego jego praca doznała. Guarini był człowiekiem ostrożnym i zanim wydrukował swój dramat, chciał się w rozmaitych towarzystwach zapewnić, że zyska pochwałę. Szczycił on się, jakby naprzekór Tassowi, że jego dramat nie jest dziełem poety z zawodu, z profesji, ale człowieka, który pisze dla przyjemności. Pojechał też do Guastalli, gdzie się u Ferranta Gonzagi zbierało mnóstwo literatów i kobiet wykształconych, aby i tam czytać swą sielankę. Guastallę zwano wówczas:

Vaso delle Muse», naczyniem muz, tylu poetów tam przebywało. Pomiędzy słuchaczkami Guariniego znajdowała się i Barbara Sanseverino. Po raz pierwszy miano przedstawiać «Pastora Fido» w Ferrarze w roku 1584; książę rozkazał swym gubernatorom, aby wyszukiwali młodzieńców mających talent aktorski, dorosłych aktorów miano bowiem poddostatkiem, trudniej było znaleźć młodego chłopaka, któryby nimfę przedstawiał. Wreszcie i rola nimfy była obsadzona, ale mimo to długo przygotowywane przedstawienie z niewiadomych nam dzisiaj powodów nie przyszło do skutku, i dopiero w roku 1591, już po wydrukowaniu dramatu, miano go przedstawić na dworze Wincentego Gonzagi w Mantui. Reprezentacja ta stała się epoką co do kosztownych urządzeń scenicznych i starannej reżyserji, którą kierowała hrabina Agnieszka Argotta. Pomiędzy aktami grano z wielkim przepychem urządzone «Intermezza». Po pierwszej odsłonie przedstawiono balet ze śpiewami, pod tytułem «Musica della Terra», w którym tańczyły nimfy i satyry wśród skał i drzew, śpiewając przy akompanjamencie muzyki hymn do ziemi. W drugim «Intermezzo» zmieniono scenę w powierzchnię morza, z którego wynurzała się Venus płynąca w muszli, otoczona nimfami i amorami, tudzież syrenami śpiewaj ącemi hymn morza. Trzecie «Intermezzo» przedstawiało «muzykę przestworza», «Musica dell’ aria», którą wykonywało ośm wiatrów, unoszących się na sztucznych obłokach. Wreszcie

tWtfEK STUOflłTOW

— .,    ty ft. r*. C

architektur

■> r\ pniCZŁ'

w ostatniem «Intermezzo» siedm bóstw, przedstawiających płanety, śpiewało koncert niebiański «Musica del’ cielo». Niestety, niespodziewana śmierć kardynała Giovanniego Gonzagi przeszkodziła głównemu przedstawieniu i dopiero w roku 1598 przyszła owa reprezentacja do skutku, a była tak wspaniała, że całe Włochy o niej mówiły. Muzykę do «Pastora Fido» ułożyli Giacomo de West, Francesco Rovigo, tudzież Izraelita z Mantui, Isacchino, który skomponował arję do tańca «ciemnej». Sam Guarino nie mógł być obecnym na tern przedstawieniu, na tern «swem weselu», jak mówił, ale po roku 1598 następowały liczne reprezentacje «Pastora Fido», a pomiędzy innemi oczywiście i w Ferrarze.

Po ukazaniu się «Aminty» i «Pastora Fido» istna powódź dramatycznych sielanek zalała Europę, a w historji literatury mało się znajdzie przykładów, aby jakaś forma poetyczna tak podbiła serca publiczności, jak te pasterskie dramaty. Ci lubieżni pasterze, filozofujący i bawiący słuchaczów swemi dwuznacznemi wyrażeniami, te lekkomyślne nimfy, które pod zasłoną dowcipnego żartu nie wahały się rozprawiać o największych nieprzyzwoitościach, dziwnie trafiały do ducha zepsutego świata XVI, XVII i XVIII wieku. Przepyszna forma tych przedstawień, świetne sceniczne obrazy, wiersze pełne harmonji, wszystko to składało się, aby zapewnić sielankowym dramatom długie panowanie. W XVII i XVIII wieku nie było wykształconego człowieka od Neapolu i Gibraltaru aż po Anglję i Danję, któryby nie czytał «Aminty» i «Pastora Fido», a jedna z satyr weneckich z XVIII stulecia, mówiąc o kobietach, które zwykły były nosić ze sobą do kościoła całe stosy książek do modlitwy, wyśmiewa się z nich i mówi, że mimo tej bibljoteki do nabożeństwa, więcej myślą o «Pastorze Fido», aniżeli o litanjach i pobożnych hymnach.

Montre ascolta messa, col cervelo

Le medita l’amor del dio Cupido,

E i versi in boca tien del «Pastor Fido»

Per recitarli al caro pastorale.

¹

Reszka jeździł trzy razy w poselstwie do Włoch, dwa razy od Stefana Batorego, trzeci raz od Zygmunta III, do papieży Grzegorza XIII i Sykstusa V, tudzież do Wenecji, wielkiego księcia toskańskiego, głównie zaś na dwór neapolitański. W Rzymie zapoznał się z podróżującym wtedy (1580—1581) po Włoszech Michałem de Montaigne, któremu ofiarował swoje pismo o Hozjuszu, prawdopodobnie: Oratio funebris in exequiis domini Stanislai Hosii. Roma, 1579. Reszka umarł w Neapolu, w roku 1603.

Według «Encyklopedji kościelnej» ks. M. Nowodworskiego (tom XXIII str. 313) miał po nim pozostać znajdujący się obecnie w bibljotece kościelnej w Słaboszewie, w dekanacie miechowskim, w rękopisie łacińskim Diarjusz podróży po Włoszech z lat 1586—1589. Byłoby bardzo pożądanem, aby który z polskich uczonych sprawdził tę informację Encyklopedji kościelnej i zajął się wydaniem rękopisu, który ma zawierać bardzo ciekawe spostrzeżenia o ludziach i stosunkach włoskich.

²

Stanislai Rescii Epistolarum Parte I, Napoli, apud Io. Jacobum Carlinum et Antonium Pacem 1589 in 8°.

³

Giornale Arcadico di Scienze, Lettere ed Arti. Tomo XXXVIII, 1828. Stamp. del giornale Arcadico presso Antonio Roulzaler.

⁴

Ten wiersz odnosi się do podwójnej godności Reszki, duchownej, jako kapłana, i świeckiej, jako posła. Reszka cierpiał na podagrę i zapewne kąpał się w Neapolu w morzu.

⁵

Rescii Epistolarum Parte II p. 237.

⁶

Zdaje się, że pochlebiał tutaj akademji della Crusca we Florencji, aby go pozostawiła w spokoju. Uwaga Ciampiego.

⁷

Giunto in Polonia.

⁸

Albo «regi», pierwsza bowiem litera w oryginale nie jest dość

wyraźną.

⁹

Tasso znękany swoją chorobą.

¹⁰

Guasti. Lettere V p. 175. Z tej oktawy zdawałoby się także wypływać, że Reszka pisał historję «delle imprese» króla Zygmunta, ta historja jest wszakże nieznaną.

¹¹

Amyntas. Komedja Pasterska przełożona na język ojczysty przez nieznajomego autora. Wydana z rękopisu przez Fr. K. Nowakowskiego. Berlin. Behr. 1840.

ROZDZIAŁ CZWARTY

FINIS FERRARIAE

Córki Ercola II i Renaty, Anna, Lukrecja i Leonora, otrzymały, jakeśmy wspomnieli, nadzwyczaj staranne wychowanie. Ich nauczycielami byli humaniści dawnego jeszcze pokroju, a młode panienki tak wybornie umiały po łacinie, że gdy papież Paweł III bawił w r. 1543 w Ferrarze, wszystkie trzy grały przed nim komedję Terencjusza, według oryginalnego tekstu. Losy Anny są nam wiadome, wyszedłszy zamąż za księcia de Guise, nie powróciła więcej do ojczyzny, Leonora, najmłodsza, chorowita, dobra, szlachetna, nie brała udziału w intrygach ferraryjskiego dworu, gdy przeciwnie Lukrecja, bardzo piękna, gwałtowna, zawzięta, mściwa, żywo się zajmowała publicznemi sprawami, skrycie nieraz niemi kierowała, a przy końcu życia zawisła jak zły duch nad Ferrara i stała się jedną z głównych sprężyn, które doprowadziły państwo do upadku.

Battista Giraldi Cintio nazywa Lukrecję w swym poemacie «L’Èrcole» napiękniejszą pomiędzy pięknemi, a dworscy poeci, pomiędzy nimi przedewszystkiem Tasso, nie mieli dość porównań i dość zręcznych zwrotów w swych sonetach, aby podnosić jej wdzięki i wiedzę.

Po śmierci Ercola II i po wyjeździe Renaty do Francji obydwie księżniczki, Leonora i Lukrecja, zostały w Ferrarze pod opieką Alfonsa. Ojciec bardzo je skąpo wyposażył, rzec można, że je skrzywdził na korzyść brata. Zapisał im po 60.000 skudów, równających się mniej więcej 150.000 franków, z których zresztą dostało się im tylko po 40.000 skudów w gotówce, a resztę w kosztownościach i w urządzeniu domu. Testament zawierał nadto postanowienie, że gdyby te dwie córki zamąż nie poszły, miał im Alfons II dostarczać spi-żarnianych zapasów, tudzież ubrań dla nich i dla służby. Nie był to zresztą mały wydatek dla skarbu Alfonsa, gdyż wynosił po dwieście skudów miesięcznie dla każdej z sióstr, a nadto utrzymanie dla dwudziestu ośmiu osób dodanego im dworu.

Książę wyznaczył siostrom osobne mieszkania w zamku, gdzie mogły swobodnie przyjmować gości, dawać obiady i wieczory muzykalne, obydwie bowiem nadzwyczaj lubiły muzykę, a Lukrecja miała piękny głos i zachwycała cały dwór swym śpiewem. Mimo to księżniczki zamąż nie wychodziły, dwór francuski prosił wprawdzie jeszcze w r. 1547 o rękę Lukrecji dla księcia lotaryńskiego, ale Ercole II ofiarował wówczas rękę Anny, ponieważ Lukrecja miała dopiero lat jedenaście. Były także układy o małżeństwo Lukrecji z księciem Nemours, a później, w r. 1560, z nepotem Piusa IV, Federigiem Borromeuszem, ale i te projekty nie przyszły do skutku z niewiadomych nam przyczyn. Dopiero w r. 1565, a więc kiedy Lukrecja miała już lat trzydzieści, zaczął stary książę Guidobaldo z Urbino myśleć o jej małżeństwie ze swym następcą, Franciszkiem Marią della Bovere, szesnastoletnim młodzieniaszkiem. Zdaje się, że pomysł ten wyszedł od kardynała Ludwika, jedynego z rodziny, z którym siostra żyła w ściślejszych stosunkach.

Francesco Maria rokował najświetniejsze nadzieje, był przystojnym, wykształconym, dowcipnym, pełnym talentu i żądnym sławy. Ojciec wysłał go na dwór hiszpański, aby się tam przypodobał cesarzowi i pozawiązywał potrzebne na przyszłość stosunki. W roku 1565 wyjechał Francesco do Hiszpanji, zatrzymał się po drodze w Ferrarze i na dworze cesarskim bawił półtrzecia roku. Gdy się jednak Guidobaldo dowiedział, że Francesco zakochał się w Hiszpance, w sio-strze księcia d’Ossuna, kazał mu czem prędzej wracać do domu, z obawy, aby młodzieniec nie zobowiązał się do małżeństwa, kóreby nie odpowiadało stanowisku udzielnego księcia. Wracając z Hiszpanji, dowiedział się dopiero Francesco Maria, że Guidobaldo chce go ożenić z Lukrecją, co niemało przeraziło młodzieńca, gdyż księżniczka prawie za jego matkę mogła uchodzić i w Ferrarze nie bardzo mu się podobała. Przeciwnie Lukrecja, która przez brata kardynała cichaczem pracowała nad uskutecznieniem tego zamiaru, była uszczęśliwioną z postanowienia Guidobalda, sądząc, że swym rozumem, swą zręcznością potrafi zczasem pozyskać sobie serce młodego męża i że go zdoła według swej woli prowadzić. Otoczenie księżniczki musiało jednak mieć wątpliwości, czy ten związek jej szczęście przyniesie, gdyż w in-tercyzie ślubnej umieszczono postanowienie, zastrzegające jej zwrot posagu na wypadek, gdyby się z mężem rozeszła, albo gdyby chciała wrócić do Ferrary. Alfons zaś żądał, aby Lukrecja zrzekła się aktem przedślubnym swych praw możliwych do majątku po ojcu i po matce w Ferrarze, co księżniczkę bardzo boleśnie dotknęło. Porozumiała się więc z Gui-dobaldem i za jego radą podpisała wprawdzie akt ślubny, ale osobno kazała w tajemnicy przed bratem ułożyć zaufanemu notarjuszowi protest przeciw owemu postanowieniu kontraktu, tudzież przeciwko temu, że jej Alfonso wyznaczył posag nieodpowiedni do majątku rodziny. Protest ten złożono w aktach notarjalnych w Pesaro.

Małżeństwo zawarte zostało przez prokurację, ośmna-stego stycznia 1570, przyczem pana młodego zastępował Ce-zare Gonzaga z Guastalli. Francesco Maria przyjechał dopiero w dziesięć dni po tej formalności do Ferrary, książę przyjmował go wspaniałemi uroczystościami, urządził na jego cześć bal, maskarady, przedstawienia teatralne i świetny turniej pod nazwą: «Il mago rilucente».

Francesco Maria brał udział w tych wszystkich festynach, ale po kilku dniach, trzynastego lutego 1570, niespodziewanie bez żony opuścił Ferrare, wymawiając się jakimiś ważnymi interesami, które go zmuszają do raptownego wyjazdu. Od tego dnia przez cały rok nie dał o sobie wiadomości, pomimo, że Ferrare nawiedziło powtarzające się kilkakrotnie trzęsienie ziemi, podczas którego Lukrecja była raz w niebezpieczeństwie życia. Dopiero z końcem owego roku napisał do księżny, aby przyjechała do Pesaro, gdzie ją będzie oczekiwał. Pomimo tak niegrzecznego, wszelkim zwyczajom sprzeciwiającego się postępowania młodego męża, Lukrecja wybrała się do Pesaro z licznym orszakiem, gdzie przybyła dziewiątego stycznia 1571. Przyjęto ją nadzwyczaj wspaniale, a Guidobaldo nie szczędził starań, aby zatrzeć w niej przykre wrażenia, jakie sprawiła haniebna ucieczka Francesca Marii z Ferrary. Księżna zresztą bardzo się podobała, a Lazaro Mocenigo, poseł weneckiej rzeczypospolitej, donosił doży z Pesaro, «że Lukrecja pięknie wygląda, pełna gracji i majestatu, ale ma trzydzieści lat, a przeto niestosowną jest małżonką dla młodego księcia». Książę i cały dwór obawiał się, czy Lukrecja będzie mogła mieć potomstwo, wskutek czego i Mocenigo kończy swój list westchnieniem: «daj Boże, aby miała dzieci, ale co do mnie, bardzo o tern wątpię».

Lukrecja widocznie i tym razem nie zdołała ująć swego męża, gdyż Francesco Maria myślał tylko o tem, aby ją opuścić. Zdarzała się zresztą ku temu bardzo dobra sposobność. Państwa chrześcijańskie przygotowywały przeciw otomań-skiej potędze wielką morską wyprawę, która miała się udać ku Wschodowi. Francesco Maria postanowił wziąć udział w wyprawie i w niespełna pół roku po przybyciu Lukrecji do Pesaro wyjechał. Rozżalona księżna starała się temu przeszkodzić, ale namowy jej nie zdołały powstrzymać młodzieńca żądnego sławy i znudzonego niemłodą żoną. Tyle przynajmniej zdołała sobie wyprosić, że Guidobaldo pozwolił jej wyjechać do Ferrary, pod warunkiem jednak, aby tam nie została dłużej, niż dwadzieścia dni. Guidobaldo ją polubił, a despotycznego bardzo charakteru, chciał, aby jego woli stało się zadość, i aby Lukrecja zżyła się z ludnością w Urbino. Dwadzieścia dni przeciągnęło się do dwóch miesięcy, i Lukrecja wróciła dopiero w listopadzie do Pesaro, w kilka-

Rozpoczęło się najnieszczęśliwsze pożycie małżeńskie, pełne sporów i kłótni, przerywane wyjazdami Lukrecji do Ferrary, powiększone jeszcze kłopotami pieniężnemi, gdyż szczupłe dochody księżny nie wystarczały jej na konieczne potrzeby. Co chwilę musiała się zapożyczać u żydów, kupców w Urbino, a z lichwiarskich szponów wyrwała ją dopiero śmierć matki, która jej zapisała 50.000 lir gotówki. W kilka miesięcy po Renacie umarł i stary Guidobaldo, 28 września 1574 roku, szczery jej opiekun, wskutek czego stosunki pomiędzy nią a mężem jeszcze się pogorszyły. Odtąd przebywała Lukrecja po większej części u brata; choroba żołądka i oczu dała jej powód na wiosnę roku 1575 do opuszczenia Pesaro i udania się do Ferrary, słynnej z dobrych lekarzy. Przyzwyczajona od dzieciństwa do zabaw, rozrywek, do licznego towarzystwa, otwarła znowu swe salony w ferraryjskiem Castello, i wówczas bywał u niej Tasso. Poeta czytywał jej swoją «Gerusalemmę», a próżny z usposobienia chwalił się w liście pisanym do jednego ze znajomych, że spędza z księżną liczne godziny, «in secretis». To miało znaczyć, że czasem bywa wyłącznie w jej towarzystwie, gdyż naprawdę «in secretis» przyjmowała ona kogo innego, markiza Ercola Contrari, w którym się kochała jeszcze przed poślubieniem księcia Urbino. Rodzina Contrarici! należała do najznakomitszych w Ferrarze, a nawet była spokrewniona z Estami, gdyż dziad Ercola ożenił się z Dianą, córką naturalną Zygmunta d’Este. Contrari posiadał jeden z największych majątków feudalnych w Ferrarze, markizat Vignola, liczne zamki i sioła. Zdaje się, że minął on już pięćdziesiątkę, ale był jeszcze bardzo przystojny, silny, słynął ze zręczności w turniejach i wszelkich innych grach rycerskich. Na dworze zajmował wysokie stanowisko, był bowiem dowódcą gwardji księcia i cieszył się najzupełniej-szem jego zaufaniem. Lukrecja mimo lat czterdziestu dobrze jeszcze wyglądała, a doznawszy tyle zawodów i przykrości w małżeństwie, z tern gorętszem sercem wróciła do dawnego swego ideału. Między nią a Contrarim zawiązał się ścisły

naście dni zaś po niej powrócił i Francesco Maria z morskiej wyprawy.

stosunek, o którym sobie opowiadano na ferraryjskim dworze. Dowiedział się o nim także stryj Lukrecji, Alfonso d’Este, naturalny syn Alfonsa I, ojciec Cezara, domniemanego następcy tronu, a zbyt dbały o honor rodziny, uwiadomił o wszystkiem księcia. Alfonso postąpił w tej sprawie w myśl tradycji tyrańskich rodów.

Drugiego sierpnia r. 1575, po południu, kazał zaprosić do siebie Contrariego, który poszedł do zamku, sądząc, że książę ma do niego jakiś interes, i nie domyślając się żadnego podstępu. Sam Alfons wyszedł naprzeciw niemu i zaprosił go do jednej ze swoich komnat. Tam czekali już Cornelio Bentivoglio, sekretarz księcia, Pigna, hr. Palla Strozzi i kat, zwany Burrino. Obecnymi również byli Curzio Trotti, przyjaciel markiza, i Borso Trotti, mleczny brat Lukrecji, który ułatwiał jej stosunek z Contrarim. Dwóch ostatnich zaprosił książę tego samego dnia z rana do siebie i groźbami wymógł na nich przyznanie się do współwiny. Nie wiedzieli oni, co się stanie, ale obecność kata straszną była zapowiedzią. Tajemnica prędzej, niż pomyśleć mogli, odsłoniętą została. Skoro tylko Contrari wszedł do komnaty, Bentivoglio znienacka zarzucił mu kaptur na głowę, a Strozzi chwycił go za ramiona, aby się bronić nie mógł, w tej samej zaś chwili Burrino ścisnął mu skronie przyrządem podobnym do dużych obcęg, poczem natychmiast z wielką szybkością i zręcznością objął mu szyję stryczkiem, tak, że markiz, nie wydawszy nawet okrzyku, zwalił się na posadzkę. Świadkowie, według rozkazu Alfonsa, wyszli bezzwłocznie, aby przywołać lekarza, głosząc, że markiz został tknięty apopleksją, a gdy się przekonano, że tenże nie żyje, włożono trupa do książęcego powozu i zawieziono go do pałacu Contrarich. Alfonso kazał markizowi sprawić we dwa dni świetny pogrzeb, odpowiedni do zajmowanego przez niego stanowiska, i pochować go w rodzinnej kaplicy u dominikanów.

Lukrecja, gdy jej dano znać, że markiz został tknięty apopleksją, sądziła w pierwszej chwili, że Contrari jeszcze nie umarł, i posłała do jego pałacu, aby się zapytać o zdrowie chorego. Dowiedziawszy się jednak, że Alfonso kazał

go udusić, udała zupełny spokój, zamknęła ból w sercu, ale poprzysięgła vendettę nietylko sprawcom morderstwa, ale całemu swemu rodowi. Gniew jej zwrócił się przedewszyst-kiem przeciw stryjowi, Don Alfonsowi d’Este, którego uważała za moralnego sprawcę zbrodni, i przeciw jego synowi, Don Cezarowi. Stała się odtąd najstraszniejszą nieprzyjaciółką własnego gniazda, a miała po temu dość ważnych powodów. Własny ojciec ją skrzywdził, zapisując w testamencie niesto-sunkowo mały posag, skrzywdził ją brat, zmuszając, aby w in-tercyzie ślubnej zrzekła się wszelkich praw do rodzinnych majątków, rozdarł jej serce wreszcie ten sam brat, odbierając w podstępny i zbrodniczy sposób jedynego może człowieka, którego w życiu kochała. Dwadzieścia dwa lat od chwili zamordowania Contrariego nosiła żądzę zemsty w swej duszy, dwadzieścia dwa lat intrygowała, spiskowała, żyła nienawiścią ku wszystkiemu, co z rodem jej było związane, aż wreszcie na kilka dni przed śmiercią mogła się z goryczą roześmiać, że pozbawiła Estów Ferrary.

Po zamordowaniu kochanka Lukrecja krótki czas tylko pozostała w Ferrarze, wróciła do męża, a w swej podróży do Urbino wstąpiła do Loretto, aby tam złożyć jakieś votum, zapewne prosząc Madonny o pomoc w przeprowadzeniu swych mściwych zamiarów.

U męża była krótko, nabawiła się od niego choroby bardzo wówczas rozpowszechnionej, która narazie występowała z całą gwałtownością. Zrozpaczona, postanowiła porzucić Urbino na zawsze i wróciła do Ferrary. Tam udało się słynnemu lekarzowi Brasevoli przywrócić jej zdrowie, ale ślady ciężkiej zarazy pozostały jej na zawsze. Opinja publiczna w Urbino bardzo się jednak zwróciła przeciwko księciu, który teraz wszelkich używał sposobów, aby się z żoną pogodzić i ściągnąć napowrót do swego kraju. Dynaści włoscy przywykli byli załatwiać kwestje małżeńskie cicho, choćby trucizną lub więzieniem, ucieczka jednak żony od męża była czemś bezprzykładnem na ówczesnych dworach. Francesco Maria był więc bardzo dotknięty w swej dumie i upokorzony wobec poddanych, pisał i posyłał do Ferrary, aby Lukrecję nakłonić do powrotu, ale wszelkie starania były bez-

26

owocne. Tym razem sam Alfonso stanął w obronie siostry i swego domu i zasięgał nawet rady doktorów Sorbony, aby prawnie poprzeć postanowienie Lukrecji niewracania do męża, który jej tyle zniewag i krzywd wyrządził. Francesco udał się do Grzegorza XIII, aby papież rozkazał Lukrecji powrócić do męża, ale ani breve papieskie ani namowy książąt Kościoła nie zdołały zachwiać jej postanowienia. Nie pozostawało więc nic innego, jak przynajmniej co do majątkowych stosunków pomiędzy małżonkami zawrzeć polubowny układ. Aż trzech kardynałów, Farnese, Este i Sforza, radziło nad tą umową, którą podpisano w Rzymie 31 sierpnia 1578 roku. Postanowiono wówczas, że Lukrecja odzyskuje swoją wolność; może mieszkać, gdzie się jej podoba, a książę Urbino ma obowiązek płacić jej rocznie sześć tysięcy sku-dów, to jest połowę tej sumy, do której uiszczenia dawniej się był zobowiązał. Nadto przyznawał Francesco Maria Lukrecji zamek w Novillarze, wraz z okręgiem do zamku należącym.

II

Lukrecja jednak nie chciała mieszkać na uboczu w Novillarze, ale żądna zawsze hołdów, lubiąca otaczać się licz-nem towarzystwem, obrała Ferrarę za swą siedzibę, tern bardziej, że tylko tam mogła skutecznie prowadzić intrygi, zmierzające do vendetty.

Tymczasem Alfonso, będąc niejaki czas wdowcem po śmierci Barbary, ożenił się w r. 1579 po raz trzeci z piętnastoletnią Margherita, córką księcia mantuańskiego, mimo swej młodości bardzo stanowczą i niezależnego charakteru kobietą. Rzecz prosta, że po przyjeździe Margherity rozpoczęło się współzawodnictwo pomiędzy obydwiema księżnemi, której z nich należy się u dworu pierwszeństwo. Lukrecji zdawało się, że będzie mogła najzupełniej rządzić młodziutką Małgorzatą, ale piętnastoletnia mężatka poczuła się odrazu księżną Ferrary i nie pozwalała rozwódce, kobiecie, której dużo można było zarzucić, zepchnąć się na podrzędne stanowisko.

Wkrótce więc stały te dwie kobiety, według wyrażenia się jednego ze współczesnych, «naprzeciwko siebie jak dwie żmije, które się chcą ukąsić». Margherita tem bardziej czuła się na siłach, że zaczęto na dworze mówić o stosunku Lukrecji z hr. Luigim Montecuccolim, jednym z camerierów księcia. Lukrecja, mimo wszelkich burz w życiu, miała zachować i w bardzo spóźnionych już latach znaczną część swojej dawnej piękności. Niechaj to służy na usprawiedliwienie Montecuccolego, który, jak się zdaje, był ostatnią jej zdobyczą. Starzejąc się, oddała się księżna dewocji, całe dnie spędzała w klasztorach u zakonnic, sprowadzała do zamku głośnych kaznodziejów, co nie przeszkadzało jej bynajmniej w urządzaniu u siebie festynów, spraszaniu gości zdaleka i prowadzeniu bardzo zbytkownego domu. Miała nawet sławnego kucharza Rosettiego, który wydał książkę pod tytułem «Lo Scalco», drukowaną w Wenecji w r. 1582, w której opisał kilka większych bankietów u swojej pani. Na jednym z nich, podczas wetów, występowało dwóch błaznów, Ledardino i Francatrippa, którzy pobudzali do śmiechu całe towarzystwo.

Pod pokrywą zabaw i nabożeństwa knuła jednak Lukrecja spiski przeciw własnej rodzinie. Alfonso miał ją też ciągle na oku, śledził jej czynności przez zaufanych ludzi, a często nawet kazał jej listy przejmować. Gdy w r. 1587 umarł stryj ich, Alfonso d’Este, skierowała księżna wszystkie swe starania ku temu, aby jego syn, Cezar, nie został następcą tronu Ferrary. Było w tych staraniach i trochę obawy, aby Cezar, wiedzący dobrze o nieprzyjaznem dla siebie usposobieniu Lukrecji, nie zemścił się kiedyś na niej. W tem przewidywaniu napisała księżna w r. 1591 do brata memorjał, w którym prosiła o zabezpieczenie losu, «gdyż w razie gdy Ferrara przejdzie w ręce Bóg wie czyje, mogłaby zostać ofiarą najgorszego obchodzenia się z nią». Aby zaś usunąć Cezara od możliwego dziedzictwa, znalazła nawet pretendenta do tronu Ferrary, Cezara Trotti, nieślubnego syna Ercola II. Gdy się jednak dowiedziała, że Rzym chce po śmierci Alfonsa II zająć Ferrare, nie myślała więcej o wyszukiwaniu następcy po swoim bracie, ale całą duszą oddała się na usługi

26*

Kurji rzymskiej i pracowała nad tem, aby państwo, które przez 300 lat pozostawało pod panowaniem jej rodu, przeszło pod rządy kościelne. Zaczęła też potajemnie przyjmować u siebie posłanników papieskich, doradzać Stolicy Apostolskiej, w jaki sposób po śmierci brata Alfonsa najłatwiej będzie opanować Ferrare, i zręcznie gromadziła około siebie zwolenników tej myśli. Jeszcze przed śmiercią stryja Lukrecji, Don Alfonsa, donosił Rafael Medici, rezydent florentyński w Ferrarze, w sierpniu 1587 swojemu księciu, że Lukrecja opiera się następstwu Don Alfonsa nietylko z powodu nienawiści, jaką ku niemu pała, ale i z obawy, aby nie musiała wracać do Pesaro, łub też nie była zmuszoną ulegać stryjowi, a co gorzej jego żonie, pochodzącej z rodziny aptekarskiej. Don Alfonso zaś słusznie obawiał się, aby Lukrecja, po śmierci księcia, nie zabrała skarbu dochodzącego do miljona skudów i nie gromadziła około siebie niechętnych Don Cezarowi, celem niedopuszczenia go do tronu. Rafael Medici doradzał nawet Cezarowi, aby się starał pozyskać sobie księżnę i wspólnie z nią działał, gdyż wielki książę florentyński wolałby widzieć Ferrarę nadal w ręku Estów, aniżeli w zarządzie Kościoła.

Lukrecja jednak nie życzyła sobie tego zbliżenia się do Cezara, przygotowała bowiem wszystko w ten sposób, iż mogła się spodziewać, że jej zamiary się ziszczą. W październiku r. 1597 była właśnie w Reggio, dokąd odbywała pielgrzymkę do cudownej Madonny della Ghiara, gdy jej dano znać, że brat na mocną febrę zachorował. Czem prędzej kazała się w lektyce zanieść do Ferrary, zastała Alfonsa jeszcze żyjącego, ale już z nim nie mówiła, gdyż książę nie chciał jej przyjąć. Dwudziestego siódmego października umarł Alfons, miał jednak przed śmiercią dość siły, aby powołać do swego łoża dworskich dygnitarzy i miejską starszyznę i kazać zgromadzonym przeczytać testament, w którym ustanawiał Cezara d’Este swym następcą. Uwiadomił on także obecnych, że u cesarza wystarał się już o inwestyturę Modeny dla Don Cezara. W testamencie zobowiązywał przyszłego księcia, aby dostarczał Lukrecji tych samych środków

utrzymania, jakie dotąd pobierała, a nadto zapisał jej cztery tysiące skudów w gotówce.

Cezar przybył natychmiast po śmierci Alfonsa do Ferrary, według dawnego zwyczaju wsiadł na białego konia ubrany w płaszcz książęcy i objechał ulice miasta, biorąc państwo ferarryjskie w posiadanie. Papież jednak, Klemens VIII Aldobrandini, odpowiedział na to edyktem przybitym na bramie katedry, ogłaszającym, że Cezar jest uzurpatorem, i że Ferrara wraca pod rządy Stolicy Apostolskiej. Równocześnie zaś kazał papież zbierać pod wodzą swego młodego nepota, kardynała Piotra Aldobrandiniego, trzy-dziestotysięczną armję w granicach państwa ferraryjskiego. Gdy zaś Cezar, mimo edyktu i papieskiego wojska, nie chciał dobrowolnie z Ferrary ustąpić, wydał papież 23 grudnia bullę rzucającą wielką klątwę na niego i na wszystkich, którzy go wspierać zechcą, tudzież obłożył interdyktem Ferrarę i kraj cały. Położenie młodego księcia było bez nadziei, ludność ferraryjska nie miała najmniejszej ochoty bronić go, gdyż nie umiał sobie u niej pozyskać sympatji. Do niedoświadczonego, słabego charakteru chwiejnego naczelnika rządu nikt nie miał ufności, że się na tronie utrzymać potrafi. Ludność zresztą księstwa zanadto była znękaną podatkowym uciskiem, aby sobie mogła życzyć dalszego panowania Estów, przygnębienie więc i apatja ogarnęły wszystkich. Wśród takich stosunków nie pozostawało Cezarowi nic innego, jak wdać się z Rzymem w układy. Ale kto je miał prowadzić? Książę udał się do znienawidzonej Lukrecji, do najzawzięt-szej swej nieprzyjaciółki.

Według opowiadania Ercola Mosti, wtajemniczonego w najskrytsze myśli zmarłego księcia, miał Alfonso II zamiar otrucia Lukrecji, obawiając się, aby nie przeszkadzała Cezarowi w objęciu tronu; złożonemu jednak chorobą zabrakło energji do wydania zbrodniczego rozkazu. Mosti doradzał teraz Cezarowi, aby on wolę swego stryja wykonał, ale obecny przy tej rozmowie sekretarz Loderchi oburzył się na taki projekt i powstrzymał narazie tegoż wykonanie. Don Cezar nie był jednak przeciwnym radzie Mostiego i miał już wydać rozkaz uduszenia Lukrecji, gdy dalsze wy-

padki uniemożliwiły przeprowadzenie strasznego zamiaru. Cezar wiedział o przyjaznych stosunkach swej ciotki z Rzymem, wierzył w jej zręczność, a nadto przypuszczał, że w tak ważnej chwili księżna nie zechce upadku dynastji Estów w Ferrarze, ale że zapewniwszy dla siebie jakie korzyści, odegra rolę zbawczyni rodu. Z tych względów prosił ją, aby pojechała traktować z kardynałem legatem, i dał jej najzupełniejsze pełnomocnictwo.

Ale Cezar się zawiódł, Lukrecji nic już nie wiązało z Estami, jedynem jej pragnieniem była vendetta, którą piastowała w duszy od chwili, kiedy Alfons kazał zamordować jej kochanka. Pojechała więc, ale na to, aby się zemścić.

Była twarda zima, śnieg leżał po drogach, wątłego zdrowia księżna kazała się nieść w lektyce do Solarolo, do Aldobrandiniego. Legat przyjął ją z wielkiemi honorami, a po dłuższej rozmowie nie chciał się wdawać w układy, dopó-kiby Cezar nie złożył broni, nie przysłał swego małego syna na zakładnika i nie zrzekł się księstwa Ferrary. Lukrecji zaś, za jej usługi i trudy około przyjścia traktatu do skutku, obiecał niezależne księstwo Bertinoro w Romanji. Lukrecja wróciła z tern ultimatum do Ferrary, a Cezar, nie widząc możności utrzymania się przy księstwie, zwołał dziesiątego stycznia 1598 dwunastu Savich i zastępców szlachty do castella i po rzewnej przemowie złożył władzę w ręce naczelnika Savich, zrzekł się panowania w Ferrarze i równocześnie wysłał swego pierworodnego syna Don Alfonsa, sześcioletniego chłopca, pod opieką dwóch szlachty do głównej kwatery Aldobrandiniego, do Faenzy.

Traktat pozbawiający Estów wszelkich praw do Ferrary został podpisany w Faenzy 15 stycznia 1598 i zwie się w hi-storji włoskiej Transazione di Faenza. Dwudziestego dziewiątego stycznia odwoził jeden z kondotjerów papieskich małego Alfonsa d’Este do Modeny, a Cezar opuszczał ferra-ryjskie castello. Zrana wysłuchał jeszcze wraz ze swem otoczeniem po raz ostatni mszy w katedrze, przed którą już czekały liczne powozy. Po nabożeństwie ruszył cały orszak w drogę pod ochroną sześciuset zbrojnych jeźdźców, dwustu konnych łuczników i trzystu pieszych żołnierzy. Wyjazd ten

wyglądał jakby kondukt pogrzebowy, publiczność milczała, książę jechał sam jeden w powozie, miał głowę spuszczoną, a gdy mijał ogród, zwany del Padiglione, czytał jakiś list, aby ukryć łzy w oczach. Koło kościoła degli Angeli przypomniał sobie o więźniach i wysłał cameriera z kompanją łuczników, aby uwolnili nieszczęśliwych, jęczących w podziemiach zamku i w pałacu della Ragione.

Nastąpiło w Ferrarze kilka godzin bezkrólewia, gdyż wojsko papieskie jeszcze nie nadeszło, a z tej chwilowej wolności skorzystał tłum uliczny, aby się rzucić na mieszkania żydów, których Estowie ochraniali, potrzebując zawsze pieniędzy. Rozjątrzenie przeciw żydom, z powodu pobieranej przez nich lichwy, było już tak wielkie, że jeszcze Alfons II kazał część wojska zakwaterować w pobliżu Ghetto, aby ich zabezpieczyć przed napaściami ludu.

W owych ostatnich dniach esteńskiego panowania w Ferrarze leżała Lukrecja ciężko chora w zamku, nie wytrzymała trudów podróży do Faenzy, a czując się bliską śmierci, pomyślała jeszcze o ostatniej zemście na swoim rodzie. Sporządziła testament, w którym zapisała wszystkie swe dobra we Włoszech, a pomiędzy innemi przepyszny pałac Belvedere, położony na wyspie Padu, tuż koło Ferrary, największemu chyba nieprzyjacielowi Estów, kardynałowi Aldo-brandiniemu, z którym ją poprzednio żadne nie łączyły stosunki. Dla dodania jeszcze wagi swemu postanowieniu, zamieściła w testamencie prośbę do kardynała, aby raczył przyjąć zapis, jako dowód wdzięczności, za niezmierne zasługi, ja-kiemi się odznaczył. W Ferrarze wywołał ten testament powszechne zgorszenie, uważano go za szatański pomysł szatańskim duchem przejętej kobiety, a o Aldobrandinim krążyły wskutek tego niezbyt pochlebne wieści. Jakiś nieznajomy fer-raryjski patrjota napisał też na śmierć Lukrecji, która się przyczyniła do zguby ojczyzny, następujące epitafjum:

Inimica alla patria e al proprio sangue,

Sotto finto color di dare aita Precipitando altrui perde la vita Lucrezia estense, che qui giace essangue.

Po wkroczeniu wojsk papieskich do Ferrary rozpoczęły się tam owe przygnębiające, niedołężne rządy, jakie w następnych wiekach połowę Włoch doprowadziły do moralnego i materjalnego upadku. Klemens VIII wybrał się trzynastego kwietnia z Rzymu do Ferrary z ogromnym pocztem kardynałów, biskupów i prałatów, aby objąć nowe posiadłości. O jeden dzień drogi przed nim niosła biała mulica przepyszną złotą szkatułę z sakramentem. Ten znak miłości i pokoju nie licował wszakże z zawziętością, jaką papież żywił ku Ferrarze. Klemens VIII chciał się prawie zemścić na tym biednym kraju, że przez kilka wieków nie podlegał Kurji rzymskiej. Głownem jego staraniem było wystawić w Ferrarze fortecę, któraby całemu miastu zagrażała. W Piotrze Al-dobrandinim miał papież aż zanadto wiernego wykonawcę swych mściwych planów, a kardynał ten powinien być na wieki w dziejach napiętnowany jako jeden z największych barbarzyńców, jacy kiedykolwiek nadużyli władzy Kościoła. Przedewszystkiem rozkazał legat zburzyć Castel Tebaldo, zamek, który jeszcze należał do margrabiny Matyldy, i letni zamek Estów, Belvedere, pełen najcenniejszych fresków, kazał z ziemię zrównać pałace Costabilich i Varannów, tudzież całą część miasta Borgo e colle di San Giacomo, w której mieszkało przeszło sześć tysięcy ludzi. Kościoły tam się znajdujące, a pomiędzy innemi S. Agata i S. Giovanni vecchio, uległy także zniszczeniu. A to wszystko w tym celu, aby nowy rząd miał dość miejsca na cytadelę, którą wybudował Mario Farnese według planu fortecy w Antwerpji. Ponieważ jednak Belweder z zapisu Lukrecji do kardynała należał, więc prałat, pamiętając o swojej kieszeni, sprzedał poprzednio wspaniałą siedzibę Estów papieskiemu skarbowi za piętnaście tysięcy skudów. Z Castello wywiózł Aldobrandini najpiękniejsze obrazy, a reszty rabunku dokonał jego następca, kardynał legat Borghese. Ze skarbów ferraryjskiej sztuki zaledwie szczątki na miejscu pozostały.

Ferrara jako państwo przestała istnieć, świetne czasy dynastji Estów, czasy Bojardów, Ariostów, Tassów minęły, boczna linja słynnego rodu panowała wprawdzie jeszcze do końca XVIII wieku w Moderne, ale była to już tylko słaba

gałąź potężnego szczepu, która nie wydała ani jednego księcia o pokroju Ercolów i Alfonsów. Gdy i ostatni potomek Cezara, Ercole Rinaldo III, umarł w r. 1803, odziedziczyła Modenę jego córka, Maria Beatryce Ricarda, która wyszła za-mąż za Ferdynanda III, syna Franciszka I. Ferdynand stał się w ten sposób założycielem domu Austrjacko-Esteńskiego, który z przerwami utrzymywał się na tronie Modeny aż do roku 1859, do zajęcia księstwa przez wojska jednoczących się Włoch.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

ŻYCIE DWORSKIE

Północno-włoskie dwory stanowiły w epoce Odrodzenia osobną cywilizacyjną grupę, nieco odmienną od florentyńskiego społeczeństwa, różniącą się pod wielu względami od kultury neapolitańskiego dworu, a z natury rzeczy nie dającą się porównywać z dworem rzymskim, papieskim.

Jakeśmy widzieli, na czele owych północnych dworów stały Ferrara, Mantua i Medjolan. Na wzór Ferrary i Mantui modelowały się inne mniej świetne lub pomniejsze dwory, jak Bolonja, Urbino, Carpi, Sabionetta, Scandiano. Niektóre z nich błyszczały tylko przez czas krótki, za panowania tego lub owego wybitniejszego tyrana, a potem znikały, już to z politycznych, już to z finansowych powodów.

Mniejsi signorzy ogrzewali się najczęściej w promieniach wdelkich dworów, a nudząc się po swoich partykularzach, przesiadywali tam miesiącami i latami. Pomiędzy tymi pankami i mniejszą jeszcze szlachtą wyrabiał się, mówiąc po dzisiejszemu, pewden snobizm, pewne zadowolenie próżności, gdy na nich spływał jaki taki splendor z dworu Estów lub Gonzagów.

Położenie geograficzne przyczyniało się zresztą do wy-

tworzenia tego północno-włoskiego partykularyzmu. Wielki świat był w Rzymie i w Wenecji. Do Rzymu jednak jeździło się raz lub dwa razy w życiu, podróż była zanadto kosztowna, często niebezpieczna, opowiadało się o niej i marzyło latami. Wenecję odwiedziało się częściej z wyładowaną kieszenią, po sprawunki lub na chwilową hulankę, ale się tam nie mieszkało, gdyż kupiecka, bogata Wenecja nie we wszystkiem odpowiadała rycersko-kondotjerskiemu smakowi. Najbardziej arystokratycznym był dwór w Ferrarze, Estowie mogli najwięcej wydawać i największym otaczać się zbytkiem. Me-djolan miał chwile nadzwyczaj świetne, ale częste zmiany w politycznych stosunkach nie pozwalały tam na rozwinięcie się dworskiej tradycji, która przedewszystkiem nadawała blasku esteńskim książętom. Życie w ferraryjskich zamkach i letnich pałacach było zatem wzorem dworskiego życia, stamtąd rozchodziły się promienie rycerskiej kultury na mniejsze pół-nocno-włoskie dwory, o Ferrarze i o Estach najwięcej mówiono, brano sobie za wzór ich zwyczaje.

Oprócz dwóch rezydencyj w samej Ferrarze i licznych tam pałaców, zbudowali Estowie aż siedm większych letnich zamków: Relfiore, Relriguardo, Relvedere, Coppara, Masola, Consandolo i Sabioncello, a nadto mieli swój pałac w We-ncji, o którym jużeśmy wspomnieli. Równe, zupełnie nie malownicze położenie Ferrary i jej okolic pociągało za sobą, że zamki te otaczano dużemi ogrodami, poprzerzynanemi sztucznemi kanałami i jeziorami, aby przynajmniej w ten sposób ozdobić je pewną rozmaitością. Jednostajność ogrodów urozmaicały pływające po kanałach łabędzie i przeróżne zwierzęta, swobodnie chodzące po trawnikach i gajach, albo zamknięte w ogrodzeniach. Ściany pałaców ozdabiano freskami i obwieszano arazzami, których Estowie mieli nieskończoną ilość. Już za Mikołaja III posiadał dwór ferra-ryjski przeszło trzysta flamandzkich kobierców i mnóstwo makat z sukna i aksamitu, haftowanych złotem i srebrem w kwiaty, smoki i zwierzęta.

W parku Barca, założonym za Ercola I, trzymano króliki, zające, jelenie, daniele i dziki, w Belwederze za Alfonsa I chowano kury indyjskie, strusie, gołębie, bardzo rzadkie małe orły, a nawet poważne słonie. Pyszny ten zamek ze swemi ogrodami opisywał nawet Ariosto w Orlandzie. W parku Barchetto miał Ercole II cztery żyrafy, które mu przysłał duński król Krystjan VII w podarunku. Ogrody i zwierzyńce w zamku Masola były tak olbrzymie, że mur je otaczający miał dwanaście mil długości.

Zamorskie zwierzęta, szczególnie ptaki nadzwyczaj zajmowały książąt, i chętnie z nich robili sobie podarunki. Gdy w pierwszej połowie XVI wieku Portugalczycy odkryli na wyspie Mauritius jakiegoś nieznanego ptaka wielkości łabędzia, wszystkie dwory europejskie chciały go posiadać. Ptaka tego nazwano z holenderska Drontem, «Opuchłym», lub w skróceniu Dondem i rozsyłano go sobie po dworach, jako największą rzadkość, a nawet portretowano tego dziwoląga. Alfons I, zobaczywszy Donda w zwierzyńcu Franciszka I we Francji, kazał go także odmalować i posłał obraz swemu bratu, kardynałowi Hipolitowi, do Erlau. W wiedeńskiem muzeum dworskiem znajduje się dotąd obraz Holendra Rolanda Savery, przedstawiający owego «Opuchlaka». Żywe Dondy istniały jeszcze w połowie XVII wieku po zwierzyńcach w Londynie i w Oxfordzie, ale były to ostatnie Mohikany

swej rasy.

Ten sam Alfons I, dowiedziawszy się, że do pałacu Gio-vanniego Cornaro w Wenecji przywieziono z Afryki bardzo piękną gazellę, której nigdy nie widział, czem prędzej kazał swemu posłowi Tebaldiemu prosić Tycjana, aby mu ją odmalował. Ale niestety gazella już nie żyła, wrzucono ją do kanału, a Tycjan nie mógł spełnić książęcego polecenia.

Dwór stał się istotą państwa. Ku dworowi wszystko było skierowane, dla dworu pracował rolnik idący za pługiem, zaprzężonym sześcioma wołami, o Castello opierał się wszelki przemysł, wszelki handel, czy to w Ferrarze, czy w Modenie, czy na Polesinie. A na tym dworze jedną z głównych sprężyn wszelkiego działania była pompa, chęć pokazania się, roztoczenie blasku i olśnienie drugich bogactwem i zbytkiem, wspaniałemi końmi, błaznami i karłami, złocistemi szatami, słowem wszystkiem, cokolwiek mogło zwrócić uwagę i wywołać okrzyk podziwienia. Skłonność do tej pompy odzie-

Czytając prywatne listy, pisane w XV i XVI wieku, przeglądając ówczesne kroniki, przychodzi się prawie do tego przekonania, że festyny i zbytkowne wesela, przyjmowanie cesarzy, papieży, goszczenie potężniejszych sąsiadów i inne tym podobne uroczystości były właściwą treścią życia klas panujących. Aby się pokazać, aby świetnie przed ludźmi wystąpić, pożyczali książęta znaczne sumy u lichwiarzy, zastawiali rodzinne klejnoty, wyciskali, co mogli, z poddanych. Zdawałoby się, że celem isnienia tych dworów, tych dyna-styj była pompa. Nawet owo zamiłowanie do literatury i sztuki, o którem się tyle pisze, owo wspieranie artystów, wynikało u książąt Odrodzenia rzadko z potrzeby umysłu, było ono raczej wynikiem dążenia do rozgłosu, do sławy. Pomiędzy siedmioma książętami z domu Estów, którzy panowali w Ferrarze w XV i XVI wieku, tylko u Lionela i Alfonsa I wypływało zamiłowanie do literatury i sztuki z wewnętrznej potrzeby, inni książęta, a nawet Borso i Ercole I, wspierając uczonych i artystów, szli raczej za modą, za współczesnym zwyczajem, chcieli dorównywać Medyceuszom, którzy byli wyjątkowo artystycznemi zdolnościami uposażoną rodziną. Jak zwykle, kobiety w tej mierze wyżej stały, rozmiłowały się w sztuce i literaturze, że tylko wymienię Izabellę Este Gonzagę, Lukrecję Borgię i Elżbietę Gonzagę. Pomiędzy książętami najwięcej zwolenników miała architektura, gdyż z jej pomocą mogli oni okazać nazewnątrz swą wielkość i potęgę.

dziczono w znacznej części po średniowiecznych rycerskich dworach, a do podniesienia jej przyczynił się rozwój sztuki w czasach Odrodzenia. Chciano wspaniałości i umiano ją wywołać.

Te «szerokie natury, ci ludzie butni o despotycznych instynktach», prawie wszyscy, z wyjątkiem Estów, pochodzący od kondotjerów, chcieli rozgłosu, sławy, chcieli zasłynąć we Włoszech. Nie każdy miał sposobność i usposobienie po temu, aby zostać wielkim wojownikiem, o uszczęśliwieniu poddanych mało wtedy myślano, poszczególne, choćby zresztą szlachetne i dobre ich czynności znikały z powodu braku dziennikarstwa. Despoci czekali więc tylko na sposobność poka-

zania się, pragnęli, aby o nich mówiono, aby listy pisane do Rzymu, do Neapolu, a może na dwór francuski i cesarski roznosiły wieści o ich bogactwach i wspaniałości ich dworu. Gdy wyjeżdżali z domu, co zawsze bezmierne sumy pochłaniało, chcieli czuć około siebie podziw równych sobie, a korzenie się tłumów.

Ta myśl wzbudzenia podziwu snuje się wszędzie, w urządzeniach dworu, w podróżach książąt, przy ślubach, pogrzebach, wszędzie blask, wszędzie wystawa. Ferrara była pod tym względem typowym dworem. Sztuka zastosowana do przedmiotów urządzenia domu, do ubrania, do ozdoby koni i jucznych zwierząt, doszła tam z tego powodu do większego aniżeli gdzie indziej rozwoju, ponieważ książęta chcieli mieć każdy przedmiot u siebie godzien uwagi, każdą drobnostkę piękną. Szli oni zresztą za tym powszechnym prądem Odrodzenia, który powstał jeszcze w wolnych gminach, w tych cechach rzemieślniczych, silących się, aby wszystko, co tworzyły, nosiło cechę małego arcydzieła. Uczucie piękna było w czasach Odrodzenia powszechnem, a zepsucie smaku nastąpiło dopiero w czasach kościelnej reakcji i protestanckiego purytanizmu w XVII i XVIII wieku, a później w czasach, kiedy się rozpoczęła fabryczna robota.

Obok pompy i zbytku panowała na dworze niesłychana prostota w codziennem życiu. O jakichkolwiek wygodach w urządzeniu mieszkań nie było mowy, obok klejnotów, rozpościerały się niesłychane brudy. Dopiero gdy obcy goście mieli przyjechać, łatano dziury w dachach, a popękane mury w komnatach przykrywano kobiercami. Na przybycie cesarza Fryderyka III do Ferrary, czem prędzej bielono ganki w zamku i myto marmurowe kolumny, a ponieważ nie było potrzebnych ścierek, kupiono naprędce cztery gąbki. Na korytarzach i loggiach nie było światła, aby więc Niemcy w nocy głów sobie nie porozbijali, kazano powprawiać żelazne haki na zawieszenie latarń i kupiono tysiąc pięćset funtów świec łojowych. Po wyjeździe cesarza do Rzymu, znudziło się widocznie służbie utrzymywać porządek w komnatach, w których mieszkał monarcha, gdyż dla wracającego Fryderyka trzeba było znowu sprzątać pokoje, tyle się w nich nagromadziło nieczystości. A nie trzeba zapominać, że te komnaty były wybite arazzami z Flandrji, że łóżka były pokryte jedwabiami, aksamitami i brokatem. Czy cesarz spał wygodnie na poduszkach haftowanych złotem, o tern zdaje się wówczas nie myślano, chodziło głównie o pompę. W zwyczajnych czasach były łóżka markizowskie nakryte prześcieradłami, w których myszy dziury powygryzały, albo kołdrami rozpadaj ącemi się ze starości. Marchesana Ricciarda miała pokój sypialny, wybity najdroższemi kobiercami, ale łóżko pokryte było grubem płótnem, a madonna Łucja, jedna z córek Pa-risiny, przykrywała się zupełnie podartą kołdrą. Ów Borso, noszący brokatowe spodnie i nieocenione klejnoty na kołpaku, spał na sienniku i pod głową miał najczęściej powalaną poduszkę. W garderobach leżało mnóstwo najpyszniej-szych strojów i futer, a mimo to sami nawet markizowie nosili łatane suknie. Bardzo często naprawiali je sami, a do przyrządów toaletowych każdego signora lub szlachcica należała szkatułka z igłami i różnokolorowemi nićmi. Dopiero Ercole I nie chciał sam przyszywać guzików, ale dawał krawcowi naprawiać swoje kaftany. Dworscy paziowie byli ubrani w haftowane suknie i srebrne ozdoby, spali jednak pokotem na słomie, a w roku 1474 kazano dla nich po raz pierwszy kupić płótna na sienniki i to tylko z tego powodu, że roznosili po zamku słomę na swych butach. Chłopaki mieli długie włosy spadające na ramiona, ale szczotek nie posiadali, tylko dawano im drewniane grzebienie, a jedynym ich toaletowym sprzętem był miedziany dzbanek na wodę.

Markiz ubierał cały dwór swoim kosztem, a nawet dworzanie z pierwszorzędnych rodzin, donzelle, poeci, dostawali «kołkową liberję». Każdy zaś, kto opuszczał służbę, musiał zostawić skarbowi swoje ubrania. Widzieliśmy, jak biedną Morate, nauczycielkę córek Alfonsa i towarzyszkę Renaty, oddalono prawie tylko w koszuli. Niższej służbie dawano nadzwyczaj rzadko nowe odzienia, więc te kuchciki, te pachołki do noszenia wody wyglądały brudne i obdarte, ba, nawet na pedagogach dworskich rzadko kiedy widziano przyzwoite ubranie. Meliadusowi, synowi Mikołaja III, dano nauczyciela, który się nazywał Messer Prosdocimo. Owóż ów hu-

manista tak skąpo był zaopatrzony w potrzebną bieliznę, że ku powszechnemu zgorszeniu chodził prawie nago. Sam Me-liaduse, gdy uczęszczał na uniwersytet w Padwie, pisał na-gwałt do domu, aby mu Fattori generali przysłali pięć łokci sukna, inaczej bowiem będzie się musiał bez spodni pokazać na ulicy. Oczywiście, że i obuwia dla wszystkich dworzan, «per tutta la famiglia», dostarczał zarząd dworski, ale buty musiały być bardzo źle robione, ponieważ dla książąt i znakomitszych dworzan liczono aż po ośmdziesiąt par rocznie na osobę, każdy zaś dostawał po trzy, a donzelle po dwie pary bucików i po jednej parze pantofli miesięcznie. Z rachunków dworskich za Ercola I okazuje się, że Izabella d’Este, jako młoda panienka, zużyła w przeciągu półtora roku aż trzydzieści trzy par obuwia. Za złe buty byli szewcy źle wynagradzani, a przynajmniej, podobnie jak inni rzemieślnicy, całemi latami musieli czekać na zapłatę. Raz nawet, w roku 1422, zdobył się jakiś szewc na odwagę i pojechał za markizem do Wenecji, błagając go na klęczkach, aby mu zapłacił rachunek, w Ferrarze bowiem powiedzieli mu urzędnicy, że nie mają pieniędzy.

Dopiero w pierwszych latach panowania Ercola I zaczęto cokolwiek więcej dbać o wygodę i staranniej dwór utrzymywać, księżna bowiem, przyzwyczajona w Neapolu do wielkich zbytków, pragnęła i w Ferrarze zaprowadzić bardziej cywilizowane zwyczaje.

Jednem z największych starań Estów było otrzymywać dobre informacje o wszystkiem, co się w świecie dzieje, z tego głównie powodu mieli książęta posłów, oratorów, nawet i po mniejszych dworach. Sprawozdania tych wysłanników bardzo często nie zajmują się wcale polityką, ale natomiast nie pomijają najmniejszej plotki, któraby Ferrare obchodzić mogła, opisują z nadzwyczajną dokładnością bale, festyny, polowania, a nawet stroje, w jakich kobiety występowały. Prywatne listy i owe sprawozdania zastępowały przynajmniej poczęści dziennikarstwo, a gdy i te przez dłuższy czas nie nadchodziły, a ciekawrość niepokoiła, starano się ją zaspokoić astrologicznemi przepowiedniami.

Z końcem XV i w początkach XVI w. zaczynają wło-

scy astrologowie stwarzać skromny początek dziennikarstwa i wydawać tak zwane «giudici», prognostyki. Słynniejsi z nich ogłaszali od czasu do czasu, a osobliwie na Nowy Rok, przepowiednie polityczne i inne domysły na przyszłość. Pisemka te zazwyczaj dość treściwe, krótkie, rozchodziły się w ogromnej na owe czasy ilości egzemplarzy i wpływały już bardzo na opinję publiczną. W Ferrarze jednak astrologowie cokolwiek mniejszą odgrywali rolę, aniżeli w Mantui lub w Me-djolanie, gdyż trzeźwe natury Estów nie były tak skłonne do zabobonów, jak umysły Gonzagów lub Sforzów. Mąż Izabelli d’Este do tego stopnia ufał astrologom, że prawie zawsze pytał się ich o zdanie o ludziach, z którymi miał się widzieć, i o sprawach, które miał załatwić. Visconti, a ze Sforzów osobliwie Lodovico Moro, nie przedsięwzięli najdrobniejszej czynności bez poradzenia się nadwornego astrologa. W Ferrarze uważano bardzo na dnie feralne, astrolodzy spisywali księciu cały kalendarz dni, w które nic ważnego rozpocząć nie było można. Każdy większy dwór musiał mieć swojego astrologa, tak że nawet niektórzy kardynałowie, a pomiędzy innymi i Hipolit d’Este, protektor Ariosta, nie mógł się obejść bez uczonego w gwiazdach. Niccolo III, Borso mieli swoich astrologów, a za Ercola I, w roku 1468, spotykamy się już «z prognostykami». Ercole zajmował się w ogóle niesłychanie żywo wszystkiem, co się w świecie działo, o wyprawach do Ameryki chciał mieć ciągle nowości i kazał sobie przysyłać prognostyki obcych astrologów. Z końcem roku 1478 otrzymał takie pisemko, które w Norymberdze wydał słynny astrolog, Robert de Monteregio. Był to bardzo smutny prognostyk, zapowiadał bowiem straszne wojny, morowe zarazy we Włoszech, groził śmiercią kilku książętom włoskim, nie wymieniając ich nazwisk, jako też dawał do poznania, że jeden z wielkich królów umrze nagle wskutek trucizny. Dla księcia Ferrary znalazło się tam wszakże przyjemne słow o, miał on bowiem w owym roku okazać wiele odwagi, i wogóle w pokoju i w wojnie miały mu przyświecać bardzo przychylne gwiazdy. W archiwum modeńskiem istnieje taki prognostyk z roku 1502, którego autorem był Domenico Maria Novara, naukowy protektor Kopernika. Najsławniej-

27

szym ferraryjskim astrologiem piętnastego wieku był jednak Avogario albo Avogardo, autor wielu dzieł i profesor uniwersytetu w Ferrarze od roku 1455 do 1475. Estowie nadzwyczaj go cenili i hojnie obdarzali, co nie przeszkadzało, że go ukarano, gdy raz w swem «giudizio» ogłosił przepowiednie nie bardzo przychylne dworowi ferraryjskiemu. Odtąd musiał zawsze posyłać księciu swe prognostyki, zanim je oddał do druku, a był to pierwszy przykład dziennikarskiej cenzury. Książę wykreślał z prognostyku to, co mu się nie podobało, aby nie działać na opinję publiczną wbrew swoim interesom.

Następca Avogaria, Pietro Bono, przedkładał także księciu do cenzury swoje prognostyki; raz jednak, w roku 1508, ogłosił bez jego wiedzy nieprzyjemne dla króla francuskiego przepowiednie, wskutek czego musiał się strzec, aby nie wpaść w ręce królewskich ajentów.

Astrolodzy bardzo często zachęcali swych panów do jakiejś wyprawy lub czynności, gdyż konstellacja gwiazd zdawała im się korzystna, radzili, aby w sam czas chwycić fortunę «tempo pigliar la fortuna». Podobnie jak w ważnych okazjach, rada astrologa w codziennych, najdrobniejszych sprawach bywała konieczną, odnoszono się nawet do niego, gdy chodziło o zażywanie lekarstwa, mikstury lub proszku, badano gwiazdy, czy godzina po temu jest odpowiednią. Gdy Borso chorował, zapytywał się Gonzaga swego astrologa, kiedy książę ferraryjski umrze, uczony w gwiazdach omylił się tylko o miesiąc, przepowiedział bowiem krytyczną chwilę na siedmnastego lipca, a Borso umarł dwudziestego sierpnia. Ogromne wrażenie sprawiło we włoskiem społeczeństwie, gdy florentyński astrolog, Cristoforo Laudino, przepowiedział narodzenie się strasznego dla Kościoła reformatora w Niemczech, którym, jak się później okazało, był Marcin Luter. Do takiej przepowiedni nie trzeba zresztą było kombinacji gwiazd, czasy bowiem upadku Kościoła upoważniały do przewidywań, że zjawią się ludzie, którzy stoczą walkę z rzym-skiem zepsuciem. Najsławniejszemi stały się jednak prognostyki Aretina, które zdolny ów pamflecista wydawał, mieszkając już w Wenecji. Znał on wielu panujących i miał stosunki z takiem mnóstwem ludzi, zajmujących najwybitniejsze stanowiska, tyle zewsząd otrzymywał listów, że mógł mieć jak najlepsze informacje o wszystkiem, co się działo we Włoszech. Na podstawie więc tych wiadomości układał swoje ulotne pisemka i przepowiadał rzeczy, o których się innym nie śniło.

II

Bernardo Belincioni, nadworny poeta Ludwika Mora w Medjolanie, pisał raz, że signori tyle tajemnic i tyle złego ukrywają w swej duszy, że z pozorów sądzić ich nie można:

Quanti segreti in petto E malizie e rispetto hanno e’ signori Che non si posson giudicar di fuori.

Każdy z nich niewiele mówi, osłania swe myśli, nie wybucha gniewem, ale czeka na sposobność, aby się zemścić. Sokół także długo się unosi spokojnie w powietrzu, zanim w danej chwili, jak piorun, spadnie na swoją ofiarę.

Żądza panowania, miłość i vendetta, te trzy uczucia były głównemi sprężynami czynności renesansowych tyranów. W owych czasach dużo się rozprawiało i pisało o rycerskości, o honorze, o zaletach szlachectwa, a Castiglione był jednym z tej licznej plejady moralistów, którzy, opierając się na starożytnych pisarzach, chcieli idealizować cnoty swego społeczeństwa. I Ferrara miała już po Castiglionie takiego pedagoga, za czasów Alfonsa II. Był nim hr. Annibaie Romei, który w swej rozprawie «Discorsi» każe contessie di Scandiano, signorze Izabelli Bentivoglio i całemu towarzystwu pań i panów, zgromadzonych w zamku esteńskim, w Ma-soli, zastanawiać się nad pięknością, nad honorem, nad szlachectwem lub bogactwem. Gdy się czyta te uczone rozprawy, mogłoby się zdawać, że społeczeństwo na dworach włoskich rozpływało się w moralności, i że mu przedewszystkiem chodziło o rozwój zalet duszy i serca. W tern wszystkiem jednak mało było prawdy, owe rozprawy o kwestjach miłości i honoru były rodzajem towarzyskiego turnieju, panie i pa-

27*

nowie wielkiego świata naśladowali czasami profesorskie dysputy, ćwiczyli się w gładkiej wymowie, ale teorje ich pozostawały teorjami, a nieokiełzane ludzkie namiętności płynęły zwykłem korytem. Owe moralizowania miały jednak ten skutek, że złe namiętności umiano pokrywać gładką powierzchnią fałszu. Macchiavelli żądał od księcia, aby był lisem i lwem, «il principe della bestia deve pigliare la volpe e il bone», lisami byli oni wszyscy, lwami tylko niektórzy. Dynastom chodziło przedewszystkiem o aureolę rodzinną i o teroryzowa-nie społeczeństwa. Każdy z poddanych powinien był mieć to przekonanie, że jeżeli zawini przeciw panującej familji, vendetta go nie ominie. Honor i dobra sława były rzeczą podrzędną. Książę mógł popełniać największe zbrodnie, to nie uwłaczało jego dobremu imieniu, ale nie wolno mu było zapomnieć doznanej krzywdy lub obelgi. Takie zapomnienie podkopywało siłę dynastji. Teroryzm despotów pociągał to za sobą, że członkowie najznakomitszych rodów dawali się im używać za sprężyny zbrodni. Ojciec Ariosta pojechał do Mantui, aby otruć nieprzyjaciela swego księcia; przy zamordowaniu Contrariego, kochanka Lukrecji d’Este, pomagali ludzie o takich nazwiskach jak Bentivoglio i Strozzi. Być wykonawcą zbrodni tyrana nie uwłaczało nikomu, ale popełnić jakieś uchybienie przeciw regułom turnieju lub pojedynku, plamiło nazwisko.

Tyrańskie rody były wyjęte z pod wszelkich praw moralności, wolno im było popełniać największe zbrodnie, gdyż miały siłę w ręku. Nawet papieże nie nakładali klątwy na książąt za zwykłe zbrodnie, ale tylko za polityczne przewinienia przeciw władzy lub potędze Kościoła. Rzym uważał rodziny panujące zawsze za rody wyjątkowe, do których się nie stosują powszechne prawa moralności. Różą cnoty obdarzyli papieże Mikołaja III, który zamordował Parisinę, i wielu innych tyranów zbrodniarzy, jeżeli chodziło o pozyskanie ich dla polityki Kurji rzymskiej. Gdy Vincenzo Gonzaga następował w r. 1537 po swoim ojcu na tron Mantui, miał wówczas lat dwadzieścia pięć, ale już był rozwiedziony z pierwszą żoną, z domu Farnese. Opowiadano sobie, że powodem rozejścia się tego małżeństwa był brak męskich sił u Vincenza. Gdy więc margrabia starał się niebawem o rękę córki wielkiego księcia toskańskiego, Franciszka, książę postawił za warunek, aby Gonzaga złożył dowody swej małżeńskiej zdolności. Miejscem tego oryginalnego egzaminu miała być Wenecja. Wybrano piękną dziewczynę, bastardkę Albizzich, wychowywaną w naukowym zakładzie we Florencji, i za pozwoleniem biskupów i kardynałów, gdyż Franciszek był bardzo religijnym panującym, wysłano ją w towarzystwie zaufanych kobiet do Wenecji. Na czele tej wyprawy stał cavaliere Belisario Vinto, sekretarz kochanka Bianki Capello, człowiek zasługujący na zaufanie i ze sprawami dworskiemi obeznany. Wyprawa się udała ku powszechnemu zadowoleniu, a wielki książę miał pewność, że może oddać swe dziecko złośliwością ludzką sponiewieranemu Gonzadze.

Dziwić się rzeczywiście należy, że wszyscy panujący Odrodzenia bez wyjątku nie wyradzali się na krwiożerczych tyranów, były to jednak po większej części umysły bardzo trzeźwe, bardzo roztropne, które robiły tylko tyle złego, ile im koniecznie było potrzebnem. Liczyli się z ludnością, nie chcieli jej doprowadzać do ostateczności. Umieli przede-wszystkiem używać świata, byli smakoszami życia, i to się przebijało we wszystkich urządzeniach dworskich.

III

Ktoby chciał sądzić o stosunku mężczyzn i kobiet do siebie w XVI wieku z owych teoretycznych deklamacyj, jakie nam przekazali Castiglione w swym «Cortegianie», Bembo w «Assolameli», Sperone Speroni w «Dialogach», Tasso w rozmaitych rozprawach, ktoby brał ocean sonetów za odbicie tego, co się w sercach działo, tenby najfałszywsze o grze uczuć w ówczesnem społeczeństwie wyrobił sobie pojęcia. Piawdy musimy szukać w rozmaitych charakterystycznych cechach obyczajowych, w listach prywatnych, w nowelach i w owych utworach poetycznych, zwanych «Capitoli», w których poeci satyryczno-komiczni, jak Berni, Della Casa, Var-chi, Molza, Bembo, Firenzuola, Aretino, najsprośniejsze nieraz tematy ubierali w formę pociągającej, dowcipnej, błyskotliwej poezji.

Gdy epoka właściwego rycerskiego romansu z Ariostem minęła, rozwijała się nowela nadzwyczaj bujnie, czasem nawet chwastem przygłuszała literaturę, ale nowela trzymała się życia, czerpała z istniejącej tradycji i dlatego stała się dla nas nieprzebranym skarbem.

Każde miasto niemal, każde ognisko kultury miało swoich novelierów: Florencja Firenzuolę, Laskę, Machiavellego, Rzym Molzę, który wprawdzie pochodził z Modeny, ale powoli stał się Rzymianinem, Wenecja Straparolę, Parabosca, Erizza, Ferrara słynnego Battistę Giraldego, którego sto nowel «Hecatommiti» do wielkiej doszło sławy, ale wszystkich przewyższył Bandello, należący do całych Włoch północnych. Każdą z jego dwustu dziewiętnastu nowel poprzedza dedykacja, rodzaj listu do rozmaitych osób, która może więcej jeszcze dosarcza nam barw do odtworzenia sobie obrazu epoki, aniżeli same nowele. Bandello żył od r. 1480 do r. 1542 w samych Włoszech, a później we Francji, gdzie umarł w r. 1560, jako ośmdziesięcioletni starzec. Znał on wybornie słynne kobiety swej epoki: mantuańską marchesane, Beatrice d’Este, Giulie Gonzagę, Colonne, Constanze Rangone Fregoso, Ippolite Torelli, bywał u kochanek Ludwika Mora, Lukrecji Crivelli i Cecylji Gallerani, lubiła go Ippolita Sforza, druga żona Aleksandra Bentivoglia, którego Juljusz II z Bo-lonji wypędził. Były one wszystkie bohaterkami jego opowieści, «Eroine Bandelliane», jak je nazwał jeden z podrzędniejszych poetów, Scaligeri. Ale Bandello miewał i bezimienne bohaterki, nie mające historycznych nazwisk, a nie pozbawione serc gorących, prowadzi on nas pomiędzy kobiety bez różnicy stanu, a tu i owdzie zawadzi to o Imperję, o Tullję d’Aragona, to o Izabellę de Luna, o kortegjany, które czasami miały sercowe paroksyzmy. Bandello nie jest już romansopisarzem rycerstwa, ale nowelistą całego społeczeństwa, u niego kasta panująca znikła, horyzont pisarski się rozszerzył. Nie bywa on ani zbyt tragiczny, ani zbyt komiczny, ale takim jak życie, a wskutek tego najbardziej ze

wszystkich autorów Cinquecenta przybliża się do nowoczesnej pisarskiej sztuki. Treścią tych nowel było po większej części złamanie wiary małżeńskiej a pod tym względem włoscy noweliści XV i XVI wieku czerpali już swe tematy z tego samego źródła, co nowocześni francuscy powieściopisarze. Anglik Aschau, który w XVI wieku jeździł do Włoch, dziękował Bogu, że tam bawił tylko dni dziesięć, gdyż w tym krótkim czasie widział więcej rozwiązłości, niż w Londynie w przeciągu lat dziewięciu. Anglik mówił prawdę, swobody w stosunkach kobiet z mężczyznami nie brakowało we Włoszech, ale w wyższych towarzystwach bywały granice obyczajowej wolności, a mianowicie musiano zachowywać pozory, «decoro». Pozory równały się cnocie, «onesta» mężatki od nich zależała. Wszystko w czasach Odrodzenia powinno było mieć swą piękną, okrągłą formę, co wykraczało przeciw formie — było niemoralnem. Na tern polegała etyka Renesansu.

Na obyczaje włoskie, na zmysłowość wpłynęło niesłychanie szkodliwe zetknięcie się z Hiszpanami; wogóle jednem z największych nieszczęść Włoch Odrodzenia były hiszpańskie wojenne i pokojowe najazdy. Hiszpanie, naród ze wszystkich południowych ludów najbardziej okrutny, najbardziej zmysłowy, wszczepiał swój jad we włoskie społeczeństwo. Za Borgiami przyszły wyuzdane hiszpańskie kortegjany i rozpustne prałaty, za nimi rozchodziły się brutalno-namiętne hiszpańskie romanse, hiszpańskie rycerstwo urągało wszelkiemu dobremu obyczajowi. Nawet na włoskiej sztuce wybiła ta hiszpańska zaraza swoje piętno. Giulio Romano (1492—1546) i Benvenuto Celimi (1500—1570) rozpoczynają szereg artystów, którzy ulegli hiszpańskiej zmysłowości; Ri-bera, Spagnuolo, Caravaggio i cała szkoła bolońska rozwinęła się na tej podstawie.

Brutalna zmysłowość zaczęła zczasem wywoływać w społeczeństwie nieszczerą reakcję, czułostkowość, która się wybornie mogła rozkrzewiać na pniu petrarkizmu. Ten fałszywy sentyment zaczyna w połowie XVI wieku cechować stosunek kobiet do mężczyzn i przejawiać się i w literaturze. Rozwija się on równocześnie z barokiem w sztuce,

i możnaby go, jeżeli chodzi o nowelę i poezję, nazwać barokiem w literaturze. Nadzwyczaj dobrym, najpiękniejszym przykładem tej barokowej romantyki jest ślicznie opowiedziana nowela Bandella o weronezyjskich kochankach, którą później Szekspir rozwinął, zgłębił, dodał jej siły, okrasił swym genjuszem i stworzył z niej ową jedyną, najpotężniejszą w literaturze świata tragedję sentymentalnej miłości, historję Romea i Julji ¹).

IV

Kobieta elegantka w czasach Odrodzenia wyglądała jak żyjący rebus, który tylko dla męża bywał niezrozumiałym. Wszystko w jej ubraniu miało znaczenie. Haftowana na sukni, albo wrobiona w materję dewiza charakteryzowała chwilowy stan jej duszy, rozmaite znaki w ozdobach stroju, lub w oprawie klejnotów, łączyły się z wierzeniami we wpływ planet na losy ludzkie; barwy ubrania, albo herbowe znaki wiązały ją z rodzinnemi tradycjami, a nawet pachnidła, jakich używała, miały pewne znaczenie. Do wiadomego tylko jej sercu kochanka przemawiała ona tą tajną mową jedwabiów, szafirów, szmaragdów, tą wonią ambry i ziół wschodnich, które sama wymieszała według nieznanej nikomu recepty.

Przez długie lata panią mody w całych północnych Włoszech była Izabella d’Este Gonzaga, ta niezwykła kobieta, ta dusza artystyczna, o której współcześni, z wyjątkiem może Aretina, przesadne tylko piszą pochwały. Markiza często zmieniała swe dewizy, ale najulubieńszym jej znakiem był złoty świecznik, który pod różnemi formami kazała haftować na sukniach. Zakochany w niej Giovio, ów jowjalny, bystry historyk, dodał do tego znaku dewizę: «sufficit unum in tenebris». Było w tych słowach pochlebstwo, że jedno takie światło jak ona potrafi rozjaśnić ciemności. Izabella wymyśliła ów rodzaj peruki z jedwabnych nici i wstążek, ową

;;

f ,

it

.¹

fm    à

___m

If;

1

Tt

3*%

m

-i

«*• :

gl

*2.

. ....

-' ---    --------- -----rTTT    ■ ••;,

P

Fot. Hanfstaengel w Monachjum.

■

<4>. '

■"wyww

_ •

;- 'j

i f -

■ * •:

i u

E&t

:

I

Ł

ri JV

à'àà

*à

.

Jr

|

Dfpfe

r

Zaręczyny. Według obrazu szkoły ferraryjskiej.

Muzeum w Berlinie.

^51

,V.L

#

!£!

•-p\'

P⁻ !

•.

W.

ii

«capigliarę», w której ją widzimy na portrecie wiedeńskiej galerji. Tej, nie powiem pięknej, ozdoby zazdrościły jej panie sąsiednich dworów, a jedna z nich nawet, Eleonora Rusca, prosiła o pozwolenie noszenia tego znakomitego wynalazku, tej «notabile inventione». Królowa Bona pisała do Izabelli z Krakowa piętnastego czerwca 1522, nazywając ją źródłem i początkiem wszelkich pięknych strojów, «fonte et origine di tutte le belle foggie d’Italia», i prosiła o wiadomości o nowościach mody. Nawet królowa francuska udawała się do niej o przysłanie rękawiczek, które w szczególnej piękności miały rękę utrzymywać. Izabella uczyniła zadosyć żądaniu królowej, ale gdy rękawiczki doszły do Paryża, i gdy poseł ferraryjski, wówczas Alfonso Ariosto, krewny poety, wydobył je z pudełka, wydawały tak niemiłą woń, że biedny «orator» w największym był kłopocie, czy ma je zanieść królowej, czy spalić. Rękawiczki bowiem były nasycone jakąś tłu-stością, która w czasie długiej drogi się zepsuła. Królowa jednak przyjęła podarunki z największą radością, zapewniając, że zły zapach rękawiczek bynajmniej nie przeszkadza ich dobroci. Szczęśliwszym był Piotr Bembo, któremu Izabella posłała do Rzymu słoik pachnącej pomady, pomada bowiem dojechała bez szwanku, a Bembo się chwalił, że posiada ważny środek toaletowy, który umie przyrządzać tylko sama marchesana. Izabella nadawała kierunek nietylko modzie, do której się i panie w Ferrarze zastosowywały, ale wszelkie nowości literackie najczęściej na jej dworze po raz pierwszy się pojawiały. Gdy się markiza tylko dowiedziała, że ten lub ów poeta napisał nową książkę, nawet nowy sonet, już rozsyłała listy, aby tylko dostać ów literacki utwór. W jej bibljotece znajdowały się zawsze wszystkie modne książki, czy to «Assolani» Bemba, czy «Arcadia» Sannazara, czy sonety weneckich petrarkistów. Nowości tak ją bawiły, że w swoich pokojach pozawieszała, obok portretu papieża Leona X, portrety Erazma Rotterdamskiego i Marcina Lutra. Chciała być pod każdym względem pierwszą pomiędzy paniami północnych dworów, więc też i staraniem jej było zebrać jak najwięcej dzieł sztuki, obrazów, rzeźb, a szczególnie «żądną się stała starożytności», «avida di anticaglie».

Izabella tak słynęła z wdzięków, że Giangiorgio Trissino, wicentyński humanista, o którym już wspomnieliśmy, uważał ją za typ renesansowej piękności, podobnie jak Helenę uważano za wzór pięknej kobiety u Greków. Starożytny pisarz Celzjusz, chcąc przedstawić mieszkańcom Krotonu obraz słynnej Heleny, wybrał pięć najpiękniejszych dziewcząt, a opisując u każdej z nich najcharakterystyczniejszą część ciała i łącząc owe części w całość, stworzył ideał kobiety, ideał Heleny. Otóż Trissino, trzymając się owego przykładu, chciał w podobny sposób przedstawić marchesane i w tym celu upatrzył pięć głośnych we Włoszech ze swej piękności kobiet. Były to: Spinola z Genui, Ericina i Bianca Trissino z Vicenzy, contessa di Caiazzo z Medjolanu, bohaterka kilku nowel Bandella, a wreszcie Clemensa de’Pazzi z Florencji. Z tych pięciu typów niewieścich wybrał Trissino to, co miały najpiękniejszego, to czoło, to oczy i brwi, to włosy, to ręce, to rysunek całej postaci, i utworzył w ten sposób idealny portret marchesany. Podobnie postąpił Tycjan, malując jedną ze swoich Wener, i do pięknego ciała, zapewne jakiejś weneckiej kortegjany, dodał wyidealizowaną głowę Izabelli, a musiał ją idealizować, gdyż w rzeczywistości markiza pięknością nie była, ale tylko czarowała swym wdziękiem i okiem pełnem życia. Rzec też można, że nad całą generacją na przełomie z XV na XVI wiek roztaczała ona swój urok. Przymiotniki, «ukochana», «dobra», tak we współczesnych listach, jak i w kronikach nierozłączne są od jej nazwiska. Mamy kilka wizerunków Izabelli, o których autentyczności wątpić nie można. W Luwrze zachował się jej portret Leonarda da Vinci, robiony al carbone przed rokiem 1500, przedstawiający ją jako dwudziestopięcioletnią kobietę. Replikę tego rysunku sangwiną posiada galerja w Uffizi, a przyznać trzeba, że tam Izabella jeszcze żywszą, jeszcze bystrzejszą się

Estowie kochali się w starożytnych medalach i monetach, wogóle moda zbierania «antykaljów» stała się tak powszechną, że nawet zaczęto się z niej wyśmiewać, a San-doleto raz narzekał, że ta «choroba rzeczy starożytnych» przeszła w prawdziwe warjactwo, z którego «trzeba się leczyć».

wydaje, aniżeli na paryskim portrecie. Zgodnie z tym wizerunkiem opisuje ją Maria Equicola, który spędził długie lata w służbie markizy w Mantui, że miała czarne oczy pełne blasku, białą płeć i bujne, jasne włosy. Inny współczesny pisarz opowiada, że była średniego wzrostu, miała piękne ramiona, kształtną rękę, nadzwyczaj dużo wdzięku w ruchach i wogóle jaśniała urodą jak słońce, «una donna più bella assai che I’ sole».

Dużo późniejszym od rysunku Leonarda jest portret Izabelli w galerji wiedeńskiej, będący kopją Rubensa, z oryginału Tycjana. Portret to z epoki, kiedy markiza już tyć zaczęła i traciła urok pierwszej młodości.

Rzecz prosta, że w czasach, kiedy się tyle mówiło i pisało o urodzie, i kiedy całe Odrodzenie było poniekąd kultem piękności, wielkie dwory wszelkich dokładały starań, aby swą księżnę, czy markizę otoczyć wieńcem urodziwych panien, któreby stanowiły ozdobę jej towarzystwa. «Damigelle» wybierano zazwyczaj z panien szlacheckich lub miejskich rodów, a że narażone były na wiele pokus, więc o moralności ich różnie mówiono. Jeden z dawnych autorów nazywał je «Ministre di Venere», przyznać jednak trzeba dworowi w Ferrarze, że tam damigelle w większym były trzymane rygorze, aniżeli gdzie indziej. Nieszczęśliwa Pari-sina miała jedenaście panien honorowych, a gdy która z nich zamąż wychodziła, dawała jej markiza zwykle napełniony wyprawą kufer pięknie malowany i sześćset lir posagu. Były pomiędzy niemi jeszcze takie młode dziewczęta, że zostawszy pannami dworu, musiały sobie kazać przedłużać suknie i futra. Na codzień ubierano donzelle nadzwyczaj skromnie, w suknie z zielonej albo czerwonej wełnianej materji z czarnemi lub bronzowemi rękawami, natomiast na festyny występowały one jak można było najświetniej, w brokatach i aksamitach. Oczywiście, że i w Ferrarze nie zawsze wzorowa moralność panowała w tern panieńskiem kole, świadczy o tern Angela Borgia, która musiała bardzo się starać o podbicie serca kardynała d’Este, skoro z zazdrości o nią chciał aż oczy bratu wyłupić, świadczy i Diana d’Ariosti, która czułe listy do Ponsa pisywała. Ale najwięcej

kłopotu z damigellami miewała Izabella mantuańska, która była dość wolnomyślna w sprawach miłosnych i pozostawiała swym pannom dużo swobody.

W roku 1513 pojechała Izabella na karnawał do Me-djolanu, w towarzystwie swych najładniejszych i «najprzyjemniejszych» damigelli, pomiędzy któremi znajdowała się piękna Brognina. Arcybiskup z Gurk, monsignor Matteo Lang, powiernik cesarski, bawiący wówczas w Medjolanie, zakochał się jak młodzieniec w zalotnej Mantuance. Mówił do niej po łacinie, mieszając włoskie wyrazy, gdyż mowy Danta i Ariosta prawie nie umiał, dworzanie też medjolańscy nadużywali nieraz tego braku w wykształceniu księcia Kościoła i podsuwali mu wobec Brogniny najzabawniejsze i najmniej stosowne wyrazy. To jednak nie przeszkadzało, że monsignor nie ostygał w swoich afektach, a w jednym z listów pisanych do męża donosiła Izabella, że arcybiskup rzucił się przed Brognina na kolana, nie pamiętając o swej godności i swem towarzyskiem stanowisku, «et cum lei fece l’amor quanto gli pare». Ale arcybiskup miał niebezpiecznego współzawodnika, bo samego hiszpańskiego wicekróla w Medjolanie, Baimonda di Cardona, a obydwaj rywale najzabawniej się zachowywali na uczcie w pałacu hr. Brunovo. Gdy Izabella wchodziła ze swemi damigellami do salonów, wicekról i arcybiskup cisnęli się, aby uściskać Brogninę, i zdaje się, że obydwa wykradli jej sporo całusów. Wicekról znalazł się nawet bardzo uprzejmie, gdyż nazajutrz przysłał pięknej Mantuance dwadzieścia pięć łokci karmazynowego i dwadzieścia pięć łokci czarnego aksamitu i kazał jej powiedzieć, że karmazynowy jest wywdzięczeniem się za rozkosz, której wczoraj doznał, a czarny nagrodą za wstyd, który oblał jej oblicze. Jeden z dworzan Izabelli donosił znajomym, że mantuańscy wielbiciele Brogniny, którzy byli świadkami zalecań się wicekróla i arcybiskupa, umierali z zazdrości, a nie mogli nic począć wobec potężnych rywali, tern bardziej, że nie można było żartować z całą tą zgrają bezwstydnych, zarozumiałych i podłych Hiszpanów^, ów Man-tuańczyk miał trochę słuszności; podczas gdy wicekról wykradał serca i pocałunki damigellom, jego dworzanie kradli podczas balów i przyjęć wszelkie kosztowności, jakie tylko dosięgnąć mogli. W ścisku balowym znikały ze stroju mar-chesany owe złote świeczniki, które miała poprzyszywane jako swoją dewizę, odcinała je hiszpańska szlachta ze zręcznością rzezimieszków. Nawet na salonach samego wicekróla odpruwali dumni Hiszpanie złote guziki medjolańskim panom, a nie było na to rady, gdyż za każdą uwagę wyzywali na pojedynek.

Izabella przez palce patrzyła na zaloty wicekróla i arcybiskupa do Brogniny, a nawet je ułatwiała, gdyż pragnęła ująć ich sobie, aby móc uzyskać tak dla Mantui, jak i dla Alfonsa d’Este rozmaite polityczne korzyści. Przedewszyst-kiem zaś chodziło jej o nabycie Peschiery dla mantuań-skiego państwa, aby mieć przystęp do jeziora Garda, o czem oddawna marzyła. Gdy też zamaskowany Gurgense na jakimś balu dużo tańczył z Brogniną i miłosne z nią prowadził rozmowy, Izabella korzystała z dobrej sposobności, aby z nim mówić o Peschierze. Brogniną jednak nie sprzyjała arcybiskupowi, gdyż Cardone zyskał sobie jej serce aksamitami i hiszpańską galanterją. Nietylko wszakże Brogniną ale i inne damigelle Izabelli miały przygody miłosne w Me-djolanie, a postępowanie ich i pobłażliwość markizy bardzo się nie podobały Gonzadze, który zaczął w listach wyrzucać swej żonie, że pozwala na te wszystkie niemoralności i że się już stała w Medjolanie «favola del vulgo», tak o niej wszyscy mówią. Izabellę ten wyrzut trochę zabolał, i odpisała mężowi, że zamiast na naganę zasługuje na wielką pochwałę, gdyż pracuje na pożytek Mantui i tysiąc przyjaciół zyskała Gonzagom w czasie swego pobyu w Medj olanie. Była to chwila, kiedy się zaczęła chwiać potęga Hiszpanów we Włoszech, a natomiast gwiazda Franciszka I zabłysła na nowo po bitwie pod Marignano. Zręczna markiza starała się też szybko zawiązać stosunki z młodym królem, który ciekawy był poznać słynną kobietę, a może jeszcze więcej pragnął zobaczyć Brogninę, o której piękności mu ciągle mówiono. Zwycięzca wojsk hiszpańskich postanowił też i w sprawach serca pobić Hiszpanów i zanim damigellę zobaczył, miał już zamiar odebrać ją Cardonie. Ale stosunek

jej z wicekrólem nie był bezowocnym, Brognina była zmuszoną opuścić dwór markizy i cofnąć się na jakiś czas do klasztoru, w pobliżu Goito. To zajście i ta zwłoka nie ostudziły bynajmniej zapałów Franciszka I, kazał więc wykraść damigelle z owego klasztoru, leżącego na mantuańskiej ziemi, i użył do tego monsignora Galeotta, biskupa z Nizzy, człowieka biegłego w rzeczach miłosnych. Biskup pojechał natychmiast do Mantui, aby markizowi sprawę wytłumaczyć i prosić go, aby nie przeszkadzał temu przedsięwzięciu. Gonzaga rad był przysłużyć się Franciszkowi I, wydał też rozkaz swemu komendantowi w Goito, aby pomagał biskupowi w jego zamiarach. Rzecz już się prawie udała, biskup uprowadził Brogninę z murów klasztornych, wsadził na koń, zakrył ją płaszczem i w otoczeniu kilku zbrojnych wiózł do królewskiego obozu. Nieszczęście chciało, że owa kawalkata spotkała po drodze oddział hiszpańskiego rycerstwa. Brognina, która niechętnie pozwoliła się wykraść, zrzuciła płaszcz na widok Hiszpanów, dała się im poznać jako la bella Car-dony i prosiła ich o uwolnienie. Hiszpanie natarli na biskupa, obili go, a usłużny swemu królowi monsignor zawdzięczał w tern spotkaniu życie tylko chyżości konia. W szkatule, którą Hiszpanie odebrali biskupowi, znajdowało się sfałszowane breve, w którem papież polecał Brogninie, aby przeszła od hiszpańskiego wicekróla do francuskiego monarchy i naprzód dawał rozgrzeszenie z powodu jej lekkomyślności.

Franciszek I wybierał się właśnie z Medjolanu do Bo-lonji, gdzie się miał zjechać z Leonem X, gdy go doszła wiadomość o nieudanej wyprawie i o triumfie hiszpańskiego wicekróla. Cały też gniew swój zwrócił ku biskupowi z Nizzy. Monsignor miał dobrą naukę, aby się nie wdawać w sprawy, które mu nie przy stoją, i z obolałą jeszcze skórą od hiszpańskich cięgów schronił się do Mantui, gdzie dłuższy czas żył w obawie zemsty króla lub Cardony. Całe dnie spędzał w barce na jeziorze mantuańskiem, czując się tam najbezpieczniejszym przed hiszpańskim albo francuskim sztyletem. Był on pośmiewiskiem całego dworu, a jakiś dowcipny frate z klasztoru delle Grazie radził, aby markiz

napisał do papieża Leona X, że nicejski prałat byłby najodpowiedniejszą osobistością do postawienia na koncyljum pożytecznych wniosków w sprawie zreformowania Sanctae Ecclesiae.

Całe to zajście nie zniechęcało bynajmniej Izabelli do gromadzenia około siebie jak najpiękniejszych damigelli. Jedna z nich, Aida, krewna Mattea Bojarda, tak ją opanowała, że zczasem stała się powiernicą wszystkich jej tajemnic małżeńskich, a nadto bałamuciła jej syna, młodego Federiga Gonzagę. Markiz Francesco musiał w r. 1515 odesłać zalotną dziewczynę do domu, ponieważ rozżarzyła w Mantui istny pożar, tyle wskutek jej instryg powstało nienawiści. Najbardziej jednak nie powiodło się marchesanie z donzellami z czasie pobytu Karola V w Bolonji.

Izabella urządzała w karnawale w pałacu, w którym mieszkała, w dzień i w nocy to bale, to maskarady, to różnorodne inne zabawy, na których bywała włoska i hiszpańska młodzież. Damigelle zachowywały się bardzo swobodnie i dawały powód do ciągłych zajść, Hiszpanie bowiem z natury zazdrośni i gwałtowni drażnili i wyzywali Włochów, którzy po większej części byli rozkochani w pięknych towarzyszkach markizy. Skandale nie ustawały, a na murach i kolumnach pałacu można było widzieć odnoszące się do damigelli kredą lub węglem robione rysunki i napisy nieprzyzwoite, które służba markizy zamazywać musiała. Właściwy dramat, do którego się damigelle przyczyniły, rozegrał się jednak siedm-nastego marca, na balu u księżnej Sabaudzkiej. Był to nadzwyczaj wspaniały wieczór, na który przyjechał sam cesarz Karol V i książęta Ferrary, Medjolanu i Urbino. Cesarz bawił tam ze dwie godziny, rozmawiał i żartował z paniami, dobry humor monarchy udzielał się całemu towarzystwu, i zdawało się, że zabawa obejdzie się bez nieprzyjemnych następstw, o które wówczas nie było trudno. Po wyjściu jednak Karola V kilku Hiszpanów zaczęło się tak nieprzyzwoicie zachowywać z damigellami Izabelli, że sabaudzka młodzież, chcąc bronić honoru domu, wyciągnęła szpady i wezwała Hiszpanów do opuszczenia salonów. Hiszpanie oczywiście nie usłuchali takiego rozkazu, wydobyli także

Markezanie nie pozostawało nic innego, jak tylko z Bo-lonji wyjechać, pożegnała się przeto jak najprędzej z cesarzem, który mimo zabitych Hiszpanów był dla niej bardzo łaskawym, otrzymała papieskie błogosławieństwo i dwudziestego pierwszego marca wracała już do Mantui wraz ze swemi niespokojnemi pannami.

broń, i rozpoczęła się walka, która się skończyła śmiercią trzech cudzoziemskich śmiałków. Z domowych służących, którzy zapewne chcieli rozbroić walczących, siedmiu było rannych.

Można sobie wyobrazić, że każdy z tych babieńców na dworach włoskich był ogniskiem wszelkich przesądów, zabobonów, że tam szukali oparcia rozmaici szarlatani, roznosi-ciele sekretów leczniczych lub recept na piękność. Ferrara miała wprawdzie lepszych lekarzy, aniżeli wiele innych miast włoskich, z powodu swego uniwersytetu, ale lekarze byli w czasach Odrodzenia bardzo niepopularni, osobliwie pomiędzy kobietami.

Tej smutnej postaci w czarnej czamarze (cimarra), w czarnym aksamitnym berecie, a nawet w żałobnych rękawiczkach nikt nie wierzył, a po większej części traktowano ją jako «jumentum insipiens», wołano «przynieście siana», «portate fieno», gdy się zbliżało. Nie było bardziej rozpowszechnionych anegdot jak anegdoty o lekarzach; opowiadano sobie, że jakiś medyk nie mógł nawet dostrzec pulsu na kampanili, gdy w niej bito w dzwony, powtarzano za Platonem, że jedynemu doktorowi wolno bezkarnie ludzi zabijać. Lekarz, osobliwie «medicus urinarius», stał się obok zakonnika ulubioną komiczną postacią nowelistów i komedjo-pisarzy. Ba, nawet już w średniowiecznych przedstawieniach kościelnych «Rappresentazioni sacre» lekarz występuje jako zabawna figura.

W owych babieńcach nie ufano więc lekarzom, ale natomiast wierzono w rozmaite recepty, których całe zbiory kryją się jeszcze po bibljotekach. Przedewszystkiem przypisywano tajemniczą moc pewnym zaklęciom i drogim kamieniom, a ceniono skuteczność ziół leczniczych. W XIII jeszcze wieku wydał lekarz portugalski, Pietro di Giuliano da Lis-bona, późniejszy papież, Jan XXII, popularną książkę medyczną, «Tesoro di poveri». Ta książka stała się skarbnicą recept na kilka wieków ²), a także przepisy lekarskie innego papieża, Inocentego III, cieszyły się wielkiem powodzeniem. Inocenty był twórcą proszku, który wzrok przywracał, a kardynał Bianco jeszcze większym był cudotwórcą, jego proszek bowiem zachowywał wzrok, utrzymywał żołądek w porządku, spędzał humory i działał dobrze na piersi. W tych księgach recept, które przechowywano w każdym większym domu, znajdują się także zaklęcia, scongiuri. Były scongiuri przeciw febrze, przeciw bolom zębów i wielu innym chorobom, a wymawiając je, trzeba było robić znaki krzyża na miejscu bolesnem, a nadto pościć, modlić się i dawać jałmużnę. I tak naprzykład różę leczono wymawianiem nad chorym wierszyka:

Nui tre fratri simo: iamo, a monte Albano,

A piglia noglio pe’ resibela e anti mali.

Uniwersalnem prawie lekarstwem był rozmaryn, któremu przypisywano siedmdziesiąt dwie «virtù», to jest, że w siedmdziesięciu dwu razach dał się skutecznie zastosować. Rozmarynem leczono reumatyzmy i katary, wszelkie wrzody, a nawet i raka. Wszak Sancho Pansa przykładał Don Quixo-towi rozmaryn ze solą na ranę za uchem, którą słynny rycerz otrzymał, walcząc z Biscaglinem. Rozmaryn starych odmładzał, nadawał kobietom płeć białą i gładką, cudownem tem zielem wystraszano węże, dzikie zwierzęta, rozmaryn przynosił szczęście i dostatki, leczył nawet choroby umysłowe. Opowiadano sobie, że te właściwości rozmarynu spisał jakiś mnich angielski w Indjach, przez którego się o nich dowiedziały europejskie ludy. Co zresztą było nieprawdziwą tradycją, gdyż rozmaryn znali już Rzymianie, jako bardzo skuteczne ziele w rozmaitych chorobach.

Szczególne właściwości miały niektóre drogie kamienie, jak szmaragd, selenit, rubin, a było dziesięć tych klejnotów, obdarzonych tajemniczą siłą; nazywano je pietre virtuose. Kobiety szczególnie poszukiwały kamienia orlego, pietra dell’ aquila, który orły miały znosić do swych gniazd. Kamień ten miał ułatwiać najboleśniejsze przejścia w życiu kobiet, a wiara w jego skuteczność do dziś dnia się dochowała, tak dalece, że nieraz jeszcze przychodzą baby do paryskich aptek, żądając orlego kamienia ³).

Bardzo poszukiwanym był także szmaragd, gdyż dawał temu, kto go nosił, zdrowie i wesołość. Trzeba go było wszakże myć winem i oliwą. Za najcenniejszy jednak w swych skutkach uważano koral, który podobnie jak rozmaryn bez liku miał zalet. Sproszkowany połykano z konfiturami na choroby serca, ponieważ corallo znaczyło «cor alens», a więc kamień, będący pożywieniem serca.

Conforte al riguardar la vista e’1 core:

Averne seco quando il folgor cade,

Pietra non è più util nè migliore.

Tajemnicze zalety drogich kamieni wyczytywano w księdze «Segreto de’ Segreti», którą przypisywano Arystotelesowi, tudzież w słynnem dziele Alberta Magna «De Mineralibus». Nietylko wszakże klejnot miał swe tajemnicze wpływy na umysł i na zdrowie człowieka, ale i figury rznięte w drogich kamieniach dodawały im magicznej wartości. Kamea, przedstawiająca człowieka, trzymającego węża za głowę, pomnażała bogactwa, lew albo kozieł w kamieniu chronił od codziennej lub trzechdniowej febry, lew z psem w parze leczyły wściekliznę.

Zakonnicy, chcąc się przypodobać wielkim paniom, spisywali im książki z rozmaitemi przepisami, i tak Chiara di Correggio, która żyła w połowie XVI wieku, otrzymała od jakiegoś franciszkanina kilka niesłychanie rzadkich recept piękności, «Ricette da fare bella». Jest tam pomiędzy innemi przepis na proszek na ręce, którego używał kardynał protektor owego zakonnika, «il mio cardinale», jak go nazywa, a wskutek tego miał prześliczną rękę. Jest tam recepta na rodzaj pudru, na perfumowanie rękawiczek i różne inne cenne dla pań przepisy.

Do kobiecej bibljoteki należał także zbiór modlitw przeciw pewnym chorobom, a już wówczas ofiarowywały się panie świętej Apolonji z Aleksandrji jako patronce uśmierzającej ból zębów.

W tych zabobonnych czasach Odrodzenia istniał obok świata rzeczywistego osobny świat symbolów, w którym fantazja mogła bujać swobodnie. Wszystko, co tylko pod zmysły podpadało, miało swoje ukryte znaczenie; gwiazdami i wogóle ciałami niebieskiemi trudnili się astrologowie, dla imaginacji zwykłych ludzi pozostawał ogień na kominie, dym, węgiel, popiół, pozostawały w powietrzu obłoki, deszcz, śnieg i tęcza. Każde zjawisko elementarne, każdy z przedmiotów, który z niemi stał w związku, nadawał się do dobrych lub złych wróżb. Świat symbolów wiązał się ściśle z imprezami, z godłami, które sobie każdy wybierał, kto tylko do jakiegokolwiek stanowiska w społeczeństwie miał prawo. Na imprezę składała się figura i odpowiednie motto. Ich komponowaniem zajmowały się wszystkie dowcipne umysły. Niema zwierzęcia, niema ptaka, ryby, węża, owadu, niema rośliny lub owocu, któreby wówczas nie służyły za temat do imprez. Całe księgi o tern spisywano, najpoważniejsi ludzie trudnili się tą, rzec można, nauką. Oczywiście, że świat kobiecy najbardziej się symboliką zajmował, a jak wszystko, tak i dewizy podlegały modzie. Dworskie donzelle haftowały za Mikołaja III fran-

28*

cuskie napisy na swych rękawach, gdyż wówczas francuski zwyczaj, francuski romans opanował północne Włochy; za czasów Ercola I wyszywano dewizy hiszpańskie, a za Renaty znowu kochano się we francuskich godłach. Jedna z jej panien była tak cnotliwą, że nosiła dewizę: «Uczciwie chcę życie zakończyć!»

Bardzo typową osobistością, stojącą pośrodku pomiędzy lekarzem, astrologiem a badaczem przyrody, był Neapo-litańczyk, Giovan Battista della Porta, którego kardynał Luigi d’Este często gościł u siebie. Della Porta leczył kardynała na podagrę olejem z bukowego drzewa, a może z bukówek, jakąś miksturą, robioną z kamienia piekielnego i tajemniczemi zaklęciami, w wolnych zaś chwilach pisał komedje bez wartości. Najważniejszem jego dziełem wszakże była książka «Fisonomia della erbe», w której podawał aż dwa tysiące arkanów, tajemnic wykradzionych przyrodzie, i sądził, że człowiek w swej wiedzy dalej już postąpić nie może, niż on w owym skarbie sekretów. Uczony szarlatan nie zadowolnił się jednak wyświeceniem tajemniczych właściwości roślin, lecz wydał inne dzieło «Magnalia naturae», czyli «Magia naturale», w której odsłaniał tajemnice wszystkich działów ludzkiej nauki. Pomiędzy alchemicznemi dziwactwami były tam błyski rzetelnego badania, w których przewidywał późniejsze ważne odkrycia. I tak mówił dużo o perspektywie, o zwierciadle, które zdała wzniecić może pożar, o sposobie rozmawiania z ludźmi na tysiące mil za pośrednictwem księżyca, o okularach, przez które można widzieć na niesłychane odległości. Poświęcał on się i agronomicznym badaniom, uczył sposobów, jak można uzyskać z jednego ziarna plon trzydziestokrotny, jak przechowywać zboże przez sto lat, aby się nie zepsuło, jak tworzyć owoce i kwiaty dotąd nie widziane, jak wypiekać chleb bez mąki. Te gospodarskie przepisy bardzo zajmowały kardynała, zabierał on Neapolitańczyka do swojej willi w Tivoli i dawał mu nawet fundusze, aby alchemik w jego domu robił najrozmaitsze doświadczenia. Oczywiście, że inni «uczeni», zazdrośni o powodzenie Della Porty, oskarżyli go przed inkwizycją, że rozszerza wiadomości przeciwne religji i że przepowiada przyszłość, ale z pomocą swych protektorów zdołał się alchemik uniewinnić. Niema wątpliwości, że chodziło mu o rzetelne badanie przyrody, w tym celu założył nawet akademję «dei Segreti», w której robiono najrozmaitsze doświadczenia. Na wzór tej akademji powstawały później inne przyrodnicze związki, jak «Accademia del Cimento», jak «Accademia della Traccia», które się bardzo przyczyniły do rozszerzenia przyrodniczych badań. Della Porta stał się także poprzednikiem szwajcarskiego Lavatera, pisał rozprawę «De humana Physiognomia», w której dowodził, że rysy twarzy i pewne lin je w budowie ciała ludzkiego mogą służyć za podstawę do ocenienia właściwości duchowych człowieka. Najważniejszą jednak zasługą Neapolitań-czyka zawsze to pozostanie, że on właściwie pierwszy dał pomysł do teleskopu, nad którym pracował w weneckich fabrykach szkła. Jemu także przypisują wynalezienie Camery oscury, która później posłużyła Keplerowi i Newtonowi do utrwalenia teorji o wzroku.

Dwór w Ferrarze należał do najweselszych ognisk życia towarzyskiego we Włoszech. Muzykę, śpiew i taniec słychać tam było prawie bezustannie, a wesołość Castella udzielała się całemu miastu. Współcześni, opisując bowiem Ferrare, zawsze to podnoszą, że wieczorem całe miasto brzmiało od muzyki i śpiewu. Estowie z prawdziwem zamiłowaniem zajmowali się muzyką, a nawet swym paziom kazali się uczyć grać na rozmaitych instrumentach. Rzec można, że muzyka stała się namiętnością dworów Odrodzenia. Wspomniałem już, że Estowie sprowadzali nauczycieli z Flandrji albo z Francji, że mieli własne orkiestry. Najświetniejszego rozwoju doczekała się wszakże muzyka za czasów Alfonsa II. Prawie wszyscy głośni podówczas koncertanci europejscy przyjeżdżali na jakiś czas do Ferrary i przysyłali księżnie najnowsze swoje utwory. Giovanni Alessandro di Melleville, Francuz, był za Renaty nauczycielem muzyki księżniczek Anny, Lukrecji i Leonory, a osobliwie Lukrecja z największem zamiłowaniem przez całe życie oddawała się muzyce. Przez jakiś czas miała na swoim dworze trzy siostry, panny Avogari, które wraz z organistą tworzyły wyborny kwartet. Leonora miała bardzo piękny głos, ale lekarze wcześnie zakazali jej śpiewać z powodu słabego zdrowia. Sławny Pier Luigi Palestrina został, już po skomponowaniu swojej «Mszy di Papa Marcello», powołany do Ferrary na kapelmistrza i przez cztery lata od r. 1567 do 1571 zajmował to stanowisko. Był on poprzednio przez krótki czas członkiem chóru w Sykstynie, ale Paweł IV Caraffa wydalił go, ponieważ lekkomyślny Pier Luigi układał świeckie «Madrygały» i wydał je w r. 1555 w Rzymie. Wskutek tego słynny muzyk szukał utrzymania po innych kościołach, aż się dostał do Ferrary. Dla Caraffy była jego muzyka zanadto świecką, dla Alfonsa jednak zanadto poważną. Kierunek artystyczny Palestriny nie odpowiadał smakowi księcia, i to było powodem, że Palestrina opuścił Ferrare i udał się w r. 1571 zpowrotem do Rzymu, gdzie znowu otrzymał posadę w kościele św. Piotra. Alfonso sam był kompozytorem, on to układał muzykę do pierwszych sielanek, jakie przedstawiano na dworskiej scenie, sam też zajmował się urządzaniem zamkowych koncertów. Ponieważ miewał niemało trudności w zebraniu dostatecznej ilości śpiewaków, więc wystarał się u władz duchownych, aby muzykalni zakonnicy z tamtejszych klasztorów mogli brać udział w dworskich koncertach. Zakonnicy musieli jednak przywdziewać na publiczne występy czarny płaszcz na swój klasztorny habit.

Do najsławniejszych kapelmistrzów ferraryjskiego dworu należał Luzzasco Luzzaschi, który kierował zamkową orkiestrą od roku 1561 do 1592. Zorganizował on przepyszny chór z pań i panów należących do najwyższych sfer towarzyskich, o którym współcześni opowiadają z prawdziwem uniesieniem. Chór ten tworzyły: Tarquinia Molza, Lucrezia Bendidio, w której się Tasso kochał zamłodu, contessa Leonora di Scandiano, Vittoria Bentivoglio i Laura Peperara, a z mężczyzn należał tam pomiędzy innymi Neapolitańczyk o przepysznym głosie basowym, Giulio Cesare Brancaccio. Więcej on jednak miał pociągu do studjów militarnych, aniżeli do muzyki, i niezmiernie nudził księcia swemi rozprawami o strategji, na któ-

rej, jak się zdaje, niewiele się rozumiał. Książę płacił Bran-cacciowi czterysta skudów rocznie i dawał mu konie i całe utrzymanie, ale to wszystko nie wystarczało rozrzutnemu Neapolitańczykowi, marzącemu ciągle o lepszym losie. Opuściwszy dwór ferraryjski, włóczył się po Francji, po Hiszpa-nji, a wreszcie wrócił do swej ojczyzny do Neapolu, gdzie żył z miłosierdzia ludzi, którym zabawne opowiadał anegdoty.

Najwybitniejszą postacią wszakże w tern muzykalnem towarzystwie była Tarquinia Molza, nad którą się ciągle unosili ambasadorowie w swych sprawozdaniach z Ferrary, i którą opiewali poeci. Molza, ze znakomitej modeńskiej rodziny, oddawała się nietylko muzyce, ale i studjom klasycznym i astronomji. To też jeden z dworskich poetów poświęcił jej madrygał z napisem «A la signora Tarquinia Molza, la qual studiando la sfera andava la sera contemplar le stelle», «Signorze Tarquinii Molza, która, studjując niebieskie sfery, chodziła wieczór podziwiać gwiazdy». Tarquinia pisała także poezje, a nawet zajmuje ona pomiędzy poetkami XVI wieku we Włoszech wcale niepoślednie miejsce. Alfons II tak ją uwielbiał, że raz walczył na jej cześć w turnieju, co posłużyło Tassowi do napisania gładkiego sonetu. Molza przybyła do Ferrary na wiosnę roku 1583 jako młoda wdowa, nadzwyczaj się podobała poecie, ale w sercu jej zwyciężył muzyk Giaches West, Flamand, który był wprawdzie w służbie hrabiów z No-vellary, ale bardzo często przyjeżdżał na dwór ferraryjski. Raz miano usłyszeć odgłos pocałunku Flamanda z Tarquinią, a książę, może cokolwiek o nią zazdrosny, przejął jakieś listy miłosne, które zakochana para pomiędzy sobą wymieniała. Wskutek tego musiała Molza, po kilkuletnim pobycie w Fer-rarze, wracać w roku 1589 do Modeny, gdzie zaczęła zbierać w swym domu koło literatów i muzyków.

O Lukrecji Bendidio, jednej z koncertantek dworu, i o jej stosunku z kardynałem Luigim jużeśmy wspomnieli. O Laurze Peperarze, najmłodszej z tych pań, chyba to powiedzieć trzeba, że głosem swym podbiła serce Annibaia Turchi, młodzieńca, należącego do najświetniejszych ferraryjskich rodzin, który się z nią ożenił. Książę postąpił bardzo szczodrze, gdyż niezamożnej śpiewaczce dał dziesięć tysięcy skudów posagu.

Od czasu do czasu urządzano na ferraryjskim dworze olbrzymie koncerty, i tak na przyjęcie jakiegoś znakomitego gościa roku 1583 zebrał Alfons pięćdziesięciu siedmiu śpiewaków. Aby popisy muzyczne dobrze wypadły, przeznaczył książę dwa pokoje w zamku na próby i zgromadził tam do użytku artystów najrozmaitsze instrumenty, jak trombony, viole, dolzainy, ribicchiny, lutnie, cytry, harfy i klawicymbały.

Cechą muzyki ferraryjskiego dworu z końca XVI wieku było coraz ściślejsze połączenie się jej ze współczesną poezją. Do każdego madrygału, do każdej ballady i canzony, którą ułożył Tasso, Guarino lub Pigna, dorabiał zaraz muzykę Agostini, Fiorini lub Luzatto, a często sam książę. Ba, nawet komponowano muzykę do ustępów z Furiosa lub Gerusa-lemmy. Opowiadają, że Ariost zakochał się raz w młodej panience, która z niewypowiedzianym wdziękiem śpiewała jego Orlanda. Muzyka jednak wogóle stawała się miękką, zniewie-ściałą, współcześni skarżyli się, że brak jej siły, a Tasso nawet w swym dialogu «La Cavaletta» mówi o upadku poczucia muzykalnego i wzywa takich mistrzów jak Luzzasco, aby wskrzesili dawną powagę, gravita.

Żadna komedja, żadne przedstawienie teatralne nie obeszło się bez muzyki, bez intermezzów, po większej części komicznych i bardzo nieprzyzwoitych wierszyków, do których dorabiano odpowiednią, miękką, zmysłową muzykę. Intermezzi tak opanowały teatr, iż któryś z artystów się skarżył, że się pisze komedję dla intermezzów, a nie intermezza dla komedji. Lasca w swoim prologu do dramatycznego utworu «Strega» wylewał żale z powodu muzykalnych «wkładek», które odciągają uwagę słuchaczów od samego dramatu. Aby dogodzić temu smakowi publiczności, każdy autor dramatyczny przeplatał swą komedję madrygałami, ułożonemi do śpiewu i muzyki, które najczęściej nie miały z treścią sztuki najmniejszego związku. Te intermezzi w połączeniu z przedstawianą komedja stały się początkiem melodramatu, który się rozwinął w XVII wieku.

Skargi więc na zmysłowość i zniewieściałość muzyki nie na wiele się przydały, a rzec można, że mimo tych narzekań zamiłowanie do muzyki nietylko w Ferrarze, ale w całych

i

r

W*

rx>

M

as

£

SS

3

Ł.

JE1E

1

•,iT V

V

;

I

W

Harfa Estów z XVI wieku.

Pina ko teka w Modenie.

Fot. Anderson.

tli

:-ì\\

•ai

v

'i

mi

Sfi

li

Fot. S. Schramm we Wiedniu.

Lyra da bracio.

Ze zbiorów esteńskich we Wiedniu.

.

Włoszech ogromnie się wzmagało, zakładano muzykalne aka-demje, mające za cel urządzanie wspólnych koncertów. Fer-raryjska akademja winna była według swych statutów dawać co trzy miesiące wielki koncert, kształcić młodzież i wybierać ze swego grona cenzorów w sprawach muzycznych.

Z muzyką łączył się ściśle taniec, który dopiero w czasach Odrodzenia przemieniono w świecką zabawę, gdyż w średnich wiekach stanowił on część religijnych obrzędów. Taniec w kościele był oczywiście pogańskim jeszcze zabytkiem, Kurja rzymska walczyła z tym zwyczajem już od XII wieku, a koncylja wydawały aż pod koniec XVI stulecia zakazy tańczenia w kościołach i na cmentarzach. W Piemoncie tańczono jeszcze w XVI wieku w kościele, gdy młody kapłan pierwszą mszę odprawiał, a dzisiaj w południowej Hi-szpanji tańczy się jeszcze w niektórych gminach na cześć Matki Boskiej, nietylko podczas procesji poza kościołem, ale i w kościele samym. W Sewilli w katedrze zachował się taniec dzieci przed świętym sakramentem ⁴). We Włoszech dopiero w czasach Odrodzenia zupełnie odłączono taniec od kościelnych zwyczajów. Zrazu jednak i renesansowy taniec zachował cokolwiek z kościelnej powagi, był nadzwyczaj powolnym, rodzajem akompanjamentu ruchów ludzkich do religijnego śpiewu. Tańczono bowiem najczęściej śpiewając, a ruchy w rodzaju ukłonów należały do ważnych czynników tańca. Zapewne pierwszą formą poezyj zastosowanych do tańca były ballady, później śpiewano do taktu canzony, madrygały i rozmaite inne poezje.

Ponieważ taniec powstał we Włoszech z obrzędów ko-. ścielnych, więc rzecz prosta, że był zrazu aż po wiek XV zabawą ściśle ludową i dopiero w ciągu piętnastego wieku przechodził powoli z placu publicznego, z ulicy, do zamkniętych komnat. Przerabiano wtedy tańce ludowe na tańce wiel-kopańskie «da esser danęati per dignissime madonne et non plebeie». W nazwie «contradanse» przechowało się jeszcze pochodzenie jednego z najbardziej rozpowszechnionych tańców salonowych od tańca ludowego, gdyż contradanse nie był początkowo czem innem, jak tylko danza della contrada, tańcem wiejskim.

Muzyka i taniec stały się warunkiem dobrego wychowania. Nauczyciele tańca, pomiędzy którymi zasłynęli w Ferrarze Domenico da Ferrara, autor książki «Liber Ballorum», i jego uczeń, żyd Guglielmo hebreo Pisauriensis, który wydał «Trattato dell’ Arte del Ballo», wymyślali coraz to nowe tańce, a nawet Lorenzo de’ Medici znany był jako kompozytor tańców. Duchessa Margherita, żona Alfonsa II, nowemi ideami ożywiała tańce, a na balu 20 stycznia 1582 sama księżna i donna Marfisa z sześcioma jeszcze paniami wprowadziły zupełnie nowy taniec. Połowa z nich w podpiętych sukniach przedstawiała mężczyzn. Może w żadnej epoce szkoły tańców nie były tak rozpowszechnione, jak w drugiej połowie XVI wieku, najlepsze towarzystwo tam się zbierało, a zakłady te stały na wysokości szkół szermierki. Młodzież wielkoświa-towa z rana jeździła konno i ćwiczyła się w robieniu bronią, podnoszą jeszcze jaskrawość kostjumów. Ci baletnicy, na czele których idzie osobny alcalde, tańcząc, poprzedzają procesję, a na dany znak rozdzielają się na dwie grupy, z których jedna ma przedstawiać Maurów a druga chrześcijan. Obydwie grupy zaczynają wojenny taniec, okładają się kijami przy odgłosie kastanietów i tamburynów, poczem grupa Maurów ulega przemocy, uznaje się za zwyciężoną, pada na kolana przed feretronem Matki Boskiej i prosi o chrzest. Następuje taniec radości z powodu nawrócenia niewiernych, procesja wchodzi do kościoła, organy z akompanjamentem muzyki grają skoczne melodje, tancerze nie ustają w swych wirowych obrotach, i ów bal kościelny trwa aż do wieczora. Nikt się jednak nie śmieje, nikt nie czuje komiczności sceny, owszem zgromadzony lud przejęty jest religijnym charakterem owego zwyczaju, a kobiety klęczą i modlą się podczas piekielnej wrzawy.

po południu szła wprawiać się w tańce. Ponieważ we wszyst-kiem starano się naśladować starożytność, więc wprowadzono także tańce pantomimiczne, które bywały bardzo nieprzyzwoite.

Najbardziej rozpowszechnionemi tańcami w drugiej połowie XV i w XVI wieku były «la piva», «il saltarello», ale wprowadzono ì mnóstwo tańców prowincjonalnych, jak «veneziana», «bergamasca», «fiorentina», «polesina», «friulana»; sam Guglielmo hebreo ułożył i wprowadził kilkadziesiąt nowych tańców. Często taniec nosił nazwę canzony, od której pochodził, jak «Mezzacrocca», modna na mantuańskim dworze. Mnóstwo z canzon układanych do tańca raziłoby dzisiaj swą zbyt swobodną treścią, ale wówczas mało czem się gorszono. Do bardzo znanych należała canzona «Rosina», która się zaczynała zwrotką:

¹

Szekspir korzystał także z podobnej treści noweli Ludwika da Port z r. 1524 «Giulietta e Romeo».

²

Bardzo rozpowszechnione były także książki «Regime de corps» di Aldobrandino di Siena i «De regimine sanitatis» di Taddeo Alderotti.

28

³

"W paryskim «Journal de la Beauté» z 11 lipca 1905 czytam, że «pierre du soleil» oprawiony w brelok, roznieca miłość i więzi kochanka. Ten sam dziennik z dnia 19 grudnia 1905 poleca swoim czytelniczkom jako nader skuteczną w sprawach miłosnych «magiczną roślinę» mandragolę, która należy do wielkich rzadkości, rośnie na dzikich pustkowiach, pojawia się i znika przypadkowo i nie rozmnaża się nasieniem jak inne rośliny. Kto posiada mandragolę, może być pewnym wzajemności. «Mandragola» Machiavella żyje więc do dziś dnia. W Galicji, w powiecie krośnieńskim, wiejskie dziewczęta wiedzą o tej roślinie i o jej zaletach, ale nie nazywają jej mandragola. Według ich opisu korzeń jej jest zupełnie podobny do korzenia mandragoli przechowanego w bibljotece cesarskiej w Wiedniu, mającego kształt człowieczka, małej lalki. Owa roślina ma się czasem znajdować na po-rzecznych kamieńcach, na pustych pagórkach, a w Zakopanem widywano ją jeszcze przed kilkunastu laty, dopóki zupełnie wytrzebioną nie została.

⁴

Nietylko w Sewilli, ale i w bardziej odległych miasteczkach Andaluzji istnieją do dziś dnia religijne tańce w dnie odpustowe na cześć Matki Boskiej. Zachowują one obok religijnej także historyczną cechę, gdyż mają być oznakami radości z powodu zwycięstwa chrześcijan nad Maurami. Tańce te jednak są raczej podobne do pociesznych maskarad, aniżeli do religijnych obrzędów. Tancerze, zazwyczaj parob-czaki z ludu, ubierają się jak arlekiny, w czerwone gorsety, w krótkie, białe, haftowane spódnice, w białe trzewiki i pończochy, przyczepiają do ubrania pęki barwnych wstążek i opasują się kolorowemi szarfami. Na głowach mają rodzaj hełmu, czy piramidy z czerwonej materji i ze sztucznych kwiatów, przywiązanej wstążką pod brodą. Małe lusterka, poprzyszywane do tego więcej ni? dziwacznego nakrycia głowy,

Che bella chioma ch’ha la mia Rosina,

Rosina bella fa li la la la Viva l’amore e chi morir mi fa.

W dalszych zwrotkach opisywał poeta bardzo szczegółowo wdzięki swojej Rosiny. Dzisiaj jeszcze śpiewają po wsiach tę samą piosenkę z rozmaitemi dodatkami, przemieniwszy Rosine w Marjannę:

Che bel capelli ch’ha la mia Marianna...

Na ferraryjskim dworze kończono zwykle bal tańcem pochodni «ballo della torcia», w którym gaszono pochodnie. Tańce odznaczały się po większej części mnóstwem rozmaitych figur, któreby można jeszcze odnaleźć w dzisiejszych tańcach, a mianowicie w naszym mazurze. I tak np. w «ballo della catena», w «łańcuchu» brało się za porządkiem tancerki pod ramię i tańczyło się pokolei.

Il ballo s’intreccia Braccia con braccia:

Mentr’ un s’allacia L’altro si streccia.

Istniała także figura «wybieranego», albo figura z rzucaniem chustki, «ballo della pezzuola», a jedna, «il brando»,

miała więcej dosadną cechę, gdyż wolno w niej było całować tancerki jedną po drugiej. Na uroczystych balach popisywano się przedewszystkiem tańcami pełnemi wdzięku i gracji. Jeden ze współczesnych weneckich pisarzy chwalił panie ferraryjskie, że mają w tańcu «il misurato passo», że z wielką lekkością i przyzwoitością opisują kręgi w tańcu.

VI

Po Rzymie słynęła Ferrara z najświetniejszych karnawałów, a nawet, gdy w drugiej połowie XVI wieku papieże zaczęli ochładzać karnawałowe zapały, ferraryjski karnawał stał się pierwszym w całych Włoszech. Ostatni Estowie szczególnie zajmowali się zapustnemi zabawami i rzec można, że pod ich panowaniem karnawał stał się instytucją państwa. Bardzo charakterystyczne są w tej mierze sprawozdania posłów ferraryjskich przy Stolicy Apostolskiej o karnawale w Rzymie, dowodzą one bowiem, jak dalece Estów wszystko to zajmowało, co się tyczyło zapustnych zabaw. Posłowie nadzwyczaj szczegółowo opisywali rzymski karnawał, a ich listy są wybornem źródłem do historji życia i obyczajów W papieskiej stolicy. Ferrara słynęła z wyrabiania najpiękniejszych masek, które się stały jednym z ważniejszych przedmiotów handlowych miasta. Trzynastego lutego roku 1508 donosił orator ferraryjski w Rzymie swemu księciu, że kardynał d’Auch był bardzo zadowolony z przysłanych mu masek, które należą do najpiękniejszych, jakie w Rzymie widziano. Tak samo i maski przeznaczone dla biskupa z Orvieto wypadły ku wielkiej radości prałata, który się wyraził, że mu są bardzo miłe, «le ebbe carissime». Zdaje się, że z Ferrary pochodziły także maski dla kardynałów S. Pietro in Vincoli i d’Aragona, którzy w owym karnawale byli przebrani za ma-- meluków «vestiti alla mammeluca». Również za Leona X czekał słynny bankier papieski, Agostino Chigi, w styczniu roku 1518 na trzy tuziny masek, które mu miał przysłać duca di Ferrara. Tasso wreszcie w swoim dialogu «Delle maschere» podnosił maski ferraryjskie nad inne wyrabiane w Medjolanie.

To wszystko dowodzi, jak dalece ludność ferraryjska przejmowała się zapustnem życiem. Z pomiędzy panujących osobliwie Alfons II, nawet w swych późniejszych latach, szalał w karnawale, przebierał się za błazna i w masce mieszał się z ulicznym tłumem. Jakiemuś franciszkańskiemu kaznodziei było tego za wiele, więc wobec księcia wybrał sobie za temat nauki słowa pisma świętego: «trzech rzeczy nienawidzi dusza moja, ubogiego pyszałka, skąpego bogacza i rozpustnego starca», a wychodząc z tego założenia, nagadał księciu niemało słów prawdy i podnosił, jakie to obrzydzenie sprawia, gdy się patrzy na starego głupca, który z maską na twarzy tańce prowadzi. Książę połknął cicho gorzką pigułkę, a gdy kardynał Carlo Borromeo przyjechał na trzy dni do Ferrary, kazał całej publiczności maski pozdejmować i sam w niej nie chodził.

Zazwyczaj życie kipiało w karnawale. Giostry, bale, koncerty, teatry następowały po sobie, tak że towarzystwo, biorące udział w tych zabawach, nie miało prawie chwili wypoczynku. Do najbardziej ulubionych przyjemności należały przeróżne wyścigi; biegali do mety obnażeni młodzieńcy, obnażeni starcy, biegały dziewczęta, urządzano wyścigi osłów, wieprzów i bawołów, tudzież walki byków. Zachowało się ogłoszenie urzędowe książęcej kancelarji, aby do biegu na św. Jerzego zgłaszały się dziewczęta uczciwe, dobrego prowadzenia się, powyżej lat dwunastu. Pierwsza, która dobiegnie do mety, dostanie największą nagrodę, palio, dla innych są przygotowane jedwabne materje na spódnice. Publiczność wypraszała sobie, aby w czasie wyścigów wolno jej było chwytać pierwsze lepsze przechodzące dziewczęta i podrzucać na kołdrach tak wysoko, aby zobaczyły — Wenecję. Oczywiście, że gdy raz rozpoczęto taką zabawę, tak się rozochocono, że wkońcu musiano wynosić rannych z placu zabawy, jak z pobojowiska. Podobnie jak wiele innych karnawałowych zwyczajów, tak i ta «zabawa» przyszła do Ferrary z Rzymu. Wszak Leon X kazał w ostatni wtorek roku 1519 podrzucać na kołdrze owego zakonnika, którego komedja przedstawiana na scenie nie zyskała sobie powszechnego poklasku. Tę dziwną «zabawę» urządzono w antrakcie zamiast moreski. Podrzucaniu na kołdrach równała się co do niebezpieczeństwa «bitwa jajami», która zazwyczaj tak podniecała walczących, że zamiast jajami bili się kijami, a niejeden szedł z tej zabawy prosto do szpitala.

Jednym z piękniejszych rycerskich popisów był bieg do pierścienia, w którym zwycięzca otrzymywał kosztowną nagrodę, jak beret bogato ozdobny, sztukę brokatu albo aksamitu.

Na karnawał zjeżdżało się do Ferrary mnóstwo linoskoczków, siłaczy albo prestidigitatorów. Ulubionemi były pasowania się olbrzymów; w Boże Narodzenie roku 1564 walczył podczas książęcego obiadu jakiś Hiszpan z Włochem, Colą z Abruzzów. Ten ostatni podnosił z łatwością człowieka, ważącego trzysta funtów, i łamał podkowy, pobił też Hiszpana.

Studenci brali nadzwyczaj żywy udział w karnawale, i tak prawnicy dawali przepyszny festyn drugiego lutego 1486 w pałacu Schifanoi, na który zaprosili panów i panie książęcej rodziny i wielki świat Ferrary. Bawiono się wybornie i cały dzień tańczono pod loggią ogrodową. Więcej jednak niż w salonach znać było studentów na ulicy. Całe grupy maskowanych szkolarzy spotykało się co chwilę po mieście żartujących, zaczepiających przechodzące kobiety, a uciecha ich była zupełną, gdy śnieg spadł, i można było śnieżnemi kulami bombardować okna znajomych. Czasem powstawały z tego powodu istotne walki. W styczniu roku 1481 kilku zamaskowanych dworzan zaczepiło śniegowemi kulami grupę studentów. Nazajutrz ze trzystu szkolarzy poszło również w maskach do zamku i wyzwało kortegjanów na śniegowy pojedynek «a fare alla neve», a na czele ich stał młody Niccolo Maria Este. Studenci musieli zwyciężyć, bo trzystu dworzan zapewne się nie znalazło. Im większą rzadkością był śnieg, tern większą rolę odgrywał w zabawach, w literaturze i w sztuce. Wstęp do cyklu nowel Laski «Le Cene» zaczyna się od srogiej batalji kulami ze śniegu, pomiędzy wesołemi mężatkami a młodzieżą, ale owa «guerra terribile» kończy się przyjacielskiem posiedzeniem przy kominku i opowiadaniem nie zawsze przyzwoitych powiastek. Legenda o Matce Boskiej Śnieżnej odnosi się do Rzymu, gdzie rzadko śnieg pada, a słynny obraz Madonny della neve w Sienie przedstawia aniołki, przynoszące Jezusowi w darze kule ze śniegu.

Studenci powoli wyrobili sobie taką swobodę, że w drugiej połowie XV wieku wprowadzali w karnawał zamaskowani swoje donzelle, oczywiście także w maskach, do sal szkolnych, tam głośne odbywali tany, i dopiero Ercole I edyk-tem z r. 1478 zakazał kobietom zamaskowanym wchodzić do gimnazjum. Szkolarze wynagrodzili sobie wszakże ten zakaz, poubierali się bowiem za zakonników, a swe towarzyszki za zakonnice, a wałęsając się gromadnie po ulicach, zaczepiali przechodniów. Tego było jednak i łagodnej franciszkańskiej inkwizycji za wiele, książę musiał się wdać w całą sprawę i skłonić młodzież do uszanowania szat zakonnych.

Szkolarze bardzo często nie chcieli zakończyć karnawału, ale przedłużali go do pierwszej niedzieli wielkiego postu, przeszkadzając lektorom w wykładach, wyśmiewając się z pilnych kolegów, dopóki rektor nie użył swej władzy i nie przywrócił porządku w studjach.

Koniec karnawału, raptowne przejście z uciech, tańców, bankietów do modłów i umartwień ciała stało się oddawna tematem osobnego rodzaju poezji, poezji kontrastów karnawału i wielkiego postu, «il contrasto di Carnevale e della Quaresima». W średnich wiekach spotykamy rozliczne tego rodzaju poematy w Hiszpanji, we Włoszech, we Francji i w Niemczech; opisują one walki «Karnawału» z «Postem», w których ostatni zwycięża. Poeci, po większej części zakonnicy, stoją po stronie Postu i przytaczają rozliczne powody, jakie przemawiają za umartwieniem ciała. Sławnym tego rodzaju poematem był w XIV wieku «Triumf wielkiego Postu nad Karnawałem» arcybiskupa Hity, oprócz wielu innych łacińskich podobnych wierszy.

Zwycięstwo jednak Postu i umartwień nie było po myśli poetów Odrodzenia. W podobnych więc poematach z XV i XVI wieku już Karnawał górą. Wielki Post przedstawiają oni jako ponurą, obrzydliwą, wychudłą postać, podczas gdy Karnawał wesołym, odważnym bywa towarzyszem. Osobliwie we Włoszech «Monna Quaresima» staje się śmieszną po-

stacią, którą często przedstawiają na scenie. Do najzabawniejszych tego rodzaju poematów należy wiersz «Il contrasto del Carnevale colla Quaresima», nadzwyczaj w XVI wieku rozpowszechniony, opisujący w zabawny sposób wojnę tych dwóch potentatów. Karnawał, silny, wesoły mężczyzna, z kolana kiełbas na szyi, z ostrogami na obnażonej nodze, jedzie zwykle na beczce z małmazją, osiodłaną wspaniałym czaprakiem. Przeciw temu rozpustnikowi wybiera się w pole Quaresima, stara, brzydka baba, w tunice haftowanej czosnkiem i cebulami, na czele wielkiego zastępu sardelek, węgorzy, selerów, porów i pietruszki. Karnawał zwołuje natomiast całą rzeszę leśną i powietrzną, od lwów, jeleni, rysiów i baranów, do bażantów, pawi i gołębi, sam siada na konia, na którym wńsi po obydwu stronach setka pieczonych kurcząt, i przysposabia się do boju. Jego ambasadorem jest kogut o pysznych białych i żółtych szatach, a głównym dowódcą armji wieprz wypasiony, cztery stopy długi, o czarnej sierści i groź-nem spojrzeniu. Wojska się spotykają, uderzają na siebie z wielką zawziętością, zwycięstwo zdaje się przechylać na stronę Quaresimy, cały zastęp kapłonów szuka ratunku w ucieczce, a co więcej sam wieprz dowódca ginie śmiercią walecznych. Ale Karnawał, widząc niebezpieczeństwo, rzuca się w wir walki, szumi jak burza i nareszcie, po pokonaniu wielkich trudności, bierze madonnę Quaresime do niewoli. Związano tę megerę, a rada wojenna i cała Baronja karnawału zebrała się, by postanowić o jej losie. Większość zebrania i sam nawet Karnawał byli zrazu za skazaniem na śmierć groźnej nieprzyjaciółki, ale wśród namiętnych sporów wystąpił kozieł z wielce zręczną mową, przypomniał Karnawałowi, że zawsze kierował się dobrocią i nikomu nic złego nie uczynił, i prosił wkońcu o ułaskawienie Quaresimy. Karnawał się rozczulił, wrócił wolność me-gerze, a nawet pozwolił jej, aby czterdzieści dni w roku robiła, co jej się podoba. Gdyby jednak śmiała jeszcze większych się prawr domagać i podnieść ponownie rokosz przeciw Karnawałowi, będzie skazaną na śmierć i rzuconą kapło-pożarcie. Wielkie zwycięstwo obchodzono wspaniale w obozie, wesoły władca objeżdżał swe państwo na wozie

nom na

triumfalnym, który ciągnęło aż ośm słoni, a wino lało się strumieniami.

Nie zawsze jednak tak szczęśliwe były losy Karnawału. W dramatycznem przedstawieniu «Rappresentazione et Festa di Carnasciale et della Quaresima», w którem jedną z głównych osobistości jest kucharz, zwycięża Quaresima i skazuje Karnawał na spalenie na stosie. Biedny Karnawał wzywa wszystkich swoich świętych do pomocy, modli się do świętego kapłona, do zająca w marynacie i do różnych innych leśnych protektorów, ale wszelkie płacze i żale nic mu nie pomogły, na końcu przedstawienia wrzucono go na stos, a szatan zjawił się i zabrał duszę króla grzeszników «il Re de peccatori». Autor jednak i publiczność sympatyzowała z Karnawałem, któremu życzono w piekle dużo małmazji i niezliczonej ilości tłustych kapłonów.

VII

Najwyższym dygnitarzem książęcego żołądka, rodzajem marszałka dworu, był senescalco, który kierował porządkiem uczt i obiadów i posiadał trudną sztukę krajania pieczonych pawiów, kapłonów, bażantów. Miał on pod swemi rozkazami całą armję funkcjonarjuszów kredensowych, którzy się nazywali apparechiatori, imbanditori lub credenzieri, mieli sobie oddane srebro i naczynia i nakrywali do stołu. Borso, jadąc do Rzymu w r. 1471, zabrał także swego senescalca Gatamelatę i sporo służby kredensowej.

W rachunkach dworskich panował wielki porządek, a w archiwum państwowem Estów znajdują się do dziś dnia rejestry garderoby, księgi wydatków, «Libri di spendaria», tudzież księgi kuchenne «Libri della Grassa».

Bieliznę stołową i lepsze płótno sprowadzano z Holan-dji, z Flandrji, nawet z Rennes w Bretanji, pospolite gatunki bielizny kupowano w Wenecji albo w Szwajcarji. Obrusy wielkości stołów były bardzo drogie, i używano ich tylko przy szczególnych okolicznościach. Wogóle bieliznę stołową bardzo szanowano z powodu jej kosztowności. Przy każdem

29

nakryciu leżały serwety, które sobie podczas obiadu zakładano pod brodą, aby barwnych pięknych szat nie powalać. Główną ozdobą stołu były pyszne artystyczne srebra, najczęściej pozłacane, ozdabiane emalją, a nawet kosztownemi kamieniami. Są to owe zastawy w kształcie wież, ptaków, okrętów, które dzisiaj spokojnie leżą za gablotkami muzeów i monarszych skarbców. W rozlicznych opisach srebra esteńskiego domu znajduje się także takie naczynie z pozłacanego srebra w kształcie okrętu, ozdobionego jednorożcami i herbami Estów, który spoczywa na czterech emaljowanych kołach. Albo znowu waza, przedstawiająca pół wilka, pół delfina, ozdobna w węże i ryby. Tace, puhary, solniczki, naczynia na konfitury, świeczniki, wszystko to było artystycznie cyzelowane, najczęściej w Medj olanie, który słynął ze znakomitych złotników i jubilerów, albo w Wenecji. Do naczyń stołowych, o których dzisiaj zapomniano, należały ze Wschodu sprowadzane naczynia na wodę różaną, której spotrzebowy-wano znaczną ilość, tak do mycia rąk przed jedzeniem i po obiedzie, jako też do potraw. Wodę różaną kupowano w Pa-wji, gdyż tam miał swój sklep z rzadkiemi wschodniemi wonnościami maestro Baptista delli Barbareschi. Potrawkę z kurcząt przyprawiano często z cukrem i perfumowano ją wodą różaną. Taki półmisek nie odpowiadałby dzisiejszemu smakowi. Ale widocznie i do innych potraw używali kucharze wody różanej, skoro do obiadu, danego w Ferrarze czwartego lipca 1473, podczas uroczystości ślubnych Ercola I, spo-trzebowano jej 48 funtów w kuchni, a tylko 24 funty przy stole.

Kuchnia należała do ciekawości dworu. Charakteryzowało ją mnóstwo sług, cały sztab kucharzy. Dobrych kucharzy nadzwyczaj poszukiwano, a dwory odmawiały ich sobie, podobnie jak słynnych kondotjerów. W książęcej kuchni w Ferrarze byli kucharze ubrani w czarne berety, spodnie z czerwonej materji i, jak się zdaje, w białe płócienne kaftany. Oczywiście dzielili się oni na rozmaite kategorje, na piekarzy, cukierników, kucharzy do pieczystego, a z Borsem jeździł także do Bzymu piekarz Angiola. Osobna kuchenna osobistość pozłacała mięsiwa, na wystawnych bowiem obia-

dach pozłacano większą część pieczystego i przystrajano w najdziwaczniejszy sposób. Z ptactwa najbardziej poszukiwane były pawie, tak dalece, że na dworze esteńskim spotykamy się w XV wieku z «pozłotnikiem pawi», «indoratore de paoni». Nazywał się on maestro Bernardino di Pasti, co zapisuję ku wiecznej pamięci.

Strach pomyśleć, czem wówczas ludzi karmiono. Najwyższa sztuka kucharska na tern polegała, aby podać na stół pawia pozłacanego albo w całem upierzeniu, z rozpuszczonym ogonem, stojącego na ogromnym srebrnym półmisku, ziejącego ogniem. W tym celu wkładano pawiowi watę napojoną kamforą albo spirytusem do dzioba i zapalano ją, niosąc półmisek do stołu. Raz spotrzebowano w kuchni za Ercola I przeszło siedm funtów kamfory, a ponieważ na jednego pawia wypadała uncja, więc podano gościom ośmdzie-siąt pawi. Ażeby się ptak upieczony na nogach utrzymał, dawano mu żelazne podpory, które bardzo sztucznie umiał robić ślusarz czy kowal, maestro Martino. Proszę sobie wystawić kilkudziesięciu lokai wchodzących do sali jadalnej z pawiami o rozpuszczonych ogonach na półmiskach. Co za okrzyk podziwu musiał się wyrywać z ust gości, i jaki zapach kamfory, jakby w składzie futer, napełniał powietrze. Na bankiecie ślubnym Eleonory Neapolitańskiej przyniesiono do stołu, jako niespodziankę, żywego prosiaka w pasztecie. Jak to urządzono, aby prosiak nie zanadto kwiczał, o tem milczą dzieje. W kuchennych rachunkach Estów jest także mowa o posrebrzaniu galarety z ryb i dziczyzny, którą często podawano jużto w muszlach, jużto na wielkich półmiskach. Ponieważ jednak do galarety potrzebowano także i wosku, przypuszczać więc trzeba, że wosk i srebro służyły tylko do ozdobienia owych przysmaków.

W sali jadalnej mieszały się ze sobą nietylko zapachy wody różanej z kamforą, ale co gorsza, piżmo drażniło powonienie. Szczególnie do cukrów dodawano piżma i rozmaitych innych wschodnich wonności. Sprowadzali je weneccy kupcy z dalekich krajów, a przedewszystkiem z Trapezuntu, na Konstantynopol.

Nietylko mięsiwo złocono, ale i niektóre ciasta, a prze-

29*

dewszystkiem marcypany, do jakiego zaś stopnia te złocenia potraw były w użyciu, dość powiedzieć, że z okazji wesela Ercola I zużyto 27.629 listków złota na przyozdobienie marcy-panów i innych konfektów. Zwyczaj rozdawania pomiędzy gości pudełek z cukierkami istniał już wówczas, nie były to wszakże małe bombonierki, jakie dzisiaj dają gościom przy deserze w upominku, ale rzetelne szkatułki, zawierające zazwyczaj po dwa funty słodyczy. Podczas pobytu Fryderyka III w Ferrarze rozdano ni mniej ni więcej, jak dwa tysiące sześćset takich szkatułek z dębowego drzewa.

Jednym z najbardziej pamiętnych popisów kulinarnych na ferraryjskim dworze był obiad, dany 4 lipca 1473 w dniach wesela Ercola I; na samo oświetlenie sal spotrzebowano wówczas 1.882 funtów wosku. Następnego dnia urządzono bankiet dla czternastu panien dworskich, dla damigelli Eleonory, z których trzy były Neapolitanki: Sylwja, Diana i Colonna, inne zaś należały do znakomitych rodzin Ferrary i Modeny. W czasie owego wesela tyle się gości zjechało, że nie wszystkim można było wyznaczyć mieszkanie w pałacach Estów, wielu przybyłych umieszczano zatem po domach patrycju-szowskich rodzin. Co rano rozsyłano gościom, z których każdy miał liczną ze sobą służbę, odpowiednią ilość wiktuałów na cały dzień. Zwyczaj nakazywał, aby w tej mierze nie oszczędzać, goście też dostawali więcej, aniżeli było potrzeba. I tak n. p. kardynałowi Roverelli, który przyjechał w trzydzieści osób, dawano dziennie 360 funtów mięsa, których chyba książę Kościoła nie mógł zużyć, choćby jego służba najbardziej była żarłoczną. Pozostałą też żywność rozdawali goście pomiędzy ubogich, albo posyłali do klasztorów. Przez cały czas swego pobytu w Ferrarze, od 29 czerwca do 12 lipca, otrzymał kardynał poważną ilość 5.040 funtów rozmaitego mięsa. Gościnność dworu przybierała olbrzymie rozmiary, wiktuały posyłano nietylko znakomitościom i innym gościom weselnym, ale także żywiono lud, który zjechał na turnieje: muzykantów, śpiewaków, rzemieślników, giocolierów, wogóle wszystkich, którzy jakikolwiek mieli związek z uroczystościami. Ba, nawet wyznaczono po dwa funty mięsa na głowę wszystkim zakonnikom i zakonnicom w mieście. Tych spi-żarnianych zapasów dostarczały przeważnie gminy całego księstwa, a że nie wszystko było w najlepszym gatunku, to sobie wyobrazić można. Oczywiście, że przy takich uroczystościach płynęły całe rzeki wina. Gdy Borso przyjmował cesarza z dwoma tysiącami Niemców, skupowano wina w Wenecji, w Romanji, a oprócz tego każde miasteczko ferraryjskie i każda wieś musiała dostarczyć pewną ilość napojów. Wina zresztą ferraryjskie należały do najlepszych we Włoszech. Znaną jest anegdota z podróży księcia Radziwiłła «Panie kochanku», która się do tych win odnosi. Jadąc do Włoch, martwił się książę, że nie będzie tam mógł pragnienia ugasić, gdyż włoskie wina nie najlepszą miały w Polsce opinję. Polecił więc swemu kwatermistrzowi, aby jadąc naprzód, donosił mu, gdzie dostanie znośnego wina, i gdzie się z tego powodu zatrzymać warto. Kwatermistrz-piwniczny przejechał sporą część Włoch północnych i znikąd nie mógł swemu panu przesłać dobrej wiadomości, aż nareszcie w Ferrarze znalazł trunek, który uważał za godny radziwiłłowskiego gardła; czem prędzej więc wysłał konnego z wesołą nowiną: Est, est vinum bonum, quamquam non ungaricum...

Przy wielkich festynach najbardziej się starano o urozmaicenie obiadu mitologicznemi alegorjami, śpiewami, deklamacjami, a najznakomitsi artyści dostarczali pomysłów do tego rodzaju rozrywek. Najdokładniejsze «menu» XV wieku doszły nas z obiadów, które dali Galeazzo Visconti, kardynał Riario i marszałek Trivulzio w Medjolanie. Pierwsza z tych uczt składała się z szesnastu dań oprócz słodyczy, serów i owoców. Przed obiadem podawano także cukry po największej części złocone i obnoszono małmazję, poczem myto sobie ręce w różanej wodzie i zasiadano do stołu. Nastąpiła uroczysta chwila: wniesiono złocone prosięta, ziejące ogień z pysków, tudzież złocone ryby, ale bez płomieni. Porządek półmisków sprzeciwiał się dzisiejszym kulinarnym pojęciom, gdyż drugie danie składało się z pieczonych zajęcy i pozłacanych szczupaków. Trzecie danie było niespodzianką; z triumfem ukazało się wielkie cielę pieczone, stojące na nogach i także misternie ubrane pozłoceniami, które wywierały artystyczne wrażenie. Goście mieli dobre apetyty, po cielęciu

nastąpiły przepiórki i kuropatwy, kaczki, czaple i karpie. Każde danie składało się z mięsnych potraw i z ryb, to też gdy po kuropatwach wniesiono całą nową serję półmisków z wołowiną i kapłonami ubranemi purem cebulowem, to i olbrzymiego jesiotra nie brakło. Te dania nie miały końca: znów ukazały się kapłony i rozmaite inne ptactwo, tudzież ryby z cytrynową przyprawą, poczem podawano pasztety z cielęciny i z węgorzy, galarety z dziczyzny i z ryb i znowu kapłony, zające, sarniny w innej przyprawie, niż poprzednio. Ale nie na tern koniec, nadeszła trzecia ser ja pieczystego, jelenina, kurczęta z czerwonym i zielonym sosem, pawie z sałatą i groszkiem, ozory wędzone, karpie i t. d.

Półmisków była taka ilość, że świat zwierzęcy nie mógł dostarczyć tylu rozmaitych gatunków mięsnego i rybnego pożywienia, aby przez cały ciąg obiadu podawać coś nowego. Stąd też cielęcina, kapłony, wołowina zanadto często w menu się powtarzały; aby jednak jaką taką mieć rozmaitość, przyprawiano te mięsiwa w najrozmaitszy sposób. Jak dalece imaginacja kucharska wówczas była płodną, dość powiedzieć, że na jednym z obiadów u Gherarda Bevilacqua w Ferrarze podano jaja w pięćdziesięciu pięciu różnorodnych przyprawach.

Wszystkie te wspaniałości, wszystkie te przepychy były wszakże tylko podobną pozłotą, jaką zdobiono pawie i prosiaki, do kredensów, do kuchni nie trzeba było zaglądać. Na bankiecie, który dano na cześć przejeżdżającego przez Fer-rarę Henryka Walezego w r. 1574, uginał się stół królewski od srebra, złota, majolik, a scalchi i camerieri starali się prześcignąć w dobrej usłudze, na stołach jednak, przy których panie siedziały, ustawiono gliniane, bardzo pospolite naczynia, nie było tam ani nożów, ani widelców, a zamiast lokai usługiwała jakaś spędzona naprędce hołota, która gości poszturchiwała i okradała.

VIII

W czasach, kiedy z Florencji do Bolonji jechało się dwa dni konno, kiedy powozy jeszcze należały do niezwyczajnych

wehikułów, zajmowały konie i muły wierzchowe jedno z najważniejszych miejsc w gospodarstwie włoskich dworów. Od-dawna wprawdzie znano już karety (carrette), ale były to powozy zbytkowne, używane z powodu złych dróg tylko na bliskich przestrzeniach, nikomu zaś na myśl nie przyszło, odbywać dalszą podróż w powozie, a widzieliśmy, jak Aleksander VI kazał zrobić dla Lukrecji lektykę, gdy się wybierała do Ferrary. We Florencji, a podobno w całych Włoszech, po raz pierwszy w r. 1534 markiza Cybo z Massy zaczęła używać powozów, aby jeździć z pałacu Pazzich, gdzie mieszkała, do miasta. Kareta wywoływała zrazu zgorszenie, a ustawy przeciw zbytkowi wojowały przeciw niej i przeszkadzały rozpowszechnieniu się powozów. Jeszcze za Henryka III Walezjusza nie wolno było paniom w Paryżu przyjeżdżać na dworskie przyjęcia inaczej, aniżeli konno. Franciszek I miał tylko dwie karety, jedną dla siebie a drugą dla królowej. W Ferrarze sprawiło to wielkie wrażenie, gdy Beatrice, córka Ferdynanda Aragońskiego, a narzeczona Macieja Korwina, odwiedzając tam siostrę Eleonorę, objeżdżała miasto w dworskiej karecie, którą zwano «Vehiculum feminarum». Do karet używano bardzo ciężkich koni. W ciągu XVI wieku stawało się powożenie cenioną modą we Włoszech, książęta starali się mieć jak najlepszych furmanów, sprzęgano czwórki, a nawet Izabella Aragońska jeździła po Neapolu szóstką czarno i biało znaczonych srokaczy. Kardynał Hipolit II d’Este miał furmana, który wybornie powoził ośmioma końmi, a Modenino, stangret markiza mantuańskiego, wyprawiał pomiędzy rokiem 1540 a 1550 na placu św. Piotra w Mantui sztuki nie do uwierzenia, cose da non credere, pyszną czwórką białych koni.

Ale pomimo tych prób i wyjątków, cały jeszcze wiek XVI był wiekiem konnej jazdy i pysznych kawalkat, które należały do śwdetnych popisów dworskiej zamożności. W pamięci kronikarzy utkwił wyjazd Galeazza Marii Sforzy z żoną Boną di Savoia, na wiosnę w r. 1471, do Florencji. Wyjazd z tego pow^odu odkładano aż do maja, aby mieć świeżą trawę, paszę dla koni po drodze, gdyż dużo siana zabrać z sobą nie było można. Sforzy towarzyszyło feudalne rycerstwo,

jego ministrowie, oddział wojska, paziowie, stajenni, błazny, trębacze, panowie ubrani w złociste i srebrzyste brokaty, razem przeszło dwa tysiące koni, pięćset sfór psów i bezliku sokołów i jastrzębi. Do tej karawany należało już dwanaście karoc wybitych złotogłowiem, wyścielonych poduszkami z bogatego aksamitu, zaprzężonych mułami. Ale te karoce nie mało narobiły kłopotu służbie, z wielką bowiem trudnością można je było przeprowadzić wąskiemi, kamieni-stemi drożynami w Apeninach. Same przygotowania do podróży kosztowały 200.000 dukatów w złocie, a więc przeszło dwa miljony franków. Za powód do niej podawano pobożne votum, ale w rzeczywistości chodziło o pokazanie światu bogactw i potęgi medjolańskiego księcia. Oczywiście taka ka-walkata poruszała się powoli, a gminy, przez które przechodzić miała, zawiadamiano naprzód, aby przygotywywały paszę dla koni i żywność dla ludzi. Koniom dawano po większej części jęczmień albo parzonkę z sieczki i jęczmienia, barba-reski wymagały tylko wykwintniejszej strawy, mąki jęczmiennej, wodą rozrobionej, a nadto siana z sieczką lub. plewami. Ariosto opowiada, jak w komorze przy wejściu do stajni zawsze jęczmień i słoma się znajdowały:

In una stanza che, presso all’ uscita,

D’orzo e di paglia sempre era fornita.

(Orlando XII, 32).

O owsie niema prawie wzmianki w esteńskich rejestrach, pomimo, że wówczas we Francji i w Anglji owies był zwykłą paszą dla koni.

Borsa wyprawa do Rzymu należała do wspanialszych, jakie w wieku XV pamiętano. Już kilka miesięcy naprzód zakupywano złote i srebrne brokaty u Giuliana Gondi, u Pietra Francesca i Giuliana de’Medici we Florencji, za tak wysoką sumę, że ją w dwóch ratach, na św. Michała i na Boże Narodzenie, spłacać musiano, prócz tego sprowadzono mate-rje z Wenecji. Borso sprawił ubrania dla stu czterdziestu dziewięciu osób ze swego otoczenia, dla tak zwanej «familji», tudzież dla mnóstwa służby, a nadto rząd z czarnego aksamitu dla muła, na którym jechał Albert Este. Pomimo, że

i*

WÌ

■r-*

**»■ j|

i £.

M'S

atiSfc «I

"V,

^jl

HhR

ifP

n>]

<"W

ti

‘⁵

igni

i40'!b: i

K^al

.I¹

>•.

|>

•A

■ J>.

&£

■m

&£££

J:

Il

mą m

fui

i*

^T-

:~4--

Tifi

il i

>r.

»•

~ìi

■>\

Jeździec.

Szczegół z fresków w Schifarmi w Ferrarze.

Fot. Anderson.

Borso trzymał około siedmset koni w stajniach, nie wystarczyły dworskie konie i muły dla całej kawalkaty, i musiano jeszcze sporo mułów wynająć od sąsiednich dworów i w To-skanji. Na kilka miesięcy przed podróżą przyjęto cały zastęp stajennej służby, a mastro Guarniero z Modeny, jeden z koniuszych dworu esteńskiego, wprawiał przyjętych pachołków do obchodzenia się z końmi. Po drodze wysyłały miasta swych trębaczy na powitanie księcia, dla większej zaś uroczystości bito wszędzie w dzwony. Borso był hojny, rozdawał dużo pieniędzy, i tak, gdy jeździł do Brescii w odwiedziny do słynnego kondotjera, Bartłomieja Colleoniego, dał dukata dzwonnikowi tamtejszej katedry za wesołe dzwonienie na jego przybycie.

W zimie futra nie mało podnosiły przepych całej kawalkaty, panowie mieli płaszcze podbite czarnemi lisami, sobolami lub kunami, służba ubrana była w lisiury i baranice. Kobiety, zamiast amazonek, miały przykryte nogi dłu-giemi ciężkiemi frendzlami. W lecie nosili jeźdźcy słomiane kapelusze, które po największej części pochodziły z Cremony. Rzędy na konie robiono zwykle z czerwonej skóry, albo z rzemienia pokrytego suknem, i ozdabiano je pozłacanym cynkiem a czasem i praw dziwem złotem. Takie rzędy kosztowały olbrzymie sumy. Borso zapłacił w r. 1465 przeszło sześćset dukatów za rząd złocisty, a i Ercole I miał przepyszne rzędy. Narzeczonej posłał do Neapolu jeden z karmazynowego aksamitu ze złotemi sznurami i guzikami, drugi z zielonego brokatu, podobnież ozdobiony złotemi ornamentami. Lukrecja Borgia miała rząd turecki «a la turchescha», z karmazynowego aksamitu, haftowanego srebrną i złotą nicią.

Estowie kochali się w pięknych koniach, to też stajnie ich pełne były najrozmaitszych biegunów. Skupywano je nawet w obcych krajach. Na wiosnę posyłano zawsze konie na dwadzieścia dni na trawę, a we wrześniu także na dłuższy czas na potraw. Niccolo III miał niezliczoną ilość koni, a płacił za nie czasem po sto dukatów, to jest najwyższą cenę, jaką wogóle wówczas za konie płacono. Ponieważ dukat ówczesny odpowiadał mniej więcej jedenastu dzisiej-

OTMEK stuolo»

- PZY A « *

ApnwrTCìKTURt

c z e

v. i > sf »'

z Hiszpanji, z Irlandji, z Tracji i Cylicji. Rasa koni man-tuańskich była tak cenioną, że trzeba było największych starań, aby móc dostać konia od Gonzagów.

Ogromny wydatek stanowiło utrzymanie koni gościnnych, których bywało po sto kilkadziesiąt, a czasami po czterysta na stajni. Jan Bentivoglio przyjechał w grudniu 1478 w odwiedziny do księstwa w sto ośm, a co chwilę ktoś zajeżdżał w kilkanaście i kilkadziesiąt koni.

Stajniami zarządzał marescalco, który zarazem był weterynarzem i zawsze z książętami wyjeżdżał na dalsze wyprawy. Aretino uwiecznił go w swej komedji, «Marescalco», której za tło posłużył dwór w Mantui. Do popisów marescalca należały wyścigi, giostry i polowania, gdyż na jego głowie polegało całe urządzenie rycerskich zabaw. O wyścigach zawiadamiało się sąsiednie dwory, i tak Ercole I rozesłał 27 kwietnia 1499 obwieszczenie, które przytaczamy jako dość charakterystyczne: « Niniejszem ogłasza się, że Jego Ekscelencja postanowił dla swej własnej zabawy i dla przyjemności tych, którzy zechcą przybyć, aby l-o maja pomiędzy godziną 21 a 22 odbyły się w Terra nuova (gdzie był tor urządzony w kształcie hipodromu) następujące biegi:

Pierwszy bieg dla barberów i innych szlachetnych koni, które mają dwa razy obiec hipodrom. Nagroda: sztuka karmazynowego aksamitu. Drugi bieg dwukołowych wozów (baroccio), zaprzężonych parą wołów. Nagroda: dziesięć łokci czerwonego sukna». Trzeci, czwarty i inne biegi także — wołowe.

Turnieje, naturalnie nie tak świetne jak na książęcym dworze, odbywały się i w małych miasteczkach, a nawet po wsiach w dnie świąteczne i jarmarczne. W tego rodzaju zabawach nie brało wszakże udziału rycerstwo, ale młodzież klas niższych, występowali tam nieraz stajenni i ludzie należący do służby Estów, ale zawsze z dewizą swoich panów wymalowaną na puklerzu. Alberto d’Este zapłacił czterdzieści pięć lir jakiemuś malarzowi, maestrowi Gerardo, za pomalowanie tarcz i lanc dla trzech ludzi z jego «familji», którzy mieli brać udział w giostrze w Mirandoli.

Najważniejszem zajęciem dworu w jesieni było polowanie, a płaszczyzny Ferrary najbardziej się nadawały do polowań z sokołami i jastrzębiami. Annibaie Romei w swych «Discorsi» szczególnie się unosi nad przepysznym widokiem, jaki sprawiała myśliwska kawalkata książęca, gdy wyjeżdżała na łąki w Belriguardo. Sam Alfonso II i szlachta na ślicznych koniach, a za nimi cały szereg wspaniałych karoc z księżną i paniami. Gdy zaś wypuszczono czaplę a za nią sokoła, i gdy się wysoko w przestworzu rozpoczęła zawzięta walka tych dwóch skrzydlatych nieprzyjaciół, wszyscy widzowie zdawali się z rozciekawienia oddech w piersi wstrzy

mywać.

Za Alfonsa I bywały jeszcze daleko poważniejsze łowy. Sekretarz i biograf księcia, Bonawentura Pistofilo, opowiada, że w jesieni r. 1520 kazał mu książę wziąć udział w polowaniu i połowie ryb w Comacchio. Literat nie był wszakże myśliwym i nie lubił narażać swego życia dla pańskich humorów, opisywał więc wprawdzie z pewnem zadowoleniem, że książę 26 listopada własną ręką zabił dzika i dopomógł do położenia drugiego, ale sam bał się zwierza jak djabła. Podczas polowania wydrapał się ostrożnie na zielonego dęba, sądząc, że to będzie najbezpieczniejsze stanowisko do przypatrywania się łowom. Ale mimo tej ostrożności serce mu biło gwałtownie, gdy zobaczył przebiegającego wilka, a odchodził już prawie od przytomności, gdy bawół szerokim swym łbem zaczął łamać przed sobą gałęzie. Nazajutrz porzucił Pistofilo swoje stanowisko i wolał pozostać tam, gdzie znoszono zabitą zwierzynę, i umaczać miecz w krwi nieżywego dzika. Wrażenia myśliwskie tak głęboko wstrząsnęły literackiemi nerwami, że biedny sekretarz dostał febry w komachijskich moczarach i nie mógł zrozumieć, jak książę do drugiej w nocy przypatrywał się łowieniu ptaków w sieci.

Rzecz prosta, że psiarnia i sokolnictwo bywały ważnym działem łowieckiego zarządu. Borso miał stu sokolników, a w r. 1452 dał cesarzowi Fryderykowi III pięćdziesiąt wybornie wyuczonych sokołów. Pisano wówczas dużo o tresurze i leczeniu ptaków, sam Borso miał w swej bibljotece książkę Dantesa, «De natura falconum et de remediis avium».

IX

Słynny kronikarz z Perugji, Matarazzo, pisał z końcem XV wieku, że do wspaniałości dworu wielkiego pana należało utrzymywanie oprócz koni, psów, sokołów, dzikich zwierząt, także i błaznów. Idąc więc za porządkiem wskazanym przez poczciwego kronikarza i my, wspomniawszy o stajniach i menażerjach esteńskiego dworu, przejdziemy do błaznów. Konieczność ich utrzymywania była spuścizną wieków średnich, które lubowały się w grubym żarcie, w ciężkim, często gburowatym dowcipie. Średniowiecznemu rycerskiemu despocie był zresztą ktoś potrzebny, ktoby mu prawdę powiedział, ktoby mu niejako zastąpił opinję publiczną. Małe czy duże książątko otoczone było samymi pochlebcami, więc już dla rozmaitości lubiło usłyszeć od czasu do czasu coś innego, aniżeli bezustanne hołdy, zwłaszcza od człowieka, który nie mógł uchybić, bo był za lichą istotą wobec swego pana. Tego człowieka można było bezkarnie okuć w kajdany, wychłostać, wtrącić do więzienia, gdyby sobie za dużo pozwalał.

Renesans uszlachetniał błazna, lubił mu nadawać poetyczną aureolę, wieki bowiem XV i XVI były zanadto literacką epoką, aby błazeństwo nie miało wówczas nosić pewnej cechy artyzmu. To przeobrażenie błazna średniowiecznego w trefnisia humanistę było wypływem włoskich stosunków i już nazewnątrz się w tern przebijało, że błazen Odrodzenia rzadko kiedy przywdziewał dawną czapkę z dzwonkami i suknię arlekina, ale ubierał się jak każdy inny dworzanin i wyróżniał się tylko od innych dowcipem, zręcznością w odpowiedziach, wesołym wpływem na towarzystwo. Ponieważ zaś od błazna dość dużo wymagano zalet umysłu, więc często się zdarzało, że sponiewierani po dworach poeci, ludzie wyższych nieraz zdolności, stawali się błaznami z urzędu, i że trudno było odróżnić błazna pospolitego od poety. Na dworze W' Ferrarze, a również w Mantui i w Rzymie, znanym był Pistoia, o którym jużeśmy wspominali, umysł może zamłodu wryższy, szlachetniejszy, ale póź-

niej znikczemniały pod wpływem dworskiego życia. Widział on, że błazeństwo lepiej niż rozum na dworach popłaca, więc został poetą błaznem, który wszakże nieraz obok płaskiego schlebiania swoim panom dużo gorzkiej prawdy powiedział.

Wyszarzał on się i znikczemniał w przedpokojach, skarżył się nawet w jednym ze swych sonetów, że musi być często kredencarzem, szafarzem, portjerem, lokajem, kuchcikiem i jeszcze czemś gorszem. Nadworny poeta Ludwika Mora, Bernardo Bellincioni, także liczył się właściwie do nadwornych błaznów, wiersze swe, zdradzające nieraz dużo talentu, zastosowywał do humoru pana. Umiał być w nich pochlebcą i mówić prawdę, płaszczyć się i syczeć jak wąż przydeptany, jeżeli było potrzeba.

To zniżanie ludzi dowcipnych, wesołych a szukających u dworu przytułku, do rzędu błaznów, a jeżeli kto chce, to wywyższanie błaznów do rzędu ludzi wybitniejszych swem społecznem stanowiskiem, doprowadziło do tego, że nikogo nie raziło, iż nawet zakonnicy grali rolę błaznów. Wszak ów fra Mariano, najulubieńszy błazen Leona X, głowa pomiędzy trefnisiami, capo di mati, jak go nazywano, który zjadł naraz dwadzieścia kapłonów, czterysta jaj i całą piramidę innych potraw, który strawił kawał konopnej liny, przyrządzonej z sosem na sposób węgorza — był franciszkaninem, miał swą kapelanję, swój kościół św. Sylwestra w Rzymie, a po Bramantem został papieskim piombatorem. Inny zakonnik, fra Martino, taki sam przy Leonie X piastował urząd, a fra Serafino, dominikanin, był błaznem na dworze w Urbino. Fakt ten łączy się potrochu z lekceważeniem, jakie okazywało wogóle ówczesne społeczeństwo dla żebrzących zakonów, dowodzi jednak zarazem, że Odrodzenie miało inne wyobrażenie o powołaniu dworskiego błazna, aniżeli średnie wieki, i stawiało go o wiele wyżej. Na Północy też, we Francji, w Niemczech, błazen z dzwonkami i z czapką o oślich uszach daleko dłużej się utrzymywał, aniżeli we Włoszech.

Estowie, podobnie jak inni książęta, lubili się otaczać błaznami, a ich dowcipy, ich przeróżne śmieszne pomysły były im formalnie potrzebne do życia. Na freskach pałacu

Schifanoi widzimy tłustą postać, wyciągającą rękę do Borsa, aby od niego coś pieniędzy wyżebrać. Jest to portret słynnego Scocoli, o którym piszą, że był soavissimo istrione i że wiecznie pieniędzy potrzebował. Artysta więc w' Schifanoi przedstawił go w tej właściwej mu pozie, co śmiech obu-dzało u współczesnych. Scocola za często przesiadywał w austerji i wino zapijał, gdyż raz musiał przyobiecać Bor-sowi, że tam więcej chodzić nie będzie, pod karą plag cielesnych, i że wykupi swe ubranie zastawione u żydów «ali barbari Judei». Sam zaś był przechrzczonym żydem. Sławniejszym od niego był Gonella, błazen Mikołaja III, a następnie Borsa, o którym sporo anegdot opowiada Bandello. Ten musiał się lepiej rządzić od Scocoli, trudnił się bowiem handlem obok swoich dworskich zajęć, miał sklep w Ferrarze, w którym sprzedawał rozmaite wyroby ze skóry, jak rękawiczki, sakiewki i pasy własnego wyrobu.

W pinakotece esteńskiej w Modenie znajduje się prze-wyborny portret Dossiego, przedstawiający jakiegoś błazna na dworze ferraryjskim, z baranem na rękach. Na karteczce podpisany Sir Gerius, jak się zdaje nazwisko tej osoby, której życie tryska z oczu.

Dwory, zwłaszcza w Ferrarze, Mantui, Medj olanie i Florencji, wymieniały często pomiędzy sobą błaznów; gdy się który z nich znudził, pożyczano go sąsiadowi, a czasem prosił ów sąsiad o przysłanie mu błazna jako o wielką przysługę. I tak w r. 1462 bawił przez jakiś czas mantuański błazen Francesco w Ferrarze, który wyuczył swego konia tak rozmaitych sztuk, że «koń wszystko robił, co mu Francesco rozkazał, jakgdyby zwierzę miało rozum». Lorenzo de’ Medici polecał w r. 1489 Izabelli d’Este. swego «Greka faceta», przedstawiając go jako człowieka znanego z dowcipu na całym świecie «dawnego przyjaciela domu Medyceuszów». Gdy Alfonso d’Este chorował w r. 1498, przysłała mu siostra z Mantui słynnego swego błazna, którego zwano Matołkiem, Mattello. Jego specjalnością było naśladować zakonników i religijne obrzędy, co także znamionuje ówczesne pojęcia. Mattello odprawiał nibyto mszę wobec nietylko świeckich osób ale i wobec prałatów, naśladując tego lub owego za-

’é '

»

mA

s

’

«SiisaCr*⁻!^

fe:

\

i

v:'*

ÌÉ1£*38

. .

P®?

?/-

Sgu

« - 4a

K/ /;\:i3

r>.

*

Sg^

%

ii

t^v

Er^SBR'»-.

^'J

Dosso Dossi, Błazen dworski.

Piiiakoteku w Modenie.

Fot. Anderson.

i4

konnika, co wzbudzało homeryczny śmiech u widzów. Mat-tello tak ubawił Alfonsa, że książę nie mógł go się nachwalić i pisał do siostry, że mu wielką sprawiła radość, i że słuchając tego błazna, zapomniał o najcięższych fizycznych cierpieniach. Dowiedziawszy się, że Alfons dobrze przyjął Mat-tella, posłał mu szwagier jeszcze drugiego błazna, którego nazywano l’Estense, a ta para tak uszczęśliwiła chorego, «że gdyby mu wspaniały zamek darowano, nie byłby się tak ucieszył, jak tymi dwoma błaznami». Na śmierć Estensa napisał Pistoia wiersz, w którym powiada, że jeżeli duch tego trefnisia dostanie się do nieba, to cały raj będzie się zanosił od śmiechu, a jeżeli Estense pójdzie do piekła, to Cerber nawet umilknie.

Se’l corpo exanimato requia in pace,

Lo spirto, credo, che da lui diviso tutto rider faccia ora il paradiso;

S’egli è all’ inferno, Cerber gode e tace.

O jego śmierci pisali do siebie Izabella i Gonzaga jako o prawdziwem nieszczęściu, co nie przeszkadzało, że gdy Mattello coś «przeskrobał», to go markiz skazywał na post przymusowy albo na rózgi. Gdy lekarz, maestro Luca, chciał mu krew puścić w wilję śmierci, to nie mógł znaleźć miejsca na ciele biedaka, gdzieby nie było znaków od plag, któ-remi go za jego dobry humor raczono.

Alfonso d’Este w tej swojej chorobie z r. 1498 dużo spotrzebował błaznów a pomiędzy innymi i Diodata, wielkiego nicponia, którego Estowie kilka lat przedtem oddalili. Diodato schronił się do Mantui, do markizy Izabelli, która go bardzo lubiła. Hultaj miał żonę i dzieci, ale wszystko, co zarobił, oddawał kochance, a rodzinę pozostawiał bez utrzymania. Chory Alfonso pisał do siostry, aby mu go przysłała, a obawiając się, by owa Dulcynea nie chciała Diodata zatrzymać w Mantui, pozwalał, aby nawet z nią zabrał się do Ferrary. Mimo to błazen nie mógł przyjechać, bo zasłabł na jakąś obrzydliwą chorobę.

Była także z końcem XV wieku para błaznów, Francuz Galasso i Włoch Fristella, którą się spotyka ciągle to w Fer-

30

rarze, to w Mantui. W r. 1490 Fristella ważną grał rolę podczas błazeńskiego pasowania rycerzy, zabawy, która się na dworze częściej powtarzała. Pasowano na rycerzy albo błaznów albo innych «dworzan», których książę do tego odszcze-gólnienia przeznaczył. Odtwarzano całą ceremonję rycerską, przepasywano ich pasem, przypinano ostrogi, a Fristella chrzcił winem nowych dostojników. Pomiędzy innymi został wówczas takim rycerzem Bartolomeo del Palazzo, zwany Riverenza, który był błaznem Estów, a w wolnych chwilach rzeźbił i malował. Eleonora Aragońska i Ercole I bardzo lubili Fristellę, a kiedy wesoły ten człowiek raz wyjechał do Mantui, i tam go za długo zatrzymywano, to się o niego upominali, jak o skarb najdroższy.

Lukrecja Borgia przywiozła ze sobą w r. 1502 do Ferrary także kilku błaznów, pomiędzy którymi było trzech Hiszpanów. Sławili oni w rozmaitych zabawnych okrzykach i wierszach hiszpańskich nietylko swoją panią, ale i Izabellę, która wskutek tego obdarowała ich: jednego kamizelką, drugiego kawałkiem złocistego brokatu, a trzeciego kilkoma łokciami atłasu. Miejscowe błazny starały się wyprzedzić cudzoziemców i wkraść się w łaski nowej księżny, co się osobliwie udało trefnisiowi nazwiskiem Barone. Hiszpańskie błazny nie były już zresztą nowością na ferraryjskim dworze. Ercole miał w r. 1498 hiszpańskiego błazna «un Spaggnole piacevole», którego bardzo ceniono, bo zawsze był wesołym, raz śpiewał pociesznie, to znowu tańczył, to gadał zabawne mowy.

Inny Hiszpan, błazen, zdaje się, że Gianicho spagnole, improwizował w r. 1508 w Rzymie hymn pochwalny na cześć kardynała Hipolita d’Este. Przez jakiś czas było we Włoszech wszystko modne, co hiszpańskie. Gdy Renata francuska wjeżdżała do Ferrary, jechał na czele orszaku ślubnego hiszpański błazen na dromaderze w dziwraczne;n ubraniu.

Ale nietylko trefnisiów mężczyzn utrzymywano na dworach, żywiono tam i błaźnice. Wogóle wszystko, co mogło dworowi nadać pozory jakiejś oryginalności, było pożą-danem. Lukrecja Borgia bardzo lubiła głupkowatą Katarzynę,

zwaną Catarina matta, która tak się do swej pani przywiązała, że po jej śmierci wyprawiała niemożliwe lamenty, nie chciała zostać w Ferrarze, i musiano ją odesłać do Izabelli mantuańskiej. Katarzynę ubierano czasem za mężczyznę, co wielkie wywoływało gaudium. Nie znosiła ona wina i po wypiciu małego kieliszka wpadała w taki humor, takiemi się popisywała błazeństwami, że cały dwór się cieszył. Zwykłym konceptem bywało wtedy kazać jej przechodzić przez rzekę; biedna błaźnica podnosiła spódnice wobec towarzystwa i, nie oglądając się na nikogo, udawała, że idzie do wody. Kradła zaś z nałogu jak kruk, ale gdy się ją łagodnie prosiło, aby powiedziała, gdzie są schowane rzeczy ukradzione, to zaprowadziła zawsze do kryjówki. Zdaje się więc, że Katarzyna była raczej idjotką, aniżeli dowcipną błaźnica. Utrzymywanie jednak błaźnic nie należało do wyjątków. Znaną była w XI wieku jakaś Paoletta, błaźnica królowej neapolitańskiej, a Małgorzata de Valois, siostra Franciszka I, miała na swoim dworze pannę Savin, zwaną «la folle de la reyne de Navarre». Albert Pio z Carpi, chcąc się przysłużyć markizie Izabelli mantuańskiej, przysłał jej w roku 1502 «głupią» Giovanne i pisał w liście, że jeżeli się błaźnica nie spodoba, to może ją markiza zpowrotem odesłać. Ale Giovanna zupełnie przypadła do smaku Izabelli, która, dziękując Albertowi, dodała grzeczny zwrot, że nie dziw, iż człowiek, mający tak dobry sąd o rzeczach ważnych i honorowych, potrafi i drobnostki ocenić. Izabella, posiadając znaczny zbiór portretów wszelkich współczesnych znakomitości, koniecznie chciała mieć i portret słynnego Tribouleta, błazna Ludwika XII i Franciszka I. Król kazał jej też posłać popiersie Tribouleta z terracotty, które miało być nadzwyczaj udane. Tribouleta wskrzesił Wiktor Hugo w swoim dramacie «Le roi s’amuse», jako postać nadzwyczaj szlachetną, a wogóle romantyzm wyidealizował błaznów i porobił z nich postacie niepodobne do prawdy. To samo stało się do pewnego stopnia i ze Stańczykiem, który także w pojęciach naszych pisarzy i w obrazie Matejki został czem innem, aniżeli był w istocie.

30*

Do dekoracji dworu należały i karły, według odwiecznego zwyczaju. Za Rzymian już trzymano karły po wielkich domach, a co gorsza — robiono z ubogich dzieci sztuczne karzełki, aby je potem drogo sprzedawać. Jeszcze w drugiej połowie XVI wieku, w r. 1566, usługiwało w Rzymie trzydziestu czterech karłów do stołu u kardynała Viteli, a goście podziwiali, że każdy z tych służących w inny sposób był niekształtny. Na słynnym fresku w Camera degli sposi w Corte vecchia, w Mantui, widzimy do dziś dnia karlicę markizy, malowaną według żywego modelu. Zwiedzający zamek mantuański znają owe pokoje, przeznaczone dla karłów: małe komnaty, szerokie a niskie schody, minjaturową kaplicę, wszystko to zastosowane do drobnych postaci mieszkańców. Ta część zamku dowodzi, jak ważną rolę odgrywały karły na dworze Odrodzenia i jak się przyczyniały do książęcej pompy. Karły zresztą często odgrywały rolę błaznów. Gdy duca di Milano przybył w r. 1512 do Mantui, wyszedł naprzeciw niemu także i karzeł Nanino, przebrany za biskupa, i umiał tak zachować powagę w pontyfikalnym stroju, że powszechny śmiech wywołał. Po obiedzie ubrano go za weneckiego patrycjusza, a inne karły uzbrojone jak rycerze wyprawiały rozmaite sztuki z bronią. Nanino, podobnie jak błazen Mattello, umiał z szczególnym talentem udawać księży, a markiza, chcąc się nim popisać, kazała go ubierać w ornat, urządzić mu rodzaj ołtarza, przy którym mszę odprawiał. Zamiast ewangelji czytał swoją genealogję, a tak wyglądał poważnie, iż jeden z obecnych przy takiem przedstawieniu pisał do przyjaciela, że nie widział księdza, któryby tak solennie i tak dokładnie mszę odprawiał, jak ten karzeł.

To wszystko działo się na arcykatolickich dworach.

Nanino bywał czasem niegrzeczny, bił swoich towarzyszy i obrzucał ich przekleństwami, a markiz, dowiedziawszy się raz o takiem zajściu, kazał mu powiedzieć, aby pamiętał, że jeszcze są na składzie kajdany, obrączki na ręce i kleszcze

do zamykania gęby. Wskutek tych gróźb musiał się Nanino poprawić, bo później chwalił się przed młodym Federigiem, bawiącym wówczas w Rzymie, że teraz on, Nanino, został pierworodnym synem markiza, i że dobrem swem sprawowaniem się wyrugował nawet Federiga z serca ojcowskiego. Karzeł podpisał się na liście: «Nanino, frater vester, ' Illmi Principis primogenitus».

W roku 1522 zabawiał Nanino dwór w Ferrarze, a że był żonaty z karlicą, więc Renata francuska prosiła Izabellę, aby jej darowała pierwszy owoc pożycia małżeńskiego małej pary. I rzeczywiście w roku 1530 urodziła się Naninom karliczka, którą Izabella chciała posłać do Ferrary, ale czy dziecko było zanadto foremne, czy może umarło, nie przyszło do tego podarunku.

Nawet pogrzeby karłów służyły państwu za zabawę. W roku 1514 umarł karzeł na dworze medjolańskim, a Ma-ksymiljan Sforza udał się do Gonzagów z prośbą, aby przysłano deputację tamtejszych karłów na uroczysty pogrzeb, i aby jeden z małych Mantuańczyków miał mowę pogrzebową. Tak się też stało, z pewnem tylko opóźnieniem, gdyż karły mantuańskie były wtedy w Ferrarze, gdzie jeden z ulubionych błaznów markizy produkował się w rozmaitych przebraniach jako patrycjusz wenecki i jako franciszkański braciszek.

Nawet poważną Wiktorję Colonnę, w czasie jej pobytu w Ferrarze, gdy myślała o religijnych reformach, zabawiano błazeństwami karłów. Na jej cześć tańcował na środku sali karzeł Morgantino z karlicą Delią, a mała para zyskiwała powszechne oklaski.

Oprócz karłów czarni niewolnicy i niewolnice ważną odgrywały rolę pomiędzy ową dworską rzeszą. Im czarniejszy Afrykanin, w tern większej był cenie, młode murzyniątka zamawiano sobie jak małe psięta. Małżonka Ercola I kupiła była od czarnego gondoljera w Wenecji bardzo czarnego chłopca i dziewczynkę. Izabella, córka jej, chciała mieć jeszcze czarniejszą morette, napisała więc do Rrognola, man-tuańskiego ajenta w Wenecji, aby jej wyszukał murzynkę około czterech lat mającą, zdrową, dobrze zbudowaną i jak

tylko można najczarniejszą, ale ajent mimo najpilniejszych poszukiwań nie mógł zadosyćuczynić życzeniom margrabiny, upewniał ją wszakże, że żona owego gondoljera, od którego księżna ferraryjska nabyła czarne rodzeństwo, spodziewa się za trzy miesiące nowego potomka. Gondoljerowa powiła tak czarną dziewczynkę, jak tylko życzyć sobie było można, i sama signora Brognola powiozła ją po niejakimś czasie do Mantui, aby się nic złego nie stało dziecinie. Marchesana była nadzwyczaj zadowoloną, ale dziewczynka jej nie wystarczała, chciała już na przyszłość mieć męża dla niej i dochować się zczasem całkiem czarnej rasy. Dowiedziała się też od signory Brognoli, że w jakimś domu w Wenecji jest mały moretto, chłopczyk przy piersi, i pisała zaraz do ajenta, aby go koniecznie nabył. Brognoła dziecko obejrzał, znalazł je zdrowe i ładne i kupił za dziesięć dukatów od właściciela niewolnicy matki, gdyż sama matka nie miała prawa swem dzieckiem rozporządzać. Ale ów padrone niebawem się rozmyślił, gdyż kto inny obiecał mu dać za moretta piętnaście dukatów. Brognola był w rozpaczy i zwrócił się aż do Rady dziesięciu, aby zmuszono wiarołomnego padrona do dotrzymania umowy. Rada sprawę rozstrzygnęła na korzyść mantuańskiego ajenta, który zaraz zabrał moretta do swego domu, a markizie z radością doniósł, że malec zdrów i dobry ma apetyt, że go kazał ochrzcić, że jego żona Cecylja murzynkiem szczerze się zajęła. Gdy dzieciak trochę się rozwinął, odwiozła go zaufana kobieta ku wielkiej radości Izabelli do Mantui. Czy ta para murzynków dorosła, i czy dwór mantuański doczekał się z niej spodziewanej rasy morettów, nie wiemy.

Izabella nie zadowalniała się jednak tą parą. W r. 1499 targowała znowu, za pośrednictwem Donata de’ Preti, młodego murzynka w Wenecji za trzydzieści dukatów, a w roku 1522 donosiła jej wdowa po Zygmuncie Cantalmo, Margherita, że jest w Wenecji do nabycia czarna niewolnica, niedawno przywieziona «z Barbarji», szesnastoletnia bardzo ładna dziewczyna, dobrze zbudowana, tylko dolną wargę ma trochę za grubą. Nie pije wina i powiadają, że jest panną. Żądają za nią pięćdziesiąt skudów.

Jak widzimy, było w Wenecji dość trudno o murzynów, gdyż Wenecjanie sprowadzali prawie tylko białych niewolników, po większej części Słowian, Tatarów, dziewczęta czer-kieskie, rzadko kiedy Afrykanów. Luzio i Renier mówią o jakimś bardzo nieprzyzwoitym sonecie Pistoi, znajdującym się jeszcze w bibljotecznych aktach, w którym niewolnica słowiańska przemawia kilka słów w swoim języku. Jak tylko przywieziono do Wenecji czarnych niewolników, starały się o ich nabycie przedewszystkiem kortegjany, należało bowiem do dobrego tonu mieć murzyńską służbę. W tej mierze miały wielkie panie te same zachcenia, co kortegjany. W zbiorze p. Cooka w Anglji znajduje się mniemany portret Lukrecji Borgii, bogato ubranej, opierającej się prawą ręką na ramieniu moretta, który się w swą panią z miłością wpatruje. Portret ten nie jest wyjątkiem, wielkie panie Odrodzenia lubiły się dawać malować z psem albo z murzynkiem. Zdaje się, że w orszaku Lukrecji Borgii, gdy przyjechała z Rzymu do Ferrary, znajdowały się dwie białe niewolnice: Samaritana i Camilla, Greczynka, a w połowie prawie XYI wieku trzymał jeszcze kardynał Hipolit d’Este całą czeredę niewolników i niewolnic z Numidji, Etiopji, z Indyj, z Turcji, tak, że ta rzesza miała rozmawiać dwudziestoma rozmaitemi językami. Jeden z Turków kardynała uciekł w roku 1533 z Rzymu do Mantui, a markiz Gonzaga kazał go schwytać i okuć w łańcuchy, za co mu Hipolit d’Este listownie dziękował.

Po drugą połowę XVI wieku istniał więc w Ferrarze i w Mantui zwyczaj kupowania niewolników, którzy uzupełniali żywą «dekorację» wielkich dworów.

XI

Dworzan i służbę nazywano «familja», a w tej nazwie leży określenie stosunku patrjarchalnego, jaki na dworach włoskich panował; że jednak w patrjarchalnym ustroju zazwyczaj tylko patrjarsze bywa dobrze, a familja musi znosić despotyzm i humory swego naczelnika, więc też dworskie «familje» bardzo źle wychodziły na tej odwiecznej organi-

zacji. Pochlebcy, jak to zwykle bywa, szli górą, ludźmi prawdziwej zasługi poniewierał sam pan, a z nim i inni dworzanie. Stosunki te były nieraz straszne, a od najdawniejszych czasów spotyka się skargi i żale zrozpaczonych dworzan. W czasach Odrodzenia, gdy się ludzka indywidualność w coraz to szerszych kołach budzić zaczęła, coraz częściej słyszeć się dają jęki ludzi sponiewieranych dworskiem życiem, a na dworze Estów już za Mikołaja III bardzo smutne musiały być pod tym względem stosunki, jeżeli człowiek tak rozważny i tak spokojny, jak lekarz Michele Savonarola, aż długą satyrę dworskiemu ciemiężeniu poświęcił. Satyra nosi tytuł: «De nuptiis Battibocco et Serrabocca» i wymierzoną jest przeciw pochlebcom, próżniakom i tym, co obelgi na drugich rzucają, i tym, którzy, żyjąc na dworach książąt i wciskając się pomiędzy możnych i wpływowe duchowieństwo, zawsze dla siebie coś wyproszą z krzywdą swoich towarzyszy. Tego rodzaju bohaterem w satyrze Savonaroli jest Battibocca, w przeciwieństwie do Serrabocci, człowieka milczącego, poważnego, który właśnie z powodu istotnych zwych zalet nie cieszy się miłością dworu. Battibocca żeni się ze swoją siostrą, Loquacità, która tak się umie swojem gadulstwem wszystkim przypodobać, że nawet u papieża uzyskała z łatwością dyspensę, aby mogła swego brata poślubić. Drużkami i drużbami na tym ślubie Battibocca z Loquacità są «Pochlebstwo», «Obmowa», «Kłamstwo», «Niezgoda», «Udawanie», «Rozrzutność» i t. d. Na bankiet ślubny przygotowano żaby, mewy i czaple tak dobrze przyprawione, że narazie zdawały się być wyborną potrawą i dopiero po chwili pozostawiały w ustach kwaśny, gorzki, piekący smak. Każde danie wnoszono wśród głośnych okrzyków i wśród bicia dzwonów, a najprzedniejszym półmiskiem były bociany, które, pomimo że upieczone, robiły hałas swemi dziobami. Do przysmaków tej uczty należały języki gadzin, potrawki z wężów i pieczyste z lisów.

Niemal każdy z poetów i pisarzy XV i XVI wieku nosił żal w duszy z powodu stosunków dworskich, oprócz bowiem ciągłych przykrości i niesprawiedliwości, które musiał znosić, czuł dobrze, że dwór zabija jego talent, że musi pisać to, co mu każą, że celem jego pracy i jego genjuszu jest tylko pochlebstwo. Ariosto wylewał swą żółć w satyrach, a w Orlan-dzie poświęca dworskim stosunkom dwie charakterystyczne oktawy. Pistoia w ulotnych wierszach, a nawet Battista Guarino, który żyć nie mógł bez dworactwa, w gorzkich słowach narzekał na swą służbę u dworu. Powiedział sam o sobie, że nie potrafi już być wolnym człowiekiem, a przecież zanadto ma jeszcze poczucia wolności, aby być dobrym sługą, «per servidore troppo libero, per libero troppo schiavo». Bolał nad tern w swych listach, że na dworze trzeba się wyrzec jakiejkolwiek własnej woli, własnego sądu o rzeczach, trzeba pisać, jak każą, i całe życie pobrzękiwać tym nierozerwalnym łańcuchem, którym się jest spętanym; narzekał, że jak tylko wstępuje w książęcą służbę, opuszcza go muza, która się nie chce poddać niewoli.

W jednym ze swych listów bardzo dokładnie charakteryzuje tę dworską nędzę i przymus stosowania się do książęcej woli; powiada, że nawet człowiek bogaty, jeżeli chce bywać na dworze, musi podobnie jak dworzanie i słudzy dać sobą poniewierać; jeżeli zaś zdobędzie się na odwagę i zechce prowadzić życie niezależne, to go okrzyczą jako skąpca, jako śmiesznego dziwaka, a książę przy zdarzonej sposobności zmiażdży go swoją potęgą. Pierwszy lepszy zbankrutowany dworak, lada nędzny mieszczuch, lada urwisz będzie uważał sobie za obowiązek rzucać mu w twarz obelgi, a jeżeli sponiewierany zechce szukać sprawiedliwości, to jej nie znajdzie i końca swego procesu nigdy się nie doczeka. Cokol-wiekby ten wolny człowiek dobrego zdziałał, cokolwiekby powiedział, wszystko będzie uważane za grzech albo za obmowę, wszystko narazi go na niebezpieczeństwo. Może być zresztą przekonanym, że na niego nałoży rząd najcięższe podatki, że zawsze do jego domu najpierwej poślą gości na nocleg, i że książę przedewszystkiem jego ludzi przeznaczy do robót, które rozpocznie. Kiedy książęce zbiry zapuszczą rabusiowskie zagony, aby wycisnąć, co się zda, z ludności, to z pewnością najprzód u niego poszukają kwatery, a biada mu, jeżeli im chętnie drzwi swych nie otworzy. Wtedy pańscy słudzy bramy rozbiją, mieszkanie zrabują, służbę zbiją,

gdyż wiedzą, że im wolno popełniać wszelkie gwałty przeciw temu, kto u księcia w niełaskach.

Zdała od dworu żyć także się nie da, gdyż w takim razie podobnym się jest do żeglarza podczas burzy i zostaje się rozbitkiem. Różnica tylko na tern polega, że żeglarz może z odwagą wyjść z niebezpieczeństwa, u dworu zaś tylko ten szczęśliwie dobije do celu, kto się żle i podle czynić nie zawaha. Wszystko tam kłamstwem i oszukaństwem, a w owem nędznem życiu, w którem tylko ślepy przypadek rządzi, dzieje się zazwyczaj to, czego się nikt nie spodziewa. Trzeba tam być bardzo rozumnym sternikiem, mieć zawsze napogotowiu kadzidło, oszczerstwa i udawanie, a nigdy nie zaprzeć się służalczego posłuszeństwa. Przedewszystkiem zaś trzeba mieć za zasadę, aby nigdy nie zapomnieć o przekupstwie, jeżeli się chce dojść do sprawiedliwości. Kto raz ściągnie na siebie gniew książąt, ten niech się z życiem pożegna.

Książę i dworska klika rządziła wszystkiem, tylko ten w owem społeczeństwie mógł dojść do chleba i stanowiska, kto się bezwzględnie poddał tym dwom czynnikom, każdemu z nich potrzeba było pana i służby, un padrone, una servitù.

Jeden z dworzan narzeka na ciężkie swe losy. Czekać w przedpokoju godzinami, dopóki pan nie wyda rozkazów, towarzyszyć mu w dzień i w nocy, piechotą albo konno, gdziekolwiek mu się udać podoba, biec z poleceniami na każde jego skinienie, nie jeść, dopóki on nie jadł, nie położyć się spać, dopóki on nie usnął, ważyć każde wypowiedziane słowo, nie mówić za wiele, nie mówić za mało, chodzić, stać, siedzieć, ruszać się, zawsze myśląc tylko, czy się to panu spodoba, znosić tysiące wyraźnych obelg, bronić się intrygą przeciw intrydze, obmową przeciw obmowie, nie mieć godziny spokoju i bezpieczeństwa, a wzamian za to wszystko znosić złe humory swego despoty, albo bez powodu popaść u niego w niełaskę i w jednym dniu widzieć rozwiane wszystkie swe nadzieje na przyszłość, oto los kortegjanów.

Inny opisuje dwór «la corte», jako gniazdo zgorszenia, kloakę brudów, zaułek, w którym się nędza gnieździ, gdzie ludzie ubożsi muszą być błaznami, gdzie prześladują uczciwych, a wywyższają łotrów, gdzie się dobrze widzie szpiegom

i oskarżycielom, takim, którzy żyją z oszczerstwa, gdzie trzeba być podstępnym, rabusiem, cudzołóżcą, aby móc jako tako istnieć.

Lodovico Domenichi mówi w jednym ze swych dialogów, że ile razy sobie przypomni swoją kondycję, to zdaje mu się, że nie jest ani człowiekiem, ani wolną istotą, ale najnędzniejszym służalcem. Gabriello Simoni nazywa dwór więzieniem i grobowcem, w którym człowieka za życia chowają.

Sepoltura e prigion dell’ uomo vivo.

Nawet taka Wiktorja Colonna lituje się nad ludźmi, którzy na wielkich dworach tracą najpiękniejsze lata swojej młodości, szukają tam poprawy losu i honorów, a znajdują krzywdę i obelgi.

. — . — ne le gran corti consumando Il più bel fior de’ lor giovenil anni,

Mentre utile ed onor van ricercando,

Sol ritrovano insidie, oltraggi e danni! . —

Oczywiście inaczej się rzecz przedstawia, jeżeli się czyta hr. Baltazara Castigliona «Dworzanina», ale Castiglione pisał dla tych, co rozkazują, a nie dla tych, którzy po przedpokojach całemi dniami czekać muszą rozkazów. Na literatów, uczonych spoglądał on także z wysokości swego stanowiska posła mantuańskiego w Rzymie i przyjaciela księcia Guido-balda z Urbino. Zresztą Baldassare kreśli obraz dworzanina, jakim tenże być powinien, a księcia Guidobalda, którego dwór ma na myśli, także idealizuje. Dla niego jest «dwór» niejako akademją wysokiego wykształcenia i pięknych obyczajów. Że do tego zewnętrznego poloru dochodziło się na włoskich dworach Odrodzenia, nie ulega wątpliwości. Kultura salonowa, wykwintne zwyczaje tam się wyrabiały. Ale pod piękną powłoką było zepsucie bez granic. Zauważył to sławny Erasmus, a sprzeczność pomiędzy formą towarzyską a istotą rzeczy tak go we Włoszech uderzyły, że powróciwszy z Rzymu w roku 1509 do Londynu, napisał swą «Pochwałę głupstwa».

Literatura także cierpiała na dworactwie, stała się po największej części niewolnicą możnych i bogatych. Zaprowadzenie druku narazie niewiele w tej mierze pomogło, gdyż wydanie książki dużo kosztowało, a sprzedaż jej nie była należycie uregulowaną i autorowi zazwyczaj żadnej mate-rjalnej korzyści nie przynosiła. Autor, literat znów musiał się oglądać na możnego protektora, gdyż wydawców księgarzy nie było. Chcąc więc swe pisma drukować, stawał się pochlebcą, dworzaninem, a czy był poetą, czy historykiem, czy filozofem, jeżeli nie miał majątku, był przedewszystkiem żebrakiem.

Ta ekonomiczna zależność literatury od ludzi bogatych, ta niemożliwość objawienia swego zdania, musiała wyrabiać w całych generacjach literatów rozgoryczenie i ukrytą nienawiść do klas panujących. Trzeba było tylko śmielszego człowieka, pełnego talentu i bezwzględności zarazem, aby zerwał węzły i z wyzyskiwanego stał się wyzyskiwaczem. Oczywiście moralnemi te zasady nie były, ale wówczas niewiele się zastanawiano nad etyką zasad: egoizm i własny pożytek były hasłami epoki. Mógł taki Cezar Borgia zdobywać sobie państwa sztyletem i trucizną. Sforza podstępem i siłą zakładać panującą dynastję, nawet taki zwykły bandyta jak Pic-colomini zmuszać do hołdu miasta i z całych okolic olbrzymie sumy wyciskać — to i Aretino mógł powiedzieć, że swoim talentem winien zdobyć przynajmniej niezależność. Tamci, chcąc uprawnić swe tyranje i pozornie zrównać się z dzie-dzicznemi dynastjami Francji i Hiszpanji, odwoływali się do źródła wszelkiego prawa, do Bożej łaski, taki Aretino rad był zostać przynajmniej wolnym człowiekiem z Bożej łaski i nazwał się uomo libero per la grazia di Dio. Aretino podniósł też sztandar rewolucyjny przeciw dworom i dworszczyźnie, a manifestem jego w tej mierze była książka «Dialogo delle Corti», w której walczył przeciwko niewolnictwu literatów. Była to gryząca satyra na dworactwo, jeden z najpotężniejszych protestów przeciw życiu dworskiemu, początek tej literatury «anticortegiany», która się wyrobiła w połowie XVI wieku i powoli całe dworactwo podkopywała.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

SZTUKA STAJE SIĘ ŚWIECKĄ

Dwory północno- włoskie przyczyniły się w znacznej części do tego, że malarstwo straciło charakter wyłącznie religijny i coraz bardziej stawało się świeckiem, że wychodziło z kościołów i zstępowało do pałaców i zamków, że brało tematy z życia. Oczywiście, że malarze oddawna starali się ubarwiać poważną treść religijnych obrazów i fresków scenami z przyrody i z otaczającego ich społeczeństwa, ale były to próby nieśmiałe, na które zawsze fundatorowie niechętnie spoglądali. Znakomity w tej mierze wyjątek stanowiły freski Ambrożego Lorenzettiego z lat 1448—1450 w Palazzo pubblico w Sienie, które sławiły dobre i poniżały złe rządy, freski o tematach świeckich. Także do fresków w Campo Santo w Pizie starali się artyści wprowadzić sporo pozabiblijnych i pozakościelnych tematów, ale wszystkie te śmiałe nowatorstwa artystów musiały się trzymać bardzo ścisłych granic z powodu, że obraz lub fresk miał ozdabiać kościół albo klasztorne lub cmentarne krużganki, że miał ilustrować biblijne sceny, albo gloryfikować pobożne czyny jakiegoś świętego. Dopóki więc głównymi protektorami malarstwa byli prałaci i mnisi, albo ludzie świeccy, którzy za po-

średnictwem sztuki chcieli sobie drogę słać do nieba, dopóty malarstwo miało dosyć ciasne granice i niejako tylko nadużywając swej misji, wychodziło poza zaklęte koło, zakreślone mu Pismem św. i żywotami ludzi zasłużonych około Kościoła.

Rozumie się, że papieże nie mieli ani myśli, ani woli, aby malarstwu otwierać wrota na świat współczesny, a jedynie portret pod różnemi formami zdawał im się godnym sztuki, na której spoczywało zawsze pewne piętno kapłaństwa. Gminy także nie miały sposobności i ochoty, aby malarzom świeckie poddawać tematy, jeżeli bowiem komuna zamawiała freski lub obrazy, to je zamawiała za grosz publiczny, na chwałę Bożą lub na uczczenie patronów miasta, nie mogła zaś sławić bohaterskich czynów swych znakomitych obywateli, albo swych zwycięskich kondotjerów, gdyż obawiała się, aby w ten sposób nie pomagać jakiejś osobistości albo jakiejś rodzinie do osiągnięcia przemożnego wpływu w społeczeństwie, do tyranji. Dopiero więc otwarcie despotyczne rody, dopiero kondotjerzy i panowie, którzy własne państwa ufundowali i czyny swoje śmiało rozgłaszać mogli, zaczęli, o ile tylko wypadało, usuwać biblijnych bohaterów i świętych Pańskich z dziedziny sztuki, a wprowadzali natomiast siebie samych i własne epopeje do fresków i obrazów. Owszem leżało to w ich dynastycznym interesie, aby obok własnych, o ile możności wyidealizowanych portretów, przekazywać potomności sceny ze swego panowania, któreby na wiek wieków o ich męstwie i szlachetności opowiadały.

Ruch Odrodzenia, jak we wszystkich gałęziach wiedzy i działalności ludzkiej, tak i pod względem rozszerzenia zakresu sztuki, wspierał owe świeckie dążenia malarstwa. Renesans wprowadził mitologję i alegorję do sztuki, a wielki artysta-archeolog Mantegna był jednym z najpotężniejszych mistrzów, którzy malarstwu ten kierunek wskazali. Jeżeli padewski artysta malował «Triumf Cezara», dlaczego i Gon-zadze nie mogło przyjść na myśl, aby we freskach pałaców uświetnić czyny swego żywota, dlaczego Borso nie miał dojść do przekonania, że i jego działalność godna uwiecznienia na murach Schifanoi. Ponieważ zamiar ten, uzmysłowienia własnych czynów zapomocą sztuki, był na ówczesne wyobrażę-

nia dość śmiały, przeto despoci i artyści chwycili się za wspól-nem instynktownem, że tak powiem, porozumieniem, z nadzwyczajną skwapliwością alegorycznych tematów, z pomocą których mogli namalować tyle pochlebstw, ile tylko płótno zniosło, a napozór zachować granice przyzwoitej chwalby. W tern dążeniu do ubóstwiania kondotjerów i książąt w sposób jak najmniej rażący spotkało się malarstwo z dramatycz-nemi przedstawieniami sielanek. Tak w sielankowej poezji, jak w alegorycznem malarstwie można było pod postacią półbogów, nimf, satyrów i pasterzy przedstawić Estów, Gonzagów lub panów z Urbino i zyskać korzyść dla artysty, a chlubę dla protektorów sztuki. Nie dziw też, że mantuańska marche-zana Izabella tak się kochała w malowanych alegorjach, iż o mało że całego zamku niemi nie zapełniła.

Także i rozwielmożnienie się noweli w literaturze nie mało się przyczyniło do zmodernizowania malarstwa, artyści bowiem, idąc za przykładem literatów, ilustrowali pobożne legendy w sposób nowelistyczny, jak tego mamy bardzo wybitne przykłady w «Historjach o św. Urszuli» Carpaccia w Wenecji, we freskach Gozzolego w San Geminiano, przedstawiających sceny z życia św. Augustyna, w pysznych kompozycjach Sodomy w Monte Oliveto, ilustrujących żywot św. Benedykta, lub we freskach Lippiego o św. Janie, w Prato.

W Ferrarze dopiero za Mikołaja III można mówić o początkach miejscowego malarstwa i o większej potrzebie fresków i obrazów. Ferrara posiadała wprawdzie już w XIII w. malarzy, ale są to czasy, że tak powiem, mityczne ferraryj-skiej sztuki, której zaledwie ślady tylko pozostały. Giotto pracował także i w Ferrarze, wracając z Padwy i Werony do To-skany, miał tam nawet swoich naśladowców, ale wyliczanie nazwisk owych artystów byłoby bez celu, gdyż są to dzisiaj nazwiska nie mające treści.

Jedynie Antonio Alberti, także zwany Antoniem da Ferrara, który malował w latach 1438 aż po rok 1464, częścią pod wpływem Giotta, częścią naśladując Umbryjczyków, jest dla nas wyraźniejszą artystyczną osobistością. Pozostały po nim freski u św. Petronjusza w Bolonji, w kościele S. Antonio abbate in Polesine w Ferrarze, trzy obrazy w Urbino

i freski w kaplicy cmentarnej w Talamello koło Pesaro. Naj-ważniejszem jego dziełem były jednak nieistniejące już freski, wykonane za panowania Mikołaja III w pałacu, w którym się znajduje bibljoteka miejska w Ferrarze. Zdradzały one ową dążność do uświetnienia czynów panującego księcia, o której wspomnieliśmy, a główny obraz przedstawiał koncy-ljum ekumeniczne, które papież Eugenjusz zwołał do Ferrary w r. 1438. Gdyby ów fresk był się zachował, mielibyśmy na nim portrety papieża, Jana VII Paleoioga, cesarza konstantynopolitańskiego, despoty Morei, który wówczas mieszkał w pałacu Schifanoi, mielibyśmy portret młodego Lionella d’Este, przemawiającego do Eugenjusza, i wizerunki innych osobistości zgromadzonych na soborze. Musiał tam być i portret samego Mikołaja III, tej niezmiernie charakterystycznej osobistości. Treść owego fresku wskazywała już drogę, którą miało pójść malarstwo w Ferrarze w późniejszych czasach. Mikołaj, dumny z tego, że Ferrara stała się miejscem zebrania tak ważnego zjazdu i że w murach swych gościła tyle najznakomitszych osobistości, chciał tę chwilę zaznaczyć dziełem malar-skiem i przekazać potomności uczestników koncyljum. Nie dość jednak było książętom uwieczniać się w portretach i freskach, rzeźbiarze przychodzili w pomoc ich intencjom ryciem medali, które tem bardziej były wówczas pożądane, że nawiązywały nić Odrodzenia do starożytnej sztuki medaljerskiej, stawiały Mikołajów i Leonellów Esteńskich obok Cezarów, Tyberjuszów i Marków Aureljuszów. Oprócz malarstwa staje się bicie medali najważniejszą gałęzią ferraryjskiej sztuki, tem bardziej, że monumentalna rzeźba kwitnąć tam nie mogła, gdyż marmuru wpobliżu nie było.

Książę tak ciężył swoją osobistością w tych małych państwach nad rozwojem wszelkiej gałęzi umiejętności, czy sztuki, czy przemysłu, że on wszyskiemu nadawał kierunek i na wszystkiem wybijał swoje piętno. We Florencji, w Wenecji artyści wspólnie z mieszczaństwem wytwarzali kierunek sztuki, w Ferrarze głównie dwór na nią wpływał. Gdy księciu miejscowi artyści nie dogadzali, gdy widział, że nie dorównują weneckim i florentyńskim mistrzom co do talentu i techniki, kupował obce obrazy, lub sprowadzał obcych artystów. Książę nie miał w tej mierze owego fałszywego patrjotyzmu gmin miejskich, które bądź co bądź protegowały własnych artystów ze względu na chwałę komuny i miejscowy zarobek. Książę bywał po obcych dworach, widywał rozmaite nowsze dzieła sztuki, chciał więc dorównać innym, choćby to było połączone ze znacznemi wydatkami.

Leonello zastał już sporo malarzy w Ferrarze, a pomiędzy innymi i Giovanniego Oriola, który malował jego portret, znajdujący się dzisiaj w galerji narodowej w Londynie. Malarze ci, jak Pietro de’ Bonsignori, jak Angiolo da Foligno, Daniele Agresti, Domenico Costa i wielu innych osiadali w Ferrarze, ściągani zarobkiem w podnoszącem się i zabudowuj ącem mieście, nie były to jednak talenty wybitne, ale raczej rzemieślnicy, trudniący się malowaniem dekora-cyjnem. Do znakomitszych z nich należał Niccolo d’Alemagna, albo Niccolo Teutonico, który przebywał jakiś czas w Padwie, a około r. 1445 osiadł w Ferrarze. On to, jak się zdaje, malował portret Beatrycy, nieślubnej córki Mikołaja III, gdy miała wyjść zamąż za Tristana Sforzę, on ofiarował później Borsowi dyptyk, przedstawiający księcia Medjolanu, Galeazza, i jego żonę.

Podobnie, jak w innych miastach, tak i w Ferrarze przechodziło rzemiosło malarskie w niektórych rodzinach z ojca na syna, a typem takich familij byli tam Turoli i Bo-nacossi, z których pierwsi przez półtora wieku zaszczytnie w swych rękach pendzel dzierżyli. Najdawniejszy Bonacossi, Bartolomeo, żył w r. 1379, a ostatni Giacomo pracował jeszcze w r. 1504. Jacopo Turola, znany bardziej pod przezwiskiem Jacopo dei Belli, ozdabiał około r. 1434 pałac książąt ferraryjskich w Wenecji, tudzież zamki w Belriguardo i w Ar-gencie, klasztor w Belfiore i komnaty w książęcym pałacu w Ferrarze. Na przyjazd cesarza do Ferrary przygotowywał do trąb lambreki, z których każdy miał wartość dziesięciu dukatów. Te płócienne chorągiewki musiały mieć artystyczną wartość, skoro tak wysoką kwotę za nie płacono.

Słynnym tego rodzaju malarzem za Mikołaja III i Leonella był także Jacopo da Soncino, zwany Sagramoro, który miał dużą pracownię i przyjmował wszelkie ornamentacyjne

31

zamówienia. Malował szkatułki, skrzynki przeznaczone do przechowywania sreber, dawane często jako podarunki ślubne, lambreki, sztandary do bucentaurów, figury z papieru, potrzebne do iluminacji. U niego kupowano tarcze z malowa-nemi herbami i dewizami, on szczególnie pięknie ozdabiał sufity i kominki, do niego udawano się po rysunki na arrazze, które miały być tkane we Flandrji. Sagramoro wreszcie słynął z wyrabiania kart do taroka, malowanych olejnemi farbami, których dwór ferraryjski sporą ilość zużywał. Techniki olejnego malarstwa nauczyli się ferraryjscy malarze we Flandrji, z którą dwór Estów częste miewał stosunki, zanim jednak użyto tej techniki do malowania obrazów, malowano olejno karty do grania, a następnie lambreki i sztandary, wo-góle przedmioty, wystawione na łatwe zniszczenie, a przeto wymagające trwalszego sposobu malowania. «Wniebowzięcie», obraz na jedwabnej materji, przeznaczony w r. 1442 na nagrodę wyścigów koni wschodnich, prawdopodobnie już olejnemi farbami był malowany.

W Ferrarze istniał jeszcze w XV wieku zwyczaj, z którym się już w XIII stuleciu spotykamy we Włoszech, wystawiania na publicznem miejscu portretów zaocznie skazanych przestępców. Sagromoro malował w tym celu portret znakomitego prawnika, Andrzeja Barbazzy (f 1480), profesora w Bo-lonji, który przybito na murze urzędu delle bollete. Głośny uczony tylko z tego powodu zasłużył sobie, że go przedstawiono jako wisielca, ponieważ, pomimo przyrzeczenia, nie przybył wykładać na ferraryjskim uniwersytecie.

W botedze Sagromora pracował bardzo znany artysta, Niccolo Panizzato, który później na własną rękę przyjmował zamówienia i to nietylko robót dekoracyjnych, ale i religijnych obrazów. Ten Panizzato musiał być zdolnym pejzażystą, gdyż mamy wiadomość o jego «Zwiastowaniu» z dwoma skrzydłami, mającemi zieloną przyrodę za tło, a w jednym z pałaców Borsa wymalował wr loggii ogrody. Tego rodzaju «verdury» były widocznie bardzo w użyciu, skoro inny ówczesny malarz, Andrea Costa da Vicenza, który umarł około r. 1457, sprzedał Leonellowi w r. 1449 «Koronację Madonny», przeznaczoną dla Beatrycy d’Este, gdy wychodziła zamąż za

Niccola da Correggio, obraz także ze skrzydłami, malowanemi «a verdure». Costa ozdabiał, z okazji przybycia cesarza Fryderyka III (1452), sufit i ściany jednej z komnat malowaniami na papierze, a ponieważ rzecz była bardzo pilna, więc dano mu do pomocy «wszystkich malarzy», jacy się znajdowali w Ferrarze. Były to, o ile nam wiadomo, jedne z pierwszych prób papierowych tapet. Costa ozdabiał malowidłami najrozmaitsze przedmioty; w r. 1455 malował kołyskę, którą książę Ferrary posłał w podarunku Izoccie, żonie hrabiego Frangipani, pana na Segni. Nawet skrzynia, w którą kołyskę zapakowano, była malowana. W r. 1454 dostarczał księciu dewiz i herbów, malowanych na białym atłasie, a przeznaczonych na lambreki.

II

Właściwy przewrót w ferraryjskiem malarstwie, które nie odznaczało się dotąd jednolitym charakterem i głównie dekoracyjne cele miało na oku, datuje się wszakże od zjawienia się tam kilku znakomitych obcych artystów, a przede-wszystkiem Vittora Pisana, zwanego Pisanellem.

Pisanello jest jednym z najsympatyczniejszych artystów pierwszej połowy XV wieku, szczerym realistą, umysłem w wysokim stopniu spostrzegawczym, śledzącym przyrodę w każdym jej objawie. Dla niego nietylko postać człowieka godną jest głębokiego studjum, ale każde zwierzę, każde drzewo, każda roślina, każdy przedmiot, wpadający w oko, jest pożądanym modelem dla jego mistrzowskiego pendzla. Ma on przytem coś z tej dokładności i sumienności, która cechuje niemieckich mistrzów, a mianowicie Diirera, a przyzwyczajony do modelowania medali, wlewa w każdy rysunek, w każdy obraz wielką wyrazistość. Zawsze stara się przeniknąć charakter swego modelu, a jego zwierzęta nie są już banalną formą malarską, ale przedstawiają bardzo wyraźnie pewne indywidualności zwierzęcego świata. On też jest pierwszym artystą Odrodzenia, który pojmuje odtwarzanie zwierząt w ten sposób, w jaki je pojmują nowocześni malarze.

Pisanello przybył po raz pierwszy z Rzymu do Ferrary

31*

około r. 1435, gdzie wykładał na uniwersytecie jego przyjaciel, humanista Guarino. Odtąd bawił częściej w Ferrarze, a Leonello nadzwyczaj go cenił i obsypywał zamówieniami. W czasie jego pobytu w Ferrarze w r. 1441, kiedy artysta malował portret Leonella, przybył tam Jacopo Bellini z Wenecji i zaczął również robić portret młodego markiza. Portret weneckiego mistrza bardziej się podobał Mikołajowi III, co wszakże nie wpłynęło ujemnie na dobre stosunki Pisanella z ferraryj-skim dworem. Malował on owszem sporo obrazów dla Estów, z których jeden przedstawia św. Antoniego pustelnika i św. Jerzego na brzegu lasu, wpatrujących się w Madonnę, ukazującą się wśród obłoków, z dzieciątkiem Jezus na rękach. Św. Jerzy, w słomianym kapeluszu florentyńskim o szerokiej kryzie, jakich ówcześni rycerze zazwyczaj w lecie używali, i w rycerskiej zbroi, jest portretem Leonella, św. Antoni, z długą brodą i kapuzą na głowie, o wyrazistej, energicznej twarzy, musi także przedstawiać jakąś znaną osobistość. U stóp św. Jerzego leży smok zabity, za nim widać dwa łby końskie. W całej tej kompozycji jest Madonna niejako tylko zwyczajową ozdobą obrazu, podczas gdy artyście głównie chodziło o oddanie tych dwóch osobistości, które mu służyły za model, a osobliwie o wykonanie wiernego portretu Leonella, z jego zbroją i końmi. Pisanello malował także osobny portret Leonella, znajdujący się obecnie w zbiorze obrazów, które słynny krytyk sztuki, Morelli, zapisał galerji w Bergamo.

Prześliczny portret młodej kobiety, także pendzla Pisanella, nabyty w nowszych czasach do Luwru, zdaje się przedstawiać Małgorzatę Gonzagę, która wyszła zamąż za Leonella 2 lutego 1435, a umarła 2 lipca 1439. Tło obrazu stanowią zielone gałęzie i kwiaty, pomiędzy któremi latają motyle; cały koloryt żywy, pełen barw soczystych, nadzwyczaj uroczą tworzy harmonję.

Pisanello bawił w ostatnich jeszcze latach swego życia w Ferrarze, jak się zdaje około r. 1451, a umarł niespełna w rok po śmierci Leonella, która nastąpiła 1 października 1450. Jak wysoko artystę musiano cenić w Ferrarze, dowodzą pa-negiryki, które na jego cześć pisali tamtejsi poeci, będący zawsze odgłosem pochwał dworskich. Guarino z Werony należał

do tej poetyckiej plejady, a Tito Vespaziano Strozzi także podnosił artystę w pochlebnym wierszu.

Stosunki weneckiego mistrza, Jakóba Belliniego, do dworu ferraryjskiego były dawne, sięgały, jakeśmy widzieli, czasów Mikołaja III i odznaczały się niekiedy ową tradycyjną prostotą w wypłatach, kiedy to artystów wynagradzano ordy-narją. Leonello kazał Belliniemu dać w r. 1441 dwa korce zboża, tego rodzaju zapłata nie musiała jednak źle być przyjętą, gdyż Jacopo sporo obrazów malował dla Estów, z których, niestety, ani jeden się nie zachował. Także młody jeszcze wówczas uczeń Squarciona, Mantegna, który później zamieszkał w Mantui i był ozdobą dworu Izabelli d’Este, bawił za czasów Leonella krótki czas w Ferrarze. Wpływ jego stał się nadzwyczaj ważnym czynnikiem w rozwoju ferraryjskiej sztuki, a bliskie stosunki domu Estów z dworem Gonzagów ułatwiały ferraryjskim malarzom poznanie dzieł wielkiego mantuańskiego mistrza.

Jednem z najważniejszych jednak artystycznych zdarzeń w Ferrarze w owej epoce był przyjazd Rogiera van der Weyden, sławnego flamandzkiego malarza. Rogier wybrał się w r. 1450 do Włoch, chcąc zapewne skorzystać z ówczesnego jubileuszu i z pielgrzymki wielu Flamandów do Rzymu, a przy tej sposobności sprzedać tam kilka swych obrazów. Pierwszem miastem włoskiem, w którem się dłużej zatrzymał, była Ferrara, dokąd go zapewne ściągała świetność tamtejszego dworu, a może i polecenia kupców flamandzkich, którzy z Estami mieli ciągłe stosunki. Entuzjazm, z jakim przyjęto w Ferrarze obrazy Rogiera, może się równać tylko z tym zachwytem, jaki we Florencji obudził ów tryptyk Portarinich Van der Goesa, który odniedawna stał się jedną z największych ozdób galerji Uffizi. Gdy Rogier przywiózł swe obrazy do Ferrary, malarstwo olejne prawie tam jeszcze nie istniało. Używano tej techniki wprawdzie do malowania kart, sztandarów, figur rzeźbionych i t. p., ale pierwsze obrazy olejne wykonał dopiero Cosimo Tura w r. 1469.

Z jednej więc strony niesłychanie wysoko posunięty realizm pendzla flamandzldego artysty, z drugiej owe barwy głębokie, świetne, lśniące, żywe, musiały poruszyć cały świat

artystyczny w Ferrarze. Leonello nabył od Flamanda tryptyk, przedstawiający zdjęcie z krzyża, na którym, jak zapewnia współczesny świadek, postacie zdawały się być wyrazem sztuki boskiej, a nie ludzkiej, stworzone przez wszechpotężną przyrodę, a nie wywołane ręką artysty.

Leonello żył za krótko, aby się skutki tych nowych wpływów mogły już za jego rządów objawić w ferraryjskiem malarstwie. To też dopiero za Borsa (1450—1471) zaczyna się wyrabiać malarstwo miejscowe, mające pewne znamiona charakterystyczne, odróżniające je od innych artystycznych ten-dencyj Włoch środkowych. Za Borsa ustaje wogóle w Ferrarze większy wpływ obcych malarzy, z wyjątkiem Piera della Francesca, tego malarza światła i przestrzeni, luministy włoskiego Benesansu, którego książę na jakiś czas powołał do Ferrary w roku 1451.

Głównym przedstawicielem artystycznego procesu wytwarzania się ferraryjskiego malarstwa i asymilacji obcych żywiołów staje się Cosimo Tura (1429 albo 1430 do 1495), artysta pełen siły, daleki od wszelkiej banalności, pilnie stu-djujący naturę i biorący ją tak, jak jest, często z całą bezwzględnością trochę brutalnego obserwatora. Wychował on się na zasadach Squarciona, tego wielkiego nauczyciela Man-tegni i wielu innych, a bezsprzecznie i Piero della Francesca niemały wpływ na niego wywarł. Szczęściem, po Turze sporo dzieł pozostało, tak, że nietylko należy on do historji sztuki, ale jeszcze i dzisiaj przemawia do nas śmiałością pendzla i rubasznością swych kościstych postaci. Tura był synem Dominika z Guarda, miejscowości w Ferraryjskiem, w młodych latach poszedł do Padwy na naukę, skąd wyniósł, podobnie jak Mantegna, zamiłowanie do tła archeologicznego, do ozdabiania swych obrazów okruchami starożytności, ko-pjami rzeźb i marmurów greckich lub rzymską architekturą. Następnie bawił jakiś czas w Wenecji, ale po śmierci nadwornego malarza Estów, Angiola da Siena, udał się do Ferrary, aby po nim objąć posadę «malarza do wszystkiego», i tam stał się niebawem ulubionym artystą Borsa. Malował kartony do kobierców, tkanych na sposób flamandzki, na szpalery, na pokrycie ławek, na kapy do łóżek, na portjery, kartony pełne zwierząt i zieleni, które miał wyrabiać «arrazzare» Livino. Ozdabiał skrzynie, rzędy na konie z okazji turniejów, a nawet rysował wzory do pysznych kaftanów, które rycerze wdziewali podczas giostrów na żelazną zbroję. Gdy w r. 1459 miał Galeazzo Sforza przybyć do Ferrary, Tura ozdabiał bucentaura, na którym Borso wypłynął Padem naprzeciwko swego gościa, i był pierwszym dekoratorem podczas uroczystości, urządzanych na cześć medjolańskiego księcia. Gdy w r. 1462 Mikołaj i Alberto Maria d’Este urządzali turniej, w którym brali udział Zygmunt Malatesta z Rimini i Astorre z Faenzy, dawał Tura rysunki na kapy dla koni i modele rycerskich ubrań. Obok tych przygodnych prac malował freski w pięknej komnacie Leonella, w Belfiore, które Angelo da Siena rozpoczął, a później ozdabiał w studio Borsa nietylko ściany, ale i sprzęty, które się tam mieścić miały.

Za tyle prac około uświetnienia dworu dano mu mieszkanie w casa de’ forestieri i od roku 1460 płacono trzydzieści lir miesięcznie, co stanowiło wówczas wcale pokaźną płacę, a co więcej darowała mu Camera ducale w r. 1464 dom, który dlań kupiono za czterysta pięćdziesiąt lir marchezań-skich. Niebawem po tern kupnie, od r. 1465 do 1467, znika nazwisko Tury w rejestrach książęcych, a zapewne wskutek pozwolenia Borsa udał się on wtedy do Mirandoli, gdzie malował słynną bibljotekę Pica. Miała to być wspaniała sala, ozdobiona obrazami, przedstawiającemi poezję, dziewięć muz, Sybillę i wiele innych postaci klasycznego świata.

Z końcem roku 1467 powrócił Tura do Ferrary pełen sławy, a mając mnóstwo zamówień tak dla księcia, jak do kościołów i dla ludzi prywatnych, rozpoczął najświetniejszą epokę swego artystycznego zawodu. Zdaje się, że we dwa lata później pracował nad freskami w wielkiej sali pałacu Schifanoi, następnie polecił mu Borso ozdobić kaplicę zamkową w Belriguardo, z której ani śladu już nie pozostało. Za wzór do tych fresków, a przynajmniej za natchnienie miały mu służyć freski Gentila da Fabriano w Broletto w Brescii. Pałac w Belriguardo wpobliżu Voghery miał tyle sal i komnat, ile jest dni w roku, a Estowie ciągle go przebudowywali. Alfonsowi II nie podobały się malowidła Tury w kaplicy, kazał je zatem zniszczyć, a natomiast pozawieszać obrazy według ówczesnej mody. W XVII wieku była już pyszna siedziba Estów ruiną. Zanim dzieło swe Tura w Bel-riguardo ukończył, umarł Borso, a mistrz oddał swemu protektorowi ostatnią przysługę i ozdobił katafalk, na którym zwłoki księcia w Certozie podczas pogrzebu zostały wystawione.

Równocześnie z kaplicą w Belriguardo malował Tura czoło wielkich organów w katedrze, gdzie umieścił dwa ze swych najsłynniejszych obrazów: św. Jerzego i «Zwiastowanie», które, dzisiaj odłączone od organów, znajdują się w chórze świątyni. Św. Jerzy, topiący swą lancę w paszczy smoka, oddany tam z wielką werwą i siłą, a uciekająca kobieta, którą rycerz wybawił, nadaje całej kompozycji dużo drama tyczności. W «Zwiastowaniu» napróżno szukalibyśmy silenia się artysty na przedstawienie idealnie pięknych postaci, Madonna jest kobietą ferraryjskiego gminu, anioł także nie odrodził się od ludzi, którzy otaczali artystę. Mimo trochę za dużych głów i przesadnie energicznych ruchów wszystkich postaci, obrazy te swą prostotą i siłą robią potężne wrażenie i stawiają Turę obok najznakomitszych realistów włoskich, obok fra Filippa, obok Mantegni i Wincentego Foppy.

Za panowania Ercola I zamawiał dwór u Tury prawie wyłącznie portrety i powierzał mu dekoracyjne roboty. W r. 1472 polecił mu książę, przed swoim ślubem z Eleonorą Aragońską, zrobić plan łoża małżeńskiego, rysunki kotary i kapę, którą miał utkać maestro Rubinello di Francia, na sposób arrazzów z wełny i jedwabiu. Wysłał go także książę do Wenecji, aby według swych kompozycyj zamówił serwis jadalny u tamtejszego złotnika, Giorgia Alegretta z Raguzy. Była to pyszna zastawa stołu, do której należały także wazy, ozdobione rzeźbą i emalją, o satyrach, orłach, wężach, delfinach i rogach obfitości. Niemal całe urządzenie komnat pani młodej zostało zrobione według pomysłów i rysunków Tury, wykonywanych to w Medjolanie u mistrza Amadia, złotnika, to u miejscowych rzemieślników. Własną pracownię, własne studio chciał mieć Ercole wesołe, więc mistrz ozdobił je postaciami pięknych kobiet, obnażonych na sposób grecki

j£b>'z4    -J**

ęyt

>ł

k>

XpCsy.v

'V

kVSjJSà

jnm

DI

-,

W"

f/

-1!

i a*

‘V

'rì

'sii

^r

~o*

fi,

'--y^

.1

.    SS

H-

i!

k!

p- <r I

• Rf»

Mi »

»8

Pàli

SF

r-’.“ ¹

■S2HI

j | nnl Yrgr^-r-j ~ ~y«**

B//iN t^tT-Trwv -    tàn^iN-TTcT

*tó^5s-

-—r.

.-.*? -'-a^r^—.    -

w---o;

-•

Cosimo Tura, Madonna.

Rea. Accademia w Wenecji.

Fot. Anderson.

'M

/.

Wìr ' I

l’i

4,

STI TTS-7 *? fĘm ••~s.ts"

i ,=:-sV

- r?n s" 1

/.

l£v

ìt*

Émg jS|

L».’

b*%

.1

ìù

f*-

fm

t'\

sai

<*

j^vr.sc !f4 «-»1

"^Tq

rvg

-V-,

Wj

ri^

rr^ rn

Hsè

_4r

V-

hi

jjjl

.. iM-i

Fot. Hanfstaengel.

Cosimo Tura, Madonna na tronie.

9

.

i rzymski. Co te kobiety przedstawiały, i co się z obrazami stało, nie wiemy.

Zanim małżeństwo z Aragonką zawarte zostało, musiał Tura zaspokoić ciekawość narzeczonej i przysłać jej wierny portret przyszłego małżonka, tudzież podobiznę naturalnej jego córki, Lukrecji, która miała się na dworze ferraryjskim wychowywać. Zaledwie pierwszy syn, Alfons, się urodził, myślano już o wyszukaniu dla niego przyszłej żony. W r. 1477 portretował więc Tura jednorocznego dzieciaka dla Anny Sforzy, siostry Jana Galeazza, którą Alfons rzeczywiście w r. 1491 poślubił. W latach 1480 i 1485 malował mistrz Izabellę i Beatrycę d’Este i stał się tak modnym artystą, że każda znakomitość na dworze ferraryjskim chciała mieć portret jego ręką zrobiony. Pomiędzy innymi i Tito Strozzi kazał się malowrać, ale, niestety, ze wszystkich tych portretów zaledwie jeden utrzymał się do dzisiejszych czasów i to taki, którego autentyczność ulega wątpliwości. Jest to portret Uberta Sacrati z żoną i z synem, znajdujący się w galerji Strozzich w Ferrarze. Signora Sacrati, bardzo bogato ubrana, ale nie mogąca się poszczycić wielkiemi wdziękami, opiera obydwie ręce na ramionach dziecka o jasnych włosach, podczas gdy Uberto trzyma sokoła. Mała rodzina, siedząca przed balustradą, ma po prawej za tło niebieską kotarę, na której przymocowany jest szkaplerz, a po lewej widok na otwarty świat.

rza

W braku więc tego mnóstwa portretów, które Cosimo w Ferrarze wykonał, musimy sądzić o nim po obrazach religijnych, porozrzucanych po rozmaitych galerjach. A przede-wszystkiem zachowało się kilka części składowych ankony, którą zamówił kardynał Roverella do św. Jerzego za murami w Ferrarze, do owego, dzisiaj opustoszałego, kościoła, przed którym spokojnie konie się pasą. Środkowy obraz ołtarza znajduje się w National Gallery w Londynie i przedstawia Madonnę na tronie, trzymającą śpiące dzieciątko Jezus na kolanach, któremu sześciu dużych aniołów do snu przygrywa. Bogata architektura, mnóstwo pięknych ornamentów, stanowi główną cechę obrazu. Jedno z bocznych skrzydeł owego ołta-przechowało się w galerji Colonna w Rzymie i przed-

stawia donatora, Wawrzyńca Roverelle, klęczącego przed tronem Madonny. Poza nim stoją dwaj patroni, św. Maureljan i św. Paweł, realistycznie traktowane, wyraziste, silne postacie. Trzecia część ankony dostała się do Luwru, obraz o tragicznej treści, Pietà. Matka Boska trzyma martwe ciało Chrystusa na kolanach, po obudwu stronach stoją Magdalena, dwie inne święte kobiety, św. Jan i Józef z Arymatei. Madonna i Jezus, jak często w obrazach Tury, rażą swoją brzydotą, jakgdyby artysta szedł śladami średniowiecznych malarzy, którzy często z umysłu brzydkiemi robili boskie postacie. Natomiast figury świętych odznaczają się zwykłą u Tury siłą i powagą. W obrazie tym, równie jak w wielu innych naszego mistrza, uderza bogactwo ornamentów, przepych szat, świadczący, że artysta zżył się na ferraryjskim dworze z zewnętrznym blaskiem, a nawet w tak smutnym obrazie, jak Pietà, obejść się bez niego nie może, Magdalenę przekształcił w świetną damę dworu Estów, z diademem, ozdobnym perłami, na głowie, ubrał w szkarłatną suknię ze złotem, z nie-bieskiemi rękawami i w płaszcz ciemnozielony.

Jednym z najlepszych, po nim pozostałych, obrazów jest Madonna w otoczeniu świętych, w muzeum berlińskiem, która się początkowo znajdowała w wielkim ołtarzu kościoła San Lazaro poza murami, w Ferrarze. Matka Boska tronuje w ozdobnej wnęce, wpatrując się w dziecię, śpiące na kolanach. Na stopniach tronu stoją: po lewej stronie św. Apolo-nja, po prawej św. Katarzyna Aleksandryjska, a św. Augustyn i św. Hieronim stanowią niejako straż honorową Madonny. Anioł, grający na lutni, usiadł na murze, a dwaj inni spoczywający na kolumnach, trzymają koronę nad swą panią. Kolumny te mają oryginalne kapitele, bo głowy Turków w turbanach, które niezbyt się zgadzają z podstawą tronu, ozdobioną mozaiką, przedstawiającą prace Herkulesa.

w na-

Cosimo kilkakrotnie malował św. Hieronima, a jeden z tych obrazów zachował się jeszcze w Pinakotece ferraryj-skiej, drugi zaś znajduje się w galerji narodowej w Londynie. Ferraryjski Hieronim wyżej stoi od londyńskiego; jest to duży obraz ołtarzowy, przedstawiający ojca Kościoła turalnej wielkości, ubranego w szaty kardynalskie i spoczy-

wającego na złomie starożytnej kolumny. Wierny lew leży obok niego. Potężną głowę starca o długiej, siwej brodzie otacza szeroka, złocista aureola, pysznie się odbijająca na tle jasnego nieba. Głowę tę kolorystycznie podnosi jeszcze kawał fioletowego płaszcza, podbitego ciemnozieloną materją, zarzuconą jakby jakaś fantastyczna kapuza. Oczywiście i tutaj nie brak zajmujących szczegółów ornamentacyjnych, w których się artysta lubował, a mianowicie uderzają piękne arabeski, zdobiące pilasty, i delfiny, malowane en grisaille.

Współcześni nadzwyczaj cenili Turę. Ojciec Rafaela, Giovanni Santi, w wierszu, który po nim pozostał, wymienia go pomiędzy najznakomitszymi malarzami swego czasu, kładzie jego nazwisko obok nazwiska Antonella da Messina, Giovanniego Belliniego i Melozza, którego osobliwie uwielbiał. Tito Strozzi pisał na cześć Tury elegję, w której wspomina o jakiejś donnie, proszącej, aby swą zręczną ręką portret jej wymalował.

Nunc cupit externis pingi velata capillos Culitibus, et nudo nunc libet esse coma.

To powodzenie artysty przebija się także w jego mate-rjalnych stosunkach, które były tak świetne, że testamentem z roku 1471 mógł zapisać znaczny fundusz na wybudowanie kościoła św. Kośmy i Damjana. Artysta musiał się dobrze rządzić i mieć finansowe zdolności, gdy co chwila zajmował się jakiemiś spekulacjami, to budował dom, aby na nim zyskać, to przystępował do spółek ze złotnikami, fabrykantami sukna, kupcami drzewa, a nawet z piekarzami. Ludność Ferrary należała w owych czasach do bardzo przedsiębiorczych, do czego się przyczyniały unormowane stosunki państwa. Tura więc szedł za przykładem innych. Umarł w r. 1495, pozostawiając syna, Damjana, którego miał ze swoją służącą, Ossoliną.

III

Za Borsa i Ercola I bardzo wziętym malarzem był Bal-dassare d’Este, po którym, niestety, nie pozostał ani jeden autentyczny obraz. Była to wszakże zajmująca postać na dworze w Ferrarze, i z tego powodu mówić o niej trzeba. Baldassare należał do licznego zastępu synów naturalnych Mikołaja III, a więc był przyrodnim bratem panujących książąt, matka zaś jego, Anna Roberti, pochodziła z Reggio. Podpisywał się na swoich obrazach Baldassare Estense, używał herbu książąt ferraryjskich i malował obok swego nazwiska pierścień z diamentem, ulubionym znakiem Ercola I. Początkowo przebywał w Lombardji, w Medjolanie musiał się uczyć malarstwa, gdzie już zasłynął jako znakomity artysta, skoro w pawijskiem Castello malował portrety Galeazza Marii Sforzy i jego małżonki, Bony di Savoia. Galeazzo go tak polubił, że pisał o nim do księcia Ferrary jako o bardzo zacnym człowieku i znakomitym artyście, który ze wszech względów stał się mu drogim.

W r. 1469 osiadł Baldassare w Ferrarze, a Borso kazał posłać mały statek do Pawji po ruchomości artysty. Miał wtedy około trzydziestu lat i odtąd zajmował stanowisko nadwornego malarza Estów. Borso wyznaczył mu miesięczną pensję w kwocie dziesięciu lir marchezańskich, a prócz tego dawał sześć beczek winogron i sześć korcy zboża rocznie. Pozwolił mu także mieszkać w pałacu Paradiso, który właśnie został skonfiskowany Piom z powodu spisku przeciw księciu, do którego należeli, i dał do użytku całe urządzenie tam się znajdujące. Prócz tego płacono Baltazarowi za większe obrazy i wogóle bardzo go odszczególniano przy każdej sposobności, raz nawet przeznaczono do oszacowania robót, które Tura wykonał w kaplicy w Belriguardo. Na pogrzebie Borsa należał artysta do grona tych osób, które czarno ubrane szły za trumną aż do Certozy.

Galeazzo Maria Sforza życzył sobie mieć portret zmarłego księcia, to też Ercole polecił obraz ten wymalować Baltazarowi, a praca tak się udała, że książę Medjolanu, dziękując za podarunek, wyraził się, iż, patrząc na przysłany portret, zdaje mu się, że widzi przed sobą żyjącego Borsa, i że zmarłemu księciu brak tylko oddechu. Baldassare sam zawiózł ten obraz do Medjolanu, gdyż Galeazzo wyraźnie prosił, aby cenne dzieło sztuki dobrze zapakowano, by go wilgoć i deszcz nie uszkodziły.

Powróciwszy z Medjolanu, zamieszkał Baldassare jakiś czas w Reggio, gdzie mu książę dał synekurę, mianując go kapitanem della Porta Castello. Tam się artysta ożenił z Giovanna Fogliani i miał z nią kilka bardzo ładnych córek. Jedną z nich zhańbiło w r. 1490 trzech młodzieńców, należących do tamtejszej szlachty, a smutny ten wypadek nabrał wielkiego rozgłosu. Baldassare natychmiast pojechał do Ferrary, aby księcia prosić o sprawiedliwość, książę też narazie dał polecenie gubernatorowi i podeście w Reggio, aby jak najsurowiej postąpili ze zbrodniarzami, ale dochodzenia na nic się nie przydały, gdyż świadkowie nie chcieli robić zeznań ze względu na wysokie stanowisko obwinionych. Nieszczęśliwy ojciec zwracał się znowu z prośbami do księcia, błagał, żeby winnych oddano w ręce osławionego ze swej surowości kapitana sprawiedliwości, Grzegorza Zampante, ale wszystkie prośby i zachody pozostały bez skutku, honor córki artysty nie został pomszczony. Nie mogąc wskutek tego dłużej w Reggio pozostać, przeniósł się Baltazar zaraz do Ferrary, a książę starał mu się krzywdę naprawić, mianując go gubernatorem Castel Tebaldo, portu, który podówczas przestał już mieć obronne znaczenie. Wiemy jeszcze, że w r. 1497 kazał mu książę dać sztukę sukna i pończochy ze znakiem pierścienia, ozdobionego diamentem. Może to miał być także podarunek na pocieszenie artysty za doznaną krzywdę.

Protekcja księcia nie zawsze wystarczała, aby wiernego sługę ochraniać od chciwości i szykan innych dworzan i urzędników państwa. W r. 1502 skarżył się Baldassare przed księciem, że mu dają mniejsze beczki winogron, aniżeli mu się należą, i że mu ze skarbu przysyłają zatęchłe zboże. Narzekał, że jest w biedzie, i prosił, aby mu książę podarował jakie zużyte ubranie ze swej garderoby, parę pończoch, kaftan i płaszcz, aby przecież czasem mógł się pokazać u dworu. Ten list, podobnie jak inne tego rodzaju ówczesne pisma, kończy się zapewnieniem, że chociażby mu książę nic nie dał, to będzie on zawsze wiernym jego sługą. Była to formułka petentów, aby pański zły humor ułagodzić. Mimo, że Baldassare stawiał się sam narówni z żebrakami, których się obdarza starzyzną, miał przecież dość pieniędzy, aby

w testamencie ufundować sto mszy za spokój swej duszy, i zapisać sto lir w złocie, rozmaite kosztowności, sztuki płótna, jedwabie i złotolite brokaty swojej żonie. Prócz tego pozostawił realność w okolicy Reggio. Widocznie, że wtedy było praktyczniej uchodzić za żebraka, aniżeli za właściciela realności.

Najznakomitszem dziełem Baldassara było, jak się zdaje, wielkie płótno, przedstawiające Borsa, Alberta d’Este, hr. Wawrzyńca Strozziego i Teofila Calcagniniego, wszystkich konno w pięknej grupie, robionych z natury. Pracę tę, za którą artysta otrzymał dwieście dukatów, rozpoczął jeszcze za życia Borsa, ale dokończył dopiero po jego śmierci.

Baldassare musiał przedewszystkiem dobrym być portrecistą, gdyż Borso kazał mu w słynnych freskach w pałacu Schifanoi przemalować swoje własne głowy i twarze kilku jeszcze innych osobistości, ponieważ mu się niedość udanemi wydawały. Malował nadto portrety Marietty, żony Teofila Calcagniniego, Tita Strozziego i wielu innych osobistości dworu ferraryjskiego, a portrety te płacono trzy razy drożej, aniżeli portrety Cosima Tury. Portret Strozziego, który się w niedawnych jeszcze czasach znajdował w galerji Costabili, a później, według Morellego, miał być w zbiorach słynnego antykwarza weneckiego, Gugenheima, niewiadomo gdzie się zawieruszył. Rycina, według niego zrobiona, znajduje się w dziele Rosiniego «Storia della pittura italiana».

IV

O dziewięć lat młodszym od Cosima Tury, ale tak samo, jak tamten, artystą, stojącym pod wpływem szkoły Squarciona i Piera della Francesca, był słynny Francesco Cossa (1438— 1480). Miał on wiele wspólnego z Turą, siłę pendzla, zdrowy realizm i, równie jak Cosimo, zamiłowanie w typach pospolitych, często brzydkich ludzi. Na Cossie znać jednak więcej uszlachetniającego wpływu Piera, więcej giętkości w postaciach, więcej barwnych tonów w kolorycie i przejęcia się zasadami perspektywy. Najznakomitszem jego dziełem są,

PUP

. ii;.

L,.^

4*''i

JŁ

r* •.»

.4. : '--;f

W\

im

?) •

h'mm*

Jt

«r

«

•C7L

•*» a

ł#P

.11

Ł i!

J\

Ml

fi

|fy

LSI"-

/ r>

li

r''Si

w.'

fc

kV

)JH iT

'/i

Vf

./

I!

flT

ni

II

[;♦

i*/

5« vjs

SMa

uHS

:>

.^=

,’l

!»

: II

ii

hi

Ml

“*V7 -

S&kJ

/5*"

--Ti

KMr»

Haftujące kobiety.

Szczegół z fresków w Schifano! w Ferrarze.

Kot. Anderson.

nieocenione dla nas pod względem dziejów kultury Odrodzenia, freski pałacu Schifanoi, przedstawiające zajęcia Borsa w marcu, w kwietniu i maju, które z całej serji tych fresków jedynie się dobrze utrzymały. Ściany podzielił artysta na trzy-horyzonty, z których każdy ma inny cel. Najwyżej ku sufitowi położona część, najwyższy pas przeznaczony dla bogów, średni na znaki zodjaku i na inne symboliczne figury, trzeci najniższy, najbliższy oka, a zarazem najszerszy ma przedstawiać sceny z życia Borsa. A więc na jednej ze ścian widzimy w najwyższym horyzoncie Minerwę, jadącą na triumfalnym wozie, zaprzężonym w jednorożce, zwierzęta, symbolizujące czystość i roztropność. Bogini trzyma lancę w prawej, a zamkniętą księgę w lewej ręce. Obok niej usadowiło się na wozie kilka obnażonych dzieciaków. Dwie grupy wypełniają obraz, jedna, to ludzie uczeni, może profesorowie uniwersytetu, prowadzą zapewne jakąś rozprawę, druga, bardziej nas zajmująca, to kobiety haftujące i tkające wełnę, którym się panie dworskie przypatrują. Wszystko wybitnie ferraryjskie typy. Środkowy horyzont przedstawia dość za-wikłany symboliczny obraz: powyżej zodjakowego barana siedzi kobieta, wskazująca na niebo, personifikująca wiosnę, początek astronomicznego roku, po obudwu stronach znowu symboliczne postacie, których znaczenie niejasne. Najważniejszy, najbardziej zresztą dla nas zrozumiały i prawdziwie zajmujący, to horyzont dolny. Widzimy tam pysznego, bogato ubranego Borsa, jak przyjmuje prośby poddanych, słucha ich skarg i życzeń. Otaczają go najwierniejsi dworzanie, a nawet nie brak ulubionej małpy, którą paź ma pod swoją opieką. Na prawo pełno charakterystycznych postaci, widocznie wyborne portrety z otoczenia księcia, na lewo znowu Borso, tutaj na białym koniu, wyjeżdżający na polowanie w towarzystwie Calcagniniego, mnóstwo rycerstwa i sokolników. Wszystkie te sceny na tle częścią architektonicznem, częścią pejzażowem. Niepodobna opisywać wszystkich szczegółów tych fresków pełnych prawdy, rozmaitości, będących wyborną ilustracją życia ferraryjskiego w drugiej połowie XV wieku. Jeden z obrazów przedstawia także Borsa z jego błaznem Scocolą, z tym «soavissimo istrione», który mógł

W Ferrarze pozostawił po sobie, oprócz fresku w Schi-fanoi, ankonę ołtarzową, niewiadomo w jakim kościele, której części składowe znajdują się dzisiaj w galerjach w Londynie, w Rzymie i w Medjolanie. Obraz londyński przedstawia zapewne św. Jacka, trzymającego książkę w lewej ręce, a błogosławiącego prawicą. Postać to bardzo charakterystyczna o sympatycznym wyrazie twarzy, odbijająca się plastycznie na tle skał i jakiejś ruiny, ozdobionej girlandą z kłosów i żołędzi. Kilka drobnych postaci widać pomiędzy skałami, a w niebiosach tronuje Chrystus, otoczony aniołami, uno-szącemi narzędzia męki Pańskiej. Dwa skrzydła tej ankony przeszły w r. 1895 ze zbioru Barbi Cinti w Ferrarze do me-djolańskiej Brery. Przedstawiają one postacie św. Piotra i św. Jana Chrzciciela, z których pierwszy poważny i dobrotliwy, drugi o surowym, prawie wstrętnym wyrazie twarzy. Uwagi godną na tych obrazach jest wielka staranność, z jaką artysta wykończył ręce, włosy i inne szczegóły, a przepyszny, soczysty koloryt wynagradza nas za wszelkie surowości twarzy św. Jana. Nadzwyczaj zajmującą jest predella, należąca do tej ankony, znajdująca się w watykańskiej galerji, gdzie uchodzi za pracę Benozza Gozzolego, a już ten błąd w ozna-

sobie dużo pozwalać wobec księcia. Postać Calcagniniego, ulubionego doradcy Borsa, powtarza się kilka razy.

Cossa malował te freski pomiędzy rokiem 1467 a 1470 i gorzko się skarżył w pisemnej suplice do księcia na nędzne wynagrodzenie, które mu za tę wielką pracę wyznaczono. Wypłacono mu bowiem, tak jak innym tam zajętym malarzom, po dziesięć bologninów za stopę kwadratową fresków, co go bardzo oburzało nietylko ze względu na nadzwyczaj niskie wynagrodzenie, ale i z uwagi na to, że go stawiano w równym rzędzie z bardzo pospolitymi, talentem i sławą niedorównującymi mu artystami. Borso nie uwzględnił tej prośby, a, co więcej, kazał przerobić Baltazarowi owe głowy przedstawionych na freskach osobistości, co artystę jeszcze bardziej zabolało. Opuścił więc Ferrarę, pomimo, że pochodził z osiadłego tam oddawna rodu architektów, i przeniósł się do Bolonji, gdzie najwięcej w swem życiu pracował.

czeniu artysty, który ją wykonał, dobrem jest dla tego dzieła poleceniem. Predella podzielona na cztery części przedstawia cztery cuda św. Jacka, a dwie z tych scen tem bardziej są dla nas zajmujące, że wzięte są z pobytu św. dominikanina w Polsce. I tak, pierwszy obraz odnosi się do legendy wskrzeszenia dziecka w Krakowie w roku 1231. Ojciec niesie w koszyku dziecię do kościoła, a matka, w rozpaczy pogrążona, widocznie pozbawiona wszelkiej nadziei, nie idzie z nim, ale pozostaje przed portykiem domu. W pewnem oddaleniu widzimy już ojca wewnątrz kościoła, modlącego się nad grobem świętego, na którym wskrzeszony dzieciak uśmiecha się do kilku zdumionych osób. Drugi przedział przedstawia cudowne ugaszenie pożaru, a trzeci, uleczenie chorej kobiety. Czwarta część kompozycji przenosi nas znowu do Polski. Żona dworzanina króla polskiego siedzi chora na łożu boleści i modli się do św. Jacka o przywrócenie jej zdrowia. Na pierwszym planie trzy inne kobiety przygotowują bieliznę dla chorej, w głębi widać na lewo stojącego mężczyznę, na prawo dwóch innych mężczyzn i jakiegoś jeźdźca. Typy te noszą na sobie te same cechy, co postacie we freskach Schi-fanoi, a osobliwie kobiety zdają się należeć do ferraryjskiego ludu.

Z czasów pobytu Cossy w Ferrarze pochodzi prawdopodobnie jego obraz, znajdujący się w galerji berlińskiej, przedstawiający wdzięczną, hożą dziewczynę wiejską, wracającą z roboty i spoczywającą na chwilę. Ma ona łopatę na lewem ramieniu i trzyma dwie gałęzie z pysznem winogra-dem, a postać jej pełna tej uroczej prostoty, której uczy przyroda, życie na łące i na zagonie. Za tło obrazu służy krajobraz północno-włoski, pole uprawne, okolone cyprysami, z małem miasteczkiem w głębi. Obraz miał zapewne jesień przedstawiać, porę winobrania i znajdował się początkowo w klasztorze św. Dominika w Ferrarze, gdzie wisiał w sali posiedzeń inkwizycji. Sielanka w sali inkwizytorów!

Przeniósłszy się do Bolonji, Cossa bardzo dużo pracował i miał wielki wpływ na tamtejsze malarstwo, tak, iż rzec można, że się stał założycielem bolońskiej szkoły malarskiej. Uczniów liczył sporo, u niego też wykształcił się na wiel-

kiego artystę ów chłopak od złotnika, Francesco Francia, najznakomitszy mistrz boloński.

Kilka obrazów Cossy z bolońskich czasów zdobi muzea i prywatne zbiory poza granicami Włoch, a przedewszyst-kiem owe pełne wdzięku «Zwiastowanie» w galerji drezdeńskiej, które najznakomitsi znawcy sztuki ferraryjskiej, jak Morelli, Venturi, Harck i Frizzoni przyznali naszemu mistrzowi. Typy ferraryjskie, które się Cossa nauczył malować zamłodu, pozostały jego ulubionemi typami i później, a «Zwiastowanie» znowu nas przenosi w koło znajomych twarzy z Schifanoi.

W samej Bolonji sporo się zachowało dzieł Cossy. Do najznakomitszych należy Madonna del Baracano, w kościele należącym do pobożnego stowarzyszenia tego samego nazwiska. Jest to madonna, którą pierwotnie wykonał jakiś dawny malarz, a Cossa odrestaurował ją i przemalował na polecenie Giovanniego II Bentivoglia w r. 1507 i oprócz może pozostałego archaizmu w twarzy samej Madonny i Jezusa, nadał całemu obrazowi swój charakter osobisty. Wyraz twarzy Madonny musiał pozostać niezmieniony, słynęła ona bowiem jako obraz cudowny, i opowiadano sobie o niej następującą legendę. W roku 1402 oblegał Bolonję za panowania Giovanniego I Bentivoglia Jan Galeazzo, książę Medjolanu. Komendant murów, Bento Bentivoglio, przejeżdżając w czasie owego oblężenia koło kościoła San Stefano, spostrzegł modlącą się przed obrazem Madonny kobietę, którą podejrzywał o szpiegostwo na korzyść nieprzyjaciela. Kazał ją przesłuchać, a pomimo że się z jej zeznań okazało, iż jest niewinną, przecież zdawało się Bentivogliowi rzeczą bezpieczniejszą kazać ów obraz zamurować, aby pod pozorem modłów nie zbliżali się tam jacy nieprzyjaźni ludzie i nie dawali znaków nieprzyjacielskiemu wojsku. Zaledwie jednak wyniesiono mur przed obrazem, a już zaczęły cegły zeń spadać, mur się porysował i runął. Bentivoglio więc ponownie mocniejszą kazał wystawić ścianę, ale i ta runęła bez widocznych powodów. Co więcej, w nocy spostrzeżono unoszące się na miejscu, gdzie był obraz, jakieś postacie, jakby duchy, a przerażony tern Bentivoglio uważał to zjawisko za dany mu znak nadprzyrodzony, aby cudownej Madonny więcej nie zasłaniał. Otóż ten obraz

MMW

J\

mm

~i

r^Sgfg^-r

‘ 2^>JjppJjpppfń

«F kjS

ppppijji/tjv, h pi/pìjp In

mmmt:

f‘£

vN

Vf

'Li! :

/■

Itm

.V

Mi

II

•*

■:

931

«J i

Iff '

*

'” pi»

fM: Sffc mm raffi

wM !

Mf-Jr

jiiOi

pj

■Ą

i V \

il

MR

'•^f.

tf

iw

xj

il

fęjf

f?2

ri

rtfl

’ -MM

ili_

jwiLSrf .yaL

ÉT W'

X3

>S&qìL

Francesco Cossa, «Zwiastowanie».

Galerja w Dreźnie.

VL'

Fot. F. Tanime.

f »

\k

ÌÀ

Fot. Anderson.

mm

F~

WWT

¥&

(*

*k

i&W

‘A

p.j

Francesco Cossa, Madonna, św. Petronjusz i św. Jan. Pinakoteka w Bolonji.

Ki

kazał Giovanni II Cossie przemalować, gdyż bardzo już był zniszczony, a artysta, zanim się zabrał do pobożnej pracy, wyspowiadał się, przystąpił do komunji, a nadto prosił biskupa o błogosławieństwo. Tak umocniony na duchu dopiero wziął pendzel do ręki.

We dwa lata później wykonał Cossa obraz temperą na płótnie dla Foro dei Mercanti, znajdujący się teraz w pina-kotece w Bolonji. Jest to jeden z najcharakterystyczniejszych obrazów mistrza, dzieło, które najlepiej cechuje jego talent. Madonna z dziecięciem spoczywa na tronie ozdobionym dwoma kandelabrami i koszykami pełnemi owoców, nad tronem zaś rozpina się piękny łuk architektoniczny. Po prawej stronie stoi św. Jan zaczytany w książce, którą w rękach trzyma, po lewej umieścił artysta św. Petronjusza w biskupim płaszczu, tudzież postacie fudatorów, sędziego Alberta de Catanei i notarjusza Antonia degli Amorini, osoby przepysznie oddane. Osobliwie postać Alberta, trochę rubaszna, ale błyszcąca werwą i talentem, o rudych, gęstych, kędzierzawych włosach, szkarłatnym stroju, należy do najbardziej udanych tego rodzaju portretów.

Cossa pozostawił w Bolonji i w Modenie sporo naśla

dowców.

Za Ercola I miasto się bardzo powiększyło, wielu ludzi zamożnych budowało w Ferrarze pałace, a i sam książę niemało wzniósł nowych gmachów albo wykończył te, które jego poprzednicy stawiać rozpoczęli. To też Ferrara zajmowała mnóstwo artystów, a do potomności przeszło z owych czasów około siedemdziesiąt nazwisk malarzy. Oczywiście byli to po większej części dekoracyjni malarze, którzy ozdabiali mieszkania lub wewnętrzne mury pałaców i tysiące sprzętów i ornamentacyjnych przedmiotów, będących wówczas w użyciu, ale obok tych artystów, rzemieślników, wyszczególnia się kilka znakomitych talentów, których dzieła napiętnowane są cechami owej epoki, młodzieńczą siłą, zdrowiem i energją.

Do nich należy Ercole di Antonio de’ Roberti, syn por-

32*

tjera Estów, urodzony pomiędzy rokiem 1450 a 1460, zmarły w r. 1496. Wyrobił on się pod wpływem Bellinich a przede-wszystkiem Giovanniego, tudzież pod urokiem Mantegni i Piera della Francesca. Od ostatnego przejął ów jasny, przejrzysty a zarazem ciepły koloryt, tak iż się stał najznakomitszym kolorystą w dawniejszej szkole ferraryjskiej. Z szczególną troskliwością oddawał widoki przyrody, służące za tło jego postaci, miłował się w naturze i umiał z niezrównaną wiernością przelewać swe wrażenia na płótno.

Ercole miał trudne początki. Nie mogąc zapewne opłacać czynszu za osobny sklep w Ferrarze, pracował w jednej botedze ze swym bratem, stolarzem Polidorem, a ponieważ i tego wydatku było im za dużo, więc połowę lokalu odstąpili Giovanniemu di Giuliano z Piacenzy, który robił pozłotę dla malarzy z czystego metalu. Bracia, malarz i stolarz, zawiązali spółkę z pozłotnikiem, który widocznie jeszcze większym był biedakiem niż oni, gdyż dostarczyć mu musieli narzędzi i połowę metalu, za co on zobowiązał się dzielić z nimi dochodem ze swego rzemiosła. Mimo oszczędności na mieszkaniu i spółki z pozłotnikiem niedobrze się Ercolemu powodziło w Ferrarze, tak że niebawem musiał się przenieść do Bolonji, gdzie już w r. 1482 pracował nad ozdobieniem kaplicy Dominika Garganellego w katedrze. Miał tam wykonać prześliczne freski «Ukrzyżowanie» i «Śmierć Madonny», a osoby w nich przedstawione odznaczały się niezwykle piękną charakterystyką i uderzały wyrazem twarzy. Michał Anioł i Vasari podziwiali to arcydzieło artysty, któremu, według florentyńskiego historyka sztuki, miał Roberti poświęcić lat dwanaście, gdyż siedm lat malował al fresco, a pięć lat je jeszcze poprawiał. Vasari musiał się w tej mierze pomylić, gdyż Ercole już w r. 1486 powrócił do Ferrary; w każdym razie jednak zapewnienia Vasarego stwierdzają, że freski bo-lońskie z szczególnem staraniem i z wielką sumiennością były wykonane. Niestety malowania te już nie istnieją, jedynie rysunek «Ukrzyżowanie», piórem zrobiony, przechowuje się w galerji rycin w Berlinie.

Podczas swego pobytu w Bolonji malował Roberti także predellę do obrazu wielkiego ołtarza w kościele San Giovanni

in Monte, na której powtórzył niektóre sceny ze swych malowideł w kaplicy Garganelli. Dwie części tej predelli, a mianowicie «Chrystus na górze Oliwnej» i «Zdrada Judasza» wraz z «Pochodem na Kalwarję», znajdują się dzisiaj w drezdeńskiej galerji, podczas gdy obraz przedstawiający «Pietę» zawieruszył się aż do Royal Institution w Liverpoolu. Są to znakomite obrazy, przypominające Mantegnę i Giovanniego Belli-niego, odznaczające się młodzieńczą siłą i werwą, tudzież śmiałością w traktowaniu ruchów, która należy do charakterystycznych znamion Robertiego.

Od roku 1486 aż do końca życia pracował znowu Ercole w Ferrarze, gdzie po Turze był nadwornym malarzem Estów. Płacono go bardzo dobrze, pobierał bowiem dwieście czterdzieści lir marchezańskich pensji, tyle, ile wynosiła płaca kapitanów najważniejszych fortec i «jeneralnych faktorów». Prócz tego co chwila spotyka się w rachunkach dworskich wydatki na podarunki dla ulubionego artysty, raz dostaje sztukę czarnego adamaszku, innym razem dwanaście łokci atłasu, którego kolor może sobie wybrać według upodobania, z wyjątkiem atłasu purpurowego, należącego do najkosztowniejszych materyj. W przygotowaniach do ślubnej wyprawy Izabelli d’Este grał Ercole bardzo ważną rolę, jeździł do Wenecji celem zakupna złota potrzebnego do ozdobienia trzynastu kufrów, na które wyszło aż jedenaście tysięcy listków szlachetnego metalu, tudzież celem wybrania farb jak najlepszych, do których przedewszystkiem należały lak i ultramaryna. Pod kierunkiem Robertiego robiono i ozdabiano łoże małżeńskie dla księżniczki i budowano wóz triumfalny, na którym Izabella ukazała się po raz ostatni na ulicach Ferrary i na którym wjeżdżała do Mantui. Należał on także do orszaku, który odprowadzał księżniczkę do nowej stolicy, a praca nad przygotowaniami do tych uroczystości i podróż Padem tak go zmęczyły, że z obawy o swoje zdrowie musiał z Mantui szybko wracać do domu.

Praca była pilna, ale na zapłatę trzeba było czekać. Dwór tyle miał wówczas rozmaitych wydatków z powodu owego wesela, że kasa książęca nie śpieszyła się z wynagrodzeniem artysty. Roberti jeszcze w r. 1491 nie otrzymał na-

leżytości za swą pracę i w rozpaczliwym liście zwracał się do samego Ercola I z prośbą o pieniądze, podnosząc, iż nie ma z czego pokryć najkonieczniejszych potrzeb. List jednak nie odniósł pożądanego skutku, gdyż dopiero w r. 1495 wypłacono artyście resztę należytości. Tymczasem dworskie zamówienia nie ustawały, artysta robił wszystko, co mu kazano, malował kominki, fryzy, rysował mapę topograficzną Neapolu, którą księżna chciała posłać któremuś z sąsiednich dworów, ba, nawet pozłacał dla Leonory klatkę na papugę.

Roberti musiał być gładkim, dobrze wychowanym człowiekiem, gdyż książę przeznaczył go do świty, która młodemu Don Alfonsowi towarzyszyła do Rzymu, gdy jechał powitać nowego papieża, Aleksandra VI. Zczasem stał się też ulubieńcem księcia; kiedy artysta malował kartony do fresków w pałacu Belriguardo, przesiadywał Ercole całemi dniami w jego pracowni, przypatrując się z prawdziwą przyjemnością postępowi rysunków. Praca ta tak dalece księcia zajmowała, że wtedy nie myślał ani o przejażdżkach konnych, ani o grze w szachy, a swemu sekretarzowi nie pozwalał nawet wchodzić do pracowni malarskiej, aby go od przyjemności patrzenia na dzieło artysty nie odrywał. Ale nietylko sam książę, ale i Don Alfonso ciągle przesiadywał u malarza, tak że ten nie mógł na czas skończyć portretu Ercola dla Izabelli przeznaczonego, ponieważ mu następca tronu w tej pracy przeszkadzał.

Roberti jeździł na krótki czas do Węgier, powołany przez króla Macieja Korwina, a nawet dotąd istnieje w ga-lerji peszteńskiej rysunek, przedstawiający mężczyznę, który według tradycji jest zabytkiem po ferraryjskim artyście.

Po rozmaitych publicznych i prywatnych zbiorach znajdują się obrazy przysądzane z mniejszem lub większem prawdopodobieństwem Robertiemu, do tych zaś, które najwięcej noszą cech autentyczności, należy w medjolańskiej Rrerze ołtarz, jak się zdaje, malowany przez artystę dla kościoła Santa Maria in Porto w pobliżu Rawenny. Jest to Madonna z dzieciątkiem na kolanach, siedząca na tronie opartym na słupkach, pomiędzy któremi widać wdali miasto na brzegach morza i modre pagórki. Jakaś święta stoi po lewej stronie

i podaje ptaszynę Jezusowi, który się przechyla, aby ptaszka pochwycić; scenie tej przypatruje się św. Augustyn i fundator Pietro Onesti. Predella przedstawia «Rzeź niewiniątek >, «Adorację magów» i «Marję w świątyni», sceny, które kompozycją i wykonaniem przypominają Mantegnę i Cossę.

Artystą ferraryjskim, który mniej więcej temi samemi szedł drogami co Ercole Roberti, był współczesny mu Francesco Bianchi Ferrari, także Biancho Ferrari zwany (urodź. 1449—1450, umarł 1510); zasługuje on już i z tego względu na wzmiankę, że miał być pierwszym nauczycielem Corregia. Pozostał po nim tylko jeden obraz autentyczny i to w części dokończony przez jego ucznia, Giovanniego Scaccieri, znajdujący się w modeńskiej galerji. Jest to «Zwiastowanie» z postaciami smukłemi, pełnemi szlachetnego przejęcia się chwilą i prześlicznym pejzażem z poetyczną ruiną. Ferrari umarł, pracując nad tym obrazem, a we dwa lata później dokończył go Scaccieri. Zdaje się wszakże, że główna część pięknego dzieła była już wykonaną.

Trochę młodszym od dwóch poprzednich artystów był Domenico Panetti, uczeń Tury (ur. około 1460, umarł około r. 1512), nie pierwszorzędny malarz, ale wart wspomnienia. Kilka jego obrazów utrzymało się w pinakotece w Ferrarze, a najcelniejszym z nich jest ołtarzowy obraz przedstawiający św. Andrzeja, przepyszna, majestatyczna postać, o pięknych rysach twarzy i głęboko religijnym wyrazie w oczach, odbijająca się na tle uroczego pejzażu. Rzeka z rzuconym przez nią mostem, zamczysko staremi drzewami otoczone, łąki pełne polnych kwiatów, w głębi góry owiane niebieską atmosferą, wszystko to składa się na nadzwyczaj sympatyczne wrażenie, jakie ten obraz sprawia na widzu.

Panetti był przeważnie malarzem religijnym, malował dużo dla kościołów, a w ferraryjskiej pinakotece mamy jeszcze jego bardzo charakterystyczną «Wizytację», jego «Zwiastowanie» i «Chrystusa zmarłego», otoczonego kilkoma postaciami, z których jedna osobliwie, starzec w turbanie, uderza wielką powagą. Piękny pejzaż charakteryzuje i to dzieło Pa-nettiego i dowodzi, jak dalece ferraryjscy malarze lubowali się w widokach natury i jak wybornie umieli je przedstawiać.

VI

Kto tylko pobieżnie zwiedzał Bolonję, temu musiał pozostać w pamięci fresk przedstawiający rodzinę Bentivogliów w kaplicy tego samego nazwiska, w San Jacomo Maggiore. Tyran Bolonji, Giovanni Bentivoglio II, i jego małżonka, Ginevra Sforza, klęczą tam ze złożonemi rękami do modlitwy przed tronującą Madonną, a dzieci ich stoją po brzegach ugrupowane według starszeństwa, po stronie ojca czterech synów, po stronie matki siedm córek. Twarze to nie pociągające, nie ładne, ale pełne zuchwałej energji, bo nawet w dziewczętach znać ową rasę bezwzględnych tyranów, silną jeszcze, nie zużytą zbytkiem i zepsuciem. Portrety wyborne, w każdej twarzy przebija się typ rodzinny. Wszystkie zaś postacie odbijają swą twardością i realizmem pendzla od łagodnej, pogodnej twarzy Madonny, od prześlicznego bambina i dwóch aniołków siedzących na szczytach tronu i grających na flecie. Odrazu uderza dwoistość, z jaką artysta traktował swój przedmiot, inaczej ułożył pendzel do malowania Bentivogliów, a inaczej do przedstawienia boskich postaci. W pierwszych jest on nieodrodnym synem ferraryjskiej szkoły, w drugich uległ wpływom Bolończyków, mianowicie Francii. W całym zresztą obrazie, we wspaniałym tronie ozdobnym rzeźbami, arabeskami i statuetkami, w pysznych brokatach strojów rodziny Bentivogliów znać malarza dworaka, malarza Estów.

Fresk ten jest dziełem Lorenza Costy, Ferraryjczyka, jednego z najpotężniejszych przedstawicieli szkoły ferraryjskiej z końcem XV wieku. Lorenzo urodził się w Ferrarze w r. 1460, a umarł w Mantui, mając lat siedmdziesiąt pięć, piątego marca 1535 r. Wyształcił się pod wpływem Tury, Franciszka Cossy i Ercola Boberti, ale jako młody chłopak udał się jeszcze do Florencji, gdzie miał go szczególnie pociągać Benozzo Gozzoli. Wróciwszy do Ferrary, rozpoczął, jak większa część Ferraryjczyków, od malowania portretów rodziny Estów i dworskich znakomitości, pomiędzy któremi był i Tito Strozzi.

i’

Sfr.,

Ip®&3 '    *'

%'S»    -

. ..

jm

•- V *■

Fot. Poppi w Bolonji.

Lorenzo Costa, SS. Petronio, Francesco e Tommaso.

r

♦

Niestety sama Ferrara nie posiada dzisiaj żadnego z dziel Costy, musimy ich szukać po świecie, po rozmaitych muzeach i zbiorach. Większe freski artysty, z wyjątkiem ściany w San Jacomo Maggiore, prawie wszystkie zniszczały. Losowi temu uległy przedewszystkiem freski, które mistrz wraz z kilkoma innymi artystami malował w pokojach parterowych pałacu Bentivoglia, sceny klasyczne z wojen Greków z Persami, tudzież pożar Troi. Malowania te krótko tylko istniały, lud bo-loński zniszczył je, burząc w r. 1506 gniazdo swych tyranów, w czasie kiedy Juljusz II zdobywał Bolonję. Natomiast w kaplicy Bentivogliów zachowały się jeszcze dwa freski mistrza, które wykończył w r. 1490, a są to ulubione wówczas «Triumfy», dekoracyjne pochody pełne wspaniałych wozów, koni, pięknie ubranych postaci, ubarwione rzymskiemi reminiscencjami. Tutaj widzimy «Triumf sławy» i «Triumf śmierci», w pierwszym ciągną słonie wóz triumfalny, w drugim bawoły. Cały pochód pięknie ugrupowany, pełen rozmaitych wspaniałości, ale trochę sztywny, zimny, czemu się zresztą dziwić nie można, bo sam temat krępował artystę klasycznemi formułami. W tej samej kaplicy zachował się jeszcze bardzo już restauracjami zepsuty pejzaż Costy, który służy za tło terrakocie Niccola dell Arca, przedstawiającej Bentivoglia I na koniu, tudzież obrazy w lunetach także przemalowywane i niewiele już mające wartości do ocenienia talentu mistrza.

Pinakoteka bolońska posiada kilka słabszych obrazów Costy wziętych z różnych kościołów, najznakomitsze wszakże jego obrazy ołtarzowe znajdują się w San Petronio i w San Giovanni in Monte. Obraz w San Petronio, w kaplicy Bac-cioccich, pochodzi z r. 1492 i przedstawia tronującą Madonnę z dzieciątkiem Jezus, w głębi galerji na złotawem tle. U stóp tronu siedzą św. Jakób i św. Hieronim, po bokach stoją śś. Sebastjan i Jerzy, z których osobliwie św. Sebastjan jest przepyszną postacią, pełną powagi i szlachetnego wyrazu w twarzy. W kaplicy Vazelli, także w kaplicy św. Petronju-sza, znajduje się jeszcze «Zwiastowanie» Costy, które bardziej może niż Madonna Bacciocchi przypomina, że artysta wyszedł z Ferrary i że się wykształcił pod wpływem Cosima Tury. Madonna znowu jest owym typem ludowym, tym razem bar-

dzo sympatycznym, który przeważa w sztuce ferraryjskiej, anioł zaś pewien powagi, ale także daleki od jakiegoś idealizmu. Zupełnie też zgadzam się ze zdaniem pana G. Gruyera, który wbrew zdaniu p. Frizzoniego, iż obraz ten malował Francia, przysądza go Goście. Wpływ zresztą bolońskiego mistrza na Coste nie jest rzadkim, i często można się z nim spotkać w obrazach Ferrary jeżyka. Gdy Costa osiadł w roku 1483 w Bolonji, Francia jeszcze prawie wyłącznie poświęcał się złotnictwu, a nawet w pierwszych latach pobytu Costy w Bolonji uważał się głównie za złotnika. Obydwaj artyści zaprzyjaźnili się i w roku 1490 założyli szkołę artystyczną, w której Francia na parterze uczył złotnictwa i bicia medali, podczas gdy na piętrze Costa kształcił malarzy. Szkoła miała wielkie powodzenie i liczyła aż dwustu dwudziestu uczniów. Mimo to wszakże, że Francia zrazu przeważnie poświęcał się złotnictwu, tyle miał talentu do malarstwa, że gdy się przerzucił do tego artystycznego zawodu, bardzo szybko Coste prześcignął i, rzec można, niejednokrotnie na niego wpływał.

Costa pracował razem z Francia nad obrazem do ołtarza w kościele della Misericordia w Bolonji, który zamówił Antonio Galeazzo Bentivoglio, syn Bentivoglia IL Francia wziął na siebie główny obraz, «Adorację Dzieciątka Jezus», znajdujący się dzisiaj w pinakotece w Bolonji, Coście oddał predellę przedstawiającą «Adorację magów», a zdobiącą obecnie Brere w Medjolanie. Bentivoglio tak wysoko cenił ten ołtarz, że uciekając w roku 1506 z Bolonji, zabrał go ze sobą i dopiero w roku 1816 wrócił główny obraz do Bolonji, a predella pozostała w Medjolanie.

Także w oratorjum św. Cecylji w Bolonji, gdzie się zachowały słynne freski traktujące sceny z legend o św. Cecylji i św. Walerjanie, są dwa freski Costy a mianowicie: Nawrócenie Walerjana i św. Cecylja rozdająca jałmużnę. Obrazy te wprawdzie nie wytrzymują porównania z freskami Francii, ale odznaczają się nadzwyczaj malowniczemi pejzażami.

W kościele wreszcie San Giovanni in Monte są dwa obrazy mistrza, a mianowicie «Koronacja Marji Panny» i «Madonna z czterema świętymi», z których drugi należy do najpiękniejszych dzieł Costy.

Lorenzo zajął w Bolonji tak poważne stanowisko, że w r. 1503 wybrano go do deputacji składającej się z ośmiu członków, którą wysłano do Rzymu na powitanie nowowy-branego papieża Piusa III. Poselstwo, zamiast powitania Piusa, doczekało się wkrótce pogrzebu krótko panującego papieża i zostało już w Rzymie aż do wyboru Juljusza II, któremu hołd złożyło.

Trudno nam wymieniać wszystkie dzieła, któremi Costa był zajęty w czasie swego pobytu w Bolonji, dzieła zresztą częścią zniszczone, częścią niedowiedzionej autentyczności. Mieszkał on tam do roku 1506, a najpóźniej do roku 1507, kiedy go Izabella d’Este powołała po śmierci Mantegni do Mantui, aby dokończył freski w głównej sali pałacu Pusterla, zaczęte przez paduańskiego mistrza. Mantegna umarł zresztą tylko na miesiąc przed wypędzeniem Bentivogliów z Bolonji (1 listopada 1506 r.), dla Costy więc uzyskanie posady na innym dworze musiało być bardzo pożądanem, gdyż w Bolonji utracił swych protektorów, a Juljusz II miał inne plany na myśli, aniżeli protegowanie artystów zdobytego miasta.

Widocznie Costa był wówczas bardzo słynnym artystą, skoro Gonzaga wyznaczył mu wysoką płacę sześciuset sześćdziesięciu dziewięciu lir, tudzież dom w Mantui na własność, a w dekrecie, którym go mianował swym nadwornym malarzem, pisał ze zwykłą w owych czasach przesadą, że równego mu malarza nie było we Włoszech. Później podarował mu markiz jeszcze dwanaście tysięcy talarów i dwieście morgów ziemi ze szczodrością rzadką u ówczesnych książąt, co może nietyle talentowi artysty, ile jego towarzyskim zaletom przypisać należy, Costa bowiem miał nadzwyczaj miłe obejście i zyskał sobie wielkie wzięcie u dworu.

Zaraz po przybyciu do Mantui zabrał się artysta do pracy rozpoczętej przez Mantegnę. W wielkiej sali wspomnianego pałacu wykonał zmarły mistrz na dwóch dłuższych ścianach swój słynny «Triumf Cezara», chodziło o ozdobienie ścian krótszych. Obok «Triumfu» starożytnego wodza, miały się pomieścić «triumfy Gonzagów». Ażeby połączyć wielką starożytność z dość skromną teraźniejszością, wybrano za temat uświetnienia markizów pogańską uroczystość na cześć Herkulesa, w której brali udział sam Franciszek Gonzaga i jego trzej synowie, Fryderyk, Ercole i Ferdynand, w otoczeniu dworzan, wszyscy wiernie z natury oddani. Na przeciwległej ścianie, nad którą artysta dużo później pracował, przedstawiony był Fryderyk wśród dworzan i przyjaciół, jako główny dowódzca armji Kościoła z buławą w ręku, którą mu powierzył Leon X w roku 1521. W innej sali tego samego pałacu mieszała się we freskach Costy także teraźniejszość z reminiscencjami klasycznego świata. A wiec na jednem obrazie przedstawioną była sama markiza Izabella, grająca na lutni, w otoczeniu pań dworskich, istny jej «triumf* muzykalny, na drugiej ścianie oddał artysta scenę mitologiczną: Latonę przemieniającą wieśniaków, którzy jej źródło zamącili, w żaby, tudzież Franciszka Gonzagę w chwili, kiedy go Herkules prowadzi po drodze pełnej głogów na górę wieczności. Aby zaś i teraźniejszości zadość się stało, kazał się markiz na innym obrazie ponownie wymalować z buławą wodza Kurji rzymskiej, tym razem na piedestale, aby go stojący wokoło dworzanie tern łatwiej podziwiać mogli. W dalszych freskach musieli się godzić ze sobą Korjolan ze św. Sebastja-nem i św. Janem na puszczy. Niestety wszystkie te freski, tak charakterystyczne dla owych czasów i przekazujące potomności portrety najważniejszych osobistości mantuań-skiego dworu, zostały zniszczone w r. 1630, gdy Niemcy oblegali Mantuę.

Przynajmniej z owych małych ale subtelnym smakiem urządzonych komnat Izabelli, które markiza swym rajem «paradiso» nazwała, pozostał jeden obraz Costy, znajdujący się dzisiaj w Luwrze. Obraz ten wymalował Costa widocznie według pomysłu markizy do «studiolo», które Izabella ozdabiała ze szczególnem zamiłowaniem i gdzie zebrała obrazy Mantegni, Perugina i Giovanniego Belliniego. Pięć z tych obrazów dostało się do Luwru, a pomiędzy niemi dwie alegoryczne kompozycje Costy, z których jedna mniejszej wartości i bardzo uszkodzona. Główny obraz jednak ma według Yriarta i Gustawa Gruyera przedstawiać dwór Izabelli w alegorycznej kompozycji, podzielony na poetyczne grupy. Tło stanowi obszerny pejzaż przedzielony dużą rzeką, czy morską odnogą, na której widać galery w przystani; wspaniałe drzewa ocieniają główną grupę kobiet, a w głębi po jednej i po drugiej stronie rzeki widać pagórki i skały. Francuscy uczeni chcieli tam odnaleźć dwa portrety, a mianowicie postać samej Izabelli w kobiecie, którą Amor koronuje, i podobiznę Baltazara Castigliona, którym miałby być rycerz zabijający hydrę. Przeciw temu zbyt śmiałemu tłumaczeniu tej kompozycji wystąpił p. A. Lucio ¹), utrzymując, że obraz ten stanowił «pendent» do «Parnasu» i «Cnoty pogramiającej wady ludzkie» Mantegni, tudzież do «Triumfu czystości» Perugina, obrazów, które Izabella zamówiła sama u artystów, narzucając im tematy i dając nawet rozmiary obrazów, aby mogły być wprawione w ściany jej ukochanego «studiolo». Obrazy te były ściśle alegoryczne, a ten, o którym mówimy, należał do modnych wówczas «Trionfi» i mógł być «triumfem miłości». Postać, którą Amor koronuje, znajduje się na drugim planie i niema indywidualnego charakteru, przypuścić zaś należy, że Izabella, gdyby chciała być w tem obrazie przedstawioną, byłaby pierwsze zajmowała miejsce, a artysta byłby dołożył wszelkich starań, aby jej nadać charakterystyczną cechę. Co do owego rycerza, to nie może on być Castiglionem, gdyż właśnie wówczas, kiedy Costa malował swój obraz, autor «Cor-tegiana» był w niełasce u Gonzagi i nawet, bez narażenia się na niebezpieczeństwo życia, nie mógł się zjawić na mantuań-skiej ziemi. Wywody p. Lucio są zresztą tak przekonywujące, że obrazu tego, który nosi oficjalną nazwę «La cour dTsa-belle d’Este», w żaden sposób nie można uważać za malowidło z portretami, należy on bowiem do obrazów ściśle alegorycznych.

W Mantui utrzymał się dotąd jeden tylko obraz Costy w kościele św. Andrzeja, a mianowcie, obraz znajdujący się dawniej w zburzonym kościele św. Sylwestra, gdzie Costa został pochowany. Bardzo to odrestaurowane dzieło przedstawia św. Syhvestra z innymi świętymi, jak poleca Madonnie ludność mantuańską. Artysta malował je w roku 1525, i miała to być jego ostatnia praca.

Oprócz Paryża, znajdują się jeszcze obrazy Costy, jeden w galerji Pitti we Florencji, przedstawiający około pięćdziesięcioletniego mężczyznę o ujmującej twarzy, drugi w muzeum berlińskiem ze zmarłym Chrystusem, którego opłakują Marja, Szymon i Nikodem. Costa umarł w Mantui w roku 1535, ale z powodu choroby przestał już malować dziesięć lat przed śmiercią. Pozostawił po sobie znakomitych uczniów, jak Dossi, Garofalo i, jak się zdaje, Lodovico Mazzolino i Michele Coltellini.

O jednym z nich, Niccolucciu z Kalabrji, opowiadają, że chciał zamordować mistrza. Costa wymalował na jednym ze swych obrazów błazna Franciszka II, którego zrobił podobnym do Niccoluccia. Oczywiście koledzy drwili sobie z tego powodu z Kalabryjeżyka, który postanowił się zemścić. Raz więc, gdy mistrz i uczeń razem malowali na rusztowaniu, Niccoluccio rzucił się na Coste z puginałem, ale słabe deski, wstrząśnięte raptownym ruchem, ugięły się, rusztowanie się zapadło, a obydwaj przeciwnicy powalili się na ziemię. Na powstały łoskot zbiegli się ludzie, a Niccoluccio w zamieszaniu uciekł i już nie wrócił do Mantui, obawiając się sprawiedliwości markiza.

¹

A. Lucio. I Ritratti d’ Isabella d’Este. Emporium, maggio, 1900.

VI

Sporo obrazów w Ferrarze pozostało jeszcze po innym, zaletami podobnym do Costy, artyście, którego dzieła odznaczały się pięknym kolorytem i pewną sielankowością kompozycji, niemal zapowiadającą późniejszych francuskich mistrzów. Jest nim Ercole Grandi di Giulio Cesare, ur. około roku 1462, a zmarły w roku 1535, Ferraryjczyk, przyjaciel Costy, z którym niejednokrotnie razem pracował. Bawił on jakiś czas w Bolonji, ale zazwyczaj mieszkał w Ferrarze. W latach 1495 i 1496 otrzymał na rachunek swych prac od dworskiej kamery ośm łokci zielonego atłasu, dwa łokcie niebieskiego, pięć czarnego adamaszku, a dziesięć czarnego sukna. Mógł się wystroić i występować na dworskich uroczystościach. Był i architekta, a do dziś dnia mamy po nim, jako po budowniczym, pamiątki w Ferrarze: pałac Diamanti i ową kolumnę, na której stoi posąg Ariosta, jedną z tych podstaw przeznaczonych początkowo na konny pomnik Ercola I.

W ferraryjskiej pinakotece znajdują się dwa autentyczne obrazy Grandiego: «Złożenie do grobu» i «Narodzenie Chrystusa». Pierwszy szczególnie piękny, ciało Zbawiciela podtrzymuje Józef z Arymatei, a Magdalena i św. Jan stoją pogrążeni w głębokim smutku. Cała kompozycja pełna prostoty, postacie niezwykle sympatyczne, rysunek wyborny, a koloryt przejrzysty, pełen harmonji. «Narodzenie Chrystusa» jest małym, wdzięcznym obrazkiem, przypominającym tego rodzaju płótna Lorenza di Credi. Ercolowi Grandi przysądzają także «Męczeństwo św. Sebastjana» i «Św. Marję Egipcjankę», jak ją aniołowie niosą do nieba. Autentyczność jednak tych obrazów podlega pewnym wątpliwościom, natomiast tak Morelli jak i Venturi są tego zdania, że freski w pałacu Calcagnini-Beltrami w Ferrarze, które powszechnie uważano za dzieło Garofala, są pracą Grandiego. Jeden z najpiękniejszych obrazów, jaki po Ercolu pozostał, znajduje się w National Gallery w Londynie. Madonna z dziecięciem na kolanach, które błogosławi widza, tron otaczają śś. Wilhelm, Jerzy i Jan Chrzciciel, poważne, piękne postacie, z których pierwsza zdaje się być portretem jednego z ferraryjskich panów. Nad wszystkiem góruje wszakże mały Jezus, nadzwyczaj udana kreacja, dziecię pełne nieskończonej dobroci. Prześliczne są ornamenty obrazu, medaljony, mozaiki, przedstawiające sceny biblijne.

Do uznanych dzieł Grandiego należą jeszcze «św. Jerzy zabijający smoka» w galerji Corsinich w Rzymie, portret młodej ładnej kobiety w zbiorach na Kapitolu, przypisywany dotąd Giovanniemu Belliniemu, «epizod z życia Melchisedeka», w zbiorze księcia Mario Chigi w Rzymie, tudzież obraz przedstawiający «Izraelitów zbierających mannę», w galerji narodowej w Londynie.

Bardzo zbliżony sposobem do malowania Grandiego był także Pellegrino Aretusi da Modena, przezwany Pellegri-nem Munari (umarł 1523). Znany zamłodu w Modenie jako «giovane bello e degno in la pictura», narzeczony pięknej Cassandry Calori. Pracował on z Rafaelem w loggiach watykańskich, a wróciwszy do Modeny po śmierci rzymskiego mistrza, uległ smutnemu losowi. Syn jego zabił na ulicy halabardą młodego Giuliana di Bastardi. Na tę wiadomość wybiegł artysta z domu, a krewni zabitego, nie spotkawszy mordercy, który szybko uciekł, rzucili się na niewinnego Pellegrina i tyle mu ran zadali, że w kilka godzin umarł.

Do uczniów Lorenza Costy miał należeć dość niepospolity artysta Lodovico Mazzolino (urodzony około 1479, umarł 1528—1530), który wiele pracował dla ferraryjskiego dworu. On ozdabiał pokoje Lukrecji Borgii w Castello, malował obrazy dla kardynała Hipolita II i do kaplicy zamkowej. Jeden z jego najlepszych obrazów znajduje się w berlińskiem muzeum i przedstawia Jezusa pomiędzy doktorami. Postacie, które się gromadzą około Zbawiciela, nadzwyczaj charakterystyczne, tudzież te, które widać w głębi na galerji, przypatrujące się scenie. Także zbiór Raczyńskich posiadał obraz Mazzolina, «Chrystus w Mennicy», a w galerji drezdeńskiej znajduje się jego bardzo cenne płótno, «Jezus, którego pokazują ludowi». Obraz to zdradzający wiele siły: postacie z pospólstwa roznamiętnione, bardzo charakterystyczne. Muzeum wiedeńskie posiada «Obrzezanie» pendzla Mazzolina, a Akademja sztuk pięknych jego «Madonnę z dzieciątkiem Jezus w świątyni».

W pinakotece w Ferrarze utrzymał się wreszcie obraz tego mistrza, zasługujący na uwagę. Jest to «Adoracja dzieciątka Jezus», pełna pięknych, potężnych postaci. W środku kompozycji dwaj aniołowie podtrzymują dzieciątko Jezus wpatrzone w matkę, która klęczy ze złożonemi jak do modlitwy rękami. W adoracji biorą jeszcze udział śś. Alberyk, Bernard i Józef, a do urozmaicenia sceny przyczyniają się legendarne zwierzęta, wół i osioł, poza któremi widać ładny pejzaż. Sporo obrazów Mazzolina znajduje się w Rzymie, w' galerjach Borghese, Doria i Chigi.

VII

Jak za czasów Borsa i Ercola I malarstwo w Ferrarze było pod wpływem Mantegni, Belliniego i Piera della Francesca, tak znów w pierwszej połowie XVI wieku ulegało urokowi Wenecjan, a mianowicie Giorgiona i Tycjana. Nie straciło wprawdzie swych cech indywidualnych, ale nie mało, zwłaszcza co do kolorytu, zbliżyło się do wielkich mistrzów morskiej Rzeczypospolitej.

Tycjan był cztery razy w Ferrarze, po raz pierwszy za Alfonsa I od 13 lutego do końca marca 1516. Umieszczono go wraz z dwoma pomocnikami w zamku i kazano mu dawać ze śpiżarni książęcej potrzebną żywność, a mianowicie solone mięso, sałatę, oliwę, kasztany, pomarańcze, ser i pięć miar wina na tydzień. Alfons sprowadził artystę, aby wykończył «Ucztę bogów», obraz przeznaczony do ulubionego «Studio» książęcego, który Bellini rozpoczął, lecz z powodu późnego wieku wykończyć go nie mógł. Wszystkie figury były już gotowe, Tycjan miał tylko podłożyć tło, wymalować pejzaż i wybrał sobie w tym celu widok górski swego ulubionego Cadore. Alfons nie zadowolnił się tym obrazem, ale zamówił u artysty wiele innych, których jednak Tycjan w Ferrarze wykonać nie mógł, gdyż śpieszył do Wenecji. Książę pozwolił mu na wyjazd, ale polecił swemu posłowi, Tebaldiemu, aby młodego artystę pilnował, bo talent jego wysoko cenił i chciał mieć jak najprędzej jego dzieła. Tycjan jeszcze wówczas nie był tak sławnym, jak we dwa lata później, po odsłonięciu «Assunty», przeznaczonej do Santa Maria dei Frari, więc Alfons obarczał go najrozmaitszemi sprawami, kazał mu kupować dla siebie antyki, pomiędzy in-nemi jakiegoś konia z bronzu, rysować modele do przedmiotów ze szkła, nadzorować, aby je w Murano dobrze odlano, a co więcej, być przy tern, jak je będą pakować, aby się w drodze nie stłukły. Tycjan miał księciu wybrać zdolnych robotników do fabryki fajansów, ugodzić ramiarzy i pozłotni-ków, wielki artysta musiał być artystycznym i fabrycznym pośrednikiem księcia w Wenecji. Ale książę nie zapomniał

33

o korzystaniu i z talentu mistrza, zamówił też u Tycjana aż trzy obrazy do swego «Studio», gdzie chciał się patrzyć na wesołe, życiem i werwą tryskające postacie. Przedewszystkiem więc dał artyście temat i bliższe dyspozycje do «Uczty Bachusa», którą chciał mieć gotową jak najprędzej. Tycjana zaczęto jednak po ukazaniu się «Assunty» tak obarczać zamówieniami, że nie mógł podołać pracy. Rada dziesięciu groziła mu nawet wielkiemi karami pieniężnemi, ponieważ nie kończył swego obrazu do sali Wielkiej Rady, a Alfons sierdził się i sierdził na niego w listach, pisanych do Tebaldiego, i nie szczędził dlań słów nieprzyjemnych. Im bardziej rosła sława mistrza, tern więcej książę chciał posiadać jego obrazów, a gdy mu mistrz przysłał w r. 1525 «Ucztę Bachusa» i «Bachusa z Arjadną», wielka była radość w Ferrarze. Wówczas wyszły właśnie u Aida Manuzia dzieła Philostrata. Uczeni, w których towarzystwie bywał Tycjan, namówili go, aby jeden z opisów starożytnego autora, pełen wdzięku i barwności, wziął za temat do obrazu. Powstał stąd trzeci obraz do «Studio» Alfonsa, «Ofiara dla Wenery», wieniec przepysznych dziecinnych postaci, bambinów kipiących życiem i werwą. Gdy Hiszpanie później obraz ten z Włoch wywozili, prosił Domenichino wicekróla neapolitańskiego, aby raz jeszcze pozwolił mu go oglądać, a zobaczywszy urocze dzieło, rozpłakał się na myśl, że Włochy je utracą. Był czas, kiedy Karol V tak się rozmiłował w Tycjanie, że łaski swe sprzedawał włoskim książętom za dzieła weneckiego mistrza. Wtedy to Alfonso d’Este z ciężkiem sercem musiał obrabować swoje «Studio», aby zaspokoić humory hiszpańskiego despoty. Wszystko, na co ajent cesarski zwrócił uwagę, wywożono do Hiszpanji, i wtedy zabrano z Ferrary pomiędzy innemi przepyszne portrety Alfonsa I, Karola V, młodego Ercola II, Judytę, Madonnę, św. Michała, wszystko dzieła Tycjana. Alfonso najbardziej żałował własnego portretu, który należał do arcydzieł weneckiego mistrza.

Dopóki Hiszpanie nie obrabowali książęcego «Studio», dopóty służyło ono za najcenniejsze muzeum dla tamtejszych malarzy, tam podpatrywali oni barwy i werwę Tycjana, stamtąd, rzec można, wyszedł nowy kierunek ferraryjskiej szkoły. Na czele tych, którzy najwięcej z tej weneckiej sztuki ko-

rzystali, stali dwaj bracia Lutero, zwani Dossi, którzy się dobrze zapisali na kartach artystycznych dziejów Ferrary. Starszy z nich, Giovanni (1479?—1542), potężniejszy talent, młodszy, Battista (-j- 1548), także niepospolity artysta. Pracowali oni po większej części razem, ale się nienawidzili, jak tylko bracia nienawidzić się mogą. Młodszy, charakter zazdrosny, zawistny, nie mógł przebaczyć Giovanniemu większego powodzenia i talentu, a do zawiści przyczyniał się także podział majątku po ojcu, który musiał więcej zapisać Giovanniemu. Gdy bracia razem nad freskami pracowali, jeden do drugiego nie mówił ani słowa, ale znakami się tylko porozumiewali w koniecznych razach, albo węglem pisali na ścianie to, co sobie powiedzieć mieli. Giovanni jednak uchodził za wesołego i miłego człowieka, a Alfons lubił go bardzo ze względu na jego usposobienie, «per essere uomo affabile molto e piacevole». Zdaje się, że głównym ich nauczycielem zamłodu był Lorenzo Costa; w ciągu lat wyrobił się Giovanni na malarza figur, Battista zaś przeważnie na pejzażystę, i to było przyczyną, że, malując freski, wybornie się uzupełniali, a przeto i rozłączyć się było im trudno. Ale i Battista malował ludzkie postacie, zwłaszcza na zamówienie Laury Dianti, z którą Alfons I miał stosunek po śmierci Lukrecji Borgii. Książę wybudował dla Laury Palazzo degli Angeli, a Battista przez długie lata pałac ten nazewnątrz i wewnątrz freskami ozdabiał. W jednej z sal powtarzał na fryzie napis: «unica spes m (ei) n (ominis)», widocznie na rozkaz Alfonsa, który bardzo był do Laury przywiązany. Laura ceniła talent Battisty, gdyż żeniąc swego syna, Don Alfonsa d’Este, z Giulia della Rovere, kazała Dossiemu wymalować, celem ozdobienia komnat młodej pary, cztery obrazy: Kleopatrę na tle pięknego pejzażu, Wenerę z sześcioma amorkami, Fortunę na tle widoku przyrody i świętego Hieronima na puszczy. Battista wybierał sobie prawie same tematy z pejzażami. Malował jednak i portrety, a Laura zamówiła u niego portret Alfonsa I już po śmierci księcia, i obraz ten miał się wybornie udać. Powoli stał się Battista dworskim malarzem Laury i jej syna, Don Alfonsa, i wnuka Alfonsina, i podobnie jak dawni ferraryjscy artyści malował dla nich wszystko, co tylko do dekoracji

33*

było potrzebne: emblematy Laury, trąby i słońce na powozach, rysował rzędy na konie, dawał kartony na kobierce, urządzał podczas karnawału wozy triumfalne. Płacono mu nie zawsze w pieniądzach, ale dawano także ordynarję: zboże, wino, fasolę, winogrona, a nawet i wieprze, raz zaś obdarzył go Alfonsino pięknych podarunkiem, artystycznie wykonaną rękojeścią do szpady, rzeźbioną z kości słoniowej. U Ercola II był on także w łaskach, na uroczyste przyjęcie Pawła III malował kilka łuków triumfalnych, bramę San Giorgio i wyjście do Cortile nuovo, a gdy artysta w roku 1545 ciężko zachorował, udzielił mu książę wsparcia w kwocie dziesięciu dukatów z litości «per puro amore».

Daleko potężniejszą postacią był Giovanni Dossi, zwany zwykle Dosso Dossi, którego kilka przepysznych dzieł dochowało się do naszych czasów. Przejął on się tak dalece rycerskim duchem dworu esteńskiego i poematem Ariosta, że pod wielu względami jest niejako dopełnieniem wielkiego poety w malarstwie. Gdy się patrzy na niektóre jego obrazy, zdaje się, że to ilustracje do «Szalonego Rolanda». Tak np. «Circe», «Dawid z głową Goljata», «Kobieta w czerwonym płaszczu, z bogatym diademem na głowie» ¹), w galerjach Borghese i Doria w Rzymie, tchną tą fantastyczną rycerską atmosferą.

Obok świeckich malował Giovanni dużo obrazów religijnych, pomiędzy któremi wyszczególniają się osobliwie dwie ankony: jedna znajdująca się w pinakotece w Ferrarze, druga w galerji Estów w Modenie. Ołtarz w Ferrarze, to jedno z najwspanialszych dzieł malarskich pierwszej połowy XVI wieku. Składa się z sześciu części, a zamówił go Antonio Costabili do kościoła św. Andrzeja. Środkowy obraz przedstawia Madonnę na tronie, trzymającą Jezusa na kolanach, do którego zwraca się mały św. Jan z adoracją. Madonna przypomina typy dawnoferraryjskie, trochę pospolite, natomiast dwa dzieciaki nadzwyczaj piękne, pełne życia i wdzięku.

Sì

łJŚ&

~*ÌÌÉ9Stìi

“P

";W\

Spp^

r-v^ !JP*x\. - "    'v-

r*

li

%gÉtt

•*?A,

J£v'

ÉWÀ? t

>**

4 ¥* J

là

WM

.*j

aps

iSa

1?%

'•

ps*

Uh

a?

-W

,J-i

IJ pi

A#

'-*S^K X-

; ag

" .N

'• j-ììv *s*Al A

'r ■ ■

4l

£Égf. m

£f.

\j

In :

11

Fot. Bruckmann, Monachjum.

Dosso Dossi, Wizja czterech Ojców Kościoła.

Galeria w Dreźnie.

W obłokach aniołowie rozpinają nad tronem ponsową, złotem haftowaną kotarę, na stopniach tronu usiadł św. Jan Ewangelista z książką na kolanach i wpatruje się w grupę świętych, stojących po prawej stronie. A są tam zgromadzeni św. Andrzej, św. Hieronim i jeszcze jakiś mężczyzna we współczesnym stroju z turbanem na głowie. Za tło obrazu służy prześliczny pejzaż górski, rozjaśniony ciemnobłękitnem, prawdziwie włoskiem niebem. Nie podobna szczegółowo opisywać każdej części tego wielkiego dzieła, przedstawiającego cały zastęp rozmaitych Świętych i Chrystusa powstającego z grobu, chciałbym jedynie podnieść przepyszną postać św. Jerzego, kolorystycznie także bardzo zajmującą, w lśniącym pancerzu i czerwonem obuwiu. Wspaniały ten ołtarz zachował dotąd, pomimo licznych restauracyj, świetną barwę, podpatrzoną u weneckich mistrzów, a zarazem uderza nas ferra-ryjską energją postaci. Dzieło to pochodzi z ostatnich lat życia mistrza, a kronikarz opowiada, że Battista Dossi, widząc te wspaniałe obrazy, nie posiadał się z zazdrości i starał się w rozmaity sposób przeszkadzać ich dokończeniu, pomiędzy innemi pisał do brata listy zmyślone, które go miały skłonić do opuszczenia Ferrary i przerwania pracy.

Drugi także duży obraz ołtarzowy wymalował Giovanni do kościoła św. Augustyna w Modenie, znajdujący się tam obecnie w galerji Estów. Główną postacią kompozycji jest Madonna w obłokach, otoczona aniołami na tle pięknego pejzażu. W kościele świętego Augustyna znajduje się jeszcze Giovanniego «Narodzenie Chrystusa», które Venturi przypisuje Baptyście Dossiemu. Obraz ten wszakże uchodził zawsze za pracę Giovanniego, a w rzeczywistości niema tam ani w stylu, ani w kolorycie takich cech odmiennych od głównych obrazów mistrza, aby mu to dzieło odbierać. Według tradycji dwaj mężczyźni, klęczący przed dziecięciem Jezus, mają być portretami Alfonsa I i Ercola II, a pastuszkowie dworzanami Estów.

Jak wszyscy malarze ferraryjscy i Dossi malował dużo portretów, a kilka z nich znajduje się także w modeńskiej galerji. Przedewszystkiem bardzo cennym jest portret Ercola I, przedstawiający księcia w rycerskiem ubraniu, portret ten podobny do postaci księcia na współczesnych medalach. Portret Alfonsa I w tej samej galerji jest naśladowaniem portretu Tycjana, który Karol Y zabrał ze sobą do Hiszpa-nji. Alfons w stroju żołnierskim opiera się o jedną ze swych armat, z których tak był dumnym, a rozmaite dodatki każą przypuszczać, że artysta chciał przedstawić księcia po zdobyciu Bastji. Na lewo widać bowiem most forteczny ze sztandarem rzeczypospolitej weneckiej, a na prawo rzekę Po z weneckiemi galerami. Najpiękniejszym jest wszakże trzeci portret w modeńskiej galerji, także pendzla Dossiego, przedstawiający jednego z błaznów dworu esteńskiego, przepyszny obraz, przypominający siłę Velasqueza. Trefniś ma na głowie czapkę z wiszącą złotą monetą zamiast błazeńskiego dzwonka, długie włosy spadają mu na czerwony płaszcz, a w rękach trzyma baranka. Za tło tej bardzo zajmującej postaci służy pejzaż z drzewami, tudzież mostem i zamczyskiem woddali.

Sława Dossiego rosła bardzo szybko, a sąsiedni książęta pragnęli mieć jego obrazy. Więc i Izabella mantuańska ściągnęła go do siebie w r. 1532, a artysta wymalował do jej pałacu San Sebastiano obraz, który mieścił aż jedenaście postaci. Szkoda tylko, że nie wiemy, co to malowidło przedstawiało. Także książę z Urbino, Francesco Maria della Rovere, polecił mistrzowi ozdobić freskami ów sławny zamek koło Pesaro, zwany «Villa imperiale», który uchodził za jedną z najpiękniejszych rezydencyj we Włoszech. Pietro Bembo nie mógł się nachwalić jego piękności, Bernardo Tasso mieszkał tam w gościnie u Gwidobalda II i tam ukończył swego Amadia. Nad freskami, zdobiącemi willę pracowali Girolamo Genga, Francesco Manzachi da Forli, Raffaelino del Colle, Bronzino, Camillo Mantovano i obydwaj Dossi. Vasari, który Dossich nie lubił, opowiada całą historję o ich niepowodzeniu w Pesaro. Według niego, gdy obydwaj bracia przyjechali do Villa Imperiale, zaczęli od tego, że ganili wszystkie malowidła, które przed nimi powstały, ale nie zdziałali sami nic lepszego, gdyż ich freski były tak liche, że je książę kazał zamalować i całą robotę powierzył na nowo Girola-mowi Gendze. Opowiadanie to zdaje się być nieprawdziwem,

a w Villa Imperiale utrzymały się do dziś dnia freski, noszące cechę pendzla Dossich, jak obraz, przedstawiający księcia Francesca Marię, klęczącego przed dożą weneckim i przyjmującego od niego buławę wobec zgromadzonego ludu, jak pejzaże obwiedzione girlandami w tej samej sali, w której powyższy fresk się znajduje. Henry Thode przypisuje także w innej sali pejzaż służący za tło «Koronacji Karola V » młodszemu z Dossich, podczas gdy samą koronację malował bezsprzecznie Genga. Ślady talentu Dossich można także dostrzec w sali, w której sufit zdobią verdury z rozsianemi instrumentami muzycznemi, okalające obraz środkowy o jakimś historycznym temacie. Piękne kobiece postacie z obnażonemi ramionami dźwigają sklepienie, po rogach tłumią się putti trzymające korony i gałęzie dębowe, albo piszą na tabliczkach imiona Franciszka i Eleonory. Tylko bracia Dossi, mówi Gruyer, współcześni Ariostowi, mogli wymyślić te fantastyczne ozdoby. Patrzącemu się na nie przychodzi na myśl «Circe» galerji Borghese, tudzież kobierce z «metamorfozami Owidjusza» i gobeliny w Madrycie z historją Vertumna i Pomony», robione bezwątpienia według rysunków Dossich.

Ostatniem wielkiem dziełem dekoracyjnem tych artystów były freski w pałacu biskupim w Trydencie. Budowa tego gmachu ukończoną została w r. 1535, a bracia Dossi pracowali tam od owego roku aż po rok 1539. W komnatach na piętrze Battista ozdabiał ściany widokami znaczniejszych miast i zamków, będących w posiadaniu biskupa trydenckiego. Po zniesieniu księstwa Trydentu, zamek tamtejszy został zamieniony na koszary, freski zniszczały i jedynie mały ślad z nich pozostał, a mianowicie fresk Giovanniego, przedstawiający Madonnę na tronie z dzieciątkiem Jezus, któremu jakiś święty biskup poleca kardynała Bernarda Clesio. Clesio powołał Dossich do Trydentu. Ów pałac biskupi wzbudzał w XVI wieku powszechny podziw. Pier Andrea Mattioli z Sieny poświęcił mu poemat, drukowany w Wenecji w roku 1539 pod tytułem «Il magno palazzo del cardinale di Trento». Battista malował jeszcze freski w innym zamku nad Adygą dla rodziny Madrazzich, ale i z tych prac niema już śladu.

W pałacu książęcym w Ferrarze istnieją jeszcze trzy

Bracia Dossi dostarczali także rysunków do kobierców i majolik, a niektóre wazy w książęcej aptece były sporządzane również według pomysłów naszych artystów. Księga rachunków dworskich poświadcza, że Battista rysował raz wazy majolikowe, i że Giovanni poświęcił dwa dni na robienie wzorów dla garncarza.

freski Dossich: «Arjadna na wozie, zaprzężonym tygrysami», «Winobranie» i «Triumf Bachusa i Arjadny». W tych freskach widać już upadek sztuki, postacie nagie, pełne przesadnego realizmu, a jedynie putti użyte do dekoracyj zachowały cokolwiek wdzięku. Najpiękniejszym jeszcze w tych kompozycjach jest fryz w wielkiej sali, tudzież freski, znajdujące się w małej komnacie, z której się wychodzi na terasę. Środkowy obraz przedstawia winobranie. Na tle połnocno-wło-skiego, górzystego, jesiennego pejzażu, którego barwną ozdobą są kiście zwieszającego się po drzewach winogradu, siedzi wiejska kobieta i trzyma czarę wina, do której dziecko ręce wyciąga. Wokoło scena bardzo ożywiona, kobiety i dzieci, satyry i satyrki zbierają winograd, noszą go pod prasy i przygotowują kadzie. Większość historyków sztuki zgadza się na to, że środkowy obraz «Winobranie» wyszedł z pod pendzla Dossiego, podczas gdy pochodzenie innych fresków jest wąt-pliwem. Kwestja ta dzisiaj nie da się rozstrzygnąć, a wobec tego, że mamy jeszcze sporo fresków Dossich, nie jest zbyt ważną.

Giovanniemu Dossiemu przypisywano wreszcie ilustracje do wydania «Orlanda», które wyszło w oficynie Valgrisia w Wenecji w r. 1556. Pomimo, że odbicie tych drzeworytów jest nadzwyczaj słabe i niewyraźne, przecież uderzają one śmiałością kompozycji i rysunku i godne są ręki Giovanniego. Pan Gruyer odmawia artyście ich autorstwa jedynie z tego powodu, ponieważ publikowane zostały w czternaście lat po jego śmierci. Argument to nie zupełnie przekonywujący, ileż to bowiem razy zdarza się, że jakieś dzieło leży długo w spu-ściźnie po wielkim mistrzu, zwłaszcza gdy spadkobiercy drożą się z wypuszczeniem z rąk przecenionego nieraz przez nich skarbu. Po Dossim zaś spadkobiercami byli trzej zięciowie, gdyż Giovanni nie miał syna, tylko trzy córki, przypuścić więc

można, że i spory pomiędzy nimi co do wartości i użycia tych rysunków mogły opóźnić wydawnictwo. Rzeczą zaś było bardzo możliwą, że Giovanni, który żył w przyjaźni z Ariostem, pokusił się o ilustrowanie najznakomitszego współczesnego mu poematu.

Jako ciekawy rys z życia Battisty Dossiego dodać jeszcze muszę, że, nie mając spadkobierców, zapisał swój majątek samemu księciu Ferrary, prosząc go w testamencie, aby mu przyzwoity kazał sprawić pogrzeb. Świadczy to w każdym razie o dobrym stosunku artysty do księcia i o wdzięczności, jaką mu Dossi do ostatnich chwil życia dochował.

Uczniów mieli Dossi sporo, jak Jacopo Panicciati, Gabriele Capellino, Camillo Filippi, Giuseppe Mazzuoli i t. d., ale żaden z nich nie zajął bardziej wybitnego stanowiska w sztuce, która już wówczas chyliła się ku upadkowi. Jedynie słynny rzeźbiarz, Alfonso Lombardi, przejął się artystycznemi ideami Dossich, czego dowodzą popiersia, zdobiące fasadę pałacu Bolognesich w Bolonji.

VIII

Współczesnym braciom Dossi a bardzo cenionym i sympatycznym artystą był Benvenuto Tisi, zwykle Garofalem zwany (ur. około 1481, zmarły 6 września 1559 r.), od wsi na Polesinie w Ferraryjskiem, skąd jego rodzina pochodziła. Ojciec Benvenuta był szewcem i oczywiście wolał był dla syna inny wybrać zawód, aniżeli widzieć go artystą, ale chłopak miał swoją wolę i dostał się na naukę malarstwa do Cremony, do malarza i hafciarza Boccacina, który później często bywał zajęty na dworze esteńskim. Ale ta nauka nie wystarczała młodzieńcowi pełnemu zapału, więc młody Benvenuto postanowił wybrać się do Rzymu po dwuletniej praktyce w Cremonie, a obawiając się, aby mu w tym zamiarze nie przeszkadzano, uciekł w zimie pomimo śniegu z domu Boccacina i dostał się o głodzie i chłodzie do wiecznego miasta, pozostawiwszy nawet w Cremonie swoją chudą garderobę. Do postanowienia tego musiało się przyczynić i złe ob-

chodzenie się hafciarza ze swymi uczniami. Boccacino był bowiem człowiekiem gwałtownym, a w r. 1499 zabił swoją żonę, ponieważ mu była niewierną.

W Rzymie znalazł Garofalo przytułek u florentyńskiego artysty, Giovanniego Baldiniego, którego Milanesi każe nazywać Bussinim albo Sollazinim, gdyż o istnieniu malarza Baldiniego niema żadnych wiadomości. Benvenuto bawił jednak bardzo krótko w Rzymie, zaledwie kilka miesięcy, poczem udał się do Bolonji, gdzie Costa wówczas dzierżył berło sztuki. Młody artysta uległ też wpływowi słynnego Ferraryjczyka, a wpływ ten widać w niejednym z jego obrazów. 0 pobycie jednak Benvenuta w Bolonji nie mamy żadnych bliższych wiadomości i dopiero w roku 1506 spotykamy go już jako skończonego artystę w Ferrarze, gdzie wykonywał rozmaite zamówienia dla Lukrecji Borgii. Pracował równocześnie z Giovannim Dossi, ale nie miał tej siły i fantazji, co przyjaciel Ariosta, i odznaczał się zawsze pewną trzeźwością, pewną miarą w swych dziełach, która czyniła je cokolwiek chłodnemi. Mimo to potężna osobistość Dossiego wywarła niemały wpływ na Garofala, przebijający się przedewszystkiem w jego słynnej «Pietà» w galerji Borghese, tudzież w śś. Mikołaju z Bari» i «Sebastjanie» w kapitoliriskich zbiorach. Także «Narodzenie Chrystusa» w galer ji Doria zapisane pod nazwą Ortolana, «Św. Sebastjan» w National Gallery w Londynie, «Madonna ze śś. Rochem i Sebastjanem» w Bergamo, powstały pod wpływem Dossiego, i wielka szkoda, że Garofalo nie wytrwał na tej drodze. Ale Rzym, sława tamtejszych mistrzów, coraz bardziej go pociągały. Udał się też po raz drugi nad Tyber w r. 1508 albo 1509 i tam został uczniem o dwa lata młodszego Rafaela. Wpływ Urbinata na Ferraryjczyka nie był szczęśliwym, od czasu swego powtórnego pobytu w Rzymie staje się Benvenuto konwencjonalnym, przedstawia czułe lub namiętne sceny, których nie odczuwał, a tak niewolniczo naśladuje Sanzia, że później nieraz jego obrazy brano za prace Rafaela. Ale Rafael był modnym, prostota i zdrowy realizm dawnej szkoły ferraryj-skiej stawały się przestarzałemi skarbami, a nowym malarskim kierunkom zaczęli hołdować książęta, protektorowie

■’5n

ms

Là?

F-,,

id

Fot. F. Tamme w Dreźnie.

Ta

E9

'/A

Benvenuto Garofalo, Bachus. Galerja w Dreźnie.

iHpt

■«ras

tu

ę,.,

r»:

sztuki. Po powrocie też Garofala z Rzymu, zaczął go zaraz Alfons I używać do prac rozlicznych, a przedewszystkiem do ozdobienia kaplicy w Castello i do fresków fasady w Palaz-zino della Montagnola. Z tych fresków jednak nic już nie pozostało, natomiast zachowały się freski Garofala w dawnym pałacu Trotti, w dzisiejszem seminarjum duchownem. Są to sklepienia w dwóch pokojach parterowych, w których artysta przejął się starożytną ornamentacją, malowania chłodne, pozbawione wszelkiej werwy.

Wielki jego fresk, który dawniej zdobił refektarz kościoła św. Andrzeja, znajduje się obecnie odpiłowany w pi-nakotece w Ferrarze. Jest to dość zawikłana symboliczna kompozycja, mająca przedstawiać gloryfikację chrześcijaństwa a poniżenie judaizmu. Są tam niektóre wcale udane postacie, jak duchowny, który chrzci mężczyznę o siwej brodzie i czarnych włosach, jak dwaj mężczyźni we wschodnich strojach na pierwszym planie, ale całość zanadto zagmatwana, aby mogła sprawiać miłe artystyczne wrażenie. Więcej wartości ma inny jego fresk, który się dostał do pinakoteki z kościoła franciszkanów, przedstawiający «Rzeź niewiniątek», malowany jednak zupełnie już pod wpływem Rafaela. Również zasługują na uwagę w tej samej pinakotece znajdujące się obrazy mistrza «Wskrzeszenie Łazarza» i «Adoracja magów». O ostatnim nawet powiedział Vasari, że jest to jeden z najlepszych obrazów, jakie Garofalo w swem życiu namalował.

Niepodobna mi wyliczać wszystkich dzieł Garofala, które się jeszcze znajdują w Modenie, w Bolonji, w Dreźnie i po innych zbiorach, rzecz to specjalnego o nim studjum. Były czasy, kiedy ferraryjskiego mistrza, jako zbliżonego do Rafaela, bardzo wysoko ceniono, a przeto i jego obrazy wyszukiwano, aby niemi zdobić galer je.

mu

Garofalo późno się ożenił, w czterdziestym dziewiątym roku życia, a wkrótce potem stracił jedno oko wskutek jakiejś ciężkiej choroby. Bojąc się o utratę drugiego oka, ofiarował się św. Łucji i zrobił votum, że jeżeli święta zachowa drugie oko, to wyzdrowiawszy, nie będzie się ubierał przez całe życie jak tylko w szaraczki. Na ową pamiątkę wy-

malował mały obrazek do kaplicy «Santa Trinità», w którym sam siebie przedstawił, jak przed św. Łucją klęczy, ofiarując jej papier z dwoma wymalowanemi na nim oczyma. Obraz ten jednak zaginął, a szkoda tem większa, gdyż na nim był jedyny portret artysty, mający wszelkie cechy autentyczności. Według Baruffaldego wymalował Garofalo także swój portret w «Wieczerzy Pańskiej» w San Spirito.

Pomimo utraty jednego oka artysta malował nadzwyczaj dużo, a wszystkie jego prace odznaczają się pięknym, jędrnym kolorytem, harmonją barw i pewnością rysunku. Bardzo pobożny, postanowił już po częściowem ociemnieniu malować zawsze w niedzielę i w święta w klasztorze św. Bernardyna «na chwałę Bożą», nie przyjmując za tę pracę żadnego wynagrodzenia. Część z tych obrazów znajduje się w Rzymie, trzy najpiękniejsze posiada galerja na Kapitolu, a dwa Ermitaż w Petersburgu.

Jedną z ostatnich prac Garofala były rysunki do ośmiu wielkich kobierców, które w r. 1550 zamówiła częścią u niego, częścią u malarza Camilla Filippi kapituła ferraryjskiej katedry. Kobierce te przedstawiają czyny i męczeństwo dwóch patronów Ferrary, śś. Maurelja i Jerzego, i z tego powodu wystawia je zarząd katedry do dziś dnia na widok publiczny, pomiędzy 23 kwietnia a 7 maja, dniami, poświęconemi tym patronom. Garofalo pochowany jest w Ferrarze w Santa Maria in Vado. Jedynym jego głośniejszym uczniem był Girolamo da Carpi (1501—1516), dość słaby malarz, ulegający także wpływom Dossich i Correggia. Carpi był za Ercola II dworskim artystą i malował wiele portretów i kartonów do kobierców. Za Alfonsa II pracował Bartolomeo Faccini na esteńskim dworze, ozdabiał ściany Castella naturalnej wielkości portretami przodków księcia, ale wszyscy ci artyści upadającej Ferrary zatracili zupełnie tradycje dawnej szkoły i byli słabymi naśladowcami rzymskich malarzy i Correggia. Z tych późniejszych malarzy jednak wymienić muszę Seba-stjana Filippiego, zwanego Bastjaninem (ur. 1532, f 1602?), który starał się iść śladami Michała Anioła, a mianowicie naśladował go w głównem swem dziele w «Sądzie ostatecznym», fresku w katedrze. Jedną ze znajdujących się tam postaci kobiecych umieścił artysta wskutek osobistej vendetty. Kobieta, którą djabły porywają, ma być wdową po Stefanie Carregiari, piękną i bogatą Livią Grazioli, która obiecała oddać swą rękę Bastjaninowi, a mimo to wyszła zamąż za kogo innego.

IX

Z końcem XIV i w XV wieku szczególnie kwitło minja-turowe malarstwo; każdy z wielkich i małych potentatów chciał mieć biblję, modlitewnik albo psałterz z minjaturami, w którychby i on, pomiędzy świętymi i prorokami, przynajmniej w jednym z inicjałów mógł zobaczyć swój portret. Bi-bljoteki zakładano wszędzie, Medyceusze we Florencji; Ara-goni w Neapolu, Montefeltry w Urbino, Visconti i Sforzowie w pawijskiem Castello, Gonzagi w Mantui, Estowie w Ferra-rze, a w Bzymie papieże i kardynałowie. Na północy niemniej potężny ruch w tej mierze panował, a królowie francuscy, książęta Burgundji i duki de Berry należeli do najzapaleń-szych zbieraczy pięknych i rzadkich kodeksów. Oczywiście że w tern powszechnem współzawodnictwie chodziło przede-wszystkiem o to, aby mieć księgi z najpiękniejszemi i najcen-niejszemi minjaturami, a nawet węgierski Korwin doszedł do zbioru sławnego w dziejach minjaturowego malarstwa ²).

Malarstwo to wyszło już wówczas z klasztorów i stało się w znacznej części zawodem świeckich artystów. W północnych i środkowych Włoszech obok Florencji i Sieny były Bolonja, Padwa i Werona ogniskami tej pięknej sztuki, w Fer-rarze zaś zaczęto się nią zajmować dopiero za Mikołaja III. Dzielny ten panujący miał już w r. 1436 dwieście siedmdzie-siąt dziewięć ksiąg rękopiśmiennych, z których znaczna część była ozdobiona minjaturami.

Kierunek owego malarstwa z tej strony Apenin bardzo się różnił od dróg, jakiemi szli florentyńscy i sieneńscy artyści, gdy bowiem nad Arnem panował w tej mierze wielki idealizm, który we Fra Angeliku znalazł mistrza nad mistrzami, artyści północni wielkimi byli naturalistami. Przypisać to należy wpływowi francuskich i niemieckich minjaturzystów, których kodeksy dostawały się na Południe, ale również i realnemu usposobieniu artystów doliny lombardzkiej.

Z końcem XIV wieku najpotężniejszy wpływ na minja-turowe malarstwo w północnych Włoszech wywierał Alti-chiero z Werony, znakomity artysta, starający się o ile możności jak najwięcej motywów brać z natury, realista z usposobienia i przekonania. Jego wpływ w Ferrarze zaczęli w części przytłumiać minjaturzyści, których Niccolo III posprowa-dzał z Florencji, jak Franceschino, Francesco da Codegoro i Giocomo Bursoli, ale gdy Vittore Pisano ukazał się w roku 1435 w Ferrarze, kierunek naturalistyczny zwyciężył. Już w kodeksie, zawierającym wiersze Bernarda di Monselti, znajdował się portret Mikołaja III, malowany z natury. Zamiłowanie Pisanella do studjów zwierząt otwierało minjaturzy-stom nieprzebrane skarby ornamentacyjne, z których z całym zapałem korzystać zaczęli.

Od czasów też Pisanella rozpoczyna się epoka rozkwitu minjaturowego malarstwa w Ferrarze, a trwała ona mniej więcej lat ośmdziesiąt, od r. 1440 do 1520. Malarstwo to rozwijało się równocześnie z monumentalnem malarstwem i powstawało w tych samych czasach, co freski w Schifanoi i skrzydła organów Tury w katedrze. Do owych czasów odnieść należy najpyszniejsze pomniki minjaturowej sztuki w Ferrarze, jak Breviarium Leonella, dzieło Giorgia Tedesca, które niestety zaginęło, jak dwutomowa biblja Borsa, skarb nieoceniony, znajdujący się dzisiaj w zbiorach arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Wiedniu, jak Breviarium Ercola I, którego kilka prześlicznych kart zdobi zbiory Akademji umiejętności w Zagrzebiu, jak również Missale kardynała Hipolita I i Officium Alfonsa I. Nadto zachowały się z owej epoki cenne księgi chóralne w katedrze i w ferraryjskiej Certozie.

Była to epoka oryginalnego ferraryjskiego malarstwa

.

>

«

7T~“    - 2 ': -

mn

f

W

«

t

::

fri

i

rł

k!

;■

i:

,r

■i

*Xł

< •!

w

c

■ni

Ki

r

w

3M

J2

F

K

m

1

r ^

l.,1

Ul

«

.... i»>-i t<

•.

i

i

» :

?

5

v

f

.*

:

'« fl

V

HI

I!

c

r

ł

Sj|

».

S0s2ì

u

mi

i

\

i

i

ÉhIISES . *»*'<*., VJKL.-..S lìÉ

W5EW

ki

U-

I

JCS-

«

W

jft

li

**ą.

è'

W

-*r

LV

53

PS

Err - .i

j».‘:

1

■i

. ,

s

É

y

g

(*fj

. E.:

fec

i

\

BS

m:

i

r?

■

-vi

V

M

i

i i

W

ŚJi

i

ś

g*rv-

„v Av -

ri

i -?

r. ¹

V

a?

'

Al

m

t

-■T.

;

Fot. W, Frankslein w Wiedniu.

Mu

«

Jp

W,

L>m.

v

;• &

s-

5

>

J'ì/

te

W

»Kv^sMWfif«B

*

LŁ

■*»

»

<4l >

i

i

SWK

3^2

■

A

⁴

52

I

i

l «~<A

pSfc

—-

&

Minjatura z Breviarium Ercola I. ze zbiorów Akademji w Zagrzebiu.

Z dzieła «Jahrbuch der Kunsthistorischen Sammlungen des Allerh. Kaiserhauses*. Tom XXI.

!

r • ;

r*

' V»

*

*

Li

i

%

J .

‘-ę

2?^

■ !

>>]

I

i

?

>

■Ì

T

/

Vi

i v

TT,

L'*vJ

“j

ft

i

-

I

J

i

4

na

A

,

L j

t

rr*-- -.....

minjatur, które się wyrobiło częścią pod wpływem Pisanella, częścią Piera della Francesca, a później Cosima Tury. Do głównych początkowych dzieł tej rodzimej szkoły zaliczyć należy ową biblję Borsa, zawierającą przeszło tysiąc minjatur i prawie drugie tyle malowanych emblematów i zwierząt, dzieło olbrzymiej pracy, za które Borso zapłacił 1.375 dukatów. Malowali ją głównie dwaj artyści, Taddeo Crivelli, który pochodził, jak się zdaje, z Medjolanu, ale działał w Ferrarze, od roku 1452 do roku 1476, i Francesco Russi. Podkomorzy Borsa, Galeotto dell’ Assassino, zawarł z tymi artystami umowę w Mantui, na podstawie której obydwaj się zobowiązali w przeciągu lat sześciu, licząc od 8 lipca 1455, sporządzić ową przepyszną biblję. Malarze wywiązali się w sposób niezwykły ze swego zadania, a dzieło ich jest jednym z najznakomitszych pomników renesansowej sztuki, zawiera nieskończoną rozmaitość ornamentów, do których dostarczał im tematów nietylko świat zwierzęcy i roślinny, ale i rozliczne emblematy Borsa, zużyte w artystyczny sposób. Borso kochał się w emblematach, przedewszystkiem używał «jednorożca pod palmą daktylową», najulubieńszego znaku Estów, lub złotej kraty, stojącej w wodzie, z napisem «Fido», zwanej «Para-duro». Krata ta miała przedstawiać tamę w rzece i niejako symbolizować starania księcia około uregulowania Padu, będącego bogactwem kraju. Do ozdobnych symbolów należał także «płot», «Siepe», i kilka innych znaków, których znaczenia dzisiaj już trudno odgadnąć.

«Missale» Borsa, które wraz z biblją dostało się w roku 1859 do Wiednia, nie dorównuje wprawdzie swą artystyczną wartością dziełu dwóch minjaturzystów, ale przecież musi być policzonem do znakomitych zabytków sztuki.

Równocześnie z powyższemi kodeksami powstały księgi chóralne «Corali» w Certozie, których minjatorzy więcej podlegali wpływom Piera della Francesca i Mantegni, aniżeli Pisanella. Do tej grupy artystów należeli Guglielmo Giraldi, Alessandro Leoni i Martino di Modena. Są to także wspaniałe skarby.

Po wystąpieniu Tury, za Ercola I, minjaturowe malarstwo uległo wpływowi tego potężnego talentu, który na całej młodszej szkole minjaturzystów wycisnął swoje piętno, a ponieważ Cosimo był przedewszystkiem Ferrary jeżykiem, więc i owe minjatury z czasów Ercola I są może bardziej ferra-ryjskiemi, aniżeli minjatury malowane za Leonella i Borsa. Do tej młodszej szkoły należy Jacopo Filippo d’Argenta i jego pomocnicy, a głównemi ich dziełami są księgi chóralne w katedrze ferraryjskiej, które ozdabiał sam Jacopo i fra Ewangelista da Reggio, tudzież Breviarium Ercola I z początków XVI wieku. Kilka drogocennych minjatur tego brewjarza zawieruszyło się u antykwarzy, a arcybiskup Strossmayer nabył je we Włoszech i podarował zagrzebskiej Akademji. Nowsza szkoła ferraryjska odznacza się przepysznemi kompozycjami listew, okalających minjatury, w które wciągnięto niemal cały wówczas znany świat zwierzęcy: konie, psy, koty, woły, jelenie, sarny, zające, króliki, lwy, leopardy, niedźwiedzie, dziki, słonie, wielbłądy i małpy. Zwierzęta umieli artyści wplatać z nadzwyczajnym smakiem w stylizowaną lub bardzo realistycznie traktowaną roślinność. Niemałą rolę w tych ozdobach grają i emblematy książęce, pierścień z diamentem, otoczony listkami gwoździka, skrzydlaty leopard z rybim ogonem, hydra, wyłaniająca się z ognia i t. p.

Z owych czasów utrzymało się jeszcze przepyszne dzieło sztuki minjatorskiej, «Missale» kardynała Hipolita I, w bibljo-tece uniwersyteckiej w Innsbrucku. Na tytułowej karcie widzimy tam piękny pejzaż, jakby zdjęty z doliny Padu, z Apeninami w głębi. Pejzaż ożywiają grupy drzew, skały stylizowane w kształcie głów cukru, całość tchnie wielkim artystycznym wdziękiem.

Wprowadzenie sztuki drukarskiej do Ferrary w r. 1492 zadało pierwszy cios minjaturowemu malarstwu. Ozdobne księgi wyparte zostały przez druki i drzeworyty. Za Alfonsa I minjatura już szybko zdąża do upadku, a «Officium» tego księcia było ostatniem wielkiem dziełem minjaturowego malarstwa w Ferrarze. «Officium» to przechowało się w zbiorach arcy-księcia Franciszka Ferdynanda, a pomiędzy obrazami księgę tę zdobiącemi znajduje się także portret samego Alfonsa I w zbroi, klęczącego ze złożonemi do modlitwy rękami przed zjawiskiem Boga Ojca, którego głowę widać nad księciem wzniesioną. Alfons tam jeszcze młody, z brodą śpiczasto ostrzyżoną, z długiemi włosami, niepodobny do późniejszego swego portretu o twarzy nabrzękłej. Część minjatur z tego Officium znajduje się również w zagrzebskiej Akademji.

Za Ercola II kwitło jeszcze monumentalne malarstwo, ale ozdabianie ksiąg minjaturami należało już do przeszłości.

Niższa dolina Padu nie miała marmuru, brakowało więc głównego materjału, aby się tam mogła wyrobić szkoła rzeźbiarska, posługująca się twardym kamieniem, i aby rzeźba w miastach porzecznych nabrała cech monumentalnych. Do Ferrary więc sprowadzano w razie potrzeby obcych rzeźbiarzy, po największej części Florentyńczyków, a Antoniemu di Cristoforo i Mikołajowi di Giovanni Baroncelli, uczniom Bru-nellescha, zawdzięczało miasto jeden z pierwszych pomników konnych, jakie wogóle we Włoszech w czasach Odrodzenia powstały. Był to pomnik Mikołaja III odsłonięty w obecności Borsa w r. 1451, w dniu Wniebowzięcia, na placu pomiędzy Castello a katedrą. Dawniejszemi ze znanych konnych pomników, wystawionych dla ludzi zasłużonych, były tylko dwie konne statuy z XIII wieku, które Luchezyńczycy wznieśli dla Tomasza i Bonifacego Obizzich, i ów pełen powagi sarkofag Barnaby Viscontiego, który dzisiaj zdobi muzeum archeologiczne, w krużgankach medjolańskiego Castello. Pochodzi on z roku 1370. Pomnik konny był przeto za czasów Leonella i Borsa czemś niezwykłem, to też ludność ferraryjska dodała Baroncellemu przydomek Niccola «dal Cavallo». Artysta przedstawił markiza w płaszczu z beretem na głowie, z buławą w ręku. Ferraryjski pomnik poprzedził Donatella Gattamelate w Padwie (1453) i pyszny bronz Verrocchia (1479), owego Colleoniego w Wenecji, znanego na całym świecie. Ferrara słusznie czuła się uszczęśliwioną swem artystycznem dziełem i zaraz po tegoż wykończeniu zamówiła w roku 1451 znów u Baroncellego pomnik Borsa z bronzu, ale już Borsa siedzącego na tronie, oczywiście w bogatym stroju, jak na py-

34

sznego markiza przystało. W ciągu pracy nad tem nowem rzeźbiarskiem dziełem umarł Niccolo Baroncelli, a syn jego, Giovanni, z pomocą innych Florentyńczyków rozpoczęty posąg wykończył. Nic dziwnego, że wdzięczna Ferarra, mając już świetne przykłady uczczenia pomnikami swoich panujących, postanowiła w roku 1499 i Ercolowi I wznieść konną statuę. Ale Ercolowi podobał się bardzo koń, którego Leonardo da Vinci wymodelował w Medjolanie na pomnik Franciszka Sforzy, chciał więc koniecznie, aby mu rząd medjolań-ski wypożyczył ów model. Rzecz jednak z różnych powodów się przeciągała, a tymczasem odlew gipsowy dzieła leonar-dowskiego się rozpadł, i projekt konnego pomnika dla Ercola nie przyszedł do skutku.

Najwięcej rozgłosu jako rzeźbiarz ferraryjski miał w pierwszej połowie XVI wieku Alfons Citadella, zwany Lom-bardim, którego dzieła spotyka się po części jeszcze w Ferrarze, ale najczęściej w Bolonji. Lombardi urodził się w roku 1497 nie w Lucce, jak utrzymywano, ale w Ferrarze. Kronikarze opowiadają, że gdy Tycjan malował w Bolonji Karola V, zabierał ze sobą do cesarza młodego Lombardiego, aby mu nosił i przyrządzał farby. Gdy jednak mistrz zabrał się do malowania, Lombardi usiadł zboku, wyjął niepostrzeżenie glinę z kieszeni i chciał cesarza modelować. Karol V spostrzegł pracującego cichaczem rzeźbiarza, a gdy Lombardi swój model ukończył, kazał go sobie pokazać i tak był zachwycony robotą, że polecił, aby z tysiąca talarów, przeznaczonych dla Tycjana za portret, wypłacono połowę Lombar-diemu, a nadto zamówił u niego swoje popiersie z marmuru. Vasari pisze, że owo popiersie bardzo się udało i że było «una cosa rarissima». Lombardi stał się wziętym rzeźbiarzem, pozostawił także popiersie Klemensa VII, ale ostatecznie nie był on zbyt oryginalnym artystą, a co nas najwięcej obchodzi, że właściwie niewiele z Ferrara miał związku, gdyż jako młody chłopak opuścił rodzinne miasto i już tam na dłuższy pobyt nie wrócił.

Jeżeli Ferrara i wogóle dolina Padu nie zasłynęła z rzeźbiarzy w bronzie i marmurze, to przecież w innej gałęzi rzeźby zajęli jej artyści niepospolite stanowisko. Chwycili się

materjału, jaki mieli pod ręką, gliny, i doprowadzili rzeźbę z terrakoty do najwyższego stopnia rozwoju. Modena, Ferrara, Bolonja i Medjolan stały się ogniskami tej sztuki, a jej mistrzem był Gwido Mazzoni. Terrakota nadawała się wybornie do polichromji, do modelowania w niej ludzkich postaci z najdrobniejszemi, najcharakterystyczniejszemi szczegółami i wogóle do bardzo realistycznego traktowania. Rzec można, że sztuka nie miała obok wosku nigdy materjału, któryby tak odpowiadał naturalistycznym prądom jak właśnie malowana glina.

Realiści z instynktu i przekonania, mieli więc północno-włoscy rzeźbiarze odpowiedni materjał do objawienia swych artystycznych idei, a najznakomitszą formą, w jaką te idee wcielili, były tak zwane «Mortoria», grupy postaci naturalnej wielkości, opłakujące zmarłego Chrystusa. Zdaje się, że te realistyczne dzieła rzeźbiarskie wiążą się ze średniowiecznemi misterjami, gdyż zanadto przypominają tak zwane «żywe obrazy». Artyści modelowali w glinie te sceny, na które się nieraz w kościołach patrzyli; dramatyczne pozy aktorów w misterjach męki Chrystusa, które jeszcze wówczas w Wielki tydzień przedstawiano, zanadto im się wraziły w pamięć, aby ich w rzeźbie nie mieli oddawać. Być może zresztą, że gdy mister je wyszły z kościoła i w świecki teatr się przemieniać zaczęły, pozostało w społeczeństwie pewne pragnienie, aby owe plastyczne sceny religijne przynajmniej w rzeźbie zachować. Widocznie także inne sceny z życia wpływały na rzeźbienie mortorjów, a mianowicie zwyczaj najmowania płaczek, które przy zmarłym wyprawiały prawdziwe orgje udanej rozpaczy. Tradycje, jakie płaczki pozostawiły po sobie, uwydatniły się i na francuskich nagrobkach, motyw płaczek był zanadto uderzającym wyobraźnię i zanadto wiążącym się z calem życiem społeczeństwa, aby w sztuce nie znalazł wyrazu. Mortoria więc północno-włoskie, a osobliwie niektóre z nich, pełne kobiecych postaci o przesadnych, iście histerycznych ruchach, mają bezprzecznie swój początek także i w zwyczaju «oficjalnego płakania» nad ciałami zmarłych.

O młodości Gwida Mazzoniego niewiele wiemy, pochodził on z Modeny, i dlatego zwano go także Modaninem;

34*

robił najprzód maski karnawałowe i teatralne i był impre-sariem jednego z festynów danych na cześć Eleonory Aragońskiej w Ferrarze. Pierwsze z jego większych dzieł z terra-koty, «Narodzenie Chrystusa», znajdowało się w Busseto, a jedna głowa z tej grupy przechowała się dotąd w zbiorze prywatnym pułkownika, hr. Callori w Modenie, którą w reprodukcji oddajemy. Na głowie tej znać jeszcze wybornie artystę, który rozpoczął swój zawód od robienia masek. «Złożenie do grobu» Mazzoniego, jedno ze słabszych dzieł mistrza, jeszcze się utrzymało w Busseto. Ferrara posiada tylko jedną jego grupę, pochodzącą z roku 1485, w małym kościółku Sta Maria della Rosa. Nie jest ona najlepszem z mortorjów Mazzoniego, gdyż kilka kobiecych postaci grymasami swemi i przesadą niemiłe robi wrażenie, ale natomiast z męskich postaci tryska życie i prawda. Najpiękniejsze, za mało może dotąd cenione dzieło mistrza znajduje się w kościele S. Giovanni Decollato w Modenie, niezrównana grupa przepysznych typów, z których kilka figur, a przedewszystkiem sama Ma-rja, schylająca się nad ciałem Chrystusa, należy do arcydzieł szlachetnie pojętego realizmu. Także w krypcie katedry w Modenie utrzymała się piękna grupa, przedstawiająca «Adorację Jezusa», Matkę Boską z dziecięciem, zakonnicę, św. Józefa i służącą. Grupa ta znajdowała się dawniej w kościele «Osservanzy» i dopiero później do katedry przeniesioną została.

Mazzoni porzucił w roku 1489 północne Włochy, udał się do Neapolu, gdzie przebywał kilka lat i wykonał słynne «Zdjęcie z krzyża» w kościele Monte Oliveto, grupę z siedmiu osób o przepysznym realiźmie, pomiędzy któremi, jak niesie tradycja, znajduje się kilka portretów znakomitych ówczesnych ludzi. Pod postacią św. Jana ma się ukrywać sam Alfons II Aragoński, historyk Pontano przedstawiony jest jako Nikodem, a poeta Sannazaro jako Józef z Arymatei.

Karol VIII zabrał Mazzoniego ze sobą do Francji, gdzie mu płacił świetną pensję, pięćdziesiąt dukatów miesięcznie, i lak go polubił, że w roku 1496 pasował go na rycerza. Rzeźbiarz odwdzięczył się królowi, stawiając mu nagrobek w opactwie Saint-Denis, który miał być arcydziełem sztuki, ale nie-

i-..-;-

mi \

f. s 'T~

ì|

\:

tei

ì Vc&ìl

-rj]

5-*

» vB&ji

V^P

1

w¹

Fragment z «Piety» G. Mazzoniego.

W zbiorach pułkownika hr. Callori w Modenie.

Fot. Anderson.

V

mrn

m

*;'h' ■

vw

F.

.3

tóf*:

■

&]jky ' I

Fot. Anderson,

Nikodem ze «Złożenia do grobu» G. Mazzoniego.

S. Giovanni Decollato w Modenie.

stety został zniszczony podczas rewolucji z roku 1793. Po wstąpieniu na tron Franciszka I, po dwudziestu latach pobytu we Francji, wrócił Mazzoni do swej rodzinnej Modeny i tam umarł we dwa lata później, w roku 1518.

Niepospolitym także mistrzem mortorjów, który już wszakże uległ wpływowi nowszych prądów sztuki, a przede-wszystkiem przejął się obrazami Correggia, był Antonio Be-garelli (ur. 1498? f 1565). Jego potężne dzieło z terrakoty, «Zdjęcie z krzyża», znajduje się w S. Francesco, w Modenie. Składa się ono z trzynastu osób, z których szczególnie piękną jest grupa kobiet. Także w S. Agostino, w tym panteonie mo-deńskich Estów, przechowała się «Pietà» Begarellego, w S. Pietro zaś jego «Zmarły Chrystus», tudzież grupa, przedstawiająca Madonnę w obłokach, na którą spoglądają w adoracji cztery postacie świętych, stojące na ziemi. Postacie te rozpoczął sam mistrz, a skończył je brat jego, Ludwik Begarelli.

W Medjolanie w San Satiro istnieje także znakomite mortorio Ambrogia Foppy, zwanego Caradossem, składające się z trzynastu figur, pomiędzy któremi przedewszystkiem postać samej Madonny nosi cechę prawdziwie mistrzowskiego realizmu. Foppa urodził się w roku 1452 w Mudonio, wsi nad Adda, kształcił się w domu ojca złotnika, a w roku 1487 udał się do Bzymu. Stamtąd powołał go Ludwik Moro do Medjolanu, gdzie Caradosso dużo pracował, zaprzyjaźnił się z poetą Bernardem Bellincionim, z Leonardem da Vinci i Bramantem.

Do przesady posuniętem realizmem odznacza się wreszcie mortorio Niccola dell’ Arca, owego słynnego rzeźbiarza, który wykonał znaczną część grobowca św. Dominika w Bo-lonji. Grupa ta znajduje się w S. Maria della Vita, w Bolonji, robi prawie wstrętne wrażenie, gdyż kobiety, rozpaczające nad grobem Chrystusa, to istne średniowieczne najęte płaczki z rozwartemi od krzyku ustami, z nerwowo pokrzywionemi twarzami i rozwianemi szatami.

Mortoria stały się jednym z najskrajniejszych objawów realizmu w nowożytnej sztuce.

«HAKÓW

INDEKS

480

385

481

512

Agresti Daniele 481

degli Albanzani Donato 27, 29

Albert d’Este 18, 19

Albert d’Este 65, 72, 76

Alberti (da Ferrara) Antonio 479,

Alberti Leon Bapt. 48, 49 Aldingheri de Fontana 15, 16 Aldobrandini Cincio 380, 381, 384,

Aldobrandini Piotr 381, 405—408 Aldobrandino Obizzo 19 Aleksander VI, papież, 105, 158— 170, 188—190

d’Alemagna (Teutonicus) Niccolo don Alfonso d’Este 400—404 Alfonso I d’Este 77, 91—93, 166, 182—185, 191-195, 213, 241, 242, 245—247, 249-252 Alfonso II d’Este 292, 293, 299, 300 305, 310—337, 357-360, 364-376, I 396—404

Altichiero z Werony 526 Anna d’Este 283, 285, 305 Antoniano Silvio 360—363 Aquilano Serafino 389 Aragońska Beatrice 100, 101 Aragońska Eleonora 6, 72—77, 87, 89, 92—94

Aragońska Marja 44—47

Aragońska Izabella 314 dell’Arca Niccolo 533 Aretino Piotr 420, 476 Aretusi da Modena Pellegrino 511, d’Arezzo Francesco 48, 66

d’Arezzo Jacób 29

d’Argenta Jacopo Filippo 528

Argenti Agostino 391

Argotta Agnieszka 393

Ariosti Jacopo 66

Ariosti Lippa 17

Ariosti Malatesta 59

Ariosto Francesco 50

Ariosto Lodovico 204—236

Ariosto Niccolo 72, 204—208, 210

Ariosto Virginio 211, 222, 224

d’Ascoli Cecco 258, 276

dell Assasino Stella 21—23

Aurispa Giovanni 36, 37, 65

d’Avalos Constanza 263

hr. Aversa 160, 161

Avogario (Avogardo) 418

Azzo VI d’Este 14

Azzo VII d’Este 15

Baldassare d’Este 491—494 Bandello 422 Barbazza Andrzej 482 Baroncelli Mikołaj di Giovanni 529,

525

276

Baroncelli Giovanni 529, 530 Barzizza 34 di Bascio Matteo 265 Bastianino (Filippi) Sebastjan 524,

Beatrice d’Este, córka Azza VI, 14 Beatrice d’Este, córka Mik. III, 25 Beatrice d’Este, córka Ere. I, 77, 78, 88, 90, 91

Beccadelli (Panormita) 36, 37 de’ Beccari Agostino 391 Begarelli Antonio 533 dei Belli (Turola) Jacopo 481 Bellini Jacopo 484, 485 Bellinzioni Bernardo 131, 132, 149, 419, 463

Bello (Cieco) Francesco 132 Bembo Pietro 140—145, 185—191, 195, 202

Bendidio Lukrecja 346, 357, 358, 438, 439

Bendidio Taddea 317 Bentivoglio Antonio Galeazzo 506 Bentivoglio Bento 498 Bentivoglio Cornelio 313, 327, 400 Bentivoglio II Giovanni 498,499, 504 Bentivoglio Annibaie 77 Benucci Aleksandra 214, 215 Benzi Hugo 37 Berengario Jacopo 138 Bianca d’Este 66 Bianchini (Torello) Giovanni 89 Biondo di Niccolo Giovanni 66 Bisceglia Alfonso 164, 165 Bisceglia Rodrigo 202, 203 Boione Szymon 114, 115 Bojardo Feltrino 49 Bojardo Matteo Maria 110—132 Bona, królowa polska 101, 314, 315 Bonacosi Bartolomeo 481 Bonacosi Giacomo 481 Bonna Febo 373 Bono Pietro 418 de’ Bonsignori Pietro 481 de’ Botempi Candido 65

Borgia Angela 170, 171, 192 Borgia Cezar 159—169, 193, 194 Borgia Lukrecja 158—203 Borso d’Este 22, 24, 30, 53—70 Boschetti Albertino 192, 193 Bracciolini Poggio 69 Braga Pier Angelo 360 Brancaccio Giulio Cesare 438, 439 Bresciani Bartłomiej 172, 173 Brognina 428—439 Bruccioli 289 Bursoli Giacomo 526

Cammelli (Pìstoja)Antonio 149—152 di Campo Fregoso Gaietto 66 da Canno Lodovico 66 Caleagnini Celio 145, 146, 197, 258 Caleagnini Teofil 54, 56, 57, 65 Calleffini Ugo 66 Caprara Antonia 112 di Capua Annibaie 342, 343 Caradosso (Foppa) Ambrogio 253 Caraffa Giovanni Pietro 268—270,

Carbone Lodovico 50, 66—69 Cardona Rajmund 428, 429 da Carpi Girolamo 524 da Carrara Gigliola 21 del Carreto Manfredo 28 Castello ferraryjskie 7, 8, 18 Casteimo Ercole 199 Castiglione Baldassare 78, 389, 390, 419, 475, 509 Cataneo Danese 346 Cavaletti Orsina Bertolaja 351 Caviceo Jacopo 200—202 Celimi Benvenuto 5 de Centelles Cherubin 160 Cesinge (Pannonius) Giovanni 52 Cessi 347

Cezar d’Este 63, 335, 366, 374, 401, 403-507

di Chieri Celio 288 Cintio Giraldi Battista 395 Citadella (Lombardi) Alfons 530

480

525

Clesio Bernard 519 da Codegora Francesco 526 Collenuccio Pandolfo 98, 99 Colleoni Bartolomeo 155 Colocci Angelo 145 Colonna Prosper 101, 314 Colonna Wiktorja 262-267, 271, 277, 475

di Conca, ks. 379 Contrari Ercole 354, 399, 400 Contrari Uguccione 49 Cornaro Katarzyna 142 da Corregio Gian Galeazzo 157 da Corregio Niccolo 58, 153—157 da Corregio Prete 156 della Corte Bonvicino 83 Cossa Francesco 494—499 Costa da Vicenza Andrea 482 Costa Domenico 481 Costa Lorenzo 504—510 Costabili Alberto 49 Crivelli Taddeo 527 di Cristoforo Antonio 529 Curione Celio 287 Cusastro Beltramino 88 Cybo Katarzyna 265, 271

Dante 16, 143

Dantyszek 263

Decembrio Angelo 48

Decembrio Pier Candido 40, 65

Diana d’Este 199

Dianti Laura 515

Diodat 465

Domenichi Lodovico 132, 291, 475, Dossi Battista 515—521 Dossi Giovanni 515—521

Elżbieta d’Este 102 Equicola d’Alveto Maria 78 Erazm Rotterdamski 133 Ercolani Wirginja 347 Ercole I d’Este 26, 30, 31, 71-109, 111, 153, 154, 166-182, 191

Ercole II d’Este 241-267, 278-284, 288-299

Ercole Rinaldo III d’Este 409 Estowie, pochodzenie i charakterystyka 12, 13 Eugenjusz IV, papież, 31 da Fabriano Gentile 487 Faccini Bartolomeo 524 Faleoni Giovanni 29 Falengo, Benedyktyn 264, 265 Fannino Fanio 290, 291 Farnese Julja 158, 159, 203 Farnese Orazio 282, 283 da Feltre Vittorino 36 Ferrante d’Este 192, 193 da Ferrara (Alberti) Antonio 479, da Ferrara Domenico 442 Ferrari Francesco Bianchi 503 Ferrarino da Ferrara 14 Fil elfo 37, 134

Filippi (Bastianino) Sebastjan 524,

Filippi Camillo 524 da Foligno Angiolo 481 Foppa (Caradosso) Ambrogio 533 Fortuna Scipio 66 da Fossombrone Lodovico 265 Franceschino 526 della Francesca Piero 486 Francia Francesco 498, 506 di Francia Rubinello 488 Franciszek I, król frane. 243, 244, 253, 429, 430

Franciszek II, król frane. 301, 302 Franco Weronika 323—325 Fristella 465, 466 Fryderyk III, cesarz 56—58

Galeotto, biskup z Nizzy 430 Gallerani Cecylja 80, 198 Galileusz 277, 388 Gallino Jacopo 77 Gambacorta Pietro 385

Garofalo (Tisi) Benvenuto 521—524 i Hipolit I, d’Este 77, 99—102, 146,

169, 192, 211-217, 251, 314, 315 Hipolit II d’Este 315, 331, 335, 336

329

241

530

Gaurico Łukasz 258

Gaza Teodor 48 Gelosi, trupa teatralna 322 Genga Girolamo 518 Gianetto, 260, 261 Giglioli Giacomo 33 Giordano Bruno 276 Giraldi Giovan Bat. 391 Giraldi Guglielmo 527 Giraldi Lilio 288

Giraldini Ascanio 316, 318, 319, 328,

Giudice de’ Savi 79 Giulio d’Este 77, 192, 193, 300 Gonella 17, 464 Gonzaga Cezar 389, 397 Gonzaga di Giorgio Taddea 144 Gonzaga Elżbieta 89 Gonzaga Federigo 88 Gonzaga Francesco 88, 147, 148, 508 Gonzaga Gulielmo 352 Gonzaga Jul ja 263, 264 Gonzaga Margherita, żona Alfonsa II, 313, 402, 403

Gonzaga Margherita, żona Leonella, 41, 42, 44 Gonzaga Scipio 347, 360, 367 Gonzaga Vicenzo 375, 376, 420, 421 Grazioli Livia 525 Grandi di Giulio Cesare Erc.510,511 Grillo Angelo 373, 374 Grimani Giovanni 326 Guarino Guarini 32—35, 40, 41, 50, 51, 56

Guarino Battista 77, 134 Guarino Battista 316—319, 328,329, 357, 392—394 Gualengo Giovanni 49 Gualengo Kamil 316, 318

Henryk II, król frane. 292, 295 Henryk III, Walezy, król frane.

315, 319-327 Herkules d’Este 65

Ingegnerò Angelo 372 Isacchino z Mantui 394 Izabella d’Este, córka Hipolita 1,192 Izabella d’Este Gonzaga 77, 78, 88, 89, 130-132, 147, 157, 175-180, 192, 424—431

Jamet Lyon 254, 255, 295

Jan XXI, papież 433

Jay Claude 276, 294

Juljusz II, papież 183, 213, 214, 241

Kalwin 259-262, 281, 282, 297, 298, 304, 305

Karol V, cesarz 223, 229, 254, 431 Karol IX, król frane. 302—304, 306, 308, 309, 315, 354 Klemens VII, papież 183, 249—251, 380, 381, 405, 408 Kopernik Mikołaj 257, 258

Landino Cristoforo 418 Lang Matteo 428, 429 Lardi Leonel 48 Lardi Ludwik 48 Lelio Albert 391

Leon X, papież 148, 183, 202, 214.

Leonello d’Este 22, 24, 30, 31, 39-52

Leoni Aleksander 527 Leonora d’Este 386, 395, 396 Leoniceno Niccolo 99, 146, 199, 200 Lepelletier 294, 296, 297 Ligorio Pierro 336 Lombardi (Citadella) Alfons 521,

Lorenzetti Ambrogio 477 de Lorgna Ramiro 167 Loyola Ignacy 275, 276, 294 Luigi d’Este 309, 330-336, 348. 349, 353-355

255

Lukrecja d’Este, córka Ercola I, i 77, 87

Lukrecja d’Este, córka Ercola II, 395-407

Luzzaschi Luzzasco 438

Maciej Korwin, król węg. 100

Maggi Graziosa 190

dei Magnabotti Andrea 119

Malaguzzi Daria 205, 206

Malespina Celio 372

Malvagio Lupo 83

Małgorzata, królowa Nawarry 254,

Manfrone Gian Paolo 279 Manso Giovan Bat. 379, 380 Mantegna 478, 485, 507 Mantovano Giovanni 137 Manuzio Aldo 137—140, 341 Manzolini Angelo 288 Marcantonio Flaminio 288 Marot Clement 244, 254—257 Marotta Erasmo 392 Martin Giovanni 78 Matello 464, 465 Mazzolino Lodovico 512 Mazzoni Gwido 531—533 Medici Franciszek 360 Medici Katarzyna 301, 304, 305 Medici Wiktorj a 374 Meliaduse d’Este 22, 24, 46, 66 Mikołaj II d’Este 18 Mikołaj III d’Este 21-38 Milton 380

della Mirandola Gian Francesco 66 della Mirandola Pico Galeotto 26,

332

della Mirandola Pico Giovanni 135-138

della Mirandola Pico Livia 332 di Modena Martino 527 Molza Tarquinia 438, 439 Montargis 302 Montecuccoli Luigi 403 Montefeltro Elżbieta 147 da Montepulciano Girolamo 266 da Monteregio Robert 417 di Montone Braccio 40 Morato Olimpia 284—286 Morato Pellegrino 284, 285 Morel (de Colonges) Franciszek 295 Mosti Agostino 371, 372 Mosti Ercole 405

Nanino, karzeł 468, 469 da Nami Łucja 103-107, 171, 172 Niccolo d’Este, syn Leonella, 72, 73, 76, 77

Niccoluccio z Kalabrji 510 dei Nobili Flaminio 360 da Novara Bartolomeo 8 Novara Domenico Maria 417

Obizzo II d’Este 15—17

Obizzo III d’Este 17

Ochino Bernard 264-267,271-275

Oriol Giovanni 481

Orsini Adriana 158,159,171,181,182

Ory Mateusz 295—297

Palestrina Pier Luigi 438 Pałac Estów w Wenecji 30 Pałace Estów w Ferrarze 10, 11 Panetti Domenico 503 Panizzato Niccolo 482 Pannonius (Cesinge) Janus 35, 52 Panormita vide Beccadeli 36, 37 Parisina de Malatesta 22—25 di Parma Basinio 48 de Parthenay Anna 250, 251 Paweł III, papież 60-64, 252, 253, 258, 268, 270, 279, 282, 283, 289, 290, 297, 298

de Peguilhan Aimeric 14

di Perugia Spirito Lorenzi 65

Petrarka 143, 144

Peperara Laura 348, 438, 439

Pigna Giovan Bat. 329, 350, 357, 358

Piissima Vittoria 322

Pio z Carpi Eneasz 199, 213

443

284

399

438

Pio z Carpi Albert 137—140, 209 Pirandoli Cezar 72 Pisanello (Pisano) Vittore 483, 484, 526, 527

Pisauriensis Guglielmo Hebreo 442,

Pistoj a (Cammeli) Antonio 149— 152, 462, 463

Pistofilo Bonaventura 182, 183, 261,

Pius II, papież 59 Pomponazzo Pietro 146, 258 de Pons Antoni 250, 251, 279—281 della Porta Giovan Bat. 436, 437 Porto Francesco 289 Pucci Lorenzo 158, 159 Pulci Luigi 120 da Raguza Giorgio 89, 488 da Reggio Fra Evangelista 528 Renata d’Este 315 Renata di Francia 241—310 Reszka Stanisław 382, 383 Riario Pietro 73, 74, 453 Riccarda Saluzzo 26 Richardot Franciszek 281, 282 Rinaldo d’Este 76, 208 de Roberti di Antonio Ercole 499-502

de Roberti Giovanna 19 Romano Christoforo 90 Romei Anibaie 419 Rondineli Ercole 353 della Rovere Francesco Maria 396-399, 401, 402 della Rovere Giuliano 73 — Rovere Guidobaldo 340, 396—

Roverella Wawrzyniec 489 Rovigo Francesco 394 Rucellai Bernardo 133 Russi Francesco 527

Sacrati Uberto 489 Sadoleto Jacopo 145

Sagramoro (da Sancino) Jacopo 481, 482

dal Sale Margherita 19 Sanseverino Barbara 358, 364, 365 Sanseverino Ferrante 339 Sanzio Rafael 522 Savelli Silvio 168 Savonarola Hieronim 108, 109 Savonarola Michał 38,51,69,70, 472 Scaccieri Giovanni 503 della Scala Alberto 66 di Scandiano Leonora 358,364,365,

Schiatti Alberto 8

Scocola 464

Sforza Anna 91, 92

Sforza Ascanio 160, 162

Sforza Galeazzo Maria 455

Sforza Giovanni 160—163, 175

Sforza Lodovico il Moro 88, 90, 91

da Siena Angiolo 486, 487

Simoni Gabriello 475

Sinapius Chilian 287

Sinapius Jan 287

da Sancino (Sagramoro) Jacopo 481, 482

de Soubise 249—254 Speroni Sperone 342, 260, 362, 363, 391, 392

Spinola Daniel 347 Spinola Franciszek 347 de Spoleto Grzegorz 208, 209 Stellato (Manzolli) Palingenio 259 Strozzi Ercole 95, 98, 134, 135, 185, 193-195

Strozzi Giovanni 50 Strozzi Niccolo 49 Strozzi Tito Vespasiano 49, 50, 55, 94-98, 184

Tasso Antonio 356 Tasso Bernardo 338—342, 352 Tasso Kornelia 345, 368, 369 Tasso Porcia 339, 340 Tasso Torquato 338—394

274

Tarnowski Stanisław, kasztelan czchow. 343

Tebaldi (Tebaldeo) Antonio 147— 149, 197

Tisi (Garofalo) Benvenuto 521—524 Tivoli, willa i ogród 334—336 di Toledo Pedro 339 Torelli Barbara 194, 195 z Tortony Tomasz 18 Triboulet 467

Trissino Giangiorgio 78,197,198, 416 Trotti Cezar 403 Tura Cosimo 485—491 Turola (dei Belli) Jacopo 481 Tycjan 513, 515, 530

Uberti Francesco 174 Ugo d’Este 22-25

Valdes Alfons 263 Valdes Juan 263, 264 Valentini Andrzej 314

Yanozza Catanei 156, 203 Varano Ercole 350 Varano Pier 313 Venier Domenico 144 Verdizzotti Giovan Maria 346 Vergerio Pierpaulo 34 de Vico Galeas 208 Villa imperiale, koło Pesaro 518 da Vinci Leonardo 530 Visconti Galeazzo 130, 131 van der Weyden Rogier 485, 486 West Giacomo 394

Zampante Gregorio 83, 151 Ziegler Jakób 257 Zini Francesco 350 di San Zorzo Carlo 65 Zygmunt I, król polski 314 Zygmunt August, król polski 273,

Zygmunt d’Este 26, 30, 66, 72, 76

SPIS RYCIN

Str.

1.    Portret Ariosta przez Tycjana. Galerja narodowa w Londynie. Heljograwjura. Przed tytułem.

2.    Wiejska dziewczyna ferraryjska. Według obrazu Fr. Cossy

w muzeum w Berlinie................

3.    Castello w Ferrarze.................

4.    Katedra w Ferrarze.................

5.    Pielgrzym do Ziemi świętej. Pisanello, S. Anastasia w Weronie

6.    Palazzo Diamanti w Ferrarze.............

7.    Brama w pałacu Prosperi w Ferrarze..........

8.    Boczny portal katedry w Ferrarze...........

9 Leonelio d’Este. Portret Pisanella, galerja w Bergamo ....

10.    Alberto Pio z Carpi. Według portretu Peruzziego (?)....

11.    Borso w swem otoczeniu. Szczegół z fresków w Schifanoi . .

12.    Ercole I d’Este. Kopja Dossiego z portretu Tycjana.....

13.    Izabella d’Este. Kopja Dossiego z obrazu Tycjana. Galerja

wiedeńska . . ....................

14.    Beatrice d’Este. Szczegół z obrazu Bernardina dei Conti «La

Vergine in trono». Medjolan, Brera...........

15.    Katarzyna Cornaro Tycjana. Galerja Uffizi we Florencji . . . 142

16.    Pintoricchio. Św. Katarzyna z Aleksandrji. Domniemany portret Lukrecji Borgii.................

17.    Alfons I d’Este. Kopja Dossiego z obrazu Tycjana......

18.    Renata, księżna Ferrary według portretu F. Cloueta (?) w zbiorach ks. Czartoryskich w Gołuchowie. Heljograwjura .... 241

19.    Vittoria Colonna, według portretu Pontorma w galerji Buona-rotti we Florencji

20.    Paweł III, według portretu Parisa Bordone w galerji Pitti . . 269

21.    Królowa Bona Sforza i Renata d’Este. Medal w muzeum Czapskich w Krakowie

10

11

11

19

39

49

53

72

89

90

159

183

262

Str.

22.    Battista Guarini, według litografji w dziele «Vite e ritratti di XXX illustri Ferraresi»

23.    Torquato Tasso, według portretu Alessandra Allori w Uffizi 339

24.    Tasso w S. Onofrio in Gianicola. Obraz Ludwika Busi. Pinako-teka w Bolonji

25.    Zaręczyny. Według obrazu szkoły ferraryjskiej. Muzeum

w Berlinie.....................

26.    Harfa Estów z XVI wieku. Modena, Pinakoteka......

27.    Lyra da braccio. Ze zbiorów esteńskich arcyksięcia Franciszka

Ferdynanda w Wiedniu................

28.    Jeździec. Szczegół z fresków w Schifanoi w Ferrarze .... 457

29.    Błazen dworski. Obraz Dossa Dossi, Pinakoteka w Modenie . 464

30.    Cosimo Tura. Madonna. Akademja w Wenecji

31.    Cosimo Tura. Madonna na tronie. Galerja narodowa w Londynie 489

32.    Haftujące kobiety. Szczegół z fresków w Schifanoi

33.    Francesco Cossa. «Zwiastowanie». Galerja w Dreźnie .... 498

34.    Francesco Cossa. Madonna, św. Petronjusz i św. Jan. Pinakoteka w Bolonji...................

35.    Lorenzo Costa. SS. Petronio, Francesco e Tomaso. Pinakoteka w Bolonji...................

36.    Dosso Dossi. Wizja czterech Ojców Kościoła. Galerja Drezdeńska 516

37.    Garofalo. Bacchus. Galerja Drezdeńska

38.    Minjatura z Breviarum Ercola I ze zbiorów Akademji w Zagrzebiu ......................

39.    Fragment z «Piety» G. Mazzoniego...........

40.    Nikodem, ze «Złożenia do grobu», G. Mazzoniego w Modenie 532

. 385

425

440

440

489

495

499

505

. 522

526

532

SPIS RZECZY

Str.

Wstęp . Literatura

VII

CZĘŚĆ PIERWSZA

I. Ziemia i ludzie . . . II. Mikołaj III.....

III.    Leonello......

IV.    Borso........

V. Ercole I.......

VI.    Matteo Maria Bojardo

VII.    Młoda Ferrara . . . Vili. Lucrezia Borga . . .

IX. Ariosto.......

20

39

53

71

110

133

158

204

CZĘŚĆ DRUGA

I. Renata di Francia . . II. Alfons II.......

III.    Torquato Tasso ....

IV.    Finis Ferrariae .... V. Życie dworskie ....

VI. Sztuka staje się świecką

Indeks ...........

Spis rycin.........

Tablica genealogiczna Estów

241

311

388

393

420

477

535

1

-

*

.

c

\

r

•-V--

/

1 .&L

"

>

A

/

t

S

’y

V

ir

s

.

X

>

ì

)

X

V

■*1

»

:

\

\

/

V

V

«

A

.

\

4

*V

i

y

v

!

I

)

M

'V

V

N

f

\

\

)

/

\

\

j

V

'

\

•i

\

•v

/

)

V

\

—

♦

/

S

■ V*

%

\

V’

C

ì

■ <*-

t

X

fi    V.

-

, t

'

■

■ '

r ' ’ ‘ •■

» <

rtr*

^ \

' v; : N-

r

: &

.

■;

'X:.- o. h~ '

A : • ;H

& , . -, •* •• ¹

/

f

/

■

■t . r <-• .'.■

r .JfL

X .

v>

c

'V •• ■

T'

*'p

:3Ś

¹ V>

j

' V'

V

.

V

•j "> ."‘tu . .

- ? r x/ ■

-# -

■

%

!

;

; v;

-;/■ :

■ ę ■

V-

(■ . ' /

\    . f

’• ₋₋---•:

w-

x

>

fifèl ■ ^

. , t

:< \

'

'■ - :p. .•. '    . > ' i. ^,V ;    '

,V

m

A

*

■a-

- 4

iv ■

,

4P»'

■

V ■    , -    ‘    '-'

f

.jgf » V

> j

' x '    ’ .    j ,

-. r V    • ì

b r

¹ ' » V "

■ i

-V

XX *

—.

X.

•i-    • : ;    .

C

'

4%

!;.0 ^

i w <:'• -*

T.'    ’ -J

f

3 %

.7

.

HJ-4s

stg-'H-''-

~ X' £'

■ ■

;, • * r

■ «7*

Li'

■

*

>v

:

'

ir?

.

#*■

■ •-<

/ —-7-    - -y

⁵ -v .

S

*r&

%

\ s

X

ì

.■S'Jt,

, 'XX

5

tx

«

Śfc

■

f c

*

'

- - !

% '

.-^4 '■ 7'“)' v •-,-

V '

'

5 , ,

m

/7

;

■ ->,r \ ■

3

Tjm

/•

r X

%

' V

. -À‘

c. /

■

•••7 l-j : -v-.

' v ' '-

V-

i

^ Vi

... .

\ - \ '

t.

(■■ ìfi:

" A ' /

L /-

--**$ -

■    '7J?

: 7f    v n

Y%J

■,v #

'■ X ' •: /.

SE

%

C r

■ -

«■V-.

.. '-X5 r ■ - . «

r

. >

»

.

■

<

.

... >-<

t' .V i §6* •

rj| ' y**e- '7'

r

- ■’    » -» - S-

v>

“S

3

- «: ,

.

*

r v- «

*

']*A

*

v-'JÉf

V

•Ov

■

'Mi,

-

U;'-

.

l '

' : .

%

w.

*>y

\

f

f

;

\

#

f

/

i

v

H

/

i %x

\#

)

(

1

)

# *

V.

%:

\

nV

- i

>

r

r*

\

y

>*

r

\

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓV ’

BIBLIOTEKA GŁÓWMA

L. inw.

Vj

Druk. U. J. Zam. 356. 10.000.

BiblioSeka Polilechniki Krakowskiej

100000297910

¹

W dawnym katalogu galerji Doria zapisany jest ten obraz jako portret Vanozzy Catanei, co nie może być prawdą, gdyż w czasie jej świetności Dossi jeszcze nie żył.

²

Zbiory Korwina zabrali Turcy po zdobyciu Budy, część ich podarował sułtan teraźniejszy cesarzowi Franciszkowi Józefowi, który je przeznaczył do bibljoteki w Budapeszcie.