W OŁYŃ

POD WZGLĘDEM

STATYSTYCZNYM , HISTORYCZNYM I ARCHEOLOGICZNYM.

W O Ł YN

POD WZGLĘDEM

STATYSTYCZNYM, HISTORYCZNYM I ARCHEOLOGICZNYM

PRZEZ

TADEUSZA JERZEGO STECKIEG0.

I

Tom I.

L W Ó W,

DRUK I NAKŁAD ZAKŁADU NAR. IM. OSSOLIŃSKI

Pod zarządem uprzyiu. dzierżawcy A. Vo g la

W s t ę p.

Ogłaszając pierwszą seryę opisu Wołynia, uważam za rzecz konieczna wyjaśnić czytelnikom powody, jakie skłoniły mnie do przedsięwzięcia tej pracy, skreślić w kilku słowach plan następnych moich badań i poszukiwań na tej drodze, do których obszerne materyały już zebrać mi się udało, tudzież wskazać zkąd i jakiemi drogami materyały te dochodziły rąk moich. Takiego rodzaju zeznanie wytłumaczy może niedokładności i usterki dzisiejszego wydania, wyjedna dlań łaskawszy i więcej pobłażliwy sad czytelników.

W dzieciństwie jeszcze czułem niepohamowany jakiś pociąg do wszelkiego rodzaju zabytków i pamiątek starożytnych; stare xięgi lub skrzynia zbutwiałych odwiecznych papierów ponętniejsze i milsze mi były nad wszelkie zabawki; każde ruiny kościoła, klasztoru lub zamku, wzbudzały ciekawość moją, niewypowiedziany urok wywierały na młodą fantastyczną wyobraźnię; czytałem więc .chciwie stare kro-

1

niki, robiłem notaty i wyciągi, spisywałem napisy z pomników i nadgrobków, sam jeszcze wówczas nie wiele rozumiejąc ani co robie ani zkąd powstało takie upodobanie lub do czego mi to kiedyś przydać się może. Z latami wzrastało zamiłowanie to, z każdej odbytej po kraju wędrówki wracałem z nowym obrazkiem lub opisem, porządniej już i z większą świadomością rzeczy nakreślonym; ulotne te szkice i obrazki, pierwsze próbki przyszłego zawodu , posyłałem do gazet i pism krajowych; w Gazecie warszawskiej i w Kronice kilkanaście ich w rozmaitych czasach drukowanych było. Niebawem jednak poczułem wraz z ogółem potrzebę obszerniejszej , więcej systematycznej [trący tego rodzaju, oderwane te bowiem i cząstkowe monografie, rozrzucone po dziennikach i pismach peryodycznych, nie odpowiadały celowi, a raz, świeżo [to wyjściu na świat przeczytane, szły w otchłań zapomnienia wraz z tylu innymi artykułami gazeciarski-mi. Wołyń, ta kraina mogił, kurhanów, ruin i wszelkiego rodzaju starożytnych zabytków i pamiątek zamierzchłej, pomroką wieków pokrytej a jednak tak świetnej niegdyś przeszłości, zdaje sic wołać' i gwałtem dopominać o szczegółowe i dokładne opisy, czas coraz wieksze pozostawia tutaj zmoczenia ślady, z każdym dniem prawie nikną ruiny starożytnych zamków i klasztorów, ślicznych samą swa fan-tastycznością, pełnych uroczych wspomnień i pamiątek ubiegłej przeszłości, a my obojętnie i zimno patrzymy jak w oczach naszych na cegłę do browarów lub gorzelni rozbierają omszałe te szczątki. Podania nawet zacierają się zasypane ich gruzami, a prócz dziwnie przekształconych powieści w ustach ludu, które dzień po dniu w coraz ciemniejszych, dalszych od prawdy okazują się rysach, niedługo nie pozostanie nic takiego, coby przemówiło do nas o ich zagasłem życiu, chyba szum wichru, który przez wpółrozwalone strzelnice odśpiewuje psalm pogrzebowy trupowi niezamieszkałego grodu. Polałem nieraz jak ów król odrzykońskiego zamczyska w powieści Goszczyńskiego, patrząc na walące się, przodków zabytki, jedyną po nich pozostałą puściznę; przychodziły mi wówczas na myśl ruiny starej Horny, maurytańskie zabytki w Hiszpanii, i cześć oddawałem tym krajom, które narodowe swe pomniki tak uszanować umieją, tak pysznią się niemi, tyle starań na podtrzymanie ich szczątków łożą. Wtedy obojętność nasza jeszcze mi się straszniejszą, w ciemniejszych jeszcze barwach okazywała; walczyć z nią wszakże niepodobna było, dokładne opisy i rysunki jedyna tylko drogę ratunku wskazywały a i z tymi spieszyć się należało, uprzedzając ostateczna zagładę krajowych pamiątek i zapomnienie własnej przeszłości,

Zacząłem wiec rozmyślać o przedsięwzięciu takiego rodzaju pracy, mierzyć się z własnemi silami, nie o małą tu rzecz bowiem chodziło; pierwsze lody złamali już przedemną autorowie Starożytnej Polski, Kraszewski, Przezdziecki i kilku innych; były to jednak raczej skazówki, przygotowawcze materyały do ścisłego i dokładnego opisu kraju, tak bogatego jak nasz w zabytki i pamiątki. Tu zaś niezbędną stawała się mozolna wędrówka od kościoła do kościoła, od miasteczka do miasteczka, żadnej nawet wioski lub dawnej osady, jakąkolwiek historyczną przeszłość lub pamiątkę posiadającej, opuścić było niepodobna. Taka praca, zwłaszcza w kraju •gdzie podobne wędrówki i badania nierozpowsze-chnione i całkiem prawie nieznane były dotąd, niezawodnie ogromne trudności przepowiadać zdawabi się; należało do tego jeszcze obmyśleć formę opisu o ile możności przystępną i ożywioną przy najściślejszej dokładności i obszernych rozmiarach. Kiedym to wszystko rozważał, wpadła mi do rąk wydana jeszcze w 1855 roku xiążka p. Edwarda Kulikowskiego p. t. Opis powiatu w a sy I k o w s k i e-go pod względem historycznym, obyczajowym i statystycznym; również druga praca, pod redakcyą znakomitego naszego archeologa hr. Eustachego Tyszkiewicza dokonana: O p i s p o w i a-tu bo ryso wski ego. Obie te monografije sumień-na dokładnością odznaczające się, najlepiej przez ogół przyjęte i ocenione, zajęły mnie niewymownie; forma ich wydała mi się nader szczęśliwie obraną, zaraz więc chwyciłem się jej w projektowanej pracy mojej i przystąpiłem do opisu najbliższego mi powiatu zasławskiego. Tu na samym wstępie już nowy mnie czekał zawód, o którym przepomniałem w początkach : niedostawało mi najgłówniejszych źródeł, najobfitsze materyały dostarczyć mogących; temi były akta i archiwa grodzkie naszych miast i miasteczek, które przed kilkunastu laty już zebrane z trzech naszych gubcrnij, przeniesione zostały do Kijowa, dla utworzenia jednego głównego archiwum; oddalenie miejsca czyniło dla mnie bogaty ten zbiór całkiem nieprzystępnym; pozostawały mi wiec tylko prywatne familijne archiwa, mniej lub więcej ważne i ciekawe, w miarę dawności rodzin i zasług ich w kraju, nareszcie xięgozbiory i archiwa klasztorne i cerkiewne; jak do tych tak do tamtych przystęp nie zawsze bywał łatwy, utrudniały zaś go jeszcze hardziej nieład i najnieporzadniejsze częstokroć utrzymanie. Wszystkiemu temu zaradzić trzeba było, chcąc dojść do upragnionego celu. Z takich to źródeł powitał mój opis powiatu zasowskiego w tym tomie zawarty, z takich powstały opisy innych powiatów gubernii naszej, bogatsze jeszcze w pamiątki i zabytki, do których obszerniejsze materyały zebrać mi się udało, a które w oddzielnych seryach wydawać zamierzam. Kiedym już miał' ukończony opis powiatu zasławskiego w odzielnej broszurze drukować , przyszło mi na myśl, że nie od rzeczy może byłoby podobne opisy pojedynczych powiatów poprzedzić ogólnym poglądem na kraj, na jego fizyo-nomie, położenie, przemysł i handel; przebiedz dzieje oświaty i cywilizacyi, w miarę jak ta postępowała i rozwijała się u nas; przypatrzeć się ludowi naszemu , jego charakterowi i zwyczajom, posłuchać jego podań, gadek i pieśni, słowem utworzyć obraz jakąkolwiek całość przedstawiający. Są tacy, dla których będzie to rzecz nie nowa, nie wiele zajmująca i niedokładna; sądzimy zaś zrobić przysługę tym, którzy lepiej pono znają każdy zakątek w Niemczech lub we Francyi niż rodzinną ziemię swoją; takich może zachęci to do bliższego zbadania jej, przywią-że do domowej strzechy, którą tak często porzucać zwykli. Taki właściwie cel miałem kreśląc kilka wstępnych artykułów w tym tomie zawartych. W każdym opisie jakiejkolwiek części kraju naszego największą trudność przedstawia zebranie statystycznych wiadomości o nim; dokładnej statystyki krajowej nie mamy wcale, na urzędowych źródłach nie zawsze oprzeć się można, zebranie zaś tego rodzaju wiadomości prywatną drogą, jeszcze większe trudności przedstawia; to też podane przez nas w pierwszym artykule statystyczne cyfry Wołynia nie nasza są zasługą, czerpaliśmy je wyłącznie prawie z kores-pondencyj z za Buga w roku 1860 w Gazecie Codziennej umieszczanych. Te bowiem po sprawdzeniu okazały się najwiarogodniejsze i z wielką pracowitością zebrane. Do historyi oświaty na Wołyniu ciemne tylko i szczupłe mamy materyały, dotąd bowiem nikt prawie zbadaniem tego przedmiotu nie zajmował się u nas, jedyna tego rodzaju pracą jest H i s t o r y a szkół w Koronie i w. x. lite-wskiem Józefa -Łukaszewicza, lecz i tam autor na-wiasowie tylko dotyka historyi oświaty na Dusi, więcej zastanawiając się nad dziejami jej w bliższych prowincyach Polski i Litwy. Do tak zwanej epoki Czackiego dopiero, z początkiem obecnego stulecia rozpoczynającej się, mamy obszerne już w tym przedmiocie materyały, w rozmaitych czasach i przez rozmaitych pisarzy zebrane; z tych najdokładniejsze są: Listy x. Hugona Kołątaja do Czackiego pisywane, w przedmiotach wyłącznie wychowania publicznego i ówczesnej oświaty na Wołyniu, Podolu i Ukrainie dotyczących. Szacowny zbiór ten przez Ferdynanda Kojsicwicza, w Krakowie w 4-ch tomach wydany został w 1844- roku. Szkoda że podobnych mate-ryałów do poprzedzających okresów ściągających się nie mamy zupełnie, o zebraniu ich koniecznie jednak pomyślećby należało; w zbiorach Świdzińskiego znalazłyby się nawet obszerne do tego zasoby; zmarły bibliograf zbierał je bowiem pracowicie a wiele z nich nawet przesłał p. Łukaszewiczowi, lecz te nie doszły podobno do rak jego zaginąwszy gdzieś w drodze, duplikaty jednak zapewne musiały pozostać w bibliotece Swidzińskiego. Co do charakterystyki naszego ludu, jego podań, tradycyj, pieśni i obrzędów, te jaknajdokładniej staraliśmy się zgromadzić w artykule naszym; domowe życie wieśniaka naszego, proste i szczere na pozór a jednak tak pełne tajemnic, jakby mgłą jakąś mistyczną osłonięte, jego czary, uroki, przesądy i wierzenia, wszystko to ma swoja stronę poetyczną, już samą prostota swa i oryginalnością wśród otaczającej dokoła cywi-lizacyi zastanawia i uderza; wniknąć w nie, przejrzeć poza tą zasłoną, to było mojem zadaniem; jak dalece dopiąć je zdołałem, sami czytelnicy najlepiej to osądzą. Nie szczędziłem przy tern trudów i starań; na chrzcinach, weselach, pogrzebach, sło wem na każdem liczniejszem zebraniu ludowem starałem się sam uczestniczyć, z żywych wzorów charakter i pojęcia narodowe studyować. Artykuł o Polesiu wołyńskicm najobszerniejszy co do treści i objętości swej, najlepiej może jest opracowanym; drukowano materyały i własne badania były mi pomocą w skreśleniu jego, bo też to rodzinna strona moja, tam dziecinne lata przepędziłem, tam wzrosłem, tam świat i życie pojmować zacząłem, nie dziw więc, że ta część kraju lepiej mi od innych znana. W artykule tym nie zupełnie może na swo-jcm miejscu wspomniałem o siedzibach starożytnych Słowian w ogólności na Wołyniu osiadłych, o religijnej czci tych ludów, zwyczajach i życiu ich; nie tyle bowiem chodziło mi o systematyczny układ, jak o zapoznanie czytelników z niektórymi szczegółami kraju naszego tyczącymi się, o których obszerne i dokładne wiadomości pozostawili nam niektórzy znakomici pisarze starożytni i tegoczesni, w dziełach swych zbyt poważnych i suchych treścią a temsa-mem mało ogółowi przystępnych; powtarzam więc, że nie dla uczonych pisałem tych kilka wstępnych rozprawek, dla tych bowiem zawarte w nich szczegóły będą albo znane oddawna, albo zbyt mało dokładne; lecz raczej dla tych, którzy w przystępniejszej nieco formie, z mniej suchych źródeł chcieliby kraj swój poznać i choćby ogólnych o nim tylko wiadomości zasięgnąć.

Tom ten stanowi oddzielną zupełnie całość i dlatego też osobno go ogłaszam; w następnym umieszczę opisy powiatów konstantynowskiego i krzemienieckiego, w trzecim ostrogskiego i dubieńskiego i t. d. w każdym po dwa powiaty. Taką formę uważałem za najprzystępniejszą dla nakładcy i dla czytelników;

dziś bowiem, kiedy wydawnictwo u nas jakby uspio-

2

ne i ruch xięgarski niewielki, publikacya obszerniejszych rozmiarów dzieła byłaby niełatwą, i nie każdy też z czytających zdobędzie się na wydanie kilkunastu rubli naraz, za jedno chociażby kilkuto-mowe nawet dzieło.

Nie odstrasza mnie ani ogrom pracy, jaką jeszcze mam przed sobą, ani niedostatek materyałów do niej; jak dotąd bowiem na brak współczucia, na obojętność Wołynianów w ciągu długich wędrówek moich po kraju uskarżać się nie mogę; biblioteki, archiwa i wszelkiego rodzaju naukowe zbiory wszędzie stały mi otworem, wszędzie chętnie niesiono mi pomoc, udzielano rady, a kiedy w zeszłym jeszcze roku ogłosiłem w Nrze 272 Gazety Polskiej, odezwę powtórzoną we wszystkich pismach krajowych, do wszystkich posiadających jakiekolwiek wiadomości o kraju, pamiętniki lub notaty Wołynia i jego zabytków dotyczące, z proźbą o udzielenie mi takowych, z kilkunastu miejsc nadesłano mi za- • raz wielce pożądane materyały. Dziś oświadczając mą wdzięczność współziomkom za tę doznana pomoc i współczucie, jeszcze raz powtarzam mą proź-bę o dalszą pomoc, sam bowiem nicbym uczynić nie był w stanie. Opisy jakiejkolwiek miejscowości, miasteczek, wsi, kościołów, ruin⁵, mogił i horody-szczów, jakakolwiek historyczną przeszłość mających, lub też starożytnością nacechowanych , przejście dawniejszych osad od jednych właścicieli do drugich, wiadomości i wspomnienia o życiu ich, opisy zbiorów naukowych, bibliotek, obrazów, podania i legendy ludowe, wszelkie statystyczne wiadomości o Wołyniu w ogólności lub z pojedynczych powiatów zebrane, wszystko to wchodzi w zakres pracy mojej, wszystko byle prawdziwe i autentyczne, bogatym będzie dla mnie nabytkiem.

Nieraz w ciągu pracy mojej udawałem się do źródeł już drukiem ogłoszonych, powtarzać musiałem rzeczy znane, tego jednak przy obszerniejszym i dokładnym opisie uniknąć było niepodobna, zresztą zebranie w jedna całość ścisłych wiadomości o kraju, rozrzuconych poxiążkach, dziennikach i pismach peryodycznych, sprawdziwszy najprzód autentyczność ich, dopełniwszy je własnemi badaniami i uzbieranymi szczegółami, jednem słowem utworzenie ogólnego obrazu Wołynia, malującego tak przeszłość jak i teraźniejszy stan tego kraju, było głównem zadaniem, główną myślą moją. Zamiłowanie do studyów przeszłości , przywiązanie do kraju i szczera chęć służenia ziomkom moim w jakimkolwiek zawodzie, dodawały mi sił do pracy trudnej i mozolnej częstokroć , były mi bodźcem i zachętą do wytrwania w niej, do zwalczenia niejednych przeszkód i zawodów tu i ówdzie napotykanych. Silny tern przekonaniem, że i jedna chociażby maluczka cegiełka

XII

do budowy z pożytkiem kraju wznoszącej się dodana przydać się może, mam nadzieję że i nadal wytrwam.

Pisałem w sierpniu 1861 r.

CIĘH pierwsza.

RYSY OGÓLNE KRAJU I LUDU.

I.

Ogólna charakterystyka Wołynia — ZKAD powstało nazwisko

TEJ ZIEMI—FIZYONOMIA JEJ — GEOGRAFICZNE POŁOŻENIE — GRANI-* CE — KLIMAT; GÓRY, RZEKI I RUCH HANDLOWY NA NICH — DROGI LĄDOWE — OGÓLNA PRZESTRZEŃ ZIEMI — CYFRA LUDNOŚCI — PLEMIONA ZAMIESZKUJĄCE OBECNIE WOŁYŃ — BOGACTWO ZIEMI — HANDEL I PRZEMYSŁ — ZAKŁADY I INSTYTUCYE.

Przy opisie lub sludyach nad krajem jakimkolwiek, prowincyą lub miastem, mimowolnie nasuwa się na myśl pytanie, zkąd powstało nazwisko jego, takiego rodzaju bowiem etymologiczny rozbiór objaśnia i rozświetla mniej więcej powstanie i pierwsze początki kraju lub grodu. To też dziejo[)isow'ie i kronikarze nasi badając powstanie nazwiska ziemi wołyńskiej, rozmaicie je komentowali, mniej lub więcej trafne wyprowadzając wnioski. Długosz twierdzi, że nazwisko Wołynia poszło od miasta czyli też zamku Wołynia, dziś nie istniejącego. Starożytne to miasto znajdowało się podług niego w tein miejscu, gdzie teraz w Lubelskiem wieś Gródek, przy ujściu rzeki Hu-czwy, na prawym jej brzegu a na lewym Bugu ¹). Przy Wołyniu Bolesław Chrobry rozbił wr 1018 r. Jarosława I ?).

Równie jeszcze wspomina się ten gród i pod rokiem 1158 i 1160. Tu oddalił się z Kijowa wygnany w. x. Mścisław Izasławicz '). Po tern już nie znajdujemy w kronikach żadnej o Wołyniu wiadomości; w XV wieku za Długosza została tylko pamięć o miejscu gdzie niegdyś ten gród istniał.

Stryjkowski wywodzi nazwisko Wołynia od Wołgi, jakoby pierwsi mieszkance Wołynia przybyli znad brzegów tej rzeki ²), toż samo twierdzi i Gwagnin, dodając, że pierwsi mieszkańcy tej ziemi zwali się najprzód Wolharami, potem dopiero Wołhyńcami, i dla tego Wołbyń nie Wołyń. Inni dziejopisowie wyprowadzają jeszcze nazwę Wołynia od wół i gnać (po małorusku honyty), jakoby mieszkańce tej ziemi , korzystając z bujnych pastwisk swoich, trudnili się hodowaniem i handlem bydła, goniąc je do Polski i Litwy.

Wszystko to jednak domysły żadnym faktem historycznym wesprzeć się nie dające; najlepiej zaś podług nas określił powstanie ziemi wołyńskiej i pierwsze początki mieszkańców jej Siestrzeńcewicz ³), którego wywód najwięcej prawdy historycznej zawierać się zdaje.

Goty, powiada on, przybyli z Skandynawii przez Bałtyk, pod wodzą króla Beryga, 50 lat przed Ghryst., ruszyli ku azowskiemu i czarnemu morzom pod wodzą króla Filime-ra, piątego następcy Beryga. Ta wędrówka miała miejsce na początku drugiego wieku, licząc trzy pokolenia na wiek. Goty przybyli do okolicy pięknej i żyznej 01 i u rn. Niektóre narzecza słowieńskie odrzucają wt inne dodają. Ztąd z Olium powstaje W o 1 i u m lub Wolin. To nazwisko nie powstało od Wołgi ani od Wolgarów, którzy przybyli z Azyi na Wołyń dopiero 428 roku, kiedy nazwisko Wołynia jeszcze u Ptolomeusza się spotyka w II wieku, na lewo Bohu pod nazwą B u 1 e n s y, raczej W u 1 e n s y lub Wolincy *). Takie podanie przechowała nam historya o nazwie kraju, którego szczegółowy opis skreślić zamierzyliśmy. Rzućmy najprzód okiem na fizyonomię jego.

Slicznyżbo to kraj ten Wołyń nasz; Bóg i natura uposażyły go hojnie we wszystko, o czem człowiek tylko w codziennych życia swego potrzebach zamarzyć może. Niedościgłe okiem obszary najżyźniejszej ziemi, ogromne lasów przestrzenie, sp/awne wody, obfitość łąk, wszystkiego tu jest podostatkiem. W historyi narodowej prowincya ta ważne zajmuje stanowisko, dzieje jej świetną choć smutną oznaczone przeszłością. Przez wiele wieków Wołyń, podobnie jak Ukraina i Podole, był polem okropnych najazdów i bitew między Tatarami, Litwą, Rusią i Polską. Długo ludy te wydzierały sobie żyzną tę krainę, która nawet przeszedłszy ostatecznie pod berło polskie, długiem spokojem cieszyć się nie mogła; nie przestali wkraczać w jej granice Tatarzy zza Wołgi i z Krymu i hordy kozackie,

‘) W kurskiej gubernii jest rzeka Wołynka, wpada do Semu w rylskim powiecie. Wołynka nazywają także dęty instrument muzyczny, dotąd gdzieniegdzie pomiędzy ludem naszym przechowywany; składa się on ze skórzanego pęcherza, w który dmą przez trąbkę przymocowaną u góry, a w niższym końftu przywiązują się dwie długie trąbki różnej wielkości otworu. Sam instrument od-dawna przez Finnów wynaleziony, zowie się pi lii. Czuchońcy szczególniej go lubią.

6

nareszcie najazdy tureckie za króla Michała i Jana III i bunt Chmielnickiego ostatecznie zniszczenia jej dokonały. Nie dziw więc, że kraj ten mogiłami usłany, nieme to już dzisiaj pamiątki częstych krwi przelewów, w których jaśniało męztwo i odwaga mieszkańców. Nadto Wołyń będąc zawsze siedliskiem najznakomitszych rodzin dawnej Polski jak Ostrogskich , Lubomirskich, Radziwiłłów, Firlejów i innych, przechował mnóstwo gmachów mianowicie kościołów' i klasztorów ich ręką wzniesionych najwięcej w XVI, XVII i na początku XVIII wieku; w owej epoce bowiem nie było prawie magnata w Polsce, któryby choć jednej świątyni na chwałę bożą przynajmniej w majętnościach swych nie wystawił. Dziś wiele już i tych zabytków pobożności przodków naszych runęło, z pozostałych jednakże ruin można jeszcze dokładne powziąć wyobrażenie o dawnem bogactwie kraju, o splendorach panów tutejszych, nareszcie i o stanie sztuki ówczesnej. Dla tego Wołyń dla historyka, archeologa^ mianowicie zaś dla artysty, dla miłośnika sztuki, długo jeszcze ciekawą pozostanie krainą. W starych grodach wołyńskich: Włodzimierzu, Lucku, Ostrogu i w wielu innych, ruiny zamków, cerkwi i kościołów ciekawe i wierne jeszcze przedstawiają zabytki ówczesnej architektury; każdy styl niemal znajdziesz tu przedstawiony, gotycki wszakże najwięcej przemaga. Coż kiedy z każdym rokiem prawie ubywa nam drogich tych zabytków, z opisem ich wiec spieszyć się należy.

Pod względem zewnętrznej postaci kraju jak również obrazu życia jego mieszkańców, należałoby podzielić Wołyń na dwie oddzielne prowineye: właściwy Wołyń i wołyńskie Polesie, obie jak uposażeniem natury tak i wewnętrznem życiem mieszkańców wielce od siebie różne. Właściwy

Wołyń stanowią powiaty: zasławski, starokonstantynowski, krzemieniecki, dubieński, część zwiahelskiego, rówieńskiego, or.trogskiego, znaczna łuckiego i włodzimierskiego; pozostałe części tych powiatów jak również cały kowelski, owru-cki i żytomierski, do Polesia załączyć należy. Cała przestrzeń Wołynia to kraj równy, gdzieniegdzie tylko znacznemi wyniosłościami przerżnięty; od Krzemieńca pod Dubno ciągnie się pasmo gór odłamków Karpat, awratyńskiemi tu zwanych , dalej od Łucka pod Włodzimierz jak okiem zasięgniesz równina, druga takaż od Konstantynowa ku Żytomierzowi , gdzieniegdzie tyjko jak oaza na stepie zabłyśnie ci gaik dębowy, to znowu jakby śnieżnych kwiatów wiązanka skromny lasek brzozowy i znowu step i znowu równina, na której tylko jak fala na morzu przechyla się pędem wiatru kołysany, bujny owoc bogatej tej krainy, wołyńska pszenica. Wjeżdżającego w te strony podróżnego odrazy uderzy we wszystkiem wybitnie objawiający się tu dostatek. Wsie obszerne z słomianemi po większej części ogrodzeniami, z szeregiem dużych chat rzędem uszykowanych, na których murowane połyskują kominy, ehruściane budynki gospodarskie; szpichrze, stodoły a w nich obfite zboża zapasy, w samym środku w'si staw obszerny, czysty jak zwierciadło, na którym urządzona grobelka nie wyśmienita , a tuż obok młynek jeszcze gorszy, na którego ło-tokach z szumem i łoskotem przewraca się woda, jakby się gniewała na ludzi, że tak mało z niej korzystać umieją , dalej karczemka, w której czy to święto czy dzień powszedni zawsze zastaniesz ludu pełno, i z twarzy i z odzieży dostatek mu patrzy, lecz znać zarazem, że zbytecznej pracy nie zna wcale. Ten to właśnie brak pracy, to zbyteczne spuszczanie się na opatrzność i przyjazne we wszys-tkiem warunki miejscowości, wszędzie tu ujrzysz, w chłopskiej zagrodzie i w pańskiej siedzibie, jak zasłona zaciemnia on wesoły i szczęśliwy obraz tej krainy, wszyscy zdają się tu nieustannie mieć na myśli ów text pisma św.: •Nie myślcie, co będziecie jedli jutro, ojciec wasz niebieski wyżywi was». Nie o wiele lepiej rzecz się ma i na Polesiu, kiedy na Wołyniu bowiem wszystko co żyje, wyłącznie prawie uprawą roli zajęte, z niej jedyny tylko, bo najłatwiejszy, najmniej pracy kosztujący ciągnąc pożytek ; tu natomiast, ta rola której uprawa więcej daleko starań i zachodów wymaga , z której plon nie tak łatwo wydobyć się daje, całkiem prawie zaniedbana; jest tu las, największe bogactwo tej okolicy stanowiący, niszczą go też i rąbią bez miłosierdzia, nie oglądając się czy na długo wystarczy, czy nie zabraknie go prędko. Taki smutny objaw wewnętrznej orga-nitfacyi Wołynia, taka nieogledność na jutro, jeśli dotąd jeszcze zbyt wyraźnych złego nie zostawiły następstw, winniśmy to jedynie tylko bogatemu uposażeniu tej prowincyi; jeśli się jednakże nie spostrzeżemy zawczasu, nie zapobiegniemy niedostatkom, jutro kto wie jak groźnem być może. Hzadko który kraj przedstawia więcej dogodne warunki do rychłego wzbogacenia się, do ulepszeń w organizacyi wewnętrznej jak Wołyń nasz; lecz właśnie to, co we Fran-cyi, Anglii lub w jakimkolwiek więcej rządnym i z ekonomią polityczną obeznanym narodzie byłoby źródłem coraz bardziej krzewiącego się dostatku, u nas przeciwnie było i jest dotąd przyczyną nieobliczonych strat; i tak np. rzadko który kraj przedstawia więcej dogodne warunki niż Wołyń do prowadzenia handlu wodnego, lecz ta łatwmść właśnie i szczęśliwe położenie miejscowości, połączone z powszechną wszystkim Słowianom nieoględnością w prowadzeniu interesów, przyczyniły się najbardziej do szybkiego wyniszczenia lasów w prowincyi naszej; większa połowa ich wyrąbana, spławiona wodą w odległe kraje a rolnictwo o jeden krok nawet postępu nie uczyniło, handel zbożowy wyłącznie prawie w kraju koncentruje się', wywózka za granicę w miarę możności niewielka i nic prawie nie znacząca. Takich niedostatków wiele na nieszczęście wyliczyćby można , sprawdzimy je cyframi, tymczasem zaś przystępujemy do geograficznego opisu Wołynia.

Gubernia wołyńska leży między 49° 28’; 52° 3’ północnej szerokości, a 41⁰ 20’; 47° 4’ zachodniej długości, graniczy na północ z gubernią grodzieńską i mińską, na wschód z kijowską, na południe z kijowską i podolską, na południo-zachód z Galicyą, od zachodu zaś z królestwem polskiem. Powierzchnia Wołynia w ogóie dość nie równa, od samej natury rozdzielona na dwie części; południowa wywyższona, górzysta, usiana malowniczemi wzgórzami, po większej części kredowego początku i dzikiemi granitowemi skałami, północna zaś, mianowicie w dół Horynia i Słuczy, pokryta torfem i błotami. Grunt w ogólności gliniasty i pia-sczysty, czasem kamienisty; ku Podolowi ciągnie się długi pas tłustego czarnoziemu, zmieszanego z gliną. Polesie błotniste i piasczyste, okolice Kowla, nadhoryniowe i nad-słuczowe zwłaszcza, najbłotnistsze; mnóstwo jezior swojemi wylewy znaczne przynosi szkody mieszkańcom. Gór wielkich niema zupełnie na Wołyniu, najwyższe do 1,300 stóp dochodzą , jak w krzemienieckim i starokonstantynowskim powiecie. Są to odłamki Karpat, pod nazwą awratyńskich gór znane; stanowią one niepłodny, wazki pas ziemi, ciągnący się z południo-wschodu od Awratyna przez Bia/ożór-kę ku północno-zachodowi do Nowo Alexina, zajmując je-

10

den stopień szerokości (43° do 44°). Przestrzeń ta ważna z tego powodu, ze oddziela bassejn bałtycki od czarnego; z północnej pochyłości jego płyną rzeki do Bałtyku, z południowej do Czarnego morza; tych ostatnich nierównie jest więcej.

Wołyń ma klimat umiarkowany, mrozy zwykle zaczynają się tu w połowie listopada, kończą się w połowie lutego ; poranne przymrozki bywają i w październiku. Mrozy dochodzą tu do 25°, upały zaś do 32° Reaum. Średnia roczna temperatura jest —j— 8⁰ R. W jesieni i na wiosnę spadają tu wdclkie deszcze. Epidemicznych chorób niema zupełnie prawie na Wołyniu, z endemicznych kołtun najwięcej rozpowszechniony na Polesiu.

Mineralnych źródeł niema prawie na Wołyniu, żelazne są tylko w powiecie zasławskim w Szepetówce, gdzie niegdzie także kwaśne źródła. Wielka ilość rzek przepływa przez gubernię użyźniając jej pola i łąki; rzeki tutejsze dzielą się na spławne, i niespławne. Do niespławnych i mniejszych należą tu Usz, po której Olga na łódkach przybyła do Drewlan, wypływa ona z owruckiego powiatu, wpada do Prypeci przy jej ujściu do Dniepru; Ubort wypływa z nowogrod-wołyńskiego powiatu , przechodzi przez owrucki i wpada do Prypeci; Teterew czyli Ciecierew z Podola, wpada do Dniepru w kijowskiej gubernii, gdzie już spławnym być zaczyna; brzegi Teterowa zwłaszcza około Żytomierza wysokie, skałami najeżone, nadzwyczaj są malownicze; Kamionka niewielka bystra rzeczka w żytomirskim powiecie i Norycz w owruckiem, brzegi jej zasłane starożytnemi pamiątkami i zabytkami Drewlan; Chomor i Ikopeć najży-źniejsze powiaty zasławski i konstantynowski przepływają.

Spławnemi rzekami są tu: Horyń, Słucz, Ikwa, Styr,

Prypeć i Bug. Cztery pierwsze dostarczają po większej czę-sci zboże i drzewo wołyńskie za granicę do Prus. Prype-cią idą produkta do Pińska, Warszawy, Memla, Kijowa, Kremenczuga, Ekaterynosławia i Chersonu. Bug zaś służy komunikacyą między Wołyniem, królestwem i Prusami. Bug i Styr już w r. 1447 wspomiane są jako rzeki portowe, o czem patrz Vol. legum 1. 151; inne później zapewne spła-wnemi być zaczęły. Rozpatrzmy po szczególe każdą z rzek do systematu wód na Wołyniu należącą. Każda z nieb prawie ma swoją historyę, pełną wspomnień i uroku dla nas, ściśle połączoną bądź z prywatnemi dziejami domowych strzech naszych, bądź z historyą kraju całego. Największą z nich jest Horyń, wypływa on w krzemienieckim powiecie, przechodzi ztamtąd przez zasławski, ostrogski, rówieński, łucki, piński i mozyrski, w którym dwoma odnogami We-tlicą żeglowną i spławną i Nieprawdą wpada do Prypeci. Długość Morynia od źródeł do ujścia obliczają na 700 wiorst, ale spławnym jest tylko na przestrzeni 537, mianowicie od wsi Netyezyna, gdzie jest najpierwsza i najważniejsza przystań. Śliczne-to te brzegi Morynia, również jak i okolice, przez które przepływa: po obu stronach ścielą się najpiękniejsze błonia, nad niemi rozsiadły się duże wsie, których fizyonomia nawpół wołyńska i poleska, co najpiękniejszego z obu tych prowincyj zachwyciła. Nigdzie może nie spotkasz większej ilości zamczysk, mogił i horodyszcz, jak nad brzegami tej rzeki. Podania miejscowe i historyą prze-, chowały nam tylko pamięć o znakomitych twierdzach tutejszych , nadhoryńskiemi zwanych. Pierwiastkowe założenie ich bardzo odległych czasów sięga, wiele ich także zbudował na rozmaitych punktach Horynia Stefan Batory, chcąc kraj ten osłonić od napadów tatarskich i kozackich. W gór-

12

nej swej części Horyń ujęty w groble i śluzy utworzy! kilka prześlicznych i ogromnych stawów, jak lachowiecki, jampolski i wiśniowiecki. Najpiękniejszym i najobszerniejszym wszakże jest staw we wsi Borsukach w powiecie krzemienieckim , przepyszna, jedyna może tego rodzaju na Wołyniu grobla urządzona na nim, mimowolnie uderzy każdego przejeżdżającego tamtędy, lecz i tam młyna odpowiedniego niema. Przed kilkunastu laty za trzyletni spust na stawie tym pobierali właściciele około 100,000 zip.; koryto Morynia miałkie, co czyni spław na-tej rzece częstokroć bardzo trudnym, najswobodniej odbywa się on na wiosnę, w czasie wezbrania wód t. j, od marca do maja; w innych porach roku gdy wody opadną, mnóstwo się tu okazuje przeszkód, które przy wspólnych siłach mieszkańców i większej dbałości łatwoby się dały usunąć; całe koryto rzeki zawalone nawpół przegniłemi palami z dawnych młynów i mostów. Stałe groble pobudowane na niektórych punktach Morynia, mają otwory częstokroć tak wązkie, że tratwy zaledwie pod niemi przejść mogą. W bistoryi żeglugi na Moryniu jest wszakże fakt jawnie świadczący, że i mieliźnie tej rzeki zapobiedz można; faktem tym są pobudowane w r. 1810 śluzy pod Tuezynem, Kozlinem i Alexandrvą kosztem właścicieli tych majętności Lubomirskiego, Steckie-go i Walewskiego; miały one na celu podniesienie po- -wierzchni wód od Horynia aż do Ostroga; najpomyślniejszy skutek uwieńczył chlubne te przedsięwzięcie, z którego prawie do roku 1857 korzystali wszyscy spławiający produkta Moryniem. Śluzy te przeszły ostatecznie w zawiadowame rządu, kosztem którego długo jeszcze były utrzymywane; w ostatnich jednak latach ogromne powodzie znacznie je uszkodziły, dziś już prawie całkiem są nieużyteczne. W 1855

roku wszakże rządowi inżynierowie utworzyli nowy plan oczyszczenia łoża Horynia i poprawienia żeglugi na tej rzece, co wkrótce do skutku przyprowadzać mają. Na całej przestrzeni Horynia liczą dziesięć przystani, pięćdziesiąt kilka młynów pływaków, kilka tartaków i sukiennic. W r. 1859 przeszły * po tej rzece jedna barka, dwie berlinki, dwie łodzie i 586 tratew naładowanych różnego rodzaju zbożem, którego wartość wraz z cena materyałów leśnych wynosiła 108,435 r. sr.

Słucz, poboczna rzeka Horynia, zaczyna się w powiecie konstantynowskim, przechodzi przez zwiahelski i w kowieńskim pod Wieluniem wpada do Horynia. Długość tej rzeki nie przechodzi 450 wiorst, brzegi jej najeżone skałami mianowicie w powiecie zwiahelskim, niemniej malownicze jak brzegi Horynia, jak tam tak i tu jedne i teżsame-przeszkody utrudniają żeglugę. Szybki bieg Słuczy w dość -wązkiem korycie, dno miałkie, usłane mnóstwem kamiennych łomów , ważkie groble, pod któremi tratwy z trudnością przechodzą, wszystko to razem wzięte czyni tu spław tylko w czasie wiosennych wód od marca do lipca bezpiecznym. Obecnie na Słuczy znajduje się sześć przystani, trzy spusty, pięć promów, 50 grobel i 22 mosty. Pomimo wszelkich trudności ruch handlowy na tej rzece większy jest niż na Styrze i Horyniu. W r. 1859 przeszło tędy 902 tratew naładowanych zbożem, które wraz ze spławionym materyałem leśnym obliczono na 247,088 r. sr.

Ze wszystkich rzek wołyńskich Styr najbogatszy jest we wspomnienia, najwięcej może ma uroku dla mieszkańców Wołynia. Nad brzegami tej rzeki zawiązywać się poczęło i rozwijać życie społeczne starej Rusi, tu szeregiem rozsiadły się najstarsze osady wołyńskie, Łuck, Boremel,

Targowica, Rożyszcze, Czarlorysk i wiele innych, tu za Jana Kazimierza wojska nasze s'wietne odniosły pod Bere-steczkiem zwycięztwo; o gdyby te wody przemówić mogły, eoby to wspomnień o prastarem życiu przodków naszych, o dawnej ich potędze i walecznych czynach wypowiedzieć były w stanie; pomimo to wszystko Styr wcale niewielką jest rzeką, ma bowiem długości około 460 wiorst zaledwie, zaczyna się w Galicyi w okolicach zamku Oleska , zkąd i Bug wypływa , przechodzi zaraz austryacką granice, następnie powiaty dubieński i łucki, w pińskim łączy się już z Prypecią. Styr jest żeglowny i spławny, żegluga napotyka tu wszakże teżsame trudności co i na innych rzekach Wołynia, mielizny, wązkie śluzy i mosty, pale w wodzie, o które flisacy co krok zaczepiają, słowem wszelkie niedogodności spławów wołyńskich. I tu, jednak zawiązuje się projekt poprawienia żeglugi, niełatwy wprawdzie do wykonania, bo na wielką skalę zawiązany. Zrobiono nawet plan skrócenia żeglugi na tej rzece, przysposobieniem do żeglugi lewej odnogi jej, nazywanej Prostyrem i rzeki Strumienia , przez które statki krótszą drogą przechodzić będą mogły do Pińska; trzeba więc część wody z głównego koryta rzeki zwrócić do odnogi i jeszcze na tej ostatniej podnieść jej powierzchnię za pomocą śluz. Styr żeglowny jest tylko podczas wiosny od marca do maja, liczą na nim przystani dziesięć, trzy stałych i 66 młynów pływaków i . 7 mostów stałych. W roku 1859'przeszło po Styrze 800 tratew, 1 bajdak, 6 barek i 2 półbarki, których ładunek wraz z drzewem dochodził do 170,066 r. sr.

Ikwa niewielka rzeczka, której część spławna nie więcej nad mil dziesięć rozciąga się, przechodzi po niej około 50ciu tratew dębowych i sosnowych co wiosny;

przeszedłszy austryacką granicę okrąża Krzemieniec, do-tyka się Dubna i nakoniec wpada do Styru pod miasteczkiem Targowicą. Cały handel na Ikwie wynosił w roku 1859 r. sr. 8,600. Przystani na Ikwie dwie tylko.

Prypeć , do której wszystkie powyższe rzeki wody swe i bogactwa znoszą, bierze początek na Wołyniu o 3 mile od prawego brzegu Bugu, wpada do gubernii mińskiej a przepłynąwszy powiaty piński, mozyrski i rzeczycki, w ra-domyskim w gubernii kijowskiej, nie opodal od miasteczka Czarnobyla, łączy się z Dnieprem. Prypeć to główna ar-terya Polesia, zabiera na rozmaitych przystaniach nagromadzone produkta tej krainy, zboże i drzewo , a przynosi natomiast mieszkańcom sól i pieniądze. Po obu stronach tej rzeki ciągnie się kraj smutny, ogromne lasy, błota, bagna , trzęsawiska, słowem głębokie Polesie W najcharakte-rystyezniejszej swej postaci. Od roku 1846 żegluga na Prypeci coraz bardziej utrudnioną zostaje, po opadnięciu wód wiosennych okazują się tu znaczne mielizny, czyniące wszelką prawie komunikacyę niemożliwą. Wielkie statki muszą się w niektórych miejscach przeładowywać, woda tam bowiem niema więcej nad 2 do 3 stóp głębokości. Ponieważ zanieczyszczenie tej rzeki utrudnia jedną z najważniejszych komunikacyj pomiędzy Dnieprem i Bugiem, za pośrednictwem kanału muchawieckicgo , w roku 1775 dokonaną, przeto rząd, po zbadaniu koryta rzeki, asygnował z ziemskich powinności 29,824 r. sr. na poprawienie tej komunikacyi, które izba skarbowa wołyńska w r. 1858 wypłaciła. W roku 1859 odbiło od brzegów Prypeci 129 bark, 159 bajdaków, 78 dębów i 262 tratew, naładowanych zbożem, mąką, lnem, miodem, wódką, oliwą, śledziami, serami, cukrem, tytuniem, smołą, dziegciem,

16

węglem i drzewem. Gały transport w tymże roku wynosił 603,796 r. sr. Z pobocznych rzek Prypeci, oprócz wyżej wymienionych, wspomnieć jeszcze należy Turyą, Sto-chód i Stubło, któremi także spławia się częs'ć produktów wołyńskich, szczególniej drzewo. W r. 1859 spławiono go Turyą na sumę 19,693 r. sr., Stochodem na 6,805 r. sr., a Stubłem na 706 r. sr.

Do rzek Wołynia należy po części i Bug, sławniejszy pono w dziejach strategii niż handlu i żeglugi. Koryto rzeki jest dość miałkie, w niektórych miejscach wbród je przebyć można, tak się też tędy przeprawiał Gustaw Adolf. Średnia szerokość Bugu począwszy od Włodawy do uścia, równa się 60 sążniom, a w długości przebiegu naznaczają mu 70 mil. W granicach Wołynia Bug jest żeglownym, chociaż żegluga tu dość jest utrudniona z powodu przeszkód przez samą naturę ustanowionych. Ponieważ Bug jest jedną z głównych arteryj znacznej części kraju, nie-tylko bowiem Wołyń lecz Podlasie i kilka powiatów grodzieńskich spławiają produkta swe tą rzeką, zawiązała się więc w roku zeszłym spółka obywateli królestwa, na czele których stanęli hr. Zamojscy Andrzej i August, w celu poprawienia żeglugi na tej rzece. Ustanowiony w tym celu komitet dla ułożenia planu, rozpoczął już swe działania, wkrótce więc o zbawiennych pod wielu względami rezultatach dowiemy się. Obywatele wołyńscy czynny także zapewne udział w dziele tern przyjmą. Przystani na Bugu dotąd jest pięć, z tych najważniejsza w Uściługu. W roku 1858 przeszło po rzece tej 205 staków i 440 tratew naładowanych zbożem i innemi produktami na cenę 321,655 r. sr., ludzi zajętych przy spławianiu było 3,502 osób.

17

Z przytoczonych tu cyfr łatwo się przekonać można, jak dogodne warunki dla żeglugi przedstawia Wołyń, na' jak ogromną skalę handel zbożowy dałby się tu rozwinąć za pomocą spławów, wziąwszy na uwagę żyzność prowin-cyi; wcale inaczej wszakże rzecz się ma , śmiało bowiem powiedzieć można, że zboża produkujemy i sprzedajemy ledwo trzecią część tej ilości, jakąbyśmy przy naszych warunkach produkować mogli, natomiast lasu sprzedajemy trzy razy tyle, ilebyśmy sprzedawać powinni. Według wszelkich zasad ekonomiki , przy podobnych jak w naszym kraju warunkach, produkcya zboża powinnaby z każdym rokiem powiększać się, produkcya lasu zmniejszać; u nas przeciwnie się dzieje. Przytoczymy tu na dowód kilka cyfr z statystyki handlu naszego, z wiarogodnych źródeł czerpanych ’). I tak: w 1859 r. spławiono z Wołynia, nie licząc w to transportów Bugiem i Prypecią, które handel kilku prowincyj ułatwiają, towarów na sumę 554,189 r. sr., a mianowicie: drzewa na 409,052 (108,888 belek i kłód, 806,956 sztuk klepek, 352 sążni drew i t. d.), a zboża na 106,027 r. sr. (229,461 pudów pszenicy na 93,713 r. sr. i 63,320 pudów żyta na 14,314 r. sr.) czyli wartość spławionego drzewa do zboża miała się jak 4 do 1 ; gdy dziesięć lat przedtem t. j. w 1849 r. temiż rzekami wyszło towarów z Wołynia na 387,230 r. sr., w tej liczbie drzewa na 189,629 r. sr. (67,401 belek i kłód i 473,880 sztuk klepek) i pszenicy na 164,222 r. sr. (521,664, pudów) czyli

’) Statystykę rzek naszych jak również handlu na tychże, czerpaliśmy z nadzwyczaj dokładnych i wiarogodnych korespondencyj zza Bugu w Gazecie Codziennej w r. 1860 umieszczanych. Korespondent cyfry swe zbierał i sprawdzał drogą prywatną z nadzwyczajną pracowitością i mozołem.

18

że wartość spławionego drzewa do zboża, miała się jak 9 do 8.

Najgłówniejszą przyczyną takiej nieoględności naszej a ztąd tak niepocieszających rezultatów w obrotach przemysłowych , jest własna niefachowość nasza. Handel zbożem i drzewem i spławianie tych produktów wodą najczęściej odbywa się przez komisantów, faktorów żydów, którzy częstokroć z bardzo szczupłym kapitałem ogromne prowadzą interesa, jak można najwyższe na produktach naszych ciągnąc zyski. Nie mówię już o względnem obniżeniu cen, które koniecznie musi mieć miejsce, kiedy produkt przez kilkoro rąk przechodzi, potrzebujących na nim zyskać, pierwej nim dojdzie do rąk właściwych, ale już sam nieporządek, brak gruntownej znajomości rzeczy w tej gałęzi pracy krajowej, musi wpływać niekorzystnie na rozwój krajowego gospodarstwa. Przy większej jedności , przy wspólnych usiłowaniach, moglibyśmy zaradzić temu zaprowadzeniem handlowych kantorów, jak to już po innych prowincyach ma miejsce. Smutniejszy jeszcze jest stan handlu drzewem, gospodarstwu bowiem leśnemu wcale się prawie nie oddajemy, ztąd zakupowujący drzewo wyrobek jego na siebie bierze; jak mało wówczas ma na względzie oszczędzanie właściciela lasu, łatwo przypuścić można, mianowicie jeśli kupującym jak zwykle, jest potomek Izraela. Jak mało umiemy cenić las , którego z każdym rokiem coraz więcej nam ubywa, może posłużyć za dowód kilka niedawno wydarzonych na Wołyniu przykładów, w których kupujący majątek z lasem, po sprzedaniu tego ostatniego, odzyskał całkowity prawie kapitał na kupno wyłożony.

Nie zdołalibyśmy wyliczyć wszystkich usterków i błędów,

19

jakie jeszcze w wewnętrznej administracji Wołynia spotykać się dają; poprzestalisiny więc na wskazaniu główniejszych tylko, które najwięcej tamują rozwój finansowych opcracyj w kraju naszym. Rówmież przeważnie wpływa na nie brak ulepszonych gospodarstw, brak towarzystw rolniczych, złe drogi lądowe i wiele innych rzeczy, które wszystkie przy większej jedności, przy wspólnych dążnościach, usunąćby się dały; bo usiłowania pojedynczych jednostek nic tu nie zdołają, gdy natomiast ogólne otrząśnienie z moralnej i fizycznej drzemki, w jakiej zdajemy się być pogrążeni, wszystkiemu zaradzić może. Ziemia nasza we wszystko bogata i środków nam nie zabraknie, a poraby już, wielce pora do dzieła przystąpić, bośmy daleko od sąsiadów naszych odstali, a dużo mniej prerogatyw od nas posiadające królestwo polskie coraz nowe na drodze postępu stawi nam przykłady. Rozpatrzywszy wodne komunikacje Wołynia i handlowy ruch ich, spojrzyjmy jeszcze na tutejsze drogi lądowe, przypatrzmy się bliżej urządzeniu ich.

Wszyscy to dobrze pojmujemy, jak wiele i stanowczo dobre utrzymanie dróg lądowych wpływa na rozwój lub stagnaeyę wewnętrznego handlu krajowego, mianowicie w prowincyach takich jak Wołyń, gdzie produkcya zboża już dla samego bogactwa ziemi musi być znaczna i gdzie potrzeby mieszkańców również wygórowane, jak we wszystkich prawie krajach cywilizowanej Europy. Pomimo to wszystko jednakże Wołyń nie bardzo jeszcze pochlubić się może starannością w utrzymywaniu prywatnych dróg swoich. Znaczna część gubernii naszej , całe tak zwane Polesie wołyńskie, ma drogi tak okropne, żc w niektórych porach roku na wiosnę lub w jesieni, przejazd tamtędy całkiem. prawie niepodobny, kilka mil niekiedy nałożyć po-

20

trzeba, aby objechać bród jaki, a i objażdżka często lepszą nie jest. W innych znowu okolicach piaski są tak wielkie, że całą oś w pojezdzie pokrywają, korzenie zaś i złe groble są to zwyczajne atrybuta, od których i jedna piędź ziemi na Polesiu nie jest wolna. Nie wiele lepsze są prywatne drogi i we właściwym Wołyniu , tu tłusty czarno-ziem z glinką najczęściej przymieszany, po najmniejszym deszczu rżnie się pod kołami, okrutne pozostawiając koleje, o których naprawie nie wiele kto myśli. Nadto, wszystkie drogi pomniejsze na Wołyniu bez pierwotnych planów i pomiarów kreślone, bynajmniej równością linij nie oznaczają się; rzadko tu droga bywa krótsza od podwójnej odległości w prostej linii. W kilku zaledwie znaczniejszych majątkach obywatelskich pomyślano o sprostowaniu i dobrem utrzymaniu dróg, mianowicie w dobrach Sanguszko-wskich, hr. Ożarowskich, i w Romanowszczyznie hr. Pińskich. Najwięcej uczęszczaną drogą prywatną, mianowicie przez kupców, jest trakt z Radziwiłłowa do Berdyczowa wiodący, ze wszystkich ten podobno najlepiej jest utrzymywanym.

Co się tyczy drogi pocztowej, której jest na Wołyniu 1,269 wiorst, ta wyróżnia się od reszty krajowych szerokością, tak że dziesięć powozów śmiało na niej minąć się może, utrzymywaną też jest starannie, obsadzona z obu stron drzewami z wytkniętymi na całej przestrzeni słupami wiorstwowymi. Droga ta podzielona jest na części pomiędzy włości całej gubernii i rokrocznie się reperuje; nad naprawą jej czuwają miejscowe władze policyjne. W r. 1858 użyto bezpłatnie do reperacyi dróg pocztowych 52,440 osób włościan i 18,370 podwód z furmanami. Oprócz tego na ulepszenie i utrzymanie dróg, w tymże

21

roku asygnowano przez wołyńską skarbową izbę z ziemskich powinności r. sr. 70,707 i kop. 28³/₄ *)• Na urządzenie samych poczt, również jak i na drogę pocztową na Wołyniu uskarżać się nie można, panujący tam porządek nic do życzenia nio pozostawia, jazda szybka, z łatwością bowiem 15 wiorst na godzinę ujechać można, konie dobre, poeztylionowie zręczni i trzeźwi, bryczki nawet wygodniejsze niż gdziekolwiek w Rosyi, wszystko to zapewne jest powodem, że ruch na tutejszych drogach pocztowych jest znaczny pomimo dość wysokiej opłaty. W miarę ruchu tego jednakże liczba koni na stacyach wcale tu nie wielka, ztąd więcej nad lat trzy koń tu nigdy nie służy. Na 69 stacyach na Wołyniu, z których 12 położone są na drodze szosowej, wszystkich koni prawem przepisanych jest 2,042, drugie tyle wprawdzie znajduje się na koszcie utrzymujących poczty, lecz i to nie wystarcza. Pomimo częstych wypadków straty koni, zysk z utrzymywania poczt musi być znaczny, nietylko bowiem żydzi, lecz wielu obywateli spekulacyi tej chwyta się. W latach znaczniejszego ruchu wojskowego, rząd oprócz dopłaty z dochodów ziemskich daje utrzymującym poczty zapomogi , i tak w roku 1858 asygnowano z powinności ziemskich utrzymującym poczty na Wołyniu 104,820 r. sr. czyli po 50 r. sr. -z górą na każdego konia pocztowego. Pomimo tak znacznej dopłaty właściciele poczt znaczne w tym roku ponieśli straty, z powodu wysokiej ceny owsa. Stosownie do nowej ustawy, mającej wprowadzić się w wykonanie na Wołyniu w 1863 r., obecne urządzenie poczt konnych ma być zamienione urządzeniem wolnych poczt; urządzenie to będzie

') Korespondent zza Bugu w Gazecie Godz. Nr. 32 r. 1860.

5

22

miało tę dogodność dla podróżujących, że na stacyach nie będzie się wymagać osobnego biletu (tak zwanej dziś po-dorożni) na jazdę pocztowymi końmi, a każdy opłacający należność przepisaną t. j. 6 groszy od konia ¹) swobodnie podróżować może. Nowe to urządzenie od roku już kolejno we wszystkich guberniach cesarstwa w wykonanie wchodzi.

Pomimo że Wołyń, prowincya przedwszystkiem rolnicza, do czterech i pół milionów czetwertyn zboża rocznie produkująca i wszelkie potrzeby życia wymianą tego zboża na inne produkta lub pieniądze zaspokajająca, ma większą może od innych prowincyj potrzebę dróg bitych, o urządzeniu tu ich mieszkańcy nie wiele dotąd myślą. Jedyna linia szosowa „kosztem rządu urządzona na przestrzeni 186 wiorst, przerzyna żyzną tę prowincyę. Droga ta z Kijowa do Brześcia litewskiego przeprowadzona, jest już na ukończeniu. Na Wołyniu przechodzi ona przez Żytomierz, Zwia-hel, Korzec, Równo, Klewań, Łuck i Kowel, mała tylko przestrzeń wykończa się jeszcze. Droga ta wykonana starannie, z wielkim wszakże kosztem, który, bacząc na wielkie pokłady kamienia na Wołyniu, o połowę mógłby być mniejszy, przez prywatne ręce dokonywany. Szosa wołyńska, jak na przeznaczenie swoje może jest nieco za wazka , a że nasypy są dość wysokie, ztąd rozmijanie się pojazdów niewygodne; ustanowiony na niej pobór myta wynosi grosz od ko-

’) Taka opłata ustanowiona już jest w kilku rosyjskich guberniach, gdzie wolne poczty już są zaprowadzone , inne miejscowości zaś, stosownie do okoliczności i warunków swych, będą miały opłatę wyższą lub niższą.

23

nia na wiorstę; nie płacą tylko jadący w interesach rządo-wyeh i włościanie wiozący swoje produkta na targi. Na przestrzeni tej linii na Wołyniu urządzono trzy piękne mosty: na Wranglówce pod samym Żytomierzem, w Zwiahlu i w Horbakowie. Mosty te są na kolumnach z ciosowego kamienia wsparte, z wiązaniem i pomostem drewnianym, na Wranglówce jeszcze urządzony został piękny zjazd na most, na wysokości kilkudziesięciu stóp, nad malowniczem korytem Kamionki wiszący; widok ztamtąd prześliczny. Druga linia szosowa już rozpoczęta, ma ciągnąć się od Równego do Radziwiłłowa. Nim skończę długą gawędę o drogach, parę słów jeszcze o projektowanej kolei żelaznej, która i Wołyń ma przeciąć, wspomnieć muszę. Nakreślony plan tej drogi ma połączyć linię idącą z Kurska przez Kijów do Odesy, z Brodami. Z Kijowa przejdzie ona popod Żytomierz, dalej mimo miasta Baranówki, niedaleko Sła-wuty, około Dubna, na Kuniów, Królewski most, wreszcie Radziwiłłów, do Brodów. Oprócz tego inna gałeź linię tę, przez Berdyczów idąc, złączy w innern miejscu z kijowo-odeską. Linie te, jeśli da Bóg do skutku przyprowadzone zostaną, wielce dla Wołynia byłyby zbawiennemi, który inaczej odcięty od wszelkich projektowanych sieci kolei żelaznych, nadto tak mało dróg bitych mając, całkiem prawie handel, a tem samem i bogactwo swe krajowe utracićby musiał.

Dla uzupełnienia statystycznych cyfr gubernii wołyńskiej niezbędną jest rzeczą przytoczyć tu szczegółowy wykaz ilości ziemi w tej gubernii; podajemy więc takowy z najnowszych oficyalnych obliczeń zaczerpnięty. W ogólności w gubernii wołyńskiej pod miastami i miasteczkami, wsiami, pod ornemi polami, lasami, stawami, łąkami, wygonami, siedzibami włościańskiemi i w ogóle pod wszelkiego rodzaju prywatnymi i publicznymi budynkami liczy się 5,756,237 dziesięcin. Ziemia ta co do posiadłości, rozlokowana jest w sposób następny. W posiadaniu pry-watnem liczy się 4,628,253 dziesięcin. W posiadaniu rzą-dowern 1,127,984 dziesięcin. Na tym całym obszarze ziemi mieści się osad, ti. miast, miasteczek i wsi 3,542. Z tych 3,396 są w posiadaniu prywatnem, a 173 w posiadaniu rządowem.

Co do ludności swej Wołyń zajmuje 15te miejsce między guberniami. Podług ostatniej statystyki rządowej z roku 1858 ogólna cyfra ludności na Wołyniu wynosiła 1,524,139 dusz; po • chrześciańskiej ludności największą liczbę mieszkańców stanowią tu żydzi, których statystyka ta podaje 193,092; dalej idą Wielko-rosyanie, których liczba mianowicie w większych miastach wołyńskich dość znaczna. Silny i zręczny ten naród, po większej części mularstwem w prowincyi naszej trudni się, najmują ich także po wsiach do wszelkich innych robot, jak kopania rowów, kanałów, stawów i do ciesielki; do wszystkiego bowiem nierównie więcej zręczności okazują, niż ludność miejscowa. Większa liczba ich trzyma się dotąd dawnych sekt i wyznań swoich. W żytomierskim powiecie nawet całe osady tak zwanych filiponów czyli starowierców napotkać można, mają też i domy modlitwy swoje (molebnie), w których jawnie nabożeństwa swe odprawiają. Cyganów coraz mniej już na Wołyniu widzieć można, a połączeni z miejscową ludnością coraz bardziej zacierają szczepową swą cechę. W ostrogskim powiecie pozostało jeszcze kilka osad tatarskich , lecz i w tych narodowej charakterystyki trudno już dopatrzeć. W Łucku i w okolicy tego miasta szczupłą

25

garstkę Karaimów widzieć jeszcze można; ostatni to zabytek Witołda w starym grodzie wołyńskim , on to bowiem pierwszy z Krymu sprowadził ich do Litwy, zkąd i do Lucka wielu ich z nim razem przybyło. Karaimi ci czyli Ka-raici w VII wieku z Persyi nad brzegi morza czarnego przybyli, są wyznania mojżeszowego, ale nie trzymają się talmudu tylko samej biblii. W Litwie dotąd jeszcze używają przywilejów nadanych im przez wielkich xiążąt litewskich ¹). Wołyńscy Karaimi są po większej części ubodzy, zajmują się ogrodnictwem; rzetelność i pracowitość najwybitniejszą są cechą w plemieniu ich. Rysy twarzy odróżniają ich od właściwych Izraelitów.

Z kolei dotknąć nam przychodzi jednej z najważniejszych gałęzi, stanowiących wewnętrzne bogactwo kraju, kwestyę przemysłu i fabryk w prowincyi naszej. Jak dotąd słabe jeszcze na tej drodze uczyniliśmy postępy, w mia-

*) Uczony Karaim p. Salomon Bejm Firkowicz, członek wielu uczonych towarzystw, stale mieszkający w Krymie, wydał przed kilku laty w Wilnie ciekawe dzieło o Karaimach i archeologicznych zabytkach ich, po Krymie i Kaukazie rozrzuconych; dzieło to w językach rosyjskim i hebrajskim napisane, ozdobione mnóstwem rycin. Tadeusz Czacki pisał także rozprawę o Karaimach, wydaną wraz z rozprawą jego o żydach, w Wilnie r. 1807.

Wiele ciekawych szczegółów o tej sekcie umieścił takie A. Nowosielski w dziele swem p. t. Stepy, Morze i Góry t. ligi str. 492 — 222, tegoż autora rozprawa o pochodzeniu Karaimów w Gazecie Warszawskiej r. 4855 nr. 205.

W czasopiśmie (Wremennik) cesarskiego towarzystwa historyi i •i starożytności rosyjskich w Moskwie za r. 1855 zeszyt 46, zamieszczone są: Dawne przywileje litewsko-wołyńskich Karaimów, zebrane z akt zamku łuckiego przez p. Perlsztein.

26

rę tego, cobyśmy uczynić mogli przy tak przyjaznych warunkach , jakie kraj nasz posiada. Fabryk mamy jeszcze bardzo niewiele, a las stanowiący potężną ich dźwignię, sprzedajemy in crudo, nie wiele dbając o to, czy inny pożytek z niego wyciągnąćby się dało. Wprawdzie powoli otrząsać się zdajemy z dawnych przesądów, w spuściźnie po ojcach naszych pozostałych, którzy uprawę roli tylko uważali za szlachetne i właściwe zajęcie dla szlachcica polskiego, przeciwnie wstręt czując do wszelkich innych zajęć , choćby największy dochód przynoszących, nazywając je nędznem zarobkowaniem; dziś już inne przyczyny wstrzymują rozwój przemysłu w kraju naszym, jest to obawa,* wywołana niepowodzeniami kilku przedsiębiorców na tej drodze, a nie chcemy zrozumieć, że każde przedsiębiorstwo, jakiegoby rodzaju było, z trudnościami w początkach spotkać się musi, mianowicie w kraju jak nasz, gdzie ludzi specyalnie w jakiejkolwiek bądź umiejętności wykształconych tak mało , że nareszcie wszystkie prawie niefortunne entrepryzy w prowincyi naszej rozbijały się dla braku dostatecznych kapitałów obrotowych, kredyt zaś, wyłącznie prawie w rękach żydowskich na lichwie oparty, przyczyniał się tylko do ostatecznego upadku przedsięwzięcia. Przemysł cukrowy jako najzyskowniejszy, najwięcej warunkom miejscowości naszej odpowiadający, szybkim krokiem zbliżać się do nas zaczyna od Ukrainy, gdzie już przeszło 80 fabryk tego rodzaju istnieje. Dotąd wszakże trzy wielkie cukrownie parowe x. Sanguszki operują tylko na Wołyniu; o szczegółowem urządzeniu ich i statystycznych cyfrach pro-dukcyi powiemy w innem miejscu obszerniej. Oprócz tych mamy jeszcze cztery, na ma/ą skalę urządzone fabryki: w krzemienieckim powiecie marszałka Bobra, w starokon-

27

stantynowskim, w Nowosielicy p. Giżyckiej i w Krasiłowie p. Gzorbe; ostatnie dwie produkują rocznie na 11,310 r. sr. cukru, nakoniec, również malutka fabryka w żytomierskim, w Andruszowce hr. Bierzyńskiego, dostarcza do ra-fineryj ukraińskich do 350 pudów piasku cukrowego na sumę 2,150 r. sr.. Nie będziemy tu rozwodzić się nad korzyściami, jakie dla Wołynia przynieśćby mogło obszerniejsze rozwinięcie fabrykacyi cukrowej, rzecz to bowiem powszechnie uznana, a kilka obszerniejszych rozpraw tej kwestyi wyłącznie dotyczących, umieściły w tych czasach dzienniki i pisma peryodyczne krajowe, do których czytelników naszych odsyłamy *).

Ze wszystkich fabryk największy podobno brak czujemy papierni, nietylko Wołyń, lecz wszystkie w ogóle zachodnie gubernie cesarstwa na ich niedostatek uskarżają się. Piszemy tu i drukujemy po większej części na papierach z Moskwy sprowadzanych, dosyć drogich i niełatwych do nabycia, a dalekim transportem obciążonych. Przy tylu rzekach i stawach i łatwości taniego motora, dziwna rzecz że nikt dotąd o założeniu fabryki na większą skalę nie pomyślał. Zbyt produktu mógłby być na lat kilka wprzód zamówiony, nareszcie cena papieru u nas tak jest wysoka, że przy najkosztowniejszych nawet nakładach daje pewność zysku. Nadto potrzeby w tym względzie Wołynia coraz się zwiększają, w samym Żytomierzu bowiem mamy już trzy drukarnie, nielicząc w to hebrajskiej i rządowej.

’) Pan Z. F. specyalnie i głęboko jak widać kwestyę tę pojmujący, umieścił obszerną rozprawę w tym przedmiocie, z wyszczególnieniem cyfr statystycznych produkcyi cukru w trzech guberniach naszych , w Gazecie Codziennej r. 1860. Nr. 261, 262, 263, 264, 265, 266 i 267.

28

Jedyną dotąd tego rodzaju fabrykę na Wołyniu mamy w Sławucie, trzy mniejsze zaś w lYJichli pod Zasławiem, w Dryłowie pod Żytomierzem i w Siedliszczach w powiecie rówieńskim, wyłącznie tylko wyrabianiem bibuły i papieru cukrowego trudnią się. Nie możemy dość odżałować upadku papierni w Troszczy na Wołyniu, której wyroby, jedne z najlepszych w kraju, długo wziętością cieszyły się ; od lat kilku jednak fabryka ta zupełnie zamkniętą została, dziś słyszymy wszakże ze dawni właściciele pp. Burzyńscy fabrykę tę wraz z budowlami, lasem i wszel-kiemi dogodnościami mają zamiar wydzierżawić jakiemukolwiek przedsiębiorcy. Uzupełniając nieco pobieżny nasz pogląd na rozwój przemysłu fabrycznego na Wołyniu, chcemy tu jeszcze zwrócić uwagę czytelników na ogromne bogactwa w łonie ziemi naszej ukryte, na przedmioty kopalne, w które obfituje gubernia wołyńska; z tych jedne stać -by się mogły nieprzebranym skarbem dla wszelkiego rodzaju fabryk, inne wartością osobistą oznaczone. Niestety ze wszystkiego tego korzystano dotąd bardzo mało, kiedyś może dopiero, kiedy roia mniej łatwe niż dotąd zyski przedstawiać będzie, czego przy obecnej zmianie stosunków włościańskich spodziewać się należy, kiedy nareszcie z większym niż dziś pożytkiem podróże nasze za granicę odbywać będziemy, przypatrując się urządzeniu fabryk tamtejszych, wówczas większą może uwagę zwrócimy na nie-użytkowane dotąd bogactwa rodzinnej ziemi.

Największego może znaczenia, przynajmniej z odkrytych dotąd na Wołyniu, jest ruda żelazna, mogąca dawać 60 na 100, a temsamem obiecująca ogromne korzyści. Ta szczególniej w Polesiu pokryta bywa ledwie cienką warstwą ziemi roślinnej a nawet i na powierzchni się znajduje. Naj-

29

obfitszym jest w rudy żelazne powiat żytomierski, dwie z nich jednakże są tylko użytkowane, o tych niżej po⁴ wiemy, inne leżą odłogiem. Pan Piotr Kopczyński znako⁴ mity chemik i technolog, który po długim pobycie we Francy i osiedlił się obecnie w Żytomierzu, zrobił w tym roku rozbiór jednej z rud żelaznyoh żytomierskiego powiatu, mianowicie we wsi Bobrycy, majętności p. Załęskiego '). Owoż doświadczenia jego okazały, że kruszec żelaza bo bryckiego jest nadtlenkie.m wodnym żelaza [pero-xyde de fer hydrate) i że na 100 części zawiera:

Nadtlentu żelaza ....    70'714

Wody, gliny etc. etc. ...    29

Odrobinę piasku ....    0‘,,f

100.

Według słów p. Kopczyńskiego żadna ze znanych mu kopalni w Europie nie posiada takiej obfitości kruszcu, a najbogatsza kopalnia Bonnes w Algierze, nie wiele przewyższa procent żelaza bobrycki. Naturalnie że przed rozpoczęciem fabrykaeyi żelaza wiele tu jeszcze licznych doświadczeń do zrobienia pozostaje, jak jest obszerna ruda, czy wszystka jest górna i jaki jest procent błotnej, jaki skład gliny w rudzie, czy potrzeba do niej dodać wapna lub innych istot, ażeby ułatwić topienie, jakiego i na jaką skalę będzie wymagać zakładu ? i t. d. i t. d. Teraz to tylko z pewnością możem twierdzić, że ruda bo-brycka należy do najbogatszych w tym rodzaju i że ma bardzo świetną przyszłość, tembardziej że obfitość lasu opałowego w okolicy a brak węgla kopalnego ułatwi wy-

30

tapianie jej ze świeżym węglem, co jest koniecznym warunkiem przy fabrykacyi przedniejszycb gatunków żelaza, używanych na druty i inne delikatniejsze wyroby. Pomimo tak świetnych rezultatów, jakie przedstawiają rudy żelazne na Wołyniu, dymarki tutejsze wcale nie głośny byt wiodą, a zakład mechaniczny w Sławucie po większej części z bardzo odległych miejsc materyał do wyrobów swych sprowadzać musi.

Najgłówniejsza na Wołyniu hamernia w Deneszach o 20 wiorst od Żytomierza założona przed kilkunastu laty, pochłonęła przeszło 200,000 r. sr. przed rozpoczęciem produkowania, nareszcie zaczęła wydawać sztaby żelaza i proste odlewy. Bogaty przedsiębiorca nie szczędził pieniędzy, sprowadzał ulepszone machiny z Anglii, z różnych stron rzemieślników i modelistów, chcąc od razu ogromne wyciągnąć zyski. Wkrótce jednak spotkał go zawód , pokazało się bowiem, że ruda mająca 80°/₀ wydawać, zaledwie połowę tego wydała, olbrzymie nareszcie rozmiary fabryki zaczęły grozić zbyt rychłem wyczerpaniem pokładów; wzięto się więc do oszczędności, a że fabryka stać nie mogła, producent na materyał surowy sprowadził o mil 20 z Chocina 1,400,000 pudów starego surowcu, po bliższem jednak rozpatrzeniu uznano go niezdatnym i wymoszczono nim groblę; po tak licznych stratach fabryka oczywiście ostatecznie upadać zaczęła. Drogą spadku przeszły Denesze do hr. Działyńskiego, który od lat kilku ńa niewielką skalę fabrykę prowadził, sprzedając corocznie zaledwie po 0,700 pudów surowcu, na sumę 7,C00 r. sr. W zeszłym roku jednakże p. Alexander Bobrownicki, kierujący fabryką górnictwa polskiego na Solcu, wziął w dwudziestoletnią dzierżawę fabrykę deneszowską, w której rozpoczął już produk-

31

cyę żelaza lanego i walcowanego, a nawet machiny i narzędzia rolnicze wyrabia. Przy rozsądnem jak należy się spodziewać kierownictwie nie wątpimy o świetnej przyszłości tej fabryki, tembardziej że ruda rzeczywiście wyśmienita, w okolicy też gliny ogniotrwałej do pieców i lasu znaczna obfitość. Oprócz tej fabryki mamy jeszcze drugą, również w okolicy Żytomierza, w Wysokimpiecu do hr. Pińskiego należącą, z której pomimo obfitej rudy zaledwie 2,000 pudów surowcu co roku wypławia się; odlewają też w niej wcale kształtne pomniki, kratki do ganków, balkonów itp. rzeczy. W zwiahelskim powiecie jest również kilka mało znaczących fabryk żelaza i surowcu, których odbyt roczny zaledwie 5,000 r. sr. wynosi. Wszystko to doprowadza do wniosku, jak małe postępy uczyniliśmy dotąd w tej ważnej gałęzi przemysłowej, pomimo bogatego uposażenia naszej ziemi, a tych kilka fabryk nawet dla nieumiarkowanych cen swoich produkcyj należytego odbytu mieć nie mogą i jeżeli potrzebowanie się nie wzmoże, albo ceny przystę-pniejszemi nie będą , smutnej przyszłości doczekać się muszą.

Mnogość kwarcu i feldszpatu, znajdująca się w okolicach Teterowa i Słuczy, obiecuje wielkie skarby dla fabryk szkła, porcelany, fajansu, którym nigdy w tych stronach nie zabraknie materyału łatwego do dobycia. Często bowiem spotykany feldszpat zapowiada pokłady gliny porcelanowej. A przecież najznakomitsza tego rodzaju fabryka w Korcu, przez x. stolnika Czartoryskiego wzorowie zrazu prowadzona , znakomicie rozwinięta, co więcej na akcyach oparta, upadła od dawna; przeniesiona następnie do Baranówki w inne ręce przeszedłszy, wzniosła si.ę by/a w początkach i znowu teraz upada. Widzieliśmy wprawdzie niektóre śliczne wyroby tamtejsze, ale tych bardzo niewiele wycho-

32

dzi, a głównie zajmują się tu wyrabianiem bardzo zwyczajnej porcelany, której odbyt do 8,000 r. sr. nie dochodzi. W powiecie zwiahelskim w Horodnicy i w ostrogskim w Biłotynie mamy dwie fabryki fajansu, tych wyroby wcale nie wytworne, zaledwie wszakże obstalunkom wystarczyć mogą. W Biłotynie od dwóch lat nawet zaczęto porcelanę wyrabiać i fabryka szybko wznosić się zaczęła, lecz ze śmiercią ostatniego przedsiębiorcy za długi podobną w ręce żydowskie przeszła ‘). O butach szklannych na Wołyniu wspominać prawie nie warto, jest ich wprawdzie kilkanaście, lecz nad proste butelki i kieliszki szynkowe nic prawie więcej nie wydają. Teraz dopiero dowiadujemy się, że kupiec z Żytomierza Wajnsztejn, nabywca rozległych lasów cudnowskicb, zwanych Cwetem, otworzył już i doprowadza do doskonałości fabrykę szkła, zamierza nawet produkować podobno szlifowane wyroby szklanne. Może ten przykład i drugich zachęci.

Do najważniejszych zakładów w ostatnich czasach na Wołyniu powstałych zaliczyć należy młyn parowy amerykański p. Męczyńskiego z piekarnią chleba również parową, na wzór warszawskiej urządzoną, w której podobno 40,000 funtów chleba wypieka się dziennie. Olbrzymi ten zakład, w Żytomierzu założony, wielkiem dobrodziejstwom stał się dla okolicy, po większej części leśne;, gdzie rzek nie wiele a tern samem mlewo nadzwyczaj byio utrudnione. Nad brzegami Teterowa i Słuczy i w powiecie owruckim leżą ogro-

') O wszystkich w ogóle fabrykach wołyńskich wspominamy tu tylko nawiasowo, dokładniejsze zaś wiadomości o nich i cyfry statystyczne umieszczać będziemy przy szczegółowym opisie powiatów.

33

mne pokłady prześlicznego granitu, koloru czerwonego i błękitnawoszarego, 'który śmiało do użytku architektonicznego mógłby służyć. Niedawne czasy nawet pokazały narn wielkie pokłady labradoru w Horyszkach, ale dotąd nie tylko tu, lecz i w Kamiennymbrodzie, w kijowskiej gubernii, gdzie jeszcze dawniej kamień ten był odkryty, nie starają się zastosować go do handlu , chociaż podług zdania geologów , co do gatunku, spójności i barwy, ma on zupełnie wyrównywać amerykańskiemu, którym Europa przyozdabia kolumny swych salonów, partery i posadzki. Wielka twardość kamienia, niepewność odbytu, trudność nareszcie w dostaniu dobryeh rzemieślników, wstrzymują przedsiębiorców naszych w dalszych poszukiwaniach na tej drodze. Nad Uszą, Hujwą i Horyniem spotykamy gnejs i talk, który co do tłustości wyrównywa weneckiemu. W starokonstantynowskim, zasławskim i w kilku innych powiatach znajdują się ogromne pokłady torfu, który kto wie czy następnym pokoleniom za opał służyć nie będzie, gdy im ostatecznie lasy nasze wyniszczymy. Większego jeszcze odkrycia dokonano w dobrach wiśniowieckich br. Platera , w jednej bowiem z wiosek do majętności tej należących, w Zaliścacb, znaleziono przed dwoma laty wcale znaczny nawet pokład węgla kamiennego; dziś nie wiem czemu i mówić już o tem przestano, a przecież, jeśli przy dalszych poszukiwaniach nie zawiedziono się tu, byłoby to odkrycie, które o dwa-kroć przynajmniej powiększyłoby dotychczasowe bogactwo prowincyi.

Okolice Krzemieńca, Wiśniowca i Jarapola obfitują w krzemień, ztąd zapewne i miasto nazwę swą otrzymać musiało, nadto znajdują tam rozmaitego gatunku gliny tłuste, kredę i kamień wapienny, co wszystko zdaje się za-

34

chęcać do rękodzieł i budownictwa, a jednak oprócz prostych naczyń garncarskich i lichych fajek nie mamy wyrobów’, do jakich gliny nasze doskonale służyćby mogły. Pokład najlepszej gliny odkryto przed rokiem w powiecie żytomierskim we wsi <Łodzianówrce, tam też wyrabiają z niej wszelkiego rodzaju naczynia z naturalną tej gliny polewą, nie przepuszczającą wody i wstrzymującą działania największego ognia, takoż kwaśnych i musujących płynów; jest to jedyna, najlepsza tego rodzaju fabryka w prowincyi. Krzemień stał się także przedmiotem małego znaczenia od czasu rozpowszechnienia u nas pistonów; dawniej jednakże kilkanaście fabryk w okolicach Dubna, Dermania i Krzemieńca rozrzuconych, po kilkadziesiąt beczek skałek karabinowych dostarczało, i wcale znaczny dochód producentom czyniło. Nie zupełnie dajemy wiarę podaniu o perłach, mających się znajdować jakoby w Horyniu koło Ostroga, o czem wszakże szeroko pisano i rozprawiano przed stu laty; nie wiele więcej zasługuje na uwagę srebro, które w bryłkach wielkości laskowego orzecha znajdowano na dnie rzeki Ikwy, ale chalcedon ze swemi przemianami, jaspis niekiedy rzadkiej piękności, agaty, krwawniki, często bardzo spotykać się dają pod Krzemieńcem, Dubnem, Poczajowem, również krzyształ górny, granaty i opale nad Uborcią i Noryczem znajdowane, zasługują na ściślejsze zbadanie tych okolic przez uczonych mineralogów naszych. Minerały te wprawdzie spotykają się bardzo rzadko, nie twierdzimy też, żeby mogły stać się źródłem dochodów, zawsze jednak są naj-lepszem świadectwem o bogactwach przyrodzenia wołyńskiej ziemi. Jedne granaty pod Krzemieńcem i Żytomierzem godne są zwrócić uwagę przemysłu na siebie. Spotykają się one najczęściej w stanie ziarnistym, wpół przezroczystym,

35

jednak znachodzą się też w doskonałej spójności, dochodzące do 20 gran wagi, mogące być szlifowane i służyć do najwykwintniejszych ozdób stroju pięknych Wołynianek. Przed dziesięciu laty zmarły już dzisiaj Zienowicz, niegdyś profesor krzemienieckiego liceum, odkrył był w górach dcr-mańskich koło Dubna olej skalny, wzywał nawet Wołynia-nów do dalszych i systematyczniejszych poszukiwań, ale rady i zachęty uczonego profesora dotąd były bezskuteczne. Nicby dziwnego w tern odkryciu nie było, góry dermańskie bowiem stanowią odłamek Karpat, mogą więc i cząstki ich bogactw w sobie zawierać.

Wskazaliśmy krótki tylko i zbyt pobieżny rys przemysłu fabrycznego na Wołyniu, zawsze jednak prowadzi nas to do ogólnego i niczem nie dającego się zaprzeczyć wniosku, że bardzo mało uczyniliśmy na tej drodze w stosunku możności naszej i bogactw, jakie w łonie ziemi naszej i na jej powierzchni nietknięte spoczywają. Widzimy wprawdzie coraz więcej objawiający się ruch u nas, widzimy dobre dążności i chęci, lecz słabo i powoli rozwijające się, a w niektórych okolicach nawet jak np. w powiecie włodzimierskim , najprzyjaźniejsze warunki posiadającym i- tak blisko pracowitego królestwa położonym , ani jednego komina fabrycznego nie dostrzedz; duch industryi nie doleciał tam jeszcze, a rola wyłączne tylko zajęcie mieszkańców stanowi.

Pomimo wszelkich ułomności i usterków, jakie w wewnętrznej administracyi Wołynia wyliczyliśmy dotąd, nie-możemy nie przyznać wszakże, że w ostatnich czasach otrząsnął się już kraj nasz z wielu zastarzałych przesądów i uprzedzeń swoich, poczuł potrzebę łączności i wzajemnych stowarzyszeń w rzeczach materyalne i moralne dobro jego

36

78

119

163

206

263

CZEŚĆ DRUGA.

II.

349

¹

Przy opisie rzek polskich, gdzie wylicza rzeki do Bugu wpadające, tak się wyraża: ¹ Item Uczew cujtts fons ex tihis Grodek villa Podhoryce ostia in tilla Gi'odek ubi priug antięuitus castrum Wodyń, a quo universa terra Wołyńska» Długosz I. 18.

«) Strojew Letopiś I.

²

*) Tamże 195.

«Od Wołgi rzeki nazwani od której z Moskwy tu swój naród dziś mieszkający wwiedli.* Stryjkowski.

³

) Siestrzeńcewicz. RechercJies sui' 1’origine des Sarmates. str. 556.

⁴

Sprawozdanie o odkryciu tem w Gazecie Codziennej r. 1860 N. 253.

36

dotyczących. W skutek takiego obeznania się z własnemi potrzebami zawiązało się w ostatnich latach na Wołyniu kilka wielce pożytecznych stowarzyszeń i instytucyj, o których kilka słów przynajmniej powiedzieć należy.

W każdej z nich główną myślą przewodniczącą było dobro ogółu, zapobieżenie duchowym i materyalnym niedostatkom jego, historya więc ich niemoże nie wzbudzić interesu nietylko wśród nas , cośmy na to wszystko własnymi patrzyli oczyma, lecz i w przyszłości, wśród późniejszych pokoleń naszych. Na dobrych chęciach, na myśli poczciwej nie zbywało nam nigdy, możeśmy tylko nieco spóźnili się z poczuciem ogólnych potrzeb naszych, a ościenne prowincye wyprzedzić nas zdołały, może w najszlachetniejszych pomysłach naszych stawał nam dotąd na zawadzie brak jedności, ten zły duch tak często wśród Słowian zjawiający się, wiele nareszcie innych okoliczności sprzysięgło się na chwilowe zacofanie nasze; lecz dziś, gdy droga przed nami wytknięta, gdy ani dobrych chęci, ani umysłów uzdolnionych do wszelkiego rodzaju przewodnictwa nie braknie nam, z ufnością w opatrzność , śmiało w przyszłość naszą spoglądać możemy.

W zeszłym roku jeszcze obywatele trzech gubernij naszych : wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej, razem zgromadzeni, uchwalili towarzystwo kredytowe, wspólne dla trzech gubernij. Ustawa ważnej tej instytucyi już nakreśloną została, a wprowadzenie jej w życie nastąpić ma wnet po zatwierdzeniu przez rząd. O zbawiennych pożytkach jakie ztąd dla kraju koniecznie wypłynąć muszą, niepotrzebujemy nawet wspominać, mamy bowiem świeży tego dowód w królestwie polskiem, nareszcie szczęśliwy wybór członków komitetu , pracujących nad projektem tym, zdolnych i z miej-

37

scowemi warunkami obeznanych, pDmyślne skutki rokować każe.

Głównem ogniskiem, w którem skupiły sie wszystkie stowarzyszenia i filantropijne zakłady wołyńskie, wspólnem życiem i siłą ożywione, jest Żytomierz, stołeczny gród pro-wincyi. Tam to najszlachetniejsze co do pobudek swych towarzystwo dobroczynności od lat kilku zawiązane zostało. Liczba członków jego połowę gubernii prawie obejmuje, a główną opiekę nad zakładem znakomitsi mieszkańce miasta trzymają; wśród nich błyszczą i imiona kilku' szlachetnych pań naszych. Fundusze towarzystwa szczupłe wprawdzie dotąd, lecz użycie ich i kontrola z wzorowym prowadzone są porządkiem. Z uzbieranych składek powstała już szkółka rzemieślnicza i kilka, przytułków sierot niewieścich.

• W '1859 roku Wołyń zagrzany myślą ogólnego dobra, utworzył nową instytucyę, której myśl sama już świetną karlę w dziejach prowincyi stanowić będzie. Ze składek o-bywatelskich za pomocą akcyj zebranych, powstała w Żytomierzu drukarnia, a przy niej zawiązała się spółka wydawnictwa biblioteki domowej, której celem było, jak można największe obniżenie cen na wydawanych dziełach i stosowne wynagradzanie autorów, rękopisma swe towarzystwu temu zbywających. Szlachetny ten pomysł o wiele mógł powiększyć ogół czytających, których znaczną część odstrasza wygórowana cena xiążek polskich, nadto mógł wyrwać biednych literatów z rąk spekulantów nakładców, swoje tylko widoki przy nabyciu rękopismów mających. Zamiar ten ogólną znalazł sympatyę i silne poparcie od znakomitszych autorów naszych i całego ogółu na Wołyniu. Smutne i nieprzewidziane okoliczności przerwały go w samym zawiązku, instytucya ta upadła, lecz myśl jej żyje a ponie-

7

38

kąd i zamierzone cele wykonywują się. Główną myśl insty-tucyi i gorliwe starania przy wprowadzeniu jej w wykonanie winniśmy pp. Karolowi Kaczkowskiemu, Leonowi Lip-kowskiemu i Aleksandrowi Grozie; wypisujemy tu imiona ich , by pamięć tak szlachetnej myśli i wśród oddalonych pokoleń naszych zatartą nie została.

W tymże samym roku znaczna liczba lekarzy, w pro-wincyi naszej osiadłych, uczuwszy potrzebę wzajemnego stowarzyszenia , powzięła myśl utworzenia towarzystwa lekarskiego w Żytomierzu. Szlachetna ta myśl, którą lekarzowi Romańskiemu zawdzięczamy, niezwłocznie w czyn zamienioną została. Uzyskawszy na to pozwolenie rządu, towarzystwo lekarskie w Żytomierzu od dwóch lat już przeszło byt swój wiedzie , prezesem towarzystwa tego jednomyślnie obrany został słynny w hierarchyi medycznej i długoletnią praktyką sędziwy Ur. Karol Kaczkowski, wiceprezesem Dr. Ghoński, sekretarzem towarzystwa znany w zawodzie literackim Dr. Galii, bibliotekarzem Dr. Romański. Sprawozdania z posiedzeń towarzystwa tego, jak również kilka pięknych mów przy otwarciu jego, umieściły dzienniki i pisma krajowe.

Niepowiemy nic o towarzystwie rolniczem, dotąd bowiem projekt jego tylko na Wołyniu zakreślony został, a znalazłszy silne u ogółu poparcie, niebawem zapewne do skutku przyprowadzonym zostanie; lecz w samym Żytomierzu mamy już dwa składy narzędzi i machin rolniczych i wszelkich innych, których potrzeba w kraju czuć się daje, mamy bióro komisowe p. Łozińskiego i spółki, ułatwiające wszelkie żądania i obslalunki Wołynianów, tak z zagranicą jak i z ościennemi prowincyami. W Uściługu mamy zawiązany przed rokiem dom komisowo - handlowy pod fir-

39

mą Halpert, Zakrzewski i spółka, wszelkie sprzedaże produktów i w ogóle interesa handlowe załatwiający; nareszcie w Żytomierzu stoi otworem kilka czytelni publicznych, obficie zaopatrzonych w najświeższe dzieła, gazety i pisma peryodyczne, tak krajowe jak i zagraniczne, z których mieszkańcy miasta i przybywający ze wsi, za bardzo umiarkowaną opłatą korzystać mogą; mamy tnm także klub z sum miejskich utworzony, a którego pomieszczenie i urządzenie nic do życzenia nie pozostawia, a nareszcie co najbardziej na chlubę prowincyi zasługuje, i czem się nie wiele innych pochlubić może, mamy teatr polski, którego okazały gmach ze składek obywatelskich powstał, i z tych samych źródeł corocznie zasilany, utrzymywał się dotąd, pod zawiadowaniem i opieką marszałków szlachty i kilku znakomitszych obywateli wołyńskich pozostając. Od roku już prawie skutkiem nieprzewidzianych okoliczności, najwięcej zaś z powodu przeniesienia się Kraszewskiego do Warszawy, teatr ten, którego dyrekcyą artystyczną znakomity nasz pisarz zawiadował, przeszedł na własne swe utrzymanie, trupa aktorów rozprzęgła się, a widoczny i konieczny upadek jego musiał nastąpić; mamy jednak nadzieje że wkrótce znowu opiekę i zarząd polską sceną naszą przyjmą obywatele, a wówczas odzyska ona utraconą chwilowo świetność i powodzenie swoje.

Mając przed oczami cały szereg wspólnemi usiłowaniami dźwiganych czynności naszych, wprowadzonych już w wykonanie lub uprojektowanych dopiero instytucyj i zakładów, w których wszędzie promienieje myśl ogólnego dobra, dokładne poczucie własnych potrzeb, a co najwięcej jedność i braterska łączność, której faktem są wszystkie liczniejsze zgromadzenia nasze, własna ziemia olbrzymieje w oczach

40

naszych , nowego nabiera uroku , przybywa nam sił do pracy w dalszej życia pielgrzymce, bośmy silni tą wTiarą i przekonaniem, że gmach na dobrych fundamentach rozpoczęty, trwałym być musi, że jedna myślą i wspólnemi usiłowaniami zagrzani, co raz dalej postępować będziemy po raz już wytkniętej drodze, aż staniemy u zamierzonego kresu , na którym widzimy innych braci naszych.

Jakkolwiek wszystkie wyliczone przed chwalą przez nas działania i czynności wspólnemi usiłowaniami wspierane były, zawrze główną ich zasługę pewnej liczbie wybranych tylko przypisać można, pewnej koteryi, więcej na widowni obywatelskiego grona stojącej; lecz spojrzyjmy na ogół, na masy zaludniające Wołyń, a i tam pocieszający zwrot, widoczny kierunek ku dobremu dostrzeżemy. Co raz bardziej przerzadza się u nas liczba panów uciemiężających swych włościan i sług otaczających; za nimi też znikają powoli te typy ekonomów od rana do wieczora niezliczoną ilość plag biednemu ludowi wyliczających z nieodstępnego za pasem monitora, nie szczędząc przytem całego potoku najokropniejszych wyrazów, z któremi w potocznej nawet rozmowie z chłopem rozstawać się nie umieli. Znikają też, choć bardzo wolnym krokiem, zastarzałe przesądy w samem gospodarstwie; dowodem tego zaprowadzone już w kilkunastu majątkach wołyńskich płodozmiany, dowodem wielka ilość zasiewanych traw pastewnych, użycie machin i ulepszonych narzędzi rolniczych i t. p. szczegóły, widoczne objawy postępu na tej drodze zwiastujące. Młodzież nasza poczuła potrzebę pracy a nawet zamiłowanie w poważniejszych rozrywkach, gry w karty coraz więcej przerzadzać się u nas zaczynają Kiedy przed laty kilku jeszcze w każ-dem liczniejszem zebraniu męzkiem zielone stoliki niezbędny atrybut wesołych posiedzeń stanowiły, na ostatnich obradach obywateli wołyńskich ze świecą szukaćby ich przyszło, z radością natomiast przysłuchiwaliśmy się ścieraniu się zdań w najpoważniejszych kwestyach ogół obchodzących, lub przedmiotem obrad będących. Słyszeliśmy tam nie jeden głos, nie jedno przemówienie, najwybitniej malujące dzisiejsze położenie nasze, potrzebę reform i środki, jakich w zaprowadzeniu ich użyć należy. W odezwach tego rodzaju nie przebijał się chwilowy zapał i gorączkowe uniesienie, Jęcz trafne ocenienie własnych potrzeb i żywa chęć otrzą-śnienia się z chwilowej obojętności. Coraz też rzadszemi stają się u nas *owe szumne biesiady szampanem oblewane a które tyle zdrowia i pieniędzy naszych pochłaniały; nie mówię tu o tych przyjacielskich obiadach, na których kielich starego węgrzyna z umiarkowaniem krążący, zbliżał częstokroć powaśnionych przyjaciół, otwierał usta, łączył dłonie, ale właściwie o tych zagęszczonych u nas przed laty pijatykach do upadłego, zezwierzających człowieka i świadczących o niskim stopniu moralnego wykształcenia jego; o tych sławnych obiadach składkowych przy lada okoliczności powtarzanych, na których kilka lub kilkanaście tysięcy złotych ulatywało z gazem szampana dla uczczenia nowowybranego lub opuszczającego urząd marszałka, lub innego urzędnika. Dziś widzieliśmy przykłady, że niektórzy z tych panów, których tym sposobem uczcić chciano, składki na ten cel zebrane odstępywali na zakłady dobroczynne, kościoły i t. p. Śliczny przykład ten znalazł już licznych u nas naśladowców. Zabrakło już a przynajmniej nie wielka liczba pozostała tej hulaszczej młodzieży na Wołyniu, rej na jarmarkach prowadzącej, w dziwacznych strojach , pieszo lub na koniach po rynku uwijającej się. Charakterystyka

42

jarmarkowa, a z nią autorowie szkiców i obrazków obyczajowych stracili na tem wiele wprawdzie, lecz co zyskała prowincya, łatwo się domyśleć można. Nakoniec jednym z najwięcej pocieszających objawów roformy obyczajowej dzisiaj , jest przygasająca coraz bardziej mania cudzoziemczy-zny i zamiłowanie ojczystej mowy. Ktoby chciał śledzić za postępem na tej drodze, łatwo dostrzeże, że stokroć lepiej i chętniej mówimy już dzisiaj własnym językiem, aniżeli przed laty kilku. W najarystokratyczniejszych nawet salonach wołyńskich usiłowania ku temu widoczne.

W tem cośmy wypowiedzieli, nie zaślepia nas miłość własnego zakątka, boć przecie i usterki /ego wytknęliśmy, gdzie tego była potrzeba, Jęcz niepodobna nie oddać pochwały tam, gdzie się ona słusznie należy; już samo stanowisko nasze i wyrzeczone na czele pisma zasady ściśle bezstronnymi nam być każą, a miłą prawdę i mówić miło.

(Podania ludowe! toż historya macierzysta , z własnych bólów i trudów usnu-ta; oczyścić ja z pleśni i nowa karta dziejowa urośnie*.

II.

CHARAKTERYSTYKA LUDU WOŁYŃSKIEGO ; JEGO ZWYCZAJE ; PODANIA ;

OBRZĘDY I PIEŚNI.

Kiedyśmy obszerniej nad opisem prowincyi wołyńskiej zastanowić się zamierzyli, z kolei zwrócić wiec uwagę i na lud jej należy. Czynimy zaś to tern skwapliwiej, że dotąd mało kto zajmował się nakreśleniem jego charakterystyki, zebraniem gadek, pieśni, podań i obyczajów. Mamy już obszerne w tym rodzaju prace o Ukrainie, Litwie, Mało-rosyi i wszystkich prawie, bliżej nas dotyczących prowin-cyach, jeden Wołyń tylko pozostał w tym względzie prawdziwą terra incognita dla nas. Niedawno wprawdzie pojęliśmy całą ważność tego rodzaju pracy, od niedawnego czasu zaczęły się zjawiać zbiory pieśni ludowych z rozmaitych okolic czerpane i bogatą tę niwę uprawiać zaczęto. Jeszcze przed laty p. Michał Grabowski odezwał się w tym przedmiocie w Athenaeum: «Pieśni gminne mają tu i ówdzie płomyk historyczny, ale i ten zatopiony w powodzi głupich konceptów pospolitej wyobraźni, albo raczej języka, bo wiele tych wierszy nie mają zdaje się innego natchnie-44

nia, tylko słowa rymujące z drugiem słowem, które się w naszej mowie, w gębie nawet pijanego chłopa łatwo nawija i t. d.» Zapomniał był wówczas szanowny autor literatury i krytyki, ilu to wieszczów wypiastowały nam te pieśni, jak poetę -Rusałek », twórcę -Zamku kaniowskiego* i tylu innych. Lepiej od p. Grabowskiego, pojął ich użytek wielki nasz poeta , 'który wyrzekł:

Pieśni ludu! jedwabniki,

Przędza na wiatr,-lśniąca , lekka,

Któż jej doda świetnej krasy,

Umaluje złotem prządka 1 na wieczne, wieczne czasy,

Adamaszki i atłasy

Na królewskie gdzieś pokoje

A na dziewic wszystkich stroje i t. d.

W naszem przekonaniu pieśń, ta nieoddzielna towarzyszka każdej uroczystej chwili naszego kmiecia, stanowi najpiękniejszą cechę naszego ludu, prosta, szczera, na znoj-nem polu lub w ubogiej lepiance zrodzona, zachwyca nas ona niekiedy wdziękiem poezyi, żadną sztuką nieokraszo-nej a jednak prawdziwej, istotnej poezyi dzieci przyrody. Cała natura przeziera przez nią, tchnie w niej oddech łąk i kwiatów, wśród których poczętą została w piersi tego, który sam niewie, iż jest jej wieszczem i twórcą. Pieśń która przetrwawszy pogańskie czasy Rzymu i Grecyi, ze świętą czcią w ustach nowonarodzonego chrześciaństwa przechowywaną zostawała, a którą dopiero wiatr obcej cywili* zacyi wygnał z pośród nas wraz z tylu innemi po ojcach naszych pozostałemi pamiątkami, ta pieśń u ludu naszego jak relikwia nietkniętą pozostała. Tam ją tylko jeszcze w całym blasku godowych szat jej, z całą pierwotną prostotą jej i wdziękiem usłyszeć możemy; o tym odłamku

45

wielkiego Słowian szczepu jeszcze wyrzec można , to naród w pieśni. Zkądże jeśli nie z pośród ludu zaczerpnęli poeci nasi podania,-pieśni, nawet formy, zkąd pierwsze farby do cudownych swych obrazów brali Zaleski, Goszczyński, Syrokomla i Groza. Wszystko czem dzisiaj tak zachwycamy się w utworach ich, długo obok nas nietknięte leżało, oni dopiero uzbierali te skarby pod słomianemi strzechami naszego ludu, na polach krwawą pracą jego uprawianych. Lecz czy wyśpiewali już wszystko, czy nic już nam ztam-tąd do wydobycia nie pozostało? Wzięto tylko maluczką cząstkę z pieśni i historycznych podań, a nieprzebrana ilość skazek, dogmatyczna mitologia tego ludu, wszystkie jego prawdy filozoficzne w symboliczne formy owinięte, cała nakoniec humorystyczna strona charakteru ludowego, znane nam bardzo mało. W skazkach i wyobrażeniach ludowych leży żywa , samorodna poezya, w nich to umiał lud połączyć rzeczywistość z cudownością, wypadek powszedny z mocą nadziemską, a to w tak poetycznym sposobie, jak tego żaden z poetów naszych dokonać nie potrafił. Stał on i dotąd stoi stale na granicy, gdzie się z sobą stykają dwa światy, świat ducha i świat materyi; oprócz tego zmysłowego świata zna on inny jeszcze, świat niewidomy dla oka, mistyczny, pełen czarów i poezyi, czuje że ten przytyka do pojawów widomego naszego świata, lecz granic określić mu nie umie. W legendach i pieśniach ludowych pierwiastek cudowności rozwijał się instynktowie, wypływał on wprost z potrzeby moralnej natury ducha ludzkiego; objąć to co nie podpada pod zmysły nasze, czego nie widzimy okiem ciała, co jednak przeczuwamy sercem, co czujemy w około siebie, czem oddychamy moralnie. Z takich to wyobrażeń, z podań pozostałych od poganizmu

8

46

i nauk religii nowej, snuł sobie lud legendy swoje z zupełną wiarą w ich rzetelność, nie odróżniając bynajmniej wymysłu od nauki dogmatycznej; wszystko dla niego miało prawdę przedmiotową, związek jednego świata z drugim nigdy nie był zerwanym, uczucia serca, należące do innego wyższego porządku rzeczy, do ducha, łączyły z sobą te dwie oddzielne sfery życia, których śmierć sama rozerwać nie jest w stanie '). Wierzenia te przyoblekał lud w prze-śliczną pełną poezyi formę w skazkaoh swych. Takiej pełnej cudowności, rzetelnej poezyi, przeczuwając ją , nie mogliśmy wysnuć z samych siebie, wieki poprzedzające nie-mając jej, mało też miały charakteru ; utwory z tych czasów hlade i bezbarwne. Zerwawszy dopiero z poezyą kia syczną, gdzie była wiara konwencyonalna w cudowność politeizmu, udaliśmy się do wieków średnich, do ludu, do podań, legend, powstałych z żywej wiary, którą umieliśmy czuć i podziwiać, nie mogąc jej wszakże stworzyć i rozwinąć w sobie samych. W tej to bogatej skarbnicy otrzymali dzisiejsi poeci nasi pierwsze namaszczenie na późniejsze posłannictwo swoje. Dotąd wszakże jeden tylko Gogol pojął w pełni ca/ą poetyczną twórczość tych obrazów' ludowych, jakby sennych, fantastycznych i prawdziwych razem, tę fantazyę ludową umiejącą dziwnym sposobem jednoczyć cudowność ze światem rzeczywistym, otaczając człowueka miryadami sił i wpływów nadprzyrodzonych w pośród jego codziennych zatrudnień. W ślad za

') Moglibyśmy jako przykład przytoczyć tu ów tajemniczy kraj Rachmanów, kraj umarłych oczekujących na przyjście wybawiciela, do których puszczone po wodzie pisanki wielkanocne dopływając, oznajmują mieszkańcom tamtego świata, kiedy się u nas odbywa dzień Zmartwychwstania pańskiego.

wielkim poetą moskiewskim poszedł i nasz Lenartowicz, który nie tyle wszakże w swem ^Zachwyceniu i Błogosławionej* dokonać zdołał, ho też na Rusi tylko, w pośród ludu, na który patrzył Gogol, najwięcej dotąd tego pierwiastku mistycyzmu, tajemniczą mgłą otoczonego pozostało. Ale zakrawamy na rozprawę, a nie to właściwie uczynić zamierzaliśmy; tymi kilku słowy chcieliśmy tylko wykazać, jakie właściwie stanowisko zajmują w literaturze naszej zbiory pieśni, podań i legend ludowych, jakie owoce z tego rodzaju prac zebrać już zdołaliśmy i wiele nam jeszcze na tej drodze do zrobienia pozostało.

Wracając do Wołynia i jego ludu należałoby na wstępie powiedzieć cokolwiek o stopniu jego wykształcenia, dotknąć temsamem kwestyi oświaty, powszechnie dziś umysły zajmującej. Jest to pytanie dość trudne, które jeszcze bardzo świeżo najsprzeczniejsze wywołało zdania. Barę lat temu w czasopismach rossyjskich toczył się spór o pismien-ność i znaleźli się tacy którzy wielkiemi perorami dowieść usiłowali, że pismienność dla ludu większe mu szkody niźli korzyści przyniesie. Ta pismienność dla ludu wołyńskiego stawi jeszcze wyjątkową trudność z przyczyny języka, który nie jest xiążkowym, a ztądby wypadło że dzieła dla oświaty ludowej musiałyby być pisane po rossyjsku albo po polsku; mieliśmy już nawet próbki xiążek elementarnych ludowych i owej mającej się kiedyś rozwinąć literatury tego rodzaju, dał nam je najpierwszy pan Kulisz, zgóry jednakże dziękujemy mu za te dary i chętnie go z dalszych jego na tej drodze usiłowań zwalniamy. Otóż gdyby nawet tej trudności językowej, o której wyżej wspomnieliśmy niebyło, to jest gdyby narzecze którym mówi lud wołyński, wyjęte z żywych ust jego, wystarczyło do jasnego wykładu pier-

wszych pojęć o moralności i nauce, najlepsze chęci mogłyby .,, się jeszcze rozbić o niezdolność i brak nauczycieli, bo już -ciż nie za innych uważać możemy, diaków i niewiele od niGh wykształceńszjch popów, w rękach których spoczywał M dotąd ster i kierownictwo wiejskich szkółek w prowincyach naszych. Literatura elementarna nie jest więc tak łatwem zadaniem jakby się zdawać mogło, niesprostały mu narody które nas wyprzedziły w oświacie i u których od dawna rozpowszechniona została pomiędzy ludem pjsmienność. Mi-chelet mówiąc o Francyi powiedział że w tym bezmiernym steku xiąg pseudo-elementarnych , skreślonych dla ludu, nie znalazł ani jednej, któraby całkowicie odpowiedziała celowi i potrzebie. Okrom tego wszystkiego, przy rozpowszechnieniu oświaty ludowej w kraju naszym , stała jeszcze nierównie większa domowa przeszkoda, to jest stan niewolniczy naszego chłupka, który go nietylko pozbawiał prawa własności , ale równał niemal z bydlęciem; nowe reformy usunęły ten główny szkopuł. Szlachta polska w prowincyach które niegdyś należały do składu Rzeczypospolitej, dała do nich pierwsze hasło. Ten krok stanowczy na drodze postępu będzie kamieniem węgielnym przyszłej oświaty włościan, za prawem swobody pójdzie prawo własności, a wraz z niemi poczucie się w godności ludzkiej i obywatelskiej, dobrobyt materyalny wpłynie korzystnie na rozwój umysłowy i moralny. Ten dobrobyt, pierwszy warunek wykształcenia w tej klassie, nawet przy dawnych stosunkach włościańskich był nierównie lepszym na Wołyniu, niźli w prowincyach ościennych, a przewagę taką łatwo wytłumaczyć sobie możemy. Od najdawniejszych czasów kraj ten był zawsze siedliskiem starych rodzin szlacheckich, w których fortuny w spuściznie z pokolenia w pokolenie przechodziły, wła-

49

ściciele ich więc, dawniej uspieli pojąć stanowisko swe względem włościan, głębiej się nim przejąć potrafili, niż wielu świeżych posiadaczy ziemskich, którymi po większej części Ukraina t Podole zaludnione. To też na Wołyniu częściej niż gdziekolwiek spotkasz chłopa dorodnego, czysto odzianego, na którego twarzy karność nawpół ze swobodą wypiętnowane przebijają się. Znajdziesz tu domy, w których wzgląd na dobro włościan tradycjonalnie z pokolenia w pokolenie, jako najgłówniejszy cel życia, najświętszy obowiązek przechowuje się. Na ich czele niezaprze-czenie dom xiążąt Sanguszków w Sławucie i hr. Alfreda Potockiego w Antoninie postawić należy, nie możemy jednak pominąć i wielu innych, jak hr. Marcina Tarnowskiego w Podbereżcaeh, Czackich w Sielcu, Ożarowskich w Horyńce i Modesta Steckiego w Radowiezach, gdzie wszę-* dzie obchodzenie się z włościanami budujące, a byt ich z ojcowską troskliwością zapewniony widzimy. Takich przykładów czyż wiele nam inne prowincye naliczyć zdołałyby?

Na całej przestrzeni Wołynia, zwłaszcza na tak zwanem Polesiu wołyńskiem widzimy licznie rozgałęzioną drobną szlachtę, którą zwykliśmy zagrodową szlachtą nazywać; liczna ta klassa ludzi najmuje zwykle grunta u majętniejszych wioskowych obywateli, pilnuje lasów lub arendy karczemne wydzierżawia. Byt materyalny tych nieboraków, po większej części bywa najopłakańszy, stoją też oni umysłowem wykształceniem nierównie niżej od miejscowej ludności włościańskiej, która bystrością pojęcia , zdolnościami a nawet niestety poczuciem osobistej godności, ogromną ma nad nimi przewagę. Oddawna już godziłoby się nam zwrócić na to uwagę i jakimkolwiek sposobem niedostatkowi temu zaradzić.

Zamożność i obfitość wszelkich życia potrzeb na bogatym

50

Wołyniu, nadają też właściwy i charakterystyczny typ jego mieszkańcom, samej nawet okolicy; to też fizyonomię wsi i osad tutejszych łatwo od innych wyróżnić można. Wjeżdżającego do wsi od razu już uderzy i mile oko zachwyci długi szereg białością połyskujących chat z murowanymi kominami, rzędem po obu stronach drogi uszykowanych, tuż obok nich stodoły, spichrze i inne zabudowania gospodarskie, niewytwor-ne wprawdzie, z chrustu najczęściej klecone, lecz od wiosny do wiosny zbożem napełnione, a w nich dobytku, koni, krów i owiec mnóstwo. Wieś cała w sadach wiśniowych, mnóstwo wierzb wszędzie, przy wjeździe stara cerkiewka o trzech kopułach z pomiędzy lip odwiecznych przezierająca , po polach rozrzucone grusze i jabłonie, niezliczona ilość krzyżów przy drogach, dalej nieco wieniec gajów hrzozowych i dębowych doką/a , szumiące gwarnie młyny wodne, gdzieniegdzie wiatrak szeroko skrzydłami wymachujący, lud dorodny, czysto i schludnie odziany, snujący się tu i owdzie; otoż i krajobraz każdej prawie okolicy na Wołyniu. Pełno tu życia i świeżości na ziemi i w powietrzu, wszędzie dostatek, spokój i zadowolenie.

Największy niedostatek tutejszych mieszkańców w zupełnie stepowych okolicach szczególniej dotkliwie czuć się dający, jest to brak drzewa ; na opał wszędzie prawie słomę używają, nawet po pańskich dworach; zabudowania włościańskie najczęściej chruściane , a płoty i ogrodzenia ze słomy plecione. Nadział ziemi włościańskiej t. j. ilość takowej, posiadana przez nich dotąd, nie wszędzie była jednakowa, zależało to zupełnie od miejscowości, w niektórych okolicach jednak, przy (rzypolowein gospodarstwie, do sześciu morgów w każdej z trzech zmian posiadali. Wziąwszy na uwagę żyzność tutejszej ziemi, dodawszy na-koniec sianożęcie, których wszędzie mniejszą lub większą

liczbę mają, nieuciążliwe bynajmniej powinności dworskie i podatki rządowe , widzimy że byt ich materalny nic by? najmniej do życzenia nie pozostawiał dotąd. Z dobytku najwięcej koni i owiec utrzymują włościanie tutejsi, nie tyle bydła, które od wielu lat nieustannie na Wołyniu pa-nującj zarazie często podlega. Wspomniawszy o dobytku, nie możemy nie napomknąć tu o zdrobniałej rasie koni u włościan tutejszych, tożsamo wprawdzie dałoby się powiedzieć o Podolu i Ukrainie, ponieważ jednak więcej tam bydła do robot używają , nie tak więc ta skarłowaciałość jest widoczna. Wiele przyczyn złożyło się na ten niedostatek chłopka naszego, największą jednak zapewne jest brak dróg dobrych, o kamiennych bowiem i mowy tu nie ma. Cały zaś handel zbożowy i drzewny odbywa się na Wołyniu za pomocą transportowania włościańskiemi pod-wodami, żydzi bowiem i szlachta , prócz towarów kupieckich i przewózki pasażerów, nie wiele się innymi transportami zajmować zwykli; dodajmy do tego pracę około swojej i dworskiej roli, a zastanowić się przyjdzie, jak biedne te szkapki i tak wytrzymywać mogą. Nie mało także na zdrobniałość włościańskich koni wpływa wczesne z konieczności użycie ich w łoszęcych niemal latach do praoy i zupełny zgoła brak stad publicznych, które jak to widzimy w Królestwie, niemało także na poprawę rasy końskiej wpływają. Odpowiedne sile i wielkości swych koni mają też i wozy włościanie wołyńscy, łatwo więc ztąd wnioskować można, jak wielkie straty z tego powodu ponosi handel trasnportowy prowwcyi tutejszej.

Oprócz roli, która wprawdzie sowicie trudy jego wynagradza, nie ma innych źródeł zarobku chłop wołyński, w niektórych tylko okolicach jak w krzemienieckim i du*

52

bieńskiem, dość znaczne zyski przynoszą mu sady owocowe, które starannie i umiejętnie są tu utrzymywane; to też zdarza się tu często, że włościanin z jednego tylko sadu za sprzedaż fruktów i siana do stu rubli rocznie zarabia.

Ponieważ gruntu tu niebrak a ziemia dobra, nie odmawia przeto sobie wieśniak tutejszy wygód życia; nigdy porządny gospodarz nie siądzie do obiadu, żeby nie miał na stole dwóch potraw, tylko wieczór obywa się jedną i to nie zawsze, w czasie robot w polu nieraz nawet zdarza się widzieć gospodynie wynoszące swym mężom obiady w trojakach (trzy garnuszki razem spojone z uchem u wierzchu). W dnie niepostne potrawy zwykle okraszone bywają mlekiem, masłem lub wieprzowiną. Przed świętami

#

Bożego Narodzenia lub Wielkiejnocy najbiedniejszy nawet chłopek nieodmiennie wieprza zabić musi. Zamożniejsi oprócz wieprzów zabijają na swe potrzeby po kilka baranów rocznie, gęsi, a gdy Bóg gościa miłego przyniesie, i kura częstokroć w garnku się jawi. W post, który jak na całej Rusi ścisłe się tu zachowuje, za okrasę używają olej lniany lub rzepakowy, który w domowych olejniach wyrabiają. Czystość i ochędostwo szczególniej zalecają chłopa wołyńskiego , w domu i w odzieniu ścisłe się to tutaj przestrzega. Niema tu zwyczaju trzymania bydląt w izbach, ztąd chata wołyńska kilka razy do roku wewnątrz i zewnątrz wybielona, z wyprowadzonym u góry kominem, połyskuje czystością i miły dla oka przedstawia widok. Chaty te składają się zwykle z sieni, w której drzwi na lewo prowadzą do komory nieopalanej, na skład domowych sprzętów przeznaczonej, na prawo wchód do izby, w której ściany zawieszone obrazami świętych. Tu stoi piec szeroki, niski z przypieckiem, który służy do pieczenia chleba i do

53

ogrzewania zimą, stół długi na którym jadają i ławki do koła , a wszystko czyste i do połysku wymyte przed każdą niedzielą i świętem. W niektórych okolicach bogatsi gospodarze mają jeszcze drugą, mniejszą izbę mieszkalną, świetlicą zwaną, w której zwykle sypiają, lub gości swoich mieszczą. W długie zimowe wieczory do oświecenia chaty używają kaganka z rozpuszczonej tłustości z knotem wewnątrz utkwionym, lub łuczyny z drzewa. Letnią porą cała rodzina jada i wieczory przepędza na dworze przed chatą. W sieni mieszczą się tu zwykle duża dzieża świeżą wodą napełniona i żarna do mielenia, które właściwie tylko w suche lata używane bywają , gdy okoliczne młyny dla braku wody mleć przestają.

Każda wieś prawie na Wołyniu ma swoich własnych rzemieślników, którzy ją we wszystkie życia potrzeby zaopatrują. Stolarza , cieśli, kowala , szewca , krawca , mularza, nie potrzebuje szukać daleko, ani też go drogo opłacać. Włościanin tutejszy, ma go bowieiu w obrębie własnej wsi swojej. Pieniędzy więc potrzebuje on tylko na podatek, na sól, na narzędzia żelazne, na niektóre artykuły odzieży jak skóry i czapki, i na bardzo ograniczone sprzęty gospodarskie jak garnki, łyżki i. t. p. Wszystkiego więc dostarcza ta ziemia święta i własna umiejętność, chłop wołyński sam sobie buduje chatę, stodołę i wszystkie zabudowania gospodarskie, sam sobie robi sochę , bronę, wóz i sanie; sam kręci potrzebne do uprzęży powrozy, plecie taśmy na szle-je, słowem choć nie zawsze umiejętnie i artystycznie, lecz zawsze swym potrzebom zaradzić umie. Rządniejsze jeszcze i pracowitsze od mężów swych są gospodynie tutejsze ; znaczna część robot w polu i ogrody własną ich pracą są urządzone, nieraz nawet widzieć tu można kobietę po męsku na koniu siedzącą, lub za rozproszonymi na paszy koń-

9

mi upędzającą się, nieraz wóz snopami naładowany sama końmi kierując, z pola do stodoły wiezie, słowem nigdy i nigdzie na odwadze i wytrwałości w pracy jej niebrak. Każdy gospodarz hoduje tu owce, pospolicie czarne, sieje len i konopie, a więc jak mąż zaopatruje gospodarstwo w sprzęty, tak żona rodzinę i czeladź w odzież. W domu się przędzie wełna i włókno, w domu się tka sukno i płótno, każden tu prawie gospodarz ma warstat tkacki, gospodyni z córkami sama płótno wybiela i bieliznę zeń szyje. Z wełny farbowanej na różne kolory wieśniaczki tutejsze wyrabiają wzorzyste swe fartuchy, spódnice i pasy kolorowe; po szyciu i przędzeniu największą umiejętnością zaszczyt dziewczętom za mąż idącym przynoszącą, jest umiejętne pieczenie chleba; rzeczywiście w żadnej może okolicy tak umiejętnie i smacznie jak na Wołyniu urządzać go nie umieją. Nie próżnują tu i małe chłopcy, z których każdy od najmłodszych lat szyje kapelusze na lato z taśmy słomianej , pięknie splecionej; jest to poniekąd punktem ambi-eyi parobczaków, starsi nieco zręcznie szyją zimowe rękawice wełniane. Życie towarzyskie pomiędzy włościanami wołyńskimi jest wielkie, jest to poniekąd charakterystyczną cechą wszystkich ludów słowiańskich. O ile w innych plemionach przemaga odosobienie, o tyle u Słowian wszystko się razem skupia i gromadzi; jak we Francyi, w Anglii i w Niemczech po wsiach i miastach wszyscy się obmurowują, zamykają, jak w dzień tak i w nocy, tak w krajach słowiańskich wszystko natomiast dom , podwórze , ogród, gospoda i serce otworem stoją. Tam potrzeba, interes mate-ryalny zgromadza ludzi do wsi i miasteczek ; tu Słowianina pociąga potrzeba życia wspólnego, zamiłowanie stosunków towarzyskich; takie życie stało się już potrzebą narodu. To też i na Wołyniu szczepowa ta cecha wybitnie pomiędzy ludem spostrzegać się daje, wszystko tu skierowane ku wspólnemu załatwieniu potrzeb moralnych i materyalnycb. Pola na morgi podzielone tak są urządzone w że cała wieś ma je w jednej stronie, od pańskich tylko oddzielone, pastwiska są tu wspólne; każda wieś utrzymuje jednego lub kilku stosownie do potrzeby pastuchów, ci zebrawszy z całej wsi bydło, owce i trzodę chlewną, wypędzają je na cały dzień do lasu lub w pole, stosownie do tego jak gdzie są pastwiska, tym sposobem nikt od pracy oderwanym nie jest do paszenia swego dobytku, konie tylko i bydło robocze pasą rankiem lub w nocy małe chłopcy, którzy do nnych robot jeszcze używani nie bywają, każdy swoje osobno. Utrzymanie pastuchów wiejskich także jest wspólne; latem jedzą oni kolejno u każdego gospodarza, na zimę składa się także gromada na ich wyżywienie i odzież.

Wszyscy we wsi naczelnicy rodzin stanowią gromadęj która razem zebrana rozstrzyga spory, wymierza kary, radzi w potrzebach całą wieś dotykających; z pośród siebie wybierają także wyłączną zwierzchność wiejską , jak starostów, którzy śledzą za porządkiem we wsi , załatwiają wszelkie ze zwierzchnością styczności, pilnują naprawy dróg i t. d., starostę cerkiewnego, dwóch lub trzech dziesiętników i tyluż poborców, którzy wybrane ze wsi podatki do powiatowego miasteczka odwożą. Za wybraną tę z pośród siebie zwierzchność gromada przed właścicielem i rządową władzą jest odpowiedzialną, ona też czyni im ulgi w ciężarach i powinnościach włościańskich, starostowie bowiem gromadcy i cerkiewni zupełnie od wszelkich tych powinności są wolni. W ten sposób wszystko wspólnie i bez wielkich kosztów się załatwia, wszyscy stanowią jakby jedną wielką rodzinę,

56

w której najuczciwsi i najzdolniejsi najwyższe stanowiska zajmują dopóty, dopóki na nich godnie się sprawują.

Takiego rodzaju życie wspólne, gromadne , ciągła styczność z sobą od dzieciństwa, wspólne czuwanie jednych nad drugimi, przelewające się ustnie z pokolenia w pokolenie powieści, których maxymy i konkluzye są zawsze te, że zły uczynek zawsze na jaw wyjść musi, że kara zań lub też nagroda za cnotliwe postępowanie na tym lub na tamtym świecie zawsze wymierzoną być musi, wyrodziły w chłopku wołyńskim pewien rodzaj szlachetnej godności i moralnego wykształcenia, ku czemu, jakeśmy to już wyżej powiedzieli, nie mało przyczynił się dobry jego byt mate-ryalny i szlachetne obchodzenie się z nim tutejszych panów. Dzięki przyjaznym tym okolicznościom rzadziej niż w innych prowincyach wydarzają sió u nas kradzieże , pijaństwo i w ogóle wszelkie tego rodzaju występki, w tej klasie społeczeństwa na Rusi napotykane. Jest i tu nędza, są i tu łachmany, są pola odłogiem leżące, od lat wielu nieuprawia-ne, są karczmy pijanem chłopstwem zawalone, są panowie feudalizmem przysiąknięci; wypadki takie jednakże do rzadkich wyjątków zaliczyć można, a sąd i opis jakiejkolwiek miejscowości ogółu tylko dotykać powinien.

Strój chłopa wołyńskiego wdzięczny i już sarną jaskrawością barw mianowicie u kobiet zamożność, i więcej wykształcone pojęcia cechuje. Mężczyźni noszą tu długie po niżej kolan spadające czarne lub białego koloru świty, czerwonemi sznurkami misternie wyszywane, kołnierz od koszuli czerwoną wstążką, życzką nazwaną, ściągnięty, szerokie płócienne spodnie, w długie juchtowe bóty wsunięte, na głowie wysoką z czarnego lub siwego baranka czapkę, nie wiele od ukraińskiej różną, z sukiennym lub aksamitnym

57

denkiem. Piękna czapka, to szczyt dumy wołyńskiego chłopa , nie zrzuca też on jej nawet w najgorętsze lato, a kapelusz słomiany przy robocie tylko przywdziewa. Zwierzchni strój zimowy wieśniaka stanowią białe lub czarne kożuchy baranie, które bez żadnego pokrycia noszą. Na świtę lub kożuch przywdziewają pasy wełniane w rozmaitych kolorach, mianowicie zaś ponsowe lub ziolone; starym polskim zwyczajem chłopi wołyńscy głowę podgalali do połowy, zostawiając na wierzchu włosy długo rosnące. Zwyczaj ten jednak upadać już zaczął. Brody golą wszyscy, zapuszczając wąsy, lecz i te niektórzy zaczynają golić. Brody tylko noszą dziady i bardzo starzy wieśniacy. U kobiet rękawy od' koszul różnokolorową włóczką, zapołotią zwaną, w misterne wzory wyszywane, spódnice noszą kolorowe, w kraty lub pasy rozmaitych tarw, z domowej wełny wyrabiane, takiegoż wyrobu i fartuchy, zapaskami zwane. "W uroczystości i święta fartuchy noszą białe płócienne, chustki na głowę białe płócienne lub kolorowe perkalowe w jaskrawe kwiaty. Do cerkwi wszakże idąc w miejsce chustek zamężne kobiety zawiązują głowę białym muślinem, którego jeden koniec długo na ramiona spada; zasłony takie nazywają namitkami. Pod tą namitką na włosy nakładają kolorowy z włóczek i złotych lub srebrnych sznurków wyszywany czepiec , który błyszcząc z pod myślinu wygląda; buty zwykle czarne, a od święta żółte lub czerwone przywdziewają. W ogóle obuwie jak mężczyźni tak i kobiety nadzwyczaj oszczędzają; w lecie przy robocie chodzą boso do sąsiedniej nawet wioski , na odpust, lub na targ do miasteczka idąc, niosą buty w rękach, przywdziewając je dopiero, gdy dochodzą do miejsca do którego dążą. Świty i kożuchy kobiece nic różnią się tu bynajmniej od męzkich, w niektórych tylko okolicach

58

kobiety zamężne pokrywają z delikatnego baranka wyrobiony kożuch granatowem suknem; strój ten zwie się tu bekieszą i u zamożniejszych tylko widzieć go można , również jak i długie sukienne żupany do nóg Spadające, do których częstokroć przyszywają szerokie kołnierze wykładane, ze złotych galonów uszyte. Na szyi, wieszają korale *) różnokolorowe szklanne lub z błyszczącej masy wyrabiane paciorki , wśród których po kilka czasem przytwierdzonych medalików bywa. Medaliki te, szklanne lub mosiężne, kupują w czasie odpustów, gdzie i poświęcane bywają. Ubiór dziewcząt me wiele od mężatek się różni, w miejsce chustek tylko w warkocze splecione włosy .przystrajają mnóstwem barwistych wstążek, kwiatów sztucznych lub naturalnych itp. W ogóle stroje, kobiece zwłaszcza, różnią się w niektórych okolicach jedne od drugich; odmiany te wszakże bardzo nieznaczne. Jaskrawość kolorów w stroju wieśniaczek na Wołyniu więcej niż gdziekolwiek spostrzegać się daje, jest to cecha znamionująca dobry byt i zamożność ich. 0 ile pstrocizna w stroju razi nas w klasie wykształceńszej, o tyle u ludu wdzięczna jest i bawi oko; odejmijmy choćby najkraśnicjszemu dziewczęciu wiejskiemu jej barwiste wstążki, jej galony i pstrą spódnicę ,1 przebierzmy ją w czepek blondynowy i suknię atłasową, a wówczas ujrzymy dopiero, jak wiele jej wdzięku na tej zamia-nie ubędzie.

Przesądów i zabobonów mniej może ma lud wołyński niż inne prowincye Rusi, mianowicie Ukraina; ograniczają

') Zamożność gospodyń tutejszych zwykle zasadza się na ilości i wielkości korali, niektóre z nich po kilkadziesiąt sznurków razem na szyi wieszają.

59

się one po większej części na wyobrażeniach jeszcze czasów pogańskich sięgających, nie obalają jednak u ludu głębokiej wiary w opatrzność, nie naruszają jego zasad i pojęć czysto religijnych, przeciwnie często zawierają piękną naukę moralną, a zawsze stanowią cechę narodowości. Kto wic, może właśnie ta wiara w cudowność, w rzeczy niezwyczajne, których ani zmysłami poczuć, ani rozumem wytłumaczyć nie podobna, utrzymuje jeszcze lud nasz na drodze moralności i cnoty, na której przy braku oświecenia łatwoby się mógł zabłąkać. Są jednak i na Wołyniu wierzenia, szkodliwy i zgubny częstokroć wpływ wywierające, jak np. wiara w cudowne leki. W każdej wsi niemal spotkasz po kilku wsławionych znachorów i znachorek, do których ucieka się lud z głęboką wiarą we wszelkiego rodzaju chorobach.

Pomimo wielu smutnych przykładów, licznych ofiar życia pozbawionych, skutkiem cudownych lekarstw tych wiejskich Hippokratesów, lud nieprzestaje ślepą wiarę do nauk ich przywiązywać, odrzucając wszelkie środki rzeczywistych lekarzy. Wierzą i tu w moc czarownic, w zadania, które chorobę a często śmierć sprowadzić mogą, w złe oczy, których wpływ mianowicie dla dzieci ma być zgubnym itp. Do bardzo pospolitych zabobonów należy tu takzwany zakręt (zakrutka). Jest to kilka kłosów żyta lub pszenicy w polu, silnie zgiętych i razem jakby zakręconych; przyczyną tego zjawiska nic innego jak silny wicher być musi, lud zaś przypisuje to psotom złego ducha i żnąc zboże daleko zakręty obchodzi. Około 24 czerwca spostrzegają tu często ścieżki porobione w zbożu i wiele kłosów pozrzynanych i tę więc szkodę, niechybnie przez młode zajączki poczynioną , przypisują nieczystemu, który w tym czasie zwykł cho-

60

dzid przed wschodem słońca po polach i na swój użytek zboże ścinać. Wid'mą nazywają tu zwykle starą babę, która zapisawszy swą duszę dyabłu, wszystkie swe czynności do jego rozkazów stosuje; największe jej upodobanie jest cudzym krowom mleko zdajać, zjawia się ona wówczas w oborach pod postacią psa, dla tego to gospodynie tak nie dopuszczają psów do gumien i obór swoich. Ciekawe są także astronomiczne spostrzeżenia chłopka wołyńskiego do pogody lub słoty ścigające się, częstokroć nadzwyczaj trafno. I tak gdy się koguty wieczorem odzywają i pianie swe zakończą parzystą liczbą, zawiastuje to niepogodę , gdy zaś zapieją 3, 5, lub 7 razy, niechybnie nazajutrz słonko błyśnie ; przepowiednią słoty jest także słońce za chmurę zachodzące , przy wschodzie zbierające się chmurki dokoła, miesiąc ogrodzony, wrony zlatujące się stadami i krzyczące, niski lot jaskółek, grzebanie się kur w ziemi i t. p. Zwiastują zaś pogodę: mgła obfita, rosa, dym w górę z kominów idący, mgły jak dymy unoszące się o wschodzie i zachodzie słońca nad wodami i t. d. Nadto utrzymuje tu lud, że jaka pogoda poprzedza kilka dni przed nowym rokiem, taka nieodmiennie będzie i przed św. Piotrem i Pawłem, ja ka zaś po nowym roku, taka będzie przy zaczęciu żniw. Mają jeszcze rozmaito poznaki, podług których stosują się w zaczęciu siejby i żniw; i tak przy siejbie pszenicy kto na głowie ma czapkę czarną, koniecznie takową na wjwrot obróconą wkłada na głowę; w dzień ten nikt woza swego nie smaruje. Wj^sądny dzień u Żydów ') żaden gospodarz w polu swem nic sieje, w zbożu bowiem dużo próżnych kłosów się okaże. Nie sieją także gdy trup jest w« wsi.

l) Sądny dzień żydowski nazywają chłopi stojany.

61

Gdy się ptactwo gromadzi po polach, wtedy siać najlepiej. W jakim dniu przypada zwiastowanie n. p. Maryi, w takim pierwsze snopy do gumna zwożą, utrzymując że myszy szkody robić wówczas nie będą. W jaki dzień przypada boże narodzenie, takiego żniwo zwykle rozpoczynają. Pierwszego i ostatniego dnia siejby gospodynie pieką duże pierogi , a to aby kłosy były tak wielkie jak upieczone pierogi. Nie wchodzimy w dłuższy rozbiór przesądów i wierzeń ludu wołyńskiego, są one bowiem wspólne wszystkim prowincyom Rusi , mniej ich tylko na Wołyniu niż gdzie indziej.

Chcąc dokładniej skreślić charakterystykę naszego ludu, wypadnie nam zajrzeć do wnętrza jego chat, przypatrzeć się jego życiu rodzinnemu, przysłuchać pieśniom na wieczornych posiedzeniach przez kraśne dziewczęta śpiewanym, rozmowom starszych z gromady, gwarzących przy kieliszku wieczorem , słowem choćby na chwilkę tylko zespolić się z ich życiem zupełnie. Może nie jeden z czytelników skrzywi się na podobny wniosek, uwalniamy go więc zupełnie od tej wędrówki , a sami ruszajmy dalej. Przebiegniemy po kolei główniejsze fazy, wybitniejsze chwile w życiu wie-' śniaka wołyńskiego, a tym sposobem z pojedynczo chwytanych obrazków utworzy się całość wymowniej malująca naród, pod którego grubą sukmaną bije częstokroć serce pełne zacności i szlachetnego zapału , tętnią najżywsze, najszlachetniejsze uczucia. Lud nasz po pracy nie odmawia sobie niewinnej rozrywki, duszą ich zabaw jest zawsze, tak jak u nas, płeć piękna. W jesieni gdy już roboty w polu pokończone, gdy nastaną dłuższe wieczory, wybierają dziewczęta wiejskie kilka chat obszerniejszych i zamożniejszych we wsi i tam gromadnie zbierają się o zmierzehu

10

62

dla przepędzenia wieczorów przy kądzieli. Nabierają z sobą mąki, sera, ziemniaków, krup, jaj itp. wiktuałów, z których gotują wspólną u gospodyni tej chaty wieczerzę. Przy kądzieli dopiero zaczynają się śmiechy, żarty, aż i piosnka chórem śpiewana rozlegnie się wesoło; na odgłos jej powoli gromadzą się i parobcy wiejscy, z butelkami wódki w kieszeni, przy której i inne specyały, jak orzechy lub jabłka przynoszą. Dziewczęta przędą i śpiewają, chłopcy kręcą sznury i gwarzą, a tak wśród śmiechów i figlów, na wesołej gawędce schodzi długi wieczór zimowy. Około go • dżiny 40 zabierają się do wspólnej wieczerzy; dziewczęta traktują nią parobków, parobcy w zamian ugaszczają ich przyniesioną wódką i orzechami. Dobrze dopiero z północy, gdy koguty się odezwą, rozchodzą się wszyscy do domów, aby nazajutrz przededniem znowu zgromadzić się na do-świtki. Na doświtkach jak i na wieczornicach znowu przędą, znowu śpiewają, aż za dnia białego dopiero rozchodzą się do zwykłych swych zajęć domowych. W domu dopiero matki oglądają naprzędzoną wieczorną i ranną robotę swych córek, chwalą kiedy dobra, ganią gdy jej mało lub nierówna i stosownie do tego pozwalają lub wzbraniają wesołych tych schadzek. Na tych to wieczornicach i doświtkach zawiązują się ściślejsze między młodzieżą znajomości, parobcy wybadują pilność i pracowitość dziewcząt, tu się tworzą pierwsze miłostki , tu układy o przyszłe swatostwo.

Z rozpoczęciem zapust wieczornice i doświtki nie ustają, dziewczęta tylko kądzieli nie przynoszą, prząść bowiem w ciągu całych zapust nie wolno, przesąd jakiś w tym mają. Przynoszą więc inne jakiekolwiek roboty, choćby pierze do skubania, zajadają urządzone już w domu zapustne pirogi (warenyki) i chłopcy też obfitszy traktament przynoszą.

63

Wówczas to ma miejsce charakterystyczna u ludu naszego kłódka. Dziewczęta na wieczornicach robią kokardy ze wstążek, które parobkom gdy nadejdą, uczepiają znienacka, ci niby się bronią, ulegając nakoniec, wódką lub miodem wykupywać się muszą. Uczepiona kokarda ma niby oznaczać karę za to, że się parobek tych zapust nie ożenił. Zdarza się niekiedy, że zamożny i dorodny parobek jednego wieczora kilka na raz kokard ma uczepionych, nie-lubionemu natomiast, lub złego prowadzenia chłopcu, przyczepiają przez figiel kawałek drzewa do ręki lub szyi. Zabawa tego rodzaju kłódką przezwana, trwa aż do końca zapust, ostatniego dnia rozumie się jest najweselszą; przed północą dopijają ostatki wódki i rozchodzą się wzajemnie z siebie zadowolnieni.

Z nadejściem wiosny zgromadzenia i schadzki wieczorne dziewcząt i parobków wiejskich inny przybierają charakter; z chat przenoszą się na ulicę lub plac jaki obszerny koło cerkwi lub gdziekolwiek we wsi. Tam zbierają się gromadnie dziewczęta rozmaitego rodzaju gry wymyślając, z których każda ma swe nazwisko, jak włodarz, krzyżyk, krzywy taniec itp. Jest w nich wiele podobieństwa do naszych gier towarzyskich (jeux de societć, petits jeux)} które tyle wieków przetrwawszy, dotąd jeszcze swych wielbicieli znajdują. Dziewczęta wiejskie do każdej gry niemal stosowną jakąś intonują piosenkę, która znowu chłopców na plac zgromadzenia ściąga. Spokojnie niby i zdaleka szepcąc tylko między sobą, przypatrują się oni zabawom dziewcząt, nie biorąc w nich udziału, niebawem jednak wrodzona wesołość bierze górę nad pozorną lękliwością, wpadają z hałasem między bawiące się dziewczęta, rozrywają uformowane przez nich koło, i wspólna już zabawa

64

rozpoczyna się na dobre. Przy grach tych wydarza się często, że upędzając się za dziewczyną parobek (rozumie się za taką, która sercu jego najmilsza), zrywa jej wstążkę z głowy lub pierścionek z ręki. W niewinnej tej swawoli nic na pozór nieznaczącej, głęboka jednak i filuterna myśl ukrywa się. Parobek mający zamiar żenienia się z dziewczyną a niepewny jej wzajemności, obawia się jawnej jej odmowy, któraby głośną we wsi się stała, zerwawszy więc wstążkę lub pierścionek, po kilku dniach zwraca dopiero, na usilne nalegania te przedmioty, lecz zamienia je na inne w tymże rodzaju. Jeśli dziewczyna przyjmie zamienioną wstążkę lub pierścionek, może być pewnym parobek pomyślnego skutku swych zamiarów, jeśli zaś koniecznie zwrócenia swej własności domaga się, nie wielka wówczas dla niego nadzieja. Zabawy te przeciągają się także do późnej pory, za pierwszym odezwaniem się koguta pierzcha młodzież do domów, powtarzając «pora spaty, bo wie czorty wstajul na kuiaczki by tyś».

Z powyższego opisu schadzek młodzieży wiejskiej widzieliśmy już, gdzie i jak się zawiązują znajomości i pierwsze miłostki ich; przystępujemy teraz do szczegółowego opisu weselnych obrządków ludu wołyńskiego, które od wieków nietykalne przechowują się pośród nich. Każdy obraz obrzędów tych nosi na sobie charakterystyczną jakąś cechę, wyłącznie tylko właściwą ludowi na Rusi, który całą swą wiekami nacechowaną patryarchalność zachował.

Poznawszy się dobrze na wieczornicach, doświtkach i ulicznych schadzkach, wybadawszy wzajemną ku sobie skłon- o nosć, umawiają się młodzi ludzie między sobą o swato-

65

stwo. Nim jednakże przystąpią do otwartej w tej mierze deklaracyi, starają się każde ze swej strony ująć dla siebie przyszłych swych rodziców i wywiedzieć się, co oni o tej ich skłonności myślą. W tym celu parobek opowiedziawszy się przed swymi rodzicami ze swych zamiarów i odebrawszy od nich pozwolenie żenienia się , uprasza niemłodą i gadatliwą kobietę we wsi o ostateczne wybadanie rodziców swej bogdanki. Zwyczaj ten nazywają tu z m o-wyny. Doświadczona już w tego rodzaju misyach swa-cha, zachodzi do wskazanej chaty, gdzie po wstępnych przywitaniach, pomaleńku z ogródka wypytawszy się wprzódy o zdrowiu gospodarstwa, o ich gospodarstwie, nakręca rozmowę na parobka, opowiada o jego dostatkach, o dobrem prowadzeniu, napomykając nareszcie o jego skłonności dla ich córki. Rodzice oczywiście oddawna odgadli cel tych odwiedzin sąsiadki, bynajmniej jednak tego do poznania nie dają, jeśli jednakże nic przeciwko temu nie mają , proszą ją siedzieć, częstują wódką, i wieczerzą, a gdy swacha coraz bardziej nacierać z rozmową zaczyna, odpowiadają zwykle: >my ne znajem, sz-czo i win chłopce hoiyj i dobroho rodu, jak Boh dast} tak i budę, radab dusza w raj, ta hrichi nepuskajut* i t. p. *). Domyślna swacha od razu odgadła jak rzeczy stoją, zadowolniona więc zrywa

') Przytaczam tu rozmowy ludu w ich własnem narzeczu, tak jakeśmy je sami z ust jego słyszeli, najlepiej bowiem charakteryzują duch jego pojęć i wyobrażeń ; umieściliśmy takie piosnki przez lud śpiewane w ich pierwotworze , bez żadnych odmian i przera-biań , choć nie w jednej rymu , a nawet często jednolitej całości brakuje, lękając się by w przerabianiu nie zetrzeć z nich narodowej powłoki, charakteryzującego je ducha.

66

się do wyjścia, gospodarze ją zatrzymują, wymawia się, że nikogo w domu nie zostawiła, że dzieci płaczą itp., a gdy gospodarze żegnając ją upraszają, by o nich nie zapominała , aby częs'ciej odwiedzać chciała, odpowiada zwykle z trymfującym uśmiechem: >ta pryjdu, pryjdu nezabawom pomahaty korowaj misy ty * i rozpromieniona odniesionem zwycięztwem, spieszy do rodziców narzeczonego, by im o skutku swego poselstwa donieść. Tu znowu przyjęcia, znowu ugoszczenia następują. Wcale innego rodzaju jednak bywa położenie swachy, gdy rodzice nie życzą sobie przedstawionego przez nią parobka, już i ugoszczenie nie takie, a o traktamencie żadnym i mowy nie ma, lecz wówczas właśnie wszystko na sprycie i wymowie jej zawisło. Niejedna doświadczeńsza swacha, póty dowodzi, póty pochwałami dla swego protegowanego sypie, aż rodziców nakłoni i dzieła swego dokona. Jeżeli jednakże ważne jakiekolwiek powody zmuszają rodziców do odmowy, na pierwsze więc zagabnienie swachy odpowiadają wręcz z niechęcią:

«jak Boh daśt tak i budę, a suiennoho konem ne objidesz, najdetsia takij hlupyj, szczo i sej towar kupyt *. Wtedy to już pojęła swacha całą niefortunnos'ć swego poselstwa, cichaczem więc i co prędzej wynosi się z chaty.

Wybadawszy już dokładnie postanowienie rodziców swej bogdanki, zaprasza parobek dwóch poważnych gospodarzy wiejskich na swatów i jednego z przyjaciół swych parobka na bojara i z tymi zaopatrzywszy się w wódkę, chleb i sól, udaje się z formalną deklaracyą. Nie mamy potrzeby dodawać, że rodzice dziewczęcia, najprzód już odwiedzin tych spodziewając się, stosownie są do nich przygotowani, a ubrana dziewczyna zawczasu naprzędzone przez siebie ręczniki zaręczynowe przygotowała. Doszedłszy już do

67

chaty dziewczyny, przybyli rozdzielają się na dwie partye, swatowie wchodzą do izby, parobek zaś ze swym bojarem pozostają na podwórzu , zbliżywszy się tylko do okna, tak by wszystko widzieć i słyszeć mogli. Swatowie witają go-podarzy, o zdrowie ich wypytując, ci odpowiadają im zwykle: ¹ diaków at’ wam! diaków al’ wam ! kuda tak pizneńko Boh nese ?» '). Przybyli kładą na stole chleb i sól, stawiają wódkę, a na zapytanie gospodarzy odpowiadają ze znaczącym uśmiechem : ¹ uto my w ziały ślid, szczo pobihła kunycia, ta w wasz dwir, czy otdaśte, czy ni>. Tymcza-asem gospodarze zasadzają swych gości za stołem, odpowiadając niby niechętnie: «nechaj ta kunycia szcze po-czekaje, bo szcze rusznikiw ne naprała, i to tra skaza ty, szczo teper i chliba ne maje, i wesylia ne ma za szczo pidniaty». Na to swatowie: da my bachaćko newymabajem, a chliba Boh dast’, horyłki dobri lude kuplat, a za ru-sznyki neturbujteś, jakoś to budę, ta shadajmo jak my druzyłys' (żenili się), niczoho nebuło, a Boh pomih, to wse jest’, chocz ne tak jak u ludyj, ałe jak koło ludyj, koty Boh dast' zdrowie ta łaskoju swojeju pomole, to i wse budę». Na takie przekonywujące dowody swatów, rodzice odpowiadają zawsze niby z przymusem: < ta wie jak kazut lude: suzenoho i konem ne objidesz, ne wik ze jej diwko-ju sydity, nechaj skazę jak znaje, szczob posła nenarikała>. Swatowie wówczas zwracają się z przedmową do dziewczyny, która przez cały ten czas zasunąwszy się w najciemniejszy kąt izby, zdawała się niesłyszeć, że o niej mowa.

68

Zagadniona, pokraśniawszy z zakrytemi rękawem oczami odpowiada: 'jak bat'ko ta maty skaiut, tak nechaj i budę«. Swatowie znowu z prośbą do rodziców, którzy na to: «ta szczo-ce my torhujem kota w miszku ? pokazit nam swoho parobka, nechaj my joho pobaczym, to może i podobajem!> Jeden ze swatów wprowadza dopiero parobka do chaty, który wszedłszy ze swym bojarem i rozkłoniwszy się na wszystkie strony, także wódkę na stole stawia, gospodarze wówczas zwróciwszy się do córki, odzywają się:    doczko,

koty taka Boża wola, to nechaj tebe Boh błohosłowyt', pe-rechrestys', ta zabyj try pokłony *. Dziewczyna upada po trzykroć na twarz przed obrazem, pada potem do nóg rodzicom i swatom także po trzy razy , i całuje ich w ręce. Matka dostaje ze skrzyni białe ręczniki, i wręcza je córce, która położywszy jeden z nich na prawem, drugi na lewem ramieniu, doręcza je, z prawego starszemu swatowi, z lewego młodszemu. Jest to niby podarunek, wręczenie go swatom, stanowi u ludu naszego właściwy obrząd zaręczynowy. Po odbytym tym obrządku zabierają się wszyscy do przygotowanej wódki. Starszy swat zaczyna i pije koleją do ojca narzeczonej, ojciec do przyszłego zięcia, ten do swej narzeczonej i t. d. Przytem szczególną zwracają uwagę, by każdy z pijących wychylił swój kieliszek do dna, powtarzając: 'kto ne pje do dna, loj neiyczyt dobra>. Po przejściu kolei kieliszkowej, gospodarze zapraszają do siebie rodziców narzeczonego, wszystkich swych krewnych i bliższych sąsiadów, a narzeczona starszą drużkę swoją. Gdy wszyscy się zgromadzą , znowu zaczyna się kolej, piją za zdrowie narzeczonych i rodziców dziewczyny, która wręcza od siebie narzeczonemu i jego rodzinie chustki w prezencie, za co każde z nich na talerz monetę jakąś poło-

69

żyć musi, przy zaręczynowym obrzędzie śpiewają zwykle piosnkę:

Propyła maty doczku Za odnuju weczerynoczku,

Na medu, na horiłońci,

A czoboty na tariłońci.

* *

*

Oj u poli sadoczok nekrytyj,

Zełenoju ruteńkoju obwytyj,

A w tomu sadoczku nychto ne buwaw.

Mołodyj Iwanko w husły braw I swoju Marysiu pidmowlaw:

Chody, chody Marysiu zo mnoju ,

Budesz mojej mateńci sluhoju A dla mene wirnoju druhoju.

Zabawiwszy się dość długo u rodziców narzeczonej, całe towarzystwo prócz narzeczonych udaje się do chaty parobka , przyśpiewując w drodze:

Pidemo my peczi hłodaty A chaty ohladaty,

Czy dobryi lude,

Czy dobre naszej Marysi budę.

Tu uczta trwa aż do rana, umawiają się przytem o dzień ślubu, o posag, weselne podarki i t. p. Przystępujemy nareszcie do opisu samego weselnego obrzędu, jeszcze więc o chwilkę cierpliwości prosimy czytelników, którzy w powyższym opisie zarzucą nam może zbyteczną dro-biazgowość; tu jednak każde słowo, każda myśl i forma w jakiej jest wypowiedziana, rozświetlają charakter i pojęcia ludu, który przez tyle wieków zachował swój typ pierwotny, nieskażony otaczającą go dokoła cywilizacyą. Cały obrządek weselny, trwający zwykle trzy dni, przeplatany jest

n

70

śpiewami a raczej krótkiemi strofami, z których każda przystosowana do towarzyszącej ceremonii. W śpiewach swych lud odmienia imiona miejsc i osób, zastosowując je do okoliczności, dla dokładniejszego więc zrozumienia wszędzie jedne umieszczać będziemy.

Ślub zwykle ma miejsce w niedzielę. W sobotę zrana panna młoda wybiera dwie drużki z pomiędzy dziewcząt i dwie swa -chy z zamężnych i poważnych gospodyń wsi swojej; te ostatnie przewodzą i najważniejszą grają rolę przy całym obrzędzie weselnym. Pan młody wybiera na drużbów trzech parobków dorosłych, tych nazywają tu bojarami, wybrani zaś poprzednio swatowie, starostami lub na-czałami (naczelnikami) zwani, przewodniczą całemu weselu ze strony jego. Około południa tegoż dnia państwo młodzi, każde osobno idą do spowiedzi, zkąd wróciwszy także osobno najprzód rodziców jednej i drugiej strony proszą o błogosławieństwo, upadając im potrzykroć do nóg, tożsamo czynią i we dworze u pana, u miejscowego parocha, nakoniec we wszystkich chatach po wsi, obchodząc je kolejno. Jest to jedna z najwięcej utrudzających ceremonij, zważywszy wiele to pokłonów biedni oddać muszą, nim się u kresu swego szczęścia obaczą. Nadwieczór wraca panna młoda do chaty, gdzie już zgromadzoną zastaje rodzinę, swachy, kumy i sąsiadki, które pozdrowiwszy ją, zabierają się do najważniejszej przy całym obrzędzie weselnym ceremonii, do pieczenia korowaja ²).

71

Gdy ciasto rozczyniać zaczynają, zebrane kobiety i dziewczęta śpiewają:

A z rutoczki dwi kwitoczki B/ahos/owy Boże ,

Preczystaja pomoże,

I oteć i maty swojemu ditiaty Korowaj rozczyniaty.

Pidu ja do Dunaju,

Stanu ja podumaju,

Szczoż maju dijaty.

Czy muku sijaty,

Czy wodu nosyty,

Czy korowaj misyty.

Chyżaja wodu nosyt’

Duźaja korowaj misyt’.

Gdy korowaj w piec wsadzają, śpiewają następującą strofę:

(Swat)    Wirnianyj picz mete;

(S w a c h a) Wirnianoczka zahladaje ,

Czy chorosze wymitaje.

Gdy korowaj schodzić w piecu zaczyna, śpiewają:

Ruszaj, ruszaj korowaju 1 z boioho raju,

My do tebe hotoweseńki Jak łebedi bi/eseńki ’)•

72

A w Zasławi na rynoczku Na medu,

Zrobymo korowaj do ładu, Bo tam czuźaja storona, Szczob nam nebulo soroma.

Następne z pieca:

dwie piosnki śpiewają wyjąwszy korowaj

4.

Powij witrońku

Sineju w świtłońku

Na tysowii stoły ³).

Na mużnii zony

Na naszii korowajnyczki

Na tonkii serpanoczki.

* ³

*

Choroszeńko korowaj bahajut’

Syrom posypajut’

Masłom poływajut’

Dokoła teteroczki (cietrzewie)

A w seredyni perepiłoczki (przepiórki).

2.

Starszaja korowajnyczko Postaw menszu w porozi Bo stojat’ ehłopci, zhladajutsia Chotiat’ iz nas zakpyty, Korowaj schopyty.

* ³

*

Starszaja korowajnyczko Podywysia w okoneczko,

73

\

'A koły szcze.rano To szcze pohulajmo,

A koly wże pizno ,

Rozchodmosia rizno.

Koznaja swij dim maje ,

Swoho muza norowy znaje.

Po upieczeniu i przystrojeniu korowaja sadzają pannę młodą za stołem, na którem przygotowana dla niej stoi wieczerza, a otoczywszy ją dokoła drużki i krewne śpiewają :

t

Czy ty Marysiu paniatko Czy koroliwskie ditiatko Czohoz ty sijajesz Czomuż ne sidajesz?

U mateńki na posazi (na posadzce).

Stelit kobercia, to ja idu,

Błahosławit, to siadu.

* *

*

Piela Marysia winoczok Iz jaroi ruty kwitoczok,

A potoczyła bez doroieńku Aż w wysznewyj sadoczok.

Idy mateńko w sadoczok,

Prynesy meni winoczok ,

Nałoży meni na hołowońku ,

Toj ostatnij razoczok.

Niebawem po odśpiewaniu tej piosnki przychodzi ze swym orszakiem pan młody na wieczór do swej narzeczonej, przynosi jej ślubne obrączki , z których ona jednę dla siebie zabiera i obdarza go natomiast koszulą , którą sama uszyła, a którą on obowiązany jest nazajutrz do ślubu przywdziać. Przybyli goście zasiadają do przygotowanej wieczerzy, pan młody zaś z narzeczoną w komorze, rozmową zabawiają się. Przy wieczerzy następujące piosnki śpiewają:

(Rodzina panny młodej).

Skoczu ja kriz stinoczku ,

Narwu ja barwinoczku,

Szczob buło zełeneseńko Weczeraty wesełeseńko.

(Goście i rodzina pana młodego).

Dobraja gospodyni Dobryj borszcz zwaryła ,

Mało drów spałyła,

Dobryj borszcz zwaryła.

2.

Pryjmite sobie teje,

Dajte nam druheje,

Szczo raz lipszeje.

3.

Pryjmajte sobi łoźki, talirki,

Dajte nam troszki horiłki , Pryjmajte łożeczki ,

Dajte nam chot’ troszeczki.

Po wieczerzy drużbowie i drużki śpiewają :

(Druźki).

Jiły bojare jiły Ciłoho woła zjiły Na stoli ni kryszoczki Pid stołom ni kistoczki.

75

[Drużbowie).

1.

Jiły drużeczki ji/y Ciłoho kapłona zjiły Na stoli ni kryszoczki Pid stołom ni kistoczki.

2.

Starszyj swat ehocze jisty Nema jomu hde sisty. Sywyj sokilezyku,

Siad’ sobi na stilczyku.

NV niedzielę rano pan młody wysyła drużbów swoich z muzyką do swojej narzeczonej z życzeniem dnia dobrego , drużki zaś w ich przytomności zabierają się do ślubnego stroju panny młodej, zaczynają od rozplatania warkocza , zwyczaj bowiem nakazuje pannie młodej mieć włosy rozplecione do ślubu, i w takim stroju pozostawać aż do wieczora. Jeśli panna młoda ma brata, ten zaczyna najprzód ceremonię rozplatania, drużki dalej kontynują, śpiewając na rzewną nutę:

4.

Hde twij Maryno starszyj brat,

Szczo tobi rusu kosu zaphtaw,

Nechże pryjde rozpłete,

A sobi zołoto zabere.

2.

Tretsia mnetsia hornostal *).

Koło dercwcia jawircia ,

J) Właściwie hornostaj, gronostaj, mustella erminea; zwierz ten należy do bardzo rzadkich na Wołyniu.

76

Trutsia mnutsia druźeczki Koło jei rusoi kisoczki,

Hrebińcia maty, hrebińcia, Rozczesaty rusu kosu do wińcia. Daj meni maty masła,

Bo ja tobi korowyciu pasła, Honyła na rosu,

Daj masła na kosu.

Ubrana panna młoda, odebrawszy od rodziców błogosławieństwo , otoczona drużkami, idzie do ślubu, gdzie pan młody w cerkwi już na nią oczekuje. W drodze panu młodemu i pannie młodej śpiewają:

Holuj maty szubu,

Bo pijdem do ślubu,

Tam nam pip ruczki zwiąże 1 prysiahaty skaże-

* *

*

Łomite kałynu,

Stelite dołynu ,

Mołodij mołodomu Do bożoho domu.

Łomite rożeńku ,

Stelite dorożeńku,

Mołodij mołodomu Do światoho domu.

Po dokonanym ślubie w cerkwi, państwo młodzi wracają jeszcze osobno każde do siebie, w drodze orszak weselny przyśpiewuje towarzysząc panu młodemu:

Diakuju popońkowi A swojomu bateńkowi,

77

Szczo nas zwinczaw,

Nebohaćko wziaw,

Czerwonoho zołotoho Od pana mołodoho.

Drużki i swachy zaś towarzyszące wracającej pannie młodej śpiewają następujące piosnki:

W Zasławi bila cerkowcia stojała,

Tam Ewa iz Adamom ślub brała,

Na llanomu rucznyczku stojala,

Premudraja muzyczeńka im hrała ,

A starsza drużka dwa winoczki derzała.

(Zbliżając się juz do chaty)

Wyjdy maty, wyjdy maty z kołaczem,

Wze zwinczaly twoju doczku z panyczem,

Ne z panyczem , ne z panyczem , a z mużykom, Oj związały jei ruczki rucznykom,

Wyjdy maty wytaty,

Swojej doneńki pytaty,

Hdeż ty doneńko buwała,

Szczo pid carskim wincem stojała.

Oj stojała mamońko pid wincem,

Rozczesała kisońki hrebincem,

Oj upaw mamońko hrebineć pid stołeć,

Oj podaj mamońko hrebineć.

Oj ja tobi doneńko ne słuha,

Szczob ja tobi hrebineć podała,

Jest u tebe doneńko mołodeć,

Nechaj tobi podaje hrebineć.

(Wprowadzając do izby pannę młodą)

Na dobryj deń tomu ,

Jak to siomu domu,

¹

Wszystko to bowiem odbywa się późnym wieczorem, zapewne dla robot które im przeszkadzają w dzień do obrządku tego przystąpić.

²

Korowaj duła bułka pszenna z wyrobionemi na wierzchu z ciasta gałeczkami, najważniejsze godło weselne. Przystrajają go wetkniftem drzewkiem zielonem , w kalinę, wstążki i kwiaty przy-branem , drzewko te zowią wiłeczkiem.

*) Lud nasz w pieśniach swych często wspomina o łabędziach. W mitologii greckiej , rzymskiej , a nawet i w słowiańskiej spotykamy równie tego ptaka, i tak Krasopani u Morawców, Siwa czyli Ży-w i e za bałwochwalstwa, u Polaków i innych Słowian , boginie miłości iniały u swojego wozu zaprzag z gołębi i łabędzi. Starożytni Rzymianie i Grecy do wozu bogini miłości zaprzęgali uietylko wróble i gołębie ale i łabędzie.

³

Cis, cios (łaxus baccata), z tego drzewa dawni Rzymianie i Grecy wyrabiali stoły, ławy i inne sprzęty domowe, lud nasz często jo także w swych pieśniach wspomina.

78

Staromu i małomu, I Bohu światomu.

Domowi zaś chórem odpowiadają przybyłym:

Bodaj zdorowy lude,

Tut wam harazd budę '),

Budete jisty i pyty,,

Weselyi budete,

Jak na wesni pcziłka:

A w pole ide, budę,

A z pola ide, hraje, .

Jak mak proćwitaje.

Powitani każde od rodziców swoich państwo młodzi, zasiadają w chatach swych do obiadu. Po obiedzie wysyła pan młody starostę swego z muzyką i drużbami, którzy niosą buty w podarunku dla panny młodej; ona w zamian ofiaruje każdemu z posłów przybyłych lniany ręcznik, a dla pana młodego chustkę, którą ten obowiązany przez całe wesele za pas zatkniętą nosić. Wracają obdarzeni posłowie do chaty pana młodego, wynoszą z komory upieczony u niego korowaj i zabierają się do przystrajania go. Pan młody sam wbija weń zielone drzewko nazywano tu wiłce, wiłeczko, przytem towarzyszy śpiew:

1.

A w Zasławi na rynoczku Na medu,

Ubirajte wiłeczko do ładu,

Bo tam czużaja storona,

Szczob nam ne buło soroma.

') Ilarazd znaczy dobre powodzenie, radość, obacz Lindego Słownik pod wyrazem Herasz.

79

2.

Oj na hori taj na ostrowi Oj tam hetman obidaje,

Nikto joho ne widaje.

Dowidawsia Iwasio,

Staw łysty pysaty,

Do hetmana siaty:

Oj hetmane, mij pane,

Pożycz meni swoho wijska,

Na sioj deniok na nediłońku,

Pojiehaty po diwońku.

Pan młody nareszcie zabiera całe swe towarzystwo weselne , z muzyką i przystrojonym korowajem na czele, wychodzi do panny młodej; przy wyjściu drużbowie śpiewają:

Maty syna wyradzała (wyprawiała),

A wyradżawszy nauczała :

Ne pyj synońku,

Perszoj częsty w teszczi,

Wylij synońku,

Konykowi na hrywońku,

Szczob bryworika łasnaweńka buła,

Szczob nasza diwońka prykładneńka buła.

Matka wyprowadza syna za chatę, trzymając w jednej ręce garść owsa , w drugiej miskę z wodą, tak uzbrojona obchodzi starostę dokoła trzy razy,-ten zaś wsiadłszy na widła jakby na koń, ucieka przed nią, po trzykrotnem okręceniu się starosta rozłamuje widła na dwoje i zarzuca ' je na chatę , toż samo czyni matka z owsem i wodą. Pierwszy to może z dotąd wymienionych obrzędów weselnych nieco zabobonem i pogaństwem tracący; woda i owies na chatę wylane służą wyrażeniem dostatku, który matka chciałaby zesłać na siedzibę synowską, rozłamane zaś widła są niby zaklęciem przeciw pomorku bydła i koni u młodego

80

oblubieńca. W drodze ze wszystkich chat zastępują pana młodego z chichem i solą, składając mu życzenia. Zbliżając się do chaty panny młodej orszak weselny śpiewa:

4.

Wyjdy maty z chaty Swoho ziatia wytaty,

Wczora buw nareczenyj A sioho dnia zwinczanyj.

• 2.

Nasz mytyj swatu Pusty nas w chatu,

A my tobi ne dokuczymo,

No sukońki peresuszymo,

U nas ne we/yki szaty,

Aby nam Marysiu dostaty.

Przed chatą panny młodej stoi stół białym obrusem zasłany, na nim chleb , sól i wódka, matka panny młodej wychodzi naprzeciw zięcia w wywróconym kożuchu włosem na wierzch (ma to być wyrażeniem życzenia, by zięć był tak bogaty jak ten kożuch kosmaty), wypija do niego po kilku słowach życzenia pierwszy kieliszek, ofiarowując mu drugi, na dno którego rzuca parę ziarnek owsa. Pan młody przytknąwszy go do ust przerzuca przez głowę, otaczający go chłopcy kijami rozbijają go w powietrzu ¹), wchodzi nareszcie do izby, tam zastaje siedzącą za stołem zapłakaną oblubienicę , a przy niej siedzącego parobka, brata lub dalszego krewniaka jej; ten nie puszcza pana m/o-

') Zwyczaj ten naszego ludu mimowolnie przywodzi na pamięć starożytny obrządek litewski, kiedy oliarnik wurszajtas, spełniając ofiarę, wypijał kubek piwa i przerzucał go przez głowę. Obecni pochwy ty wal i kubek, aby nie upadł na ziemię ; upuszczenie go na

81

dego póki się nie okupi; okup taki bywa rozmaity, stosownie do zamożnos'ci młodej pary. Po wykupie ucieka parobek coprędzej z chaty, bo go drużbowie pana młodego i druźki biją złapawszy; przy komicznej tej nieco ceremonii śpiewają wszyscy razem:

W zapicz szuryńe w zapicz,

Z kotamy wojowaty,

   Ne sestru prodawaty.

* *

*

albo :    Tataryn bratyk tataryn

Prodaw sestryciu za talar,

Sestrycia rodyna,

Za stołom jak kałyna.

   Prodaw kisońku za szostak,

A biłe łyczko piszło i tak.

Pozbywszy się natrętnego krewniaka, siada pan młody za stołem przy swej oblubienicy i daje jej pierwszy pocałunek, któremu towarzyszy śpiewana gromadnie strofka:

Oj w sadu w sadu Sołowejko zaszczebetaw,

Iwasio Marysiu pociłowaw.

Poczem rozdaje przyniesione z sobą podarki dla rodziny żoninej, jakoto: czepce, chustki, paciorki, czapki i inne tympodobne do stroju służące przybory. Tymczasem panna młoda siedząc obok ulubionego, nie przestaje płakać,

ziemię zapowiadało nieszczęście, a podchwycenie zręczne rokowało pomyślność. Nadto kubek rozbity przypomina jeszcze te część obrzędu weselnego u starożytnych Litwinów, w której s wal gon czyli kapłan godowy rzucał pod nogi młodych kubek z piwem , a młody go deptał na znak, ze gardzi rozwiązłą miłością. Wiadomo też wszystkim, że u żydów w obrzędzie weselnym młody tłucze nogą szklankę.

82

zwyczajnie jak panna młoda. Zasmuconego tym małżonka pocieszają drużbowie, śpiewając:

llnysia kałyno hnysia,

A ty lwasiu ne żurysia,

My kałynu obłomymo,

A Marysiu namowymo.

Na to druźki panny młodej odpowiadają chórem:

Hnysia kałyno hnysia,

A ty Marysiu ne żurysia,

Jak budę laska nasza,

Butle Marysia wasza.

Rozweseleni już wszyscy zasiadają do obiadu, który przeciąga się długo, przeplatany wiwatami na cześć młodej pary ; niebawem daje się słyszeć mocne kołatanie \vb drzwi chaty, jest to gromada różnego wieku wiejskich chłopaków, których przy tej okoliczności , * nie wiem dlaczego, zaporożcami nazywają. Mniemani ci zaporożcy także o swą daninę , o weselne kołacze upominać się przychodzą. Gospodarze zapytują ich przeze drzwi: «Zaporożcy walne chłopcy, macież wy atamański zakon ?• (upoważniające prawo). • Marny* — odpowiadają przybili, okazując zapisany arkusz papieru ; przeczytawszy go niby gospodarze, wynoszą im parę kołaczy, które ci ze wzgardą odrzucają mówiąc : «Nasz pan ataman nie parą, lecz sześćma końmi jeździ*, i tym sposobem ile. koni w atamańskim zaprzęgu wymieniają, tylą kołaczami obdarzeni być muszą. Po skończonym obiedzie i komicznej scenie z zaporożcami pan młody rozsyła przez starostów pieczony u siebie korowaj do dworu właściciela wsi, do parocha i po wszystkich znajomych i pokrewnych chatach. Zaczynają się tańce przed chatą, którym towarzyszą różnego rodzaju śpiewki i muzyka. Państwo młodzi

83

pierwsi tańce rozpoczynają, w taki sposób zabawa trwa aż do wieczora. ^Przed wieczorem drużki posadziwszy pannę młodą za stołem, zaczynają zdejmować z niej wstążki, przy-tem zlekka trzepią jej splecionym batożkiem warkocze ') śpiewając:

Otczynite"switłońku,

Kłyczte' siudy mateńku,

Nechaj siudy mateńka wyjdę,

Z Marysi byndy zdijme.

Gdy już żadnej wstążeczki na pannie młodej nie zostanie, nakładają jej na głowę czapkę pana młodego; wzbrania się długo nieboraczka, aż w końcu przemocy uledz musi. Pan młody zaś przywdziewa czapkę starszego drużby , tak pomimo porozwieszanych na ścianach w izbie świętych obrazów, cały wieczór siedzieć obowiązani, nie zrzucając ich nawet do wieczerzy. Dziwaczny ten trochę obrządek nietylko na Wołyniu, lecz na całej Dusi przechowuje się dotąd. Dobrze już po północy zabiera pan młody żonę do siebie, po raz pierwszy od zaczęcia wesela, postępuje ona tuż obok męża, zawsze w czapkę jego przybrana, pod ręką trzymając czarną kurę, podarunek dla świekry; drużbowie i drużki zaś idą obładowani pościelą i rzeczami panny młodej, które już na nową siedzibę jej przynoszą. Wychodząc z chaty pan młody po trzykroć wraca do niej, a upadając do nóg rodzicom, dziękuje im za ich córkę. W drodze śpiewają państwu młodym:

i.

Dały nam diwku,

Dajte nam postiłku,

') Znaczenia tej ceremonii, pomimo wszelkich usiłowań, nigdy dowiedzieć się nie mogłem, sami podobno tego nie wiedzą.

84

Skryni , peryny,

I do chaty gospodyni.

* *

*

Rysiu konyku rysiu,

Wezemo Marysiu,

Wezemo koristoczku,

Molodoju ncwistoczku.

* *

*

Perełomy maty lisku,

Budesz maty newistku,

Choroszuju i hożu,

Jak pownuju różu.

2.

Oj pojiehaw starosta do mista do Lwowa,

Oj ne kupuj starosto ni sribła ni zołota,

Tylko kupy starosto pidkowy pid koni,

Jak my budem jichaty, to lis budę szumity,

A kamen budę zwynity,

To poczujut’ selane,

Skażut’: jidut’ miszczane ,

A poczujut’ lude,

To nam sława budę,

A poczuje swaneczka,

To nam rada budę.

Przyszedłszy do chaty, po przywitania przybranych rodziców, panna młoda zdejmuje dopiero mężowską czapkę, przypina do niej wianek i oddaje starszej drużce, od której pan młody pieniędzmi wykupować musi ją, przytem śpiewają:

Dywysia no swatu dywysia,

Szczo twoja drużeczka robyt’:

Pryłożyła do ucha kołpak szytyj.

Połoźite talar bytyj,

Woźmete kołpak szytyj.

85

Pozostawieni nakoniec państwo młodzi sami, niedługo spoczynku uźywaó^mogą, zaledwie bowiem dzień zaświta, zchodzą się do chaty drużbowie, swachy, drużki i cały orszak weselny, i wówczas to, jeśli panna młoda przez cały ciąg dziewictwa swego wiodła życie skromne, niczem nieposzlakowane, młody małżonek na znak prawdziwej radości i wesela przypina rodzinie i wszystkim przytomnym gościom czerwone wstążki do boku, żonie zaś własną ręką nakłada czepiec i namitkę, także czerwoną wstążką opasaną. W przeciwnym zaś razie cała ta ceremonia cicho, bez towarzyszenia żadnych śpiewów, bez czerwonej wstążki odbywa się. Ostry i surowy ten zwyczaj, od wieków wśród ludu naszego przechowujący się, nie jedną może nadobną dziewicę w śród pokus młodości na drodze cnoty zachował. Gały ranek poniedziałkowy panna młoda zajęta rozdawaniem podarków rodzinie mężowskiej, które podobnie ofiarowanym przez męża, przedmioty do ubioru służące składają. Około południa rozsyłają do dworu i po wsi pieczony już u niej korowaj, i wkrótce z muzyką, czarną kurą i całem weselem udają się sami państwo młodzi do dworu pańskiego, gdzie zwykle przygotowany już dla nich traktament oczekuje. Idąc śpiewają:

i.

A z kałynoczki dwi kwitoczki,

Pani liliu łomała ,

Panowi w hołowu kłała:

Schowaj pani liliu Na druhuju nedilu.

Oj paneż nasz, pane,

My twoi piddani

Wedemo piddanoczku W tonkomu serpanoczku.

2.

A u naszoho pana za dworom Tam stójaZy stolpy zolotyi, ’)

Tam sywii zozułeńki kowały,

Szczob nam ne buło znewahy.

Wracając ze dworu , po otrzymanem od państwa błogosławieństwie i przyjęciu śpiewają:

Buły my u pana,

Buła nam powaha,

Pyły med, horiłku Za Marysiu diwku,

Wypyły boczku pywa Za choroszoho syna.

Powróciwszy ze dworu, udają się do miejscowego parocha, do znajomych i krewnych, wszędzie suto przyjmowani ; wracają do domu, a pan młody sam z muzyką i drużbami idzie prosić rodziców żony do siebie. Gdy już teść z teszczą przystawią się na wezwanie z przyniesionym korowajem, u panny młodej pieczonym, zapytują o córkę, która schowana w komorze nie okazuje się długo. Śpiewają wtedy:

’) W piosenkach ludu naszego dostrzedz można, iż on często w nich złoto wspomina , i tak grzywa u konia złota, warkocz dziewczęcia złoty, słupy złote, itd. Toż samo dostrzedz można i w starożytnej poezyi Greków i Rzymian : u Dyanny sajdak złoty, w Arkady i cyrynityjska łania poświęcona Dyannie miała rogi złote, Wenus chcąc dopomódz Hipomenowi w gonitwie pieszej z Atalanta, dała mu trzy jabłka złote, zerwane w Cyprze na dolinie tamazejskiej, z jabłoni mającej gałęzie i liście złote itd.

87

Pokazite nam nasze - Ptaszę,

Wczora buło nareczene,

A tepera zwinczane.

Po dość długiem oczekiwaniu wprowadzają nareszcie przebranego w zawój z zasłoniętą twarzą jednego z parobków i przedstawiają go rodzicom i rodzinie za ich córkę. Tak przebranego parobka nazywają Turem (Turkiem). Wprowadzając go śpiewają:

Wedem Tura w chatu,

Czy Tur czy Turycia ,

Czy chorosza mołodycia.

Rodzina naturalnie zapiera się i nie przyznaje do mniemanego dziecięcia. Odprowadzając go śpiewają:

Ne piznała maty swoho dytiaty,

. Wezera buło w winoczku,

A tepera w serpanoczku.

Dwa razy zwodzą w ten sposób rodzinę, za trzecim • razem dopiero wprowadzają rzeczywistą już pannę młodą, którą rodzina poznaje pomimo zarzuconej na nią zasłony. Śpiewają więc:

Piznała maty swoju detynu ,

Wczora buła w winoczku,

A tepera w serpanoczku.

Wtedyto państwo młodzi jeszcze po raz ostatni proszą przytomnych o błogosławieństwo. Zaczyna się uczta, przy której rodzice tak jednej jak i drugiej strony przepijają niby państwu młodym rozmaite rzeczy, mające im służyć na zagospodarowanie, jak bydło, konie, owce, gospodarskie sprzęty itp. Toż samo czynią i krewni, znajomi i wszyscy

88

w ogóle obecni, każdy w miarę swych dostatków i możności. Nie raz przy tem zdarza się, że państwo młodzi trzy grosze, kurę lub parę jaj wśród innych podarków odbierają , wszystko jednak z wdzięcznością przyjąć są obowiązani. Zwyczaj ten przepijania prezentów dla młodej pary nazywają tu perezow. Przy obrzędzie tym śpiewają:

Chmil łuhamy, chmil fuhamy,

Pszenycia łanamy,

Naszi perezwani Naszi lubi hosti Napyjte sia z namy.

Goście za państwo młodych odpowiadają:

Chmil ne wijet’sia, chmil ne wijet’sia A pszenycia ne żnefsia,

Koły nas ne prosiąt’,

Koły ne hołublat’

To i horiłka ne piefsia.    4

Na tej ceremonii kończą się obrzędy weselne. Cały wieczór w poniedziałek i przez następny wtorek trwają tańce i zabawy, we środę dopiero wszystko do zwykłego wraca porządku.

Zanadto długo może zatrzymaliśmy się nad obrzędo-wemi pieśniami naszego ludu ; nie wiele w nich może jest poetycznego ducha, to prawda , lecz nam właściwie chodziło tylko o same ceremonie, z których każda prawie jakąś religijną czcią dla przeszłości nacechowana.

Od wesela do pogrzebu, wszak na świecie przeskok niewielki, od godowego wianka do grobu droga niedaleka ; przypatrzmy się więc jeszcze pogrzebowym obchodom i towarzyszącym przy nich ceremoniom i uroczystościom na Wołyniu. Chrzciny, wesela, pogrzeby i w ogólności wszys-

89

tkie uroczystsze chwile w życiu ludu, są bogatym materya-łem do skreślenia charakterystyki jego, do zbadania religij' nych wyobrażeń i obyczajów, słowem do określenia jego pojęć i stopnia cywilizacyi. Chociaż pogrzeby jako obrządek czysto religijny wszędzie prawie jednakowo dopełniają się? na Wołyniu jednak jak i w każdej niemal okolicy są niektóre odcienia i zmiany w obrządkach i ceremoniach towarzyszących tej ostatniej chrześciańskiej posłudze ; o tych więc pomówić zamierzamy, z nich łatwo poweźmiemy wyobrażenie jak lud nasz pojmuje życie zagrobowe, z jakiego stanowiska spogląda na śmierć , ten ostatni akt w dramacie życia ludzkiego. W pierwszych wiekach chrześciaństwa i wcześniej jeszcze, kiedy ustał zwyczaj palenia ciał po śmierci, kiedy poczęto chować je w ziemi, Słowianie i inne narody urządzały swe groby w kształcie domków lub namiotów, to też u ludu dotąd pozostał wyraz domowym dla oznaczenia trumny, w pieśniach nawet lub w alegorycznej formie wyrażając się nazywa on ją sosnową chatą; w takiej terminologii czyż nie zawarta ta głęboka myśl, że człowiek jak za życia tak i po śmierci powinien mieć swój przytułek, swoją sferę ? Wyraz truna, trumna powstał daleko później i rzadziej się używa. Cmentarz nazywają tu kladowyszcze (od kłaść umarłych). Umarłego nazywają tu mertweó, nebilczyk, umarłą nebizka, dzieci bez chrztu zmarłe poterczata, chowają je zwykle na rozstajnych drogach, niedaleko krzyża, a to aby przejeżdżający modlili się za nich. Pohrib oznacza pogrzebową procesyą czyli właściwy pogrzeb, pochoron zaś obiad wydany na cześć zmarłego, dla tego mówią sprawiały pochoron. Hrib jest dół, w który wpuszczają trumnę, mohyta ziemia nad nią usypana. Na mogiłach zasadzają zwykle kalinę lub inne jakie drzewo,

90

jest nawet przysłowie u ludu, które mówi: •jak na mohyli rosie derewo, duszi {ehsze», kalinie jednak dają pierwszeństwo nad każdym innym krzewem; kochanka sadzi ją na grobie ulubionego na znak niewygasłej i po śmierci miłości , w przenośnem znaczeniu kiedy lud mówi sadyty kały-nu, znaczy sprawiać komuś pogrzeb. Musiało więc te kalinowe drzewo , tak ściśle z pojęciem o śmierci połączone, mieć jakieś mitologiczne znaczenie swoje, jak cyprys np. u Rzymian; jest ono zarazem drzewem godowem, nieodstępnym atrybutem każdego wesela. Taką gorzką ironię nad życiem i śmiercią i w innych zwyczajach i obrzędach ludu ruskiego dostrzedz można, zwłaszcza przy pogrzebie młodej dziewczyny lub parobka, przy których powtarzają niektóre ceremonie weselne, na ręce nakładają woskowe obrączki przypinają bukiety, dziewczynie na głowę kładną wianek z barwinku itp. zupełnie jak do ślubu; ironia ta przebija się nawet w wielu pieśniach ludowych. Chodyty na mohylki, znaczy odprawiać nabożeństwo za zmarłych. W tych nabożeństwach pozostały widocznie zabytki starożytnych tryzn słowiańskich, po odśpiewaniu bowiem panachidy czyli nabożeństwa za dusze zmarłych przez parocha na grobie nie-bożczyka, zbiera się tamże rodzina i grono przyjaciół, jedzą obiad i przy kieliszku rozprawiają o cnotach i zasługach zmarłego, przemilczając wady jego, a to jak mówią, aby nie uwłaczać pamięci jego. Takie nabożeństwa odbywają się zwykle na Wołyniu w ciągu dziesięciu piątków zaczynając od Wielkiego piątku przed Wielkanocą, w niektórych okolicach zaś na przewodny poniedziałek.

Upiór jednakowe na Wołyniu jak i wszędzie ma znaczenie , jest to niebożczyk, który w nocy wstaje z grobu i wysysa krew u śpiących. Podług mniemania ludu, można

91

go poznać jeszcze za życia, zwykle bowiem ma twarz czerwoną i jakby krwią oblaną, po śmierci, kiedy go pochowają , wstaje o północy i chodzi pod oknami domów. Taki upiór boi się żelaza, dla togo w oknach chat zatykają zwykle złamaną igłę protyr. Drugim środkiem przeszkadzającym upiorowi wstawać z grobu jest krzyż z osikowego drzewa wyrobiony, który zabijają na mogile jego, sypią na niej także mak mówiąc: «wtedy wstaniesz jak mak wyzbierasz.* Osika więc tak jak i kalina , musiała mieć jakieś mitologiczne znaczenie swoje, a drzewo to zapewne jakiemuś bóstwu poświęcone było , dziś już lud o tern nie wie, twierdzi tylko, że Judasz powiesił się na osikowem drzewie, dla tego liście jego zawsze się porusza, choć wiatru niema. Podanie to oczywiście skażone i późniejszej kreacyi, kiedy Judasz jest postacią chrześciańskiej już epoki. Osika ma inne jeszcze znaczenie u ludu , i tak powiadają np. żc kiedy wid’ma odbiera mleko krowom, trzeba ciosać kołki osikowe do progu, widma zjawia się wtedy i prosi żeby tego nie robić, bo ja to boli, mówią także źe wisielcowi trzeba wbić osikowy kołek na mogile, a wstawać wówczas nie będzie.

Wyobraźnia naszego ludu, tak płodna wr wymysły, tak chciwa w badaniu największych tajników przyrody, usiłuje rzeczom nadzmysłowym nawet nadać pewne formy i kształty widome, dotykalne, ucieleśnić je jednem słowem; tak

też i obraz śmierci utworzyła sobie stosowny do pojęć i /

wyobrażeń swoich. Śmierć przedstawia się u ludu pod postacią starej baby z kosą w ręku , w białą odzież przybranej. Ztąd zapewne chcąc wyrazić przestrach, mówią: pobi-liw juk smert\ Nadto lud stworzył sobie całą dogmatykę spostrzeżeń i zjawisk, zwiastujących o zbliżaniu się ostatniej

92

godziny człowieka; przytaczamy tu główniejsze tego rodzaju poznaki, a że te powszechną wiarę w narodzie pozyskały i w przysłowia niemal zamieniły się , podajemy je więc w ich własnym dyalekcie: Jak sowa płacze na chati, abo w podwiri, jak stił, abo swołok trisne, jak łastiwka wle-tyt’ do chaty, budę mertwec. Jak sobaki wyjut’, spustywszy mordu w zemlu, budę pomir. Kto maje chutko umerty, toj na s'wiatyj weczir ne budę baczyty swei tini. Jak kto poczuje swij hołos, skoro umrę. Na perszyj światyj weczir, jak zjidiat’ po łożci kuti, taj posbyrajut’ łożki na mysku, czyja łóżka perewernefsia, toj skoro umrę. Jak komu pry-snyt’sia szczo nowi czoboty obłetiat’, u toho kto nebud’ z błyzkich rodycziw umrę. Jak komu prysnyt’śia także szezo zub wypaw, u toho umrę błyzkij rodycz. Czyja świczka pry slubi skoro zahasne, toj skoro umrę. Jak duże słabyj za-ehocze podywytysia na obijstia, znak szczo skoro umrę. Jak pip ide do słabobo spowidaty i wstupyt’ do chaty pra-woju nohoju, słabyj umrę, jak liwoju budę żyty. Dejakim ludiam pered smertiu na kilka dniw odnimaje mowu, a to za te, szczo ony u hniwu z błyzkimy rodyczamy ne howoryły; kilki dniw ony ne howoryły z rodyczamy, tyłki nebudut’ howoryły pered smertiu. Jak nesut’ mercia cho-waty a w seło kto nebud’ wjiżdzaje, budę skoro druhij mertwec. Kto z rnołodiat na rucznyku ohlanefsia, toj dywyt-sia za druhymy (t. j. owdowieje).

Przystąpmy do włas'ciwych obrzędów pogrzebowych. Lud mówi: > Szczob łehsze buło umyraty, dajut’ w ruki hromnyciu*. Gromnicą nazywają tu s'wiecę, która na wielkim tygodniu lub na Trzech króli paliła się w cerkwi, zapalają ją w czasie burzy, a to dla ochronienia się od gradu i piorunów. Gromnicą wszakże staje się dopiero taka

93

świeca, która przynajmniej przez trzy msze wielkotygodniowe paliła się, lub taka, którą noszono przez 7 razy na poświęceniu wody. Woda poświęca się 3 razy do roku: na Trzech króli (na hołodnuju kutiu), w wielką sobotę i na Przewody (rachmańskij wełykdeń).

Po skonaniu dają do cerkwi na podzwonne po duszy; w niektórych miejscach robią to wtedy tylko, kiedy konanie bywa ciężkie , w innych zaś zawsze się to dopełnia. Z umarłego zrzucają koszulę, drąc ją od góry do dołu, potem dopiero umywają go i ubierają, zawsze jednak w świąteczne suknie; zamężnym kobietom wkładają namitkę na głowę. Według pojęcia ludu oczy i usta zmarłemu zamykają dla tego, że na kogo on wzrok utkwi, ten umrze, czyli jak się lud wyraża: «jak mercewi otkryty oczy, to win za kimś dywyfsia.* Trupa kładą zwykle na tapczanie, lub na stole na środku izby, na znak żałoby jeśli jest w izbie lustro, zakrywają je, lub na drugę stronę obracają. Rodzina i znajomi zmarłego , jak to zwykle bywa, zbierają się nad ciałem gromadnie, rozprawiając o szczegółach życia jego, przy czem i o innych umarłych wspominają, najdziwaczniejsze częstokroć baśnie o śmierci ich przytaczając. Izby, w której leży nieboszczyk nie zamiatają, dopóki ciało nie zostanie wyniesione, a jeśli konieczna potrzeba zamiatania okaże się, to zmiatają wówczas wszystkie śmiecie pod stół, na którym leży trup, nigdy zaś nie wynoszą je. Obecność trupa wpływa nie tylko na mieszkańców tej samej chaty, lecz i na sąsiadów, i tak w sąsiednich chatach nie piją z rana wody, która przez noc w izbie pozostała, dusza bowiem przychodziła ją pić, wylać więc ją trzeba. Są-siedzi nieruszają w ten dzień żadnego nasienia, bo nie zejdzie , nie podkładają także jaj pod drób, nie wylęgną się

14

94

bowiem pisklęta. Przy wynoszeniu ciała z chaty uderzają po trzykroć o próg trumną, ma to oznaczać pożegnanie umarłego z domem. Drzwi natychmiast zamykają za ciałem, ażeby się śmierć nie wróciła, na oknie zaś stawią zapaloną świecę , całuszkę z chleba i kuflik z wodą lub sytą z miodu, robi się zaś to dla duszy, która według wyobrażeń ludowych jeść i pić przychodzi; po upływie dni kilku chleb ten i wodę wrzucają w ogień lub w rzekę. Po dopełnionym pogrzebie, który zwyczajnym w religii przyjętym o-byczajem odbywa się, wydają obiad na cześć zmarłego, na którym paroch, rodzina, znajomi i ubodzy znajdować się powinni; obiad ten zaczynają od potrawy z miodu i pszenicy ugotowanej, którą koływem nazywają. Żałoba po umarłym zaczyna się od dnia pogrzebu jego i trwa zwykle rok cały, zależy ona zwyczajnie na wstrzymaniu się od pewnego rodzaju rozrywek, przy czem nie wolno żenić się lub za mąż wychodzić. Zamożniejsi włościanie dają na mszę i nabożeństwa żałobne przez dni 40 od dnia śmierci odprawiające się, nazywają to nabożeństwo sorokousty. Prócz tego nabożeństwa za zmarłych odprawiają się zwykle w sobotę przed zapustami, przez cały wielki post i w sobotę przed ś. Trójcą. Jest tu także zwyczaj, że matki, które dzieci potraciły, nie jedzą owoców żadnych aż do Spasa t. j. do 6 sierpnia ; w dzień ten rozdają dzieciom jabłka i gruszki i same je jeść zaczynają. Podług wyobrażeń ludowych sam Bóg obdziela w ten dzień owocami dzieci, których rodzice nie naruszyli tego zwyczaju.

Wyrobiwszy sobie taki indywidualny pogląd na śmierćf takie różnostronne pojęcie o tajemnicach jej, lud nasz zastosował też do nich niektóre formy i ceremonie pogrzebowe , a wyobrażenia swe przechował w przysłowiach, z

95

których kilka charakterystyczniejszych przytaczamy: 1) Mrut* lude i nam budę. 2) Kruty ne werty, wse treha umerty. 3) Nechaj lude mrut’ , taj nam dorohu trut’. 4) Jak Boh dast’ wiku, to najdesz iiku (t. j. lekarstwa), a jak Boh ne-dast’ wiku, to i neszukaj liku. 5) Dumka za horamy, a smert’ za płeczamy. 6) Pomoże jak mertwomu kadyło. 7) Mrut’ ne stary a czasowy, (t. j. ci na których przychodzi pora). 8) My wiźmem z soboju cztyry doszczki i zemli tro-szki. 9) Jak umrę bohatyr, to ide za nym weś myr, a jak umrę bidniak, to ide pip ta diak. 40) Nechaj jemu cur ta pek *). 44) Umyraty, ne na wozi sia zabyraty. 12) A szczob

’) Pek od piekła, bóg podziemny, Pluto południowych Słowian. Cur inaczej Czur, podług niektórych miał oznaczać Boga granic, przedziałów, tak jak Terminus u starożytnych Rzymian wyobrażano go pod postacią w kwadrat ociosanego kamienia, takie kamienie dotąd znajdują po polach naszych. Rzymski bożek tak samo był przedstawiany, w późniejszych czasach dodano mu głowę, słowiański zaś Terminus pozostał do końca bez głowy. W całym narodzie ruskim często słyszeć można wyrażenie czur-mene, jest to wykrzyknik oznaczający przestrach. Czurat’sia oznacza zapierać się, zaczurat’ miesto znaczy ogrodzić je od wpływu złego ducha. Wszystko to jednak najmniejszej nie ma styczności z żadnem mito-logiczem bóstwem słowiańskiem. Siestrzeńcewicz tak się o tern bóstwie wyraża: »Tschur‘ Tsch urban Terme, Dieu des frontieres chez les anciens Slaves. Les figures de ce Dieu , etaient des pierres quarrees, telles que l’on en voyait autrefois dans les champs». Inny uczony niemiecki, Liebusch (Mithologie str. 435, 469 ) mówi: Das W ort Tschur ist aus Tschu-ur entstanden, und bezeichnet einen Berg oder Sonnengott. Von ihm wird berichtet dass er der Gott des Maases und der Mdssigkeit und der Grenzgott im Felde gewesen sey. Die Sonengótter waren anfangs Ordner und Beschiitzer der Greń-zen des Landes eines Yolks. itd.

96

mene do weczera na ławi pobaczyły, a szczob mene do weczera po sered chaty pobaczyły.

Przez długi czas nie pojmowano u nas właściwego znaczenia ludowych pieśni, podań, obyczajów i wyobrażeń, wyszukiwano w nich tylko stronę śmieszną, komiczną, gdy tymczasem poważna, w ukryciu i jakby za zasłoną pozostawała; dziś jednak z innego punktu na te ludowe zabytki, malujące jego przeszłość, pojęcia i wyobrażenia, zapatrują się; przyszliśmy bowiem do tego przekonania, że w każdej z tych piosnek, w każdem podaniu, obrzędzie lub ceremonii, służy za osnowę pojęcie o utylitarności, lub że w nich ukryta jakaś głęboka prawda moralna, jakieś pojęcie pcftrzeb, zastosowanych do miejscowości i życia. Wszystko to owinięte w jakąś formę mistyczną, symboliczną; ta bowiem najlepiej odpowiada duchowi czasu i narodu , najprzystępniejsza do mało jeszcze rozwiniętych jego pojęć i wyobrażeń. I tak np. rozpowszechnione mniemanie ludowe, że duszy lżej, kiedy na mogile rośnie drzewo , nic na pozór nie znaczy, a jednak głęboką myśl w sobie ukrywa; wiadomo bowiem, że drzewa i rośliny oczyszczają powietrze , a to jest właśnie koniecznie tam , gdzie rozkład ciała następuje. Mówią także, że w piątek rozpoczynać prania bielizny nie należy, to się daje tłumaczyć tem, że przez dzień następujący robota koło niej nie może się ukończyć, musianoby więc zająć się jeszcze w niedzielę, co jest grzechem na karę zasługującym. Takim sposobem wszystko się tu objaśnia, a zdrowy rozsądek naszego ludu, jego pojęcia o moralności i cnocie, cała praktyczna strona jego, wychodzą na jaw.

Do osobnego działu obrzędów i zwyczajów zaliczyć należy pieśni śpiewane przez lud pod czas głównych świąt

97

i uroczystości jak np. kolędy, których lud nasz mnóstwo śpiewa, co więcej, podobnież jak i u nas, wśród rzewnej i prawdziwem nabożeństwem tchnącej pieśni, wcisnęła się i tu sparodyowana kolęda. Zacząwszy od drugiego dnia świąt bożego narodzenia wiejskie chłopaki z dzwonkiem obiegają wieś do koła śpiewając pod oknami rozmaite kolędy, z których jedną dla przykładu przytaczam:

Wydyt’ Boh, wydyt’ tworeć,

Szczo myr pohybaje,

Archanheła Hawryiła W Nazaret posylaje.

Błahowistnij w Nazareti!

Stała sława w wertepi,

Oj prekrasnyj prekrasn“

Władyko w Wechłejerm Twerdy wraz taj idy.

Nyzko chodyt' Boże son W diwiczeńskim łożi,

Badob ono osyjaty Weś świt proświczaty.

Zora jasnaja osyjała Trom caram put’ kazała,

Od Persian try cary Nesut’ Chrystowi dary,

I prynisszy ornamenta Na koiinki upadajut’.

Czetyroch na desiat’ tysiacz Kazaw Irod mały dity Wsichże ich wyhubyty,

Ohnem meczem rozsikaty,

Newynnu krów rozływaty.

Płacze diwa i rydaje Po czadach małeńkich.

Ne płacz diwo ne rydaj,

Jakże meni ne rydaty,    „

Ja peczalnaja maty,

Ohnem meczem rozsikaje,

Newynnu krów rozływaje,

Chrysta ubyty szukaje.

Irod tomu zasmutywsia,

Szczo Isus Chrystós narodywsia ,

Słuhy swoi rozsyłaje ,

Chrysta ubyty szukaje Piszów Irod aż do adu Lucyperu na poradu,

A my tomu ne smutimsia,

Bożestwu pok/onimsia.

Śpiewy kolędowe przeciągają się zwykle do nowego roku , w wigilią dnia tego rzadko kto we wsi spać się kładzie — we wszystkich chatach świecą się ognie, śpiewy przez noc całą rozlegają się do koła. Wieczór ten nazywa się szczodrym, świętym. Nazajutrz zrana kiedy jeszcze całonocne śpiewy nie ucichły, pod oknami zjawia się tam i kolędowa koza. Jeden z najzręczniejszych chłopaków wiejskich przebiera się za kozę, ustrojoną we wstążki i dzwonki, drugi przypiąwszy stuczną brodę za starego pastucha, i tak w towarzystwie kilku śpiewaków podchodzą podedrzwi lub okna domów, w krotofilnych pląsach witają gospodarzy, i nader pociesznymi ruchami stosują się do następnej śpiewki:

Hop , hop kozuniu ,

Hop, hop sireńka,

Hop, hop biłeńka !

* *

♦

Oj rozchodysia,

Rozwesełysia Po siomu domu Po wesełomu.

Oj pokłonysia Siomu hospodaru , I żinci joho I ditiam joho.

Hop , hop kozuniu , Hop, hop sireńka, Hop, hop biłeńka.

Hde koza topoju, Tam żyto kopoju, Hde koza rohom, Tam żyto stohom , Hde koza chodyt’ Tam żyto rodyt’.

Hop , hop kozuniu , Hop , hop sireńka, Hop hop biłeńka!

Posłuchaj kozuniu Hde w zwony zwoniat’, Hde w bubny bubniat’, Hde w truby trublat’, Hde skrypci hrajut’,

100

Hop , hop kozuniu, Hop, hop sireńka, Hop , hop bi/eńka l

Pohlady na hrady, Czy nema zdrady, Staraja baba To taja zdrada, Sołomu sicze Perohy pecze A sino smazyt’ Perohy mastyt’.

Hop , hop kozuniu , Hop , hop sireńka, Hop, hop bi/eńka!

Wyskoezyw wołczok Za kozu czop, czop A wo/ezeniata Za kozeniata.

Mudraja kozunia Dohada/asia W temnyi łozy Schowałasia;

Uie nebijsia Ni w poli /owcia Ni w lisi strawcia.

104

Ono bojusia Staroho dida 1) Sywoborodoho,

Toj mene zabje Z tuboho łuczka Z prawoho płeczka.

Hop , hop kozuniu , Hop, hop sireńka Hop , hop biieńka !

U naszej kozeńki Czotyre noźeńki.

Hop, hop kozuniu,

Hop, hop sireńka,

Hop, hop biłeńka!

Co znaczy ta kolędowa koza, trudno odgadnąć. Wiszniewski w Historyi literatury polskiej t. I str. 275, mówiąc o bajce i apologu, utrzymuje że Polacy, Słowacy i Serbowie od najodleglejszych czasów pod postacią obdartej do połowy kozy, fortelem przez wilka pożartej, wystawiali nędzę uciskanego gminu, może więc i nasza kolędowa koza ze starożytną tą alegoryą ma wspólne znaczenie, a lud pamiątkę jej obchodzi nie wiedząc zapewne pierwiastkowego jej znaczenia. W ogólności wszystkie zwyczaje zachowane dotąd przez lud nasz w czasie świąt bo-

‘) Wyobrażenie czasu.

102

żego narodzenia , nadzwyczaj odległej sięgają starożytności, wszystkie prawie są zabytkiem dawnej pogańskiej Słowiańszczyzny, dziś na obrządki chrześciańskie zamienione. W owej epoce we wszystkich krajach słowiańskich uroczyście obchodzono święto bożka Kolady, który przez niektórych

r    »

za bożka pokoju jest uważany. Święto to kończyło rok dawny, przypadało więc prawie w połowie marca podług naszego kalendarza. Później, kiedy rachuba lat na sposób teraźniejszy urządzaną być poczęła , święto Kolady czyli rok nowy przypadało około 25 grudnia. Dzień ten w całej Sło-wiańszczyznie obchodzono nadzwyczaj uroczyście. Na Litwie nazywano to święto Okkaatgiminimas, odrodzenie się czasu, i poświęcono je bożkowi Okkapirmas, który jedne z Kola-dą miał znaczenie. W dzień ten ciągniono wróżby, które się wówczas zawsze sprawdzać miały, śpiewano, tańcowano, pijąc-miód i rozmaitego rodzaju zabawy wymyślając, przy których czary najważniejszą grały rolę. Łotwacy dotąd pamiętają Blukku Wakars t. j. wieczór kloca, który przypada podczas bożego narodzenia. W tę porę biesiadują, jedzą wiele i piją, oraz skaczą przez kloc drzewa jako godło próżniactwa, które włóczą po wsi, na znak zaś zakończenia roku palono ten kloc ze śmiesznymi obrządkami i śpiewami. W starych podaniach litewskich są ślady, że Litwini przed świętem Kolady mieli zwyczaj sprawować ucztę ofiarną rolniczą, na której zastawiali stół samemi ziarnami zboża, przyprawą z miodu zasłodzonemi. Zwyczaj ten doszedł aż do nas, na Wołyniu bowiem i na całej Rusi na wigilię bożego narodzenia gotują potrawę z pszenicy, miodem osłodzoną, nazwaną kutia. Nazwisko to zaś powstało ztąd, że ją stawiają zawsze w tym rogu izby,

103

gdzie na ścianach wiszą obrazy świętych, a który kut, po-kutie się nazywa.

U Persów i u Rzymian właśnie w porze święta Kolady tj. przed końcem roku, obchodzono uroczystość Mitry. U Skandynawców święto to nazywało się Juul lub Jol; w islandzkich sagach często wspomina się o biesiadach Jule-tag zwanych, na cześć boga Thor. W historyi czeskiej jest wzmianka, że panujący tam xiążę Brzetysław II w XI wieku wstąpiwszy na tron xiążęcy, rozkazał wypędzić z kraju wszystkich czarnoxiężników i wróżbitów, zaleciwszy srogo ludowi, aby czarów i wszelkich przesądów pogańskich zaniechał. Xiążę ten wydał rozkaz do biskupa pragskiego, aby w dzień bożego narodzenia xięża chodzili z krzyżem i relikwiami po mieszkaniach swoich parafian. Zwyczaj ten dotychczas w Czechach zachował nazwę kolędy. Więcej to zdaje się zbliżone z naszą kolędą, niż ów bożek Słowiański K o 1 a d a a nawet rzymskie calendae. W Kroa-cyi, Bosnii i w innych krajach słowiańskich, pod nazwą kolędy rozumiano podarki na nowy rok rozdawane. W krajach tych, w pierwszych wiekach zaprowadzenia chrześcijaństwa rozdawano ludowi po kościołach w dzień nowego roku wyobrażenia Chrystusa z ciasta wyrobione, i te nazywały się k o 1 e d a m i *). W naszej kolędzie podarunki tak-

J) Dobrowski w SI avinie tak się o kolendzie wyraża: Koli a da ist gewiss nichts anders ais die bóhmische Kolęda, ein Ge-brauch , Geschenke zum neuen Jalir durch Gesange zu holen. Einige lei' teten dies Wort von calendae ab; es ist aber aus dem lateitiischen co len da, das im XIV Jahrhunderte in alten Urkunden norko mmt> ohne Zweifel enlstanden. Das Fest, das man in Russland den 24 De-cember mit Tanz und Liedern feyerte , entspricht den Junenalien der Romer; aus dem Namen des Festes machte man eine Gottheit der Fest-104

że ważne trzymają miejsce, panowie sługom swym i wszystkim w ogóle przychodzącym z życzeniami, koniecznie coś ofiarować muszą. Jednym z najwięcej rozpowszechnionych zwyczajów ludowych we wszystkich ziemiach dawnej Słowiańszczyzny, jest obchód uroczystości Kupały, boga płodów ziemskich, jak utrzymują niektórzy kronikarze. Na Wołyniu święto to, ze wszystkiemi przywiązanemi doń gusłami i obrządkami obchodzą na parę tygodni przed św. Janem (24 czerwca); dziewczęta wiejskie gromadzą się wieczorami na obszernym placu, sadzają najmłodsze z pośród siebie dziewczę na ziemi, z zielonem drzewkiem w ręku, kwiatami przybranem , otaczają je do koła , trzymając się za ręce i śpiewają pieśni o Kupale; umieszzcam tu niektóre z nich:

4.

\

Zełenaja zełenycio Molodaja mołodycio Wyjdy na utyciu,

Wynesy diwkam kupałyciu:

Jak maju wychodyty,

Diwkam kupału wynosyty,

U mene swekorko ne bateńko A swekrucha ne mateńka,

Zastawlajut’ mene diło robyty,

Zza hir na dwir kamen kotyty,

A z Dunajeńku wodu nosyty.

%

Witreć wije, powiwaje,

tage nach Sclierrer, nach andem den Gott des Friedens. Wenn es aber bei Kaisarów heisct, Koljada, soli in Ktew gest and en haben, so durf man wohl dafur noch einen sturkeren Beweis fordem, ais die unlen citirte Legendę (Minei Czeti) vom lo Juli.

105

I woritoczka potorkaje,

Ja dumała szczo to witreć wije, A to swekorko z torhu iyde.

* *

•    Otczynysia newistoczko Otczynysia medwedycio*

Ja worotoczka otczyniaju , Slizkamy łyczko umywaju.

Witreć wije powiwaje I woritoczka potorkaje,

Ja dumała szczo to witreć wije, A to swekrucha z torhu ide.

(Otczynysia newistoczko Otczynysia pochmurnycio*

Ja woritoczka otczyniaju , Slizkamy łyczko umywaju.

Witreć wije powiwaje I woritoczka otczyniaje,

Ja dumała szczo to witreć wije, A to mij myłyj z torhu ide.

•

•    Otczynysia, myłeńka Hołubońko syweńka*

Ja worotoczka otczyniaju,

Do my/oho promowlaju :

Ja tobi myłyj myłeńka,

I hołubońka syweńka ,

A twomu bateńku medwedyeia , A twojej mateńci pochmurnyeia.

106

A win każe:

•    Ne umi/aś my/a zhadaty,

•    Szczo momu bateńku otkazaty,

•    Momu bateńku a swomu swekorku,

•    Mojej niateńci a swojej swekrusi:

•    U nas mcdwedycia w lisi bujaje

•    A pochmurnycia czorna chmareńka*.

3

Kupa/a nasza kupa/a,

Zahra/o sofnyczko na Iwana ,

Hde sońcc schodyt’, tam hraje,

Tam mij myłyj konyczeńka sid/aje.

Sid/aje konyczeńka pry swiczi A wychodyt’ na u/yciu w noczi.

Wyjiehaw na u/yciu, poswystaw,

Wież win swei my/eńkoi ne zastaw.

Czohoś moja my/eńka sta/a pyszna ,

Szczo do mene na u/yciu ne wyjsz/a,

1 z weczera rusu kosu czesała,

A o piwnoczi czerewyczki ozuwała,

A k’ świtowi na ułyciu wychodżała.

Pieśni te zwykle trwają a ż do św. Jana; w dzień ten zbierają się chłopcy i dziewczęta nad wodą i topią zielone drzewko, kupałą zwane. W wigilią św. Jana także gospodynie wiejskie zatykają po oborach pokrzywę, zawieszają zielne wianki święcone, niektóre trochę soli, chleba i ziół święconych przywiązują krowom do rogów, a to wszystko robią w przekonaniu, iż tym sposobem obronią swój dobytek od napaści czarownicy, wedle ich mniemania czyhającej łakomie tej nocy na nabiał. Młodzież zaś płci obojej, tego wieczora poza wioska zapala wzniesione stosy, skacze przez ogień, bawi się i żartuje, ostatnie pieśni Kupale przy-

107

spiewując. Karamzin w Historyi państwa rosyjskiego w tomie I, rozdziale 3 mówiąc o Kupale słowiańskim, bożku płodów ziemskich, tak się wyraża: .Serbowie w wigilią albo w sam dzień narodzenia św. Jana splatają wianki i zawieszają na dachach swych domów i chlewów, w celu oddalenia złych duchów od swojego mieszkania.* Widać więc, że zwyczaj ten wspólny wszystkim ludom słowiańskim.

Z pośród wielkiej liczby pieśni śpiewanych na Wołyniu , najpiękniejszą może wznioślejszą nad inne, jest pieśń nabożna , klechda ludowa , przez wędrujących lirników śpiewana. Lirnik na Wołyniu to postać znakomita, gdzie się zjawi, wszędzie ze czcią i upragnieniem witany bywa. Głos jego i nuta pieśni płaczliwe najczęściej , nadzwyczajny urok na lud wywierają. W jednej z przejażdżek moich po Wołyniu zatrzymałem się koło lichej wiejskiej karczemki, w której mnóstwo ludu zgromadzonego zastałem. W pierwszej izbie, szynkownią zwanej, siedział stary, ociemniały ów bard wiejski, a przegrywając na swej lirze śpiewał rozmaite pieśni słuchającej go uważnie gromadzie. Starzy gospodarze i kumoszki odstąpili kieliszka, dziewczęta i parobcy tańca zaprzestali, wszyscy z oczami w dziada wlepio-nemi zdawali się pochłaniać płynące jedne po drugich, coraz to żałośniejszym głosem pieśni jego; oto kilka z nich, charakterystyczniejszych nieco :

Pieśń o strasznym sądzie.

Kohda czas prychodyt’, ze treba umyraty,

Chot’ jake bohactwo treba pokidaty,

Czas hodyna upływaje,

Strasznyj sud sia prybłyiaje,

Hotujmo sia wsi.

108

Jak pokaże Chryslos nebo,

Ze prawednym jasno,

To toj czas wsim hrisznym dywytysia straszno. Oczy budut’ zakrywaty,

Bo bolśzyj strach budut’ maty.

Jak zyjde Chrystos,

Olmenyi riki budut’ kłekotaty,

1 skwernuju zemlu oczyszczaty, Pidnesut’sia pid nebesa Kryżem padem , ostrachnemsia Wremia hospodnie.

Oj na cztyry czasti anheły zatrublat’,

W toj czas wsich umerlych w hrobach zbudiat’: Wsi umerlyi wstawajte,

Olwit Bobu otdawajte Tworciu swojemu.

Hrisznyj czofowicze szczo majesz dijaty, Toj czas ne otkupyt’ ni oteć ni maty, Woliwby ja ne rodyt’sia,

Niż w pękli smażyt’sia Za hrichy swoi.

Na Safatowoj do/yni zijdufsia lude, To tam pryjatelstwo wytaty sia budę, Kohda kryknut’ wsi światyi Odejdite proklatyi

W propast’ ohnenuju.

109

A my chrystiane hrichiw perestańmo,

Pred sotworytelem kryzom upadajmo,

Zeb’ nam hrichy żywo darowaty,

Łyce joho ohladaty

W nebi na wiki.

I

Następująca pieśń do najświętszej panny poczajowskiej w rodzaju legendy na tle historycznem osnuta, wspomina o napadzie Turków na Poczajów w r. 1675 i o sławnym cudzie, jaki się wówczas miał wydarzyć. Ojciec Zelizo był przełożonym podówczas w klasztorze, ciało jego dotąd w całości zachowane ściąga tłumy nabożnych do Poczajowa.

Zijszła zoria weczerowa Nad Poczajowom stała,

Wyjszlo, wyjszło wijśko turećkie Jak teinnaja chmara

Wyjszło, wyjszło, bramy oblahło Taj wzialosia wojowaty,

Oteć Zelizo płacze, rydaje : Monastyr pohybaje. ~

Ne płacz, ne płacz otcze Zelizo,

Ne umywajsia ślozamy,

Musymo wstaty, czud pokazaty Monastyr ratowaty.

Wyjszła , wyjszła bożaja maty Na swoim troni stała,

Kuli wertała, koni tratowała, Monastyr ratowała.

Diznały Turki chocz nedowirki, Szezo to jest bożaja maty, Zapysałysia do Poczajowa Wełykuju dań dawaty.

Zsukały swiezu iz jarolio wosku Woskom obłytu,

Porochom nabytu ,

W monastyr dostawiały.

* *

Pid tuj u swiezu Szist’ woliw zapriahały,

Pid poczajewsku, boru W monastyr dostawiały.

Prysnyłosia starszomu czerńeiu Tei swiczki ne śwityty, Wywezty jeju w czystoje połę Sokiramy rozbyty.

Wywezły swiezu w czystoje poło Sokiramy rozbywały,

Kuli patrony na wsi storony Po poli rozkidały.

111

Oj v\y Turki wy nedowirki,

Nesławuśte narobyły,

W sławnomu misteezku — w Wiszniwci Krów z piskom rozmisyły.

A my lude my chrystiane Oo Boba sia udawajmo Matery bożoj Poczajewskoj Wsi pokłon otdajmo.

Pieśń ta w kilku waryantach śpiewany, jest jedną z najwięcej rozpowszechnionych na całym Wołyniu. Następującą zaś śpiewają po większej części w okolicach Lucka, a opowiedziany w niej wypadek rzeczywiście miał miejsce. Mikołaj Potocki starosta kaniowski, sławny w kraju z swawolnych swych czynów, okrucieństwem trącących, przy końcu zeszłego stulecia, w czasie bytności swej w Lucku przypadkiem czy rozmyślnie zabił wystrzałem z karabinka słynącą z piękności swej córkę tamecznego bednarza. Lud, na którym wypadek ten wielkie wywarł wrażenie, uwiecznił go w pieśni; nieszczęśliwa ofiara magnackiej swawoli powszechnie jak widać była miłowaną, dotąd nawet portret ładnego tego dziewczęcia w barwiastym mieszczańskim stroju spotkać można w niektórych domach w tamtej okolicy.

Oj u Łućku w sławnym inisti kapela ihraje Mołodaja bondariwna w korczmońci hulaje ;

Buw’ na toj czas pan Kaniowskij w Łućku na ochnti Dowidawsia o ładnosti i o jei cnoti ,

Buw cikawyj pan Kaniowskij bondariwnu znaty,

Wziaw z soboju troch husariw, piszow wyhladaty;

Oj hulaje bondariwna do zachodu sońcia,

Oj dywytsia pan Kaniowskij, sydiuczi w okońcia,

112

Oj jak kryknów pan Kaniowskij: dawajte sidełce!

Bo hulaje bondariwna, bołyt moje serdce.

Skoro pryjszow do korczmońki, dobryj deń wsim daw, A obniawszy bondariwnu da i pocilowaw :

Jak sia majesz bondariwno, nech tia budu znaty

Spodobałaś meni panno.......

Zlakałasia bondariwna: Szczo myni tut di jaty ?.

A stojaczi mysłyt sobi: hde by utikaty,

Oj skazały miszczanoczki i staryi lude:

Wtikaj, wtikaj bondariwno , łycho tobi budę!

Utikała bondariwna promeźy domamy A za neju try husary z hołymy szablamy Utikała bondariwna promeży łotoki,

Ułowyły bondariwnu po pid biły boki,

I złowyły bondariwnu na nowomu mostu ,

Sama krasna, czepurnaja, choroszoho zrostu.

Uziaw jei staryj żownir za biłuju ruku,

Pryprowadyw Kaniowskomu na wełyku iriuku;

Oj pryweły bondariwnu pred nowi pałały,

Oj tam kazaw pan Kaniowskij w skrypoczki zaliraty, Posadyły bondariwnu na zołotirn kreśii;

Kaduk twoju paniu matir! pryjszłaś menikmyśli,

Oj czy wołysz, bondariwno, da med, wyno pyty,

Oj czy wołysz bondariwno, w syrij zemli iinyty?

Oj woluż ja desiat’ razy w syrij zemli hnyty,

Niż z toboju mij panoczku, da med, wyno pyty!

Jak udaryw pan Kaniowskij mimo jei ucha,

Zaraz stała bondariwna i nima i hłucha!

Oj upała bondariwna błyźko perełazu,

Zabyw, zabyw pan Kaniowskij z rucznyci od razu!

A w naszoi bondariwny zawlikany pliczki,

Kudy nesły bondariwnu, krowawyi riczki,

A w naszoi bondariwny chwartuszok z mereżki,

Kudy nesły bondariwnu, tekły krwawi steżki ,

Oj prywezły bondariwnu do nowoi chaty,

113

Położyły na ławońci , stały ubiraty,

Oj popłeły bondanwni winoczok z barwinku,

Tak ąbrały bondariwnu jak do ślubu diwku.

Oj pryjychaw pan Kaniowskij na nowe podwirja Pytajesia u susidy, czy tut bondariwna ?

Oj i pryjszow pan Kaniowskij do nowoi chaty,

Da zalomyw biły ruki, staw sobi dumaty!

Oj tyź moja bondariwno! jakaż bo ty hoża!

Oj jakże ty proćwitajesz jak w horodi róża!

Oj tyż moja bondariwno ! jakaż bo ty biła !

Oj jakże ty proćwitajesz jak w sadu lelia.

Oj i kazaw pan Kaniowskij dernyć nakupyty,

Mołodoi bondariwni domowynu zbyty,

Oj że kazaw pan Kaniowskij kitajki nabraty,

Mołodoi bondariwni domowynu wbraty.

Oj że kazaw pan Kaniowskij szcze skłep skłepowaty,

Mołoduju bondariwnu harno pochowaty.

Oj to kazaw pan Kaniowskij muzyki naniaty,

A molodij bondariwni do hrobu zahraty !

Jak zaczały bondariwnu do hrobu spuskaty,

Oj to kazaw pan Kaniowskij żałobnijsze hratyl Oj wykinuw pan Kaniowskij na stil sto czerwonych,

Otse tobi bondariwno za czornii browy!

Oj stuknuwsia staryj bondar ob stil hołowoju:

Nałożyła moja donia , za wsich hołowoju !

Zastanawiającą prawdziwie jest rzeczą, jak lud nasz który tak żywo przechowuje pamięć najdrobniejszych częstokroć szczegółów z życia prywatnego, łatwo natomiast zapomina wielkie historyczne wypadki, krwawe dramata, których teatrem była rodzinna ziemia jego. Chmielnicki np. ta wielka historyczna postać, tak wybitnie rysująca się w obrazie Wołynia, tak ściśle z dziejami tej prowincyi zespolona , całkiem prawie zaginął w pamięci ludu , a w okolicach Beresteczka, gdzie niezliczona ilość mogił i kurha-

114

nów nad Styrem rozsypanych tak żywo dotąd przypomina krwawą porażkę jego w 1651 roku, gdzie w pieśniach ludowych przechowało się dotąd wspomnienie pamiętnej tej bitwy, imię Chmielnickiego mieszają częstokroć z imieniem Neczaja, który jak wiadomo na kilka miesięcy przed bitwą tą zginął. Następującą piosnkę śpiewał mi lirnik w Bereste-czku :

Wysypałyś kozaczeńki z wysokoi hory,

Po peredu kozak Chmelnickij na woronym kony:

Stupaj koniu dorohoju szyroko nohamy Nedałeko Beresteczko i Orda za namy.

Stercżysia pane Jane, jak Zowtoi wody Ide na tcbo sorok tysiacz choroszoj urody.

Jak staw dźura małyj chłopeć konyka sidłaty,

Stały pod tym konyczeńkom nożeńki drożały,

Jak zahoworyw kozak Chmelnickij do konia slowamy :

Ne dotorkajsia wrażyj koniu do zemli nohamy!

Czy ne toj ty chmil, chmil szczo na tyczki wijeszsia?

Czy nc toj ty kozak Chmelnickij, szczo z Laszkamy bijeszsia?

Oj ne toj ja chmil zełenyj , na tyczki ne wijusia

Oj ne toj ja kozak Chmelnickij, . . z Laszkamy ne bijusia!

A hdeż twoi Chmelniczeńku woronyi koni?

U hetmana Potoćkoho stojat’ na pryhoni,

A hdeż twoi Chmelniczeńku, kowanyi wozy?

A w misleczku Beresteczku zatoczeny w Zozy.

Szczo ja z wamy, wraźi Lachy, ne po prawdi bywsia ,

Jak prypustyw konia woronoho , mist meni wZomywsia

Z większą dokładnością niż swoje własne, zapamiętał lud wołyński dzieje Ukrainy i Zaporoża, mnóstwo też pieśni z bytu kozackiego , główniejsze wypadki tego narodu, bohatyrskie czyny jego wodzów, zachowały się wiernie w pamięci tutejszego ludu. Za czasów bowiem Kozaczyzny w Ukrainie, młodzież wołyńska nęcona swobodą i wolnością

115

swych sąsiadów, często bardzo porzucała domy i rodziny swe i wymykała się na Ukrainę, aby zakosztować kozackiego życia , pohulać na stepie i znowu powrócić do rodzinnej zagrody ; stosunki więc obu tych krajów były częste i nieustające. Śpiewano mi tu kilka piosnek o hetmanie Swiergowskim, o Morozie, który zdaje się być jedną postacią z korsuńskim pułkownikiem Mrozowieckim, towarzyszem Chmielnickiego, odznaczającym się przy oblężeniu Zbaraża w 1649 r., i o kilku innych bohatyrach ówczesnych, mianowicie zaś zapamiętałem charakterystyczną piosnkę o Serpiaże. Serpiaha ten, jest to właściwie pamiętny w historyi kozak Iwan Podkowa, nazwany tak z powodu, że był tak silnym, iż podkowy w rękach łamał. Mołdawia ceniąc waleczność jego, obrała go swym hospodarem na miejscu Piotra, z którego rządów była nie za-dowolniona. Piotr jednakże wezwawszy Turków na pomoc, silnie domagał się przywrócenia swej godności. Podkowa zaś, sprzymierzywszy się z Szachem podówczas hetmanem ukraińskim, dwa razy silnie go poraził. Niedowierzając wszakże zbytecznie Mołdawdanom, przybył wkrótce Podkowa na Podole, gdzie pojmany przez Stefana Batorego, obawiającego się wzrastającej potęgi kozackiej, wyrokiem trybunału lwowskiego w 1576 roku na śmierć osądzonym został. Ciało jego zabrawszy na Ukrainę Kozacy, pochowali w Kaniowie; sprzymierzeniec Podkowy Szach, mszcząc się za śmierć jego, rozpoczął ową długoletnią walkę z Polską, tylą klęskami w dziejach narodu naszego oznaczoną.

Za rikoju za bystroju

Bijefsia Turok z Mołdawoju ,

Na Dunai na Dnistri

Lijut’sia krowy wody bystri!

116

Po tim boci lis rubajut’ |
A na sej bik triski łetiat’, |
Kozaczeńki w Woloszczyni
Hospodaryty chotiat’. |

t

Po tim boci ohoń horyt’,

A na sej bik luna ide, |
Pan alaman szczo Serpiaha |
W Wołoszczynu Sicz wede. | 4 ,
* | .
Po tim boci zwony zwoniat’, |
A na sej bik homin ide,
Pan ataman szczo Serpiaha |
W Wofoszczynu ide. |
* |
Zarżaw konyk na Ukraini, |
Czuty rżania w Zaporożi, |

Hej Serpiahy mofodoho

Szczo pohynuw, żal sia Boże !

Oj u Lwowi senatory Serpiahowy smert’ sudy/y, I kozaka mofodoho Da izradoju złowyły.

Po dorozi witer wije, A iz Lwowa wiz ide, To kozaćtwo atamana Na Ukrainu weze I

117

A wsi zwony zazwonyły,

A wsi surmy zasurmyły,

Jak Serpiahu mołodoho,

Da w Kaniewi położyły.

Piosnka ta ma charakter czysto . ukraiński, wieje od niej jakby wiatr od stepów tamtejszych; mnóstwo podobnych śpiewa lud na Wołyniu, chociaż tam, gdzie ogólnie o Kozaku mowa , mianowicie w piosnkach miłosnych, nie zawsze Kozaków ukraińskich rozumieć należy. Kozak na Wołyniu, to każdy parobek gracko w tańcu wywijający, ochoczo przysiadający się do dziewczyny, żwawy i roztropny. Ukrainą zaś każda wieś o mil kilka odległa, każda strona, w którą nie zwykli często jeździć.

W przytoczonej dopiero piosnce o Serpiaże mnóstwo alegoryi przebija się. I tak odgłos dzwonów, pożarna łuna i rąbanie lasu wyobrażają tu sławę zwycięztw Serpiahy na Ukrainie, a wieść o śmierci jego na Zaporożu, przedstawiona w rżeniu konia nieodstępnego towarzysza każdej złej doli rycerza, koń zawsze tu współczuje nad śmiercią pana. W ogólności na Wołyniu i na Rusi całej szczególniejsze upodobanie w alegoryi dostrzegać się daje, lud wszystko tu symbolizuje, wszystko w przenośnej formie wyraża, porównania jego bywają niekiedy prześliczne, pełne poezyi i prawdziwego uczucia. I tak na Wołyniu np. rzucenie wianka do wody oznacza rozstanie się z niewinnością, rwanie barwinku schadzkę miłośnę, noc przepędzona pod jaworem poddanie się wielkiemu żalowi i. t. p. Drzewa, zioła a nawet i ptaki mają tu wyłączne swoje symboliczne znaczenie, pełne tajemniczości, którą lud tylko tworzyć i odgadywać umie. Oprócz powszechnie przyjętych ziół godowych, jak ruta, barwinek i mięta, ruta wyraża symbol dziewictwa,

17

wstrzemięźliwości i cierpienia, łoza smutek, łzy i sieroctwo, jawor tęsknotę i złą dolę, brzoza niewinność. Z ptaków gołąb przedstawia alegoryę wdowy, kukułka symbolizuje los, wróży dobrą lub złą dolę. Nadto, niektóre wyłącznie przez lud ulubione ptaki, często w ich pieśniach wzmiankowane, trudnią się poselstwem, przynoszą wieści od oddalonych dzieci, rodziców' i kochanków. Orzeł, sokoł, kruk i kawka zwiastują rodzicom śmierć syna w dalekiej stronie, na wojaczce przebywającego, kochance o śmierci ulubionego, który gdzieś tam daleko na Ukrainie na wro-nym upędzał się koniu , gołąb miłośne grucha nowiny od oddalonego narzeczonego, kukułka kukaniem swem wróży prędkie ziszczenie nadziei, stałość kochanka lub zdradę i przeniewierstwo jego i t. p. W szczególniejszem poszanowaniu u całego ludu ruskiego są dwie rzeki jego , Don i Dunaj, tradycyonalną cześć dla nich przechował on w pieśniach swych, o nich tylko wyłącznie prawie wzmiankuje. Nic dziwnego, wody ich bowiem przypominają ludowi, jego najkrwawsze dramata dziejowe, dnie potęgi i chwały narodowej , klęski i niedole, wszystko to z niemi ściśle zespolone. Dniepr religijne tylko ma znaczenie, jako rzeka święta , także w pieśniach często wzmiankowany, lud wołyński jednakże o Dunaju najczęściej wspomina. W tulskiej gu-bernii jest jezioro Iwan, o którem podanie ludowe mówi, że miało dwóch synów. Synowie ci mieli imiona, Szat Iwanowicz i Don Iwanowic z. Szat był głupim, wyrwał się z domu ojca, proszatał się (powłóczył się) po świecie , i wrócił na rodzinne pola. Don przeciwnie, ulubiony syn, otrzymawszy błogosławieństwo rodzicielskie, śmiało puścił się w dalekie strony; przyjęli go i Goty i Kozary i Słowianie i Grecy. I dotąd słynie Don, cichym

119

Donem. Dunaj niema podobnej legendy, z pieśni jednak pozostałej na Ukrainie i Wołyniu widać, że Dunaj Seli-wanowicz chodził w rudoźó/tym kaftanie, nosił czarną czapeczkę murmaszkę (normankę) i był wielkim majstrem do grania na dźwięcznych gęślach. Na jednej zabawie podobała mu się córka wdowy, przed nią zagrał, upuścił swoją czapeczkę murmaszkę, dziewica ją podniosła i Dunaj był szczęśliwy.

Szczupły zakres niniejszego artykułu nie pozwala nam zapoznać czytelnika ze wszystkiemi pieśniami, spiewanemi przez lud wołyński; podajemy więc kilka z nich tylko, rozmaitej treści, dorywczo zebranych, a te dadzą już niejakie wyobrażenie o poetycznym duchu naszego ludu, bo i on ma swoją poezyę, miłość nie zawsze pojmuje ze zmysłowej strony, u niego strona uczuciowa rozwinięta silnie; umieć ją wyszukać tylko należy, jest ona jak ten instrument muzyczny, który umiejętną ręką dotknięty, wyda akord pełen harmonii i melodyi, a nieuk dyssonans tylko wydobyć zeń zdoła. Jakkolwiek szczupły jest zakres pojęć naszego wieśniaka, rozumie on jednakże swobodę, pojmuje życie wyszukańsze, zna przewagę wykształcenia nad ciemnotą swoją, czuje swe jarzmo, dla tego też i wesołość nie jest jego stanem normalnym a raczej objawem, który częstokroć do ostateczności posuwa, jak to widzimy i w rozrywkach jego. Wszak najlepszym tego dowodem jest nuta pieśni, na całej Rusi zawsze rzewna, smętna, boleść i łzy przezierać przez nią zdają się. Nie znajdziesz tu piosnki któraby w wesołości swej zrównała np. skocznemu krakowiakowi, lub mazurowi , a nawet każdej góralskiej piosence, tam spokój, swoboda , zadowolnienie , tu przeciwnie cicha jakaś żałość, religijną pociechą tylko osłonięta,

120

przemaga. Pan Adam Słowikowski w Athenaeum (r. 1845 i 1846) umieścił kilkadziesiąt dum i pieśni wołyńskich, na język polski przełożonych ; przekład śliczny, ale raczej jako utwór p. Słowikowskiego; nie tylko bowiem język lecz i forma ich zmieniona, właściwego więc charakteru dopatrzyć w nich trudno; woleliśmy przeto nic nie zmieniając zebrane przez nas piosnki dać czytelnikom w oryginale.

1.

Oj ty Hryciu, dorohyj kryształu!

Czy ty neznajesz , hde ja miszkaju ?

Moja chatyna błyźko krynyci,

Pryjdy do mene na weczernyci!

Nechody Hryciu na weczernyci,

Na weczernyciach wse czariwnyci , Sołomu palat’ i zilja warat’

Tebe Hryciuniu zdorowja zbawlat’.

Wsi mołodyci kochały Hrycia: Jedna diwczyna duźeze kochała , Hrycia kochała da j rewnowała.

Kotra diwczyna czornobrywaja, To czariwnycia sprawed/ywaja ,

W nedilu rano zilja kopała,

A w ponediłok popołoskała , Pryjszow wiwtorok, zilja waryła , W seredu rano Hrycia otroiła.

121

Czoho ty Hryciu , takij smutnyj chodysz Czom ty do mene Hryciu ne howorysz? Oj jak ja maju z toboju howoryty,

Koho ja lublu , ne mohu zabuty.

Hryć rozhoriwsia, Hryć rozboliwsia , Pryjszow czetwer, Hryceńko umer: Pryjszła piatnycia , pochowały tlrycia.

Schowa/y Hrycia błyźko hranyci, Płakały za nym wsi mołodyci,

I diwki ruki biły łomały,

Jak mołodoho Hrycia chowały.

I chłopei Hrycia wsi źałkowały, Czornobrywuju wsi prokłynały,

Nema i nebude druhoho Hrycia , Szczo ho zihnała z świtu czariwnycia.

W subotu rano maty doczku była:

•    Na szczo ty doniu, Hrycia otroiła ?

•    Ej maty, maty, żal wahy ne maje,

•    Nechaj sia Hrycio w dwoćh ne kochaje.

•

122

»0t tobi Hryciu takaja zapłata »Z ezetyroch doszćzok temnaja chata!

»Pisz/a myłaja za myłym do hrobu :

•    Oj myłyj, myłyj, żal meni po tobi,

•    Szczo ty tak łeźysz w aim hłubokim hrobi.

Obizwawsia myłyj t hłubokoj dołyny Załkimy słowamy do swojej diwczyny : — Oj zyjdy, zyjdy z mojej mohyły,

Bo ja tut łeżu z twojej pryczyny.

2.

Oj u misti pry dubrowi,

Pasła Kasia koni j woły,

I pasuczy pohubyła,

1 szukajuczy zabłudyła.

Oj prybyłaś do ryłloczku ;

Pjut’ Laszeńki horiłoczku,

Oj pjut’ ony, podpywajut’

Kasiu jichat’ pidmowlajut’.

Oj ty Kasiu sestro nasza 1 Sidaj z namy do kolasy !

Sidaj z namy, mołodciami, Pdjidemo w Polszezu naszu. Durna Kasia posłuchała Z Laszeńkamy pojichała,

Pryjszła maty do komnaty,

Nema Kasi postil słaty.

Oj wstawajte syny moi, Dohaniajte Kasiu swoju,

Dozenete u Pryłuci,

N e wiazitc Kasi ruci,

Dozenete u Warszawy Ne robit’ wełykoj sławy.

Oj dohnały u Pryłuci Ne wiazały Kasi ruci,

Oj dohnały u Warszawy Nerobyły Kasi sławy.

Oj ty Kasiu sestro nasza!

A hdeź twoja z łycia krasa, Dwóch Laszeńkiw pokochała Z łycia krasu isterała.

3.

Czorna hreczka , bi/y krupy, Ne popadaj diwcze w ruki, Bo jak meni popadeszsia , To to łycha nabereszsia.

Skoro diwcza ślub i wziało Slozeńkamy sia zalało,

Ach szczozem ja uczynyła , Szczom pjanyciu polubyła.

A w sobota zaruczywsia, A w nedilu ozenywsia,

W ponediłok zaczaw pyty, A wiwtorok żinku byty.

Skoro pjanycia do chaty, Zaraz każe ciłowaty,

Ja nebudu ciłowaty,

Bo nema szczo weczeraty.

Postawy/a borszcz bez miasa , Sarna siła pidperłasia,

Ach szczożem ja uczynyła , Szczom pjanyciu polubyła.

Łetyt’ myska do porolia : Czołowicze bijsia Boha, Czołowicze szczo ty robysz > Szczo zawsidy pjanyj chodysz.

Skidaj żinko peremitku Nesy meni na horiłku,

Jak nebude czoho pyty,

Toż to budu tebe byty.

Ide doszczyk i chmaryt’sia , Dałam harbuz win chwałvt’sia, Dałam harbuz na nasmie,

A win schowaw na wesiije.

A did babi kożuch sprawyw , A na zymu wziaw witprawyw , Idy babo dorohoju Iz czornoju wyłohoju.

A mij że ty myłyj didu Prysiaj Bohu szczo ne pidu , Derżaweś mia w molodosti, Derżyż teper pry starosti.

125

4. 1)

Maty syna ożeny/a ,

Mo/odu newistku znenawydi/a,

Oj pałała syna w da/eku dorohu ,

Mo/odu newistku w pole do łonu.

A wyproważawszy tiażko zak/yna/a:

•    Ne wyberesz łonu, ne wertajś do domu,

•    Oj stań w poli tonkoju topoloju!*

Oj pryjichaw syn z da/ekoi dorohy, Pok/onywsia materi w nohy :

—    Matusiu, matusiu! hde dila Marysiu?

»Ne seboti/a synku w doma robyty,

•    Da pisz/a w po/e stadeczka hladity.«

—    Sehodyw ja maty Polszczu i Ukrainu

—    Da nebaczyw topoli, jak na naszim poli,

—    Od jasnoho sońcia da j poczerwonije,

—    Od bujnoho witra da i poczornije.

•    Oj woźmy synu hostruju sokeru,

•    Oj zrubaj w poli tonkuju by/ynu <

Oj ciuknuw raz perszij — wona zaszumi/a , Oj ciuknuw druhij — da j zahowory/a :

Ne rubaj mene! bo ja twoja my/a ,

To twoja matusia tak nam zroby/a,

Ma/eńkii dity da j posyroty/a ,

Tebe mo/odoho wdowcem narady/a.

’) Piosnka ta malująca przeobrażenie, musi być nadzwyczaj dawna. Dowodzi ona mniemania u ludu wołyńskiego o możności przemian skutkiem czarów — dziewczęta z wielkiego smutku zamieniają się według ich mniemania w ptaki, mianowicie w kukułkę. Zmarła matka odwiedza swe dzieci przy życiu pozostałe, pod postacią orlicy ; w całej południowej Rusi podobne podanie napotkać można. Przypomina nam to jak w Słowie o pułku Igorowym, piękna Jarosławna żąda zamienić się w kukułkę i pod tą postacią odwiedzić męża w dalekiej stronie.

5

Oj pojichaw kozak Z Polszczi na Wkrainu , Pokidaje diwczynu ,

A diwczynońka płacze.

—    Da wernysia kozacze ,

'— Woźmy mene z soboju! »Szczo budesz robyła

•    Diwczyno jedyna

•    Na Wkraini dałeko :*

—    Budu biły chusty praty,

—    Sribłom zołotom wyszywały,

—    Kozaczeńku serdeńko!

•    Hdei ty budesz prała •Diwczyno kochana »Na Wkraini dałeko?

—    Oj na krutijże hori

—    Na biłomu kameni

—    Kozaczeńku serdeńko !

•    Hde budesz suszyła •Diwczyno jedyna

•    Na Wkraini dałeko?*

—    Na bujnomu witroczku,

—    Na szowkowim sznuroczku,

—    Kozaczeńku serdeńko!

•    Hde budesz prasowała, •Diwczyno kochana

•    Na Wkraini dałeko?*

—    Oj na krutijie hori

—    Na tysowim stoli

—    Kozaczeńku serdeńko!

•    Szczoi ty budesz jiła

•    Diwczyno jedyna

•    Na Wkraini dałeko?

—    Izjim chliba z wodoju

— Aby źyty z toboju — Kozaczeńku serdeńko!

6.

Teper mene ne do domońku Zanis konyk hołowońku,

Hde ja pidu, to wse czuża czuźyna , Z kim howoriu, to ne maty moj?.

Oj na mori taj na syniomu ,

Na kameni taj na biłomu Soki/ z or/em kupajet’sia,

A brat z bratem wstriczajet’sia. «Czy buw brate w naszej storoni, »Czy czuw ty o jakij nowyni,

»Czy tuzyt’ oteć, maty po meni?

Tużyt’ maty i rydaje,

Syna z wijśka spodiwaje :

— Kołyb pryjszow syn do domońku,

— Zmyłab jomu hołowońku.

•    Ne myj maty meni,

»Zmyj lipsze swojij doczci;

•    Zmyjut’ meni majowii doszczi,

»A rozczeszut’ ternowii kuszczi,

>Pryhładyt’ ze/enaja liszczyna ,

»A pryhorne lubaja diwczyna.

7.

»Oj wyjdu ja wyjdu na horu krutuju,

•    Oj stanu ja, podywlusia na wodu bystruju;

•    Szczuka ryba w mori hulaje do woli ;

•    A ja bidnyj wdowyn syn, bez szczastja bez doli!

•    Piduż ja do komory pytatysia zbroi,

•    Czy meni konia sidłaty, czy piszki mandrowaty ?

— Sidłaj synu konia, sidłaj woronoho!

•    Proszczaj , proszczaj stara maty, mene mołodoho!»

—    I ja tebe proszczu i Boh tebe prosty:

—    I w wełykij doroźeńci Boże tobi sczasty!

A w nedilu raneńko szcze do schodu sońcia, Plącze, plącze bidna wdowa, sydiuczy w okońcia! P/aczeź wona , plącze, tiażeńko rydaje:

Łetyt’ sywyj orel, a wona j pytaje

—    Oj ty orle sywokrylyj, wysoko litajesz,

—    Oj czy czasto moho syna u woczy wydajesz ? iOj czy czasto, czy ne czasto, taki joho baczu »Na czub, na czub nastupaju , oczy kołupaju!*

Oj wdaryłaś bidna wdowa ob poły rukamy:

—    Synyż moi kochanii propala ja z wamy.

»Samaś maty wynna, sama prowynyła ,

»Szczo nas mofodymy ta ne pożenyła !«

—    Syny moi lubii, syny wy myłyi!

—    Tym że ja was ne zenyła szczo wy molodii!

8.

Pieśń sieroty.

Idut’ moi dni za dniamy Lita za litamy,

Ja rozkoszi ne zaznała Żal meni za wamy.

Ja diwkoju ne hulała, Za muźem ne budu, Poczim że was lita moi Wspomynaty budu.

Kaźut’ lude, szczom szczastływa , Ja tym weselusia,

Oj ne znajut’, jak ja ne raz Slozamy zaijusia.

129

Boże z neba wysokoho Skoroty wika moho ,

Och kto w switi szczastływijszyj Pryczyny do toho.

9.

H AND ZI A.

A kto chocze Handziu znaty, Proszu mene zapytaty,

Proszu tebe , daj meni wiru, Skaiu tobi prawdu szczyru.

Moja Handzia koby róża ,

Jak topola , taka hoża ,

A w rumiańciu taka syła,

Szczo wsi ćwity zakrasyła ! Nechaj bohacz tak nechwałyt’, Szczo mia Handziuty pozbawyt’, Ne wydrę i żadna syła!

Meni Handzia luba myła.

Jak ja Handziu ne zobaczu, Zawidy tuiu , zawźdy płaczu, Jak ja Handziu pry tobi,

Moje szczastie pry meni,

Jak ja Handziu od tebe,

Moje szczastie od mene;

Jak ja Handziu zobaczu,

1 czy w słotu, czy w pohodu Idu weseł na robotu.

III.

Oświata na Wołyniu ; jej dzieje od najdawniejszych do najnowszych czasów; podział na okresy czyli epoki; szkoły i drukarnie.

Uzupełniając jakkolwiek pobieżny pogląd na prowincyę naszą, ważne zadanie do spełnienia nam jeszcze pozostaje, oto skreślić obraz rozwoju oświaty, rozpowszechnienia jej i losów jakich doznawała na Wołyniu. Zadanie to tem tru-dniejsze do dokonania, że dotąd nikt się niem zająć me usiłował. Trudność zebrania materyałów, rozrzuconych po większej części po archiwach katedralnych, grodzkich i miejskich, których znaczna część zaginęła w niefortunnych losach, jakich kraj nasz doświadczał, nakoniec w odległe zakątki kraju przeniesionych; oto zapewne powód, że ważny ten przedmiot żadnem piórem polskiem dotąd dotknięty nie został. Wielką zasługę pod tym względem położył p. Józef Łukaszewicz , który pierwszy dał nam historyę szkół w Koronie i w w. x. litewskiem ’). Sumienna i uczona praca jego, jak również rozrzucone po dziennikach, pismach peryodycznych i polemicznych broszurach oderwane źródła, służyły nam wskazówką w skreśleniu niniejszego artykułu. W opisie szkół i zakładów naukowych na Wołyniu trzy-

*) Historya szkół w Koronie i w w. x. lit. od najdawniejszych czasów aż do roku 1791 przez Józefa Łukaszewicza. Poznań r. 1849-1851. tomów 4.

mać się będziemy dzisiejszych granic jego, tj. wydzielonych po ostatniem rozbiorze Polski, tak jakeśmy to dotąd czynili, podając ogólną charakterystykę tej prowincyi. Wpatrzywszy się pilnie w dzieje narodowe, spostrzegamy długo bardzo Koronę, a nawet później i Litwłę, przodkujące w oświacie nad Rusią całą. Przyczynę zacofania się tego upatrujemy już nietylko w fałszywym kierunku, jaki wychowaniu publicznemu nadawano u nas, ten bowiem powszechnie w kraju całym czuć się dawał, lecz widzimy ją wypływającą z samego biegu politycznych wypadków i przewrotów, jakim prowincya ta ulegała. Tatarskie najazdy przez tyle wieków wzdłuż i wszerz kraj nasz pustoszące, długoletnia walka o posiadłości jego między Litwą i Koroną, wojny szwedzkie za Jana Kazimierza i Augusta II i klęski przez powstanie Chmielnickiego sprawione; wszystko to zaprawdę nie były okoliczności zbyt sprzyjające rozkrzewiającej się u nas oświacie. Nadto jednym z ważnych powodów długo bardzo tamującym rozwój jej, była walka dwóch wyznań, wschodniego z zachodnim, obu dążących do rozpowszechnienia narodowej swej oświaty. Ostatecznie zaś do powszechnej niejedności i zamieszek przyczynił się napływ najróżnorodniejszych wyznań i sekt jak Kalwinów i Aryan, które w XVI i XVII wieku rozgałęzione, licznych na Wołyniu stronników pozyskiwały. Dom xiążąt Ostrogskich , przeważny w kraju zasługami i fortuną, trzymając się długo obrządku wschodniego, uporczywą walkę z kościołem katolickim prowadził, a gdy unia kościoła wschodniego z zachodnim na synodzie brzeskim w Litwie i niektórych pro-wincyach ruskich stanęła, xiążę Konstanty Ostrogski, jeden z najgorliwszych przeciwników jej, chcąc sprawę wyznania swego jak najskuteczniej przez wychowanie młodzieży poprzeć, zaprowadził szkoły ruskie w Ostrogu i przy nich drukarnię założył. Leszczyńscy, Firleje i Radziwiłłowie, kalwini , którzy oprócz posiadłości litewskich znaczne dobra i na Wołyniu mieli, szerzyli takie wyznanie swe w tej pro-wincyi. Xiążęta Prońscy i kilka domów zamożniejszej szlachty, jak Niemierzyców, Sieniutów, Gzapliców, Hojskich i innych, w błędach aryańskich pogrążeni, sprowadzali spół-wyznawców swych na Wołyń, dopomagając im do zakładania tu zborów i szkół swych. Jednem słowem, śmiało rzec można, że wychowanie publiczne a z nim i rzeczywista oświata, zaledwie przy schyłku XVII wieku szerzyć się i spokojnie rozwijać u nas zdołała. Ulegając ciągłym zmianom i kolejom bytu politycznego narodu, ściśle z niemi związane, nie mogło u nas wychowanie publiczne nie mieć pewnych epok czyli okresów, w których dążności jego i kierunek, wybitniejszym zmianom podlegały. Takich pięć głównie w prowincyi naszej wyliczyć by można: 4szy od najdawniejszych czasów, zwłaszcza od zaprowadzenia pierwszych szkół na Rusi przez Włodzimierza Wielkiego i jego potomków do pojawienia się Jezuitów na Wołyniu, tj. do 4642 roku. 2gi od założenia pierwszego jezuickiego kolegium do ustanowienia komisyi edukacyjnej, od 4642 do 4 776 roku. 3ci od ustanowienia komisyi edukacyjnej do utworzenia głównej szkoły wołyńskiej w Krzemieńcu, od 1776 do 4805 roku. 4ty od utworzenia powyższej szkoły do zamknięcia jej, od 4805 do 4852 roku. 5ty od 4832 do 4864 roku, czyli do dzisiejszych czasów.

Okres lszy. Pierwsze narody słowiańskie, a temsa-mem i te które osiadły na ziemiach dzisiejszego Wołynia czerpały jak wnosić należy, oświatę, z tego samego źródła

co Gallowie i Germani, to jest od Rzymian i Greków; mniej szczęśliwi tylko od tamtych, dalej bowiem od źródła powszechnej oświaty stojąc, przedzierać się musieli przez mnóstwo puszcz i dziczy, przez kraje obcych i często nienawistnych sobie plemion, albo przez długie lata być żoł-downikami cesarzów państwa wschodniego, aby zasięgnąć cokolwiek poloru i ponieść go w rodzinne strony. Takiemi drogami, aż do wprowadzenia prawie wiary chrześciańskiej, przenosiły się do Lechitów, Chrobatów i Rusinów od Rzymian i Greków pierwsze wyobrażenia o religii i stosunkach towarzyskich, a z niemi i zarody oświaty. W mitologii bałwochwalczej Rusi widzimy niektóre zbliżenia z mitologią Rzymian i Greków, jeśli nie tyle w samej idei i głównem wyobrażeniu o bóstwie, to przynajmniej w niektórych obrządkach, formach i praktykach religijnych; ślady tej analogii pozostały nawet dotąd w niektórych zabobonach, zwyczajach i pieśniach naszego ludu, które czas skaziwszy, zatrzeć jednak zupełnie nie zdoLł. Nareszcie najwyraźniej przekonują nas o tem twierdzenia pierwszych kronikarzy naszych, między innymi Długosza, który wszystkich niebian greckiego i rzymskiego Olimpu z bogami ruskimi pomieszał, w każdym z nich upatrując jakieś podobieństwo i wspólną między sobą łączność. W taki pogląd nieza-przeczenie wiele przesady wcisnąć się musiało; lecz z drugiej strony znowu, na powadze Długosza tem silniej zdaje się oprzeć by się można, że za jego jeszcze czasów wiele śladów tego bałwochwalstwa było w życiu litewskiego, polskiego i ruskiego ludu; jeśli więc nie naocznym ówczesnego pogaństwa był świadkiem, to pisał o rzeczach świeżych, przed chwilą prawie spełnionych. Wielu znakomitych historyków naszych zaprzecza w tem Długoszowi, twierdząc że Słowia-

19

134

nie przed przyjęciem jeszcze wiary chrześciańskiej czcili jedną, najwyższą istotę, że się w wyobrażeniach swych religijnych już wówczas zbliżali do światła prawdziwej wiary, które nieprędko dopiero ws'ród nich zajaśnieć rniało itp. Jakkolwiek ciemne i trudne w tym względzie dowody, w innern miejscu wszakże pomówić o tern zamierzamy. Tu zas' tylko zaprzeczyć nie można, że przodkowie nasi na wiele jeszcze lat przed zaprowadzeniem wiary chrześciańskiej mieli już pewną oświatę swoją , wyższą niezaprzcczenie od wielu ościennych ludów barbarzyńskich. Była to wprawdzie oświata dorywcza, nieogólna, przemienna, nie rozkrzewiała się bowiem przez szkoły, których zaprowadzenie jest już dziełem chrześciaństwa, nie miała więc swej rozumowanej teoryi, a raczej z instynktu mas wypływając, wyrabiała się we właściwe sobie formy, przybierała charakter do pojęć i miejscowości zastosowany. Już przez to samo, że Słowianie odwiecznie zajmowali jedne posady, że stosunki ich z obczyzną były bardzo ograniczone tylko i z tysiącem trudności połączone, musieli więc tradycyjnie wyrobić w sobie wiarę, prawa, obyczaje i język, z własnych pojęć i wyobrażeń miejscowych pierwsze zarody oświaty swej wysnuć.

I tak też było istotnie. Słowianie od starodawna byli osobnym szczepem, w rzędzie innych pierwotnych szczepów europejskoazyatyekich, język też ich, w rzędzie innych języków pierwotnych, zdaniem wszystkich nieuprzedzonych badaczów, własne swmje miejsce zajmuje, toż i wiara i o-byczaje ich, pomimo zmian miejscowych przechowały w każdej swej odrośli układ pnia macierzystego, wyłączny i odrębny swój charakter. W miarę jak się rozjaśniał horyzont historyczny Słowian, jak rozszerzały stosunki ich, wzrastał i stopień kultury ich; na obcych wzorach już wy-

g/adzały się formy jej, początkowie w łonie dzikiego ludu samoistnie wyrobione. Postępy nie mogły być tu rychłe, rosły wszakże z objawiającemu się potrzebami. Pomimo grubych obyczajów i pierwotnej prostoty, łagodny charakter Słowian, rząd ich społeczno patryarchalny, sama nakoniec potrzeba, wywołały pewną oświatę, której ślady tu i owdzie spostrzegać się dawały. Prawa lubo nigdzie nie zapisane, tkwiły w pamięci ludu, czujnie strzegły własności, ograniczały stosunki społeczne lepiej i ściślej niezawodnie, niż wszystkie ustawy i kodexy późniejsze. Wielkie dziejowe wypadki, znaczniejsze bitwy, narodowe zwycięstwa, klęski i niedole, przechowywały się u nich w ustnem podaniu, uwieczniały w pieśniach. Pieśni te, pełne życia w swym składzie, dźwięczne, harmonijne, zarówno rozlegały się nad brzegiem Elby, Wisły i sinego Dniepru, jak i w Karpatach bo Słowianin nigdzie bez pieśni obejść się nie mógł. Tworzył on i śpiewał, lubo jeszcze nie wiedział, że te jego piosnki, malujące duszę, są już objawem wykształcenia, tworami talentu, poezyi i muzyki, których istnienia nie pojmował jeszcze. Jeśli śpiewał, musiał być natchnionym, musiał czuć potrzebę wylania się w pieśni, musiała mu ona z oka łzę wyciskać, o silniejsze drgnienie serca przyprawiać, bo inaczej na cożby spiev\ał, kto go nauczył, kto kazał? Czyż więc tego na wpółdzikiego jeszcze dziecka przyrody, z nieodstępną pieśnią na ustach, w boju, przy biesiadzie, lub przed pogańskiego bóstwa posągiem, nie możemy już nazwać do pewnego stopnia wykształconym, czy możemy mu zaprzeczyć pewnych pojęć cywilizacyi, pewnych praw do niej ?

Wszyscy w ogóle Słowianie, zwłaszcza ci, którzy zamieszkiwali kraje żyzne, jak Polanie nad Dnieprem i Wisłą osiadli, Bużanie nad Bugiem, po części nawet i Drewlanie wcześnie poznali się na rolnictwie i uprawiać je zaczęli; sycili miody, uprawiali lny i konopie, wyrabiali płótna, nadmorscy trudnili się handlem drzewa i rybołówstwem, podkarpaccy zaś mieli już nawet wyobrażenie o górniczych zajęciach ; słowem powoli lecz widocznie rozwijały się tu kunszta i rzemiosła, szerzyła się oświata. Postępy Słowian na tej drodze w pierwszych wiekach powstania ich tern wydatniej przedstawiają się nam i charakteryzują ten naród, że cofnąwszy się nieco w przeszłość, widzimy na tychże samych ziemiach Scytów i Sarmatów, których nam kroniki przedstawiają siedzących ustawicznie pod pilśnianymi namiotami, lub na koniach i wozach z pastwiska na pastwiska włóczących się, szukając jedynie grabieży i łupu. Takie były ówczesnych Słowian umiejętności, wywołane potrzebą albo uczuciem serca; mieszkańcom miast i w tej porze już nie zbywało na wytworniejszych wiadomościach, wyższe ukształcenie, a nawet estetyczne pojęcie piękna cechujących. Tam w miejscu leśnych szałaszów wznoszono już wspaniałe zamki dla xiążąt i starszyzny, budowano bogate świątynie, w których stały posągi zwierząt, ptastwa i ludzi, z taką sztuką wykonane, iż się zdawały żyjące. Takimi u Słowian naszych prowincyj były pogańskie przybytki w Kijowie, Owruczu i Korosteniu. Znajomość pisma powstała w tym narodzie nie wcześniej zdaje się jak w wieku X dopiero; w tej epoce już Thietmar widział nadpisy bogów słowiańskich w świątyni Radegasta, u Słowian nadelbiań-skich. Północni w tym czasie już znali pismo runiczne, południowi mieli głagolicką bukwę, która w nazwie swych liter, mogła jak twierdzą, zawierać jakieś rzeczy mistyczne i święte. Przejdźmy do czasów mniej mglistych, do epoki zaprowadzenia chrześciańskiej już oświaty w prowincyach naszych. Pierwsze szkoły na Rusi zaprowadzić miał Włodzimierz W ielki i potomkowie jego, tak utrzymuje Schlózer ’) a zdanie jego popiera Łukaszewicz. Jaki był los tych szkół w XI i XII wieku zaprowadzonych, czego w nich uczono, trudno wiedzieć; zniknąć one zapewne musiały w najazdach tatarskich, ani Kazimierz Wielki bowiem , ani Witołd odebrawszy kraje ruskie, szkół w nich nie zastali. Z drugiej strony, o exystencyi ich domyślać się koniecznie należy; xiążęta bowiem litewscy owładnąwszy Rusią, sami jeszcze w kraju swym szkół niemając, zapewne ich dla wyznawców kościoła wschodniego niezaprowadzali w prowincyach zabranych, zkądże więc powstawała znajomość języka ruskiego , którego w szkołach polskich nieuczono, a jednak przez całe niemal panowanie Jagiellonów używany był w czynnościach urzędowych na Litwie, Podolu, Ukrainie, Wołyniu i Rusi Czerwonej. Musiały więc w ukryciu po mona-sterach i przy cerkwiach obrządku wschodniego exystować ciągle. W XIII i XIV wieku, spotykamy po dziejopisach naszych ślady szkół Jarskich na Wołyniu, zakładanych przy znaczniejszych kościołach parochialnych i miejskich, które pojawiły się po zaprowadzeniu prawa magdeburskiego w niektórych miastach naszych. Osadnicy niemieccy znad Renu i Elby sprowadzeni, posiadając już jakiekolwiek ukształcenie szkolne w krajach swych, poczuli potrzebę zaprowadzenia szkółek i w nowej swej ojczyźnie. Szkółki te, jak famę tak i miejskie pozostawały pod wyłącznym zarządem duchowieństwa , a choć sprowadzano do nich często nauczy-

’) Vlailimir der Grosśe nahm voFnehmer Leute Kinder mit Gewalt weg, und gab sie na uczenije kniinoje d. i. liess sie in Biichern unterrichten. Schlózer Nestor 1, 11.

cieli Niemców, plebani wszakże ścisły dozór nad niemi zachowywali. Uczono w nich czytać, pisać, katechizmu, mini-strantury, kantu (psalmów), cokolwiek rachunków i łaciny, a w niektórych nawet, gdzie Niemcy byli nauczycielami i języka niemieckiego. W ogóle jednak liczba szkółek tych na Wołyniu była wcale niewielka, tak jak i w całej Rusi, gdzie obrządek wschodni nad łacińskim pomiędzy ludem i szlachtą przeważał. W tej epoce, w Koronie a nawet i w Litwie, powstawały już szkoły katedralne czyli wyższe, przy katedrach łacińskich urządzane. Wykładano w nich arytmetykę, geometryę, astrologię, gramatykę, retorykę, dyalekty-kę a nawet i muzykę. Językiem wykładowym była łacina ; tłumaczono z niej wszakże na język ojczysty. Nauczycielami w tych szkołach byli samiź duchowni i znani u nas scholastycy i magistrowie, ze szkół miejskich i farnych przechodzono tam na naukę. Na Wołyniu jednak niema śladu , by taka szkoła exystowała w tych czasach; jedyna katedra we Włodzimierzu w 1364 roku założona, nie słyszeliśmy, aby ją miała. Co więcej akademia krakowska, której dobroczynne wpływy, niebawem po otwarciu jej w 4400 roku, uczuć się dały we wszystkich prowincyach dawnej Polski, mniej daleko wpłynęła na oświatę Rusi, dostarczała wprawdzie mniej lub więcej zdatnych nauczycieli miejskim i parochialnym szkółkom tutejszym, a tern samem ułatwiała zakładanie ich, lecz mając w swym ręku wszystkie szkoły krajowe i wychowanie publiczne, w skutek niedołężnej swej administracyi niewiele dbała o zaprowadzenie wyższych szkół w oddaleńszych prowincyach Rusi. I tak na Wołyniu, Podolu, Ukrainie i Rusi Czerwonej, na kilkadziesiąt mil w około, prócz szkółek elementarnych innych szkół w tyin czasie nie znano. Zaprowadzenie więc szkół wyższych w prowincyach tych, właściwie Jezuitom dopiero przypisać należy. Duchowieństwo łacińskie w tej epoce seminaryj jeszcze żadnych nie miało, młodzież do stanu duchownego przysposabiająca się, pobierała nauki w szkołach przy klasztorach będących, które dzieliły się na wewnętrzne i zewnętrzne (interiores i exteriores)\ pierwsze przeznaczone dla młodzieży do zakonu wstępującej, mieściły się w obrębie samych klasztorów, drugie na kapłanów świeckich przysposabiające, w domach obok klasztorów stojących. Jak w jednych tak w drugich zakres wykładanych nauk był dość szczupły, a ci którzy do wyższych stopni w hierarchii kościelnej dążyli, przechodzili ztamtąd do szkół katedralnych a nawet do akademii krakowskiej.

Przejdźmy z kolei do szkół wyznawców obrządku wschodniego ; tych stan w ciągu całej tej epoki, długiej bo aż do końca XVI wieku sięgającej, wcale był niezadawalnia-jący, jak świeckich tak i duchownych; uczono w nich czytać, pisać, a język cerkiewny i ceremoniał kościelny stanowiły tu najgłówniejszy przedmiot wykładu. Dopiero na lat kilkanaście przed zaprowadzeniem pierwszego kollegium Jezuitów na Wołyniu, xiążę Konstanty Ostrogski założył tu pierwszą wyższą szkołę wyznania swojego, w ojczyste m gnieździe Ostrogu. Szkoła ta otworzoną została w 4595 r., założyciel zajął się uposażeniem jej, nadawszy na własność dwie wsie z xięstwa Ostrogskiego : Bak/ajówkę i Borysów-kę. Pierwszym rektorem ustanowił w niej uczonego Rusina Herasyma Smotryckiego i uczonego Greka Cyrylla, później patryarchę konstantynopolitańskiego. W szkole ostrogskiej uczono już języka łacińskiego, greckiego i innych wyższych umiejętności. Założoną była jedynie w celu oparcia się krzewiącej unii, której xiążę Ostrogski najzagorzalszym był przeciwnikiem, młodzież więc nie kształciła się w niej na przyszłych obywateli, ale na religijnych szermierzy, wydała też kilku takich jak Chirę, Szczurowskiego, Bałabana biskupa łuckiego i kilku innych. Exystencya szkoły tej była niedługą , upadła wkrótce po zaprowadzeniu kolegiów jezuickich na Wołyniu, a xiążęta Ostrogscy wiarę katolicką przyjęli. W dziejach tej szkoły, jak również lwowskiej i kijowskiej , założonych prawie jednocześnie, rzecz uwagi godna, że pomimo nienawiści przełożonych tych zakładów dla unii i katolików, zdatniejsi uczniowie wysyłani byli ztąd na dalszą naukę do Jezuitów, już podówczas w Litwie będących a nawet do akademii krakowskiej. I tak Melecy Smotrycki, syn Herasyma, młodzieniec wielkich nadziei, po ukończeniu szkół w Ostrogu wysłany został do Jezuitów wileńskich, ztamtąd za granicę do Lipska i Wiirzburga, gdzie kształcąc się w naukach, powrócił nareszcie do kraju. Przez czas jakiś wstępując w ślady ojca, pisał w obronie swego wyznania, lecz ostatecznie skłaniać się do unii począł, pociągnąwszy do niej wielu szlachty na Podgórzu, Wołyniu i Podolu. Metropolita kijowski Job Borecki wyklął go za to, a stolica rzymska mianowała arcybiskupem hieropolitańskim in parlibus. Niecierpiany od Rusi, umarł jak mówią z zadanej trucizny w Dermaniu 1633 r. ') Nietylko Smotrycki, lecz w ogóle zamożniejsza szlachta ruska wysyłała swych synów do Jezuitów lub za granicę, niewiele widać rachując na wykształcenie we własnych szkołach zdobyte, co samo dowodzi, że te kwitnącym stanem nie cieszyły się wcale.

*) Rozbiór pism jego polemicznych dał nam Maciejowski w piśmiennictwie, pisał także o nim Stebelski.

141

Wyżej daleko w ukształceniu umysłowem od dyzunic-kiego, stało już w tej epoce duchowieństwo unickie; Bazylianie kształcili się w Wilnie u Jezuitów, mieli także szkoły i nowieyaty własne na Wołyniu, jak w Włodzimierzu i Lucku, gdzie były studya filozoficzne. Szkół jednak wyższych publicznych jeszcze w tym czasie nie mieli; w założonych zaś gdzieniegdzie sokołach niższych po większej części trzymali się Alwara.

W ogóle smutny to był jeszcze stan nauk w całej tej epoce; szkoły w ręku duchowieństwa pozostając, odznaczały się dążnością czysto religijną, hierarchiczną. Napojona też takiemi wyobrażeniami młodzież, wstępowała w szranki życia publicznego z gotową walka przeciw władzy świeckiej monarchieznej, która nakoniec potężnemu ich wpłyWowi uledz musiała. Połowę Wołynia ówczesnego zajmowały prawie dzielnice xiążąt; z tych wielu żadnego historycznego znaczenia nie mając, dzielnemi porażkami Tatarów odznaczając się tylko, bynajmniej wykształceniem od drobnej zagonowej szlachty nie różnili się. Takimi byli xiążęta Haliczań-scy, Kropotkowie, Kapustowie, Sokolscy i inni, których liczny szereg metryka wołyńska przytacza. Wydarzyło się nam widzieć nawet w jednem z zamożnych archiwów klasztornych na Wołyniu przywilej xięcia Wasila Kropotki z roku 1524: na cerkiew obrządku wschodniego w dobrach swych Słobodzie wydany. Na przywileju tym za niepiśmiennego xięeia, obok krzyżyka przezeń postawionego, podpisał się dworzanin jego Baryczka.

Na początku XVI wieku zmienił się tu wprawdzie nieco stan rzeczy, panowie i zamożniejsza szlachta wołyńska trzymali nauczycieli przy synach swych. Takim był uczony - .    so

Kasper Cichocki kanonik sandomirski '), pod koniec XVI wieku przy młodych Ostrogskich Januszu i Konstantym i wielu innych. Wysyłano też młodzież do akademij zagranicznych, do Paryża, Padwy, Bononii; tam w tej epoce pobierali nauki Janusz syn Konstantyna Bazylego Ostrogski, kilku Koreckich, Krzysztof Zbaraski i inni, którzy za powrotem ozdobą kraju stawali się. Mniej daleko młodych xiążąt i panów wołyńskich spostrzegamy w tej epoce w akademii krakowskiej, znać i wówczas mania edukacyi zagranicznej grasowała.

Okres 2gi. Powiedzieliśmy już wyżej, że Jezuitom głównie winny: Ukraina, Wołyń i Podole, zaprowadzenie szkół wyższych, których do przybycia ich, prowincye te nie-miały. Nierychło jednak po przybyciu do Polski otworzyli szkoły swe Jezuici na Wołyniu. Pierwsze kollegium tego zgromadzenia powstało w Lucku, około 1612 r. Sprowadzeni przez biskupa Pawła Wołuckiego, mieli Jezuici tutejsi nadany sobie przywilej Zygmunta III jeszcze w 1609 r. na skupienie placów i domów na przyszłe kollegium i kościół, uwolnienie od ciężarów krajowych i miejskich. Xią-żęta Czartoryscy, Jerzy i Mikołaj wojewoda wołyński, na pomieszczenie szkół ofiarowali im własny dworzec w niższym zamku. Wielu też innych panów wołyńskich, jak Jerzy Wiśniowiecki kasztelan kijowski, Jędrzej Czetwertyński i Staniszewski, pospieszyło z hojnem uposażeniem powstającego zakładu. Kollegium też łuckie było jednem z najzamożniejszych w prowincyi. Jezuici otworzyli tu szkoły wyższe, a przy nich kursa teologii i filozofii. Wkrótce potem

’) Autor znakomity dzieła Alloquia Ossecensia wydanego w Krakowie 1615 roku.

w 1624 r. Anna Aloiza Chodkiewiczowa, córka Alexandra xięcia Ostrogskiego, wojewody wołyńskiego, fundowała kol-legium w Ostrogu, a przy niem konwikt dla szlacheckiej młodzieży. Jezuici ostrogscy utrzymywali także szkołę wyższą z wydziałem filozofii i teologii. Bogata fundatorka uposażyła ją hojnie, nadając Jezuitom dobra Kniahinin, Moszcza-nicę, Berezdów i jurydykę w Ostrogu. Zgromadzenie co do liczby osótf nie musiało tu być znaczne, Łukaszewicz wylicza w kollegium ostrogskiem w 1726 roku 7 kapłanów, 3 magistrów i 9 koadjutorów tylko, lecz rządzili szkołami tutejszemi zawsze najznakomitsze głowy zgromadzenia; było też to jedno z najwięcej uczęszczanych kollegiów na

Wołyniu.

#

W pierwszej połowie XVII wieku Alexander Jelec, oficyał kijowski, założył i uposażył kollegium jezuickie w Xawiero-wie, województwie kijowskiem, małej mieścinie wśród głębokich lasów poleskich położonej. Miejsce to okazało się wkrótce dla szkół niedogodnem, a wojny moskiewskie miasteczko Xawierów i kollegium do szczętu zniszczyły; na żądanie więc szlachty województwa kijowskiego uchwałą sejmu 1678 r. kollegium przeniesione zląd zostało do Owru-cza, z aprobatą wszystkich dawnych placów, horodni i przywilejów jego '). Nowo utworzone kollegium otrzymało wówczas nazwę Xavier Owrucense Collegium, posiadało miasteczka Xawierów, Kalinówkę, Bazar, jurydykę w Owru-czu i kilka wsi. Jezuici utrzymywali tu szkoły niższe. Około 1720 r., powstała rezydencya Jezuitów w Krzemieńcu, podług Niesieckiego fundatorem jej był Janusz Antoni xiążę

') Patrz Vol. leg. T. V. str. 595—596, konstytucje sejmu grodzieńskiego r. 1678 nie zaś 1671, jak podaje Łukaszewicz.

144

Wiśniowieeki kasztelan krakowski, Łukaszewicz' zaś i brata jego, Michała xięcia Wiśniowieckiego, jako współzałożyciela wymienia; przy rezydencyi tutejszej utrzymywali Jezuici szkoły niższe tylko. Urządzono też przy nich dwa konwikty, jeden dla synów ubogiej szlachty, drugi dla dzieci neofitów; oba w osobnych mieściły się gmachach. Rezy-deneya krzemieniecka pozostawała zawsze pod zarządem kollegium ostrogskiego. Najpóźniejszym zakladetn naukowym Jezuitów na Wołyniu była missya, założona w Żytomierzu w r. 1724, przez Kaźmierza Steekiago kasztelana kijowskiego. Była to jedna z tych rzadkich missyj, przy których Jezuici utrzymywali szkoły. Żytomierska miała szkoły niższe, aż po retorykę i poetykz Irzech klas gramatycznych składające się. Józef Andrzej Załuski, natenczas biskup kijowski, fundował później przy nich katedrę studium theologiae moralis. Konstytucja r. 1768 potwierdzając tę missyę wyrażą: 'Fundacją j. w. Kazimierza Steckiego,

•    kasztelana kijowskiego, w recessie sejmowym 1726 r. do

•    approbaeyi pozostałą dla xięży Jezuitów, jako nietylko co

•    do missyi, ale i co do szkół bardzo potrzebną, ad publieatn »utilitatem approbujemy.«

Tyle właściwie było szkół jezuickich na Wołyniu od powstania aż do upadku tego zakonu w Polsce; mieli wprawdzie Jezuici jeszcze kilka kościołów i missyj, po prowincji tej rozrzuconych , jak we Włodzimierzu, Kniahini-nie i. t. p., lecz żadnych tam szkół nre utrzymywali.

Ograniczamy się tu na samem wyliczeniu tylko zakładów jezuickich na Wołyniu; organizaeya ich i wewnętrzne urządzenie w niczem nieróżniły się od wszystkich w ogóie zakładów zgromadzenia tego w Polsce; rzecz to już zbyt znana i obszernie* w dziele p Łukaszewicza rozwinięta

Tembardziej nie widzimy potrzeby rozwodzić się nad dążnościami i kierunkiem wychowania publicznego, którym Jezuici u nas jak w ęałej Polsce zawładnęli w lej epoce.

Smutne to dzieje, smutniejsze jeszcze skutki ich, które nierychło dopiero kraj poczuł i długo jeszcze otrząsnąć się z nich nie miał mocy. Na Wołyniu jak i na Rusi całej obszerniejsze jeszcze pole mieli Jezuici do rozkrzewienia obłudnych swych doktryn, szerzenia fanatycznych wyobrażeń, nakoniec do zupełnego panowania w prowincyi. Płaszczykiem pokrywającym główny ich zamiar służyło tu apostolstwo i usiłowanie nawracania Rusi, jeszcze w owym czasie przeważnej, kształcącej się w akademii swej w Kijowie, już bardzo wysoko wówczas stojącej. Również po-tężnem narzędziem był tu protestantyzm, który jeszcze od połowy XVI wieku co raz silniej na Rusi szerzyć się począł a którego zgubne wpływy w najstraszniejszem świetle przedstawiali Jezuici wychowańcom swym. Reformy Konarskiego, szybko rozniósłszy się po kraju około 1 740 r., już zbawienne swe skutki w oświacie narodowej niektórych prowincyj polskich przyniosły; lecz na Wołyniu, oddalonym od głównego ogniska tych reform, stan rzeczy niewiele się zmienił. Jezuici przewagi swej, ani fałszywego kierunku w wychowaniu publicznem, nie zmienili bynajmniej, berło samowładztwa pozostało w ich ręku. Kiedy jednakże szkoły pijarskie na Wołyniu i w sąsiedniej Litwie reformować sie także zaczęły, zlękli sie na chwile Jezuici, a w obawie iżby nieutracić dotychczasowej przewagi, przy główniejszych kollegiach swych jak w Ostrogu i Łucku zaprowadzili także konwikty szlacheckie, zmieniwszy w nieb nieco system wykładanych nauk. Nieznaczne te zmiany wszakże zaprowadzone zostały wyłącznie dla paniczów których utracić z za

146

kładów swych lękali się Jezuici; we właściwych szkołach zaś pozostał Alwar, z retorykami Juwencyuszów i całą niegodziwą organizacyą XVI wieku. Forma zyskała nieco, lecz główny kierunek i dążność instrukcyi pozostały nietknięte. Jak silny wpływ rozciągali Jezuici na umysły pro-wincyj naszych, jak wielką była przewaga nad niemi, a również jakierni drogami dopinali celów swych, przekona nas jeden tylko przykład, który przytaczamy dla tego, że wyłącznie Wołynia dotyczy. W dzisiejszym powiecie owru-ckim, w skład dawnego województwa kijowskiego wchodzącym , mieszkała licznie rozrodzona rodzina Niemierzyców, stara i zamożna szlachta, dobrze już wówczas w kraju zasłużona. Wielu członków rodziny tej chwyciło się błędów aryańskich. Dla Jezuitów, których dobra do kollegium xa-wierowskiego należące, graniczyły z posiadłościami Niemierzyców, była to gratka nie lada. Gałemi siłami rozpoczęli więc dzieło nawracania. Niełatwo to im przychodziło, błędy bowiem sekciarskie silnie w rodzinie tej rozgałęzione były. Po wielkich usiłowaniach jednakże jeden z Niemierzyców', Władysław, najzagorzalszy aryanin, skłonił się do nawrócenia, wymógłszy jednak rewers na piśmie od Kisanow-skiego Jezuity, że w tej wierze zbawionym będzie. Umierając kazał sobie ten dokument do trumny włożyć. W pięć dni po śmierci znaleźli Jezuici przy zwłokach kwit napisany z datą: In valle poenitentiac '), świadczący że zadość uczyniono rewersowi. Obadwa te pisma rektor Jezuitów r. 4653 podał do obiaty w aktach trybunału koronnego w Lublinie, W kilka lat po wydarzeniu tem, cały ród Niemierzyców gorliwie do katolicyzmu nawracać się począł.

l) W dolinie pokuty.

Przejdźmy teraz do szkół pijarskich, których dzieje mniej przykre w nas budzą wspomnienia, nie tyle bowiem szkodliwych skutków w kraju sprawiły. Dwie szkoły tylko zgromadzenie to utrzymało na terrytoryum dzisiejszego Wołynia : w Dąbrowicy i w Międzyrzeczu koreckim; więcej nigdy ich tu niebyło. Kollegium dąbrowickie fundował około 4 695 roku J:m Karol Dolski marszałek w. x. litewskiego, uposażenie szkoły tej musiało być znaczne, Pijarowie bowiem , oprócz szkół publicznych, utrzymywali tutaj studya wyższe dla młodych zakonników zgromadzenia swego. Matematykę, filozofię, a nawet języki nowoczesne wykładano w Dąbrowicy wcale dobrze. Do Międzyrzecza sprowadzili Pijarów Lubomirscy w r. 4 702. Jerzy Lubomirski podkomorzy koronny, zmurował im tu kollegium i kościoł, nadawszy na własność wioskę Charuczkę, jurydykę na przedmieściu Zastawie i około 200000 złp. kapitału. Pijarowie wywdzięczając się fundatorom, posyłali tu zawsze na rektorów najuczeńszych członków zgromadzenia. Takimi byli: Kamil Jodłowski, Alexander i Dominik Szybińscy, Chlebowski i kilku innych.

Skoły tez międzyrzeckie pomimo licznych kollegiów jezuickich na Wołyniu, zawsze były licznie uczęszczane, przez zamożniejszą nawet młodzież podolską i wołyńską. Oczywiście wzrost obu tych szkół powiększył się jeszcze za czasów komissyi edukacyjnej, o czem w swojem miejscu mówić będziemy.

W tej epoce dopiero powstały pierwsze seminarya dla duchowieństwa katolickiego. W obrębie dzisiejszego Wołynia były dwa takowe, w Ołyce i Żytomierzu; to ostatnie wyłącznie dla dyecezyi kijowskiej służące. Prócz tych

148

do dyecezyi łuckiej należały jeszcze seminarya w Janowie, Tykocinie i Węgrowie.

Pierwszy fundusz na seminaryurn ołyckie przeznaczył infułat ołycki Franciszek Zajerski, od jego też imienia otworzone w 1638 r. szkoły, nosiły nazwę Collegium Za-jerscianum; przyłączony doń został później fundusz innego infułata Suchińskiego, a Radziwiłłowie crdynaci oł.yccy hojnerni ofiarami pomnażali go także. Akademia zamojska stosownie do woli fundatorów⁷, aż do czasu odpadnięcia od Polski zawiadowała szkołą tutejszą, która aktualnie na wpół świecką była i taką też ostatecznie pozostała po ustanowieniu komissyi edukacyjnej '). Fundusz zapisowy na 8 kleryków tylko był przeznaczony, uczniów zaś w ogóle nigdy więcej nad 100 tu nie bywało.

Seminaryurn żytomierskie powstało dopiero w połowie XVIII wieku; założył je Kajetan Sołtyk, biskup kijowski. Ani Łukaszewicz jednak, ani Friese w dziele swoim: l)e Episcopatu Kijouiensi, nie wspominają na ilu alumnów był fundusz i pod jakiego zgromadzenia duchownego zostawało zarządem.

Wyznawcy obrządku ruskiego nie mieli prawie w tej epoce szkół swych na Wołyniu, prócz kilku mniejszych przy cerkwiach, które przy Jezuitach kwitnąć nie mogły. Po upadku więc szkoły ostrogskiej garnęli się Rusini do szkoły brackiej kijowskiej, która pod uczonym rektorem swoim Innocentym Gizelem wzrastała, a w 1653 roku za przywilejem Władysława IV do rzędu akademij podniesioną została, gorliwie wspierana przez metropolitę Piotra Mohiłę. W ro-

') Łukaszewicz dał obszerny opis kollegium ołyckiego T IV

str. 472—4<S1,

149

ku 1645 toczyły sio tu sławne dysputy o różnicach wiary między kościołem łacińskim i greckim, pomiędzy zaprowadzonymi Jezuitami w Kijowie i wspomnianym Gizelem ’).

Duchowieństwo unickie kształciło się w tej epoce u Jezuitów w Wilnie, u Teatynów we Lwowie, w Ołomuńcu i Pradze, a ostatecznie władyka łucki Rudnicki założył seminaryum unickie w Lucku, oddawszy je pod zarząd Bazylianów. Kurs nauk trwał w niem rok jeden tylko, młodzi zatem duchowni nie mogli zeń wychodzić należycie do przyszłego stanu usposobieni. Szkoły publiczne utrzymywali Bazylianie ciągle, liczba ich nawet wzrosła w tej epoce, a we Włodzimierzu i Lubarze mieli nawet szkoły wyższe. Wykładano w nich nauki już w języku łacińskim i polskim, a metodę przyjęli całkiem prawie Bazylianie od nauczycieli swych Jezuitów, skaziwszy ją więcej jeszcze nieumiejętnym wykładem; ani więc licznie uczęszczane , ani dobrze uorga-nizowane zakłady te były aż do czasu komisyi edukacyjnej , która dopiero zreformowaniem ich zajęła się. W opłakanym stanie były w tej epoce szkółki elementarne po wsiach i miasteczkach, wyłącznie dozorowi miejscowych plebanów powierzone. Jezuici nie trudniąc się wychowaniem początkowem, nie mieszali się do nich wcale. Jedynym nauczycielem był tu bakałarz, naukę religii wykładał sam pleban, dziekani zaś w każdym dekanacie, po dwa razy w roku, szkółki te wizytować byli obowiązani; uczono w nich czytać, mało co pisać, mniej jeszcze rachunku, a bardzo wiele nabożeństwa.

*) Wspomina o nich Friese w dziele De Episcopatu Kijov. i Łukaszewicz Hist. szkół T. I str. 351—352.

Mówiąc prawdę fundatorowie tych zakładów, po większej części sami plebanie, mieli w tern własny interes, aby zakon nie dla pożytku kraju, ale właściwie dla usługi kościelnej sposobie'. Łukaszewicz wylicza znaczniejsze szkółki elementarne w tej epoce na Wołyniu w Dubnie, Równem, Turzysku, Owruczu i Zasławiu ’). Wielką klęskę w zakładach tych sprawił przechód Chmielnickiego przez Wołyń, wszystkie prawie zniszczone wówczas zostały, dopiero za Sa3Ów, mianowicie za Augusta III odradzać się zaczęły, niezmieniwszy dawnego składu swego. Jak wielki błąd popełniali monarchowie nasi, niezwracając do ostatka żadnej uwagi na oświatę ludową, dziś dopiero czujemy, dzisiejszą ciemnotę dawnym błędom, dawnemu kierunkowi przypisać należy; obecnie rozpowszechnienie tej oświaty, przy mniej przyjaznych okolicznościach, z tysiącem trudności połączone. Długie jeszcze lata przyjdzie nam zapewne dawny w tej mierze błąd ojców naszych poprawiać.

Nie wspominaliśmy dotąd o szkołach protestanckich, które jeszcze w przeszłej epoce, od początków panowania Zygmunta Augusta zagęściły się na Wołyniu. Dzieliły się one na socyniańskie czyli aryańskie, kalwińskie i braci czeskich; wszystkie prawie z małym wyjątkie n były polskie i nie dotrwały dłużej, jak do połowy XVII wieku , niektóre już w XVI znikać poczęły. Przesiąknięta nienawiścią ku religii panującej w kraju, nie mogły długo istnieć w czasie, w którym fanatyzm za pomocą Jezuitów tak szybko się szerzył i na

. *) Szkółka zasławska mieściła się przy kościele farnym, przez samego Janusza Ostrogskiego założona, była to jedna z najznaczniejszych na Wołyniu. O urządzeniu jej napotkałem jeszcze ślady w dawnych wizytach tego kościoła.

151

najmniejszą sposobność pognębienia przeciwników czyhał. Pomimo znacznej liczby sprzymierzeńców swoich pomiędzy najznakomitszemi nawet rodzinami wo/yńskiemi, pomimo wielkiej ilości zborów, szkół tych wyznań nigdy na Wołyniu wiele nie było. Dyssydenci tutejsi posyłali swych synów na naukę do Rakowa, Lubartowa i do Torunia, gdzie w r. 1568, gimnazyum luterskie powstało. Głównym intendentem zborów aryańskich na Wołyniu był przez długi czas sławny Andrzej Wiszowaty, z córki Faustyna Socyna urodzony; ten do 1648 roku w Beresteczku miał główne swe siedlisko, zkąd go dopiero wyrok trybunału koronnego w tym roku zapadły wygnał. W roku 1660 ostatecznie Aryanie z Polski wynieść się byli zmuszeni. Cza-plicowie, właścicieli miasteczka Kisielina na Wołyniu, założyli tu pierwszą wyższą szkołę socyniańską około 1640 r., w lat 44 potem zniósł ją wyrok trybunału lubelskiego, pociągnąwszy do srogiej odpowiedzialności założycieli Cza-pliców. Lubienicki ') opisując kwitnący stan tej szkoły wymienia uczonych rektorów jej Eustachego Gisela, Ludwika Hollaisen, Piotra Stegmana i Teodora Simonida, rodem z Holsztyna. Przy szkole kisielinskiej było studyum teologiczne socyniańskie.

Kalwini i połączeni z nimi bracia czescy oprócz elementarnych szółek, które przy każdym prawie kościele wyznania swego posiadali, mieli szkołę wyższą i przy niej semi-naryum duchowne w Ostrogu. Jednym z najuczeńszych pro-fessorów tej szkoły około 1642 roku był Paweł Palicerus, Morawczyk, przedtem członek rządu zborów ewangelickich w Wielkiej Polsce, tłumacz biblii wraz z Tomaszem Wę-

’) Hist. refor. Polon. p. 277.

152

gierskim, którą Krzysztof Radziwiłł Władysławowi IV dedykował ’). Szkoła ta po dwudziestoletniej blizko exy-stencyi do Leszna przeniesioną została , gdzie już wprzódy szkoła tego wyznania istniała. Te tylko były główniejsze szkoły protestanckie na Wołyniu , młodzież nietylko dyssy-dencka lecz i katolicka garnęła się do nich tłumnie, wykład bowiem nauk był tu nierównie lepszy i nietyle zastarzały jak jezuicki, chociaż pomimo wielkich pochwał oddawanych szkołom tym przez dziejopisów naszych, rozpatrzywszy się dobrze w tych zakładach , widzimy że i one tchnęły sekciarstwem i przepełnione były wyobrażeniami fanatycznemi, mianowicie socyniańskie, w których uczniowie jak jezuiccy panegiryzowali, prawili oracye i na tympo-dobnych bredniach większą część czasu marnowali. Znać taka już była dążność, taki nieszczęsny kierunek w tej epoce w ogólności.

Nim zakończymy przegląd tej epoki, spojrzyjmy jeszcze na wychowanie kobiet ówczesne. Było ono nierównie staranniejsze niż w epoce poprzedzającej, gdy z najzamożniejszych nawet rodów córki zaledwie czytać i pisać uczono. Pensyonów żadnych wprawdzie nie znano jeszcze wówczas, a choć na lat kilkanaście przed ustanowieniem komisyi edukacyjnej powstało ich kilka w Warszawie, te jednakże nie dotarły aż na Wołyń. Zamożniejsze szlachcianki oddawały swe córki do Wizytek w Warszawie i Wilnie, do Sakramentek we Lwowie, gdzie prócz robót kobiecych i wielkiej ilości nabożeńswa wykładano język polski, fran-cuzki, trochę rachunków i główniejszych wiadomości, nie-

l) Biblia ta od niektórych jak dawniejsza Nieświeżska, Radzi-wiłłowską jest zwana ; starał się ją zniszczyć arcybiskup Wężyk.

153

zbędnie w życiu kobiecie potrzebnych. Już w końcu XVII wieku znaczniejsze damy polskie przekładały edukacyę do-■ mową dla dziewcząt, trzymano więc ochmistrzynie fran-cuzkie, które prócz nauk po trochę i sztuk pięknych swe wychowanki uczyły, jak śpiewu, muzyki i rysunków. W ogóle jednak dewocya i przesada w wyobrażeniach religijnych tamowały w tym wieku wyższe ukształcenie kobiet. Pomimo to spostrzegamy już na Wołyniu kilka niewiast z Wysokiem, jak na ten wiek wykształceniem. Ta-kiemi były: Zofia z Czartoryskich Bohowitynowa, chorążyna wołyńska, która tłumaczyła z greckiego na słowiański język ewangelie i apostolskie pisma i te około 4 616 roku drukiem ogłosiła, Anna Alojza Chodkiewiczowa, której oprócz fundacyi Jezuitów w Ostrogu i Jarosławiu mnóstwo zapisów na rozmaite zakłady naukowe spotykamy i kilka innych.

Okres 3ci. Papież Klemens XIV (Jan Wicenty Ganga-nelli), pamiętną swą bullą roku 1773 zniósł zakon Jezuitów. Wszystkie rządy europejskie rozszarpały ogromne bogactwa w dobrach ruchomych i nieruchomych po nieb pozostałe, wszystkie stały się własnością fiskalną, jedna Polska tylko pomyślała o użyciu ich na dobro publiczne. Na myśl podaną przez Joachima Cbreptowicza podkanclerzego lit., stany sejmujące 1775 wszelką pozostałość po Jezuitach przeznaczyły na stały fundusz publicznego w kraju wychowania. Sejm warszawski 1776 roku ustanowił komisyę edukacyjną, której oddano zupełny dozór wychowania publicznego, również zarząd na wszelkimi funduszami edukacyjnymi, z mocą dochodzenia niewyświetlonych jeszcze pozostałości po Jezuitach. Nie widzimy potrzeby, rozszerzania się nad szczegółami urządzenia komisyi edukacyjnej, ani też obja-

154

śnienia zbawiennych skutków, jakie rozlała na oświatę krajową *), należy to do historyi powszechnej oświaty; ograniczymy się więc wspomnieniem o niej o tyle tylko, ile wpłynęła na dzieje wychowania publicznego w prowincyi naszej.

Wiekopomna ta magistratura, jedna z najpiękniejszych ustaw chwiejącego się już na podwalinach swych rządu, długo walki i zawody w działaniach swych napotykać musiała , długo czynności swych rozwinąć nie mogła ; składały się nato: anarchia kraj już wówczas rozdzierająca i tysiące przeszkód, nieuniknionych przy zaprowadzaniu całkiem nowego porządku i kierunku w wychowaniu narodowem. A więc najprzód należało walczyć i opierać się łupieztwu i niecnej grabieży samychże członków komisyi rozda-wniczej, w 1774 r. ustanowionej, jak Massalskiego, Adama Ponińskiego, Gurowskiego, Młodziejowskiego i kiku innych, którzy podnosząc kapitały i procenta funduszowe, obracali je na. swe własne potrzeby, za bezcen oddając w wieczyste dzierżawy pojezuickie dobra osobistym swym dłużnikom itp. bezprawia popełniając. Regulując majątek edukacyi narodowej , który po skasowaniu komisyi rozdawniczej pod wyłączne już potem rozporządzenie komisyi edukacyjnej oddany został, zajmowała się ta komisya zarazem organi-zacyą i zakładaniem szkół nowych; a nie była to rzecz tak łatwa, w kraju bowiem, w którym duchowieństwo ster nauk w rękach swych trzymało, wielka trudność zachodziła w wyszukaniu ludzi zdolnych, którzyby choćby tem-

l) Obszerny opis ustaw i działań komisyi edukacyjnej umieścił Łukaszewicz w Historyi szkół; tam więc czytelnika po obszerniejsze szczegóły odsyłamy.

czasowie tylko zapełnili tyle posad po Jezuitach wakujących. Członkowie zniesionego zakonu w ogólności świa-tlejsi i uezeńsi od duchowieństwa świeckiego , mając lepsze widoki pokierowania się w hierarchii kościelnej, usuwali się od stanu nauczycielskiego. Pijarzy zaledwie zapełnić mogli liczne swoje szkoły w Koronie i Litwie, nie wspomnę już o Bazylianach w prowincyach ruskich, którzy ostatecznie obowiązku tego podjąć się musieli, byli to jeszcze nowi-cyusze w zawodzie nauczycielskim, a własne ich szkoły bynajmniej doborem zdatnych nauczycieli nie odznaczały się. Tak więc przy uszczuplonych i rozszarpanych funduszach i cisnących zewsząd przeszkodach, koinisya edukacyjna głównie zwrócić musiała uwagę na zreformowanie szkół głównych w Krakowie i Wilnie, które z czasem miały dostarczyć światłych nauczycieli wszystkim innym zakładom w Koronie i Litwie; nareszcie powstające coraz nowe zakłady speoyalne obsadzano jak można najlepszymi pro-fessorami, więcej zaś oddalone szkoły na Rusi, Wołyniu i Ukrainie musiały pozostać na drugim planie, urządzano je jak na to pozwalały okoliczności, a chociaż wykład nauk i skład ich wewnętrzny zmieniono stosownie do ustaw ko-misyi, w całym kraju przyjętych, długo jednak nie dościgły one zamierzonych celów, ani też zrównać zdołały ulepszeniom, już w reszcie kraju zaprowadzonym.

Podzielone przez komisyę edukacyjną szkoły na wydziały w obrębie dzisiejszego Wołynia były następujące: w Krzemieńcu utworzono szkołę wydziałową wołyńską, używszy do niej na nauczycieli częścią akademików krakowskich , częścią też niektórych członków zniesionego zakonu. Pomieszczono ją w gmachu jezuickim. Szkoły krzemienieckie , które kiedyś tak wielkim blaskiem zajaśnieć

156

miały, za czasów komisyi edukacyjnej nie były wcale liczne. W roku 1783 grono nauczycieli składało się tu z 7 osób i rektora, uczniów liczono 119    . W Łucku i w Owru-

czu po zniesieniu Jezuitów utworzono szkoły podwydzia-łowe, których zarząd oddano akademikom. Składały się one z prorektora i trzech nauczycieli, jednego na każdą klasę ; mianowicie użyteczną stała się szkoła owrucka, w odległym bowiem zakącie kraju położona, dała możność kształcenia się licznej drobnej szlachcie, po osadach poleskich rozrzuconej. W 0/yce utworzyła komisya edukacyjna także szkołę podwydziałową świecką, o trzech klasach, bardzo nieliczną i mało uczęszczaną. Z bazyliańskich szkół najliczniejszą i najlepiej urządzoną była w tym czasie szkoła lubarska wyższa o 6 klasach. W roku 1784 liczono w niej 450 uczniów. W Ostrogu i w Włodzimierzu mieli Bazylianie szkoły podwydziałowe niższe o trzech klasach. Obie mieściły się w obszernych gmachach pojezuickich i zachowały szczątki dawnych bibliotek i gabinetów po zniesionym zakonie pozostałych. W ogóle szkoły bazyliańskie były u nas bardzo uczęszczane do samego upadku ich tj. prawie do 1832 roku, nie zważając na wielką przewagę szkół pijarskich, a nawet późniejszej szkoły krzemienieckiej, zreformowanej przez Czackiego. Garnęła się do nich nietylko uboższa szlachta, lecz i dzieci najzamożniejszych domów w kraju. Dotąd nie mamy jeszcze prawie rodziny, któraby nie posiadała choć jednego wychowanka bazyliańskiego.

Przed ustanowieniem jeszcze komisyi edukacyjnej przy kilku klasztorach na Wołyniu utrzymywali Trynitarze szkółki elementarne. Do takich należała i szkółka w Beresteczku,

T) Patrz Łukaszewicz t. IV. str. 103.

157

którą komisya edukacyjna podniosła do rzędu podwydzia-łowycli, o trzech klasach. Szkoła ta dość licznie uczęszczana, w 1784 roku liczyła już 150 uczniów. Stanisław August zwiedzał ją w podróży swej do Kaniowa, o czem wspomina Naruszewicz w dyaryuszu swoim.

Na terrytoryum dzisiejszego Wołynia, była jeszcze obok krzemienieckiej druga szkoła wydziałowa w Żytomierzu, pod zarządem stanu nauczycielskiego zostająca. Tę ostatnią zakładając komisya edukacyjna po zniesieniu Jezuitów, przeznaczyła na wydziałową województwa kijowskiego i bra-cławskiego. Już w 1784 r. Łukaszewicz wymienia w niej 600 uczącej się młodzieży.

Największego powodzenia jednak w tym czasie używały już szkoły pijarskie na Wołyniu, dąbrowicka i międzyrzecka. Dobór przełożonych, umiejętny wykład nauk , ściśle zachowywana karność w konwiktach, wszystko to zapewniało im wziętośc i ściągało tłumy zamożnych paniczów, z oddaleń-szych nawet okolic. W Dąbrowicy komisya edukacyjna ustanowiła szkołę niższą podwydziałową o trzech klasach , tylko; głównym opiekunem i protektorem jej, był wówczas Antoni Pruszyński stolnik w. k., fundator kilku klasztorów w okolicy '). Nierównie wyżej stała już wówczas szkoła xięży pijarów w Międzyrzeczu koreckim, przy której komisya edukacyjna sześć klas pozostawiła. Opiekowali się nią gorliwie Steccy, do których miasto należało już w tym czasie; mianowicie Jan Stecki chorąży w. kor., który jak dla dogodzenia pańskiej swej dumie, tak i z prawdziwego zamiłowania dla nauk, wiele się do wzrostu szkoły tej przy-

') Zmarły w 1800 roku w majętności swej Sarnach na Polósiu, o nim wspomina Niesiecki, wydanie Bobrowicza t. X. patrz dodatki.

22

158

czynił. Otworzone później liceum w Krzemieńcu, podniosło jeszcze bardziej szkołę międzyrzecką, zawiązała się emulacya obu tych zakładów, która do samego upadku ich w 4832 roku dotrwała.

Jak widzimy więc, nie brakowało już zakładów naukowych w tej epoce u nas , wpuszczone ziarno już kiełkować zaczynało, prawdziwy wzrost jego wszakże, w następującym okresie rozpoczął się dopiero. Główne zbawienne skutki komisyi edukacyjnej, spłynęły -oczywiście i na szkoły wołyńskie , a choć te wyłącznie prawie, jak i w epoce poprzedzającej, pozostały w rękach duchowieństwa, szkodliwe wpływy jego na uczącą się młodzież, usunięte jednak zostały przepisami samej komisyi, których dokładnego wypełniania ściśle przestrzegała. Stary Alwar wraz z tysiącem zastarzałych i sprzeczniejszych jedna od drugiej metod epoki jezuickiej ustąpić musiał, ustanowionym przez Towarzystwo elementarne xiążkom szkolnym, które odrzucić lub in-nemi zamienić nigdzie nie było wolno. Zaprzestano też panegiryków, oracyj i owych nieszczęsnych dyalogów w najzepsutszym smaku, nad którymi uczniowie szkół jezuickich tyle czasu marnowali; jednem słowem , uczniowie szkół ówczesnych występowali z nich ze sporym zasobem nauki, nie pamięcią lecz umysłem zdobytej, a co więcej nieskażonej fanatycznemi wyobrażeniami i bigoteryą,, szczepioną niegdyś przez Jezuitów. Miały jednak i wady swoje szkoły komisyi edukacyjnej, nietylko nasze, lecz wszystkie w ogóle, pod zarządem magistratury tej pozostające. Wady te pochodziły zapewne nie tak z organizacyi samej, jak raczej ze stosunków czasowych, niemożności wykonania wszystkiego od razu i tysiąca przeszkód, jakich komisya w początkach istnienia swego doświadczała. Do wad takich

159

należało wykładanie po szkołach niektórych przedmiotów czysto akademickich, a ztąd zbyt młodym umysłom nieprzystępnych , jak prawo cywilne, prawo narodów⁷, ekonomia polityczna itp. Miała zapewne na uw⁷adze komisya edukacyjna w tym względzie , że bardzo niewielka liczba młodzieży, po ukończeniu szkół, udawała się w tym czasie na uniwersytety krajowe i zagraniczne, upadający kraj bowiem, rąk i pomocy potrzebował; w szkołach wńęe jeszcze chciała zaszczepić umiejętności , z któremi ta młodzież zaraz w żyeiu spotkać się miała.

Nadto szkoły ustanowione na Wołyniu przez komisyą edukacyjną, przez długi przeciąg czasu, innym ówczesnym zakładom dorównać niemogły i z tego powodu, że komisya, jakeśmy to powiedzieli już, czując wielki niedostatek umie jętnych nauczycieli, obsadzała nimi główniejsze zakłady w Koronie i Litwie, więcej zaś oddalone prowincye poprzestawać musiały na takich, jakich się mieć udało. Do wielkich zasług komisyi edukacyjnej niezawodnie zaliczyć należy zwrócenie uwagi na szkółki elementarne, w których kształciła się najliczniejsza klasa w narodzie, lud wiejski. Szkółki te tak zaniedbane w ostatnich czasach przez wojny szwedzkie, kozackie i nierząd krajowy, dźwignęły się na nowo, zreformowane i nowymi przepisami komisyi opatrzone. Lecz i tych byt zakwitnął głównie w prowincyach, gdzie obrządek katolicki pomiędzy ludem przemagał; zagrzane bowiem odezwą komisyi duchowieństwo świeckie i właściciele ziemscy, chętnie czynili ofiary i przykładali się do oświaty ludu we włościach i parafiach swych; tam zaś, gdzie między zwierzchnością tą a ludem zachodziła różnica wyznania, daleko trudniej oświata przedrzeć się mogła, a

160

pozostawiona w ręku mało os'wieconych parochów wiej. skich, nie wielkie także postępy uczynić była w stanie.

Czynności i działania warszawskiej komisyi edukacyjnej trwały nieprzerwanie aż do ostatniego rozbioru Polski, t. j. do 1796 roku. W tym czasie dopiero nastąpił kompletny rozstrój i upadek oświaty narodowej, nie tylko w prowin-cyach naszych, lecz w kraju całym.

Okres 4ty. Pozostała nam do skreślenia najważniejsza epoka w dziejach oświaty na Wołyniu, epoka którą słusznie imieniem jednego człowieka określać zwykliśmy, epoka Czackiego. Jemu to przeznaczono było wypełnić wielkie w narodzie dzieło, utworzyć narodowe ukształcenie, za pomocą publicznego wychowania, które po zagaśnieniu akademii krakowskiej i rozerwaniu warszawskiej komisyi edukacyjnej, całkiem prawie istnieć przestało. Znakomity mąż nie-zawiódł położonego w nim przez ziomków zaufania, zwy-cięzko wywiązał się z wielkiego posłannictwa swego. Histo-rya wyjaśniła już w części, jak ogromne fundusze Czacki i urządzona przez niego komisya edukacyjna, przysporzyły wychowaniu narodowemu, jak dobroczynny wpływ na to wychowanie, wywarły zaprowadzone przez niego reformy w zarządzie szkół i nowy całkiem kierunek wykładu nauk, tak w głównej szkole wołyńskiej jak i we wszystkich w tej prowincyi naówczas exystujących. Zdawało się że już sam cel i charakter jego pracy i tylu poświęceń dla dobra publicznego, powinny były stać się tarczą przeciw obojętności i zawiści, które przecież niejedną chwilę w życiu zacnego tego męża zatruły. Smutne to wspomnienia, które wywoływano zbyt często może; odwróćmy więc oczy od nich a przejdźmy do dalszego wątku dziejów, od których odbiegliśmy na chwilę.

161

Za czasów Rzeczypospolitej, wyłącznie tylko własność niegdyś Jezuitów, w sumach i dobrach po zakonie tym pozostała, stanowiła fundusz edukacyi narodowej, pod rozporządzeniem warszawskiej komisyi edukacyjnej zostający; później nieco, komisyi ustanowionej na Wołyniu przybyło inne jeszcze źródło dochodów z sum tak zwanych galicyjskich, które z następującego źródła powstały. Po pierwszym rozbiorze kraju, niektóre klasztory duchowieństwa katolickiego, będące w prowincyach odpadłych od Polski, miały legata hipotekowane na majątkach przy Koronie polskiej pozostałych, również niektóre klasztory, wówczas jeszcze polskie, miały swe fundusze oparte na dobrach przyłączonych do państw ościennych. Po ostatnim rozbiorze Polski nastąpiła konwencya między trzema dworami dzielącymi kraj ten między sobą, w skutek której wszystkie dobra i sumy duchowieństwa za granicą pozostałego, przyznane zostały temu monarsze, w którego kraju przez ów podział znajdowały się.

Tak więc wszystkie dochody z dóbr pojezuickich, w prowincyach do Moskwy przyłączonych, również procenta od sum po tym zakonie spadłych, niemniej procenta od sum duchownych, galicyjskiemi zwanych, wnoszone były do kasy państwa, dochodzenie zaś należności tak galicyjskich jak i pojezuickich, niewykrytych jeszcze przez komisyą niegdyś warszawską, pozostało w zawieszeniu. Dopiero w 1803 roku car Alex3nder I widząc zupełny rozstrój wychowania publicznego, całkiem z funduszów ogołoconego, które w nielicznych tylko szkołach, przy klasztorach pijarskich i bazyliańskich pozostałych, koncentrowało się, wszystkie dochody z dóbr pojezuickich, pięciu gubernij litewskich i trzech zachodnich, to jest wołyńskiej, podolskiej i kijo-

wskiej, niemniej procenta od sum po tym zakonie pozostałych, przeznaczył na fundusz edukacyjny nowo utworzonego wileńskiego okręgu naukowego, do którego i trzy wspomniane prowincye zachodnie przyłączone zostały. Xiążę Adam Czartoryjski mianowany został kuratorem okręgu tego, pod jego zwierzchnictwem pracowali Śniadecki i Czacki. Ten ostatni wyjednał jeszcze, że i owe sumy duchowno-galicyjskie, już za własność rządową uznane i na rzecz ko-misyi wojskowej mające być wyzyskiwane, car Alexander przeznaczył także na fundusz edukacyjny ukazem z dnia 21 grudnia 1807 r. Wówczas to dłużnicy, na których sumy te ciężyły powstali przeciw Czackiemu, nie zważając na to, że nie on utworzył poszukiwanie tych funduszów, któ-reby zawsze wyzyskiwane były; lecz wyrobił im tylko odrębne od pierwiastkowego przeznaczenie, że nie wojsku, lecz edukacyi publicznej, dostać się, dzięki staraniom jego miały.

Car Alexander I zwrócił uwagę, że szacunek dóbr poje-zuickich, ustanowiony jeszcze przez komisyę rozdawniczą w 1774- roku, obecnie po upływie lat trzydziestu, podnieść się musiał; ukazem więc w 1806 r. podwyższony został o 25 procentu i od podniesionej sumy szacunkowej; w miejscu dawniejszej opłaty półpięta procentu ustanowiono, aby posiadacze dóbr pojezuickich opłacali procent szósty. Za to uwolniono posiadacza od ewikcyi, jaka ciężyła na odrę-bnych dobrach jego, która wynosiła prawie trzecią część wartości dóbr pojezuickich pod jego władaniem będących, i oddano mu lasy zpod zawiadowania rządu.

Pomimo jednak tej troskliwości o zabezpieczenie i pomnożenie funduszów edukacyjnych, w pobieranych zeń dochodach panował wielki nieład i zagmatwanie. Procenta w terminie uiszczane nie były ; coraz to nowe sprawy i pro-

163

testa przeciw opłacie takowych zjawiały się; co więcej, zdarzały się nawet rozbiory za długi prywatne, majątków na których sumy edukacyjne ciężyły, a izby skarbowe nie były w stanie wszystkich tych nadużyć ukrócić. Wówczas to Czacki, gorliwy obrońca wszystkiego co z dobrem publi-cznem związek miało, pierwszy podał myśl, ustanowienia dwóch komisyj, na Wołyniu i Litwie, w celu ubezpieczenia i dochodzenia funduszów, na korzyść edukacyi narodowej przeznaczonych. Wniosek jego zyskał potwierdzenie rządu, a w 1807.r., cesarz Alexander imiennym ukazem, mianował go prezesem komisyi sądowoedukacyjnej, dla trzech zachodnich gubernij, w Krzemieńcu ustanowionej. Najznakomitsze imiona w kraju zapragnęły wnet czynny wziąć u-dział w nowej magistraturze i pomoc swą Czackiemu ofiarowały. Na członków więc komisyi obrani zostali i przez rząd zatwierdzeni: Filip hr. Olizar, Michał Sobański, Wacław Borejko i Alexander hr. Chodkiewicz; członkami zaś ze zdaniem radzącem: Filip hr. Plater, Felix Czacki synowiec Tadeusza i Romuald Stecki, który po długiem urzędowaniu, później jako członek czynny w komisyi, obrany został prezesem izby cywilnej wołyńskiej. Jednocześnie podobnaż ko-misya sądowoedukacyjna postanowioną była dla pięciu litewskich i białoruskich gubernij, w której prezesem mianowano Tadeusza Wawrzeckiego b. chorążego w. x. Lit. Już same imiona członków, jeśli się w przeszłość nieco cofnąć zechcemy, wymownem będą świadectwem godności i powagi tej magistra tury.

Członkowie też komisyi żadnego wynagrodzenia za trudy swe nie pobierali, nadto własnym kosztem objeżdżali dobra pod rozporządzeniem komisyi pozostające, z tych niektóre od dawniejszych posiadaczów odebrane, za nieuiszcze-

nie długoletnich zaległości, czyli corocznych procentów od sumy szacunkowej, były wypuszczone przez komisyę w a-rędowną dzierżawę; fam obraehowywali dzierżawców, sprawdzali na gruncie stan włościan, utrzymanie zabudowań folwarcznych itp. Trzy razy do roku komisya w całym komplecie zasiadała do sądzenia spraw a dla czynności potocznych, jako to: spełniania przepisów’ rządowych z ministerstwa oświecenia nadsyłanych, dla nieustannej korespondencyi z temże ministerstwem i rozmaitych styczności i odniesień ztąd wynikających]; z rozmaitemi juryzdykeyami w gubernii kolejno jeden z członków czynnych, ciągle przebywał w Krzemieńcu. W ważniejszych okolicznościach, przedstawiała komisya działania swe ministrowi oświecenia, jemu także przysyłała wiadomości o sumach nowo wykrytych i o loka-cyi takowych, co zwykle na pewną hipotekę, na szósty procent uskuteczniane było, jak również sumy już z procentów narosłe. Ponieważ zaś wszelkie fundusze edukacyjne w tych trzech guberniach, nadane były ogólnie na wydział wileński, przeto obowiązkiem prokuratora tych funduszów było, regularnie co cztery miesiące posyłać sprawozdanie z działań komisyi, do zarządu wileńskiego uniwersytetu. Archiwum komisyi i kasa ogólna pomieszczały się przy samej juryzdykcyi w Krzemieńcu. Miejsce lokacyi obrano w murach niegdyś bazyliańskich, którzy przeniesieni zostali do klasztoru xięiy Reformatów. Wszystkie ustawy komisyi, słowem cała jej organizacya była dziełem samego Czackiego, nadto jeśli weźmiemy na uwagę osobisty charakter jej członków, których wybór, choć częstym zmianom uległy, zawsze zarówno był trafny, a dziwić się nie będziemy, że wszystkie wyroki wiekopomnej tej w dziejach Wołynia magistratury, w ciągu całego jej trwania, ścisłą

165

zawsze sprawiedliwością odznaczały się, żaden wzgląd osobisty, żadna prywata nadwerężyć jej nigdy nie zdołały, czystą i nieskalaną pozostała do końca. By/y wprawdzie głosy, które osobistą źle zrozumianą niechęcią dla członków ko-misyi, ba nawet dla samego jej założyciela powodowane, siliły się oszczerstwem rzucić cień na działania poważnej tej rnagistratury, które dziś nawet, po upływie lat blizko trzydziestu od zamknięcia jej, nie przestają uwłaczać pamięci ludzi szlachetnych, o dobro ogólne troszczących się; mo-żnaby je jednak przyrównać do owych plam na słońcu, które światła jego przyćmić nie zdołają. Po śmierci Czackiego (1813 r.) ostygł wprawdzie zapał ożywiający wielką ideę jego, wynikły spory i osobistości, które o wiele nadwerężyły kierunek działań jego; lecz wszystkie te smutne następstwa objawiły się wyłącznie w wydziale naukowym, co do działań zaś samej komisyi te ani na chwilę nie zboczyły z drogi i zasad, wytkniętych przez pierwszego jej założyciela; duch wielkiego męża nie przestał ożywiać następców jego.

Aby mieć wyobrażenie o czynnościach komisyi krzemienieckiej i materyalnyeh korzyściach jakie przyniosła eduka-eyi narodowej, wspomnę tu tylko, iż od założenia jej, po dzień śmierci pierwszego jej prezesa, Czackiego tj. po dzień 8 lutego 1815 r. w ciągu lat pięciu, rozwikłanie spraw rozmaitych przyniosło wychowaniu publicznemu 2,350.000 złp. Ogólna zaś cyfra funduszów edukacyjnych, wykrytych przez komisyę krzemieniecką od ustanowienia jej aż do zamknięcia, wynosiła przeszło milion rubli srebrnych; łącznie zaś z sumami dawniej wyjaśnionemi, wileński wydział edukacyjny posiadał w tych trzech guberniach zachodnich w ogóle przeszło dwadzieścia milionów

23

166

z/p. !) Cyfry te dar narodu ku podniesieniu oświaty, nakoniec dowód starań i gorliwości na tej drodze zacnych członków komisyi, najpiękniejsza kartę w dziejach prowincyi naszej stanowić kiedyś będą, niezatarty, wymownie świadczący ślad o stanie oświaty ówczesnej w zabużańskim kraju. Już od 1825 roku prawie czynności komisyi powoli ustawać zaczęły, główniejsze fundusze wszystkie wykryte zostały, uzna-Nno więc potrzebę prekluzyi, rząd zatwierdził ją w tem brzmieniu, że po zamknięciu komisyi żadna sprawa względem poszukiwania własności edukacyjnych już rozpoczynaną być nie ma. W 1830 roku ostatnim prezesem komisyi był Felix Czacki, przy nim zakończyła ona czynności swe. Tyle o samej komisyi, zatrzymaliśmy się dłużej nieco nad nią, jako nad instytucyą wyłącznie Wołynia dotyczącą, dokładniejsze wszakże szczegóły o niej znajdą czytelnicy w każdym niemal opisie Krzemieńca; w kilku wydanych pamiętnikach spółczesnych krzemieńczanów. Spojrzyjmy teraz na stan szkół w tej epoce, zwłaszcza głównej wołyńskiej w Krzemieńcu.

Tyle już pisano o szkole tej w tych czasach, że ogólnie tylko wspomnieć o niej zamierzamy. Już samo powstanie jej ukazem 1803 roku zatwierdzone, przed rozpoczęciem działań komisyi, a więc wyłącznie \ funduszów zbiorowych, najlepiej świadczy o gorliwości, z jaką usiłowano wówczas podnieść upadającą oświatę, również jak przeważnym w narodzie był głos Czackiego, na którego wezwanie każdy z pomocą i ofiarą pospieszał. Car Alexander na wie-

’) Artykuł o krzemienieckiej komisyi sądowo-edukacyjnej napisany przez p. Konopackiego w Gazecie warszawskiej roku 1857 N. 57, 58, 59, 60, 62.

167

czne czasy udarował powstający zakład starostwem krzemie-nieckiem, z którego dochód roczny wynosił 7.036 rsr. Prócz tego rząd wyznaczył na utrzymanie jego każdorocznie 5.700 rsr. Sam Czacki zaś zebrał dla tej szkoły jednorazowych ofiar około 25.000 rsr. i dochodów stałych do 30.000 rsr. ‘) Uposażenie to nie wyda się nam tak znacznem, jeśli weźmiemy na uwagę, że nowo utworzony zakład ogromne też ponosił wydatki na zakupienie gabinetów, biblioteki, narzędzi, machin itp., że nareszcie z tychże funduszów utrzymywały się założone w 1807 roku przy gimnazyum krzemie-nieckiem szkoły miernicza i mechaniczna; nakoniec opłata profesorów jak naówczas była znaczna, każdy z nich bowiem pobierał rocznie po 600 rsr., wizytator zaś 42.000 złp.

Otwarcie gimnazyum krzemienieckiego miało miejsce dnia 1 października 1805 r.; pamiętny to dzień w historyi Wołynia, nową erę w dziejach oświaty tej prowincyi zwiastujący. Młodzież licznie cisnęła się do Krzemieńca, już w pierwszych latach istnienia szkoły przeszło 000 uczniów nauki tu pobierało. Najgłówniejszą uwagę zwracano tu na nauki matematyczne, wykładano je obszernie i ze ścisłą dokładnością , dotąd jeszcze po za obrębami kraju nawet napotkać można zdolnych inżynierów, którzy pierwsze zasady zawodu, w którym się wsławili, z krzemienieckiej szkoły wynieśli. Na drugim planie po matematyce stała nauka języków, tak starożytnych jak i nowoczesnych , mianowicie w późniejszych czasach istnienia szkoły. Od śmierci Czackiego stan szkoły tutejszej, tak świetny dotąd , począł się zmie-

’) Artykuł o stanie oświaty w prowincyach naszych napisany przez Szulgima, profesora kijowsk. uniwers. w 1859 r. z powodu uroczystości jubileuszu 251etniej exystencyi uniwersytetu.

168

niae nieco, zwłaszcza od 1818 r., w którym gimnazyum tutejsze przekształcono na liceum, zważywszy na zbyt wielkie oddalenie gubernii wołyńskiej i podolskiej od Wilna. Liceum tutejsze oddano pod wyłączne zawiadywanie uniwersytetu wileńskiego. Naukowa działalność straciwszy samodzielność gasnąć w nim poczęła , wybór też profesorów nie zawsze był trafny, powiększenie kolekcyi w gabinetach ustało. Najgłówniejszą przyczyną, która smutne te zmiany spowodowała, była niechęć i osobiste nieporozumienia zwierzchności uniwersyteckiej z licealną, a co najboleśniejsze, że początek ich pochodził od męża znakomitego nauką- i zasłu-

r

gami, którym był Śniadecki, naówczas rektor uniwersytetu wileńskiego. Za życia Czackiego jeszcze, osobistą niechęcią ku niemu powodowany, przeniósł uprzedzenie swe i na szkołę jego, którą usiłował nawet przez czas jakiś w podrzędną i niższą zamienić. ¹) Przetrwawszy jednak chwilowe

169

wstrząśnienie liceum krzemienieckie, jakkolwiek wiele od pierwiastkowej organizacyi swej zmienione, nie przestało być a ż do końca jedną z najlepszych szkół ówczesnych w kraju. Przystęp tu był łatwy zarówno bogatym paniczom jak i ubogim, nauki i wykształcenia chciwym. Opuszczała też młodzież Krzemieniec ze sporym zasobem wiadomości, z towarzyską ogładą wśród najznakomitszych towarzystw nabytą, a co więcej z nieskażoną moralnością i najlepszemi zasadami , których tu naruszyć nie było wolno. Co do wewnętrznej organizacyi szkół krzemienieckich i wykładanych w nich nauk, ten był następujący. W pierwszech czterech klasach uczono: nauki religii, języka polskiego, łacińskiego, francuzkiego, niemieckiego, rosyjskiego, geografii, arytmetyki i początków geometryi. Tak usposobiona młodzież wstępowała do trzech kursów licealnych. W pierwszym wykładano geometryę początkową, trygonometryę płaską, geometryę praktyczną. W drugim roku tegoż kursu przydawano algebrę, loikę, naukę wymowy, geografię i hi-storyę starożytną. W kursie drugim następowała fizyka, matematyka wyższa, rachunek integralny, ekonomia polityczna. W kursie trzecim chemia , historya naturalna, botanika, lii-storya literatury greckiej, poezya , literatura łacińska i polska, literatura francuzka, prawo krajowe. Nauki dodatkowe, których słuchanie pozostawione było do woli uczniów były: język grecki, język angielski, bibliologia , rysunki, mechanika, teoretyczna i praktyczna architektura i gimnastyka. — Nadto uczono tu jeszcze fechtunków, muzyki, śpiewu, tańców i jazdy konnej za bardzo mierną opłatą, uboższych uczniów nawet daremnie.

Wspomnieliśmy już o założonych w Krzemieńcu od 1807 roku dwóch szkołach mierniczej i mechanicznej, o

170

tych jeszcze słów kilka powiedzieć należy. Były to pierwsze i jedyne jak dotąd zakłady specyalne w prowincyi naszej, ostatnia zwłaszcza , w kroju jak nasz wyłącznie rolniczym, stała się wielce użyteczną. Szkoła miernicza na 36 uczniów założoną była, na każdego z nich rząd asygnował po 450 rsr. Kurs trwał w niej lat trzy, po ukończeniu go z patentem przyjmowano ucznia do służby publicznej. Z nauk wykładano w tej szkole język polski, rosyjski, geometryę, try-gonometryę, algebrę, geometryę praktyczną i rysunek.

Szkoła mechaniczna rówmież na 36 uczniów' założona, za mierną bardzo opłatą, zaledwie bowiem 400 złp. wynoszącą, dopuszczała synów uboższej szlachty i mieszczan do słuchania nauk. Wstępujący powinni byli umieć rachunki i początki geometryi. Wykładano tu fizykę, hydrostatykę, rysunki i budownictwo wiejskie. Nadewszystko zaś przyuczano młodzież stawiać młyny, tartaki, rozmaitego rodzaju machiny i narzędzia rolnicze, tak z drzewa jak z kruszcu, których modele odlewano.

Miały tu jeszcze być szkoły: ogrodnicza, nad którą pracował botanik Besser i szkoła chirurgów i weterynarzy, na którą fundusze już nawet złożone zostały; obie jednak, skutkiem późniejszego nieładu i zmian, zgasły w samym zarodku i do skutku przyprowadzone nie zostały.

Takim był Krzemieniec do 1832 roku, świetny, ożywiony, jedyny może w kraju naszym zakład, gdzie naukę liążkową z nauką świata i życia połączyć umiano. Dziś dopiero śmielej niż kiedykolwiek wyrzec to możemy, przebiegłszy myślą cały szereg wychowańców tej szkoły, z których jedni sławą na polu nauki zdobytą, drudzy prawością charakteru, praktycznością w życiu i towarzyską ogładą tak wybitnie wśród innych odznaczają się.

171

Tuż obok krzemienieckiej niezaprzeczenie pierwsze miejsce trzyma/a w tej epoce szkoła xx. Pijarów w Międzyrzeczu koreckim. Mniej tu może było poloru, mniej towarzyskiej ogłady wśród uczącej się młodzieży, lecz nauki wykładano z równąż dokładnością, a dobór profesorów w niczem od pierwszej nie ustępował. Był czas, kiedy obie te szkoły jedną myślą ogólnego dobra w krzewieniu nauki zagrzane, rywalizowały z sobą o pierwszeństwo, starały się jedna drugą prześcignąć, a szlachetna ta emulacya na dobre obu zakładom wychodziła. Wacław Borejko, który do lat 70 żywota swego ciągle dla sprawy edukacyjnej pracował, zaprzestawszy urzędować w komisyi edukacyjnej, gdzie z początku z Czackim był jako pierwszy po nim towarzysz a po jego śmierci jako tejże komisyi prezes lat kilka zostawał , oddał się cały czuwaniu nad szkołą w Międzyrzeczu; jemu to właściwie winien zakład ten cały wzrost \ wzniesienie się swoje. Również gorliwie opiekowali się szkołą tą Steccy, właściciele Międzyrzecza. Po śmierci Jana Steckiego, chorążego w. k. syn jego Józef znaczne fundusze na uposażenie i udoskonalenie szkoły wykładał. Własnym kosztem nabywał i urządzał bibliotekę i gabinety, liczną młodzież ubogą brał na swe utrzymanie, jednem słowem ani kosztów, ani starań nie szczędził, aby szkole tej jak można największe powodzenie zapewnić. Trzydzieście lat upływa już od zamknięcia krzemienieckiej i międzyrzeckiej szkoły, drugie tyle upłynie jeszcze, a pamięć obu tych zakładów nie zaginie i w młodszem pokoleniu, będzie to jedno z najwięcej uroczych wspomnień lepszej, ubiegłej przeszłości naszego kraju.

Jak zbawiennie oddziaływały zmiany, zaprowadzone w wydziale naukowym przez Czackiego, na wychowanie publicz-

172

ne całej prowincyi, dość jest spojrzeć, aby się o tem prze-

/

konać, i na inne szkoły wołyńskie w tej epoce. Świetność i powodzenie Krzemieńca i iMiędzyrzecza nietylko nie przyprawiły je o upadek, lecz przeciwnie podniosły jeszcze bardziej. A więc szkoła pijarska w Dąbrowicy pod opieką Platerów, nowych właścicieli tego miejsca pozostająca, zarówno cieszyła się powodzeniem. Szkoły bazyliańskie w 0-wruczu, Włodzimierzu i Lubarze, mianowicie zaś ta ostatnia , zupełnie zreformowane, zgromadzały znaczną liczbę uczniów z najmożniejszych nawet rodzin wołyńskich. Zmieniono w nich całkiem dawny zastarzały tryb wykładania nauk, ku czemu Krzemieniec za wzór służył, a zapał do nauki ożywiał zarówno nauczycieli jak i uczącą się młodzież. Z nowych szkół już w tej epoce powstałych największego rozgłosu używała wyższa szkoła powiatowa o 6 klasach w Teofilpolu, pod zarządem xx. Trynitarzy pozostająca i trzy świeckie szkoły powiatowe: w Żytomierzu, Łucku i Klewaniu. XX Karmelici utrzymywali od dawna szkoły publiczne w Berdyczowie przy klasztorze. Komisya edukacyjna zamieniła je na podwydziałowe o 6 klasach i w takim stanie dotrwały aż do roku 1807 pod rektorem Bardeckim. W tym roku zamknięte, dopiero za staraniem Czackiego w 1811 roku na nowo w dawnym składzie otworzone zostały. Ostatecznie skasowane zostały w 4830 r. za rektorstwa x. Jana Romańskiego. Gdy tak wszystko rozwijało się tu w stanie nic do życzenia niepozostawiającym » pod czułem i troskliwem okiem kilku dobroczyńców wychowania publicznego, jak Borejki, Platera i kilku innych, których cień wielkiego Czackiego ożywiać i do wytrwania na wytkniętej przez niego drodze pobudzać zdawał się, zawitali na Wołyń w pamiętnych tych czasach nowi i cał-

kiem niespodziewani gości. By/a to gromadka Jezuitów, którzy na wezwanie senatora Uińskiego w 1814 roku do Romanowa przybyli i wnet też tam szko/y swe za/ożyli l). Od 1817 roku już szko/y te z sześciu klas sk/ada/y się. Jezuici romanowscy nie zależeli od okręgu naukowego wileńskiego, ani nawet od exystującej jeszcze wówczas akademii swojej w Połocku, zostawali zaś pod wyłącznem rozporządzeniem jenerafa zgromadzenia swego, przebywającego natenczas w Petersburgu. Przybycie Jezuitów do Romanowa byfo niejako próbą z ich strony, czy dawny wpływ i przewagę odzyskać nie potrafią; zamiar zbyt śmiały, zwłaszcza w takich jak ówczesne dla nauk okolicznościach, nareszcie kiedy pamięć pierwszego ich pobytu i jego szkodliwych skutków tak świeżo w umysłach kraju tkwiła.

Otóż po sześciu latach exystencyi szkoła romanowska, do której dawni wychowańce Jezuitów chętnie nawet swe dzieci na nauki wysyłali, w 1820 roku zamkniętą została, a zakon ostatecznie w tym roku z państwa rosyjskiego wynieść się był zmuszony. I tą rażą nie pozostawili po sobie Jezuici żalu w sercach prowincyi, a pamięć szkoły roma-nowskiej zaginęła niebawem w odmęcie wypadków jakie kraj wstrząsały w tych czasach.

Kiedyśmy tyle już o szkołach i kwitnącym ich stanie w tej epoce wspomnieli, dodajmyż i to, że była to jedyna chwila, w' której o wykształcenie ludu troszczyć się więcej zaczęto. W trzech guberniach naszych: wołyńskiej, podol-

’) Jezuici po zapadnięciu bulli Ganganellego, znoszącej zakon ten, pozostali w niektórych prowincyach rosyjskich przez cesarzową Katarzynę zatrzymani; nie długo też wyczekiwać musieli na przywrócenie dawnych przywilejów i prerogatyw swych, wrócił je w lat kilka następca Klemensa XIV papież Pius VI.

174

skiej i kijowskiej 126 szkółek parafialnych otworzonych zostało. Po śmierci Czackiego nad urządzeniem ich i dobrym bytem czuwał gorliwie Wacław Borejko, również wi-zytatorowie z Wilna i Krzemieńca, którzy parę razy do roku objeżdżać je i ścisłe o stanie ich sprawozdanie ministerstwu zdawać byli obowiązani.

W tej- także epoce powstały pierwsze pensyony dla kobiet na Wołyniu, jak w Krzemieńcu, Międzyrzeczu, Berdyczowie i w kilku innych miejscach. Zarząd i opiekę nad nimi powierzono władzom szkolnym, miały też także staranie o nich znakomitsze matrony wołyńskie jak Karwicka jeneralowa w Krzemieńcu, Stecka marszałkowa z domu Wilżanka, wojewodzanka czernichowska w Międzyrzeczu, jenerałowa Węgielin w Berdyczowie i inne. W Bomanowie senator Iliński z wielkim sumptem wystawił kościoł i klasztor dla pp. Wizytek, które aż z Litwy sprowadzone, utworzyły tu pensyę, licznie przez możniejszych nawet domów córki uczęszczaną.

Okres 5ty. Taki stan rzeczy w oświacie narodowej naszych prowincyj trwał stale do 1852 roku; przy końcu pomienionego roku dopiero zaprowadzone zostały zupełne zmiany w zarządzie i organizacyi szkół krajowych. Befor-rny te, tak blizkiej nas epoki sięgające, mało komu nie są znane, dla dopełnienia wszakże ogólnego obrazu choć nawiasowo wspomnieć o nich musimy. Najprzód więc du cbowieństwo zupełnie odsunięte zostało od zarządu szkołami, których kierunek wszędzie powierzono stanowi nauczycielskiemu. Język rosyjski jako wykładowy wprowadzony został we wszystkich publicznych zakładach naukowych, tak męzkich jak żeńskich. W wewnętrznem urządzeniu szkół zastosowano się do regulaminu jeszcze w 1828 r.

175

w Rosyi postanowionego. Nowy minister oświecenia powstał przeciw istniejącemu pierwej systemowi łączenia wyższych naukowych zakładów, jako specyalnych i ostatecznych ze średnimi, jako ogólnymi i przygotowawczymi, a średnich w swoją kolej z niższymi. Po długiem wahaniu się, czy liceum krzemienieckie przenieść do Żytomierza lub Kijowa, ostatecznie ministeryum zatwierdziło projekt ówczesnego kuratora charkowskiego uniwersytetu i zakład ten wraz z biblioteką i wszystkimi gabinetami do Kijowa przeniesiony został. W pierwszych latach nosił on tylko nazwę instytutu św. Włodzimierza, przy którym za staraniem kijowskiego gubernatora Lewaszowa urządzony został wydział prawny, raczej szkoła dla wykształcenia urzędników cywilnych. Rząd wielkie sumy na zakład ten łożył, w roku 1834 wyniesiono go do stopnia uniwersytetu, pozostawiając dawną nazwę św. Włodzimierza. W Kijowie ustanowiono także nowy okręg naukowy, do którego wcielone zostały gubernie: kijowska, wołyńska, podolska, czernichowska i połtawska ²). Urząd kuratora tego okręgu przez dość długi czas pozostawał przy jenerałgubernatorze kijowskim, w 1853 roku dopiero rząd zauważał, że oba te urzędy jako zbyt liczne w zajęcia, razem pozostawać nie mogą; mianowano więc oddzielnego kuratora. Godność tę przez lat kilka piastował uczony Rebinder, po nim dopiero objął ją znany w Europie z uczonych prac swych w wydziale medycznym Pirogow, którego zawiadowaniem szczyciły się dotąd prowincye nasze. W gubernii wołyńskiej po kilku mało znaczących, krótko trwałych zmianach, pozostały

176

obecnie następujące zakłady naukowe: gimnazya 2 w Żytomierzu i Równem, szkół powiatowych 4 w Łucku, Ostrogu, Owruczu i Teofilpolu i kilkanaście szkółek parafialnych, tak zwanych proform, Gimnazyum gubernialne żytomierskie najliczniejsze, przeszło bowiem 500 uczniów liczy. W ostatnich czterech latach szczyciło się ono zwierzchnictwem Józefa Kraszewskiego, który tu urząd kuratora honorowego piastował, dziś na jego miejsce zatwierdzonym przez rząd został Włodzimierz hr. Plater, młody a już pełen zasług na polu literackiem, pełen silnej woli i pomysłów dla dobra kraju skierowanych. Gimnazyum to posiada bibliotekę z kilku tysięcy tomów i dzieł historycznych złożoną, powstałą w znacznej części z biblioteki rafałowieckiej hr. Olizarów i duplikatów licealnej biblioteki krzemienieckiej, które przewiezione do Kijowa nie zostały. Jest tu także dość ubogi gabinet narzędzi i machin fizycznych.

Pensyonów żeńskich, oprócz kilku mało znanych prywatnych, liczą obecnie dwa na Wołyniu, oba w Żytomierzu: pierwszy tak zwany wzorowy pensyon rządowy, drugi w rękach prywatnych pozostający. Seminaryum katolickie w Żytomierzu liczne, bo przeszło z 40 kleryków złożone, fundusz wprawdzie przeznaczony tu na nierównie mniejszą liczbę uczących się, czcigodny jednak pasterz dyecezyi łu-ckożytomierskiej, x. Kasper Borowski , kilkunastu kleryków na własnym koszcie utrzymuje. Skład profesorów tutejszego seminaryum mało któremu innemu wyrównać może, zacząwszy od rektora, którym jest uczony i czcigodny prałat x. Kruszyński. Seminaryum posiada zamożną i dobrze opatrzoną bibliotekę, z kilku tysięcy tomów składającą się. Duchowieństwo obrządku ruskiego dla synów swych ma dwie szkoły na Wołyniu, wyższą w Krzemieńcu i niższą

177

w Dermaniu, pierwsza mieści się w obszernych murach dawniejszego liceum.

Do znakomitszych reform zaprowadzonych w ostatnim tym okresie niezaprzeczenie zaliczyć należy rosyjskie szkoły dla żydów utworzone przed kilku laty. Główna taka szkoła wołyńska w Żytomierzu, na stopie gimnazyum utrzymująca się z dodatkowym kursem, zaleca się starannym wyborem nauczycieli i trafnem urządzeniem wykładanych nauk. Wychodzący ztąd uczniowie, medalami i atestatami bywają nagradzani, znaczna ich część postępuje do uniwersytetów krajowych , po większej części na wydział medyczny, inni wychodzą na światłych rabinów. Oprócz głównej tej szkoły kilka niższych w powiatowych miastach gubernii urządzono. Liczba uczniów bywa tu niekiedy bardzo znaczną.

Oto w głównych zarysach obraz oświaty w prowineyi naszej, obejmujący dzieje jej i przewroty, jakim w rozmaitych epokach exystencyi swej ulegała i jaką doszła do nas obecnie. Nie sililiśmy się na ścisłe krytyczne poglądy główniejszych jej faz dziejowych, jest to więc raczej jak można najdokładniejszy spis wszelkich zakładów naukowych na Wołyniu, z zachowaniem ścisłego porządku, w jakim te powstawały i znikały z widowni,' innym pozostawiając po sobie miejsce. Jakkolwiek mała w tym względzie zasługa nasza, trwamy wszakże w przekonaniu, że nie jeden czytelnik spotka się tu z faktami zupełnie mu nieznajomymi, a wówczas zadanie nasze dopięte zostanie.

Nie od rzeczy może będzie przytoczenie w tem miejscu krótkiej wzmianki o początkach i rozwoju sztuki drukarskiej na Wołyniu, jak również postępów, jakie w tych czasach w prowineyi naszej uczyniła. Jeszcześmy bardzo na

178

tej drodze zacofani, a świeże bo w ostatnich latach podejmowane usiłowania, dalekie od tego, aby mogły zaspokoić coraz wzrastające potrzeby nasze. Xiążka, jak pokarm dla ciała, stała się niezbędną potrzebą ducha, nie zgrzeszymy przesadą, jeśli powiemy, że omal nic trzech części społeczeństwa naszego; cena jej przy takich warunkach oczywiście podnieść się musiała. Złożyło się na to wiele innych powodów jeszcze, o których wspominać nie widzimy potrzeby, zbyt często bowiem rozpisywano się w tej materyi, dość że cena tego duchowego produktu doszła do tak wygórowanej wysokości u nas, że z wymienionych trzech części głodnej publiczności, zaledwie jedna wybrana, bez uszczerbku korzystać może. Wołyń jak i reszta kraju, pojął ten niedostatek i zapragnął zapobiedz mu w przyszłości.

i    #

Zawiązała się więc przed dwoma laty w Żytomierzu spółka obywatelska, o której w innem miejscu wspomnieliśmy. Szlachetny cel jej skierowany był ku temu, aby i najuboższej klasie nawet dać możność kształcenia się, zniżywszy jak można najwięcej cenę xiążek, chciano nadto wyrodzić w tej klasie zamiłowanie oświecenia, ku czemu wydawnictwo popularnej biblioteki domowej służyć miało; lecz na nieszczęście mało praktyczni w nowem przedsięwzięciu, upadliśmy po kilku niefortunnych próbach. Dziś drukarnie żytomierskie przeszły w ręce ludzi fachowych, którzy w widokach handlowych, spekulacyjnych, prowadzić je zamierzają, może też przyszłość ich więcej ugruntowana.

Pierwsze zarody oświaty na Rusi wyłączną religijną dążnością odznaczały się, tenże sam kierunek spostrzegać się daje i w początkach zaprowadzenia tam sztuki drukarskiej. Pierwsze xięgi, które z pod pras tutejszych wyszły, były nie innej, jak religijnej treści, biblie, ewangeliczki itp. dzieła.

179

Na Wołyniu jedną z najdawniejszych była drukarnia ostrog-ska, założona w mies'cie tem przez Konstantyna Bazylego x. Ostrogskiego; skłoniły go do tego także religijne pobudki. Xiążę ten, jak wiemy, był jednym z najgorliwszych obrońców wyznania wschodniego, ze strachem więc i obawą spoglądał on na krzewiący się wówczas katolicyzm w sąsiedniej Litwie, z którą Wołyń w ciągłych pozostawał stosunkach i umyślił użyć wszelkich środków, mogących przeszkodzić rozgałęzieniu wyznania tego na Wołyniu. To właściwie skłoniło go, jak się zdaje do założenia słowiań-skogreckiej szkoły w Ostrogu i urządzenia przy niej drukarni ; światło bowiem nowej wiary najłatwiej wedrzeć się mogło do xiąg duchownej i religijnej treści, które wszystkie drukowały się wówczas za granicą. Żeby mieć nieustannie oręż pod ręką do odparcia coraz częściej pojawiających się religijnych broszur katolickiego duchowieństwa, szkoły te i drukarnię umieścił na zamku swoim w Ostrogu. We wszystkich przedsięwzięciach xięcia Konstantyna czynnie dopomagali mu dwaj ulubieńce jego, Herasym Smo-trycki i Cyryl Lukaryusz, wyniesiony później na godność patryachy konstantynopolitańskiego. Z xiąg drukowanych w Ostrogu najznakomitszą była pierwsza biblia słowiańska, wydana w 1581 roku; kilka dzieł religijnej treści; najwięcej zaś wyszło z drukarni tutejszej polemicznych broszur, dotyczących się rozpoczętej wówczas walki dwóch wyznań. Dziś wydania ostrogskie stały się już bibliograficzną rzadkością, a ową znakomitą biblię w znaczniejszych zaledwie bibliotekach napotkać można.

Że drukarnia ostrogska nigdy głośnej sławy nie miała, ani nawet ówczesnym potrzebom odpowiedzieć była w stanie, najlepiej przekona nas o tem następujący szcze-

180

gół¹). Po śmierci Melecyusza patryarchy aIexandryjskiego jednego z najzagorzalszych i najuczeńszych obrońców wschodniego wyznania, pozostało dużo pism jego treści religijnej, za życia nieogłoszonych; xiążę Konstanty Ostrogski, wielki wielbiciel zmarłego, tak że go światłem prawosławnych nazywał, postanowił dzieła te w drukarni swej w ruskim języku przedrukować. Mianowicie zaś szło mu o wydrukowanie ostatniej pracy zmarłego patryarchy, odznaczającej się silną opozycyą przeciwko wszelkim innym wyznaniom. Chciał on dzieło to przetłumaczyć na język ruski i wydać wraz z textem greckim, lecz w drukarni ostrogskiej ani czcionek greckich ani zecera, któryby wydanie to do skutku mógł doprowadzić nie było, udał się więc xiążę z prośbą o to do lwowskiego bractwa, które już wówczas słynną drukarnię posiadało. Umieszczamy tu wyjątek z ciekawej tej korespondencyi. ³ Po smutnych nam nowynach o

r

»zejstiu z świta seho , Switła prawosławnych, błażennoho »Meletia, Alexandrejskaho patryarchy, jeszcze zostaje utiecha, .jeho praca i diła ruk jeho, kotoroju netolko my pra-.wosławni, ałe i ot supostat nekotoryje utiszatisia budut.

»Chotiaczi tedy wsemu świtu okazati onoho rewnost’ po

•    Chrysti i istyni jeho, starajuś u pered niż szto inszoho,

•    wedłuh ostatneje woli jeho, rozmowu ot błażennoho pro-»tiwu schyzmatykom i druhym sektatorom napisannuju

•    w druk po hrecku i po rusku pustiti. A na tot czas iż

181

»liter liotowych hreckicb ne maju , proszu na wydrukowanie toje mafoje, ale światoje reczi, liter ot W. Mostej holowych kaszt óOtry .... A do toho jeszcze pylno pro-»szu W. M. jako pryjatełej swoich wirnych, żeby pry tych

•    literach i zecera jakoho w tom cwiczonoho prysłały, a

•    mianowyto Kosianowycza.«

List ten z datą 1600 roku, pisany był na lat kilka przed śmiercią x. Konstantyna, nie wiadomo więc, czy wydanie to do skutku przyprowadził lub nie. Pod sam koniec XVI wieku wynikły spory religijne w domu xiążąt Ostrog-skich, a dwaj synowie jego Janusz i Konstanty pomimo gróźb ojca wiarę katolicką przyjęli; po śmierci zaś jego w 1606 roku wszelkiemi siłami starali się dawne wyznanie w prowincyi swej zagładzić i to zdaje się musiało przyczynić się do upadku drukarni ostrogskiej. Ocalone szczątki jej przeniesione zostały do drukarni dermańskiej, którą także założył był ów Konstantyn Bazyli Ostrogski. Drukarnia ta mieściła się w murach starożytnego klasztoru bazyliańskiego w Dermaniu, fundowanego przez xięc;a Wa~ siła III Fedorowicza Ostrogskiego. ')

Pamiętny sobór w Brześciu zwołany w 1596 roku ostateczny prawie cios zadał wyznaniu wschodniemu. Głównym filarem wyznania tego na Wołyniu stało się wówczas łuckie bractwo; ustanowione w 1624 roku, otworzyło ono wkrótce szkołę swą i drukarnię przy cerkwi podwyższenia św. krzyża w Łucku.

O drukarni tej znajdujemy w Gazetce wołyńskiej kilka ciekawych szczegółów z akt kijowskich czerpanych, umie-

ł) Wasil III Fedorowicz xiążę Ostrogski miał być w prostej linii 16tym potomkiem od św. Włodzimierza równoapostolnego, zmarłego w 1015 roku. Długosz Krasnym go nazywa.

182

szczamy więc je w całości. *) Fundatorami drukarni tej by/o dwóch mnichów przy bractwie pozostających: Sylwester i Paweł Mitkowicz Gianceja. Drukarnia utrzymywała się z dobrowolnych ofiar i składek. W kilka lat po założeniu jej, fundator czerneńskiego monastyru, (niedaleko Łucka, gdzie dziś leży wieś Czerczyce) Adam Rudecki, gorliwy obrońca słowa bożego, prosił o pozwolenie przeniesienia drukarni bractwa do nowozałoionego przez siebie monastyru , zobowiązawszy się wszelkie koszta na utrzymanie jej ponosić. W późniejszym czasie przełożonym czerneńskiego monastyru został mianowany wyżej wspomniany ar-chidyakon Sylwester. Ten widząc, że potomek Rudeckiegc imieniem Dymitr, nie tylko nie wspomaga drukarni, lecz przeciwnie na straty ją naraża, przed śmiercią swoją na nowo ją zapisał bractwu łuckiemu. Niewiadomo właściwie (powiada autor), co drukowała drukarnia łuckiego bractwa, opierając się tylko na ustawach szkoły tego bractwa, wzbraniających uczniom swym czytywać wszelkie heretyczne dzie/a; również i na tem, że niektóre naukowe xiążki tłumaczone były w Łucku na język słowiańskoruski, naco wszystko mamy dowody w aktach kijowskich; wnosić należy, że tylko xiążki naukowe, niezbędnie dla szkoły potrzebne, drukowane były w drukarni bractwa. Bractwo to cieszyło się powodzeniem przez lat blizko sto (od 4624 — 4 722 r.), wprowadzona dopiero unia położyła mu koniec.

Biskup unicki Sylwester Lubieniecki — Rudnicki, wielki dobroczyńca klasztoru poczajowskiego, którego obraz najświętszej Panny koronował w 4 773 roku, na mocy przywileju u króla w tymże roku wyjednanego, założył w Po-

') Wołyńskie guberskie wiadomości roku 1856.

183

Czajowie drukarnię. Układ o tę drukarnię z superyorem poczajowskim miał miejsce w miasteczku Rożyszczach o grudnia 1772 roku. ') Drukarnia poczajowska wyłącznie tylko uniackie xięgi nabożne na świat wydawała, a przetrwawszy unię, długo jeszcze pod zarządem ruskiego duchowieństwa utrzymywała się.

Jednocześnie prawie z poczajowską, a nawet dawniej jeszcze powstało kilka drukarń przy klasztorach xięży katolickich na Wołyniu; z tych znaczniejsze były: łucka xx. Dominikanów i berdyczowska xx. Karmelitów bosych. Ta ostatnia znana z wydawnictwa kalendarza swego, którego tysiące exemplarzy rozchodziło się po kraju. W ogóle jednak opłakany to był stan wszystkich tych zakładów, ograniczały się one na wytłaczaniu xiąg nabożnych i elementarnych, dla użytku szkół służących; lecz i te bynajmniej wytwornem wydaniem nie zalecały się.

Z nowszych drukarń, już na wyższą daleko stopę urządzoną była drukarnia GRicksberga przy liceum krzemienie-ckiem, wydania jej w obcych językach nawet, rozchodziły się po ościennych prowincjach i zadawalniały potrzeby u-czonego i świetnego wówczas Krzemieńca. Do zamknięciu liceum czynności tej drukarni ustały także i długo już potem Wołyń, oprócz rządowej typografii w Żytomierzu, wytłaczającej same tylko ogłoszenia rządowe, ekonomiczne regestra , afisze itp. rzeczy innego zakładu drukarskiego nie posiadał. W początkach 1859 roku dopiero powstały aż dwie drukarnie i litografie w Żytomierzu. Z początku oba te zakłady pod firmą: Kwiatkowski. Chrząszcz i komp. stanowiły je ien tylko i ściśle z obywatelską spółką wyda-

*) Patrz Starożytna Polska Bal. i Lip. T. 11 str. 901.

184

wniczoxięgarską związane były; w krótce jednak pp. Chrząszcz i Kwiatkowski rozdzielili się i każdy oddzielną drukarnię założył.

Nakładem Kwiatkowskiego mamy już do trzydziestu blisko dzieł rozmaitej treści i objętości, wydanych w ostatnich dwóch latach. Pisma krajowe wspominały już o nich niejednokrotnie, zakład też rozwija się i wydoskonala ciągle. Co do drugiej drukarni i litografii Chrząszcza, tej chociaż nie wiele dotąd nakładów dokonanych zostało, wszystkie jednak wcale zadawalniającą starannością i wykończeniem odznaczają się. ') Zakład ten działa za pomocą trz°ch pras.

Jest jeszcze trzecia drukarnia w Żytomierzu, pod firmą Bakszta, równie o trzech prasach; tej nakładów żadnych nie widzieliśmy dotąd, zaledwie bowiem przed rokiem otworzoną została, sądząc jednak z malutkich próbek już dokonanych, jak również ze znacznych kosztów jakie przedsiębiorca na zakład swój już wyłożył, kto wie czy w prędkim czasie dwie pierwsze prześcignąć nie zdoła. Wszystkie te zakłady świeżo powstały, nie mogą więc jeszcze dawniejszym krajowym zwłaszcza warszawskim wyrównać; przy dalszych jednak próbach, przy wytrwałości, nie wątpimy, że do tego przyjść musi. Na brak odbytu i pracy uskarżać się też nie mogą, potrzeby bowiem umysłowe naszych prowincyj do olbrzymich prawie wzrosły rozmiarów, zaledwie więc wydołać im będziemy w stanie. Nie możemy też pominąć bez wspomnienia drukarni hebrajskiej

') Najstaranniejszem wydaniem drukarni tej są pierwsze zeszyty Legendy wieków Wiktora Hugo, tłumaczonej przez pp. P/uga i Ap. Korzeniowskiego.

185

braci Szapirów w Żytomierzu od dawna exystująccj, tern bardziej, że zakład ten na ogromną skalę urządzony, we wszelkie przyrządy drukarskie obficie zaopatrzony. Drukują tu wyłącznie nabożne xięgi hebrajskie, których odbyt na kilka gubernij rozchodzący się, do 150.000 rsr. rocznie wynosi. Pras nieustannie zajętych jest tu 18 ręcznych, 4 mechaniczne (Sehnell presse). Założona jeszcze za czasów Stanisława Augusta w Sławucie pod Zasławiem , drukarnia ta w 1850 roku przeniesiona została do miasteczka Józe-fowa, w królestwie polskiem położonego, ztamtąd w 1847 roku znowu do Żytomierza przybyła.

!

i*

IV.

Ogrodnictwo na wołyniu ; jego dzieje i zmiany jakim ulegało w Polsce od najdawniejszych czasów aź do dziśdnia ; opis

KILKU SŁYNNIEJSZYCH OGRODÓW WOŁYŃSKICH.

Nim przystąpimy do szczegółowego opisu ogrodów dziś exystującycli na Wołyniu, nie zawadzi może wspomnieć kilka słów w ogólności o dziejach ogrodnictwa w kraju naszym w najodleglejszych czasach, również zkąd i jakiemi drogami zamiłowanie do kwiatów i do ogrodów krzewić się i rozwijać u nas zaczęło ; [tym sposobem łatwiej dopatrzymy jak daleko na tej drodze zaszliśmy. Właściwa histo-rya ogrodnictwa na Wołyniu nie przedstawia faz zbyt odmiennych, od tych jakim uległy pod tym względem i inne prowincye kraju naszego, a nawet bodaj czy nie Europa cała. Wrodzony jakiś pociąg i zamiłowanie do drzew i kwiatów objawiały się w każdym prawie narodzie jednocześnie z rozwojem jego oświaty, z poczuciem estetycznego piękna, wykształceniem smaku, słowem z cywilizacyą prawie postępowały w parze; gdzie tylko znikały ślady barbarzyństwa , wszędzie upodobanie to wyrodzić się musiało. Starożytni Rzymianie i Grecy kochali kwiaty, używali ich do ozdoby swych strojów i mieszkań, nietylko naturalne lecz i sztuczne; stanowiły one najważniejszy attrybut stroju i elegancyi kobiet ówczesnych. Historya przechowała nam pamięć sławnej kwieciarki Gliceryi, której kochanek

187

młody malarz Pausias, szedł z nią w zawody w sztuce układania bukietów i girland. Młode i piękne Rzymianki, żony bogatych patrycyuszów, godziny całe spędzały zamknięte w pałacach swych, na naradzie z kwieciarkami, u-kładając bukiety, wieńce i kosze, gatunkując barwy i odcienia kwiatów, a nie było to rzeczą małej wagi; sztukę tę bowiem posuwano wówczas do takiego stopnia, że najsłynniejsi malarze do kwieciarek po wzory udawali się. Starożytni pisarze greccy wspominają, że spojrzawszy na kosz z kwiatów, ułożony przez którą ze zręcznych kwieciarek, nie wiedziano co podziwiać najprzód, czy świetne i zachwycające jego barwy i odcienia, czy sztukę z jaką był ułożony. Rzymianki, które najwięcej kwiatów do ubrania używały, znały tajemniczy ich język, każdy kwiat miał tu jakieś właściwe, symboliczne swe znaczenie, które rozumiano doskonale, iak np. goździk we włosach młodej dziewczyny znaczył: chcę wyjść za mąż, konwalia będę ci posłuszną, mirt spełnię żądanie twoje, tulipan wr warkoczu kobiety zamężnej wyrażał kocham męża mego i nie cierpię pochwał obcych mężczyzn itp.

Słowianie, u których uczucia poezyi rozwijały się tak szybko, od najdawniejszych czasów lubili otaczać pomieszkania swe roślinnością, zielenią ; najubożsi nawet stawiali obok swych domków pasieki, zasadzali drzewa i kwiaty, niby dla pszczół potrzebne, rzeczywiście jednak dis własnej swej przyjemności, naturalne to upodobanie starano się jednak pod rozmaitymi pozorami ukrywać, już bowiem znamionowało ono pewien rodzaj rozpieszczenia i miękkości, których surowy na pozór charakter i obyczaje narodu nie dopuszczały wówczas; przez długi więc czas łudzono sa-

188

mych siebie. Nie prędko dopiero i to bogatsi tylko odważyli- się urządzać przy domach swych wirydarze; by/y to ogromne place, wysokim murem lub parkanem otoczone, w których pod cieniem rozłożystych drzew najczęściej lip, urządzano ławki z darniny, sadzawki na ryby, stawiano klatki napełnione bażantami, sinogarlicami, kuropatwami i innego rodzaju mniej wyszukanem ptactwem. W wiryda-rzach takich zasiewano już majeran, szałwiję, lawendę, róże itp. rośliny. Były to już pierwsze u nas objawy pożytku z przyjemnością połączonego, pierwsze odcienia lubości i rozkoszy, na co niektórzy niechętnem i wzgardliwem patrzyli okiem. W XVI wieku dopiero wprowadzony do nas został smak włoski i ten zobojętnił niebawem oczy nasze na te pełne wdzięku i prostoty niegdyś ozdoby; wir naśladownictwa ogarnąwszy całą Europę dotarł aż do Polski. Zjawiły się więc u bogatszych dziardyny₎ a w nich z wielkim nakładem sprowadzane i pielęgnowane kosztowne kwiaty, jak imperyały, tulipany, hiacynty, narcyzy, semperwiwy, konsolidy i malwy; ubożsi nie mogąc podobnie kosztownych rozrywek dozwolić sobie, poprzestawali na swych sadach, w których wszakże zaczęto już zasiewać włoskie grochy, kopry, rozmaryn, mirty, szpikanadę, zasadzać kosmate jagody, czyli tak zwany wówczas agrest i inne nowo pojawione z Włoch roślinne ciekawości. Wszystko to jeszcze było piękne i z krajowym smakiem łatwo przyswoić i zastosować sie dawało, około połowy XVII wieku dopiero przesada i wymuszenie, istne kalectwo, które za sztukę poczytywano, wdarły się w dziedzinę piękna, zapanowały nad dawnym wdziękiem i naturalnością; objawy tego nieszczęśliwego zwrotu ogarnęły wkrótce i ogrodnictwo nasze, zepsuty smak mimowolnie znajdował powab w dobrowolnem kale-

189

etwie, które za najwyższy zenit artyzmu i piękna poczytywano; trwało to prawne do drugiej połowy XVIII wieku, przyjemność otwarcie już wówczas nad pożytkiem panować zaczęła, wparłszy się w jego granice; dawny wstręt do miękkości i rozkoszy za przesąd i zastarzałe wyobrażenia uważać zaczęto. Zarzucono staroświeckie wirydarze i dziar-dyny, a natomiast w symetrycznych ogrodach z tej epoki rzędem stawać zaczęły posągi, albo ich naśladowania wycinane z tarcic, zjawiły sie sadzawki w gwiazdy, trójkąty kwadraty sypane, zarybiane przeróżnymi gatunkami nieużytecznych lecz jaskrawych łusk rybami, trawniki w cyfry i herbowe tarcze wycinane, fontanny, których woda wytryskała z ust, piersi i głów posągów, itp. niemieckie sztuczki. Najboleśniejszy widok przedstawiały wrówczas majestatyczne stare drzewa, niemiłosiernie dla konwencyonalnego wdzięku okrzesywane i kaleczone, kondygnacye niezbędny stanowiły warunek gustownie i modnie urządzonego ogrodu, co krok więc biedni przechadzający się wdrapywać się na nie musieli. Na kwiaty w ogóle mało jeszcze wówczas zwracano uwagi u nas, z wazonowych jedyne znane i pielęgnowane w tym czasie były goździk i fiołek (tak zwano laki) i geranium , dzisiejsza pelargonia, hortenzya jakkolwiek uznana za najpiękniejszą, w niewielu domach pielęgnowaną była miano ją bowiem za złowróżbną roślinę.    ,

Druga połowa XVIII wieku otworzyła nową, wielką epokę w dziejach ogrodnictwa, epokę odrodzenia dobrego smaku i estetycznego piękna wprawdzie, lecz w kraju naszym oznaczoną smutnemi następstwy, zgotowała bowiem upadek niejednej fortuny w Polsce. Powstał szał angielszczyzny, pełen prostoty i naturalności na pozór, lecz w rzeczy samej kosztowniejszy od poprzedzającego, bo wię-

26

190

kszych nierównie ram wymagający, zdradliwszy, bo trudność zakryta sztuką zdała się praktyczną każdemu, kto miał kawałek ziemi, na ustrojenie jednak takiego kawałka poszła niejedna wioska, cały klucz niekiedy. Bjło to więc znowu naśladownictwo, zaraza, która głównie uderzała nierozważną zamożność. Popęd ten, jakkolwiek zniszczył wprawdzie nie jedną pańskoszlachecką fortunę, wiele jednakże przyczynił się do upięknienia okolic naszych i do rozwoju estetycznych pojęć mieszkańców. W szyderstwo poszła dawna symetryczność i geometryczne figury ogrodowych ozdób, nastąpiły natomiast rozmiary wielkie, poważne, przestano zasłaniać naturę sztuką, przeciwnie starano się sztukę pokryć naturą. Najpierwszym w tym rodzaju urządzonym ogrodem w Polsce była opiewana przez Trembeckiego Zo-fijówka, miliony kosztowały te cuda już rzetelnej piękności cechę noszące. Mniej może bogatym, lecz równie wspaniałym i pięknym był w tym czasie ogród xiążąt Czartoryskich w Puławach. Właścicielka jego xiężna Izabela Czartoryska w 1790 r. wywiozła z Anglii sławnego ogrodnika Miklera, który dokonawszy rozpoczętego już przez nią ogrodu w Puławach, zjawił się wkrótce i na Wołyniu, wezwany najprzód przez Lubomirskich dla założenia ogrodu w Dubnie. Mikler pełen wrodzonego gustu i wysokiego wykształcenia w swej sztuce, jak czarodziej rozsypał w przeciągu lat kilku kilkadziesiąt najpiękniejszych ogrodów po Wołyniu, Podolu i Ukrainie, umiał on korzystać z najmniej obiecującej miejscowości, z najlichszej dolinki lub wzgórza przylegającego do stawu lub lasu, wywodził niespodziewane wdzięki. Jemu to rzeczywiście zawdzięcza Wołyń wszystkie najpiękniejsze swe ogrody. Z pod jego ręki w ślad za du-bieńskim wyszły najdawniejsze piękne ogrody wołyńskie,

191

w M/ynowie hr. Chodkiewiczów, w Krzewinie xiążąt Jabłonowskich, w Porycku i Boremlu Czackich, w Mizoczu Kar-wickich i w Beresteczku hr. Tarnowskich. Wkrótce potem i szlachta lubiąca u nas zawsze i we wszystkiem naśladować panów, choćby to nawet z uszczerbkiem fortuny przychodziło, zapragnęła i w zamiłowaniu ogrodnictwa od nich nie odbiegać. Od 1801 do 1805 r. zajęty więc był Mikler urządzaniem ogrodów w zamożniejszych domach szlacheckich na Wołyniu, zjawiły się one w Zaborolu, Rodni, Iwanczycach, Woronczynie, Horyńce i Kołodnem, przez niego założone lub przerabiane. W ślad za tymi ogólny wir naśladownictwa ogarnął i mniej majętnych; ci którym możność żadną miarą nie dozwalała zasięgnąć rady lub planu Miklera, starali się w czemkolwiek go naśladować, ztąd nowe śmieszności, niewiele od poprzedniczych różne, nowe parodye więcej tylko cokolwiek ku naturze zwrócone, więcej samoistności sprzyjające.' Wyprowadzano ścieżki jakkolwiek pokręcone byle nie proste, zasadzano w rozmaitych punktach drzewa, byle nie owocowe, przez lada parów lub rowek, choćby w nim zupełnie i nigdy wody nie było , przerzucano malowane mostki, słowem śmieszność i brak gustu na każdym kroku przebijająca się, niemile raziła oko, więcej z cudami przyrody w obcych krajach obeznane. Bardzo w porę zjawiło się wydane w tym czasie znakomite dzieło xiężnej Izabeli Czartoryskiej p. t.: -Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów* , wpłynęło ono na kierunek dobrego smaku, podało zdrowe rady korzystania z miejscowości, zapobiegło nierozważnym wysileniom, nie usuwając bynajmniej zakosztowanych przyjemności. Ono to bliżej nas zapoznało z kwiatami, zwracając uwagę na harmonię barw ich, porę i kształty jako mające stanowić

192

krasę kląbów. Po ukazaniu się ciekawej tej xiążki, panowie po ogrodach swych zaczęli budować cieplarnie, które na szczęście długo jeszcze u szlachty były rzadkością.

W r. 4806 Tadeusz Czacki wezwał Miklera do Krzemieńca dla założenia przy tamecznem liceum ogrodu botanicznego, pierwszego na Wołyniu. Przez lat kilka pracował nieustannie Mikler nad pięknym tym zakładem , który rzeczywiście do najlepiej urządzonych i najbogatszych w kraju mógł być wówczas zaliczonym. W 1811 roku za stara niem Czackiego kosztem licealnym odbył Mikler wędrówkę po nadbrzeżach Białego morza, Finlandyi i Szwecyi. z której wróciwszy, mnóstwem rzadkich bogactw roślinnych północnej strefy wzbogacił zakład powyższy. W ogrodzie tym liczono w ostatnich czasach exystencyi jego przeszło 12.000 roślin i plant rozmaitego rodzaju, tak nabytych, jakoteż i ofiarowanych tu różnymi czasy z ogrodów cesarskiego w Petersburgu i kancler/a Jlumiancowa. Uczony niemiec Bes-ser profesor botaniki w liceum, utrzymywał go po odje-ździe Miklera z nadzwyczajną troskliwością i tak umiejętnie, że niebawem ogród len za granicą nawet rozgłos pozyskał.

Jednocześnie prawie z krzemienieckim odkryły się na Wołyniu dwa inne tego rodzaju niemniej bogate zakłady, w rówieńskim powiecie w Samostrzałach, majątku p. Borej-ki i w ostrogskim w Koleśnikach, posiadanych naówczas przez Batomskiego, oba dość długo powodzeniem się cieszyły. Do najpóźniejszych w owej epoce, którą śmiało mi-klerowską nazwaćby można, należą założone przez niego około 1812 r. dwa wielkie i w bogate cieplarnie zaopatrzone ogrody na Wołyniu xiażat Czartoryskich w Podłu-żnem ixiężnej Alexandry ze Steckich Badziwiłłowej w Szpa-nowie. Były to podobno ostatnie tego wielkiego ogrodnika

193

prace na Wołyniu, zamieszkał on potem w dziedzicznej swej wiosce Olszanach, w łuckim powiecie położonej, zkąd przed rokiem 1830 wyniósł się na stałe mieszkanie na Podole.

Pozostała nam do skreślenia ostatnia tj. obecna epoka ogrodnictwa na Wołyniu, którą mniej więcej od r. 1830 wyprowadziłby można. Zwrot jej pod wielu względami pocieszającym okazał się, niezaniedbana bowiem ta przyjemna i z wielu pożytkami tak pod względem estetycznym jak i materyalnym rozrywka, z większem umiarkowaniem i racyonalniej obecnie się rozwija; w tej mierze znaczny upatrujemy postęp , któremu jako na trwalszych zasadach ugruntowanemu, dłuższe powodzenie rokowaćby można. Poupadało wprawdzie dziś wiele bardzo z wyliczonych dopiero przez nas ogrodów, lecz upadek ten nastąpił właściwie tam tylko, gdzie go przy założeniu przewidzieć można było, gdzie się nad skalę i możność wysilono. Niejeden też ogród znikł lub opuszczony stoi dzisiaj w skutek nieprzewidzianych miejscowych okoliczności, jak krzemieniecki np. Z pańskich upadły tylko krzewiński i dubieński, wielkie jednak dzieło Miklera , długie jeszcze lata niezagładzo-nem pozostanie, puste i zaniedbane nawet ogrody, przez niego niegdyś założone, oczyszczone i odnowione, gdy nastanie dla ni^ch choćby po upływie lat wielu szczęśliwa odmiana, pozostaną zawsze krasą i ozdobą Wołynia. Większe ogrody, oranżerye i trejbhauzy napotkać dziś tylko można w fortunach magnackich lub bardzo zamożnych szlacheckich, którym uszczerbku przyczynić nie mogą; wiele też tego rodzaju zakładów pozostało i utrzymuje się w rękach rozsądnych przedsiębierców, którzy z tej gałęzi utworzyli rodzaj spekulacyi, ozdobę i pożytek dla prowincyi

194

przynoszącej. Szlacheckie domy ograniczają się niewielkimi w miarę możności ogrodami z wdziękiem i wyrobionym smakiem urządzonymi.

Najbogatszym w kwiaty, kosztowne i rzadkie rośliny i prześlicznie urządzonym ogrodem na Wołyniu, jest dziś ogród w Antoninie, w powiecie zasławskim. Należał on niegdyś do rodziny Malczewskich, potem przeszedł w posiadanie Eustachego i Klementyny z Czartoryskich xiążąt Sanguszków. W Petersburgu roku 1822 wyszło 16 stronniczek poezyi Ignaćego Sławeckiego wcale udafcnie ogród antoniń-ski opisujących. Szczególniej przypiski są tu ciekawe. W r. 1849 xiążę Koman Sanguszko (syn Eustachego) począł wiele łożyć na upiększenie tego miejsca. W 1853 r. drukowany był pierwszy spis roślin togo ogrodu, który wykazał wielkie jego bogactwa botaniczne. Dziś ogród ten jest w posiadaniu Maryi z Sanguszków i Alfreda hr. Potockich , którzy powiększyli go sadem owocowym, zwanym Romanówką i oprócz dochodów ze sprzedaży roślin, wyznaczyli na utrzymanie bogatych jego cieplarni rocznie po 3,000 rs. Liczy on przeszło 3,500 gatunków kwiatów i krzewów. W r. 1856 Wincenty Ziemkowski, wówczas ogrodnik antoniński, wydał w Warszawie xiążeczkę p. t. »Ogólny spis roślin, drzew strojnych i owocowych, krzewów, ziół lekarskich, gospodarskich, kuchennych i farbierskich znajdujących się w ogrodzie antonińskim, zebrany i podzielony na części z planem wsi Antonin i ogrodu r. 1856 zryso-wanym a na arkuszu sztychowanym u Adolfa Dietricha str. 122. i VIII. w ósemce, w drukarni A. Ginsa.>

O parę wiorst za Zasławiem nad brzegiem Horynia , znajduje się śliczny ogród do xiążąt Sanguszków' należący, Klimówką od imienia xiężnej Klementyny Sanguszkowej na-

195

zwany. Co do pozycyi i miejscowości swojej przewyższa on antoniński, cieplarnie jednakże mniej tu są bogate, zato drzewa pomarańczowe, cytrynowe i grańaty posiada bardzo stare i znacznej wielkości; odznacza się także śliczną kolek-cyą werben, których ogromną ilość rozmaitych odcieni i gatunków posiada. W ogrodzie klimowieckim znajdują się także przez doktora Dropsego urządzone na Horyniu wyborne łazienki spadowe, które w porze letniej mnóstwo osób z oddalonych nawet okolic ściągają.

<    Si . ,'j

W Romanowie hr. Ilińskich, w zwiahelskim powiecie ogród i park odznaczają się ogromem swych rozmiarów, wspaniałemi drzewami, jakim żadne inne na Wołyniu nie wyrównywają. Położenie tego wspaniałego ogrodu w okolicy nizkiej i piasczystej, niezbyt wegetacyi plant i roślin jest przyjazne, niedostatek ten wszakże nagradzają ogromne trudy i staranne utrzymanie przez właściciela, mnóstwo tam ślicznych posągów i pomników widzieć można; z ogrodem łączy się obszerny zwierzyniec.

W powiecie ostrogskim, zmarły przed rokiem hr. Janusz Iliński zaczął także w jednej z majętności swych w Wierz-chowie zakładać ogromny ogród i park, którego położenie wśród skał i lasów daleko się ciągnących, bodaj czy nie najszczęśliwsze będzie od wszystkich innych przez nas wymienionych. Powiat rówieński utracił w tych czasach dwa wspaniałe i bogate ogrody botaniczne w Koleśnikach i w Aresztowie ś. p. Juliusza Jełowickiego. Aresztowskie cieplarnie do najbogatszych w kraju liczyć się mogły, katalog ich drukowany był w Mitawie r. 1854 w języku niemieckim i łacińskim. Pozostał w tym powiecie jeszcze jedyny może i dobrze zaopatrzony ogród w Pod/użnem.

196

W żytomirskim powiecie spotykamy kilka ogrodów, których utrzymanie nic do życzenia nie pozostawia, mianowicie w Dryłowie ogród p. Kamila Piotrowskiego, szczególniej bogaty; oranżerye i trejbhauzy już pomieścić nie mogą swych zbiorów, a jeżeli nie przewyższają , śmiało przynajmniej rywalizować mogą z antonińskiemi. Właściciel ich, uczony i zamiłowany w botanice obywatel, całe życie swe poświęcił na uzbieranie nagromadzonych tu bogactw roślinnych , których wybór szczególniej szczęśliwy. Ogród dryłowski ogłasza także katalogi swe drukowane w Kijowie , nadto może on służyć przykładem, jak przy umieję-tnem prowadzeniu z niewielkim nakładem , daleko w tym względzie zajść można. P. Piotrowski bowiem w stosunku bogatych swych zbiorów, bardzo niewielkie nakłady robi, a ogród jego utrzymuje się wyłącznie prawie ze sprzedaży swych kwiatów i krzewów. Żytomierz posiada także kilka ładnych ogrodów i cieplarni, z których największa wyłącznie w celu spekulacyjnym założona. Drukowany jej katalog wyszedł p. t. »Catalogue des plantes de serre et de pleine terre du jardin horticole de Zitomir, Kioviae typis Universitatis St. Vladimiri 1854* w 12ce str. 50. — Mamy jeszcze w tym powiecie pięknie i gustownie urządzony ogród w Mofoczkach, majętności p. Giżyckiego.

Jako wielki przykład wytrwałości i nadzwyczaj wykształconego smaku mogą jeszcze posłużyć dwa śliczne ogrody na Wołyniu, w zasławskim powiecie w Zielińcach, i w żytomierskim w Troszczy, oba przez rodzinę Burzyńskich założone. Winny one swą exystencyę wyłącznie swym właścicielom, którzy sami, bez pomocy i rady Miklera nawet dokonali dzieła, które niezaprzeczenie do znakomitszych ozdob Wołynia zaliczyć można. Trudno byłoby podać szcze-

197

gółowy opis wszystkich ogrodów na Wołyniu do dzisiejszego dnia exystujących, poprzestajemy więc na dokona-nem przez nas wyliczeniu znakomitszych tylko , a i z tego łatwo już widzieć można, cośmy dotąd na tern polu dokonali i co jeszcze przy umiarkowanym i rozsądnym jak dotąd kierunku uczynić możemy.

V.

Charakterystyka Polesia wołyńskiego ; fizyonomi* kraju,

JEGO BOGACTWA I PŁODY, PRZEMYSŁ, HANDEL , KOMUNIKACYE

wodne. Pierwsze narody zamieszkujące Polesie; podania o

NICH KRONIKARZY, DZISIEJSZY LUD POLESKI; JEGO ŻYCIE, ZWYCZAJE, TRADYCYE I PIEŚNI. GŁÓWNIEJSZE ZABYTKI HISTORYCZNE ,

WAŁY, ZAMKI, MOGIŁY I HORODYSZCZA PO POLESIU ROZRZUCONE.

Przebiegliśmy okiem po Wołyniu, po jego żyznych polach, rzekach, zabytkach i pamiątkach, spojrzmyż teraz na krainę do składu jego wchodzącą, a jednak tak różną od pierwszej wyjątkowem swem położeniem, osobliwszą postacią, charakterem mieszkańców, ich życiem i wyobrażeniami. Jestto jakby kraj drugi, odmienny, charakterystyczny, na-wpół dziki jeszcze, posępny ale poważuy, pełen uroku i poezyi.

Chcemy tu mówić o Polesiu i chociażby ogólne o nim wyobrażenie tylko dać czytelnikom naszym. Już same nazwanie Polesia wskazuje, że kraj imieniem tem objęty, wśród lasów położony, że osady i mieszkania ludzkie rozsiane tu były po lesie. Trudno by było z dokładnością oznaczyć granice Polesia, nie jest to bowiem oddzielna od drugich prowincya; od północy kraina ta zaczyna się prawie zaraz za Słoniniem, Słuckiem i Bobrujskiem i ciągnie się ku południowi niemal aż do Kowla, Klewania i Radomyśla, od zachodu zaś na wschód zajmuje przestrzeń między Brześciem, albo raczej Kobryniem i Łojowem czyli od Buga do Dniepru. W obręb zatem Poiesia wchodzą nie tylko poleskie powiaty wołyńskiej gubernii lecz i znaczna część Litwy. Ztąd wypada podział Polesia w powszecbnem użyciu między mieszkańcami: na litewskie i wołyńskie, z których pierwsze z lewego brzegu Prypeci rozciąga się, a drugie z prawego. Co do nas, zajmiemy się wyłącznym prawie opisem tego ostatniego, jako ściśle w zakres pracy naszej wchodzącego. W dzisiejszym Wołyniu poleską krainę zajmuje północna strona powiatów łuckiego, włodzimierskiego, kowelskiego, żytomierskiego, owruckiego i rówieńskiego. Za demarkacyjną linię między właściwym Wołyniem i poleskimi powiatami jego, możnaby uważać drogę pocztową* wiodącą z Uściługa przez Włodzimierz, Torczyn do starego Łucka; ztąd bierze ona kierunek do Ołyki i Klewania, po takzwanym kupieckim trakcie, zkąd znowu zwraca się na gościniec pocztowy do wsi Bronik od której wzdłuż rzeki Horynia, przez miasteczka Tuczyn, Korzec i Żwiahel, dalej na wschód się przeciąga. W południowej stronie tej linii granicznej, szeroko rozsiadł się Wołyń, przerżnięty łańcuchem Karpat, bogatą ziemią sowicie wynagradzającą trudy rolnika uposażony; na północ zaś rozciąga się wołyńskie Polesie, kraj nizki, drzemiącym lasem pokryty, przerżnięty gęstą siecią rzek i jezior, ogromną przestrzenią błot i bagien nieprzebytych. Grunt wszędzie tu prawie piasczysty, a żyzne pola zaledwie nad brzegami większych rzek napotkać można. Największe bagna zajmują północne części włodzimierskiego i kowelskiego powiatów. W łuckim ciągną się one nad Styrem, w rówieńskim nad S/uczą. Owru-cki powiat w znacznej części pokryty głęboką warstwą błot nędznym lasem sosnowym zarosłych. Tu Gzęstokroć

200

do 20 mil drogi ujechać potrzeba , zanim się wioskę jaką lub ludniejszą osadę napotka, porozrzucane tylko wśród lasów chaty budników, jedyną ludność tej okolicy stanowią. Systemat wodny Polesia, którego główną żyłę stanowi rzeka Prypeć, jest nader rozległy i ważny; rzeki je;_o, błota i jeziora tworzą gęstą sieć wód, zalewając większą część powierzchni lądowej bardzo jest podobnem do prawdy, że na Polesiu przed wieki, wszystkie dzisiejsze bagniste niziny mianowicie około wyższej Prypeci położone, mogły być za lane i stanowić jedną masę wód. Już sam widok tych okolic i wreszcie krążące między ludem podania o morzu pińskiem , o wydobywanych z ziemi kotwicach i zabytkach statków, znajdowane w niektórych okolicach jak np. w owruckiem kamienie, z samych konch i muszli mułem wodnym w jedną twardą bryłę spojone, wszystko to wspierać zdaje się te domniemanie. Nareszcie o niesłychanie odległych komunikacyach wodnych podziemnych, przekonywają nas szczególne niekiedy zjawiska przyrody na Polesiu zdarzające się. I tak np. całe morgi lasu osuwają się tu czasem w głąb ziemi, a natomiast powstają jeziorka z wystającymi z wody wierzchołkami drzew. Na małą skalę podobne zjawisko często tu widzieć można, niekiedy pojedyncze drzewa, najczęściej jodły, osuwają się powoli w głąb, a grunt otaczający je formuje koło nich kształt lejka, wszystko to niepodobna inaczej wytłumaczyć, jak tylko, że grunt na którym drzewo wyrasta, musi być pływający i do pewnego tylko stopnia ciśnienie dotrzymać może. Trzęsą-wice otaczające poleskie ostrowy, na przestrzeni kilkunastu morgów niekiedy rozciągających się, zwłaszcza w okolicach bliżej ku Pińskowi położonych, chwiejące się pod lada ciężarem, mogą posłużyć za w'zór podobnej konstrukcyi

201

zwierzchnej warstwy ziemi, która chociaż przez napływy wiekami sformowane stała się rodzajną, lecz za podstawę ma warstwy torfowiny, pływające na wodzie. Śliczny to i malowniczy widok tych ostrowów poleskich , zwłaszcza na wiosnę, kiedy wody rozleją. Niezliczona ilość wysp różnej wielkości , wielkich i małych jakby pływających, szerokim pasmem ciągnie się daleko, bo aż ku pińskim błotom. Tam trawa wysokości człowieka dorasta , a na niektórych nawet żyzne pola obfity plon wydają, na innych znowu gęste łozy , przez które zaledwie przedrzeć się można , dąb , brzoza, i niskie, kolczaste krzewy, jedyną roślinność stanowią. Chcąc się dostać do tych ostrowów z jednego na drugi, niema innej drogi jak przez zarosłe zielskiem błota , z których nie jedno w najsuchsze lato nawet nie wysycha. Tylko za pomocą dobrze świadomego miejscowości włościanina tutejszego i jego wzwyczajonych wołów można się puścić na wędrówkę po tym stepie ziemnowodnym. Ale też przewodnik taki wskaże ci najmniejsze błotko lub niebezpieczną przeprawę, każdy z tych ostrowów nazwie właściwem imieniem ; zna on je jak własną swą zagrodę, na nich część lata z rodziną przepędza dla żniw, sianokosów i innych robót; oswojone też z niem i dzikie ptactwo, które ogromnemi stadami buja tu swobodnie, krzykiem i świergotaniem napełniając powietrze. — Powtarzamy, że jest coś dziwnie malowniczego, coś co nas pociąga i mile zachwyca w całym tym obrazie nawpół dzikiej i niedostępnej krainy, jakby igraszką losu rzuconej wśród otaczającej ją dokoła cywili-zacyi. Ula nas, cośmy już przywykli patrzyć na te poleskie puszcze, na ich błota, piaski, korzenie i komary, ma|ą one pewien swój urok i poezyę.

202

Ze wszystkich bogactw, jakiemi natura uposaży/a szczególną tę krainę, najpierwsze miejsce niezaprzeczenie trzyma tu królestwo roślinne. Dla naturalistów przedstawia ono rozległe pole do badań i poszukiwań, niektórzy z nich odkrywali tu nieznane kwiaty i rośliny, które później jako osobliwość pokazywano w Europie. I tak Mikler, zwiedzając wszystkie zakątki Polesia w 1795 roku, znalazł nad brzegami Słuczy nieznaną dotąd w Europie roślinę, którą później w ogrodzie botanicznym w Londynie, azalia pontica, nazwano. ') A wieleż to innych kwiatów i roślin, zadziwiających niekiedy jaskrawością swych barw i odcieni, ściele się jak wzorzyste kobierce nad brzegami rzek tutejszych, po łąkach i lasach poleskich, pieszcząc wzrok wędrowca, który nieraz żałuje, że tak mało wtajemniczony w te cuda przyrody, otaczające go do koła.

Z rozmaitych gatunków drzew najczęściej spotkać tu można sosnę, którą nieraz ogromne okiem niezmierzone przestrzenie pokryte; także jodłę i brzozę. Dąb rośnie tutaj w niewielkiej ilości i to quercus robur; rzadszy daleko jest quercus pendulata ²), olchowe, osikowe, i lipowe lasy, car-pinus betulus, w niektórych tylko wyjątkowych okolicach

') Azalia pontica należy do klassy pentandńa, według Linneusza; nie znajduje się nigdzie w Europie , oprócz okolicy mil pięciu na prawym brzegu Słuczy; kwitnie żółtopomarańczowym kolorem przy końcu kwietnia, i wtenczas tak mocny ma zapach, że żadne bydlę ani nierogacizna, w bliskości paść się nie może. Korzenie i kwiat moczone w spirytusie nadają mu taką moc, iż od jednego kieliszka największy pijak odurzeje. Kwiat azalii suszony przywiózł był pro-fessor Parrot z Syberyi jeszcze w 4 792 r., ale nie samą roślinę. (Wołyń, Podole, Ukraina, Alex. Przezdzieckiego t. 2. str. 133.)

*) Mćmoires de la Socićtć des Naturalites. 1823 Moscou.

203

widzieć można; grunt błotnisty nie wszędzie dozwala im tutaj rozkrzewiać się. W ogóle na całem Polesiu wołyń-skiem czarnego lasu bardzo nie wiele.

Z przedmiotów kopalnych, największe bogactwo Polesia stanowi ruda żelazna, mianowicie w powiaUoh żytomierskim i zwiahelskim. Fryszerki jednak tutejsze wyrabiają tylko żelazo do pierwszych potrzeb rolniczych. Powiat owrucki mnóstwo ciekawych szczegółów dla mineralogów przedstawia; mianowicie na uwagę zasługuje tu twardy piaskowiec czerwonawego koloru, którego ogromne pokłady na przestrzeni blizko półtorasta wiorst długości i około dziesięciu sążni szerokości ciągną się niedaleko Owrucza i nad granicą mińskiej gubernń. Niektórzy nazywają ten kamień granitem, inni porfirem, chociaż jednak w skład jego zdają się wchodzić cząstki porfirowe, trudno jednak zawyrokować, czy się kiedy w prawdziwy porfir zamienić może. W takim stanie w jakim dziś jest, ma on już niezaprzeczoną wartość, moc i piękność, zwłaszcza po wypolerowaniu. Dobywany w wielkich płytach, używany bywa często na fundamenta przy budowaniu domów i na pomniki. ') Szarego granitu ogromne pokłady, po kilkadziesiąt sążni przestrzeni zajmujące, często napotkać można w owruckim powiecie, mianowicie koło miasteczka Iskorośoi. Niedaleko Oiewska znajdują się warstwy górnego kryształu i żółty topaz, lecz jedne jak drugie nie zupełnie sformowane, z czasem dopiero mogą się stać źródłem bogactw dla tej okolicy. Opale i granaty w sta-

x) W petersburskiej, kazańskiej sobornej cerkwi, zupełnie z takiego samego kamienia zrobiono stopnie do ołtarza, Z nadzwyczajnym kosztem i w małej ilości sprowadzono tam ten kamień aż z czerniechowskiej gubernii, gdzie wypadkiem taki pokład odkryto*

204

nie ziarnistym , zdarza się widzieć niekiedy nad Ubortią, No-ryczem i około Żytomierza. Słowem jeśli ziemia z trudnością tylko daje się tu uprawiać, nie zawsze odpowiadając oczekiwaniom rolnika, wiele innych bogactw natomiast rozsiała tu hojną ręką przyroda; wprawdzie nie umiano z nich, korzystać dotąd, jest bowiem las pod ręką, którego wyrób najmniejszych trudności nie przedstawia , a chociaż z uszczerbkiem na przyszłość, wystarcza on na opędzenie wszelkich potrzeb tutejszych mieszkańców. Rozległe puszcze poleskie służyły i służą dotąd siedliskiem dla rozmaitego gatunku zwierząt, od czasu jednak, kiedy lasy tutejsze tak niemiłosiernie przetrzebiać zaczęto, zwierz stał się coraz rzadszym, a niektóre jego gatunki całkiem wyginęły. Niektórzy przypisują ten ubytek osuszaniu błot, które w rozmaitych okolicach Polesia przedsięwzięto, inni znowu nieoględnemu wyniszczeniu przez polowania, nadzwyczajnemu pomorkowi zwierząt, który jakoby miał tu panować przed laty itp. Niezaciekając się w przyczyny, widzimy to jawnie, że obecnie połowy nawet dawniejszej ilości zwierza nie stało w lasach tutejszych, chociaż i handel skórami, tak rozległy niegdyś w tych okolicach, ustał już zupełnie, i łowy, które stanowiły jedyne zajęcie i utrzymanie pierwszych plemion słowiańskich w tych krajach osiadłych, jedyną rozrywkę xiążąt litewskich i dawnych panów wołyńskich, dziś stają się coraz rzadszymi i z temi jakie tu niegdyś wyprawiano, porównać się nawet nie mogą. Z rozmaitego gatunku zwierząt jelenie zupełnie zaginęły, wydobywane tu wszakże z ziemi rogi ich, częstokroć ogromnej wielkości, najwyraźniej przekonują, że się w lasach tutejszych znajdowały niegdyś. Niedźwiedź, który dziś rzadko kiedy zjawia się w lasach owruckich, rzadziej jeszcze w rówieńskich, znaj-

205

dowany tu był przed laty w wielkiej ilości. Rysie i wydry, tak rzadkie dziś w powiatach owruckim, kowelskim, rówieńskim i ostrogskim, wcale tu nie były osobliwością i we wszystkich prawie lasach licznie mnożyły się. Czarne kuny, dotąd w niektórych okolicach licznie znajdowane, wytępiane bywają przęz mieszkańców z powodu swej szkodliwości dla drobiu. W dubieńskim powiecie są .kuny dwóch rodzajów, za piękną i puszystą skórę tego zwierzęcia płacą tu od 3 do 5 r. sr. Na całej Rusi exystował niegdyś podatek , z czarnych kun w naturze składanych, nałożony na włościan jakoteż mieszczan i innego stanu ludzi; w późniejszym czasie zamieniono podatek w naturze na opłatę pieniężną , k u n i c ą zwaną '). Bobry stanowiły niegdyś ważny przedmiot handlu i łowów na całym Wołyniu, znajdowały się też w każdej niemal okolicy, najobficiej zaś nad Styrem i Ikwą. W przywilejach królewskich nadawanych panom polskim na starostwa w tym kraju, gonki bobrowe (bobro-wyja honiszcza) cytowane są jako ważny artykuł w nadaniach tych. Panowie ze swej strony nadając w swych dobrach -grunta i lasy na osiadłość szlachcie, mieszczanom i innym wolnym osadnikom , również wzmiankują o gonkach bobrowych, dozwalając je w nadaniach swych, lub zaprzeczając prawa do onych. Obecnie bobry zwyczajne fcastor fiber) w jednym tylko owruckim powiecie, a niekiedy i w rówieńskim, jako nadzwyczajna rzadkość znajdowme bywają. W zasławskim powiecie jest miejsce, które zachowało

l) Na Rusi dziewka idąca za mąż do innej wioski płaci pieniądze nazwane k un i ca. Narusz. IV. 397. — Czacki zaś I. 62. mówi: biorący z cudzej wsi dziewkę za żonę, musiał dawać opłatę i ta nazywa się kun i ca.

¹

Początek nieporozumień i waśni między Śniadeckim i Czackim miał powstać, jak niektórzy utrzymują, z powodu zapisu, uczynionego niegdyś przez Annę Aloizę z Ostrogskich Chodkiewiczowi na rzecz szkół wołyńskich. Pani ta umierając przeznaczyła testamentem 100.000 złp. na edukacyę szlachty wołyńskiej i następców swoich opiekunami tej woli mianowała. Lecz ponieważ Wołyń do czasów Czackiego nie posiadał prawie ani szkół swoich wyższych, ani osobnego ich zarządu, fundusz więc ten, znacznie juz z czasem pomnożony, wpłynął do ogólnych funduszów edukacyjnych. Czacki zająwszy się od 1800 roku prawie, urządzeniem swojej szkoły w Krzemieńcu i organizacyą wszystkich w ogóle zakładów naukowych na Wołyniu, popierany przez potomka z męża Anny Aloizy, Ale xandra Chodkiewicza , usiłował fundusz ten wyłącznie do Wołynia przywiązać ; ztąd poszły korespondeneye i zatargi z uniwersytetem wileńskim i uczonym jego rektorem , którym jak wiemy był na ten czas Śniadecki.

²

Ostatnia statystyka wymienia liczbę uczących się w okręgu tym 10,692.

³

Wyjęty z pisma peryodycznego wychodzącego przed laty w Kijowie w języku rosyjskim p. t. Kijowianin z r. 1841 str. 298 i 299. Pismo to zbiorowe przez lat kilka nieprzerwanie wychodzące, mies'ciło wiele ciekawych szczegółów charakterystyki naszego kraju dotyczących, między innemi odznaczały się tam artykuły o Wołyniu proff. Iwaniszewa i Maxymowicza.

206

dotąd nazwę turo w ego błota, mniemać by więc należało, że i tury w odległych epokach znajdowały się w lasach tutejszych, oddawna wszakże i siad ich zaginął. Nie spotykamy również dzikich czyli tygrysich kotów (felis tigris), które kiedyś licznie się tu mnożyły. Loś, najszlachetniejszy zwierz, w lasach naszych, prawdziwą ich ozdobę stanowiący, od wielu lat już coraz rzadszym się staje. W łuckim i ostrogskim zupełnie wypleniony został, zato w powiatach włodzimierskim, kowelskim i rówieńskim, znajduje się jeszcze w dość znaeznej liczbie. Świecki zostawił nam szczegółowy opis tego szlachetnego i pożytecznego zwierzęcia, którego skóra, mięso a nawet i rogi tak wysoko są cenione '). W podróżach Kontryma po Polesiu odbywanych w 1829 r. *), znajdujemy ciekawe szczegóły o zadziwiających własnościach, przypisywanych niegdyś obrączkom, wyrabianym z rogu łosiowego. Miały one chronić od morowego powietrza, czarów itp. Pielgrzymi udający się na wschód zaopatrywali się w takie obrączki, które nieraz ocalały ich życie i mienie. Xiądz Drohojewski opowiada, że w czasie pobytu swego w Jeruzalem, ocalił swe życie rozdawszy podobne obrączki janczarom, którzy postanowili zamordować go. Drugi mnich Czarkiewicz, prowincyał bernardyński , opowiada, jak dalece przydatne mu były te obrączki w Bawaryi, przez którą podróżował, udając się z Wilna do Waiencyi , dla uczestniczenia mającym się tam odbywać wyborom na jenerała swego zgromadzenia.

’) Tomasza Swięckiego Opis starożytnej Polski. T. II. str. 273, 27J, i 275.

²) Podróż Kontryma po Polesiu, wydanie Edw. Raczyńskiego.

Poznań r. 1839.

207

Wymieniliśmy tu tylko zwierzęta, które albo zupełnie zaginęły w lasach naszych, albo rzadko tylko się w nich pojawiają. Ze zwyczajnych zaś i obficie się tu mnożących są: dziki, sarny, wilki, lisy, zające, borsuki, tchórze, jeże, i kilkanaście gatunków pospolitych domowych zwierząt. Co do ptastwa, tych niezliczona ilość napełnia lasy poleskie, stawy, jeziora, błota i zarośla, krzykiem i świergotaniem swem tak dziwną harmonię tworząc, że aż Pol w swym poemacie, tak się o niej wyraża:

Jeśliś bracie jest myśliwy,

Na tutejsze zajedź stawy,

Boś nie słyszał takiej wrzawy,

Dzikich ptaków jakoś żywy,

Podsuń czółnem pod szuwary,

Bo pocieszne ptaszę rady,

Tam to sejmy, tam to gwary,

1 zaloty i biesiady!

Słysząc krzyki i gwar dziki,

Patrząc na te ptaszę zwady,

Tak się dziwnie w myśli plecie ,

Tak się tonie w ptaszej wrzawie,

Iź przepomni całek o świecie,

Wstyd to mówić, lecz żal prawie,

Ze człek ptakiem sam nie żyje ,

Takie szczęsne to bestyje.

Trudno byłoby wyliczyć wszystkie rodzaje ptaków tutejszych , wymienimy więc tylko kilka rzadszych i niektórym tylko miejscowościom właściwych. Do takich należą orły, w owruckim, włodzimierskim i niekiedy w zasławskim powiecie widywane, sokoły w owruckim, krogulce, cietrzewie, głuśce, jarząbki, dropie, czarne jastrzębie, myszołowy

208

(ibureo), pszczołojady, rybitwy, białozory, czaple i kilka innych. Z ryb, oprócz pospolitych gatunków, poławiających się we wszystkich stawach i rzekach Wołynia, niektóre właściwie tylko w kilku rzekach poleskich znajdują się.

Z tych wirozub, wspólny Moryniowi ze Styrem, Słuczą i Strumieniem, poławiany także w znacznej ilości w Pry-peci, stanowi ważny artykuł handlu poleskiego, czeczuga (,sturio minor vel oocyrinchos), w Horyniu. Styr najbogatszy w ryby jako bieluhę, często kilkanaście łokci trzymającą, głowacza, płocice, mareny, węgorze i kiełbie. Najpospolitsze ryby są leszcze, węgorze i wiuny (piskorze), których łówką lud najwięcej się tu trudni. ')

O polowaniach i rozmaitych sposobach, jakimi się te odbywają obecnie na Polesiu, wspominają Kontrym w swych podróżach i Kraszewski w dziele p. t. Wspomnienia Wo łynia, Polesia i Litwy. Urządzają je tu za pomocą obławy lub sieci i huczków, sposób bardzo pospolity i powszechnie . znany. Żałować wszakże przychodzi, że żaden z tych pisarzy, nie starał się zapoznać nas ze sposobem urządzania łowów, w odległych wiekach, przez dzikie plemiona słowiańskie w tych krajach osiadłe, a nawet ze sławnymi łowami dawnych panów wołyńskich, którzy jak xiążęta ko-szyrscy, zasławscy i ostrogscy, mając w swych dobrach rozległe puszcze, tak namiętnie tej rozrywce oddawali się. Podobne opisy dostarczyłyby nam zapewne wiele ciekawych i mało znanych szczegółów, malujących charakterystykę pro-wincyi w tej epoce. Przed laty kilkudziesięciu najsławniejsze na Wołyniu myśliwstwo , na ogromną skalę urządzone , mieli .

') O rybach poleskich patrz Rzączyński Aucłuarium i Historia naturalis curiosa. Także Kraszewski: Wołyń, Polesie i Litwa.

209

Steccy w Międzyrzeczu, których lasy, znaczną część rówieńskiego powiatu zajmujące, obficie grubego zwierza dostarczały. Ciekawe szczegóły o urządzeniu tego myśliwstwa zostawił -nam Koźmian w Pamiętnikach swych. Jak dalece ojcowie nasi zamiłowani byli w tej rozrywce jeszcze w początkach XIX wieku, najlepiej przekona nas jeszcze jeden szczegół, rodziny Steckich dotyczący. W owruckim powiecie przechowuje się dotąd pamięć słynnego w swoim rodzaju dziwaka, Mikołaja Steckiego, który straciwszy wyłącznie prawie na polowania ogromną milionową fortunę, gdy mu już nic nie pozostało, nabył na własność chatę w lesie od jednego ze swych strzelców, a uprosiwszy od nowych nabywców, że mu we własnych niegdyś lasach polować nie wzbronią, z największą swobodą do końca życia tej rozrywce oddawał się. Umarł też w lesie, zalecając przed śmiercią , aby go z ulubioną jego strzelba pochowano. Dziś niema już i śladu podobnego zamiłowania, znikła też bezpow'rotnie i dawna świetność łowiecka ; na Polesiu wszakże , gdzie sama miejscowość, obszerne lasy a w nich huk zwierzyny, słowem wszystko zachęcać się zdaje do myśliwstwa , przechowało się ono fcradycyonalnie, zwłaszcza pomiędzy ludem. Niema tu chłopka prawie, któryby nie posiadał własnej, sznurkami często powiązanej strzelbiny, a gdy pierwsza ponowa zawita, każdy z nich z radością, rzucając wszelkie zajęcie, spieszy do lasu na upatrzonego.

Głównym przedmiotem handlu i przemysłu na Polesiu, jedynem , wyłącznem prawie zajęciem i utrzymaniem mieszkańców tej krainy, jest las i wszelkie produkta dające się zeń wyciągnąć, jak drzewo masztowe i materyałowe, smoła, dziegieć i potaż. Rolnictwo drugorzędne tu zajęcie stanowi, chociaż niektóre okolice nadrzeczne mają ziemię piękną,

210

w innych zaś taką staeby się mogła przy większej staranności i uprawie, pomimo jednak ogromnych przestrzeni lasu w gubernii naszej, administracya ich w najopłakańszym jest stanie. Z każdym dniem niemal znikają nam zprzed oczu ogromne puszcze, stanowiące niegdyś ozdobę i bogactwo prowineyi. W południowych częściach gubernii, osobliwie w powiatach zasławskim, konstantynowskim i ostrogskim, pochłaniają lasy pozaprowadzane różnego rodzaju fabryki, na których potrzeby właściciele bez najmniejszego wyrachowania wyrębują je. W Polesiu, gdzie jakeśmy powiedzieli rolnictwo zaniedbane a brak brzęczącej gotówki często czuć się daje, głównym dochodem jest las, który z mniejszą jeszcze oględnością niszczą i wytrzebiają. O zaprowadzeniu sekcyj po lasach, zasiewaniu nowych przestrzeni lub jakiejkolwiek administracyi, nie ma tu i mowy nawet. Najgłówniejszą zaś przyczyną zniszczenia jest wydzierżawianie lasów żydom i wszelkiego rodzaju spekulantom, którzy wyrabiając belki i klepki, pędząc smołę i dziegieć, obdzierając korę na łyka, bynajmniej o przyszłość nie^ troszczą się, a w przeciągu lat kilku do zupełnego zniszczenia przyprowadzają niedawno jeszcze nieprzebyte puszcze leśne. Drugą niemniej straszną klęską dla lasów są pożary, przytrafiające się tu nader często. Zwykłą ich przyczyną są ogniska zakładane pod drzewami w suche lata przez pastuchów; ogień wkrótce tak się rozszerza, że go ugasić niepodobna. Serce się ściska przejeżdżając dziś przez śliczne hory poleskie, tak dalece widne tu są ślady zniszczenia; drogi w nich pozawalane częstokroć olbrzymiemi sosnami lub dębami , włościanie bowiem na opał nawet z pnia rąbią, nie użytkując gałęzi i leżaków. Przez takie zniszczenie lasów postradało nawet Polesie pierwiastkową swą fizyonomię

211

i charakter; dziś ono jakby obdarte i obnażone z godowej szaty, co je tak strojnie i wdzięcznie przyozdabiała. Inaczej nawet wygląda dziś poleszuk od ogorzałego, nawpół dzikiego przed laty współbrata swego; więcej w nim może pozornej oświaty, lecz dawny, charakterystyczny typ, bezpowrotnie zatarty. Jedynymi lasami, wśród ogólnej zagłady ochronionymi , są tu tylko lasy rządowe nietykalne, z prywatnych zaś sanguszkowskie i hr. Platerów, w których porządna prowadzi się administracya. Jak wielkie jednak skarby posiada jeszcze Wołyń w lasach, pomimo że tak nieo-ględnie nimi szafuje, wskaże nam następująca szczegółowa, z urzędowych źródeł czerpana statystyka ich. l) Ogólna przestrzeń lasów w gubernii wołyńskiej zajmuje 2,461,441 dziesięcin i 34 sążni ziemi. Z tych materyałowego jest 1,065,183 dziesięciny i 2,172 sążni, a opałowego 1,396,257 dziesięciny i 262 sążni, mianowicie:

W powiatach: | Ogólna liczba | Lasu materyałowegt | Lasu opałowego
dziesięciny | sążnie | dziesięciny J | sarnie | dziesięciny | sążnie
owruckim | 580,020 | 2569 | 251,694 | 845 | 548,326 | 1524
rówieńskim .    . | 411,851 | 1874 | 184,915 | 1874 | 286,941 |
żytomierskim | 275,596 | 457 | 105,464 | 457 | 170,132 |
zwiahelskim .    . | 263,275 | 1699 | 121,797 | 1485 | 141,476 | 214
kowelskim .    . | 259,405 | 1505 | 115,821 | 1620 | 143,581 | 2085
włodzimierskim | 159.611 | 300 | 68,061 | 200 | 91,550 | 100
łuckim .    .    . | 150,002 | 673 | 125,000 | 361 | 25,002 | 312
dubieńskim .    . | 81,389 | 2282 | 27,500 | 405 | 53,889 | 1877
krzemienieckim | 80 505 | 2376 | 31,295 | 400 | 49,010 | 1976
zasławskim . | 79,141 | 1655 | 35 517 | 420 | 45,624 | 1235
ostrogskim .    . | 52,800 | 1525 | 15,855 | 1100 | 56,965 | 225
konstantynowskim | 8,040 | 539 | 2.285 | 225 | 5,757 | 514
Ogółem | 2,461,441 | 541 1,065,185 | 2172j 1,596,257 | 262

*) Wołyńskie gubernskie wiadomości z roku 1856. Artykuł o Polesiu p. Perlszłem.

212

W tej liczbie lasy rządowe zajmują przestrzeń 737,057 dziesięcin, i 2326 sążni mianowicie:

W Powiatach: | dziesięciny | sążnie
owruckim ............. | 255,907 | 1447
rówieńskim............ | 30,596 | 898
żytomierskim............ | 40,087 | 653
zwiahelskim............ | 9,497 | 2356
kowelskim............ | 191,403 | 973
włodzimierskim........... | 72,598 | 2236
łuckim.............. | 59,829 | 79
dubieńskim............ | 16,288 | 1351
krzemienieckim........... | 13 353 | 1968
zasławskim............ | 18,656 | 901
ostrogśkim............ | 11,351 | 1708
konstantynowskim.......... | 1,707 J | 2156
Ogółem | 737,05 7123261

Lasy rządowe pod względem gospodarczym , podzielone są na 432 oddziały, pod względem administracyjnym zaś na dwa okręgi i 11 leśnictw. Porównywając wskazaną przez nas przestrzeń lasów^ z ogólnym obszarem ziemi w gubernii wołyńskiej (5,756,237 dziesięcin), wypada że ł/₃ część tej gubernii jest nimi zajęta, a podług najściślejszych obliczeń na każdą pracującą duszę męzką tj. włościanina , przypada po 4 dziesięciny lasu.

Smoła i dziegieć stanowią tu wyłącznie prawie przedmiot wewnętrznego handlu, w małej tylko ilości spławiają te produkta wodą do południowej Rosyi; w mniejszej jeszcze wychodzą za granicę. Daleka dostawa smoły i dziegciu nie przynosi handlarzom wielkich dochodów, dla tego starają się oni przedmioty te rozsprzedawać na miejscu, ograniczając się spławianiem ich w bardzo małej ilości. W roku 1859 cały transport smoły i dziegciu spławionych do Kre-menczuka, wynosił nie więcej nad 4,300 r. sr. Za to

213

w niektórych punktach gubernii wołyńskiej istnieją ogólne składy, jak np. w Smolance pod Żytomierzem, gdzie zwożą

ogromną ilość smoły i dziegciu z dalekich nawet lasów.

2

Żydzi prowadzą tam hurtowną i cząstkową sprzedaż, a czu-macy z najoddaieńszych okolic stepowych zjeżdżają się tu dla zakupienia tych produktów. Są tam urządzone kotły dla przepędzenia smoły na tran, używany przy wyprawie skór. Jak znaczny jest handel tych produktów wewnątrz kraju, możemy wnioskować z tego, że na jednej Smolance pod Żytomierzem zbywają ich rocznie za sumę przeszło o,000 r. sr. Rzadka smoła sprzedaje się na miarę lub na wagę. Przy hurtownem kupnie na każdym pudzie smoły strącają 3 do 5 funtów za drzewo, stosownie do objętości beczki. Pud smoły płaci się tu zwykle 50 do 75 kop. sr. Cena ta podnosi się lub zniża, stosownie do gatunku produktu i pory roku. Dla spławienia wodą smoły w niektórych okolicach Polesia urządzają na tratwach rodzaj promu z beczek, których liczba często do 70 dochodzi; statki takie nazywają płenicami. Na każdej płenicy znajduje się 4 flisów. Zwyczajna beczka smoły ma 22 werszki obwodu i dwa arszyny długości; beczkę taką nazywają pod radową, mieści ona w sobie 60 wiader rzadkiej smoły. W mniejsze beczki, nazywane radów kami, włazi 35 wiader. Za najlepszy gatunek uważaną bywra smoła czarna , m a j d a n n a , pędzona z korzeni drzew, rosnących na miejscach wzgórzy-stych; wszystkie zaś inne gatunki nazywają prostymi. Stara smoła poczytywana bywa za lepszą od świeżej; po ustaniu się bowiem świeżej smoły w beczce pokazuje się dość znaczna ilość wrody. Doświadczeni handlarze zakupując transport smoły nadeszły z Polesia, odbijają jedną beczkę, odmierzają znajdującą się w niej ilość wody i takowy strą-

29

cają na całym transporcie. Z koloru tej wody znawcy oceniają także gatunek smoły; woda żółtawoczerwonego koloru nazywana świetłuchą, i czarnowiszniowego, nazywana cyganką, oznaczają towar najlepszego gatunku¹). Smoła gęsta i takiż dziegieć spławiają się zwykle na statkach , głównem miejscem odbytu tych produktów są miasta Mikołajów, Chersoń i kilka innych, nad brzegami czarnego morza położonych.

Ważnym niegdyś produktem, wyrabianym na Polesiu i w znacznej ilości za granicę odchodzącym, był potaż. Od czasu jednak jak Ameryka zaczęła dostarczać produkt ten w daleko wyższym gatunku do Anglii i Francyi, potaż wyrabiany w naszym kraju stracił bardzo na wartości i w niewielkiej ilości tylko wychodzi za granicę. W starokonstan-tynowskim i owruckim powiatach utrzymują się dotąd znaczne fabryki potażu, a ogólny ich odbyt przeszło 20,000 r. sr. rocznie wynosi.

W innem miejscu mówiliśmy już obszerniej o handlu wodnym na Wołyniu, o spławnych rzekach tej prowincyi, o niedogodnościach i zawadach jakie spotyka tu żegluga, podaliśmy razem cyfry spławianych temi rzekami produktów leśnych i zboża; kilka więc szczegółów tyll<o tego przedmiotu dotyczących winniśmy dodać jeszcze, oraz zapoznać czytelników ze sposobem, w jaki się spławy nasze odbywają. Najhandlowniejsze rzeki wołyńskie : Horyń , Słucz , Styr, Ikwa i Turza, za pośrednictwem Prypeci i wpadających do niej rzek Piny i Jasiołdy, łączą się z kanałami dnieprzańsko-bużańskim ²) i Ogińskim i tym sposobem ułatwiają handel

215

z nadbrzeżami bałtyckiego morza i Rosyą południową. Za pomocą tej wodnej komunikacyi północna część gubernii spławia leśne swe produkta, sosnowe brusy, dębowe wan-czosy '), wierchulce ² 3), słupy, klepki, smołę i dziegieć, południowa wyprawia zaś za granicę pszenicę, żyto, groch, len, siemie konopne itp. rzeczy. Od niezbyt dawnego czasu zaczęto spławiać wodą fajansowe wyroby fabryk wołyńskich , mąkę, krupy, niekiedy nawet wapno i cegłę. Ponieważ liczba statków na Wołyniu bardzo niewielka , jakeśmy to widzieli z wyżej przytoczonych cyfr, wszystkie więc produkta te spławiane są na tratwach czyli promach z drzewa wiązanych, których urządzenie niżej podamy. Zwożą się one lądem po najokropniejszych częstokroć drogach poleskich, do brzegów rzek sp/awnych. Portów stałych tu nie ma, transporta więc przybywają do niektórych dogodniejszych punktów, czasowie służących na to przeznaczenie i zmieniających się prawie co roku. Nazywają je bin dugami i jest ich na rzekach wołyńskich do 40. Spławy rozpoczynają się zwykle na wiosnę z rozbiciem się lodów, trwają nie dłużej nad trzy miesiące, tj. do opadnięcia wód.

Dla spławiania produktów wołyńskich do 8,000 ludzi rocznie jest użytych. Ludzie ci flisami, flisakami nazywani, są po większej części polescy włościanie, którzy mało w biednym swym kraju zajmując się rolnictwem, chwytają się tego zarobku, cały byt i utrzymanie ich stanowiącego. Najmowani bywają do miejsca przeznaczenia, lub też tam

216

i na powrót, od lodu do lodu, jak mówi miejscowe przysłowie. Flis taki pobiera zwykle w ciągu wędrówki swej od 8 do 40 złt. poi. na tydzień i wikt. Flisacy płynący z wodą mają zwykle wyznaczonych sobie na tydzień 20 funtów chleba, 2 garnce krup i grochu, funt słoniny, kwartę wódki i 4 */₂ kwaterki soli, idącym zaś przeciwko wody, dodają po pół kwarty wódki i po pół funta słoniny. Na spław wygotowują się tu zwykle sosnowe brusy, ociosane w kwadrat, mające szerokości 42 berlińskich cali i 40 do 4 4 sążni długie. Brusy te rachują zwykle na kopy tj. po 60 licząc na każdy po 6 sążni; ponieważ zaś brusy takie bywają rozmaitej wielkości , wymierzają je więc tak, aby w każdej kopie było po 360 sążni. Dawniej przygotowane na spław drzewo związywano sznurami kręconymi z młodej dębiny, zmiękczonej za pomocą ognia, w ten sposób związane drzewo nazywano galwami; dziś inaczej już w tym względzie postępują. Ułożywszy na wodzie 42 sztuk drzewa rzędem, kładną na nim w poprzek jeszcze jedną sztukę, ociosaną z jednej strony półokrągło z drugiej płasko, do przegrody takiej, zwanej rublem, przytwierdzają drzewo za pomocą wielkich gwoździ (nagli). Taki sposób wiązania okazał się daleko praktyczniejszym do spławu drzewa, ujmując mu bowiem ciężaru dozwala zarazem większy nań nałożyć ładunek. Zbitych tym sposobem 42 sztuk drzewa nazywają w języku miejscowym gąstek. Trzy gąstki razem złączone stanowią pas czyli płyt, dla kierowania którego trzech lub czterech ludzi bywa użytych; ci robią wiosłami przytwierdzonemi do drzewa, dr-ygawkami nazwanemi. Cztery pasy razem związane formują tratwę. Drzewo prowadzi się pasami do miasteczka Mostów w grodzieńskiej gubernii, wychodząc na

217

Niemen wiąże się w tratwy. Gąstki związują się razem, w odległości dwóch łokci jeden od drugiego, za pomocą sznurów kręconych z młodej dębiny, aby mogły zawracać się łatwo na zakrętach rzek. Sznury takie w języku flisów nazywane są szerechówkami; trzy razy zaś dłuższe sznury nazywane odbiegami służą do przyciągania pasów do brzegu. Z obydwóch stron każdego pasa przytwierdzają swobodnie poruszającą się kłodę, nazywaną ogonia-c z e m, chroni ona gąstki od zetknięcia się z przedmiotami mogącymi zawadzać w płynięciu. Przodowy gąstek nazywa się głową; płynący na nim flis musi być człowiekiem doświadczonym, obeznanym z miejscowością rzek i umiejącym zręcznie władać wiosłem. Ostatni gąstek nazywają calem. Z pomiędzy całego orszaku wybiera się jeden naj-doświadczeńszy człowiek, który już nieraz podróż odbywał i miał zręczność poznania przeszkód i niebezpiecznych przepraw rzeki; tego nazywają starostą. Pobiera on większą od drugich flisów płatę i jemu powoduje się cała wataha. Zwyczajna komenderówka jego w następujących zawiera się wyrazach: na bakier (na lewo), na sztyber(na prawo), bery mocko (pełny powrót), odłóż (wstrzymaj). Każdy flis ma na swoim pasie kuchnię podróżną, ułożoną z kilkunastu polan drzewa, przysypanych ziemią i darniną, na której rozkłada ogień dla przyrządzenia jadła. Oprócz tego urządzają oni na pasach chruściane budki, słomą kryte, mogące wygodnie dwóch ludzi pomieścić; tam chowają chleb swój i wszystkie wiktuały. Budki ta mają zazwyczaj 3 łokcie długości, 2 szerokości i wysokości Na dziesięcio-sążniowy pas wkładają zwykle ładunek wynoszący do 80 czetwertni zboża, zawsze jednak przestrzegając, aby drzewo wznosiło się przynajmniej na jeden werszek nad powierzchnią

218

wody. Spławiane na pasach zboża układają w workach, na rzeszótce z cienkich suchych kijów ułożonej; tym sposobem nie ulega ono zamoknięciu, a wiatr ze spodu pod-wiewając je, chroni od stęchlizny i zagrzania '). Ogólna liczba pasów, wdele ich należy do jednego właściciela, nazywa się koleją. Każda kolej ma oddzielny budynek, urządzony na jednym z pasów, skarbówką nazwany; jest to pomieszkanie urządzone dla prykaszczyka czyli oficyalisty, przy transporcie płynącego Domek ten 3 łokci wysokości mający, na długość urządza się stosownie do potrzeby, wewnątrz na kilka części przegrodzony. W izdebce zajmowanej przez prykaszczyka budują piecyk, stoją tu także dwa łóżka, stół i 2 krzesła; w pozostałych przedziałach skar-bówki mieszczą się kasa i rozmaite składy. Przy skarbówce znajduje się zawsze 10 lub 12 ludzi, gotowych do pomocy w razie, gdyby pas który zastrzągł na mieliźnie, ściągają oni tenże na głębinę za pomocą grubej liny, trylówką zwanej, rozwieszonej zwykle na dachu skarbówki. Przed koleją w maleńkiej łódce płynie zwykle przewodnik, ratman, dla wskazywania drogi. W miejscach miałkich i niebezpiecznych zatyka on złamany drąg, który w języku flisów nazywa się wara. Jest to znak ostrzegający pasy o niebezpieczeństwie, w miejscach zaś dostatecznie głębokich i pewnych zatyka słomiana wiechę, nazywaną wiankiem. Ztąd powstało u flisów przysłowie: *Po wianku kochanku.* Zdarza się czasem, że dobre znaki, zatykane przez ratmana po przodzie jadącego, zamieniają flisacy drugimi, chcąc tym sposobem zatrwożyć i wstrzymać drugą kolej do innego właściciela należącą i swojej dać swobodniejszy prze-chód; dla zapobieżenia więc temu przy każdej kolei bywa

') Rreszotka ta nazywa się stroiszem.

219

po kilku ratmanów, objeżdżających transport dokoła i sprawdzających poustawiane sygnały.

Około Wieluni, majętności należącej do lir. Platera, rzeka Ho-ryń łączy się ze Słuczą i razem wpadają do Wietlicy, płynącej przez pińskie błota z zachodu na wschód. Wszystkie wołyńskie tran-sporta przepływają przez pińskie błota, od których bierze początek Prypeć. W języku flisów rzeka ta nazywa się Trypiatią, co ma oznaczać trzy razy po pięć, wpada tu bowiem do niej piętnaście małych rzeczółek. Po Prypeci spławy idą naprzeciwko wody, dla tego łączą tu zwykle razem po dwa dziesięciosążmowe pasy i dodają do nich większą liczbę ludzi. Z tych kilku schodzi na brzeg i za pomocą sznurów ciągną pasy po mieliźnie, pozostali zaś na wodzie, szóstym odbijają od brzegu. Na błotach , gdzie woda stojąca, pędzą pasy na szostach ; wypłynąwszy dopiero na rzekę Jasiołdę, znowu zwyczajnym porządkiem płyną do kanału Ogińskiego. Ponieważ przez kanał fen w przeciągu doby przepływa nie więcej nad 30 pasów, zbiera się więc ich tutaj do 1000, zajmując blisko trzydzieści werstwową przestrzeń na wodzie. Dla ułatwienia komunikacyi między kolejami, flisacy w głos komunikują sobie żądania i rozmowy swoje; odbywa się zaś to tak szybko, że w przeciągu niespełna dziesięciu minut słowa przebiegają przestrzeń wiorst 20. Przepłynąwszy mil kilka kanałem naprzeciwko wody, wpływają na tak zwane jezioro wygonowskie; jezioro to zajmuje przestrzeń wiorst 10, przepływ jego trudny i mało znany, wszystkie więc zebrane na nim koleje łączą się razem i wysyłają czółnem jednego z najdoświadczeńszych ratmanów naprzód. Ten dopłynąwszy do śluz, zbudowanych w tem miejscu, w któ-rem jezioro łączy się z rzeką Szarą, rozkłada ogromne ognisko, ku któremu kierując się płyną wszystkie pasy za na-

220

dejściem nocy. Po siedmiu dniach wypływa drzewo z Szary na Niemen. Rzeka ta jest tak szeroką, że na niej po cztery pasy związane w tratwę razem płyną. Ztad połowa flisów wraca nazad do domów, a pozostali prowadzą drzewo, popod Kownem do Jurburga i dalej do miasta Rośni w Prusach. Tu sprzedają drzewo kupcom, którzy je zaraz na swe statki zabierają i przez morską odnogę spławiają do Memla, a ztąd na różne okręta zabierane bywa.

Oto obraz naszego handlu wodnego,    naszej mary

narki poleskiej. Bez statków prawie, na rzekach mieliznami i tysiącem zawad i przeszkód pokrytych, kapitał kilku milionów, całe bogactwo prowincyi w obce rozchodzi się kraje. Porahy, wielce pora, aby tym niedostatkom zaradzić , zwłaszcza, że obliczywszy się przekonani jesteśmy, jak wiele sami na tern tracimy, a i środkówby nam nie zabrakło, i przykładów nie dalekoby szukać trzeba. Ale zwracając się do przedmiotu, o którym przed chwilą mówiliśmy, spójrzmy jeszcze na charakterystyczną postać flisa wołyńskiego, wśród innych tak wybitnie wyróżniającego się. Podobnie wszystkim majtkom europejskim zbratani z wodą, głównym swym żywiołem, tęsknią oni za nią wróciwszy do rodzinnej zagrody; stała się już ona potrzebą ich życia, z radością też witają pryskające lody, otwierające im drogę do nowych wędrówek. Środki utrzymania flisów jakkolwiek skromne, zadawalniają wszakże niewymyślne ich potrzeby, o większych nie marzą więc nawet. Flis poleski w częstych swych wędrówkach i stycznościach z mieszkańcami oświe* ceńszych krajów i okolic sam także nabrał pewnego rodzaju ogłady, stawiącej go daleko wyżej nad każdego ze swych współbraci budników, których ciemnota przechodzi częstokroć wszystko, co o niej już wyrzeczono. Flis nasz

zawsze wesół, zawsze uśmiechnięty, a gdy raz już chwyci wiosło i linę do ręki i od brzegu odbije, żadna go już troska nie dotyka, nic me frasuje, nic nie boli. Najlepiej może zapozna nas z nim ulubiona jego piosnka, śpiewana na wodzie, podajemy ją tu w całości:

Ne useż to horowaty,

Stańmo pisniu zaspiwaty,

Po plisaćkomu żytiju ,

Na wodianomu bytiju;

Bratia nasza kochanyja ,

Matki, sestry wsi lubyja ,

Plisaćkoje żytja nasze ,

Ne takoje jak to wasze.

Wy wo świato światkujete ,

Pryjde budeń , horujete ,

A my szczo deń ot poranku Do weczera bez perestanku ,

W sam woskresnyj jeden deń Spoczywaty nam dajut,

A wseż potom w każdyj deń .    W dalszu dorohu żenut,

Szczoby chutko tamże stały,

Hde nam płysty prykazały.

I z toho sia zrachowały,

Szczo nam w doma podawały.

Dawnij toho my ne znały,

Mazury nas zastupały,

Ich do wody wse najmano,

A nam doma żyt’ kazano.

My to teper wsiudy były,

Polszczu, Prusy izchodyły,

Brest’ litowskij i Hdańsk misto ,

Dowolno uże izwistno ,

W Mostach, Kowni, Ruśm były, l wsi riki izchodyły.

222

Protyw wody i z wodoju , Wsiudy proszły chot’ z bidoju , Dożdźi, witry, moroz, chłody I wsiakija nepohody.

Szczo sia w dorozi trapyło, Wse nam terpit’ treba było Zamist’ chaty budki majem , Dryhawku za cip trymajem, Wseż to nam tra pokidaty,

A do sochy powertaty.

I wseż teper radyb stały,

Szczob do domu powertały,

W dobrom zdorowiu stawyły w chaty, Stałyb Boha wychwalaty¹)-

Rolnictwo jakeśmy to już powiedzieli, nie zajmuje wyłącznie mieszkańców tutejszych; oddają mu się oni tylko tyle, ile tego konieczna potrzeba wymaga; zręczniej też i ochotniej chwyta Poleszuk siekierę niż sochę do ręki, ta bowiem większą korzyść, łatwiejsze zyski materyalne mu przynosi. Pomimo to jednak ogromne przestrzenie wzdłuż Styru, Słuczy i Horynia ciągnące się, przedstawiają pas najpiękniejszej ziemi, na którym wszelkiego gatunku zboże a nawet pszenica obficie rodzą; produkta te tak blisko spła-wnych rzek położone, korzystniej niż gdziekolwiek zbywać się dają. W ogóle jednak na ca/em Polesiu zasiewają najwięcej żyta, które w licznych gorzelniach przepędzają na wódkę. Len również dobrze udaje się na tutejszej ziemi, zasiewają go też ogromne obszary, a żydzi przemysłowcy

*) Piosnkę tę i wiele przez nas przytoczonych szczegółów o spławach poleskich, wyjęliśmy z wybornego w tym przedmiocie artykułu p. 1. L., zamieszczonego w kronice Wiadomości krajowych i zagranicznych z roku 4856. Nr. 46 i 48.

223

zakupując po urządzeniu, dostawiają go do Królewca, zkąd w zamian biorą wina. Z innych ziarn najwięcej rozpowszechnione są tutaj owies i gryka.

Pszczelnictwo w najodleglejszych wiekach należało do najgłówniejszych zatrudnień mieszkańców Polesia. Miód z barci leśnych wraz ze skórami zwierząt stanowił główny przedmiot daniny, składanej przez Drewlan i wszystkie plemiona słowiańskie panującym xiążętom. Monarchowie polscy i xiążęta litewscy wybierali jeszcze w znacznej ilości podatek ten od mieszkańców tej les'nej krainy. Dzisiaj miód i wosk stanowią tu ważny przedmiot handlu, a w owruckim powiecie, zwłaszcza w miasteczku Narodyczy, słynne dotąd utrzymują się sytarnie.

Skreśliwszy jakkolwiek niedokładny obraz Polesia, tak jak się ono nam dziś przedstawia, należałoby wspomnieć cokolwiek o przeszłości tej krainy i pierwszych mieszkańcach zaludniających ją. Byli nimi w najodleglejszych wiekach tak jak i dziś są Słowianie. W ogólności jednak sieć pierwszych pokoleń słowiańskich, zaludniających Eurupę, tak zawiła, tak poźniejszemi badaniami poplątana , że wśród tego chaosu dziejowego trudno cokolwiek stanowczego wyrzec. Występuje tu długi szereg narodów najrozmaitszych nazw, które jedni pisarze odrzucają, kiedy drudzy ściśle się ich trzymają. Podług Strabona w miejscu gdzie teraz Wołyń, byli za niego Atmonianie i Sydonianie zwani ogólnie Bastarnami. Za Herodota większa część południowej Rusi była zaludniona przez naród koczowniczy, Scytów. Koczowali oni w wojłocznych namiotach, jeździli wołami na skrzypiących wozach (stridula plausłra. Ovid. Trist. III. XII.), wszyscy byli konni strzelcy, nie siali zboża, trudnili się hodowaniem bydła, żyli na powózkach, stąd

Herodot Amaxobii (powózkowi mieszkańcy) nazywa ich. Szafarzyk (tom II.) chociaż przyznaje, że Herodot i Ptolemeusz byli dwaj jedyni pisarze starożytni, którzy zostawili nam o krajach zakarpackich wiadomości prawdziwe i jasne, oparte na badaniach i doświadczeniu, odrzuca wszakże wszystkie narody podobne do Hiperborejów, Cyno-cefalów, Androfagów, Arymaspów i innych, uważając je raczej za mitologiczne niż historyczne. Przyznaje zaś tylko za szczep słowiańskich plemion dwa narody z tych , które wylicza Herodot, tj. B u d y n ó w i N e u r ó w lub Nurów, oba na północny zachód morza czarnego. Otoż-Budyni ci także Wudynami od ziemiopisarzy starożytnych zwani, rozciągali się od źródeł Prypeci do Donu na północ¹), zajmowali więc znaczną część dzisiejszego Polesia i opis Herodota zapewne do tej krainy się ściąga, kiedy mówi:    • Ziemia ich porosła gęstymi lasy i w największym

borze jest ogromne jezioro, otoczone trzęsawiskami i trzciną, a w tern jeziorze łowią wydry, bobry i inne zwierzęta²).

’) Początek tych Budynów Narbutt tak wyprowadza: Po potopie część narodu z Azyi ruszyła do Europy południowo-zachodniej i dała początek narodowi Pelazgów, których gałęzią byli Gelony. Najdawniej zaś weszły w granice Europy Scyty, którzy rozprzestrzenili się zwolna pod nazwą Cymbrów, Celtów i innych, od Donu, po Dunaju i Dnieprze do Bałtyku. W liczbie narodów zmieszanych ze Scytami, Narbutt odróżnia szczep indyjskich wychodźców, czcicielów Buddy, wygnanych z swojej ojczyzny za wprowadzanie nowej wiary. Ci dali początek narodowi Budynów, czcicielów rzek, którzy zmieszawszy się z Gelonami, utworzyli naród budyno-geloński. Naród ten rozszerzył się nad rzekami Sejmą , Desną , Dnieprem , Niemnem , Rosą , i dał początek Litwinom ? ?

²) Herodot Hist. IV. 108 i 109.

225

Tylko na Wołyniu mogli budować wielkie drewniane miasta, o których wspomina Herodot. Do jeziora tego, mówi dalej, miały wpadać eztery wielkie rzeki: Lykos, Oaros, Tanais i Syrgis¹). Podług dzisiejszych pisarzy Horyń przypomina Oar, Styr Syrgis, Słucz Lykos, a Tanais poczytują za Don; podług Eichwalda jednak Tanais jest Pina, co zdaje się prawdopodobniejsze. Przed najściem Daryusza na Scytów, pisze Herodot⁴ 5), Neury naród nieczysty i koł-tunowaty, oddzielony od Scytów rzeką Tyras (Dniestrem), musiał opuścić swoje kraje z powodu żmij znajdujących się w Neurydzie i w sąsiednich pustyniach i przesiedlić się do Budynów. Dotąd podania o ogromnych żmijach zachowały się między ludem naddniestrzańskim⁶). W czasie poruszenia się narodów w Europie i Azyi, zdaje się że przez kraje, dziś Polesiem zwane, przechodzić musieli Gotowie, dążąc z północozachodu ku południowi. Właściwie zaś dopiero w drugiej połowie VI wieku pierzchają mgły dziejowe , pokrywające horyzont Europy; w tej epoce dopiero ze scytyjskiego i sarmackiego chaosu, występuje naród Słowian , długo dotąd żadnych związków z Europą niemający, i pod tern imieniem nieznany. Wkrótce potem na przestrzeni dzisiejszego wołyńskiego Polesia, zjawiają się Dre-wlanie osiadli w owruckim, radomyślskim i przyległych częściach rówieńskiego powiatu, po obu brzegach Słuczy,

226

między Prypecią i Kijowem. Resztę powiatu rówieńskiego i piński zajmowali Krywiczanie, po całej gubernii mińskiej rozciągający się. W łuckim, kowelskim i włodzimierskim mieszkali Dulęby nad Bugiem rozciągając się. Zdaje się, że to byli Bużanie tak przez niektórych kronikarzy nazywani, później Wełynianie zajęli tę okolicę ⁷). W szóstym i siódmym wieku Obry lub Awary rządzili Dulębami na Bugu, ale od powietrza wyginęli a zguba ich długo była przysłowiem na Rusi. Rządy ich były okrutne, uciskające biedny naród Dulębów. Nestor tak się o tem wyraża: «Si że Obrie wojewachu na Słowieniech i prymuczysza Dulęby suszczaja Słowieny i nasilie tworiachu żenam Dulebskim. Aszcze pojechati budiasze Obrynu nie dadiasze wpriaczy konia ni woła, no welasze wpriaczy żen w telegu i po-westi Obrina.» Do tej pory jeszcze, niektóre różnice w zwyczajach, mowie i ubiorze odróżniają potomków tych pokoleń słowiańskich, w kraju naszym niegdyś osiadłych. O Drewlanach, mnóstwo szczegółów objaśniających życie ich, dzieje i obyczaje, zostawili nam Konstantyn Porfiro-geneta i Nestor, postaramy się o ile możności streścić je czytelnikom naszym.

Przy końcu VII lub w VIII wieku Chazarowie, naród silny, wychodząc z Azyi, zawładnął znaczną ezęścią południowej Rusi, Wołyniem i Kijowem, i ciężkie daniny na

227

Drewlan i wszystkich osiadłych tu Słowian nakładał. Na-koniec w VIII i IX wiekach zjawili się w krajach tych i Normanowie, Waregami zwani, plądrując po Słowiańszczyznę i uciskając mieszkańców. Ci ostatni najezdnicy budowali tu nawet grody i zamki swoje. Tak uciskani Drewla-nie nigdy na zupełną niepodległość wybić się nie zdołali, pomimo jednak ciągle zmieniających się władców, których dannikami pozostawać musieli, naród ten do ostatka zachował męstwo i wrodzoną w charakterze odwagę , która długo była groźną przeciw najezdnikom oporą. Najlepiej świadczą o tern ostatnie lata ich dziejów.

W 885 roku ery chrześciańskiej, Oleg xiążę nowogrodzki, pokonawszy Krywiczów i owładnąwszy Kijowem, ruszył ku Prypeci. Tu Drewlanie wolni z mieczem w ręku spotkali go, ulegli jednak i obowiązali się płacić daninę czarnemi kunami¹). W 884 r. na lewo Dniepru zawojował resztę Wołynia: Dulębów, Chorwatów i Tywerców (w podolskiej), a w 906 r., kiedy Oleg wyprawiał się na Carogród, już ca/y Wołyń był pod jego wład/ą. Po śmierci Olega Drewlanie chcąc się uchylić od płacenia daniny dwa razy w 913 i 914 r. bunt podnosili, lecz Igor syn Ruryka oba razy uśmie rzyć ich zdołał. W 915 r. Pieczengi zajęli Wołyń i rozpościerać się tu zaczęli. W 945 r. Igor podług zwyczaju udał się do ziemi drewlańskiej dla zebrania podatków, które coraz stawały się cięższymi. Drużyna jego również grabiła kraj cały. • Już się miał udać napowrót do Kijowa, ale znowu zapragnął nowej daniny i wrócił do Drewlan. Przerażony naród zjawieniem się jego pod murami stolicy swej Koro-

stenia, wysłał doń posłów z temi słowy:    «Xiążę! myśmy

wszystko ci zapłacili, dla czego znowu idziesz do nas?⁸ Lecz Igor nie zważał na to i szedł dalej'). Wówczas Dre-wlanie uzbrojeni pod wodzą xięcia swego Mała, wyszli z Korostenia, napadli na wojsko Igora, rozbili je, a samego wodza przywiązawszy do dwóch drzew pochylonych, rozszarpali w kawałki, mówiąc między sobą: «gdy wilk do stada wpadnie, wszystkie stado wyniesie, jeśli nie zabiją go, tak i ten , jeśli nie zabijemy go, wszystkich nas zgubi⁸²). Swiatosław, syn Igora, był jeszcze wówczas małoletnim, Dre-wlanie więc obawiając się zemsty Rusi za postępek swój, postanowili ożenić xięcia swego Mała z pozostałą wdową po Igorze, wielką xiężną Olgą. Z takim zamiarem wyprawili do niej 20 posłów z ludu swego. Posłowie ci przypłynąwszy do Kijowa, stawili się przed Olgą z temi słowy:

«Męża twego zabiliśmy, bo był chciwy i jak wilk niesyty grabieży, ale xiążęta nasi dobrzy i wspaniali, ziemia dre-wlańska kwitnie i jest szczęśliwa, bądź więc małżonką xię-cia naszego Mała⁸³).

Tu dopiero najpoetyczniejsze rozpoczynają się dzieje, tj. zemsta Olgi nad narodem Drewlan za śmierć męża. Nestor obszernie nad wszystkimi tymi szczegółami rozwodzi się, opowiadanie jego jakkolwiek bajeczną fantazyą ubarwione , jeśli nie przedstawia nam czystej historycznej prawdy,

229

maluje wszakże epokę i wyobrażenia ówczesne, nareszcie jak legenda, jak podanie o narodzie, po którym tak szczupłe wspomnienia pozostały, nie może nie mieć powabu dla nas i zajęcia.

Nie był wprawdzie Nestor współczesnym Olgi'), pisał jednak o niedawno spełnionych, prawie świeżych naówczas wypadkach, które w ustnem podaniu przechowane, mniej może skażeniu uległy.

Otóż Olga przyjmuje z udanem ukontentowaniem przybyłych posłów drewlańskich, zdaje się nawet zgadzać na uczynioną przez nich propozycję i oświadcza, że nazajutrz chce ich uczcić wobec narodu. Rozstając się z nimi dodaje , że gdy przyszłe do nich nazajutrz, wzywając do siebie, mają odpowiedzieć Kijowianom, że nn koniach nie pojadą pieszo także nie pójdą, lecz żeby ich niesiono w łódkach na zamek xiążęcy. Odprawiwszy ich z takiem poleceniem, rozkazała wykopać obszerny i głęboki dół na dziedzińcu zamko? wym, który za miastem Kijowem był położony. Zjechawszy sama na zamek nazajutrz, posłała za gośćmi swymi, którzy stosowną do polecenia xiężnej dali przysłanym po nich odpowiedź. Spełniono żądanie ich ku wielkiemu zadowoleniu Drewlan, chełpiących się w duchu z takich oznak honoru, okazywanych im. Tak przyniesiono ich na zamek Olgi, która za danym znakiem kazała niosącym ludziom wrzucić ich wraz z łodziami w przygotowany dół, i żywcem ziemią przysypać. Następnie wysłała Olga ludzi swych do ziemi drewlsńskiej z żądaniem , aby drugie poselstvvo do niej wysłano , a wówczas dopiero da odpowiedź co do małżeń-

l) Nestor urodził się w 1056 r. umarł około 1126, Olga zaś zburzyła Korosteń w 947 roku.

stwa z xięciem Małem Znowu więc z narodu wybrano najznakomitszych posłów, i odprawiono do Kijowa. Tym kazała Olga, wprzód nim się przed nią stawić będą, wymyć się w łaźni, stosownie do przyjętego na ten czas zwyczaju; lecz zaledwie weszli biedni Drewianie do łaźni, zamknięto drzwi za nimi, a budynek zapalono; tak więc stali się ofiarą płomieni.

Lecz i to jeszcze nie zaspokoiło zemsty Olgi, zataiwszy bowiem swój postępek z posłami, jeszcze raz wysłała do ziemi drewlańskiej, objawiając, że sama tam przybędzie dla odprawienia tryzny nad grobem męża¹), żąda więc, aby przygotowano dla niej miody i wszelkiego rodzaju traktamenty. Spełniono jej wolę, a xiężna przybywszy z liczną drużyną do Korostenia , kazała usypać wysoką mogiłę nad grobem Igora ²), gdzie sama udawszy się dla opłakania straty jego, zaleciła ludziom swoim ugaszczać tymczasem wszystkich obecnych Drewlan przyrządzoną ucztą. Na zapytania o posłach, odpowiadała: jadą w ślad za mną. Kiedy już mieszkance zbytecznem użyciem trunków rozmarzeni pozasypiali, Kijowianie z rozkazu swej pani wszystkich ich zamordowali, liczba zabitych do 5.000 dochodziła. W 917 roku jeszcze raz zjawiła się Olga w ziemi drewlańskiej, tą rażą z lieznem już wojskiem. Mieszkańcy obawiając się bitwy w olwartem polu, pozamykali się w miastach swoich. Całe lato przestała Olga pod Korosteniem,

0 Tryzna od to urn o i, jest toż co walka, turnieje, rycerska zabawa; w znaczeniu jednak, w jakiem to słowo używane bywa . u ruskich latopisców, wid.ić, że była to uroczystość postanowiona na cześć zmarłego przy jego grobie.

*) Jest mohiła jeho w Iskorostenia w Derewiech i do seho daia (Nestor).

231

napróżno usiłując zdobyć go ; miasto bowiem miało nieprzystępną pozycyę i silnie było oszańcowane, wstąpiła więc w układy z oblężonymi, oświadczając, że żadnej daniny od nich nie wymaga, lecz przeciwnie pojednać się pragnie pod warunkiem, że dadzą jej z każdego dymu (domu) po trzy wróbli i tyleż gołębi. Biedni Drewlanie utrudzeni głodem i długiem oblężeniem, chętnie na tak umiarkowane warunki zgodzili się, a gdy jej to ptactwo oddano, kazała Olga ludziom swym poprzywiązywać im do skrzydeł tlejący czer, i na wolność wypuścić. Z nadejściem nocy ptactwo wróciło do gniazd swych pod strzechy domów, które niebawem ogień ogarnął. Ratujących się ucieczką z płomieni mieszkańców zabijali żołnierze, tych zaś, którzy przy życiu zostali, ciężką obłożono daniną To spaleniu Korostenia, który już nigdy dawnej świetności nie mógł odzyskać, stolicę przeniesiono do Owrucza, Olga zaś tymczasem objeżdżała z synem Swiatosławem i drużyną całą ziemię dre-wlańską , wszędzie uciskające nakładając podatki. Ztąd udała się do Wyszogrodu o 7 wiorst od Kijowa, na wysokim brzegu Dniepru położonego'). Wraz z Olgą ginie naród i nazwa Drewlan, na gruzach stolicy pogrzebioną została i wolność jego. Ziemia drewlańska ostatecznie do xięstwa kijowskiego wcieloną została w 988 r. za Włodzimierza Wielkiego , wiara święta oświeciła ten naród, który pod panowaniem xiążąt ruskich powoli zacierał pierwotne swe obyczaje , charakterystykę aż do samej nazwy. Późniejsze dzieje jego już do właściwej historyi całej prowincyi wołyńskiej należą, którą oddzielnie kiedyś ogłosić zamierzamy.

*) O Wyszogrodzie wspomina w X wieku Konstantyn Porfiro geneta.

232

Jednocześnie z Drewlanami przyłączone zostały do Rusi i sąsiednie plemiona Krzywiczan i Dulębów, resztę wołyńskiego Polesia zajmujące , a które oddawna już daninę Rusi opłacały.

Kiedyśmy już tyle o Drewlanach powiedzieli, należałoby wspomnieć jeszcze o domowem życiu tego narodu, jego obyczajach i zwyczajach, tak jak nam je przechowały kroniki ówczesne. Właściwie charakter, sposób życia i obyczaje Dre-wlan, niewiele różniły się od tych, jakie zachowywały wszystkie plemiona słowiańskie w owym czasie, zwłaszcza sąsiednie jak : Radymiczanie , Krywicz.mie , Drehowiczanie i inni. Opisując jednych, tak jakbyśmy o wszystkich mówili. Że nazwisko Drewlan, Derewlan od drew a , drzew tj. od leśnej okolicy, w której zamieszkali, powstało wśród nich, wskazuje nam to nietylko podobieństwo dzisiejszego brzmienia lecz i dawne kroniki¹). W cgólności pierwsze narody słowiańskie przybierali zwykle nazwania swe od miejscowo-

’) Słowene że owi pryszedsze, siedosza na Wisie riecie; pro-zwasza sia Lachowo, a inyja Pomoriane, takoże i ti Słowene siedosza po Dniepru i narekoszasia Polane, a druzii Dre wlane, zane siedosza w lesiech, a inii siedosza meźi Prypctiu i Dwi-noju in arekoszasia D r e h o w i c z y, a druzii Poło c zane, rieki radl Połoty. (Nowgorodskaja Letopiś 1856 Moskwa.)

Takoże i ostanci Słowene s Dunaja priszedsze siedosza po Dniepru i narekoszasia Dre w lane, Połaci, zane siedosza w lesiech. (Letopiś Rus. Carej. str. 505.)

U greckich pisarzy Drewlan nazywają /lsQ8^hvivoi. Scblótzer i Gebhard i porównywają to nazwisko z pago slavico Drewan i siołem Drawan znajdującemi sie w luneburskirn okręgu, gdzie niegdyś było wiele słowiańskich osad i dotąd jeszcze zachowało się tam zepsute wendskie narzecze

233

ści, która je otaczała, od lasów, pól, rzek i gór. I tak Drewlanie i Drehowiezy od drzew . Polanie nad Dnieprem, ws'ród żyznych pól osiadli, od nich też Polanami zwani, Chorwaci, Biali Chorwaci od gór, mieszkali bowiem u podnóża Karpat, Tywercy od Tyrasa (Dniestru), który przez kraj ich przepływał itp. Drewlanie tak jak ich malują nam kroniki, byli narodem nawpół dzikim, obyczajów surowych, w kłótniach i swaraeh zabijali się wzajemnie, karmili się wszelka nieczystością, wszelkie prawa zwłaszcza socyalne były dla nich obce, nieznane. Mieszkania ich były rozsiane po lasach, które stanowiły-obronę ich przeciwko nieprzyjaciołom, budowali je też w miejscach riajnieprzystępniejszych, po większej części w ziemi, z wielu wycbodami, dla ucieczki w razie niebezpieczeństwa. Światło dzienne w norach tych przepuszczały tylko otwory do wejścia 'przeznaczone, w ziemi też zakopywali' swe skarby, samą żywność nawet. Pomimo jednak całej dzikości i surowości obyczajów tego narodu dwie charakterystyczne cechy odznaczały się w życiu jego wybitnie, znamionowały już wyobrażenie o prawach społeczeńskich, pewien rodzaj kultury umysłowej i cywilizacyi, która nieprędko dopiero do- puszcz tych przedrzeć się miała. Były to szczerość i gościnność, stanowiące wprawdzie jawną sprzeczność z tem, cośmy wyżej o narodzie tym powiedzieli, a jednak ściśle wśród niego zachowywane. Gość był wróżbą pomyślną dla mieszkania, w któ-rem się zjawiał, przyjmował go też biedny Drewlanin z oznakami prawdziwej radości, ofiarując wszystko, co uaj-lepszego posiadała uboga siedziba jego , najsmaczniejszą strawę , najwygodniejsze łoże ze skór zwierzęcych dla spo- \ czynku, zgoła nic mu odmówić nie było wolno, a największy wróg nawet przekraczając próg mieszkania, z tych

234

praw nie był wyjęty. To też dotąd jeszcze cnota ta nietykalnie przechowała się w'śród mieszkańców Polesia, potomków dawnych Drewlan; tam jeszcze patryarchalnym obyczajem, w spuśćiznie po praojcach pozostałym, znajomego czy nieznajomego gdy zawita , przyjmą otwartem sercem , chiebem i myślą serdeczną obdzielą, a poznawczy tych ludzi, już jakbyś żył z nimi wieki, pokochać ich musisz , sercem zbratać się z nimi i z tęsknotą porzucać.

Wpatrzywszy się pilnie w życie narodu drewlańskiego, spostrzegamy w charakterze jego, obyczajach i wyobrażeniach widoczne wpływy otaczającej ich przyrody. Takie oddziaływanie natury na człowieka, taki wpływ fizycznego świata na moralny rozwój jego pojęć i wyobrażeń widzimy u wszystkich ludów przedchrzcr'ciańskich, instynkt i przedmioty pod zmysły podpadające zastępowały tam naukę słowa, objawdenie; domyślali się jej jednakże Słowianie, przeczuwali częstokroć, jak tego wyraźne mamy dowody. U Drewlan głuche bory, wzdłuż i wszerz daleko ciągnące się rzeki, błota i jeziora, już same wskazywały im zajęcia i środki do utrzymania życia. Po większej części trudnili się też oni łowiectwem, mięso ze zwierząt służyło im za pokarm, skóry za odzież i posłanie, a woda zdrojowa i miód z barci leśnych wybierany za napój, łowili ryby, zbierali jagody, grzyby, i owoce dziko po lasach rosnące. Rolnictwo znane tylko było w okolicach graniczących z więcej wykształconym narodem, z Polanami. Krywiczanie trudnili się najwięcej handlem drzewa z Kijowem. Mieszkańce miast i wówczas już więcej z wygodami życia i wytwor-* nością jego obeznani byli, mieli oni tam domy mieszkalne, w których żyli xiążęta ich, starszyzna i majętniejsi obywatele mieli bogate i w złoto ozdobne świątynie, przy któ-

235

rych mieszkali kapłani i ofiarnicy, jednem słowem wszystko w miastach oznaczało hyt zamożniejszy, pojęcia i potrzeby więcej wykształcone i do oświeceńszych ludów już zbliżone. Miasta Drewlan wołyńskich były: Korosteń później Iskorosteń, dzisiejsze miasteczko Iskorość, to było stołecznym grodem; Obrucz późniejszy Wruczaj, dzisiaj Owrucz, Horodec, dziś wioska tego nazwiska¹), Noryńsk, Olegsk dziś miasteczko Olewsk, Jażbereń i Powcz teraz wsie, z których ostatnia nazywa się Powcza. Ślubów małżeńskich nie znano tu wcale, a Drewlanin, który upodobał sobie dziewczynę, porywał ją gwałtem i uwoził z sobą. Najstosow-niejszem do tego miejscem były publiczne kąpiele, do których gromadnie zbierały się dziewczęta. Nestor opisując Drewlan mówi: „A Drewlane żywiachu zwieryńskim obrazom , żiwuszcze skotski; ubiwachu druh druha, jadiachu wsią neczysta, i braka w nich ne bywasze, no umykiwa-chu uwody diewica⁹ 10)." Tak schwytana dziewczyna stawała się zupełną własnością swego zdobywcy. W pierwszych wiekach powstania narodu, Drewlanie, tak jak i wiele innych Słowian, palili ciała umarłych. Pozostała wdowa musiała także iść na stos, bohatyrki te Słowianki odurzały się wówczas napojem i śpiewając pieśni powodowały się okrutnemu obyczajowi.

Popioły możniejszych składano w marmurowe urny i te na kamiennych słupach rozstawiano przy drogach, ubożsi składali je w glinianych naczyniach, które zakopywali w

236

ziemi, usypawszy nad niemi mogiłę. Mogił takich rozkopano już mnóstwo, zwłaszcza w powiecie owruckim , gdzie największa ich liczba znajduje się. W późniejszym czasie ustał zwyczaj palenia ciał po śmierci, grzebano je całkiem w ziemi. Słowianie wołyńscy i kijowscy mieli też zwyczaj kłaść do grobu wraz z trupem z rzemieni splecioną drabinkę; krewni zmarłego szarpali sobie twarze i zabijali na mogiło ulubionego jego konia (tryzna).

Nim przystąpimy do wyliczenia głównych bóstw Słowian ruskich, do opisu ich świątyń i obrządków religijnych, zatrzymać się nam wypada nad bałwochwalstwem tego narodu w ogólności. Od najdawniejszych czasów było ono przedmiotem sporów i rozpraw między dziejopisarni starożytnymi, nie przestało też nim być i dotąd u dzisiejszych historyków. W rzędzie tych ostatnich stanął Lelewel, pa-tryarcha narodowych dziejów naszych, który . opierając się na powadze pisarzy żyjących jeszcze w wiekach , w których Słowianie nie byli ochrzceni, na Prokopie cezarejskim i Helmoldzie, nareszcie na własnych swych badaniach i wyczytanych napisach na bałwanach prylwickich, usiłuje dowieść, że Słowianie w najodleglejszych wiekach znali i czcili jednego Boga, stwórcę wszystkich rzeczy, którego wolę i moc najwyższą uznając, poczytywali za wyższą nad los, nad przeznaczenie¹). Posągi bóstw słowiańskich mó-

‘) Prokop cezarejski piszący około 550 roku, upewnia, że Słowianie dzieląc się na Antów i Słowian, jakkolwiek żyli oddzielnie jedni od drugich, co do czci jednak nie różnili się między sobą. Wyznawali jednego Boga, twórcę piorunu, stwórcę wszech rzeczy. Unum enim Deum fulguris effectorem, dominu m hujus uninersitatis solum agnoscunt. Nie wierzyli oni w przeznaczenie, sądząc, że wszystkie wypadki,

237

wiły o dziejach stwórcy i o czci jego, nie mieli oni ma-larzów, za pomocą rzeźby więc stroili i przyozdabiali swe świątynie, swe przybytki domowe, ku czci jedynego Boga wystawiane. Bałwany słowiańskie nie były więc wyłącznymi bogami, służyły raczej za wyobrażenie pod rozmaitemi postaciami jednej najwyższej istoty, były święte, świętością bóstwo wyobrażające , mianowano je bogatni dla tego, że bóstwo i uroczystość jego czci obrazowały. Z kolei zaprzecza Lelewel twierdzeniu wielu dziejopisarzy, jakoby Słowianie oddawali cześć równą bóstwu, żywiołom i wszelkiego rodzaju stworzonym lub martwym przedmiotom.

Ziemia, woda, ogień, słońce, gwiazdy, piorun, gaje, lasy, rzeki i zwierzęta nie były więc bogami. Do niektórych rzeczy w szczególności przywiązywali świętość, uświę-zalezą od władzcy świata: Fatum minime norunt, nedum illi in mortales aliquam vim a dtrib uunt. W boju lub chorobą złożeni, przy nadchodzącej śmierci, powierzali się Bogu, przyrzekając, bić ofiary za ocalenie życia, wyszedłszy zaś z niebezpieczeństwa , dopełniali tych ofiar w przeświadczeniu, że te im życie ocaliły. Prócz tego czcili rzeki, nimfy i niektóre inne duchy, którym te ofiary składali, a z nich wyciągali wróżby.

(Procopii Memor. populor. T. II.)

Podług Helmolda Słowianie czcili jednego Boga, ojca bogów i ludzi, stwórcę nieba i ziemi niewidzialnego i niewyobrażonego, lecz wierzyli, że on mając opiekę i staranie tylko o zachowaniu świata, o biegu słońca i o przyszłem zyćiu śmiertelników, zostawił rządy ziemią i ludźmi swoim podrzędnym bogom i duchom dobrym i złym, rozmaitych stopni, których se na i de i nazywali. Tym wyrazem jakby odpierali czynione im politeizmu zarzuty. Ci semidei były to nimfy i dajmony, których mnogą ilość posiadały lasy, gaje i rzeki w rozmaitych okolicach.

238

cali je, mianowicie gaje, rzeki, drzewa, bożnice i chramy swe, nie były to wszakże bogi, a raczej uświęcone stanowiska, które posiadały niektóre okolice. Przypuszczali Słowianie byt duchów, istot niewidomych, po rozmaitych zakątkach na świecie snujących się, tym przypisywali coś bo* skiego, rrioc opiekuńczą lub szkodzącą, cześć i poszanowanie im oddając. Ztąd rosły i mnożyły się zabobony, przesądy, praktyki przeciw złym duchom, a cześć dla dobrych. Moc i potęga tych ostatnich wzrastając w umysłach narodu wiarą w świat niewidomy, nadzmysłowy przesiąkniętego, utworzyła z nich może podrzędne bóstwa, tern znamienitsze, im więcej się zbliżały do jedynego wszystkim władającego Boga. A ten Bóg jedyny, władzca nieba i ziemi na rozmaitych krańcach Słowiańszczyzny, rozmaite miał miana: Jesse, Nia, Bóg, Belbóg, Zwarasici (stworzyciel), Światowid Radegast. Z nazw tych rodziły się mniemania o wielorakiem bóstwie, z nich powstała cała mitologia słowiańska, tak obszernie przez wielu pisarzy komentowana. Takie mniej wię-cej pojęcie o monoteizmie starożytnych Słowian kreśli nam Lelewel, obszernie rozwodząc się nad etymologią słowa bóg, tak często u nich wspomnianego. Nie mamy bynajmniej zamiaru wdawać się w krytyczny rozbiór uczonych badań naszego historyka, osłania je już sama powaga imienia autora, lecz z drugiej strony znowu, odrzucenie wbrew wszystkiego co nam o mitach słowiańskich i polyteizmie upatrywanym w czci tego narodu, pozostawili inni znakomici historycy nasi i obcy, wydaje się być sądem nieco przesadzonym '). Najtrudniej w tym względzie zaprzeczyć Długo-

') O mitologii słowiańskiej najwięcej pisano w Niemczech Najznakomitsze w tym względzie prace pozostawili nam: Masch , Wo-

239

szowi, który nam tyle szczegółów o pogaństwie dawnych Słowian zostawił, a który ostatnich jego czasów naocznym prawie był świadkiem. Lelewel niezaprzeczenie wiele nam rzeczy objaśnił, wiele błędnych zarzutów bałwochwalstwu słowiańskiemu czynionych odparł, niektórzy bowiem z gorliwych pisarzy chrześciańskiej wierze, starali się bałwochwalstwo to w jak najgorszem przedstawiać świetle, opierająo się zwłaszcza na Thietmarze, który mówi: uSlavi cum mor-te omnia finire putabant“, Lelewel zaś zdaje się w przeciwną pierwszej wpadł ostateczność.

Nie ma wątpliwości, że idea jedynobóstwa silniej u Słowian niż u wielu narodów pogańskich rozwiniętą była, uznawali oni poniekąd nawet nieśmiertelność duszy, która po rozstaniu się z ciałem, do lepszych krajów unosić się miała, a żona zmarłego Słowianina szła na stos, by się tam z mężem połączyć , słowem w czci ich było wiele wątków chrześciańskiej idei, która po tylu wiekach dopiero zabłysnąć wśród nich miała. Lecz właśnie te same przesądy i zabobony, o których wspomina Lelewel, wtrąciły później naród w bałwochwalstwo, wyrodziły politeizm, którego jawnym dowodem są świątynie i bożnice ich, dokonywane w nich ofiary i obrządki, nareszcie same posągi i bałwany,

gen, Schlótzer, Bohlen, Dobrowski, Liebusch , Schreiter i Geb-hardi. Z dzieł francuskich odznaczają się badania w tym przedmiocie: Jana Potockiego, Siestrzeńcewicza i Leclerca. Kajsarów, Łomonosow, Glinka, Popow i Karamzin pisali po rosyjsku. Z naszych pisarzy prócz wielu starożytnych pisali o mitologii słowiańskiej Jan Wincenty Pandtke, Narbutt, Naruszewicz, Jerzy Samuel Bandtke , Maciejowski, Lelewel, Wójcicki i inni. Najgłębsze studya nad mitologią i w ogóle nad dziejami i życiem Słowian zostawił nam Szafarzyk w uczonej swej pracy: Slowanske Starożitnosti.

które przestano wówczas uważać za obraz, ale jako ciało bóstwa, które je ożywiało ł). Tego to bałwochwalstwa zabytki przechowały się dotąd w niektórych pieśniach i obrzędach naszego ludu, zwłaszcza litewskiego, gdzie światło wiary później niż gdzieindziej dotarło; z nichto wiele podań o .mitologii słowiańskiej czerpali pisarze nasi. Kiedy wiara chrześciańska szerzyć się w Słowiańszczyźnie poczęła, lud stopniowo, z mniejszym lub większym oporem, przejmował się nowem światłem, patrzał na kruszenie i topienie bałwanów swych, wyrzekał się czci ich, zastępując je obrazami i posągami chrześciańskimi, lecz przy nich dochowywał swe uroczystości i przesady. W świętych niegdyś gajach, zawsze wyobraźnia ludu tak do mistycyzmu pochopna , upatrywała swe leszje i demony, dawnego bałwochwalstwa zabytki. Rzeki niegdyś uświęcone napełnione były nimfami i rozmaitego rodzaju i płci duchami, które przestawszy być przedmiotem czci i ubóstwienia, służyły raczej za rozrywkę ludu. Bałwochwalcze te gusła przybierały więc z czasem raczej znamię chrześciańskich zabobonów, na co nowonarodzone chrześciaństwo, acz ze wstrętem i niechęcią, obojętnie jednak patrzeć musiało, unikając nowego oporu, nowej walki. Tak mijały nie lata lecz wieki, a wśród ludu całkiem już chrześciańskiego, niemniej przeto przesądnego i zabobonnego, powstawały nowe duchy rozmaitych nazw i znaczenia: latawce, witerniki, domowyje duszi, zmory, pluskuny, topielce, błędnice itp. fantastyczne utwory, które rozmaite psoty ludziom po lasach i bezdrożach nocną porą wyrządzały. Dotrwały one do naszych czasów, zna je i

') Patrz Gebhardi Geschichte der Wendcn und Slawen T. I. str. 23.

241

dziś lud i rozmaitych środków ehrześciańskich dla uchronienia się od szatańskiej ich mocy używa, odżegnywa, święconą wodą pokrapia, zamawia itp. Wszystko to niezaprze-czenie dawnego bałwochwalstwa zabytki i pozostałości, lecz znaczna część tych guseł za czasów już chrześciaństwa powstała, wyrodziła je przesądna wyobraźnia ciemnego ludu, jak się to każdego wieku i dziś jeszcze stać może; wielu więc z pisarzy naszych czasów najnierozważniej i bez rozbioru do czasów bałwochwalstwa dawnych Słowian odnoszą je, upatrując we wszystkiem dawnej mitologii zabytki, co nieraz daleko późniejszego wymysłu jest dziełem. Z podań i przesądów ludu naszego wiele zapewne rzeczy nie-wyświeconycb dotąd pozostało, wiele światła do dziejów przedchrześciańskich dostarczyć one jeszcze nam mogą, jak z mętnem jednak źródłem, ostrożnie i oględnie postępować tylko winniśmy.

Co do analogii, upatrywanej przez wielu pisarzy a nawet przez samego Długosza między czcią starożytnych Słowian a dawną czcią indyjską, rzymską i grecką, ta również niekoniecznie prawdopodobną nam się być wydaje. Wiele tam rzeczy naciąganych i nieudatnie przystosowanych dostrzedz można, a nareszcie dlaczegożbyśmy przypuścić nie mieli, że Słowianie wyłączną swoją mitologię posiadali. W naszem przekonaniu inaczej nawet być nie mogło. Dojęcia o bóstwie i o czci jego, chociaż mogły wypływać wśród ludów z zetknięcia się ich z drugimi ludami , w każdym jednak narodzie szerzyły się i rozwijały mniej więcej zgodnie z jego własnemi wyobrażeniami i charakterem, na ten ostatni znowu widoczne wpływy wywierała otaczająca przyroda. Wyobraźnia Słowianina, chłodna i posęprfa jak jego niebo , jak ciemne i nieprzystępne

lasy co go otacza/y, jak woda jego rzek i jezior, taki też charakter wypietnowała i w swych utworach. Postacie bóstw słowiańskich Światowida, Radegasta, Czarnoboha lub Wołosa, groźniej i surowiej wyglądają niż Jowisz, Pluton, Mars lub którykolwiek z rzymskich i greckich niebian, a nawet nasza Lada, Ziewonia lub Kupała, jakkolwiek urokiem poezyi otoczone, nie mogą w miękkości i rozkoszy swej iść w zawody z Dyaną, Wenus lub boginią Ceres. Toż samo i w podobieństwie z czcią braminów upatrzećby można.

Starożytni i tegocześni historycy i piszący o mitologii słowiańskiej, nie zgadzają się nawet między sobą co do powstania słowa Bóg u ludów słowiańskich, ani też co do pierwiastkowego znaczenia tego słowa, nim bóstwo najwyższą istotę oznaczać zaczęło. I tak np. Doktor Anton' wyprowadza imię Boga od słowa bieg, jakoby ruch ciał niebieskich naprowadzał na pierwszą myśl o najwyższej istocie (greckie tyeóę od słowa d-eio biegnę *). Leclerc zasadzając się na pojęciach Słowian o boskości rzek, powtarza najniedorzeczniejsze twierdzenie wćelu innych pisarzy o Sło-wiańszczyznie, utrzymując że i same imię najwyższej istoty, Boga, pochodziło u nich do rzeki Bug¹¹ 12); czyliż Słowianie do przyjścia swego nad tę rzekę nie mieli ani jednego wyrazu na oznaczenie bóstwa, lub nawet nigdy o niem nie myśleli? Zbijają to już same nazwiska najstarożytniejszych

bóstw słowiańskich: Białoboh, Czarnoboh u wszystkich narodów słowiańskich znane i czczone, kiedy nad rzeką Bugiem osiadła tylko jedna maluczka część tego narodu tj. Dulęby, a potem inne. Go do nas, niezaciekając się w głębokie zródłosłowanie językowe i studya etymologiczne, jak to czyni Lelewel, mniemam, że słowiańskie bog, bug, boug, big, używane u nich było początkowo w znaczeniu pana, wodza , bogatego, później dopiero najwyższą istotę lem mianem określono. W Azyi też w tern znaczeniu się używało ł). U Frygijczyków bóstwo nazywano b o g e o n. W znaczeniu pana i bogatego używało się i w innych mongolskich narzeczach: beg, bej, bi; chińskie bo, pan ztąd baj bogaty. Baal i beel Fenicyan i Syryan, a do na i Hebreów znaczyło też najprzód pana, potem bóstwo.

Odbiegliśmy na chwilę od czci i obrządków Słowian ruskich , do niej więc jako do przedmiotu wyłącznie nas obchodzącego , powracamy. Ponieważ w całym narodzie słowiańskim cześć jedynemu Bogu czynioną upatrywać należy, na co się wszyscy prawie badacze starożytności zgadzają, rozmaite więc nazwiska najwyższego bóstwa, nie za co innego jak tylko za własności językowe rozmaitych szczepów tego narodu uważać należy. I tak w Polsce, u Ghrobatów i Serbów czczony był jako naczelny, najwyższy Bóg Jesse, w ziemi Rugianów Zwantewit czyli Światowid, którego posąg znajdował się w Arkonie; w kraju Redaryów, Lutyków i Dolensów , Redigast czy Radigast, zapewne od głównego ich miasta Rethra miano noszący, tam też i świątynia ku czci jego wystawiona była. U Wagirów przywiązywano się

Usit, Praefectus, dux turmae aut ezercitus. Hauptmann, Głowa. Wódz. Sed sic vocare solent christianos aut perfidos (Meninski Losie.).

szczególniej do boga Prowe, w Brandenburgu i w Czechach czczono Trigława itp. Każdy jednak z tych bogów w kraju gdzie był czczony, inaczej był przedstawiany, każdego posąg różnił się od drugiego, co także od pojęć i wyobrażeń miejscowych zależało. Słowianie ruscy nad Dnieprem, Dniestrem i Bugiem osiadli, przyjęli główne bóstwo swe od Rugianów, a posąg Światowida powszechnie był u nich czczony i za najwyższe bóstwo poczytywany, jemu też i świątynie w tych krajach wystawiano. W ogólności bóg ziemi Rugianów był czczony od całego narodu słowiańskiego, w sprawach publicznych prawo nie dozwalało nic działać bez wyroków rugiańskich, ku świątyni arkońskiej zwrócone było oko całej Słowiańszczyzny. Tym sposobem Rugia była gniazdem bałwochwalstwa słowiańskiego , fomes et sedes ido-latriae (Helmold I. 6). Ze wszystkich krajów słano tam ofiary i oznaczone daniny coroczne (Heim. I, 6, 52; II, 12).

z

Lelewel powołując się na napisy prilwickie, poczytuje Światowida za jedno i tożsamo bóstwo z Belbogiem czyli Biał-bogiem, któremu cześć oddawano w całej Słowiańszczyźnie, głównie zaś w ziemiach ruskich ; nic jednak zresztą domysłu tego nie zdaje się potwierdzać, a posągi tych bóstw różnią się wielce między sobą. Posąg arkoński Światowida był o czterech twarzach, ręką lewą trzymał łuk , prawą róg metalowy, przy boku miał przypasany miecz w srebrnej pochwie, przy nim leżało siodło¹); zupełnie takiegoż samego bałwana, z kamienia wyciosanego, znaleziono w Zbruczu na Podolu²).

’) Malte-Brun Geogr. livr. 71, t. V. p. 184-²) 0 nim Lelewel w dziele: Narody na ziemiach słowiańskich str. 777; także w dziele Cześć bałwochwalcza Słowian i Polski str. 59.

Dwa główne bóstwa Słowian Białoboh i Czarnoboh, pomimo wszystkiego co przeciw temu wyrzeczono, wydają się nam niczem innem, jak uosobionymi początkami dobrego i złego. Widoczny ten dualizm nie narusza bynajmniej ustalonego przekonania o czci jedynego Boga u Słowian, idee bowiem miłości i nienawiści, życia i śmierci, światła i ciemności, dobra i zła, w swojem wzajemnem przeciwieństwie , znajdują się jako zasady wszystkich teogonij. Dualizm i walka dwóch nieprzyjacielskich sił pod rozmaitymi kształtami, stanowią jeden z główniejszych dogmatów wszystkich religij, prócz świętej chrześciańskiej wiary naszej. Tym sposobem Egipcyanie i Persy przyznając jedynego Boga, przyznawali i dualizm światła i ciemności, dobra i zła itd. Główna różnica jak sądzą, między nimi ta, że w perskiej religii dualizm przedstawia się wspanialej, w egipskiej zgodniej z miejscowością i narodem').

Nazwiska Białoboha czyli Belboha i Czarnoboba czyli Czernoboha powstały zdaje się z samych własności języka. Wszystko dobre, wzniosłe, szlachetne, wyrażali Słowianie wyrazem biały, wszystko przeciwne wyobrażali czarnem, dlatego chociaż bogowie ci mieli wyłączne swoje czcieli-ska i świątynie, zwłaszcza na Rusi, zdaje się jednak, że wszystkie bóstwa u Słowian nazywały się podług swoich przymiotów białe lub czarne. Źródłem wszystkiego dobrego był Białoboh, jemu czyniono ofiary z płodów ziemskich , jadła i napojów, on też miał moc opiekuńczą i mógł ochronić od sprawcy złej doli, Czarnoboha. Po spełnionych ofiarach lud zabierał się do uczty, czyli biesiady i pląsów,

²) Patrz: Creuzer Religions de l'antiquite trąd. par J. Guigniaut Paris 1825. t. I. p. 321. 417. 610.

a wtedy przy kolejnem z czary spijaniu wywoływano oba te bóstwa, każdy swoją ojczystą sprawę polecał B e 1 b o -howi, a nieprzyjacielską lub własnej szkodliwą Czerno-b o h o w i. Jak właściwie wyobrażano Białoboha , niewiadomo, a w opisach posągu jego różnią się wszyscy prawie mitologowie. Niektórzy z nich utrzymują, że wyobrażano go z twarzą zakrwawioną, pokrytą owadami, co zdaje się być czystym wymysłem, powstałym z niewłaściwego pomieszania tego bóstwa Słowian z Belzebubem, bogiem much!). W Korosteniu, dawnej stolicy Drewlan, znajdowała się świątynia ku czci Czarnoboha poświęcona, a w niej posąg tego bóstwa. Z dochowanego opisu jej powziąć można wyobrażenie o bogactwie bałwochwalczych przybytków u SJo-

r

wian. Świątynia ta kształtem swym kwadratową wieżę wyobrażająca, zbudowana była z czarnego marmuru , na ścianach jej były wyobrażone różnego rodzaju męki i kary, którym występni podlegali. Na samym środku świątyni na miedzianem podnóżu stał posąg Czarnoboha z hebanowego drzewa wyrobiony, głowę miał ze złota wylaną, wieńcem z drogich kamieni przyozdobioną. Bożek przyodziany był w długą czarną szatę, płomiennemi cętki nakrapianą, ogromnym wężem przepasaną, prawą ręką trzymał miecz i żmiję z gatunku najjadowitszych, lewą wagi. Prawą nogę miał opartą na głowie uwieńczonej, z której płomień wybuchał, lewą dotykał do muru monetą obsypanego, wyraz twarzy jego był dziki i surowy. Przynoszono mu ofiary z rozmaitego rodzaju zwierząt domowych, wieńcami z kwiatów przyozdobione; zwierzęta te musiały być młode i w najlepszym

*) Patrz co o tem mówi Dobrowski: Slavin. Praga 1808 str. 403.

gatunku. Przysionek świątyni, gdzie się te ofiary składaty również czarnym marmurem wyłożony, przyozdobiony był czerwonemi kolumnami. Ołtarz czyli ofiarnik, na którym palono ofiary, i ten na którym piekły się części zwierząt na spożycie przeznaczone, z żelaza wykute, przyozdobione były w złote i srebrne kwiaty. Po bokach stały naczynia, w których przyrządzano części z ofiar na pokarm przeznaczone, topory, noże i inne narzędzia ofiarne, wszystko z błyszczącego kamienia lub srebra wyrobione i dziwnie misterną robotą odznaczające się. Kapłani i lud w uroczyste szaty przybrani, śpiewami rozpoczynali zwykle swrn modły do bóstwa, trzymając ręce wzniesione nad przyniesioną ofiarą. Po ukończonem nabożeństwie zabijano zwierzę, którego lepsze części przeznaczały się na ucztę dla kapłanów i ofiarujących , reszta spalała się na cześć bóstwa. Z kołysania płomieni i kierunku dymu wnioskowano, czy przyniesiona ofiara przyjemną była bóstwu, i jak dalece pomyślnego skutku swych próśb ofiarujący oczekiwać mieli. Wielkiem i po-tężnem musiało być u Słowian bóstwo Czarnoboha, kiedy pamięć jego tyle wieków przetrwawszy, dotąd jeszcze w pieśniach naszego ludu przechowuje się').

') W mińskiej nobohu:

gubernii śpiewają następujące piosnki o Czar

i.

Byw na Rusi Czernyj boh Pred nim stojaw Turów rob I on na Kijew pohladaw Homon wied’mam podawaw,

A Władimir nasz światyj Czernnboha skołotyw A muczenica Warwara

Tyle właściwie było głównych bóstw u Słowian ruskich, którym wyłączną i szczególną cześć oddawano w tych krajach , wystawiając im świątynie i posągi. O innych , których liczny szereg przytaczają pisarze nasi, różnią się podania, zachodzi wątpliwość co do właściwego ich znaczenia, co do miejsca, w którem znajdować się miały ich przybytki, a nawet co do samej płci tych bóstw. I tak K i k i m o r a czyli Kukumora poczytują za bożka snu i nocy, którego bałwan miał się znajdować w Kijowie. W o ł o s tamże bę-dący, był bogiem dobytku domowego. Łada czyli Lada, podług niektórych bogini miłości i poezyi, wyobrażano ją zwykle największemi wdziękami niewieściemi obdarzoną. Długosz Ladę nazywa kapłanem i bogiem wojny, opierając się

Usie wiedmy razohnala, Wiedmy szczo w nocznu poru Słetałyś na Łysu horu.

2.

W lisie w temnom u Wyslicy Sredi boru na Kislicy Jest’ zaklatyj suchij suk,

Na tom suku sedit’ kruk.

Dane kruku, pane kruku, Czernoboha starszyj wnuku,

Ty w swój rożek zatruby I im i a r e k zahuby ....

Słety z drewa czornyj kruk,

Daj u duszu jomu stuk,

•Ładno łado, dywno d y w o , Ne żywy mospane krywo,

A wy wied’my nałehajte,

Ot kruka duszu pryjmajte.

na wynalezionych jakichś dawnych poezyach: Liadam, quem praesulem et deum belli poetarum figmenta praenunciant.

Najsprzeczniejsze zdania i wnioski zachodzą co do Kupały, którego niektórzy uważają za boga płodów ziemskich, kiedy drudzy usilnie temu zaprzeczają '), właściwie zaś obchód Kupały, od 24 czerwca rozpoczynający się, a tak powszechnie i dotąd na całej Rusi przechowujący się, trudno powiedzieć jakiego boga jest uroczystością ¹³ 14). Kilka razy już przychodziło nam mówić o Kupale, przytaczaliśmy nawet piosnki, które lud śpiewa na Wołyniu, obchodząc dawną tę pogańską pamiątkę, nie od rzeczy więc będzie kilka szczegółów o początku tej uroczystości dodać jeszcze. Pamięć o Kupale nie dochowała się w całej Rosyi, zapewne więc nie wszystkie słowiańskie narody oddawały cześć temu bó-

stwu, jeśli rzeczywiście Kupało było bóstwem. W południowej Rosyi dotąd święcą dzień Kupała i mnóstwo pieśni objaśnia nam starożytność tego zwyczaju. W Ukrainie na Wołyniu i Podolu, na tydzień przed św. Janem (24 czerwca) dziewczęta zaczynają śpiewać piosnki, które rzeczą lub zwyczajem mają związek z uroczystością Kupały, a w wigilią św. Jana przed zachodem słońca zbierają się gromadnie, w świąteczną odzież przybrane , a przystroiwszy zieloną gałęź w kwiaty i wstążki i wetknąwszy ją w ziemię, otaczają dokoła trzymając się za ręce i skacząc dokoła niej, znowu pieśni o Kupale śpiewają. W niektórych okolicach nawet w miejsce drzewka ubierają słomianą lalkę w kwiaty i wstążki i do niej swe pieśni stosują. Taką lalkę lub drzewko nazywają Kupałą, miałożby ono być wyobrażeniem dawnego bóstwa? Kiedy już dobry zmrok padnie, przenoszą dziewczęta swego Kupałę na wodę, zapalają dokoła ognie a skacząc przez nie i śpiewając, do północy niekiedy zabawę przeciągają. Na ostatku dopiero wrzu-cają Kupałę do wody, a za nim wszystkie wianki i kwiaty z gło-wry zrywając, topią. Niektóre z dziewcząt zabierają pozostałe wianki, niosą je do domu, wieszają w sieniach lub komorach i te mają chronić je od nieprzewidzianych nieszczęść. Lecz któż więc właściwie był ten Kupało, którego imię i uroczystość tyło wieków przetrwały? Kupało była to letnia uroczystość pogańska, dzień oczyszczenia ogniem i wodą. Tak w marcu, kiedy odżywały wszystkie siły przyrodzenia, poganie święcili rok nowy, tak zdaje się wśród zimy była u nich uroczystość kolado-wania, podczas której chodzili pod oknami i śpiewali stosowne piosnki. Sam wyraz k o 1 a d o w a ć nie wskazuje na osobę lecz na czynność, na uroczystość i odpowiada

wyrazowi słuchać. Słuchanie pod oknami zachowało się w całej północnej Rosyi, jak wróżba, jak odgadywanie swojej przyszłos'ci, koladowanie ma drugie znaczenie i dochowało się u południowych Słowian '). Słuchanie i koladowanie nie mają wiele wspólnego w znaczeniu swojem, ale jedno drugiem się objaśnia, oba stanowią zimowe uroczystości, jednocześnie, w święta Narodzenia bożego obchodzone; tak i dzień Kupała pozostał w pamięci narodu jako letnia uroczystość, dzień w którym każdy uważa za rzecz konieczną kąpać się sam i nawet kąpać swoje bydło, w przekonaniu, że to obmycie ochroni go od wielu nieszczęść i chorób.

U wszystkich narodów ogień i woda uważane były za środki oczyszczenia: „poneże bo woda (objaśnia latopisarz), iz naczała byst perwoje.“ Lecz jeżeli Kupało nie był ani bogiem, ani właściwem mianem pogańskiego bóstwa, a tylko letnią uroczystością oczyszczenia, toczy robiono posągi dla jego wyobrażenia?’) Jest to pytanie, które rozmaicie dotąd tłumaczyć usiłowano, lecz jeżeli i istniał nawet bałwan Kupały, to ten bynajmniej nie zbija zdania, że Kupało nie był bogiem pogańskim, a tylko był święconym jako obrządek oczyszczenia. Tak prawic każde

x) Koliada dieu du repos. On la fetait le 24 Decembre. Le peuple russe appele encore aujourd’hui la fete de Noel: Koliady. Cette idole etait k Kijovie. (Siestrzeńcewicz.)

²) Kupało, piatyj ido/, jeho boha płodow zemnych byti mniachu, i jemu prelestiu biesowskoju omraczennyi b/ahodarenia i żertwy w naczale żnyw prynoszachu.

Kolada szestyj idoł, boh prazdnicznyj, jemu że prazdi ik welij miesiąca Dekiemwrya w 24 dnia sostawlachu.

(Kijewskyj Synopsis Gizeliusa , str. 26 i dalsze.)

święto, każda⁻ uroczystość ma jakąśkolwiek widoczną cechę, swoją zewnętrzną stronę. Tak w niektórych miejscach , na weselach u ludu, stara baba ubiera się w wywrócony kożuch i straszy drużki przybyłe po narzeczoną, tak na Ukrainie po odbyciu ślubu, w domu narzeczonej stawiają drzewo w owoce i kwiaty przebrane, jako widoczny znak życzenia wszystkich, żeby panna młoda była bogata, piękna i płodna ; na całej Rusi nareszcie w dzień zielonych świątek, pod domami zatykają zielone gałęzie, obwieszają niemi strzechy itp. Z resztą jeśli Kupała uważali Słowianie za bożka, to i w takim razie dzień, w którym uroczystość jego obchodzili, był dniem oczyszczenia ogniem i wodą, dniem dzielącym lato na dwie równe części, dniem w którym sama natura zbierała wszystkie swoje siły i tajemnice, aby wśród głuchej północy rozwinąć ognisty, cudowny kwiat paproci lub zapalić sinawy płomyk nad czarującą rozryw trawą: jedyny dzień, w którym człowiek go-łem okiem mógł widzieć ca/y świat duchów. Taka wiara przynajmniej dochowała się nietylko na jednej południowej Rusi lecz i w północnej, istnieje ona i w Syberyi; w Pol* sce znana pod nazwą Sobótek» w Niemczech nawet uroczyście obchodzą takzwane świętojańskie ognie (Johannis -Feuer). I wszędzie gdzie święcą ten dzień, istnieje zwyczaj kąpania się lub skakania przez ogień. Nie jest że to objaśnieniem myśli i znaczenia tej uroczystości ? Zresztą piosnki przy tej uroczystości śpiewane nie wiele pochodzenie jej tłumaczą, nie wiele nawet związku z nią mają.

Możnaby jeszcze wyprowadzić długi szereg bożyszcz, którym cześć oddawano na Rusi, których posągi znajdować się miały w Kijowie, jak Peruna, Chorsza, Mokosza i innych, tych wszakże exystencya mało objaśniona, wydaje się nam

raczej daleko późniejszym wymysłem autorów, niż rzeczywistym zabytkiem dawnej czci słowiańskiej. W ogóle liczba bogów na Rusi mniej może była liczną niż w innych krajach słowiańskich, bogiń nieznano tu wcale, a podania o nich mgliste i niepewne. Świątynie były u nich w wielkiej czci i poszanowaniu, a nietylko modlący się lecz przechodzący nawet obok tych przybytków, musiał koniecznie jakąś ofiarę tu złożyć. Komu możność nie dozwalała datek pieniężny uczynić, ten musiał kawałek szaty swej udrzeć lub nitkę z niej wyciągnąć i złożyć na znak swej gorliwości u stopni ołtarza.

Takimi byli Słowianie w krajach naszych osiadli, taką wiara ich i wyobrażenia religijne; głębsze badania w tym przedmiocie wiele ciekawych szczegółów o życiu ich objaśnić by nam jeszcze mogły, my nieco obszerniej nad nimi zatrzymawszy się, spojrzyjmy z kolei na odległych potomków tych dzikich plemion, na lud zamieszkujący dzisiaj leśne Polesia naszego kraje. Lud ten mało lub żadnych prawie niemając z drugiemi prowincyami styczności, oddzielony od nich ogromną lasów przestrzenią , rzekami i błotami, więcej może od innych narodowości przechował pierwiastkowy swój typ czysto-słowiański, którego niezatarte szczątki spostrzegać się dają w jego zewnętrznej postawie, narodowych pieśniach, podaniach i obyczajach, w niczem zgoła nie pozostało tu jeszcze śladów zetknięcia się z obcą narodowością. Charakterystyczne cechy właściwego Poleszuka są: rude włosy, błękitne oczy, wzrost mniej niż średni i silna budowa ciała, choć siły fizycznej nie wiele. Kobiety poleskie zwykle bywają od mężczyzn piękniejsze, a w nie* których okolicach nawet słyną ze swej urody; z tego względu jawna tu sprzeczność z Wołyniem i Ukrainą, gdzie męż-

34

czyzni przewyższają urodą swe żony. Cały] strój Poleszu-ka składa się z pasa, świty i spodni, koszulę przywdziewają na wierzch spodni, spinając ją pod szyją szklannym kolorowym guziczkiem. Świty ich czyli siermęgi białe, szare lub ciemnobronzowego koloru, wyrabiane bywają z domowej wełny, prostą włóczką kolorową wyszywane. W niektórych okolicach oryginalny panuje zwyczaj] przyszywania do ciemnej świty białych rękawów lub przeciwnie. W miejscu wołyńskich baranich czapek noszą tu małe czapeczki rogatywki (magierki), z prostego sukna włóczką kolorową po brzegach obszywane. Buty rzadko są u Poleszuków uży7 wane i to w dnie świąteczne tylko, zwykle zaś mężczyźni i kobiety noszą trzewiki z kory łozowej lub lipowej plecione , nazywane łyczakami lub postołami.

Poleszucy celują w misternem wyrabianiu tego obuwia f które sznurkiem do nogi przytwierdzają, obwiązawszy ją najprzód kawałkiem płótna. Zamożny Poleszuk opasuje się zazwyczaj czerwonym pasem wełnianym , choć w niektórych okolicach więcej bywają używane zielone lub czarne pasy, u uboższych natomiast najczęściej białe pasy napotkać można. W drodze na wierzch świty przywdziewa Poleszuk szeroki pas rzemienny, mosiężną sprzążką z przodu spięty. Najcharakterystyczniejszą jednak częścią stroju tutejszego chłopa jest jego kalita-seribka, którą na rzemiennym pasku przez plecy przewiesza. Jest to skórzana, lub z rogoży pleciona torba własnego wyrobu , kilku mosiężnymi guzikami i rozinaitemi błyskotkami mosiężnemi z przodu przyozdobiona; w torbie tej chowa Poleszuk krwawo zapracowany grosz swój, nóż, krzesiwo, fajeczkę i wszystkie sprzęty niewybrednych swych potrzeb. Po za domem nie rozstaje się on ze swą kaletką nawet w nocy, w chacie

swej tylko zrzuca ją do snu się układając. Stroje kobiet poleskich mniej są daleko od wołyńskich wdzięczne, nie ma tu tej jaskrawości barw jaka tamte cechuje, przebija się nawet ubóstwo, nie używają bowiem innych oprócz domowej roboty wyrobów. Świty i rękawy od koszul wyszywają włościanki tutejsze tak jak i na Wołyniu prostą kolorową włóczką, zapołotią, w misterne wzory. Spódnice (litnyki) z wełnianej materyi przez nich samych wyrabianej, najwięcej bywają czerwonego koloru w czarne pasy, które bardzo trwale farbować umieją; w wielu zaś okolicach zupełnie spodnie nie noszą, z tyłu i z przodu uwią-zując tylko kolorowe wełniane fartuchy zapaskami zwane, co bardzo niewdzięcznie dla oka wydaje się. Mężatki w dzień powszedni obwiązują głowę białemi plóciennemi chustkami, w święto zaś lub idąc do cerkwi przywdziewają na mit ki czyli długie ważkie szaliki z cienkiego płótna lub muślinu, owinięte około głowy, tak że to formuje rodzaj czapeczki z dwoma końcami, jednym długo na ramiona spadającym, drugim zaś w kokardę pod szyją związanym. Pod namitki te podkładają w okolicach głębszego Polesia rodzaj czapeczek z łubu lipowego wyrobionych, które różnią się w każdej niemal wiosce swym kształtem, bywają czasem wysokie, w innych okolicach znowu nizkie i ważkie lub okrągłe. Strój ten przy całej swej fantastycz-ności, wdzięczny dla oka, przypomina razem starożytny ubiór na głowę dawnych Słowianek. Dziewczęta na Polesiu nie różnią się strojem od kobiet zamężnych, na szyi tylko więcej zawieszają paciorek i włosy zaplatają w dwa długie warkocze, na ramiona spadające.

Język włościan poleskich jest dyalektem mowy Rusinów , najwięcej zbliżonym do polskiego, wszędzie gdzie

w jeżyku ruskim litera o zamienia się na i, mieszkańcy Polesia używają u. W okolicach bliższych Owrucza zamiast i wszędzie prawie wymawiają ?/, nawet w wyrrazach, gdzie w rosyjskim języku ie się używa, a w małoruskim na i się zamienia np. lito, c h 1 i b, sino, wymawiają sposobem pos'rednim między y i i, tak jak w niektórych dyalektach włoskiego języka. W stronach Dąbrowicy i łuckiego Polesia, język ten staje się delikatniejszym i więcej do litewsko-ruskiego się zbliża, ma jednakże wiele wyrazów i sposobów mówienia zupełnie oryginalnych. I tak w liczbie mnogiej czasu przeszłego używa się rodzajowanie jak w polskim np. buli (rodź. męzki), buły (rodź. żeń. i niejaki). Zaimek się (u Rusinów sia u Ukraińców ci a), kiedy się mówi o rodzaju niejakim, zamienia się na sio np. zrobyło sio, wtopyło sio. Zamiast przyimka tutaj (tut ośde), na Polesiu używają cżęsto przyrostka e k i np, jeśteki, nemajeki (jest tu, niema go tu), także che zamiast tak, kieb zamiast kob, kołyb. W imionach zdrobniałych i takichże przysłówkach ń zamienia się na j a ł na l np. zamiast pomałeńku, pomalejku, zamiast ty-cheńko, tychejko. W liczbie mnogiej imion rzeczowych rodzaju męzkiego a zamienia się na u np. panura zamiast panam; podobnież i w siódmym przypadku, u m u-źykuch zamiast u muźykach. W stopniowaniu przymiotników dla uformowania najwyższego stopnia zamiast naj dodają z początku imienia przymiotnego nad np. nadbilszy, nadhirszy, zamiast najbilszy, naj-hirszy; wszystkie rzeczowniki i przymiotniki rodzaju żeńskiego w szóstym przypadku liczby pojedyńczej nie kończą się na oju ale na eju np. syweju zozułeju zamiast sywoju zozuloju, wyjątek z tego stanowią tylko rze-

czowniki i przymiotniki zakończone na ka np. diwka, sływka, hirka, sołodka itd. Oprócz trzech słów posiłkowych: buty (być), maty (mieć), sta ty (stać się), używa się tak jak i w narzeczu galicyjskiem, czwarte słowo posiłkowe n i a t y s i a (jąć się do czego) np. n y m i t e hromadyty sino (zacznijcie gromadzić siano). Podobnie jak w charkowskim dyalekcie, w wielu słowach h zamienia się na i np. możut zamiast mohut, mohe zamiast może, kahe zamiast każe.

Słowa płysty i brysty są nieforemne, zamiast pływ, bryw, mówi się płow, brow; pływła, pływły zamiast płyła, płyły. Niektóre słowa oznaczające ruch oprócz innych trybów mają jeszcze tryb zdrobniały np. skakały, skiknuty, połetity, połynuty, perebajaty, perebendiaty. Jest też wiele wyrazów prowincyonalnych, które w innych dyalektach ruskich nie znajdują się, np. hływyj (ciemnosiwy), chałasternyj (kłótliwy), siabr (towarzysz, spólnik), siabrowaty (pomagać, najwięcej używa się mówiąc o flisach), starosta (ekonom), prawny k (wójt lub sędzia gromadzki), zozulatysia (pieścić się^ lubować).

W całej powierzchności poleskiego chłopa przebija się charakter jego posępny, na ustach jego rzadko uśmiech dostrzeżesz, postawę ma pokorną, pochyloną, uległą; ani śladu tej swobody jaka Wołyniaka cechuje, długoletni ucisk i niewola zbyt wyraźnie wypiętnowały się w charakterze i układzie jego. Nigdzie bo też więcej i dłużej panowie nie uciskali swych włościan, jak na Polesiu, nigdzie większą nie obarczano ich robocizną; a przed laty kilku jeszcze nie było rzadkością spotkać tu właścicieli, pobierających od swych włościan daniny z kur, jaj , miodu, orzechów itp. sławne

w swym czasie daremszczyzny, które oprócz wszelkich prawem przepisanych powinności biedny chłopek składać musiał. Pomimo to wszystko jednak nędzy i głodu nie zna Poleszuk, a środki utrzymania się i wyżywienia jego jakkolwiek ograniczone, wystarczają mu wszakże na zaspokojenie skromnych potrzeb życia. Zaniedbane rolnictwo, ziemia niewdzięczna, wyrodziły w chłopie poleskim pewien rodzaj przedsiębiorczości i zamiłowania do rzemiosł, które go od nędzy chronią; las dla Poleszuka to skarb, z którego niezliczone korzyści ciągnąć urnie; kiedy mu zboże nie urodzi, chwyta za siekierę, robi wozy, telegi, klepkę bednarską i obręcze, gnie obody, drze łyka, wyplata koszyki i plecionkę do bryczek, zajmuje się też niekiedy stolarką i garncarstwem, a w ostatku zbiera grzyby i jagody, które na targ do sąsiednich miasteczek wynosi. Wszystkie te leśne wyroby stanowią główny przedmiot handlu żydowskiego w stepowych miasteczkach Wołynia i Podola. Ważnym artykułem zbytu na rynkach poleskich jest łub lipowy, którego tu używają między innemi rzeczami do wyrabiania krubek i łyka, którego najwięcej sprzedają w miasteczku Ołyce podczas jarmarku w dzień śś. Koźmy i Damiana; ztąd zapewne powstało znane powszechnie na Wołyniu przysłowie: „Ołyka na łyka.“

Kobiety na Polesiu ód dzieciństwa wdrożone do pracy, nie znają próżniactwa, wyrabiają one sukna na siermięgi z wełny swych owiec, na warstatach robią tkanki na spódnice, wełniane pasy i płótna, szczególniej zaś zręcznie umieją one wyroby swe farbować na rozmaite kolory.

Dla uniknienia opłaty za mlewo, każda gospodyni tutejsza ma w sieniach swej chaty ręczne żarna, w których zboże swe miele. Cały dobytek poleskiego chłopa składa

się z kilku sztuk rogatego bydła, koni bowiem utrzymują tu niewiele, z kilkunastu sztuk prostych owiec i nierogacizny. Skrzętne gosposie utrzymują też znaczną ilość drobiu, które na targ wywożą, najwięcej zaś kur, dotąd bowiem przechowuje się tu zwyczaj, że każdy gospodarz idący za jakąkolwiek potrzebą swą do dworu, kilka jaj panu lub pani w podarunku przynieść musi, przychodzący zaś z prośbą o pozwolenie żenienia się kurę ofiarowuje.

Wsie poleskie całkiem inaczej od wołyńskich wyglądają; dwór, sady, chaty, i zabudowania włościańskie wszystko tu więcej ściśnione, mniejszą daleko przestrzeń ziemi zajmuje, budują je też zwykle u stóp starego jakiego horodyszcza lub okopów, niepamiętnych czasów sięgających. Budowle włościańskie jak gumna, obory, szpichlerze i chlewy, wszystko to wraz z chatą pod jednym mieści się dachem, i tak urządzone gospodarstwo nazywa Poleszuk obichodem, dlatego zapewne, że niewychodząc za próg chaty, cały swój dobytek obejść może. Chaty poleskie z krągłych słupów sosnowych wzrąb zbudowane, rzadko kiedy słomą bywają pokryte, najczęściej zaś dranicami jak i wszystkie inne budowle, stawią je też nie frontem lecz bokiem do ulicy obrócone. Przy budowaniu swych mieszkań Poleszuk dochował stare swe przesądy i zabobony, i tak np. nie używa on nigdy na ten przedmiot zwalonego drzewa , zawsze zaś rąbie z pnia ogromne sosny, przestrzega ściśle, aby wysokość ścian w chacie nie przechodziła 9 łokci, z najgrubszej sosny jeden słup tylko wyrabia, nareszcie uważa aby liczba tych słupów koniecznie była nieparzystą. Po dopełnieniu ceremonii poświęcenia miejsca, na którem ma się budować, wkłada Poleszuk w fundamenta kilka sztuk drobnej monety, trochę chleba, soli i miodu, nareszcie kiedy

już chata zbudowana, wpuszcza do niej koguta lub inne jakie stworzenie, a to podług jego wyobrażenia ma wyciągać wszystko złe z tego miejsca. Lecz nie koniec na tern; po zupełnem ukończeniu budynku, pozostawia on jeszcze przez rok cały otwór w dachu, przez który nieczyste duchy wychodzić mają, a gdy się potrzeba przybudówki okaże, zawsze ją robi na wzdłuż, nigdy na szerokość. Wnętrza tych mieszkań ubogie i niezawsze schludnością się odznaczają, o wygodzie nie ma tu i mowy, a we wszys-tkiem znać tylko myśl o zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życia.    Z sieni na lewo wchodzi się do izby, dokoła

której popod ścianami stoją ławki, w jednym rogu mieści się duża dzieża do pieczenia chleba, a w drugim na ścianie rozwieszone jaskrawe obrazy świętych. Ta część izby w największem bywa u mieszkańców poszanowaniu, tu częstokroć płonie lampa przed ulubionym przez rodzinę wizerunkiem świętego lub świętej, miejsce to nazywają kut. Za izbą jest jeszcze alkierz , na skład odzieży i wszelkiego rodzaju domowych sprzętów przeznaczony, w lecie sypia tam ca/a rodzina chroniąc się od gorąca i komarów, które rojami zalegają ubogie te mieszkania; okienka są tu tak małe, że zaledwie promyk dziennego światła wpuszczają. Dotąd jeszcze w niektórych okolicach Polesia napotkać można chaty kurne, tj. bez kominów, dym więc wyciskając się przez mały tylko otwór w dachu zrobiony, zalega izbę i kopci ludzi i wszystkie przedmioty na wierzchu będące; w chatach takich dzieci zwłaszcza nie umywające się nigdy, pociesznie czarno wyglądają. W długie jesienne *i zimowe wieczory cała rodzina skupia się około ogromnego komina z słomy plecionego i gliną osmarowanego, na którym płonie

łuczyna, iskry na wszystkie strony rozrzucając; ulubione to ognisko zowią tu bowdurem.

Jakes'my to już wyżej powiedzieli, Poleszuk dzięki miejscowości i położeniu kraju swego, nienarażony na zetknięcie się z żadną obcą cywilizacyą, zachował więcej od innych pozostałych plemion słowiańskich typ swój pierwiastkowy, dawne swe zwyczaje, tradycye, podania, obrzędy i pieśni, musiało więc tu koniecznie pozostać wiele ciemnoty,, zastarzałych i bałwochwalczych częstokroć pojęć i wyobrażeń. Nie roztrząsa on jednak swych przesądów i zabobonów, nie upatruje w nich nic innego, jak przechowaną po ojcach spuściznę, nie zastanawia się nad najśmieszniejszemi częstokroć gusłami, nie śledzi, nie szuka rzeczywistego ich znaczenia, wierzy na ślepo, a zapytany o nie, odpowiada dobrodusznie: „to taki zwyczaj od ojców nam przekazany.'* O ludzie wołyńskim w innem miejscu mówiliśmy już obszernie, nie pozostaje więc nam tylko, jak przytoczyć kilka pieśni, zwyczajów i obrzędów, wyłącznie na Polesiu wołyń-skiem zachowywanych. Nuta tych pieśni i tu rzewna, smętna, żałosna jak na Wołyniu, jak na Rusi całej, a kiedy wypadkiem w wędrówce po Polesiu doleci cię odgłos weselszej piosnki, którą ci wiejskie dziewczę zaszczebiocze, to na sercu tak ci się zrobi dziwnie i wesoło zarazem, że już jakbyś się na inny świat odrodził, a przed sobą nie smętną Rusinkę, lecz wesołą, swobodną, zza lasów i gór Słowiankę widział. Jak silne ma często lud tutejszy wyrażenia dla oznaczenia smutku i tęsknoty, dość jest posłuchać następnej piosnki, której jedną strofę tylko zapamiętać mi się udało:

Hodi neszczastnyj dumku dumaty,

Pokiń newdiacznyj inszych kochaty,

Łubyź ty tuj u szczo tebe łubyt’

Szczo pered Bohom i lud’ray slubyt’,

Jak z toboju stoju taj ne nahoworusia,

Pryjdu domu z żalu rozszybusia.

Pojmuje tu lud i śmierć z miłości, a dowodem tego następna piosnka:

Misiać śwityt’, sońce brije,

•    Bez kochanja serdce mdlije,

Śwityt’ misiać o południ,

Lublat’ mene wse pobludni.

Koły lubysz, luby duże,

A ne lubysz, ne żartujże!

Ne zadawaj serdciu tuby,

Ne woźmesz ty, woźme druhyj.

Oj pijdu ja utoplusia,

Da na kamiń rozibiusia . . .

Nechaj teje myłyj znaje,

Szczo z kochanja smert’ buwaje!

Ażeby się lepiej z charakterem i usposobieniami ludu poleskiego zapoznać, posłuchajmy jeszcze kilku piosnek których nie śpiewają na Wołyniu:

I.

Ja Hryć kozak zza Duraju,

Kozaćkoje wijśko maju,

Ne propuszczu żadnoj wojny Szczoś na cara nespokojnyj.

Zjizdywże ja świt szyroko A nebaczyło moje oko,

Ne baczyło ne wydało ,

Takoj krasy jak spotkało ,

Jest tam seło bfyźko mista

¹

) Ataman smołowy czyli sposób pędzenia smoły M. Bułhaka, str. 197.

Dawny kanał królewski od 1846 r. tak przezwany.

²

') Wanczosami nazywają dębowe kłody z dwóch stron tylko ociosane a z dwóch drugich pozostawione z korą.

³

) Wierchulce niewielkie dębowe kłody, przy zrębie nie kwadrat lecz prostokąt formujące.

⁴

ł) Herodot Hist. IV. 125.

⁵

)    Herodot Hist. IV. 165.

⁶

)    Eichwald nazywa je Python Neurorum, Rzączyński (Histor. naturalis curiosa Polon. 1721 Sandomiriae) pisze, że żmije te bywają w południowem Podolu od 8 do 10 łokci długie, także około Ostroga. Dziś wszakże nie widać ich już, przynajmniej tak wielkich.

⁷

«Bużane, ta ne siedosza po Buhu, pośle że Wełyniane.⁷

(Woskresenskaja Letopiś. 1. 21). • Dulebiże żywiahu po Buhu hdie nyme Wełyniane, a Ulici pry-siediachu ko Dunajewi⁷ (Nestor).

Długosz Dulębów od xięcia Dulęby wyprowadza, nikt jednak więcej o tem nie wspomina.

')    «W leto #2;tyj (6390) pocza Oleh wojewati Drewlany i pry

muczyw ich i imasze na nich dań po czernie kunie.* (Nestor).

⁸

«I nie posłusza ich Ihor i wyszedsze iz hrada Iskorostenia Drewlane, ubisza Ihora i drużynu jeho, bie bo ich mało.⁸ (Nestor).

²) Tak opisuje wydarzenie to historyk Polewoj t. I. str. 150 i 151.

s) «Muża twoho ubichom, biasze muź twój jako wołk woschi-izczaja i hrabia. A naszi kniazi dobry, iże razpasli sut derewskuju temlu. Da pojdi za nasz kniaź, za Mał.⁸ (Nestor)

⁹

') W powiecie owruckim położona, w łuckim bowiem jest druga wieś także Horodcem nazwana.

¹⁰

) Tu jednak słowo uwody nie oznacza wodę, lecz uwożenie. „Umykachu uwody dicwicia" tj. gwałtem uwońli dziewice. Umka-ju i uwożu, znaczy porwanie przemocą (Słownik rossyjs. Akad.)

¹¹

)    Dr. Anton: Erste Linien eines Versuchs iiber die ałten Sla-ven. 1783.

¹²

)    Leclerc: Histoire de la Russie ancienne. T. I. p. 188. —-Kleczewski w dziele: Zdanie o początkach języka polskiego, Lwów 1767 r., mówi także „Dawni Słowacy czcząc zwyczajem pogańskim ogień, wodę, drzewa itd. rzekę Hipanim Bogiem zwali."

¹³

’) Karamzin. Hist. państ. ros. T. I. str. 90.

¹⁴

) Oto co mówi Siestrzeńcewicz o Kupale w Recherches sur 1’origine des Sarmates (XXXV. 35): ,.Kupało de Skoplenie en-tassement. Cetait la Ceres des Slaves. La statuę de cette deesse de la fertilite des Champs, etait ń Kiiovie. On lui offroit des sacri-fices le 24 Juin , avant de commencer la moisson. On allumait des grands buchers dans les champs et des jeunes gens couronnes des fleurs dansaient a 1’entour avec des chants dallegresse. Pour pre-server les bestiaux du mai que les Satyres pourraient leur causer, on les faisait sauter par-dessus ces buchers. Malgre la vigilance des cures on voit encore aujourd’hui dans plusieurs villages de Po-logne et de Lithuanie la jeunesse villageiose allumer des feux pendant la nuit, la veille de la St. Jean et samuser a sauter par-dessus. Lencyclopedie , en parlant de la coutume observće par 1’ordre de St. Jean de Jerusalem jusqu’& la fin du XVIII siecle, d’allu-mer neuf buchers la veille de la m£me fete et de marcher pro-cessionellement a 1’entour pendant toute la duree du feu , n’a pas indique 1’origine de cet ancien usage."

263

Zpid Warszawy szarów trysta, Tam ja poznaw tu diwczynu Na imeny Katarynu,

Nyzka mała , ruczka biła,

Stan choroszyj, mowa myła,

Jak szczo nebud’ zaspiwaje,

To az serdce omliwaje Jak korali jei huby,

Nyby perły jei zuby,

I jak heban browy czorny, Diwcza harne i motorne.

Na czym stanu, na tym stanu, Szczo dam to dam tomu Panu Dwi Tatarki szcze j Turczynku Za odnuju Katarynku,

A jak toho mało budę,

To jest w mene z Polszczi lude, Oddam Pólku na zaminku,

Za odnuju Katarynku Byśby Kozak maw propasty, Skazu prawdu, muszu wkrasty.

n.

Zełenaja horoszyna Ot soneczka ta ziwiała Mołodaja diwczynońka Kozaku świt zawiazała,

1 hulaty zakazała.

Łeżit’ kozak na krowati,

Diwcza chodyt’ po komnati,

Czoho diwcza smutna chodysz, Czom do mene nehoworysz? Jakże meni howoryty,

Łezyt’ nelub, budę byty,

Budę byty, katowaty,

A nikomu ratowaty.

264

U Kozaka kudry wjufsia A diwczyni $lozy Ijufsia.

Ne plącz diwcza, ne źurysia, Szczo ja Kozak ne żenywsia, A jak budu żenytysia ,

Proszu serdce dywytysia.

A jak budesz dywytysia,

To dam pywa napytysia. Twoje pywo dywne buło, Twoje słowo szcze dywnijsze, Twoja maty czarownycia, Starsza sestra rozłucznycia, Rozłuczyła mia z toboju,

Jak ryboczku i z wodoju,

Jak ryboczka po pisoczku,

Ja mołoda po rynoczku Jak ryboczka po Dunaju Ja mołoda pohulaju,

Jak ryboczka z okonciamy Ja mołoda z mołodciamy.

m.

Oh, oh kolka kołe Neszczastnaja moja dołe,

Bida Pólku spokusyła Piszła Polka za Rusyna.

Rusyn każe rano wstaty,

Polka lubyt’ dowho spaty; Piszła Polka w pole iaty,

Taj zabuła serpa wziaty Serpa wziała, chlib zabuła, Taki Polka w doma buła.

IV.

Oj pid biłym Kameneem Stoit’ diwcza z mołodcem , Stoit’ diwcza z mołodcem,

265

Nakryła sia rukawcem ;

Ne żal meni rukawcia Tylko chłopcia mołodcia.

W sławnomu misti Zytomyri Sediat’ pany sudowy,

Taku radońku radiat’.

Kohob tut w rekruty wziat’

Jak wiźmemo bohacza,

Budę płaczu bez kincia ,

A jak wizmem syrotu, Pozbudem sia kłopotu.

V.¹)

Oj zza hory, hory Wyłetiły horły,

Zapłakały chłopci mołodci Sediuczy w newoli;

Oh tak zapłakały i zatużyły : Od koho my sioho dosłużyły, Od Hospoda Boha Czy od sij hromady,

Szczo nas otcia z synom W rekruty zabrały,

Za oteckim synom,

Otec maty płacze,

X za mnoju syrotoju Czorny woron kracze.

Za oteckim synom Płacze wsią rodyna

') Dwie ostatnie piosnki również jak i wiele innych tym podobnych , śpiewają młode chłopcy w rekruty pobrani, żałośniej jeszcze śpiewa rodzina nieboraka rozstając się z nim na długo, może na zawsze. U naszego ludu każda uroczysta chwila pieśnią uświęcona, radość i smutek zarówno piosnkę na usta wywołują.

A za ranoju syrotoju Lisowa zwiryna.

Za oteckim synom Bratki i sestryei,

A za mnoju syrotoju Zajci i łysych

Na wiosnę wraz z rozpoczęciem robót, rozlega się pieśń po polu, starzy i młodzi, parobcy i dziewczęta wszyscy z pieśnią na ustach witają odżywającą przyrodę; nuta tych wiosnianek zazwyczaj weselsza od innych, np.

Wyjdy, wyjdy Iwanku,

Zaspiwaj nam wesnianku , v Zymowały ne spiwały Use wesny dożydały.

Wesna, wesna nasza, wesna!

Da szczoż ty nam prynesła:

Starym babom po kijoczku A diwczatam po winoczku.

Zwyłaż ja winoczok, wczera z weczera Z zełenoho barwinoczku,

Daj powisyła na kiłoczku Na szowkowomu sznurócźku;

Matońka wyj szła, winocżok zniała Taj nelubomu óddała.

Kołybże ja teje znała,

Jab to ho rożirWa/a A nelubomu nedawała.

Albo':

Mołodaja klucznycia Pid wiknamy chodyła Taj kluczamy dzwonyła:

Wstawaj te taj nełeżite Ta klucziw sterezite Szczob ne wyłynuła SyWa, raba ta zozułeńka,

Szczoto newynosyZa Ta diwoćkoi krasy; Bo diwoćkaja krasa Ta jak litniaja rosa, U medu potopaje

W wy ni wynyraje ;

A paroboćkaja krasa Ta w smoli potopaje U diohtiu wynyraje.

Na WoZyniu i Polesiu przed laty kilku jeszcze, z wielką uroczystością obchodzono zażynki (początek żniw), za-siewki (początek siejby), dożynki i obsiewki (koniec żniw i siejby), szczególniej zaś dożynki, które i dotąd jeszcze w niektórych okolicach naszego kraju zachowa/y się w zwyczaju. W ostatni dzień żniwa, na podwórzu właściciela, oczekuje na gromadę suta uczta i muzyka, powraoający z pola włościanie prowadzą na czele najdorodniejszego ze wsi parobka i najkrasniejszą dziewczynę, przystrojonych w wianki z żyta i pszenicy. Ci zbliżywszy się do oczekujących na nich państwa, składają te wianki u nóg ich, za co sowite odbierają podarki, następnie rozpoczynają się tańce i uczta, które do późnej nocy trwają. Szkoda, że śliczny ten zwyczaj coraz rzadszym się u nas staje. Przy podobnej uroczystości, niosąc wianki śpiewają zwykle następującą piosnkę:

Oriszok zełeneseńkij, oriszok zełeneseńkij, Nasz panoczok mołodeseńkij,

Na konyku roziźaje,

Do dworu żeńczykiw zajmaje,

Zahaniaje żeńczykiw do dworu:

Do dworu, żeńczyki do dworu Halowały ieiłe lito po ipolu,

Ne dawały sołowejkam spokoju.

Oj odczyny nam panońku worota,

Nesem tobi try winoczki z zoZota,

I zytnij i pszenycznyj i jacznyj,

I Bohowi i panowi wdiacznyj.

•

Oj kazaw ty nasz panoczku, szob my źaZy,

A my tobi iyteczka dożaZy.

Nasza pani po sadoczku chodyZa,

Czerwonuju kaZynońku ZomyZa,

A panowi w hoZowońku stefyla :

Oj spy, oj spy nasz panoczku do woli,

A wie twoja pszenyczeńka w stodoli.

Czyż tych kilkanaście przytoczonych przez nas piosnek woZyńskich i poleskich nie są już dla nas przekonywającym dowodem, że lud nasz kochać i czuć zdolny, że mo-ralnem przewodnictwem lepiej i prędzej niż najostrzejszymi środkami wyksztaZcić go i do naszych pojęć zbliżyć możemy. Wielce byZoby do życzenia, abyśmy wszyscy rychło do tego przekonania przyjść mogli.

Co do obrzędów i zwyczajów ludowych na Polesiu, te nie różnią się prawie od woZyńskich, wesela jak tam tak i tu jednym się prawie odbywają porządkiem, i tu korowaj potężną gra rolę,⁵ przystrajają go zielenią i kaliną; swatowie, swachy, drużki i starostowie skZadają orszak weselny, a dziewiczy wieczór, ceremonialne, rozplatanie warkoczów panny mZodej, wszystko to prawie jak na WoZyniu się odbywa. KupaZę obchodzą również na Polesiu jak i na WoZyniu, z niewielką zmianą piosnek, do miejscowości zastosowaną. Na zielone świątki ważnym zwyczajem jest tu kliczą nie tj. przystrajanie domów i podwórza zielonością i kwiatami. Na Palikopę, przypadającym razem ze świętem Pantalemona, nikt nie pracuje na wZasnem polu, jedni

do drugich idą na tłokę. U starożytnych Słowian rzeczywiście był zwyczaj zbierania się gromadnie do jednego z poważniejszych gospodarzy rolników, i tam przy sutem ugoszczeniu z muzyką i śpiewami pracowano na korzyść Amfitryona. Tento zwyczaj zapewne musiał się przechować dotąd pod nazwą naszej tłoki. Na Wołyniu, Polesiu podobne tłoki sprawiają nietylko zamożniejsi włościanie, lecz i paroch miejscowy a częstokroć i sam właściciel, a to dla większego pospiechu w robocie. Najważniejszym z dawnych zwyczajów ludowych zabytkiem, jeszcze pogańskich czasów sięgającym, są tak nazwane dziady (didy), na Litwie tylko i na wołyńskiem Polesiu dotąd zachowywane '). Dziś zwyczaj ten inne zapewne niż przed wieki ma znaczenie, przybrał raczej znamię chrześciańskiej uroczystości, starożytna więc nazwa pozostała mu tylko. Jest to pamiątka zmarłych, obchodzona trzy razy do roku, a mianowicie przed niedzielą przewodną, przed zielonemi świętami i przed pierwszą niedzielą adwentową. W piątek jedzą wieczerzę postną i pieką takież pierogi, z których odnoszą do miejscowego parocha taką ich ilość, jaka jest liczba dusz zmarłych w tej chacie, których jeszcze pamiętają żyjący i tyleż kieliszków miodu; w miejscach zaś, gdzie są

l) Didis, litewskie wielki, zachował się u Słowian w przy-spiewie: Did-łado, też w słowie died, dziad (Szafarzyk).

Dobrowski w Slawinie Did i Didilia uważa za jedno. Po-pow i Leclerc utrzymują, że to był grecki Antyeros. Na dowód tego przytaczają ustęp z jakiejś pieśni narodowej ruskiej, która chociaż nie-objaśniona, bynajmniej jednak za dowód służyć nie może. Popow mówi, że temu bóstwu oddawano cześć w Kijowie, tożsamo dowodzi i Leclerc dodając, ze miało nawet wspaniałą świątynię w tern mieście i w wielu innych, że mu przynoszono ofiary itp.

sżpitale, ochrony, też pierogi i równą im ilość' jaj gotowanych wynoszą na cmentarz, taczają na mogiłach zmarłych i oddają ubogim. W następną sobotę gotują obiad z siedmiu potraw, częścią postnych częścią mięsnych: zapewne na pamiątkę, że ich przodkowie byli dwóch obrządków. W czasie obiadu każdy powinien pierwszą łyżkę lub pierwszy kawałek potrawy zrzucić na osobną miskę i potem wyrzucić na rzekę dla topielców.

Nim skończymy pobieżny i niedokładny artykuł nasz o Polesiu wołyńskiem, rzućmy jeszcze okiem na jego kurhany i mogiły, stare wały, zamczyska i horodyszcza, a zo-baczym, jak mówi poeta „co tam chowa stara przeszłość w swojem łonie". Jeżeli Wołyń posiada znaczną ilość tego rodzaju starożytnych pomników i zabytków, to Polesie jeszcze w nie więcej obfituje. Tu nie ma prawie jednej piędzi ziemi, któraby jakąś historyczną pamiątką nacechowana nie była, którejby dzieje nie wywoływały tysiąca wspomnień, to o krwawych klęskach i najazdach, jakie kraj nasz doświadczał, to o świetnej jego niegdyś przeszłości, a lud nasz chwyta te wspomnienia i w najpoetyczniejsze legendy je wiąże, najcudowniejsze podania z nich snuje. Szczupły zakres dzisiejszej pracy naszej nie pozwala nam, jak tylko okiem przebiedz po wszystkich tych pamiątkach, wiekową pomroką pokrytych, a jednak pełnych uroku i powabu dla oka, co w przeszłości zagłębiać się lubi, co w tajnikach jej czytać umie; nie tracimy jednak nadziei, że kiedyś przy szczegółowych opisach naszego kraju, o wszystkich tych starożytnych zabytkach obszerniej nam mówić przyjdzie. Kopce i mogiły poleskie w rozmaitych kierunkach, po lasach, po nad rzekami i drogami rozrzucone, na trzy rodzaje podzielićby można, na słowiańskie, tatarskie i koza-

ckie. Pierwsze najstarożytniejsze ze wszystkich są to owe t u m u 1 u s y pierwszych epok Słowiańszczyzny sięgające, pozostałe zabytki pogaństwa tego narodu, sypano je dla uczczenia pamięci znakomitych wodzów, lub też zakopywano w nich popioły i zgliszcza zmarłych. Takich kopców największa ilość znajduje się w powiecie owruckim, gdzie już ich mnóstwo rozkopano, więcej jeszcze popsuto, w nadziei znalezienia skarbów, o których lud prawi. Dotąd jeszcze znajdują w nich gliniane naczynia z popiołem, łzawnice kamienne i żelazne młotki, siekiery, toporki, często nawet srebrne lub złote ozdoby, jak paciorki, naszyjniki itp. przedmioty, które w zbiorach archeologów naszych widzieć można. Siady przechodów tatarskich i kopce do tego okresu należące znajdują się wszędzie po dwóch główniejszych traktach handlowych, idących z Pińska, z których jeden idąc na miasteczka Lubieszow, Rafałówkę, Stepań i Kle-wań, stanowi komunikacyę Pińszczyzny z Wołyniem, a drugi, przechodzący przez Dąbrowicę, Sarny, Bereznę i Ludwi-pol, łączy tę okolicę z Ukrainą.

Wiadomo z dziejów miejscowych, że Tatarzy krymscy nie wkraczali na Wołyń dalej od Szpanowa, jeden oddział wszakże musiał się był zapędzić aż do wsi Zbuża nad Ho-ryniem położonej, gdzie jest mnóstwo kopców w uroczysku Tury o wie zwanem; rozkopawszy jeden z nich znaleziono w nim dwie czaszki trupie i dwa miecze z rodzaju, jakich używali Tatarowie. Kopce więc tatarskie w dalszem Polesiu i nad brzegami Słuczy znajdujące się, są śladami przejścia Złotej ordy za czasów panowania Alexandra Jagiellończyka. Podanie miejscowe świadczy, że Pasmanobój (zapewne Passawan-bej), wódz tatarski, idąc z Litwy do Krymu i przebierając się okolicą gęstymi lasami zarosłą, kazał sy-

pad niektóre z tych kurhanów, aby potem tą samą drogą do kraju swego mógł wrócić; nie wszystkie więc te wzgórki są mogiłami, a niektóre stanowią demarkacyjne znaki. To się zupełnie zgadza z kronikami historycznemi, bo wiadomo, że Tatarzy Złotej ordy wpadłszy na Litwę, pobici pod Nowogródkiem przez wojewodę Alexandra Tryznę, pod Kłeckiem przez xięcia Michała Glińskiego i pod Kopysią przez xięcia słuckiego Symeona Olelkowicza, mając przeciętą drogę do swojej ojczyzny, drobnymi oddziałami przebijali się przez Polesie, Wołyń i Podole do Krymu. W wielu bardzo wsiach na Polesiu są dotąd rodziny włościańskie Tatarczuków i Mahomejdów, które niezawodnie pochodzą od wychrzczonych i pozostałych w tym kraju Tatarów z owej epoki. Lud też tutejszy mnóstwo podań o Tatarach zachował w pamięci, i tak np. we wsi Sarnach w powiecie rówieńskim miało się wydarzyć, jakoby Tatar jakiś pasąc konia na łące, przepłynął przez odnogę Słuczy, formującą wyspę, na której puściwszy wolno swego konia sam zasnął; kobieta ukryta w krzakach odkradłszy od śpiącego pałasz, ucięła nim głowę Tatarowi; dotąd wyspa ta nazywa się Tatarskij-ostrow. Przy granicy miasteczka Siedliszcz także w rówieńskim powiecie położonego, jest półwysep wśród błot, nazwany Tatarskij-hrud, tam oddział tatarski zabłąkawszy się wpośród lasów i niemogąc znaleźć drogi do wyjścia, obozował przez czas długi, z głodu musiał się żywić mięsem swych koni; wtedy żona Serhija Strzelca mieszkającego w lesie, która pierwej zaklęła Tatarów czarami, że nie mogli ruszyć się z miejsca, pokazała im potem drogę do pobliskiego Hubkowa, mówiąc: „Idźcie w wielki piątek na odgłos dzwonów w czasie wsenocznego, a znajdziecie na wschód od tego miejsca bogate miasteczko, zamek

i cerkiew". Tatarzy usłuchali jej rady, kierowali się ku wschodowi po odgłosie dzwonów i zburzyli miasteczko Hub-ków i zamek tameczny, lecz cerkiew, na osobnej górze położona, cudownie ocaloną została. W tydzień po Pokro-wie taż żona Strzelca poszła zbierać żurachwiny niedaleko miejscowego błota i tam zamarzła, mąż jej zaś poszedłszy szukać żony, od wilków rozszarpany został, i ztąd nazwiska uroczysk: Babyne-hało, Tatarski j-hrud, i S e r-h i j o w a - c h m y r a 1 ¹).

Nad brzegami Horynia, na ogromnej kraju przestrzeni, - od wsi Cepczewic prawie począwszy, wznoszą się gromady kurhanów, to po kilkanaście razem skupionych, to oddzielnie rozrzuconych; są to zabytki rzezi kozackich za Jana Kazimierza. W tej epoce, w jednem zawieszeniu broni zawa-rowano było, że Kozacy po rzekę Horyń spokojnie trzymać się obowiązani; muszą to więc być mogiły z rzezi pierwszych po przejściu Horynia przez nieprzyjaciela. O kurhanach w tej części Polesia znajdujących się sprzeczne wprawdzie są podania, jedni je za szwedzkie, drudzy za tatarskie poczytują, najpewniej jednak do czasów kozackich odnieść je należy. Tam między miasteczkiem Stepaniem i Korostem znajdują się liczne kopce, kryjące ciała kozaków poległych w bitwie za czasów Jana Kazimierza, gdzie

załogi z zamków kryczylskiego i stepańskiego zrobiwszy wycieczkę, na głowę porazili oddział kozacki przysłany przez Nebabę, zdobywcę Pińska pod dowództwem watażki Hreczanika, którego kurhan grobowy dotąd na polach, do wsi Werbcza należących, pokazują. Z zamku stepańskiego, należącego niegdyś do ordynacyi ostrogskiej, pozostały jeszcze szczątki murów obronnych i mostu zwodzonego, z kryczylskiego tylko okopy; oba te zamki zniszczone zostały przez Szwedów w 1709 roku. Przeciw wałów kryczylskich na pagórku znajduje się kurhan, na którym dawniej stała strzelnica. Jest tradycya, że żona dowódcy załogi zamkowej w nieobecności męża dzielnie bromła zamek ten przeciwko Tatarom; mąż gdy powrócił, niechciał temu wierzyć, ułożyli więc rodzaj rycerskiej zabawy, mąż wziął pod swoją komendę połowę załogi zamkowej i zaczął pozornie szturm przypuszczać do zamku, którego żona broniła i poległ stojąc na tej strzelnicy, od kuli z działa wymierzonego przez żonę; zabójstwo to uniewinniono, uznawszy je za dzieło wypadku. Między Slepaniem i wsią Złotolinem jest góra, na której przed laty stał monastyr, stanowiący niegdyś granicę Litwy od Korony, która to granica od czasów unii lubelskiej kończyła się w miasteczku Bereżnicy i wsi Hra-niach, od tego nazwanych. W tej także okolicy znajduje się dotąd wieś Krzywica, w której podziśdzień odbywają się jarmarki, mieszkańcy jej trudnią się najwięcej garncarstwem; jest podanie, że dawniej na miejscu tej osady było znaczne miasto, które przez Tatarów zniszczone zostało; jest tam jeszcze wysoka góra, a na niej widoczny ślad dawnego horodyszcza. Kto wie, czy nie była to może stolica Słowian Krywiczów, których ziemie tę część Polesia i mińską gubernię zajmowały?

Najwspanialsze, jak to już powiedzieliśmy, pomniki i zabytki starożytnej Słowiańszczyzny znajdują się w powiecie owruckim. Pomimo piasków, nieprzebytych błot i dróg najniegodziwszych, powiat ten zasługuje na szczegółowe zwiedzenie, tyle w nim jeszcze pamiątek pozostało. Tam gdzie dziś leży miasteczko Iskorość, wśród lasów i fantastycznych skał obłomów nad rzeką Uszą położone, wznosił się niegdyś stołeczny gród narodu drewlańskiego, sławny swem bogactwem i rozległością Korosteń. Dotąd jeszcze sterczą obronne jego wały, dotąd ukazują w ogrodzie dzisiejszego właściciela, tak nazwane kąpiele Olgi. Są to wyżłobienia w skale, w dwóch miejscach widoczne, przypominające kształtem swym obszerne wanny; woda z obłomków sąsiednich skał, wyżej nieco wzniesionych, spada tam z szumem i najwyborniejszą kąpiel formuje. Zdaje się jednak, że obie te wanny nie są niczem więcej, jak tylko dziwną grą natury. Pokazują tu jeszcze ślady starego zamku xiążąt drewlańskich, nieopodal ztamtąd cmentarz i starą studnię, także drewlańską; dalej za miasteczkiem kilka wysokich kurhanów, widocznie ręką ludzką usypanych, w których mają spoczywać ofiary zemsty Olgi. O kilka wiorst nareszcie ztamtąd, na gruntach wsi Niemirówki wysoka mogiła nosi nazwę mogiły Igora; tam miały być złożone zwłoki nieszczęśliwego xięcia. Po zburzeniu Korostenia przez Olgę, stolicę przeniesiono do Owrucza, po latach wielu na gruzach dawnego miasta las porósł i miejsce to nazwano Drewlanką. Przy końcu XIV wieku Olgierd nadał tę ziemię za zasługi wojenne Terechowi z Brańska, którego odtąd Terechem z Korostenia nazywać poczęto; ztąd powstała nazwa Iskorostenia, którą później na Iskorość przerobiono. Zygmunt III dopiero odległym potomkom Te-

recha udzielił przywilej na podniesienie powyższej włości na stopień miasteczka i na obwarowanie go od napadów tatarskich. Odtąd miasteczko to, przechodząc przez rozmaite ręce prawem spadku lub kupna , dostało się jenerałowi Lu-bowidzkiemu, którego synowie dotąd są jego właścicielami. Owrucz pierwotnie Obrucz, w późniejszych czasach Wru-czaj nazywany, do którego przeniesiono stolicę drewlańską z Korostenia, wiele jeszcze ciekawych pamiątek zawiera. W 977 roku pod murami tego miasta zginął Oleg syn

r

Swiatosława, wnuk Igora i Olgi, w potyczce z bratem swym Jaropełkiem x. kijowskim, ciało jego pogrzebano za miastem, wysoką nad niem mogiłę wysypawszy, która dotąd nazwę mogiły Olega nosi. W lat 70 dopiero odkopano te kości, i przewieziono je do Kijowa, gdzie w cerkwi dziesięcinnej złożone zostały. Pozostały tu jeszcze ślady obronnego zamku, którego lustracye jeszcze w 1552 r. sporządzone, przechowują się w aktach miejscowych W Owruczu na ziemi dzikich Drewlan stanęła pierwsza, cerkiew chrześciańska, zbudował ją pod nazwą cerkwi św. Bazylego Włodzimierz I w. x. kijowski około 1000 roku. Ciekawe te ruiny pierwszych lat chrześciaństwa na Rusi sięgające, najpiękniejszy zabytek stylu bizantyńskiego, przechowały się dotąd, co więcej ocalały tu pomimo tylu lat zniszczenia niektóre freski, wewnętrzne ściany tej świątyni zdobiące. Ca/e i nienaruszone stoją tu jeszcze mury dawnego jezuickiego kollegium z miasteczka Xawierowa tu przeniesionego w r. 1678, a w których później mieściły się szkoły bazyliańskie. W miasteczkach Olewsku i No-ryńsku, wzniesionych jeszcze za czasów Drewlan, pozostały ślady zamczysk xiażęcych tego narodu, mnóstwo mogił i kurhanów', które według podań ludowych, ogromne skarby

zawierać mają. Lud tak silną wiarę do tych powieści przywiązuje, że do dziś dnia jeszcze pomimo tylu niefortunnych poszukiwań rozkopują te mogiły, niszcząc temsa-mern ostatnie zabytki słowiańskie w tym kraju. Niedaleko Olewska wśród gęstego sosnowego boru, gdzie może na przestrzeni kilku wiorst kwadratowych żadnej niziny ani błota niema, jest krynica zwana Olhy kołodeź, z której wytryska czysta źródlana woda. Tradycya miejscowa świadczy, żo jakaś xiężna (zapewnie Olga) przybywszy w te strony z kilką tysiącami wojska, poiła takowe przez dni kilka wodą z tej krynicy, a wody ani dla ludzi ani dla koni niezabrakło.

Do świetności dawnego Polesia, przyczyniały się wiele rezydencye najznakomitszych rodzin polskich, których dobra szeroko po kraju tym rozciągały się. Dziś w tych xiążę-cych zamkach i pałacach, tak gwarnych i ludnych niegdyś , puszczyk jedyny ich mieszkaniec żałośnie się odzywa na dachach kościołów i klasztorów, pobożną ręką magnatów wzniesionych, bocian klekocąc gniazdo swe wije, słowem gdzie okiem rzucisz, wszędzie groby, ruiny, zwaliska chwastem i zielskiem porosłe, smutne, ponure, lecz i w upadku swym o dawnej wielkości wymownie świadczące. W najgłuchszej części Polesia, w dzisiejszym kowelskim powiecie położone, rozciągały się dobra xiążąt Kowelskich i Koszyr-skieh od których pochodzą dzisiejsi Sanguszkowie. Kamień Koszyrski, niegdyś główna rezydencya xiążęca, dziś nędzna mieścina wśród piasków i lasów położona, wszedł po ką-dzieli w dom - Krasickich. Dotąd jeszcze w tamtejszym kościele podominikańskim, na cerkiew obróconym, znajdują się groby dawnych xiążąt Ko3zyrskich i portrety ich familijne, a stary dwór drewniany ^Krasickich, dziwnie budową

37

swą przypomina dawne nasze modrzewiowe dwory, kto wie, może nawet czasów tych sięga.

W Ołyce, dotąd do ordynacyi radziwiłłowskiej należącej, stary zamek z czasów jeszcze przedalbrychtowskich, chociaż dobrze utrzymany co do budowy, smutno i nago jednak wewnątrz wygląda; są tam podobno jeszcze szczątki dawnego radziwiłlowskiego archiwum, i ciekawe w kilku salach freski, właściciele jednak ciągle za granicą mieszkając, nie wiele o rodzinne te zabytki dbają. Sławna kollegiata ołycka, fundacyi Stanisława Radziwiłła, marszałka w. x. lit. pierwszego ordynata, pomnik dziwnego smaku, pod koniec XIV wieku wzniesiony, z wielkim kosztem i sumptem później przez x. Albrychta Radziwiłła kanclerza litewskiego zre-staurowaną i przyozdobioną została. Wszystko tu bogate i wspaniałe, freski, kapitele, ołtarze i posągi znać że miliony kosztować musiały, we wszystkiem jednak brak smaku, brak artystycznego pojęcia piękna wyraźnie czuć się daje. I tu są portrety Radziwiłłów, a pod kościołem groby ich. O kilkanaście wiorst za Ołyką zaczynają się dobra klewańskie do xx. Czartoryjskich należące, w samym Klewaniu pozostał ich zamek, acz stary, ale przerabianiem i odświeżaniem popsuty, dwie jego baszty tylko zachowały jakąkolwiek cechę starożytną. Począwszy od Tynnego, które należało niegdyś do kollegiaty ołyckiej, a później podarowane zostało przez cesarzowe Katarzynę II jenerałowi Isajewowi, wzdłuż po nad Słuczą aż do połączenia tej rzeki z Horyniem i wejścia jej do Prypeci rozciągały się dobra xiążąt Sołomereckich. Ostatni męzki potomek tego domu miał pięó córek: Firle-jowę, na którą spadła Dąbrowiczyzna'), Naruszewiczowę dzie-

*) Dąbrowica, niegdyś Dubrowica, w XIV wieku jeszcze była stołecznym grodem udzielnych xiążąt Holszanskich i Dubrowickicb,

dziczkę klucza Wysockiego później własności Borejków, dziś Rulikowskich, Pociejowę właścicielkę Stoleńszczyzny, która weszła w dom Sołtanów, x. Czetwertyńskę która odziedziczyła klucz tomaszgrodzki i kamieneński, z których pierwszy częściowo rozprzedany, drugi wszedł w dom Strawińskich i nakoniec piątą Kaszowska której sukcessorowie, w czwartem już pokoleniu, władają spadłymi na nich majątkami, kluczem kurażskim i lubikowieckim. Ogromne dobra xiążąt Koreckich od wsi Smołderowa aż do Mokwina sięgające, później własność Czartoryjskich, w ostatku podzielone między Jabłonowskich, Młodeckich i Koronę, smutno i ponuro dziś wyglądają, jak i sam Korzec, niegdyś główna rezydencya* xx. Koreckich. Tam stare zamczysko nad Słuczą, jeszcze w pochodach litewskich na Ruś w XIV wieku wzmiankowane, piętrzy się ostatkami swych murów i baszt narożnych, które z każdym dniem znikają, rozbierane na żydowskie budowle, tak że niebawem i śladu ich nie pozostanie; tam kościoł pofranciszkański jeszcze pamiątka po sławnym Samuelu Koreckim z grobami xiążąt, dziś pustką stojący, rychłym upadkiem grozi. Po lewej stronie traktu koreckiego były dawne majątki Siemaszków: wielkie Siedliszcze czyli Ludwipol, tak przezwany od imienia późniejszego właściciela Bierzyńskiego, który tu przeniósł miasteczko z Hubkowa, Marenin nabyty później przez Steckich, dziś własność rządowa, w którym jest jeszcze horodyszcze, ślad dawnego murowanego zamku i pod nim lochy; na koniec po drugiej stronie Słuczy sam Hubków, gdzie na skalistej górze nad rzeką wznoszą się ruiny wa-

następnie własnością Kurbskich, Firlejów, ostatecznie Platerów, do których i dotąd należy. Przy końcu XVII wieku założone tu były szkoły pijarskie, o których wspomnieliśmy w swojem miejscu.

rownego niegdyś zamku, założonego przez Siemaszków, a zburzonego najprzód przez Tatarów w 1504 roku, a powtórnie przez Szwedów w 1708 roku, poczem już nigdy odbudowanym niebył. W zamku tym znajdowała się studnia, mająca tak widoczną komrnunikacyę z rzeką, że ryba w nią wpuszczona, na której położono pieczęć z laku, w Słuczy złowioną została. Dotąd jeszcze są tu lochy stanowiące podziemne przejście do rzeki, lochy te w części odkopano szukając skarbów, i rzeczywiście natrafiono na drzwi żelazne i mur z kamienia, tak mocny, że go rozbić było niepodobna. Pospólstwo w okolicy mnóstwo bajek o lochach tych opowiada. Dziś Siedliszcze i Hubków prawem spadku odziedziczyli po Bierzyńskich hr. Ponińscy. W po-

i*

wiecie owruckim ogromne dobra mieli Steccy, do nich także należały drugie dobra znaczną część Rówieńskiego zajmujące, na samem pograniczu Wołynia wraz z pięknym pałacem w Międzyrzeczu Koreckim, gdzie przed laty trzydziestu jeszcze tak świetnie i wesoło się bawiono; te przeszły na własność rządu. Do wyliczonych już przez nas dodajmy jeszcze dobra Lubomirskich, Firlejów i kilkanaście innych mniej więcej obszernych, a będziemy mieli całe prawie Polesie wołyńskie złożone z dóbr magnackich, pośród których drobniejsza szlachta niewielkie tylko włości posiadała, lub te które od panów w zastawach lub dzierżawą trzymała. Dziś z dawnej tej świetności wspomnienie tylko pozostało, kraj zmienił swą postać, ludzie tu inni, życie inne, z dawnego pozostały tylko ruiny i cmentarze, a i te kiedyś czas zniszczy, ludzie rozbiorą, aby nic zgoła nawet wspomnienia niepozostało.

¹

W lasach poleskich zwłaszcza w rówieńskim i łuckim są jeszcze kopce, gęsto usypane, które lud piecki nazywa. Podanie o nich następne: kiedy Szwedzi niszczyli Polskę w 1707, 1708 i 1709 roku, wszyscy włościanie uciekali przed nieprzyjacielem do lasów, i tam dla gotowania jadła i pieczenia chleba kopali jamy w ziemi i okładali kamieniem, co im służyło zamiast pieców ; co do kształtu i konstrukcyi swej, kopce te zdają się zgadzać z podaniem.

CZEŚĆ DRUGA.

STATYSTYCZNO - HISTORYCZNY OPIS POWIATU ZASŁAWSKIEGO.

I.

Statystyczny opis powiatu zasławskiego¹).

Granice. Powiat zasławski graniczy od północy i wschodu z powiatem zwiahelskim, na południe z starokon-stantynowskim, a na zachód z powiatem ostrogskim.

Wody. Wielkich rzek w powiecie tym zupełnie nie ma , natomiast znaczna liczba małych rzeczułek i jezior. Najgłówniejszą rzeką jest tu Horyń, który wypływa z powiatu ostrogskiego nieopodal wsi Sieniutek, przepływa powiat zasławski w kierunku południowo-wschodnim na północ na przestrzeni blisko 80 wiorst, pod miasteczkiem Sławutą zwraca się na wschód i znowu wpada do powiatu ostrogskiego. Łoże Horynia więcej piasczyste niż kamieniste,

*) Rządowa Gazetka Wołyńska (BoibiHCKia ryóepCKia B'B40mocthj umieściła pr',y końcu 1859 roku obszerny statystyczny opis powiatu zasławskiego. Wiele szczegółów czerpaliśmy z artykułu tego, jak cyfrę ziemi i ludności najdokładniej tam podaną, lecz w innych szczegółach, zwłaszcza w podanej cyfrze zbiorów, opisaniu uprawy roli, plantacyi buraków i statystyce przemysłu fabrycznego w powiecie, do innych więcej wiarogodnych źródeł ucięć się musieliśmy, objęte bowiem tym artykułem okazały się zupełnie błędne i niedokładne. Za autentyczność cyfr przez nas podanych ręczyć śmiało możemy, mieliśmy je bowiem udzielone sobie od osób stojących u steru fabryk, od właścicieli ziemskich itp.

brzegi jego nizkie, głębokość w niektórych miejscach przeszło dwa sążni wynosi, w innych zaś nierównie płytsza. Do Horynia wpadają w zasławskim powiecie ze strony wschodniej rzeczki: Huska, Cwetacha i kilka małoznaczących strumyków. Na południowej granicy powiatu, na przestrzeni blisko 50 wiorst płynie rzeka Ikopeć.

Przestrzeń i położenie. Ogólna przestrzeń za-sławskiego powiatu zawiera 2.925 wiorst kwadr. (240.600 sążni). Pozycya powiatu dość równa, wyjąwszy niektóre miejsca przytykające do południowych i zachodnich granic, gdzie grunt więcej wzgórzysty. Gatunek ziemi przedstawia wszędzie prawie tłusty czarnoziem, niewiele potrzebujący ulepszenia, w północnej jednak stronie powiatu gatunek ziemi znacznie się zmienia, tu często już napotkać można wielkie jeziora, rudy i trzęsawiska, gleba też częścią piaszczysta, częścią glinkowata, znacznego nawozu wymaga. Lasu w ogóle w południowej stronie bardzo niewiele, w północnej znacznie więcej.

Podział i klasyfikacya ziemi. Cała przestrzeń powiatu zajmując 2.925 wiorst kw. ziemi, ma takowej :

pod sadybami.....

ornej........

sianożęci.......

lasów *.......

pod wygonami i pastwiskami .

nieużytków......

Drogi i komunikacye. przechodzi traktów pocztowych 2, zwanych kupieckich 4.

43.720 kw. dziesięcin

488.360

46.653

50.855

4.697

4.582

Przez powiat zasławski transportowych czyli tak

1. trakt pocztowy prowadzący z m. Ostroga do Starego Konstatynowa, 2. trakt pocztowy z m. Polonnego do Starego Konstantynowa.

1. kupiecki trakt z Połonnego do Ostroga, 2. z Berdyczowa do RadziwiZowa, 3. z Lubaru do Dubna, 4. z Sze-petówki w powiat ostrogski.

Miasta i wsie. W powiecie zasZawskim oprócz powiatowego miasta ZasZawia jest jeszcze miasteczek rządowych 1, obywatelskich 6, wsi zaś, sZobód i chutorów rządowych 43, obywatelskich 4 94.

Liczba mieszkańców. Podług najdokładniejszych statystyk rządowych z roku 4858 w zasławskim powiecie

liczono mieszkańców mężczyzn 07.049, Z tej liczby w mieście Zasławiu: | kobiet | 70.549.
stanu szlacheckiego | mężczyzn 126 | kobiet 429
(prawosławnego | u | 7 | „    *4
duchowieństwa J rzymsko-katol. | u | 26 | >1
(żydowskiego . |  | 4 | 11
kupców ...... ni | ęźczyzn | 470 ; | kobiet 497
mieszczan...... | Jf | 2.410 | „ 2.964
cechowych..... | 11 | 356 | „    497
włościan obywatelskich |  | 702 | „    735
wojskowej załogi (garnizonu) | » | 60 | ł»
żołnierzy urlopowanych dymisyonowanych niższych | n | 40 | ł>
stopni, żołnierskich żon i córek żołnierskich dzieci i kanto- | u | 31 | „ 61
nistów....... ludzi rozmaitego stanu, jako to: wykreślonych ze stanu | łł | 72 | łł

duchownego, włościan wolnością udarowanych itp. . mężczyzn 409 kobiet 230 cudzoziemców ....    „        „    

• ogółem ...    „    4.080    „ 4.532

W tej liczbie wyznania:

prawosławnego .... mężczyzn 960 kobiet 832

rzymsko-katolickiego    .    . | łi | 299 | łl | 388
mojżeszowego    .... W powiecie liczy się: | )> | 2.996 | łl | 3.312
stanu szlacheckiego .    .    . | )> | 4.442 | łi | 4.384
| prawosławnego | u | 588 | >9 | 745
| rzymsko -katol. | » | 40 | łl | —
duchowieństwa . | ormiań-gregor. | >> | i | II | —
| ewangelickiego | ił | 4 | 1) | —
| żydowskiego | M | 8 | )) | 49
kupców .    . |  | n | 98 | Ił | 4 34
mieszczan | ..... | t> | 4.455 | II | 5.066
cechowych | ..... | łi | 202 | >1 | 257
włościan rządowych |  | 6.695 | Ił | 7.103
włościan obywatelskich .    . | \f | 43.264 | I) | 34.967
kolonistów |  | M | 24 | Ił | 34
wojskowej załogi (garnizonu) | tl | 149 | » | —
żołnierzy urlopowanych wojskowych dymisyonowa- | łł | 4.407 | 1) | 4.359
nych niższych stopni .    .    . żołnierskich synów i kantoni- | łł | 498 | II | co oa c—
stów........ ludzi rozmaitego stanu, jako to: wykreślonych ze stanu ducho- | łl | 664 | II |

wnego, włościan wolnością lukrowanych itp.....mężczyzn 3.923 kobiet 5.041

cudzoziemców..... „ | 186 |  | 188
ogółem w powiecie „ | 62.969 | >> | 66.017
W tej liczbie wyznania:
rzymsko-katolickiego ...    „ | 5.731 | f> | 6.437
prawosławnego....... | 52.441 |  | 54.089
luterskiego......,, | 132 | 5J | 138
mojżeszowego.....„ | 4.664 |  | 5.353

Zajęcia mieszkańców. GZównem zajęciem mieszkańców tutejszego powiatu jest rolnictwo; uprawa Ząk, ogrodnictwo, leśnictwo, podrzędne tu miejsce trzymają. Co do rozwoju fabrycznej przemysłowości, ta chociaż więcej niż w innych powiatach rozwinięta w powiecie zasZawskim, którego statystyczne cyfry ogromne w tej mierze rezultaty wskazują; przypisać to wszakże należy wyZącznym usiZowa-niom x. Romana Sanguszki i zięcia jego hr. Alfreda Potockiego, nie zaś ogólnym ku temu dążnościom mieszkańców. Rozpatrzmy po szczególe rozwój i postęp każdej z dopiero przytoczonych gaZęzi.

Rolnictwo. Stan rolnictwa w powiecie zasZawskim wcale jest zadawalniający, przyjaźnie wpZywają na takowy: równe, potoczyste położenie, gatunek ziemi czarnej, obfitość Ząk i znaczna ilość rzek i rzeczułek. W okolicach tylko graniczących z powiatami ostrogskim i krzemienieckim warunki mniej daleko są rolnictwm przyjazne; w pierwszych grunt piasczysty, w drugich glinkowaty, wymagają silniejszej już sterkoryzacyi. Najpiękniejszą niezaprzeczenie ziemię ma środkowa przestrzeń powiatu, zupełnie stepowa.

Zasiewy żyta i pszenicy w tutejszym powiecie zwykle bywają ozime. Pszenicy zasiewają najwięcej na przestrzeni stepowej, żyta zaś więcej w okolicach przytykających z krzemienieckim i ostrogskim powiatem. Zasiewy ozime rozpoczynają się tu zwykle na początku sierpnia , trwają zaś do października. Pole pod zasiew oziminy przygotowuje się na początku lata, po ukończeniu zasiewów jarzynnych. Nawóz, którego mniej lub więcej wszystkie tutaj grunta potrzebują, odbywa się zwykle zimową porą, lub w początkach wiosny przed zaczęciem robót polowych. Najwięcej używany jest nawóz bydlęcy, innych nawozów jak zielonych, zwłaszcza sztucznych, całkiem tu prawie nie znają, choć w niektórych okolicach z wielką korzyścią mogłyby być użyte. W ogóle cały ten proceder z wielką niestaran-nością i niedbale bywa tutaj prowadzony, szczególniej przez włościan, którzy dla niedostatku, dobytku lub dla innych przeszkód częstokroć zupełnie go zaniedbują, to też tłumaczy różnicę plonów na polach włościańskich i obywatelskich. Pierwsza orka odbywa się tu powszechnie pługiem, do którego zaprzęgają dwie lub trzy pary wołów, lub też parę wołów i troje koni. Po pierwszej orce tj. od połowy lipca do sierpnia, pole pozostaje pod parem, w tymto czasie w niektórych okolicach, gospodarze więcej staranni o ulepszenie i spulchnienie swych pól, wypędzają na nie bydło dla stójła. Od sierpnia rozpoczyna się radlenie wpoprzek pola, które potem rozbijają bronami. Gdy ziemia już dostatecznie spulchniona, przystępują do siej by. Po skończeniu onej znowu przechodzą pole radłami, nazywa się to dłużeniem, radła bowiem przepuszczają wzdłuż pola, które wygładzają potem bronami.

Z jarych czyli takzwanych jarzynnych ziarn, najwięcej zasiewają w zasławskim powiecie owsa, jęczmienia, gryki, grochu, prosa i rzepaku. Jęczmień i grykę sieją za zwyczaj na miejscach piasczystych i glinkowatych. Przysposobienie roli pod jarzynne zasiewy zaczyna się tu od połowy września, po ukończeniu zasiewów ozimych , i trwa do późnej jesieni, dopóki ziemia nie zamarznie. Pierwsza orka pod zasiew jarzynny odbywa się tu, tak jak i pod ' ozimy, pługiem. Wyorane pole zostawia się przez zimę bez dalszego wyrobku. Zimową porą część pól oddzielonych pod zasiew jęczmienia i grochu starannie wygnaja się, pola zaś pod owies i grykę wyznaczone, wygnajają się bardzo niewiele, wyjąwszy okolice piasczyste i glinkowate. W początkach wiosny tj. w połowie marca, zaledwie śnieg zginie i ziemia dostatecznie rozmarznie się, niezwłocznie przystępują do siejby jarzynnej. Przedewszystkiem zasiewają owies, który lubi rolę zimną i niewyparzoną, dlatego pod zasiew owsa starają się głęboko pole zorywać i rozbić radiami. Ostatni ten warunek nie wszędzie jednak bywa przestrzeganym, mianowicie na gruntach piasczystych, owies bowiem sieją tam na polu niezradlonem (na skibę), i zasiewy takie dobrze się nawet udają. Po zasianiu owsa pole wyradla się i wybronowuje. Żeby niezbyt obarczać się przy zbiorach, gospodarze tutejsi wysiewają połowę owsa rychliku, który dojrzewa w połowie czerwca, drugą połowę zasiewają owsem zwyczajnym, dojrzewającym w sierpniu. Jęczmień sieje się tu zwykle w połowie kwietnia, gdy ziemia dostatecznie wygrzeje się i przeschnie. Pod jęczmień starają się zwykle wybierać tłuste i miękkie pole, w przeciwnym razie, ziarno to wymaga silnego wygnojenia i wyrobku.

Groch sieją na polu tłustem, ponieważ zaś zanieczyszcza pole, dlatego wysiewają go bardzo niewiete, wyłącznie w pozycyach stepowych. Zaczynają go siać bardzo wcześnie, mianowicie w połowie kwietnia.

Gryka nie wszędzie w jednej porze się zasiewa , zależy to po większej części od rozmaitych gospodarskich okoliczności , od pozycyi gruntu itp., zwykle jednak siać ją zaczynają od połowy maja, przestają w połowie czerwca tj. kiedy powietrze się ociepli i ziemia przeschnie. Nie wymaga też ona zbyt tłustej ziemi, dlatego najwięcej jej wysiewają w pozycyach piasczystych, potrzebuje roli niezbyt głęboko zoranej, lecz miękko wyrobionej.

Pod proso wybierają zwykle mało wyrobione pole, najlepiej też udaje się ono posiane na polu oddawna pustku-jącem, na starym basztanie, na korczunku itp. Nasienie prosa starannie się oczyszcza z wielkich traw, mianowicie główni, która często się tu wyradza i nadzwyczaj jest szkodliwa. Proso zasiewają dość rzadko, na dziesięcinę bowiem pola wychodzi niewięcej nad 10 garncy nasienia. Kiedy już proso zejdzie i ziele wśród niego pokaże się, pielą je raz, a częstokroć i dwa razy.

Lnu zasiewają tu bardzo niewiele, więcej nierównie rzepaku i konopi. Rzepak zakupują kupcy hurtowni, najwięcej do Ołyki, gdzie założona na ogromną skalę olearnia dużo go potrzebuje. Ziarno to dobrze się w tych stronach płaci, cena jego dochodzi czasem do 5 r. s. za korzec. Konopi zasiewają najwięcej włościanie dla przędziwa.

Go do żniw, właściwie nie można określić czasu, w którym te się rozpoczynają, zależy to bowiem po większej części od miejscowości, gatunku ziemi, a także od mniej lub więcej suchej wiosny. Zwyczajnie jednak rozpoczynają tu zbiór około połowy lipca, a kończą pierwszych dni września; wcześniej od innych ziarn dojrzewają: owies rychlik, żyto, i jęczmień. Z ziarn ozimych żyto i pszenica źną się sierpem, z jarzynnych zaś owies, jęczmień, gryka koszą się. Proso skaszają tylko przy bardzo miernym urodzaju, dorodne zaś idzie pod sierp; przytem aby proso zżęte nie zagrzało się w snopach, zostawiają je jakiś czas niezwiązanem na polu, aby temsamem słoma jego i znajdujące się między nią trawy zwiędły i przeschły na słońcu. Przy średnim urodzaju jeden człowiek wyżyna tu dziennie do dwóch kóp oziminy, a kosarz wykasza do sześciu kóp jarzyny, którą związuje dwóch wiązalników. Zebrane już w kopach zboże pozostawia się w polu przez tydzień cały i dłużej niekiedy, a to aby słoma i ziarno mianowicie przy wczesnym zbiorze, miały czas dojrzeć i przeschnąć, a razem aby gospodarze mieli czas inną, więcej pospiechu wymagającą robotą zająć się.

Dla dopełnienia statystyki zasławskiego powiatu należałoby koniecznie wskazać cyfrę jego zbiorów, a w tern właśnie zachodzi największa trudność, statystyczne bowiem wykazy tego rodzaju, dla wielu źle zrozumianych powodów, dotąd nigdy w rzeczywistem świetle przedstawiane nie były. Cyfry więc podane przez nas z największą trudnością zbierać nam przyszło.

W roku 1859 pszestrzeń ziemi zajęta pod oziminę wynosiła w powiecie tutejszym 62.786 dziesięcin, zebrano na niej 439.402 czetwertni żyta i przenicy, na jedną więc dziesięcinę wypada zbioru oziminy po 7 czetwertni.

Pod jarzyną w tymże roku zasianych znajdowało się 60.591 dziesięcin, z tych urodzaju było 526.040 czetwertni, a zatem na jedną dziesięcinę w pszecięciu wypada po 8“>/88 czetwertni jarzyny. Jeśli weźmiemy na uwagę, że ziemie włościańskie, również w majątkach rządowych, gdzie gospodarstwo zaniedbane, nierównie mniej produkują, wypadnie więc na ziemię pod fanami obywatelskimi będącą, jeszcze wyższa cyfra zbioru.

Ogrodnictwo. Stan ogrodnictwa w powiecie za-sławskim dos'ć jest zadawalniająey. Sadów owocowych dobrze i starannie utrzymanych wieleby tu naliczyć można, sami nawet włościanie dosyć starannie je pielęgnują. Z drzew owocowych grusze, jabłonie, śliwki, wiśnie i czeresznie, z krzewów agrest, malina i porzeczki najczęściej tu się napotykają. Główny handel na owoce odbywa się w Zasła-wiu, w miasteczkach Sudyłkowie i Szepetówce; trudnią się nim najwięcej żydzi, którym właściciele z wiosny zwykle ogrody swe wydzierżawiają. Warzywa zasadzane po ogrodach, jak kartofle, dynie, ogórki, mak, fasola, marchew itp. doskonale na tutejszej bujnej ziemi udają się, dochodzą nawet częstokroć do niepomiernej wielkości. Dla wielkiej wszakże obfitości w ogóle produkta tego rodzaju małe zyski sprzedającym przynoszą, zasiewają je więc zwykle po ogrodach na własne tylko potrzeby. Kartofle sadzą tu i po polach. Podług zebranych statystycznych wiadomości w roku 1859 wysadzono jej na ziemiach obywatelskich i włościańskich 10.166 czetwerni, zebrano 42.259 czetwertni. Na ziemiach rządowych wysadzono 636 czetwertni, zebrano 2.G51 czetwertni.

Uprawa buraków cukrowych ważną tu gałęź gospodarską stanowi, a trzy cukrownie na wielką skalę urządzone w dobrach xx. Sanguszków, znaczną ich ilość spotrze-bowują. To też nietylko ogromne obszary ziemi w dobrach sanguszkowskich i hr. Alfreda Potockiego zajęte są burakami, lecz nadto uprawą ich zajmują się i okoliczni obywatele , a nawet włościanie, w majątkach blisko tych fabryk położonych. Stała cena na buraki ustanowiona tu jest 40 do 45 kop. sr. za korzec. Podług najściślejszych obliczeń w 1859 roku 2.195 dziesięcin ziemi zajętych było w powiecie zasławskim na piantacye buraków. Ponieważ dowiedzioną jest rzeczą, że buraki wciąż przez lat kilka na je-dnem polu zasadzone, wyniszczają takowe, przeto z wielką przezornością postępują tu w tym względzie. W ogóle piantacye prowadzone tu są starannie i umiejętnie, ku czemu za wzór służą sanguszkowskie i hr. Alfreda Potockiego. Ponieważ uprawa buraków jest jedną z najmniej dotąd rozpowszechnionych gałęzi przemysłowych na Wołyniu, i to wyłącznie prawie tylko w powiecie zasławskim, przeto kilka słów o sposobie, w jaki się cały ten proceder odbywa, powiedzieć chcemy.

Pole wyznaczone pod buraki orze się w jesieni pługami jak pod jarzynę, jak można najgłębiej i wyradla się. W pierwszych dniach wiosny, kiedy już rola dostatecznie przeschnie, odsypuje się pługami i wybronuje. Po zabro-nowaniu ugładzają je drewnianym walcem, do którego zwykle parę koni zaprzęgają. Następnie przystępują do siejby, która odbywa się za pomocą umyślnie na ten cel urządzonego siewnika, jednym koniem poruszanego. Nasienie buraka z blaszanej lejki wpada w bruzdę zrobioną żelaznym zębem, urządzonym u spodu siewnika. Odległość jednej bruzdy czyli rowku od drugiej zwykle bywa nie większą nad 18 cali. Urządzone z tyłu siewnika w takiejże odległości kółka, zasypują natychmiast ziemią wpuszczone nasienie. Po zasianiu pozostawia się pole bez dalszej uprawy, aż dopóki buraki nie zejdą i nie pokażą się w nich ziela, z których zwykle dwa razy opielać je trzeba. Kiedy się korzeń buraka dostatecznie wzmocni i zgrubieje, przy-

59

stępują do przerywania, tj. zostawiają po jednym korzeniu w każdej kupce, wyrywając otaczające go parostki, dalej następuje obsypywanie płużkiein jednokonnym, umyślnie na ten cel urządzonym, który przechodzi między bruzdami, a mając z obu stron odkładnice, na jedną i drugą stronę obsypuje burak ziemią. Płużek ten poruszając ziemię wydobywa z niej razem i zielsko z korzeniem, co niezmiernie ważną jest posługą, przed wynalezieniem bowiem tego narzędzia musiano je sapami spielać. Siewniki, z których jeden 6 morgów buraków' dziennie zasiewa, również niedawno w użycie wprowadzone zostały; dawniej sadzono buraki rękami, co było pracą niezmiernie długą i uciążliwą. Kopanie buraków rozpoczyna się w połowie września, w tymsamym czasie i fabryki operować zaczynają. Każdy burak na polu natychmiast po wykopaniu obcina się z ogona i z korony przy łodydze jego będącej, oczyszcza się z ziemi, i w takim stanie dopiero wywożony bywa do fabryki. Nasienia buraków na mórg wychodzi od 8 do 10 garncy, płaci się ono zwykle do 15 rs. za korzec. Na jednym morgu bywa w' średni urodzaj do 100 korcy hu raków, w dobry rok i na silnej ziemi do 150 i więcej niekiedy. Dla pospieszniejszego wzrostu nasienia przed użyciem moczą je zwykle przez całą dobę w' wodzie.

Leśnictwo. Lasu w ogóle w zasławskim powiecie niewiele, najpiękniejsze niezaprzeczenie posiadają dobra xxg Sanguszków i hr. Potockiego, zajmujące większą prawie połowę powiatu. Lasy te starannie i wzorowo utrzymywane, podzielone są na sekcye a temsamem, pomimo licznych fabryk w majętnościach tych pozaprowadzanych, nie ulegają zbytecznemu zniszczeniu; zato w prywatnych szlacheckich majątkach ważna ta gałęź administracyjna zaniedbana i najnieoględniej prowadzona, jak w ogóle na całym Wołyniu. W południowych częściach powiatu, gdzie miejscowość więcej stepowa, wielki w lesie niedostatek czuć się daje, słomę prawie wszędzie używają tu na opał. Północna część powiatu począwszy prawie od m. Sławuty, niemniej okolice graniczące z powiatem ostrogskim więcej już są leśne. Gatunek lasu bywa tu rozmaity, mieszany; najczęściej wszakże spotkać można dąb, sosnę i brzozę; olcha, iwa, wiąz, klon i lipa rzadko i w niewielkiej ilości widzieć się tu dają. W ogóle przestrzeń lasów do ogólnej przestrzeni powiatu ma się tu jak 10: 1*65.

Łąki i sianoźęcie. Położenie powiatu zasławskie-go przerżniętego mnóstwem rzeczułek i stawów, obszerne łęgi wzdłuż Horynia ciągnące się, wszystko to nader sprzyja rozprowadzeniu łąk i sianożęci. To też zbiór siana w niektórych latach bywa tu bardzo obfity. W okolicach mniej sianożęci mających, zastępują niedostatek ten sztucznemi trawami, z których koniczyny i esparcety zwłaszcza najwięcej tu zasiewają.

Dobytek. Dobytku czyli remanentu żywego utrzymują mieszkańce powiatu zasławskiego podostatkiem. Na poprawę rasy tak koni jak bydła i owiec nie mało tu wpływa blizkie sąsiedztwo dóbr hr. Potockiego i xx. Sanguszków, w których słyną wszelkie tego rodzaju zawody. Konie u włościan tutejszych o wiele nawet są lepsze i roślejsze od innych okolicznych powiatów. Trzymają też włościanie dostateczną ilość bydła i prostych owiec; w bydle tylko często pojawiająca się w tych okolicach zaraza (księgosusz) wielkie czyni uszczerbki. Podług statystyki rządowej w roku 1859, liczono w powiecie zasławskim: koni 31.678, bydła rogatego 29.468, owiec hiszpańskich 60.083 i nierogacizny 28.413 sztuk.

Fabryki i przemysł. W zasławskim powiecie następujące znajdują się zakłady fabryczne:

Gorzelni 11. W nich wypędzają rocznie wódki na sumę 90.300 rubli sr.

Browarów 6. W nich wyrabiają rocznie piwa na sumę 10.000 rubli sr.

Zakład ch emiczny Jedyny podobno tego rodzaju zakład na Wołyniu, znajduje się ' we wsi Barbarówee koło Sławuty, należy do xx. Sanguszków. Wypędzają tu corocznie ogromną ilość smoły zwyczajnej i takzwanej pakówki, wyrabiają terpentynę, kamfinę do lamp, któremi oświecone już są wszystkie fabryki xx. Sanguszków, wygotowują wyborne octy, smarowidła do skór i powozów itp. rzeczy. Laboratoryum tutejsze na wysoką skalę i wzorowo urządzone, dość znaczne korzyści z wyrobów swych właścicielom przynosi. W roku 1859 sprzedano ztąd smoły za r. sr. 21.600, kamfiny za r. sr. 3.000. Ostatni ten wyrób znacznie już dzisiaj jest tu wydoskonalony, rozkup też jego z każdym rokiem bywa większy. Jest to terpentyna chemicznym sposobem oczyszczona, użyta do lamp, daje światło piękne i oszczędne. Pud kamfiny sprzedaje się tutaj po r. sr. 5. Podług ścisłych wyliczeń w najdłuższą noc na 28 lamp wychodzi */a puda kamfiny.

Sukiennicą i. Ta znajduje się w Sławucie i należy do x. Władysława Sanguszki. W ogromnej tej fabryce w dwupiętrowym wspaniałym gmachu mieszczącej się, wyrabiają rozmaitego gatunku sukna od najgrubszych do najcieńszych, korty, flanele, kołdry i wszelkie wełniane wyroby. W roku 1860 sprzedano tu 4.500 postawów sukna licząc od 28 do 30 arszynów na postaw. Sukno to było w ośmiu gatunkach, oprócz kortów' i flaneli. W ogóle zaś wartość sprzedanych w tym roku wyrobów tej fabryki wynosiła około 300.000 rubli srebrnych. Fabryka ta na ogromną skalę urządzona, zaopatrzona jest w kosztowne machiny i aparaty, wszystkie prawie za pomocą pary działające. Najgłówniejsze z nich są następujące:

Angielska machina znana pod nazwą Pliich-maschine, poruszana siłą pary i służąca do czyszczenia wełny. Machina wilki, działająca także za pomocą pary, służąca do rozwałkowania wełny. Przędzalnie parowe (continus) i drugie zwane milcz en y do najcieńszego przędzenia, 12 mie-dziannych koszów' do mycia wełny. 7 machin parowych do strzyżenia wełny (tondeuses longehudnals). Machina do równania włosu czyli barwy na suknie (Raumaschine), 5 pras hydraulicznych , kilkanaście nareszcie innych machin rozmaitego przeznaczenia, wszystkie wydoskonalone i podług najnowszych systematów.

Papierni 2. Z tych jedna w Sławucie, druga w Mi-chli pod Zasławiem. Papiernia sławucka należąca do pp. Laudenbach et Scheitz jest jednym z whększych tego rodzaju zakładów w kraju, urządzona wzorowo, znaczne dochody właścicielom przynosi. Fabryka ta mieści się w kilku murowanych gmachach nad samym Horyniem zbudowanych, wyrabiają tu papier zwyczajny takzwany regestrowy, papier cienki listowy, drukarski i cukrowy, służący do obwijania głów cukru; fabrykacyą tego ostatniego od lat kilku najwięcej się tu zajmują, potrzeby bowiem tylu cukrowni w okolicy są ogromne, a szkoda, bo w ogólności wszystkie rodzaje papierów sławuckich w przednim są gatunku. W roku 1860 papiernia tutejsza sprzedała jednorocznych wyrobów swoich za sumę przeszło 100.000 rubli srebrnych, w tej liczbie samego tylko papieru cukrowego 3.400 pudów, drukarskiego zaś zaledwie 3.400. W zeszłym jeszcze roku dyrektor zakładu tutejszego wynalazł substancyę z trocin sosnowego lub innego rodzaju miękkiego drzewa wyrabiającą się, która zmieszana z pewną ilością szmat, produkuje wyborny papier; odkrycie to ważne jest dla fabrykantów papieru, oszczędza bowiem szmaty, które są drogie i niełatwe do nabycia. Główniejsze machiny i aparaty w papierni s/awuckiej są następujące:

Ogromna machina conlinus z zastosowanym do niej aparatem do cięcia papieru w arkusze, u spodu którego znajduje się skazownik z cyferblatem wskazującym liczbę naciętych arkuszy; druga machina continua mniejszych nieco rozmiarów i mniej skomplikowana; 8 hollendrów, prasy do stępowania papieru; 2 kałandry do wygładzania i nadawania połysku papierowi, 2 machiny do cięcia szmat, te wszystkie poruszane są siłą wody za pomocą turbinów. Hydrauliczne koło tutejsze jest o sile 40 koni. Nadto zasługują tu jeszcze na uwagę: parowa machina do mycia szmat, z Anglii sprowadzona, 2 parowe kotły, osobny aparat drewniany do gotowania farb i kleju, machina do klejenia kartonów, 6 żelaznych pras do pakowania papieru, z tych 5 są ręczne a jedna hydrauliczna i nareszcie dwa ręczne aparaty, jeden do rubrykowania papieru, drugi do obcinania arkuszy [coiipcase a guillotine). W lecie, kiedy woda na Horyniu opadnie, wszystkie machiny w tej fabryce poruszane są za pomocą lokomobilu o sile 50 koni urządzonego.

Materyały potrzebne do fabryki jak klej, żywica, wosk, farby itp. sprowadzane tu bywają z zagranicy i z Odessy. Główny odbyt papieru tutejszego bywa do Moskwy, do gu-bernij litewskich, w znacznej części rozchodzi się też po Wołyniu, Podolu i Ukrainie.

Papiernia w Michli pod Zasławiem, także na Horyniu zbudowana, działa za pomocą prostego i zwyczajnego w tego rodzaju fabrykach przyrządu. Najgłówniejszy aparat tutejszy, do suszenia papieru służący, składa się z 4ch cylindrów żelaznych, ogrzewanych za pomocą parowego kotła o sile 45 koni. Wyrabiają tu wyłącznie tylko papier cukrowy, zakupywany do okolicznych cukrowni. W roku 4860 cena sprzedanego z tej fabryki towaru wynosiła 28.200 rubli srebrnych. Główniejsze materyały do fabry-kacyi potrzebne, żydzi właściciele tej fabryki sprowadzają z Berdyczowa.

Zakład mechaniczny w Sławucie wraz z urządzoną przy nim gisernią należy do x. Romana Sanguszki. Fabryka ta od lat kilku exystuje już w Sławucie, nigdy jednak głośnego bytu nie wiodła, przed rokiem dopiero anglik p. Ward objąwszy dyrekcyą jej i przystąpiwszy do spółki, urządził ją całkiem na nowo i nowemi z Anglii i Belgii sprowadzonemi machinami zaopatrzył. Dziś jest to jeden z najkolosalniejszych tego rodzaju zakładów w kraju, z prawdziwie angielską wytwornością i przepychem urządzony. Przy zupełnym rozwoju swym fabryka ta około 600 ludzi do zajęcia potrzebować będzie. Gisernia jest tu kompletna na żelazo i mosiądz, w niej dwa piece kupulowe do topienia żelaza z kompletnym do tego aparatem, wspaniały warstat mechaniczny i kuźnia wraz z wentylatorem, heblarnie, tokarnie, wiertarnie czyli tak zwane Bohrma-schine, wszystko to na ogromną skalę urządzone. Gały aparat giserni i zakładu mechanicznego wprawiany jest w obrót za pomocą machiny parowej o sile 20 koni, dotąd jednak działa tylko mały lokornobil o sile 6 koni. Mają tu wyrabiać kompletne machiny parowe, wszelkie aparaty cukrowarniane, jak hydrauliczne prasy, centrofugi itp., kotły parowe, wszelkiego rodzaju agronomiczne narzędzia i machiny tudzież wszelkie odlewy. Będzie tu więc jeden z najpożyteczniejszych zakładów w kraju , przy którym dopiero wszelkiego rodzaju fabryki rozwinąć się będą mogły, dotąd bowiem sprowadzane machiny i narzędzia na ogromne koszta właścicieli narażały. Kilka malutkich próbek ,. jak dotąd tylko dokonanych w zakładzie tym, najlepiej świadczą o przyszłem powodzeniu jego. Poprzedzających łat sprzedawano wyrobów z giserni tutejszej nie więcej jak za 100.000 rubli srebrnych rocznie.

Cukrowarni 3 jest obecnie w powiecie tutejszym, w Kremenczukach, Klembówce i Szepetówee. Przy tej ostatniej urządzona jest rafinerya. Wszystkie te zakłady są własnością x. Romana Sanguszki, działają za pomocą pary, urządzone są kosztownie i produkują cukier w najlepszym gatunku, który rafinowany w Szepetówee zbywa się w Moskwie, Połtawie, Kijowie i w Odessie, są też i składy jego na Wołyniu, gdzie z innych fabryk nie używają go prawie. Rafinaty szepetowieckie okazywane niejednokrotnie na wystawach, zawsze pierwszeństwo nad innymi krajowemi trzymały, zalecały się szklistością i twardością swoją.

Gukrowarnia kremenczucka mieści się w obszernym trzypiętrowym gmachu murowanym, urządzona jest o 6 prasach. Główniejsze machiny i aparaty jej są następujące: główna machina parowa wprawiająca w obrót prasy i tar-tkę jest o sile 20 koni, 6 parowych kotłów o sile 180 koni, pneumatyczna machina dla dwóch parowych aparatów o sile 12 koni, pneumatyczna pompa do aparatu dla zgę-

szczania syropu, hydrauliczne prasy, defekacyjne kotły z całym przyrządem do tego, kotły do klarowania i filtry podług systematu Pejrona.

Cukrowarnia w Klembówce urządzona o pięciu prasach mies'ci się w kilku wspaniałych budynkach murowanych. Główniejsze machiny i aparaty w tej fabryce są: tnrtka składająca się z dwóch cylindrów , jednego działalnego, drugiego zapas'nego, cylindry te działają za pomocą pary; płu-kalnia parowa, miedziane defekacyjne kotły dla oczyszczenia surowych soków, machina Mont’Jus, za pomocą której soki przez rury przechodzą do kotłów defekacyjnych i do filtrów, aparaty podług systematu Degrand’a i Rousseau, machina zwana Machinę a double ejfet, dla zgęszczania syropów, centrofugi podług systematu Derosne & Cail, pompy pneumatyczne i drugie angielskie dostarczające wodę do głównych rezerwoarów.

W cukrowarni szepetowieckiej o 4 prasach urządzonej następujące są machiny: parowy kocioł o sile 23 koni, płu-kalnia parowa wymywająca 460 berkowców buraków na dobę, tartka składająca się z dwóch okrągłych cylindrów, działającego i zapasowego, poruszana machiną parową o sile 46 koni, hydrauliczne prasy działające za pomocą tejże samej machiny, miedziane kotły defekacyjne dla pomieszczenia syropu zpod pras wychodzącego, machina Mont'Jus, aparaty llousseau dla neutralizowania wapna w syropie cukrowym za pomocą gazu węglowego, aparaty Degrand’a dla zgęszczenia syropów, działające dwoma machinami, z których każda o sile 6 koni, żelazne filtry działające parową machiną o sile 6 koni i centrofugi.

We wszystkich tych trzech cukrowarniach wyrabiają rocznie przeszło 400.000 pudów piasku cukrowego.

Rafinerya w Szepetówce operuje za pomocą następujących machin: 6 parowych kotłów o sile 200 koni, 3 kotłów do klarowania, 2 filtrów Tajlera, 4 filtrów Pejrona , 2 hartownych machin, aparatu podług systematu Howarda 4 machin parowych o sile 24 koni i 8 centrofugów. Rafinerya rafinuje rocznie około 200.000 pudów cukrowego piasku, tak z miejscowych jak i z obcych fabryk dostarczanego.

Oprócz wymienionych zakładów fabrycznych w powiecie zasławskim są jeszcze:

Mydlarnia 4 w.Sławucie, produkująca corocznie zwyczajnego mydła za sumę 2340 rubli srebrnych.

Fabryk świec 2, w Sławucie i w Zasławiu. W fabryce sławuckiej robią się świece woskowe i łojowe, jak jedne tak i drugie w wybornym gatunku. Roczny odbyt z tej fabryki do 40.000 rubli srebrnych dochodzi. W fabryce zasławskiej wyrabiają same tylko łojowe świece mniej dobre; tych odbyt przeszło 4.000 rubli srebrnych rocznie wynosi.

W ogólności ruch przemysłowo-fabryczny o wiele znaczniejszy jest w powiecie zasławskim niż w innych powiatach gubernii wołyńskiej, statystyczne cyfry wskazują pod tym względem ogromne rezultaty, w ostatnich latach bowiem wartość wyrobów i produktów z fabryk tutejszych przeszło na 4,800.000 rubli srebrem obliczano, cyfra ogromna, którą zaledwie wszystkie inne powiaty razem wzięte przedstawić mogą. Dodajmy do tego, że wszystkie te zakłady fabryczne wznoszą się z każdym rokiem jak np. zakład mechaniczny w Sławucie, papiernia tamtejsza i wiele innych, przybywają nam nowe, jak cukrowarnia w Biało-gródce xięcia Władysława Sanguszki, która już w przy-

303

szłym roku działać ma podobno , a wówczas dopiero zobaczymy, jak wielkie zasługi położył w tym względzie Roman Sanguszko, który olbrzymią pracą swą i wytrwałością w tego rodzaju przedsiębiorstwach pierwszy obudził kraj nasz z uśpienia, zwrócił uwagę na bogactwa jego i wskazał środki do korzystania z nich. Pominąwszy osobiste zyski i materyalne korzyści nasze, jakie zakłady te przynoszą, największą zasługę stanowi tu podanie ręki i obmyślenie środków do życia ogromnej liczbie ludności pracującej, przez uczciwe zarobkowanie w fabrykach zarabiającej na chleb, którego tak często nie dostawało jej wprzódy; to zdaje się głównie miał na celu xiążę, zakładając kamień węgielny do pierwszej swej fabryki.

II.

Zasław, jego początek, spoky o tem kronikarzy. xiąźęta

ZASŁAWSCY I SANGUSZKOWIE. H1STORYA MIASTA I ZASZŁE W NIEM WYPADKI. OPIS KOŚCIOŁÓW, ZAMKU, ARCHIWUM, LEGENDA O SKARBACH

UKRYTYCH.

Nie ma podobno drugiego miasta na Wołyniu, które* goby początek był mniej jasny niż Zasławia, i o któremby kronikarze więcej w zdaniach swych różnili się. Przyczyną tej niejedności jest drugie miasto tegoż imienia w województwie mińskiem na Litwie położone, którego xiążęta także Zasławskimi zwani, jak i xiążęta na Zasławiu wołyńskim , zupełnie jednak oddzielny dom stanowili. Oba domy te jak wiadomo dawno już wygasły. Przy kilkakrotnych napadach Tatarów i kozaków na Zasław wołyński, o czem niżej wzmiankować będziemy, spalone i zniszczone zostały archiwa grodzkie i kościelne tego miasta, pozostały więc tylko ślady o exystencyi xiążąt Zasławskich wołyńskich w archiwach domów niegdyś z nimi skoligaconych, jak xx. Sanguszków, Lubomirskich i kilku innych i w dawnych kronikach, z których jak najwierniejsze dane poczerpnąć staraliśmy się.

Dla dokładniejszego zrozumienia wspomnę w kilku słowach o historyi Zasławia litewskiego. Niektórzy historycy

twierdzą , że Włodzimierz w. x. kijowski przed przyjęciem wiary chrześciańskiej, oddaliwszy od siebie żonę Rognedę z rodu normandzkiego, razem z synem Izasławem, z niej zrodzonym, dał im na własność część ziemi Słowian Kry-wiczów i pozwolił na niej zbudować zamek z miastem. Jakoż ten izasfaw około r. 986 miał założyć gród w okolicach dzisiejszego Mińska, wówczas jeszcze nieexystujące-go i nazwać go od imienia swego Izasławiem czyli Zastawieni¹). Pewniejsze zaś dzieje tego miasta, przez wszystkich w ogóle historyków poświadczone, zaczynają się od epoki, w której Gedymin w. x. lit., najmłodszemu synowi swemu, z trzeciej żony Ewy Rusinki zrodzonemu Jawnucie, oddał Wilno z godnością w. xięcia i pierwszeństwem nad braćmi. Po pięcioletniem władaniu Jawnuty (od r. 1340—1345), bracia jego Olgierd i Kiejstut spostrzegłszy niedołężne rzą-dy jego, postanowili wyzuć go ze spuścizny po ojcu, co też przemocą dokonali w r. 1345. Olgierd objął Wilno, a Jawnucie obaj bracia przeznaczyli na dziedzictwo Zasta-wszczyzńę w województwie mińskiem. Po długim a bezskutecznym oporze musiał poddać się losowi swemu Jawnuta i na Zasławiu poprzestać. Syn jego Michał, pierwszy xięciem zasławskim pisać się zaczął¹ 2). Ostatnim x. Zasławskim litewskim był Teodor, ten zostawił córkę Annę, która wyszedłszy za mąż za Jana Chlebowicza wojewodę wileńskiego, w wieku XVI Zasław w dom Ghlebowiczów wniosła³).

Po wygaśnięciu rodu Chlebowiczów przeszedł Zasław litewski do domu Sapiehów około roku 1678 *), ci już pisali się hrabiami na Zasławiu. Około 1755 r. dobra te kupił od nich Antoni Przeździecki, referendarz lit., który także hrabią na Zasławiu mianował się⁴ 5). Taką historyę Zasławia litewskiego i jego władców podają nam wszyscy niemal historycy, na których powadze oprzeć by się można; Naruszewicz jednakże twierdzi, że Zasław’ wydzielony Jawnucie leżał na Wołyniu⁶). Wniosek ten opiera na tranzakcyi r. T366 między królem Kazimierzem a xiąźętami lit. zawartej , tyczącej się głównie Wołynia, w której pomiędzy innemi warowano, jako poddani królewscy wstrzymać się mają od łowów wszelkich w ziemiach Olgierda, Kiejstuta i Jaiv nu ty. Z tegoby tylko to najwięcej wnosić można, że Jawnuta lak jak i bracia jego, prócz udziału na Litwie posiadał ziemię na Wołyniu, nie zaś, że Zasław dzielnica Jawnuty, był koniecznie Zas/awiem wołyńskim. Nareszcie tranzakcya ,ta obejmuje nietylko Wołyń, lecz Ruś Czerwoną i Podlasie, co więcej waruje w niej król Olgierdowi i Kiejstutowi całość ich posiadłości. Bardzo więc łatwo przypuścić można, że powyższy ustęp ściąga się do dzielnic Giedyminowiczów nietylko na Wołyniu ale i na Litwie, a przeto i do Zasławia litewskiego w województwie mińskiem, tern bardziej, że posiadłości przyznane Polsce tą tranzakcya, i obejmujące znaczną część Polesia wołyńskiego, stykały się z południowymi powiatami tegoż województwa mińskiego⁷).

Ale wróćmy do przedmiotu głównie nas obchodzącego, do Zasławia wołyńskiego i jego xiążąt, od których odbiegliśmy na chwilę.

Stanisław Temberski w swej Chronolog. Synoptica, wyprowadza ród ich od Bazylego xięcia Korybuta, inni znowu pomieszawszy ich z xiążętami Zasławskimi litewskimi, od Olgierda i Giedymina, słowem sporów i sprzecznos'ci w tym względzie pełno. Niesiecki idąc za większością głosów, powagą historyczną silnych, mianuje xiążąt Zasławskich wołyńskich gałęzią jednego szczepu z xiążetami Ostrogskimi, od których w późniejszym czasie dopiero oddzielili się potomkami xiążąt ruskich. I tak też było w istocie: Daniel syn Mścisława Daniłowicza , wnuk Daniela króla halickiego, pierwszy xięciem na Ostrogu pisać się zaczął. Syn jego Teodor kniaź Daniłowicz (tj. syn Daniela), otrzymał od króla Władysława Jagiełły dla siebie i potomstwa twierdzę Ostróg pod tymi samymi warunkamipod którymi miał ją sobie od Lubarta, stryja królewskiego nadaną, ażeby nie mieniono , że król uczynił ten krok tylko jako w. x. litewski, a więc jako pan zwierzchni wszystkich z Litwą połączonych ziem, król dodaje temuż kniaziowi, cały do Ostroga należący powiat, oraz ziemie Korzec, Zasław, Chłap o-t y n , prawem polskiem (cum libertale terriginarum regni Poloniae), a królowa Jadwiga potwierdza te nadania, wszystko w roku 1386 *). Od tej pory miasto Zasław stało się

’) Pisma dowodzące te nadania znajdują się w wyciągach w inwentarzu archiwum królewskiego sporządzonego przez Kromera i są następujące :

a) Vladislaus rex Poloniae casłrtm Ostróg cum suo districlu Teodoro duci et successoribus ejus confeid iisdem conditionibus quibus illud

prywatna xx. Ostrogskich własnością. Bazyli x. Ostrogski i Zasławski, między dwocb synów swoich Teodora i Jerzego podzielił dobra swoje, Teodorowi wyznaczył Ostróg z przy-ległerni włościami, Jerzemu Zasław z tytułem x. Zasławskie-go. Od tego czasu powstał dom xiążąt Zasławskich na Wołyniu, oddzielny od x. Ostrogskich, chociaż później znowu fortuna i imiona obu tych domów zlały się w jedno, o czem niżej wspomnę¹). Miasto Zasław dzielnica Jerzego,

habuit a Lubardo duce Yladimiriensi patruo ejusdem Ladislai regis. Actum in Łucko die dominica infra octavas omnium sanctorum A. 1386.

b)    Vladislaus rex Poloniae et Vitoldus M. D. Lithuaniae castrum Ostróg cum districtu Ostrogiensi nec non districtus Koree, Zasław,

' CKlupotyn, Theodoro Danielouńcz duci conferunt cum li bert at e ter-rig en ar urn r eg ni Poloniae. Actum in Łucko ut supra.

c)    Litterae Ileduigis reginae Poloniae, guibus Theodoro duci Ostrogiensi propter senńtia praedecessorum ejus ducibus Lithuaniae et Rus-siae exhibita castrum Ostróg cum suo territorio confirmat. A. 1386 bez bliższej dały.

d)    Litterae Vladislai regis, guibus Theodoro duci pro defenso castro Vilnensi castrum Ostróg et Zasław cum suis allodiis jurę perpetuo do-nat. Datum in Kozmince die dom. prox. post festum s. Luciae. Anno 1390.

‘) Stryjkowski pod r. 4396 zsyłając sie na kronikarzy litewskich mówi: »Świadczą latopiszcze, iż Witołd w. x. lit. wziąwszy Smoleńsko Juryowi Swento^ławowiczu nieposłusznemu, dał mu na Wołyniu Zasław z łaski, z którego są dziś xiążęta zasławskie.* Niesiecki słusznie zdaje się zaprzecza temu , twierdząc że Jerzy, któremu odebrano Smoleńsk żył w roku 1396, Jerzy zaś Zasławski w r. 4455, miasto Zasław dawno już w tym czasie było w po« siadaniu xx. Ostrogskich. Nareszcie Jerzy x. smoleński, był synem Swentosława a bratem Hleba, Jerzy" zaś Zasławski synem Bazylego, bratem Teodora. Kojałowicz w t. If. str. 55 i 57 mówi, że Jerzemu Swentosławowiczowi nie Zasław lecz Połonne dano po o-debraniu x. smoleńskiego.

pierwszego x. Zasławskiego, musiało więc o wiele wcześniej przez któregoś z xiążąt ruskich być założone, twierdzą niektórzy, że przez Izasława.

Niedługą w lata była exystencya xx. Zasławskich od epoki, w której oddzieliwszy się od xx. Ostrogskich , właściwie xx. Zasławskimi mianować się poczęli. Zaledwie bowiem Jerzy syn Bazylego, jakeśmy to już powiedzieli, pierwszy domu tego protoplasta w roku 1455 na tranzakcyi sprzedaży dóbr Bieluszowa Siemionowi Olizarowi po raz pierwszy podpisał się: kniaź Juryj Wasilewicz Zasławski¹), już w r. 1673 x. Alexander Zasławski, ostatni tego imienia zeszedł z tego świata. Przy tak krótkiem jednak istnieniu , wiele imion świetnymi czyny w ojczyźnie wsławionych błyszczy w historyi tego domu. Dzielnymi byli xx. Zasławscy, nieodrodni od złączonych z nimi krwią i sercem xx. Ostrogskich, i tą właśnie dzielnością różnili się jeszcze od niedołężnych imienników swych litewskich , których poczet także niedługi żadnem imieniem w historyi nie odznaczył się. Herbu używali xx. Zasławscy ruscy tegoż co i Ostrogscy, nawet gdy tamci św. Jerzego ze smokiem zmienili na dwa inne razem złączone herby tj. Ogc ńezyka i Leliwę, i xiążęta Zasławscy toż samo uczynili. Spójrzmy pokrótce na szereg dzielnych tych mężów, tak jak nam podają icli Niesiecki i Stryjkowski, już w późniejszych wywodach tego domu zupełnie z sobą zgadzający się. Jerzy syn Bazylego, pierwszy x. Zasławski, nieukontentowany od Kazimierza Jagiellończyka, złączywszy się w roku 1456 z partyą Gastolda wojewody wileńskiego i kilku innymi pany, promował Szymona Olelkowicza x. kijowskiego i słuckiego,

’) Niesiecki z akt kolegium o trogskiego.

na w. x. litewskie; przezorny jednak król Kazimierz, ostrzeżony o zamachu tym, odwrócić go potrafił. Syn Jerzego był Janusz, mąż wielkiej odwagi i wojennego ducha, ten około 1528 r. żyć przestał. Metryka wołyńska wspomina w tym roku, że pozostała po nim wdowa wraz z synami, 29 ludzi konnych z Zasławia wystawiać była obowiązana. Synowie ci mieli imiona Kozmn i Janusz, z tych Koźma, staroslą kamienieckim około 1551 r. mianowany, wsławił się kilkakrotnemi zwyeieztwy nad Tatarami odniesionemi. miał córkę i trzech synów. Córkę tę, imieniem Annę, zaślubił x. Iwanowi Czartoryskiemu, z synów Piotr miał za sobą Barbarę, córkę Jordana Spytka Wawrzyńca, kasztelana krakowskiego, Michał bezżenny, znakomity pogromca Turków i Tatarów na Wołyń wkraczających, szczcgólnem zamiłowaniem do boju odznaczał się; zginął nie w bitwie jednak, lecz od wystrzału broni, którą nieostrożnie przy sobie nosił. Trzeci syn Koźmy, Janusz x. Z: sławski, z Kier-dejówną podobno ożeniony, miał z nią córkę za Tyszkiewicza wydaną i syna także Janusza, syn ten był sławą domu xx. Z isławskich. W r. 1605 mianowany wojewodą podlaskim, potem wołyńskim, utrzymał starostwa żytomierskie i perejasławskie. W r. 1625 x. Janusz obrany został komisarzem do układów z wojskiem zaporozku m. Dwór i senat uważali w nim najdzielniejszą głowę w państwie, często też w najtrudniejszych sprawach kra^u rady jego zasięgano. On to nad Dniestrem wraz z hetmanem Żółkiewskim, układał się o warunki pokoju ze Skindcr baszą. Z wojennych wypraw jego najsławniejsze są: pod Zbarażem z Tatarami, i pod. Cecora z Turkami, w których sam jak żołnierz wal cząc wielkiego męstwa dał dowody. Dla kozaków' i dowódcy ich Nalewajki same imię jego było postrachem; liczne wojsko swoim kosztem utrzymywał, a każda niemal z wo-jennych wypraw jego zwycięstwo przynosiła. Mąż ten tak wielkich zasług w ojczyźnie umarł w roku 1629. Kraj cały stratę jego opłakiwał. On to pierwszy w swoim rodzie wiarę grecką na katolicką zamienił, skłoniwszy do tego żono i całą rodzinę swoją. Niesiccki przytacza kilka szczegółów z życia jego na uwagę zasługujących; między innymi powiada, że gdy xiążę ten w młodym wieku w rozmaite błędy religijne wpadł był i rozmaitych sekt został stronnikiem , śni mu się razu jednego, że Tatar go jaki; napada i silnie krępuje, rozbudzony tym snem xiążę już więcej u-sriąć nie mógł. Na drugi dzień przyjeżdża do zamku jezuita pewien imieniem Nabajus, rodem Tatarzyn, który w młodym bardzo wieku przez Polaków do niewoli wzięty nietylko wiarę zmienił, lecz nadto gorliwym zakonnikiem został. W czasie obiadu x. Janusz swoim zwyczajem w obec zakonnika żartować sobie z religii katolickiej zaczął, xiądz go zbijał, powstała ztąd żywa sprzeczka, w której jezuita tak dzielne dowody świętości swej wiary przedstawiał , że młodego xięcia najzagorzalszego heretyka przekonać potrafił. Widząc siebie tak zniewolonego, odezwał się x. wojewoda: *niedarmo dzisiejszej nocy miałem sen, że mie Tatarzyn jakiś wiązał i krępował ‘. Przebiegły jezuita potrafił skorzystać ze zręczności, dowiódł, że sen ten był prawdziwem objawieniem boskiein, odkrył bowiem tatarskie swe pochodzenie, o czem xiążę nie wiedział. Od tego wypadku xiążę wojewoda najgorliwszym siał się katolikiem, mnóstwo kościołów w dobrach swych fundował, między innymi w samem mieście Zasławiu kościoły farny i Bernardynów dotąd ex\stojące. Przed śmiercią jeszcze raz łaski boskiej doświadczył, kiedy bowiem przez kilka dni męczył się nie mogąc skonać, wówczas zbliżył się doń jeden z otaczających go kapłanów, objawiając, że w zamku jest kilku lodzi, przez sług xiążęcych skrzywdzonych, którzy się łaski jego domagają. Wezwał ich natychmiast x. wojewoda, a nagrodziwszy sowicie poczynione im krzywdy, natychmiast z całą spokojnością Bogu ducha oddał. Xiążę Janusz dwa razy był żonaty, z Alexandrą Sanguszkówną córką Romana Sanguszki, wojewody brac/awskiego, hetm. poi. lit. i powtórnie z Maryanną Leszczyńską wojewodzanką brzesko-kujawską. Z tej ostatniej potomstwa nie zostawił, z Sangu-szkównej zaś miał dwie córki, obie zamężne, i trzech synów: Konstantego, Jerzego i Alexandra, każdy z nich o-dziedziczył w części wielkie cnoty i zasługi ojca. Konstanty wyprawiony do Niemiec, znajdując się przy oblężeniu Ostendy przez Wojciecha arcyxięcia rakuskiego, wielkiego męstwa dał tam dowody, mianowany później został posłem na sejm 1613 r. Jerzy równie mężny w boju wraz z bratem Konstantym bezżenni młodo poumierali; pozostał w'ięc trzeci najstarszy, Alexander xiążę już Zasławski i Ostrogski, najprzód wojewoda bracławski, potem kijowski, starosta żytomierski ; ten i sercem i odwagą do ojca był podobny. Był to najuczeńszy z xx. Zas/awskich, całą młodość przepędził za granicą , gdzie się w różnych akademiach kształcił, wróciwszy do kraju, ciągle też uczonymi otaczał się, mianowicie biegłym był w teologii. W tym przedmiocie dużo rozpraw czysto katolickich zostawił¹). W roku 1629 z

*) Odznacza się drukowany list jego do Melecyusza Smotry-ckiego, wytykający mu jego błędy scbizmatyckie, list ten Rudzki metropolita kijowski na łaciński język przetłumaczywszy do Rzymu

posłał.

woli królewskiej przemawiał we Lwowie do zgromadzonych tam władyków ruskich , zachęcając ich do unii z kościołem rzymskim. Był już wówczas tak chorym, że o własnej sile do kościoła iść nie mogąc, zawieść się tam rozkazał, wkrótce też potem i umarł. Liczne kościoły wspomagał, mianowicie kolegium Jezuitów we Lwowie i klasztor Dominikanów w Lachowcach, ogromnemi ofiarami wzbogacił. Nie cierpiał wystawy i zbytku, a skromność i oszczędność w życiu, mianowicie w strojach do śmieszności częstokroć posuwał; ogromne też dochody z dóbr swych wszystkie prawie na kościoły obracał, muzykę nawet na dworze swym dla kościoła tylko utrzymywał¹). Żona jego Eufrozyna x. Ostrogska, była córką jedynaczką x. Janusza Ostrogskiego kaszt, krakow., pierwszego fundatora ordynacyi. Po s'mierci więc ojca kolosalną tę ordynacyę wniosła podług jego woli w dom mężowski. Z fortuną tą i imię Ostrogskich napo-wrót wróciło w dom xiążąt Zasławskich, którzy odtąd do wygaśnięcia swego, xiążętami Zasławskimi i Ostrog-skimi pisali się. Potomstwo x. Alexandra z tej Eufrozyny, dwie córki i dwóch synów, w młodych bardzo latach wygasło , pozostał tylko trzeci syn, Władysław Dominik x. Za-sławski i Ostrogski, najprzód koniuszy kor. 1641, potem wojewoda sandomierski 1649, nakoniec wojewoda krakowski , starosta łucki, przemyski, ropczycki, doliński; on także pierwszy w swym rodzie hrabią na Tarnowie pisać się począł. Xiążę Dominik był jedną z najcharakterystyczniej-szych postaci XVII wieku, wydatnie malującą nam rycer-

•) Ciekawy zbiór korespondencyi tego zięcia przechowuje się dotąd w bibliotece sławuckiej.

skość tej epoki. Na wojnie i wr radzie zarówno zasłużony, r ieraz dawał dowody wielkiego przywiązania dla kraju i poświęceń dla sprawy narodowej. Następujący przykład najlepiej to poświadczy: Gdy wojsko polskie z wyprawy pruskiej przeciw Szwedom powracając, gwałtem zaległego żołdu dopominało się związkiem odgrażając, a w skarbie koronnym pieniędzy właśnie zabrakło, xiążę Dominik swoją szkatułą skarb zastąpił i kraj od zawiązanej już prawie konfederacji uchronił⁸). W czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta III r. 4632, znaczną liczbę wojska dla bronienia granic od obcych napadów własnym kosztem utrzymywał. Wojenne wyprawy jego zapewniły mu sławę rycerza, którą historya i potomność przyznały. Pod Konstantynowem poskromił on zbuntow ane chłopstwo, pod Korsuniem w r. 4 648 poraził kozaków na obóz polski nacierających. Pod Pilawcami jako regimentarz dla niezgody między wodzami klęskę ponieść musiał²). W bitwie pod Beresteczkiem na czele szlachty krakowskiej walecznością się odznaczał. Na-koniec Przemyśl ludźmi i amunicją opatrzywszy, od poddania się Szwedom obronił. Chmielnicki przez pogardę nazywał trzech ówczesnych wodzów polskich, x. Dominika Zasowskiego, Mikołaja Ostroroga i Alexandra Koniecpolskiego, pierwszego pierzyną, że był wygodniś, drugiego łaciną, że uczony, trzeciego dzieciną dla młodego jego wieku. Co do x. Dominika przynajmniej zarzut był najniewłaściwszy, z dziecinnych bowiem lat do boju zahartowany w każdej wyprawie dawał dowody niezaprzeczonego męstwa i odwagi. Tyle trudów wojennych w ciągu życia doznanych stargało zdrowie x. Dominika , który powróciwszy ze Szlązka , gdzie króla nie odstępował, z przeziębienia dostawszy gorączki, umarł 5 kwietnia 1656 roi u, w majętności swej Starem Siele pod Lwowem. Ciało jego złożono w Tarnowie w kościele xx. Misyonarzy, któren sam fundował'). Z pierwszej żony Zofii Ligęzianki kasztelanki sandomier. potomstwa nie zostawił, z drugą Katarzyną Sobieską kasztelanką krakowską miał syna Alexandra, ostatniego x. Zas/awskiego, który w młodzieńczym wieku zmierając w r. 1675 zakończył dom ten, i córkę Teofilę zaślubioną naprzód x. Dymitrowi Wiśniowieckiemu het. poln.²), z którym nie długo pożywszy wyszła za Józefa Lubomirskiego marszałka w. kor, któremu wniosła w posagu całą ordynacyę ostrogską i dobra zasła-

Xiąźę Dominik, którego życie tak obfite było w wyj adki, tak świetną kartę do liistoryt domu, którego przedostatnim był potomkiem, przyczyniło, służył za bohatyra w kilku powieściach historycznych. Ślicznie scharakteryzowała wydatną tę posłać p. Jadwiga Szwykowska w powieści swej na tle XVII wieku osnutej p. t. Reginka. Warszawa t. 2. 1855.

²) W kroniczce Jerlicza , wydanej przez Wójcickiego , znajdujemy ciekawy opis wesela x. Dymitra Wiśniowieckiego z x. Teofilą Zasławską, córką Dominika. Wesele to odbyło się kosztem króla w Ujazdowie pod Warszawą d. 10 maja 1671 r. Król i senatorowie wszyscy byli na niem obecni, wysadzano się na przepych w przyjęciu tak dalece, że przeszło 60 tysięcy ze skarbu Rzeczypospolitej na koszta tej uroczystości wydano. Autor zżyma się na takie marnotrawstwo i w oryginalny sposób całą jego niedorzeczność przedstawia. Wspomina tu takie o pamietnem pojednaniu hetmana Sobieskiego z królem.

wskie *). Ostatnia ta xiężniczka Zasławska, jak twierdzą kronikarze, miała być panią wielkich cnót, osobliwie dla ubogich hojną. Takimi byli xiążęta Zasławscy, jeden z najzamożniejszych rodów, bogaty zasługami w kraju , dla którego ofiar i poświęcenia nigdy nie szczędzili. Wyprowadziliśmy genealogię ich, w miarę bowiem zasług swych w ojczyźnie dom ten zbyt mało znany, jakeśmy to już powiedzieli, nie jeden spór już i kwestyę wywołał. Że zaś głównym zamiarem naszym jest skreślenie historyi samego Zasławia, odwiecznej ich dziedziny, przebiegniemy więc z kolei i następnych właścicieli tego miasta po wygaśnięciu xx. Zasławskich, aż do dzisiejszych czasów.

Xiążę Józef Lubomirski marsz. w. koron, dziedzic Zasławia i ogromnej ordynacyi ostrogskiej przez żonę swą Teofilę, ostatnią xiężniczkę Zasławrską, umierając w r. 1703 pozostawił syna, który w młodym wieku umarł bezżenny i dwie córki Teresę xiężnę Neuburską i Maryę, wydaną za Pawła Karola Sanguszkę marsz. w. lit. Teresa nie zosta-

ł) Mylnie niektórzy utrzymują, że Zas/awszczyzna wchodziła do składu ordynacyi ostrogskiej; dobra te jakkolwiek później w jednym ręku pozostające, stanowi/y zawsze oddzielne xięstwo, którem właściciele mieli prawo rozporządzać podług swojej woli. Wszakże Janusz Ostrogski kaszt, krakowski, ustanawiając ordynacyę w 1609 r., nie był właścicielem Zasławszczyzny, która wówczas własnością xx. Zasławskich była. dopiero córka jego Eufrozyna wyszedłszy za mąż za Alexandra Zasławskiego , obie te fortuny razem zlała, nie mogła jednak zmienić statutu ordynacyi, przez ojca ułożonego. Najlepszym nareszcie dowodem, że dobra zasławskie nigdy do ordynacyi wcielone nie były, jest i to, że dotąd trwający podatek ordynacki rozciągnięty na wszystkie dobra, niegdyś do ordynacyi należące, do skarbu państwa wchodzący, nigdy z tych dóbr opłacany nie bywa.

wiła mężowi swemu potomstwa, a lemsamem pozostała jedynaczka xiężna Sanguszkowa wniosła całą fortunę i or-dynacyę w dom mężowski. Xiążę Paweł Sanguszko, człowiek światły i bystrego umysłu, potrafił zarządzać kolosalną tą fortuną, dbały o chwałę bożą przedsięwziął restaurację licznych kościołów, w dobrach swych po napadzie Chmielnickiego poniszczonych , między innymi farę i kościoł Bernardynów w Zasławiu, fundował na nowo kościoł Kapucynów w Lublinie, drugi w ojczystych swych dobrach Lubartowie i 'Misyonarzy w Zasławiu, kaplicę Matki Boskiej w Częstochowie bogatymi darami w złocie i klejnotach przyozdobił. Był najprzód marszałkiem nadwornym lit., dopiero w 1734 r. wziął laskę wielką litewską, urnarł w drodze do Warszawy r. 1750'). Z pierwszej żony Pieniąż-kównej wojewodzanki sieradzkiej, z którą żył bardzo krótko, dzieci nie miał, z drugiej Teofili Lubomirskiej pozostał syn Janusz, który po matce ordynację objął, z trzeciej żony Barbary Duninównej, referendarzówny koronnej, zostawił trzy córki i trzech synów: Józefa, Hieronima i Ja nasza; ta ostatnia słynęła z bogobojności swej w Warszawie w czasie zepsutych rządów Stanisława Augusta. Janusz marsz. nadw. lif. z Teofili Lubomirskiej urodzony, objąwszy ogromną ordynację ostrogską zamieszkał w D..linie, i już podobno udziału w ojczystej fortunie nie brał²), podzielili

ł) Bobrowiez w wydaniu Niesieckiego mylnie nazywa go raz Janem, to znowu Pawłem Franciszkiem, prawdziwe bowiem imiona jego są Paweł Karol, o czem w archiwum sanguszkowskiem przekonać się można. O tyra xięciu wiele ciekawych szczegółów umieścił ś. p. Cichoński w rękopismie swym pod tytułem: Pan starosta Zakrzewski, kilka razy już przedrukowanym.

*) Xiążę Janusz Sanguszko marszałek nadw. lit. z Denhofówną ożeniony, umarł bezdzietnie w 1787 r. Był to ostatni ordynat ostrog-

42

się więc nią w r. 1774 młodsi bracia, z Duninównej urodzeni : Józef marszał. w. lit., Hieronim wojewoda wołyński, i Janusz strażnik w. kor. Ten ostatni został przy schedzie zasławskiej i nieustannie przemieszkiwał na zamku tutejszym; ożeniony najprzód z Karoliną Godzką wojewodzanką podlaską, rozwiódł się z nią i powtórnie z Anielą Leduchowską, wdową po Drzewieckim ożenił. Mnóstwo szczegółów zachował o niej w pamiętnikach swoich szef Józef Drzewiecki. Kiedy mąż spokojnie w Zasławiu lub w starostwie swem krzemienieckiem przesiadywał, żona tymczasem przewodniczyła sejmikom, stawała na czele stronnictwa reformy podczas sejmu czteroletniego, słowem najczynniejszy brała u-dział we wszystkich czynnościach burzliwej polityki ówczesnej. Z kilkorga dzieci z małżeństwa tego pozostał tylko najdłużej przy życiu syn Karol, i córka za Małachowskiego wydana. Xiążę Karol ożeniooy z krewną swoją Dorotą San-guszkówną rozwiódł się z nią, a sam odludne i samotne pędził życie w Zasławiu, gdzie i umarł w 1840 r. Odziedziczyli po nim Zasław najprzód siostra Małachowska, a po śmierci jej dzisiejsi właściciele jego xiążęta Roman i Władysław Sanguszkowie, wnukowie Hieronima wojewody wołyńskiego.

Historya Zasławia ciemna tak jak i epoka wzniesienia tego miasta, rzadko gdzie o niem wzmiankę w dawnych kronikach napotkać można, a i te nie wiele szczegółów ski, jeszcze za życia rozdarował kolosalną tę ordynację kilku spokrewnionym domom i znacznej liczbie szlachty. Sprawa ta, która wielkiego w swym czasie hałasu narobiła , powszechnie jest znana, znaczny udział z rozdarowanych dóbr ordynackich wzięli i młodzi Sanguszkowie, przyrodni bracia ordynata, z Duninówny urodzeni.

wyjaśniają. Przez kilka jednak wieków nieprzerwanie będąc główną rezydencją możnych rodów, jak Ostrogskich, Za-sławskich i Sanguszków, musiało to miasto być znaczne i ludne. Świadczą o tern i ocalałe dotąd zabytki, ślady wałów i fortyfikacyj nad Horyniem, nieopodal xiążęcego zamku będące, trzy wspaniałe kościoły, i kilka innych gmachów. Kilkakrotne napady i rabunki Tatarów i kozaków zamieniły w gruzy dawną jego świetność. Z upadkiem miasta zaginęły w owym czasie jego prawa i przywileje, od monarchów w rozmaitych czasach za zasługi właścicieli nadawane. Przekonywa nas o tern najwymowniej przywilej Augusta III z r. 4 754, w którym między innemi wyrażono: „Gdy miasto Zasław nad Horyniem, jedno z pierwszych na Wołyniu, słynące niegdyś zamkiem, budynkami, handlem i ludnością posiadało prawa przez xiążąt litewskich i królów polskich nadane, postradało takowe w czasie buntów kozackich, nadajemy przeto niniejszym a raczej ponawiamy prawo mag-deburgskie i do dawnych jarmarków przydajemy dwa nowe, które po dwa tygodnie trwać mają“.

W r. 4 494 po raz pierwszy uderzyli Tatarowie na Za-sław, lecz odparci pod murami tego miasta wielką klęskę ponieśli. Latopis kijowski w tych słowach wydarzenie to opisuje: „Prychodisza Tatarowe zawo/skyi na wołynskuju zemlu desiat’ tysiaczi, mnoho zła sotworisza w wołyńskoj zemli i w lachskoj. Wołodimeri cerkwi bożyje pożhli i we-likuju cerkow preczyst. murowanuju w miestie, a ludej po miestam, i po sełam i po doroham bez czysła posiekli i w połon pobrali. I sobraszaś Wołyńcy z Lachy, bożiju po-moszcziu a preczyst. jego Matere uhonisza ich nedalecze ot Zesławla i pobisza pohanych i połon otpołonisza. Nad Wo-łyńci był starostoju łuckim na tot czas kniaź Semion Jury-jewicz Holszańskij“. . . . (Kijewskaja letopiś 4491).

W roku 4534 Mikołaj Wężyk, sekretarz królewski, liczną hordę Tatarów znowu poraził pod wałami Zasławia. W roku 4577 Janusz Zbaraski wojewoda bracławski, wyswobodziwszy x. Konstantyna Ostrogskiego, którego Tatarzy w Ostrogu w ścisłem oblężeniu trzymali, dopędził uciekających pod samym Zasławiem, i powtórną im klęskę pod tern miastem zadał, odbiwszy całą zdobycz z Ostroga uniesioną¹). W roku 4648 Chmielnicki rozdrażniony niefortun-nem oblężeniem Zamościa, którego zdobyć nie mógł, na czele 4.000 kozaków wkroczył do Zasławia. Po drodze zrabował miasta: Włodzimierz, Ostróg, Połonne i wiele innych, największą zaś wściekłość swą na Zasławiu wywarł. Połowa miasta prawie stała się ofiarą płomieni, zamordowano do 200 żydów , inni bowiem skryli się po lasach. Głód zmusił ich, mówi współczesny świadek, do powrotu⁹ 10). Schwytani dopraszali się, aby ich przynajmniej na cmentarzu zabito, jakoż przychylono się do takowego żądania. Zwłoki xiążąt, haniebnym sposobem z grobów wyrzucone zostały, kościoły zburzono, a bożnicę na stajnię obrócono. Zaledwie miasto po tak okropnej klęsce podnosić się zaczęło, gdy w 4684 roku, sułtan Muradyn z liczną hordą Tatarów, zapuściwszy swe wojska w liczbie 24 tysięcy pod Zasław, niszczyć go zaczął; lecz Michał Rzewuski podskarbi nadw. kor., podówczas regimentarzem będący, przybył zawczasu nieszczęśliwym mieszkańcom na pomoc. Sułtan ratował się ucieczką, połowa wojska jego zbitą została; znaczny plon, odzyskane łupy, i oswobodzeni jeńcy owocem było tego zwycięztwa. Po tylu doznanych kieskach, po tylu okropnych walkach i spustoszeniach nic dziwnego, że miasto to dawnej swej świetności nigdy już odzyskać nie zdołało.

Przy końcu zeszłego wieku w rozmaitych epokach przyjmował Zasław w swych murach kilku monarchów europejskich. Dnia 22 maja 1780 r. cesarz rzymski Józef II w towarzystwie Karola x. kurlandzkiego i jenerała Lascy, udając się do Kijowa, przejeżdżał przez Zasław, gdzie się parę godzin zatrzymał na nowem mieście, przypatrując licznie zbiegłemu z tego powodu pospólstwu. W roku 1787 tenże monarcha , podróżując po kraju naszym pod przybra-nem imieniem br. de Falkenstein, dnia 8 maja przed wieczorem przybył do miasta tutejszego w towarzystwie jenerała Kińskiego. Ofiarowanej sobie w zamku gościny przyjąć nie chciał, pospieszył więc z przygotowanem przyjęciem dla tak wysokiego gościa, dziedzic ówczesny Zasławia, x. Janusz Sanguszko strażnik w. kor. do austeryi, gdzie już cesarza rozlokowanego zastał. Nazajutrz po rannem śniadaniu ruszył ztąd cesarz do Łabunia i dalej dla spotkania z cesarzową Katarzyną, wracającą z Kaniowa *). W powrocie z Kamieńca zjechał tu Stanisław August 27 listopada 1781 roku, wyjeżdżając dnia następnego, odwdzięczając za pełne serdecznej gościnności przyjęcie, obdarzył x. strażnikowę Sanguszkową kosztownemi brylantowemi bransoletkami. Powtórnie był tu król 15 marca 1787 r. jadąc do Kaniowa. Tą rażą prawdziwie monarszego w’ zamku doznał przyjęcia. „0 pół mili od Zasławia przybyli oficyerowie regimentu pra-

wdziwie pięknego z wyboru ludzi i oręża szefa Szydłowskiego starosty mielnickiego. Dalej nieco, zajechał drogę x. Janusz Sanguszko strażnik w. kor. z Franciszkiem Młockim, kaszt, wołyń. Przybył j. k. mość przy biciu z armat do zamku wspaniałego, gdzie x. gospodyni damy prezentowała; poczem raczył król x. strażnika przyozdobić orderem orła białego. Bal w zamku i rzęsista iluminacya z fajerwerkami w mieście zakończyły dzień ten pamiętny. W tym domu majestatowi wiernie przychylnym wszyscy doznali, co umie ludzkość, grzeczność i wspaniałość gospodarstwa. Dnia 1G nim wyjazd nastąpił, załatwiając król interesa obywatelskie, audyencye dawać raczyłu '). Jeszcze raz zawrzał stary Zasław gwarem i życiem, nim ostatecznie przeszedł do liczby nie-znaczących, prowincjonalnych miasteczek. Było to życie krótkie, chwilowe i w smutnych dla kraju okolicznościach. W roku 1 793 gdy z rozkazu cesarzowej Katarzyny nastąpił nowy podział prowincyj naszych na namiestnictwa, Zasław naznaczony został stolicą namiestnictwa izas/awskiego, które pod względem administracyjno-policyjnym podzielono na 15 okręgów. Miasto tutejsze jako główną metropolię namiestnictwa obrano na rezydencyę namiestnika i gubernatora. Taki stan rzeczy trwał aż do r. 1 797, w klórym stolicę namiestnictwa przeniesiono do Żytomierza ; wkrótce potem nastąpiła nominacya gubernii wołyfrskiej. W tymże czasie i kontrakty z Dubna przeniesione chwilowo do Zasławia, odbywały się w tern mieście przez lat parę podobno.

Dziś głucho i pusto w mieście i na zamku, właściciele bowiem rzadko kiedy tu przebywają; kiedy niekiedy tylko monotonną ciszę w miasteczku przerywa odgłos dzwon-

ka pocztarskiego, zaturkocze bryczka szlachcica z okolicy do sądu z interesem spieszącego, w niedzielę lub święto po kościołach zbierze się pobożnych gromadka, na rynku głośniej odezwą się przekupki, i znowu cicho i znowu głucho. Taka to kolej wszystkiego naświecie! Pomimo jednak całego swego upadku zachował Zas/aw dużo pamiątek i zabytków świadczących o dawnej jego świetności. Nie spotkasz tu, jak we wszystkich prawie miasteczkach wołyńskich , brudnych karczem żydowskich nawpół w ziemi leżących, smrodliwych uliczek, a w nich pijanego chłopstwa, wszędzie czysto i schludno, ubóstwa i nędzy śladu niema. Główna to cecha wszystkich w ogóle majętności Sanguszków na Wołyniu. Położenie miasta śliczne, szeroką wstęgą wijący się tu Horyń rozdziela je na takzwane stare i nowe miasto; lokacyą drugiego zatwierdził Stanisław August 1767 roku. Nad samym Horyniem w środku miasta wznosi się góra wysoka, a na niej murowany lamus odwiecznej architektury; był to niegdyś skarbiec xiążęcy, dziś na skład jakiś obrócony. Najciekawszymi jednak zabytkami są tu kościoły i zamek, o tych obszerniej nadmienię. Zamek ten a raczej pałac, tak bowiem dziś wygląda, po kil-kakrotnem jak widać przerabianiu , które mu dużo charakterystycznej jego cechy ujęło; nie tak piękny jak wspaniały i pański, rozległy, ponury, majestatyczny, trochę ciężki. Z dwóch stron oblany Horyniem, z dwóch drugich otaczają go fosy i mur, znacznie już dziś zniżony. Od strony rzeki pozostały tu jeszcze stare strzelnice, część murowanego wału i obszerne lochy. Wjazd do zamku prowadzi przez długą, krytą bramę murowaną z mostem niegdyś zwodo-wym, ta ostatnia odnawianiem niepopsuta, bodaj czy nie piękniejszą jest od całej budowy. Wewnątrz zamek starań-

nie jest dotąd utrzymywany, mnóstwo tu jeszcze pięknych zabytków widzieć można; kilka sal portretami familijnymi przyozdobionych, znaczną liczbę obrazów, z których kilka mianowicie flamandzkiej szkoły na uwagę zasługują, jak również bogata kolekcya starych sztychów, tak polskich jak i angielskich i mnóstwo porcelany chińskiej. Ale ciekawsze i rzadsze nad wszystko jest tu archiwum xx. Sanguszków, jeden z najbogatszych w tym rodzaju zbiorów w kraju, nadzwyczaj starannie i porządnie ułożony. Mnóstwo tu ważnych i mało znanych materyałów historycznych, wyjaśniających stan kościoła w prowincyi naszej od najdawniejszych czasów, epokę Samozwańców, historyę kozaczyzny do czasów Chmielnickiego, historyę znakomitych rodów xiążąt Ostrogskirł) i Zasławskich, od początku wyniesienia się aż do upadku tych domów. Na szczególną zasługuje uwagę zbiór dokumentów, ściągających się do wojny cara Iwana Wasilewicza Groźnego z Zygmuntem Augustem, królem polskim. Są tu oryginalne listy cara do króla, korespondeneya xieeia Romana Sanguszki het. lit. z królem, Ostafim Woł-łowiozem, Radziwiłłami, Chodkiewiczem i innerni osobami, które miały wpływ na spo/czesne wypadki. Są tu także ciekawe listy het. Żółkiewskiego, do różnych osób pisane, nadto liczny zbiór materyałów do historyi Wołynia ściągających się; z ostatnich mianowicie ciekawą jest duża xięga zawierająca : interesa publiczne województwa wołyńskiego z lat: 1074, 1675, 4699, 1702, 1 729, 4750, 4743,1745 1760 i 4 761 tj dekreta, manifesta itp. w urzędowych ex-traktach, wyjęte z akt tegoż województw a !). Wszystko to starannie podług lat ułożone, po większej części w xięgi

*) Xięga ta w sumaryuszu archiwum pod N 565 wpisana.

oprawne, szukającemu czegokolwiek najmniejszych trudności nie przedstawia. Najdawniejsze akta i dokumenta są tu z roku 1284, ostatnie po rok 1793 sięgają. Oprócz ważnego i bogatego tego zbioru, jest tu jeszcze drugie archiwum, wyłącznie familijne, obejmujące zbiór dokumentów, domu xiążąt Sanguszków dotyczących '). Zasław posiada aż trzy kościoły: farę, bernardyński i misyonarski; każdy z nicli zasługuje na szczegółową wzmiankę, w każdym bowiem mnóstwo ciekawych kryje się zabytków.

Kościoł farny p. t. św. Jana Chrzciciela jest jednym z najdawniejszych; w którym roku mianowicie został zbudowany, o tern z pewnością powiedzieć nie można. Najdawniejsza erekcya tego kościoła, w roku 1599 przez x. Janusza Zasławskiego wojewodę wołyńskiego uczyniona, a w r. 1600 w grodzie łuckim oblatowana, zapewnia kościołowi temu plac na którym wzniesiony, wraz z plebanią i otaczającemi budowlami, oraz wieś Luterówkę czyli Zbirów na własność ’). Xiążę Janusz ustanowił szkołę dla dzieci przy kościele tutejszym i zapewnił fundusz na utrzymanie kilku nauczycieli. Oryginał tej erekcyi zaginął w czasie wojen kozackich, świadczy tylko o niej extrakt z xiąg łuckich w 1780 r. wyjęty, w kościele przechowujący się. W czasie napadu Chmielnickiego kościoł ten zupełnie zburzony został, archiwum jego nawet spalono. W takiem

*) Z archiwum zasławskiego, dzięki uczynności dzisiejszego właściciela x. Romana Sanguszki, wiele materyałów historycznych mieli sobie udzielonych pp. Przezdziecki, Bartoszewicz, Bielowski i inni, mnóstwo tam jednak rzeczy nader ważnych i ciekawych dotąd niezuiytkowanych pozostało.

²) Wieś ta dziś Luterką zwana, we władaniu rządu będąca , o wiorst pięć za miastem położona.

zniszczeniu pozostawał przez lat sto przeszło, dopiero x. Paweł Sanguszko marsz. w. lit. odnawiać go zaczął, a po śmierci jego ostatecznie restauracyę tej świątyni dokończyła w r. 4 756 żona jego xiężna Barbara z Duninów Sangusz-kowa. Z prawej strony kościoła w przybudowanej kapliczce stoją na wzniesieniu dwie trumny x. Janusza Sanguszki, strażnika w. kor. i żony jego Anieli z Leduchowskicli. Xią-żę w roku 4806, xiężna w 1825 zmarli, jak świadczą napisy na trumnach. W kaplicy tej pozostał dotąd ogromny portret dobrego pędzla, wyobrażający xięcia strażnika w całej postawie; szkoda że płótno to znacznie uszkodzone. Po kilku stopniach w dół schodzi się ztamtąd do sklepionego lochu, w którym kilkanaście trumien jedna na drugiej złożonych, przechowują zapewne ciała xiążąt Zasławskich; napisów tu już żadnych nie pozostało. Na samym środku tylko w świeżej jeszcze trumnie bogato złotem ozdobnej, spoczywa xiążę Karol Sanguszko, syn strażnika, urod. w 1779, zmarły w 1840 roku. Kościoł ten cały z ciosowego kamienia zbudowany w kształcie krzyża, coś ma dziwnie w' swej budowie uroczego, coś co duch skupia i koniecznie modlić się nakazuje, choć sam gmach strasznie pustką i opuszczeniem trąci.

Na ścianach i ołtarzach pozostało tu dużo pięknych obrazów, a najprzód w wielkim ołtarzu Chrzest Chrystusa obraz mistrzowskiego pędzla, najznakomitszy zabytek jaki Zasław posiada. Obraz ten przypisują niektórzy sławnemu malarzowi Lelio Orsi ’). Swiętokradzka ręka jakaś, widząc

ł) Lelio Orsi przezwany di. Noiellara był jednym z celniejszych malarzy szkoły modeńskiej, obrazy jego nieliczne i rzadkie , urodził się 1511 r. umarł 1587.

że nie mieści się w zbyt szczupłych ramach, obcięła go dokoła, tak uszkodzony wiele na efekcie stracił. Dalej na lewo dwa niewielkie obrazki: Wniebowzięcie N. M-P. na blasze i Chrystus z Samarytanką; a na ostatku ogromne płótno, któremby się najbogatsza galerya poszczycić mogła, oryginał Carlo Dolce: Chrystus dziatki błogosławiący. Jaka piękna, jaką świętością promieniejąca twarz Zbawiciela, który zdaje się wymawiać w tej chwili te pamiętne słowa: ,,Sinile pawulos venirc ad nie.“ Apostołowie za Chrystusem ślicznie ugrupowani, a tuż za nimi matki, z których każda z mistrzowsko schwyconym wyrazem przejęcia i zachwytu na twarzy, radaby co najprędzej dziecinę swą Zbawicielowi podsunąć. Wszystko tu tak piękne, koloryt, ugrupowanie i wyraz na wszystkich twarzach, że wpatrzywszy się w ten obraz, trudno już zeń oczu oderwać. Coi kiedy i ten, jak wiele innych , mocno uszkodzony i jakby od kul w trzech miejscach przedziurawiony.

Kościoł xx. Bernardynów weselej cokolwiek wygląda , mniej też od farnego opuszczony. Na górze tuż nad Horyniern zbudowany, z ogromnym i w okazałe drzewa przyozdobionym ogrodem, dokoła murem obwiedziony, mógł być kiedyś miejscem obronnem; jest nawet podanie, że kościoł ten przerobiony został z dawnego zamku xx. Za-sławskich, żadnej jednak o tern wzmianki w archiwum xią-ięccm ani klasztornem nie ma; przeciwnie miejsce gdzie dotąd stoi zamek, zdawna zdaje się być obronnem. Kościoł ten, w którego budowie styl gotycki przemaga, z obszernym dwupiętrowym klasztorem od zachodu w linię idącym, ma tylko jedną wieżę. Fundowany w roku 1602, także przez x. Janusza Zasławskiego wojewodę wołyńskiego, p. t.

św. Michała archanioła, za przywilejem Zygmunta III w r. 1604 zatwierdzonym. W roku 1648 podobnież jak i fara przez kozaków Chmielnickiego zburzony, dopiero w 1727 r. przez xięcia Pawła Sanguszkę mar. w. lit. zrestaurowa-ny, został konsekrowany przez Franciszka Kobielskiego, biskupa łuc. i brzeskiego 1744 roku. Klasztor ten, jak widać z archiwum miejscowego, nigdy dóbr w ziemi nie posiadał, lecz znaczne sumy tak przez Sanguszków jak i innych panów wołyńskich lokowane na nim były. W jednym z bocznych ołtarzy są tu relikwie św. Walentego z Rzymu w r. 1774 sprowadzone; w głównym zaś ołtarzu duży krucyfix drewniany, do którego lud szczególne ma nabożeństwo. Krucyfix ten od pierwszego założenia kościoła w kruchcie był zawieszony; w czasie rabunku kozackiego, gdy wszystko w kościele zostało zniszczone, jeden tylko krzyż ten ocalał. Lud upatrując w tem łaskę boską, nad tym wizerunkiem dopełnioną, zaczął doń szczególne okazywać nabożeństwo, co zauważywszy xięża z wielką okazałością krzyż ten do wielkiego ołtarza przenieśli w 1775 roku. Drugą religijną pamiątką w ołtarzu tym umieszczoną, jest obraz Matki boskiej cudami słynący, którego historya następująca; Obraz ten od niepamiętnych czasów w skarbcu xiążąt Zaslawskich przechowujący się, po zbudowaniu tutejszego kościoła przeniesiony doń , wkrótce licznymi cudami zasłynął. W czasie napadu kozackiego wiele rzeczy z kościoła, a między innemi i obraz ten do Rzeszowa dla przechowania przewieziono. Po upływie lat blizko stu, słysząc lud o nowych cudach tego obrazu w kościele rzeszowskim , usilnie nalegać zaczął o przeniesienie go napowrót do Zasławia, co też uskuteczniono w r. 1746 za staraniem x. Pawła Sanguszki z wielką uroczystością i okazałą proce-syą, przy której licznie zgromadzony lud okrzykami radości witał świętą swą opiekunkę '). Oprócz tych świętości jest tu jeszcze kilka wielkiej wartości obrazów : św. Michał archanioł w wielkim ołtarzu znakomitego włoskiego pędzla i dwa płótna Czechowicza : św. R o c h i św. Łukasz ¹¹ 12). W jednej z bocznych kaplic na lewo wchodząc do kościoła wiszą trzy piękne portrety w formie medalionowej: x. Pawła Sanguszki mar. w. lit., drugiej żony jego Teofili Lu-bomirskiej i x. Hieronima Sanguszki biskupa smoleńskiego, zmarłego w 1057 r. fundatora Jezuitów w Mińsku litewskim. Pod tymi portretami zawieszona tablica z długim napisem , tak jednak przez czas zatartym , że go już wyczytać niepodobna. W drugiej kaplicy na prawo od wejścia, wisi także medalionowy portret xiężny Anny z Sanguszków Jabłonowskiej, wojewodziny poznańskiej, córki x. Pawła, zmarłej w 1766 roku. W górze nad portretem tym w zaszklonej framudze serce tej pani złożone, u spodu zaś tablica z również nieczytelnym napisem. W archiwum miej-scowem są ślady licznych zapisów xiężny wojewodziny poznańskiej , kościołowi temu czynionych.' W zakrystyi kościelnej całe ściany zawieszone portretami rozmaitych osób, niektóre z nich tak już są zaciemnione, że zaledwie malowidło na nich rozeznać można. Między innymi jest. tu x. Czetwer-tyński podkom. bracławski i żona jego, których fundusz kościołowi temu uczyniony w r. 4 759 w aktach kościelnych zapisany. Znalazłyby się tu może i portrety xx. Zasławskich, pierwszych fundatorów, których nigdzie dopatrzyć nie mogłem , szkoda tylko, że wszystko to bardzo zaniedbane i niestarannie utrzymane. Biblioteka klasztorna, do której wcielony został xięgozbiór skasowanego przed laty klasztoru Bernardynów dubieńskich, do 5000 tomów wynosząca, posiada wiele rzeczy rzadkich i mało znanych, widziałem tam kilka dawnych kronik i kompletny prawie zbiór dya-ryuszów sejmowych. W archiwum zaś mnóstwo ciekawych szczegółów z czasów kozaczyzny, pamiętniki klasztorne z bardzo dawnych lat, takzwane Silva rerum itp. rzadkości; lecz wszystko w najokropniejszym nieładzie i porozrywane. Wychodząc z ogromnej tej sali, stosami xiąg i zbutwiałych papierów zarzuconej, na których ogromna warstwa pyłu spoczywa a myszy na dobre się rozgospodarowały, mimowolnie przyszedł mi na myśl ów wiersz Krasickiego, któryby tu śmiało zastosować można:

.......Wiem    z dawnej powieści,

Ze tu w klasztorze jest biblioteka,

Gdzieś tam .pod strychem podobno się mieści I dawno swego otworzenia czeka.

Był tam brat Alfons, lat temu trzydzieści 1 z starych xiążek pozdzierał wieka .

Najokazalszym co do budowy i nierównie staranniej od dwóch poprzednich utrzymanym jest trzeci kościoł zasław-ski: xx. Missyonarzy, na nowem mieście, tuż obok zamku położony. Świątynia ta najmniej dawna, fundował ją przed samą śmiercią swą x. Paweł Sanguszko mar. w. lit.

dnia 43 kwietnia 4 750 r., uposażył ją hojnie, nadając na własność wsie Wołków, Wołkowczyki, i Helakówkę, dusz męskich 279, żeń. 229, i annuaty na szpital zł. p. 600. Oprócz tego, kapitał 87,963 zł. p. legowany był temu kościołowi przez x. Hieronima Sanguszkę wojewodę wołyńs., Alexandra Kniehińskiego i xiędza Wawrzyńca Zadamowskie-go. Z licznego niegdyś zgromadzenia pozostał tu dzisiaj jeden tylko rnisyonarz, staruszek , słynny w okolicy z bogobojnego swego życia i cnót prawdziwie kapłańskich. Pamiątek tu niewiele, w wielkim ołtarzu tylko prześliczny obraz św. Józefa oblubieńca, patrona tutejszego kościoła, przy wejściu zaś portrety fundatora i żony jego Barbary z Duninów, której kilka haftowanych własną ręką pamiątek przechowuje się w zakrystyi.

W zakrystyi tej wszystkie ściany zawieszone są ślicznymi starymi sztychami włoskimi i polskim’. Był jeszcze w Zasławiu i czwarty kościół xx. Karmelitów, którego ruiny dotąd obok zamku widzieć można, nie mogłem się jednak dowiedzieć kiedy i przez kogo został wzniesiony. Najstarsi mieszkańcy miasta winnym stanie jak dzisiaj, nie pamiętają go już.

Gdzie taka ilość grobów i pamiątek jak w Zasławiu, gdzie zamek stary, jego wały, klasztory i cmentarze na każdym kroku przypominają dawną świetność tego miasta, wywołują z grobów fantastyczne, rycerskie postacie pierwszych jego właścicieli; mogłożby miejsce takie niemieć swoich legend i tradycyj, mogłaż je nieutworzyć wyobraźnia naszego ludu, tak żywa i poetyczna, tak pochopna do osłonięcia mistyczną szatą każdą mogiłę lub stare zwaliska? Otóż pominąwszy licznie krążące tu podania o strachach i upiorach, w nocy snujących się po zamkowym dziedzińcu, zatrzymamy się raczej nad więcej poetyczną legendą, o starych nawpół w ziemi leżących miirach, za Zasławiem będących. Szczegóły, które opowiedzieć' zamierzamy, tern żywiej nas zajęły, tern silniejszy wzbudziły interes, że nie tak odległej sięgają epoki, żeśmy je nareszcie słyszeli opowiadane przez naocznego jakoby świadka całego tego wydarzenia , a co dziw liejsza, przez osobę wykształconą i do wyższej sfery towarzyskiej należącą. Była nią zmarła przed dwoma laty stuletnia blisko rnalrona ś. p. Stecka chorążyna w. kor. z domu Popielówna. Opowiedziane przez nią wydarzenie niejednokrotnie już potem powtarzane słyszeliśmy. Działo się to za życia x. Janusza Sanguszki strażnika w. kor., kiedy dnia jednego zjawił się w zamku zasławskim żebrak staruszek. Nikt jeszcze wsparcia potrzebujący nie odszedł z próżną ręką od wrót tego zamku, i tą rażą więc xiężna strażnikowa, znana z cnót swych i dobroczynności niewiasta, hojną jałmużną obdzielić go rozkazała. Przyjął ją żebrak z pokorą, lecz usilnie żądał jeszcze by mu dozwolonem było z samą xiężną na osobności pomówić. Kiedy spełniono żądanie jego, po kilku słowach wdzięczności, tak prawie mówić zaczął: „Za miastem waszem pani są stare mury, o których wiecie zapewne; był to niegdyś duży zamek obronny, przodków waszych siedziba, nikt już z żyjących innym jak dziś go nie pamięta, ja jeden tylko pozostałem z licznych sług tego domu i naocznym byłem świadkiem jego świetności i upadku. Nieprzyjaciel i czas zniszczyli ten zamek , pozostały jednak w zawalonych jego lochach wielkie i nieprzebrane skarby, ja jeden tylko wskazać potrafię, gdzie ich szukać należy. Zawczasu jednakże ostrzegam was, miłościwa pani, że jak prędko będziemy już blizko celu naszych poszukiwań, Zasław palić się zacznie, a nim robota

ukończoną zostanie, spłonie on cały. Nietrwożcie się jednak xiężno i niezrażajcie tem, bo znalezionymi skarby potrzy-kroć straty mieszkańców powetować będziecie mogli; ja zas' będę w mocy waszej i za wszystko odpowiadam.“ Wróciwszy xiężna do gości swych, opowiedziała im zeznanie żebraka, wszyscy ciekawością powodowani usilnie na nią nalegać zaczęli, aby słów jego usłuchała. Naznaczono więc dzień, w którym roboty rozpocząć się miały, a komendant konsystującej wówczas w mieście załogi wojskowej, ludzi swych dla pomocy i pośpiechu przydał. Szybko szła robota pod rozkazami żebraka, a xiężna, goście zamkowi (pomiędzy którymi znajdywała się chorążyna Stecka) i połowa prawie ludności Zasławia , od rana już oczekiwali na placu. Pod wieczór kiedy już do dnia jutrzejszego kopanie odłożyć miano, u jednego z robotników złamał się rydel, na kamień natrafiwszy. Okrzyk radości wyleciał z ust przytomnych, wyraźnie bowiem sklepienie jakieś spostrzeżono, lecz w tejże samej chwili jęknęły dzwony kilku kościołów i cerkwi zasławskich, a szeroka łuna pożaru pokazała się nad miastem. Trwoga ogarnęła serca przytomnych i wszystko co żyło zaniechawszy dalszych poszukiwań, pospieszyło na ratunek swoich i bożych domów. Dążył też za ludem i tajemniczy żebrak i cierpliwie końca przestrachu oczekiwał. I znowu po upływie dni kilku ciekawość i chciwość przemogły obawę, a naglona od ludu i komendanta xiężna, wyruszyła za miasto, otoczona orszakiem pojazdów i pieszych, ze starym żebrakiem na czele. Tysiące rąk rzuciło się raźnie do rozpoczętej już roboty, i nie wyszło dwóch godzin spełna, gdy ciężkie drzwi żelazne okazały się oczom ciekawych; lecz widok straszny, przerażający znowu przerwał ich robotę. Zasław na czterech rogach swych szybko

u

idącą luną gorzeć zaczął; nie zdołała więc nawet zapobiedz temu zostawiona dla ostrożności w mieście załoga. Dzwony przeraźliwym jękiem zagłuszały krzyki uciekających mieszkańców, czarne dymu kłęby, jak rozigrane fale unosiły się nad miastem, a płacz i narzekanie rozlegały się do koła. Jeszcze jednak pomimo gróźb i przedstawień xięźny wahał się lud chciwością łupu zajęty, kiedy od miasta pokazał się długi orszak duchowieństwa z obrazem Bogarodzicy na czele, a upadłszy przed xiężną na kolana, zaklinać ją zaczął o zaprzestanie tej strasznej z nieszczęściem tylu ofiar połączonej igraszki. Dopiero wzruszający ten widok wstrząsnął i upokorzył umysły wszystkich, tłumy padać na kolana zaczęły, wzywając u patronki swej ratunku, poozem wszyscy z obrazem ku miastu dążyć zaczęli. Uśmierzył się pożar przy słabym nawet ratunku, lecz żebrak znikł w natłoku i pomimo poszukiwań nigdy go już odtąd nie widziano, a xiężna rozesławszy hojne ofiary pogorzałym rodzinom ziemią i gruzem rozpoczęte roboty zasypać kazała.

PIEŚŃ O OBBAZIE MATKI BOSKIEJ ZASŁAWSKIEJ

(z akt klasztornych wyjęta.)

Niebios Pani, której ani Świat ani nieba Cudów darów wziąć wymiarów Zmogą jak trzeba,

Lustru twojej opieki

Nad nami w każde wieki W niepamięci przez złe chęci Nic nie zagrzeba.

335

Dość okrutne jak mgły smutne Tatarskie roty

Cześć i chwałę twą w zuchwałe Wzięły obroty,

Piekła gniewem pałały,

Przez forsę popierały Niecnotliwej, obrzydliwej Niebom roboty.

Żal uciskał, płacz wyciskał Nieutulony,

W Izach tonącym niemającym Żadnej obrony,

Gdy Chmielnicki zbrykany Tej korony poddany Z kozakami, Tatarami Puścił zagony.

Czasy to te były złote Kiedyś na tronie W tej świątnicy, twej stolicy Nam ku obronie Z skarbców xiąźąt wstawiona W ołtarzu ogłoszona •Łask karboną i obroną Polskiej koronie.

I pewnieby śmierć, pogrzeby, Smutne ruiny,

Co ten cały kraj odziały Za grzechów winy,

Przy pomocy skutecznej Opiece walecznej Nas minęły nie dotknęły Z twojej przyczyny.

Lecz nabożne serca różne Zdanie w tej dobie Inne mys'li miłość kryśli Ku twej osobie,

By twej powagi pańskiej Zuchwałości pogańskiej.

Nie zostawić nie wystawić Jakby na próbie.

Zycie własne więc na jasne Szczęścia igrzysko Przy kościele łożąc śmiele I pośmiewisko Z tak fatalnej ruiny

W bezpieczniejsze krainy Z twym obrazem onyioa razem Uchodzą rześko.

Tak prywatnie Z wojny matnie Niebios królowa Bez odwłoki niesie kroki Aż* do Rzeszowa,

Pewno że ta kraina

Honor jak jej tak syna W swym honorze przy dozorze Czułym dochowa.

Lecz wojenne gdy codzienne Marsa turnieje

W krwawym znoju o pokoju Są bez nadzieje,

Tak opłakana chwila

Łask twych honor nachyla Do upadku na ostatku Pamięć ich mdleje.

337

Ale nieba gdzie potraeba 0 cudów dary

Więc wskrzeszają, rozrzucają Ludziom bez miary,

Kiedy ludzka szwankuje Siła i potrzebuje Tej pomocy w swej niemocy Dla wsparcia wiary.

W tym odmencie wnet w momencie Pan niebios prawie .Poznać daje swe zwyczaje Na Stanisławie,

Na cześć tego obrazu Gdy do jednego razu Niemoc skraca, życie wraca Jemu łaskawie¹).

Tym się wsławia i odnawia Lustr twojej chwały Każdy żywy na te dziwy Bieży zdumiały,

Cześć ci winną oddaje Gdy pomocy doznaje,

I ratunku w swym frasunku Stary lub mały.

A tymczasem swym hałasem Co nas trapiły Krwawe wojnę, już spokojny Czas przywróciły,

A co było w sekrecie

Głośno brzmi w całym świecie Kraje, które twą figurę Dotąd taiły.

*) Wzmianka tu o jakimś cudzie w Rzeszowie dopełnionym.

338

Głosi sława Stanisława Jakoś łaskawie

Śmierci z ręki jak przez dzięki Wyrwała prawie,

Miłość ciebie chęć daje By cię znowu te kraje Powitały, Wołyń cały Nalega żwawie.

Bardziej przecie w polskim świecje Xięciu sławnemu Sanguszkowi marszałkowi Zasławia cnemu Dziedzicowi w tej dobie Miłość ku twej osobie Mnoży zdania i nakłania Chęci ku temu,

'!• '    | u

Więc jak skoro różne sporo Przygotowania Rozporządzi, które sądzi Dla powitania Twego być przyzwoite ,

O twój powrót sowite Swym wspaniałym sercem całym Czyni starania.

Przyjął mile Bóg w te chwile Życzliwe chęci Myśli wiernej nieśmiertelnej Godnej pamięci Tego zacnego pąpa,

Gdyś w ten kościoł oddana Gdzie twa chwała nieustała Wszystkich nas nęci.

339

W każdej twarzy wraz się żarzy Słodkie wesele,

Każdy bierze wzór w tej mierze Jak zyskał wiele,

Po stoletniem wygnaniu Przy xiążęcem staraniu Gdyś wrócona postawiona W tym tu kościele.

Gdzie jak skoro stajesz sporo,

Bóg swoje dary Nam daruje, gdzie znajduje Zupełność wiary,

Gdy przez twe przyczynienie By trosk naszych zleczenie Wzięło skutek, zniszczał smutek, Czynim ofiary.

Więc o pani gdy stroskani Znizkąd ratunku Nie znajdziemy, ty prosiemy Wyrwij z frasunku,

Daj poznać , twa przyczyna Za nami jak u syna Jest wielkiego statecznego Zawsze szacunku.

Niech odnosim o co prosim W szczerej ufności:

Zycie, zdrowie, słuch, dar w mowie W serca skrytości Uciski utajone

Niechaj będą zleczone,

A sumienie oczyszczone Ma z twej litości.

340

Szczerej wiary zmocniej dary W sercu i duszy,

Niech ufności i miłości Boga niewzruszy Dźwięk świata w każdym stanie Póki życia wystanie,

Panno mi/a byś sprawi/a,

Niech prośba ruszy.

A ztąd będzie tu i wszędzie Bogu jednemu Cześć i chwa/a nieusta/a Niepojętemu

We trzech osobach Panu Od ludu wszego stanu Zyciadawcy Irosków zbawcy 1 stwórcy cnemu. Amen.

Dyaryusz anniwersarzu śp. jo. xięcia jegomości Janusza Sanguszki, marszałka wielkiego xięztwa litewskiego, w kościele zasławskim xięży Bernardynów odprawionego, die 21 Sbris 1776,

(z akt tegoż klasztoru wyjęty).

\

Niesłusznie poeta zgodną miłość braterską rzadszą na świecie nad fenixa uznał: llarus in orbe Phenix, rarior Concordia fratrum. Patrzymy i w tym wieku naszym wła-snemi oczyma na tak wielu braci czysto zgodną miłość, których wzajemna między sobą harmonia, i umysłów jedność to poetyzmu przekonywa zdanie.

Nie jest jednak moim umysłem te wszystkie piękne przykłady braterskiej jedności tu na dowód przywodzić lub wyliczać, dosyć będzie na jednym wystawionym wizerunku braterskiej miłości i umysłów jedności jaśnie oświeconych xiąiąt Sanguszków: Józefa marszałka wielkiego w. x. lit. Hieronima wojewody wołyńskiego i Janusza starosty muka-rowskiego, którzy pamiętając na owe xiąg machabejskich zdanie, że: święta jest i pożyteczna myśl modlić się za umarłych, ażeby od grzechów uwolnieni byli, równie wspaniałym jako też i pełnym zgodnej miłos'ci sercem, nietylko na os'm zakonów, znaczne na msze św. po prowincyach odprawiać się mające, rozdali jałmużny, ale też w dobrach swoich dziedzicznych t. j. w konwencie naszym zasławskim, wspaniały anniwersarz jo. x. Januszowi Sanguszkowi marszałkowi b. w. x. lit. najstarszemu bratu swemu , swym nakładem sprawili, którego to pogrzebu takowa była aparencya:

i

1.    Faciata kościelna była adornowana bramą piękną architekturą , malowaną na blejtramach, na której w górze napisany widzieć się dawał rok 1775 i dzień 13 septem-bra, oznaczający dzień i rok śmierci tego j. o. xięcia, pod którym napisano było:

Ulula porta clama riritas. Isaiae 14.

Quia princeps magnus ceddit hodie. 2. Reg. cap. 3 v. 38,

2.    Wchodząc w kościoł, ściana kościelna po prawej ręce na dwie części podzielona, reprezentowała miłość Boga i bliźniego ś: p. j. o. xięcia Janusza Sanguszki, miłość bliźniego i hojność tego j. o. xięcia figurowała na blejtra-mie wielkim, połowę kościelnej ściany zastępującym: osoba w purpurze i mitrze siedząca z kornukopią w rękach,

\

342

z której sypały się klejnoty, zegarki i złote dukaty, najwięcej zas' po całym blejtramie rozrzuconych znajdowało się papierów prawnych, naznaczonych tymi prawnymi terminami : donatio, resignatio, cessio, advitalitas, roboratio, z napisem na kamieniu: Beatus vir qui post aurum non abiit nec speravit in pecunia et thesauris, erit Uli gloria aeterna. Ecclesiastici 31 v. 8 et 10.

Druga zaś część tejże ściany, okazowała miłość Boga i hojność dla niego, tą myślą widzieć hyło dziewięć konwentów samego naszego zakonu, miłością i hojnością tego j. o. pana zaszczyconych, w dobrach jego zostających jako to: tarnowskich dwa naszych braci i panieński, opatowski naszych, jarosławski Reformatów, dubieński naszych, ostrog-ski Kapucynów, zasławski naszych, konstantynowski Kapucynów , cudnowski naszych z napisem:

Elemosynas illius enerrabit omnis ecclesia pauperum. Eccl. 31. v. 11.

3. Lewa ściana kościoła także na dwie części podzielona , okazywała zasługi tegoż j. o. xięcia w ojczyźnie, w tych wyrazach. Pierwsza połowa pokazywała figurę trybunału , którego ten j. o. xiążę był marszałkiem siedząc na mar-szałkowskiem miejscu z laską, wraz z deputatami, oraz patronowie indukujący sprawy, jako też z przeciwnej strony replikujący przy licznej innych przytomnych liczbie z napisem :

i

Justitia et pax osculata sunt. Psal. 84. v. 11.

Niby okazując, że sprawiedliwość wiernie administrowana jest najmocniejszą twierdzą królestwa.

Część druga ściany kościelnej reprezentowała marszałka litewskiego, tą myślą było wyrażenie naj. monarchy Augusta 111 (za którego on laskę marszałkowską nosił), idącego pu-

343

blicznie na tron, przed którym j. o. xiążę niósł laskę z napisem;

Joannes est nomen ejus, ipse praecedet antę eum. Lucae 1.

4.    Przed wielkim ołtarzem dwie ściany, jedna po lewej druga po prawej stronie, te myśli wyrażały: że prawa, w której są drzwi do zakrystyi, była ozdobiona malowaną bramą na której był napisany rok 4775 i dzień 43 septem-bra, niżej zegar skazujący na godzinę jedynastą, pod nim napis:

Egredere de domo tua et de cognatione tua. Genesis 12 v. 4.

Co oznaczało, że tego roku dnia i tej godziny, ten j. o. xiążę, z padołu płaczu powołany był do wieczności.

5.    Po lewej stronie na podobieństwo Ezechiasza króla zupełnie zgadzającego się z wolą boską, przez Izajasza proroka oznajmioną temu królowi, że go Bóg zbiera z tego świata; patrzyć było na portret j. o. xięcia leżącego na łóżku śmiertelnem, do którego przychodzi gwardyan dubień-ski z oznajmieniem mu blizkiej śmierci, z którego ust te wychodziły słowa:

Percipe domui tuae, morieris enim tu et non vives. 4 Reg. 20 v. 1.

Z ust zaś xiążęcych te słowa:

Bonus sermo Domini, quem locutus es, fiat. 4 Reg. 20 v. 19.

6.    Wielki ołtarz na trzy sceny podzielony. Pierwsze widzenie prezentowało figurę ołtarza, w którego gloryi osoby płaczące widzieć było, nad śmiercią j. o. xięcia ubolewające z napisem:

Super mortuum produc lamentum et quasi dira passtis incipe planctum.

W drugiej scenie szpalery ogrodowe jakoby do karuzelu akomodowane. W ostatniej zaś perspektywie osoba tego

344

jo. pana via lactea idącego, przed którym pogonią pałaszem z kolosu laur zdejmowała, z napisem:

Cursum consummaui, fidem servavi, in reliquo reposita est miki corona justitiae.

7.    Pomiędzy tymi blejtramami tak na kościele, jako i przed ołtarzem na pilastrach były postumenta malowane, nad którymi w ozdobnych szwejfunkach wysoko wyniosłych w górze widzieć było: herby domu j. o. xięcia, jako to: Sanguszków Pogonią, Lubomirskich Srzeniawa, Radziwiłłów Orzeł, i Sapiehów Strzała.

Chór zaś okryty był, blejtram mający na sobie malowany, różne instrumenta muzyczne z partyturami, do każdego instrumentu akomodowanemi, oraz dla wokalistów na trzy głosy, której to aryi był ten text:

Dies mei transierunt, cogitationes meae dissipatae sunt. Job. 17 v. 14,

z którego textu okoliczności, dopiero szły napisy pod herbami w ten sposób:

Pod Pogonią Sanguszków

Sicut nuntius percurrens. Sap. 5 v. 9.

Pod Srzeniawa Lubomirskich

Sicut impetus aguarum multarum. Isaiae 28 v. 2.

Pod Orłem radziwiłłowskim

Sicut avis ad aha transvolans. Proverb. 26 v. 2,t.

Pod Strzałą sapieżyńską

Tanguam sagitta emissa ad locum destinatum. Sap. 5 v. 12.

8.    Katafalk prezentował zamek fortecy dubieńskiej, w którym ten j. o. xiążę umarł, w którego bramę mimo wszystkie warty śmierć wchodziła, z napisem:

Quis est homo, qui we/ et non uidebit mortem?

Eruet anmatn suam de manu infemi.

345

Na tej fortecy cztery szwejfunki formowały pawilon, kończący się w górze baldachimem z mitrą, pod którym stał portret ś. p. j. o. xięcia. W rogach każdy dźwigał na sobie obelisek trojgraniasty, w których środku siedziały o-soby rznięte, reprezentujące cnoty moralne j. o. xięcia, na wierzchołkach zaś geniusze trzymające laski połamane z napisem :

Quomodo confracta est virga, fortis baculus gloriosus. Jerem. 48 v. 17.

To jest laska trybunalska i laska ministra w. x. litewskiego.

9.    Te obeliski na bastyonach stojące były okryte światłem rzęsistem, jako też cały katafalk i wielki ołtarz, którego oprócz świec różnej wielkości oświecały lampy oliwne tylną perspektywę, dla podania oku co się w niej znajdowało ; inaczej dla zasłonionych w całym kościele okien, nie dościgłoby oko głębokiej ostatniej sceny. Kościoł także wspaniale był illuminowany rzęsistemi świecami, które nad każdym blejtramem dźwigały szwejfunki, różnego spadku świecami napełnione, jako też i chór kościelny niemi był ukryty. Pilastry zaś i herby oświecały gęste lampy oliwne.

10.    Dnia pierwszego celebrował jw. jmść. xiądz Komornicki, sufragan łucki, przy licznem zgromadzeniu duchowieństwa obojga obrządków, tak ruskiego jako też i łacińskiego, mianowicie zaś zakonów w znacznej liczbie zgromadzonych jako to: Dominikanów, Kapucynów, Reformatów, Franciszkanów, Karmelitów, najwięcej jednak naszych Bernardynów z Lublina, Sokala, Dubna, Zbaraża i Cudnowa, na to zgromadzonych, aby oświadczyli przynaleiytą wdzięczność temu zmarłemu jo. panu za życia swego na nas najłaskawszemu. Podczas sumy przez jw. jmść xiędza sufra-gana łuckiego (jako się wyżej nadmieniło) celebrowane,

346

miał kazanie x. Auxenty Buczyński, dziś kustosz lubelski, który przy śmierci ś. p. j. o. xiecia jako gwardyan natenczas dubieński, był mu z padołu płaczu do ziemi wieczności przewodnikiem, ile najlepszy świadek j. o. xięcia zupełnej na wolę boską rezygnacyi i cnót heroicznych godnych katolickiego pana przy ostatnim zgonie.

Drugi dzień także przy gęstych wigiliach, przez różne zakony śpiewanych, i ustawicznych mszach świętych w różnej aparencyi odprawił się, którego ostatnią mszę śpiewał najprzewielebniejszy xiądz Symforyan Razmusiewicz, prowin-cyi naszej prowincyał, na ten akt także umyślnie przybywszy.

Trzeci dzień zakonkludowali sami nasi zakonnicy jako najwięcej obowiązani tak ś. p. j. o. xięciu, jako też i całemu jo. domowi temu.

NB. Jeżeliby zaś kto się nad tym zastanowił, że j. o. śp. xiążę umarł dnia 13 septembra a anniwersarz za niego odprawiał się 21 oktobra, to wiedzieć trzeba, że dla jubileuszu odprawującego się u nas, cały september i znaczny czas oktobra musiał się tenże anniwersarz przeciągnąć do 21 oktobra.

III.

sławuta; fizyonomia tego miasta; wspomnienie o właścicielach jego; pałac; biblioteka; kościoł i groby Sanguszków.

O dwadzies'cia pięć wiorst za Zasławiem leży Sławuta, główna metropolia obszernych dóbr sanguszkowskicli po Wołyniu rozrzuconych, dzisiejsza rezydencya właścicieli. Zmęczonemu turyście widokiem obszernych niw wołyńskich i płaszczyzny bezleśnej, radzimy tu drogę skierować, a ucieszy się wjechawszy w obszerne lasy sławuckie, którym równych długo mu szukać przyjdzie. Sliczneż bo to bory i z jaką starannością utrzymane, najwięcej tu sośniny, ale za to jak to mówią sosna w sosnę, a jedna od drugiej wspanialsza i piękniejsza. Minąwszy kilka wiosek wśród lasów tych zbudowanych, nasyciwszy pierś aromatem ziół i kwiatów, silną wonią żywicy w powietrzu rozlaną, już mamy dojeżdżać do miasteczka, kiedy nagle światełko jakieś jakby błędny ognik, wśród największej gęstwiny migotającej zwróci uwagę naszą. Jest to ogromna ku niebu sięgająca sosna, a na niej między dwoma krzyżami zawieszony obraz Matki Boskiej, z lampą nieustannie przy nim płonącą. Z daleka jeszcze wiatr z szumem drzew i gałęzi doniesie ci ztam-tąd odgłos cichej modlitwy, w każdej porze bowiem zastaniesz tam gromadkę pobożnych, którzy klęcząc u stóp obrazu, gorące prośby do Matki Zbawiciela zanoszą. Zachwyco-

348

ny i przejęty niespodziewanym widokiem tym podróżny mimowolnie zatrzyma się, aby i swój głos i swoją modlitwę połączyć, a jakże się ucieszy, jak zbuduje dopiero usłyszawszy historyę tego miejsca. Przed laty kilkunastu, x. Roman Sanguszko wybrawszy wspaniałe to drzewo zawiesić na nim kazał obraz i lampę do niego fundował. Lud okoliczny czcząc i uwielbiając zacnego pana swego całem sercem przylgnął do pobożnej ofiary jego i szczególne do niej nabożeństwo okazywać zaczął. W krótce potem miejsce to dla licznie gromadzących się tu pobożnych, nową Częstochową nazwano, zjawiła się też i skarbonka, do której ubożsi szelągi, możniejsi złotówki rzucają; pobożne te ofiary obracane bywają na potrzeby miejscowego kos'cioła. Śliczny to przykład przywiązania ludu do swego pana, głębokiej wiary, ślepego zaufania we wszystkie czynności jego. Wymieniliśmy ten jeden tylko wśród tysiąca innych, bo świeżo nasunął się oczom naszym a wieleż to razy przejeżdżając przez obszerne sanguszkowskie włości słyszeliśmy zgromadzonych po karczmach ludzi z uwielbieniem o swym panu rozprawiających. Imię x. Romana u starych i u młodych z fanatyczną czcią wymawiane, na ustach spoczywa. Jak dalece zasłużył xiążę na taką wdzięczność, łatwo się przekonać spojrzawszy na kilkudziesięcio-tysięczną ludność w dobrach jego osiadłą. Od kilku lat już w miejsce dawnych powinności ustanowiono tu czynsze dobrowolne, zaprowadzone fabryki nie mało też podniosły byt włościański, Tysiące rąk pracuje w nich za bardzo sowitą opłatą. Nadto obszerne plantacye buraków, dowózka drew do fabryk, wszystko sumiennie i akuratnie wynagradzane, dostarczyło środków do zarobku, zapewniło byt zamożny i wygodny nie tylko miejscowej ludności lecz i pogranicznym majątkom prywatnych obywateli. To też je-

¹

’) Patrz Kararazin t. I. str. 189 i Narbutt t. III. str. 265.

²

)    W r. 1386 tak się podpisał na submisyi Władysławowi Jagielle, dotąd w aktach koronnych zachowanej.

³

)    Paprocki Herbarz str. 652 pod Jawnuta i nota 38 tego pisma.

⁴

*) Niesiecki Herbarz: Chlebowicze.

⁵

) Staroż. Polska Balińskiego i Lipińskiego.

⁶

*) Ob. t. VII. Hist. polska pod rokiem 1366 nota.

⁷

) Stadnicki Kazimierz w dziele p. t. Synowie Gedymina.

⁸

) Petricius in Principc Polon. fol. 34.

W archiwum zasławskiem przechowuje się własnoręczny list x. Dominika do senatorów i posłów pisany z relacyą porażki pod Pilawcami. Ciekawy ton dokument szczegółowie całe wydarzenie to objaśnia.

⁹

’j Starowolski in Bellat. Sann. fol. 216.

¹⁰

) Natban Mośkowicz, ob. Pam. warsz. 1825 r. VI. str. 555.

J) Z archiwum miejscowego.

*) Naruszewicz, Pyaryusi podróży.

¹¹

*) Wszystkie (e szczegóły * archiwum miejscowego czerpałem, również jak umieszczoną przy końcu tego artykułu pieśń do Matki boskiej zasławskiej i Dyaryusz pogrzebu ordynata Sanguszki, w tutejszym kościele odprawionego,

¹²

) Św Łukasza wyobraził Czechowicz w tym obrazie tak , jak go pierwszy odmalował Carlo Maratti tj. z ukończonym już wizę-, runkiem Matki boskiej w ręku.

349

śli spotkasz w tej części Wołynia wóz porządnie obszyty, trójką dziarskich koni zaprzężony, a na nim chłopka z wesołą twarzą, czysto i dostatnio odzianego, nie pytaj nawet zkąd go Bóg niesie, „z kniażyny pane" odpowie ci na pewno, tak bowiem nazywają dobra xiążęce. Śliczny też widok przedstawiają wsie w majętnościach sanguszkowskich i hr. Alfreda Potockiego, zięcia x. Romana; ogromne chaty w okolicach stepowych najczęściej murowane, połyskują białością, zabudowania gospodarskie porządne, od wiosny do wiosny zbożem napełnione, dobytku w nich mnóstwo, bydło piękne, konie raźne, słowem dostatek w najmniejszym szczególe przebijający się. 0 dworskich budynkach i mowy tu nie ma , te bowiem od najmniejszej szopki do gorzelni lub browaru, wszystkie murowane, obszerne, okazałe, mile cię uderzą i o staranności właścicieli przekonają. Kraszewski w przejazdce swej po Wołyniu wiernie scharakteryzował fizyonomię dóbr sanguszkowskich, dla dopełnienia więc obrazu ich dosłownie ustęp ten z listu jego przytaczamy ¹): ,|W okolicach Zasławia łatwo poznać sanguszkowskie dobra po walnych gospodach, po wioskach bogatych, po budowach gospodarskich pod czerwoną dachówką, po czemś znamionującem dobry byt i porządek. Gdybyśmy szukali formuły postępu dla kraju i zewnętrznej fizyonomii jego, wybralibyśmy pewnie za wzór sanguszkowskie majątki. Ogromne tu dokonano ulepszenia, pozaprowadzano gospodarstwa leśne, fabryki kosztowne, płodozmiany itp., ale bacznie i oględnie, tak że to twarzy kraju i charakteru jego

nie psuje.........W majątkach , fabrykach, zaprowadze-

niach sanguszkowskich to mnie uderza, że nie mają cechy

350

obcej, niemieckiej, sztywnej, nienaszej, jest w nieb coś nowego, ale swojskiego, przekonany jestem że i myśl, co je utworzyła, zrozumiała miarę polepszeń do jakich jesteśmy zdolni i przyswoić je nienaruszając tła rodzinnego potrafi. Widać tu ład i porządek, ale nie ma pedanteryi i niewoli¹'. Prawda, święta prawda, pomimo stuku młotów i kół fabrycznych, pomimo gwaru obcej mowy, licznie tu zgromadzonych cudzoziemców przy fabrykach, wszystko to jakieś nasze, czysto swojskie, rodzime, na każdym kroku poznasz że jesteś na własnej ziemi, wszędzie cię owionie duch jakiś, nieobcy, nieskażony, ale swój, słowiański, serdeczny i poczciwy, jak serce, jak myśl tego co to wszystko urządzał. Ale najdokładniej się o tern wszystkiein przekonamy w samej Sławmcie, do której się już zbliżyliśmy. Położenie i fizyonomia miasteczka, dziwnie malownicze, oryginalne jakąś cechą wyłączną odróżniającą je, od wszystkich innych na Wołyniu odznaczone. Lasy otaczające S/awutę do koła tak blizko miasteczka położone, że niektóre domy narożne zdają się wśród nich być zbudowane. Żydów w miasteczku dużo, brudne ich domostwa jednak jakby się gdzieś pochowały, zupełnie ich nie widać; natomiast białe schludne dworki fabrykantów i miejscowych oficyalistów ślicznie się wśród drzew rysują. Na obszernym rynku wspaniały murowany ratusz ze sklepami do koła , poważnie nad miasteczkiem góruje, dalej wznoszą się ogromne gmachy fabryczne, z których nieustannie bucha dym kłębami, a warkot kół i młotów donośnie po ulicach rozlega się; jeszcze dalej na wyniosłem wzgórzu rozsiadł się wspaniały, ciemny pałac xiąłęcy, tuż obok niego oficyny, stajnie, wszystko murowane, piątrowe a na ostatku śliczny kościółek kamienny z złocistym krzyżem na kopule. Przez sam środek miasta sze-

351

roką wstęgą wije się Hor)ń, na nim okazała grobla i młyn szwajcarski zbudowany, wzdłuż rzeki ciągnie się obszerny ogród, na miejsce publicznych przechadzek przeznaczony; podczas lata wędrowna trupa aktorów lub akrobatów urządza tu niekiedy teatrzyk. W miasteczku obszerny budynek, na którym szyld ogroinnemi literami piwo bawarskie zwiastuje, kilka porządnych szynkowni dla pospólstwa, otoż i obraz Sławuty, zawsze gwarnej, wesołej, uśmiechniętej, bo wszystkim tu dobrze, a oko co nad tern wszystkiem czuwa, każdego pracę wynagradzać utnie, każdemu też po pracy stosowną rozrywkę obmyślało.

Nazajutrz po przybyciu mojem do Sławuty, że to była niedziela, miałem zręczność przypatrzenia się miasteczku w najweselszej jego postaci, wszystko tu w świątecznej zjawi ło się barwie. Od rana tłumy pobożnych zaległy kościoł, około południa na chwilę wszystko ucichło, przed wieczorem dopiero nowem życiem zawrzała Sławuta. Lud wysypał się na ulicę, napełnił rynek i szynkownie — dwie narodowości , germańska i słowiańska zlały się tu razem. Dziewczęta i kobiety, pozrzucawszy zasmolone fartuchy, w których przez cały tydzień w fabrykach pracowały, przywdziały różnobarwne, pstrocizną uderzające stroje; w kwiaty i wstążki przystrojone, wesołe, hoże, uśmiechnięte, przebiegały ulice, rój chłopców ciągnął za niemi; odezwały się pozytywy i zabawa rozpoczęła się na dobre. Młoda jakaś niemka, schludnie i czysto odziana, z fartuszkiem kubkami i szklaneczkami napełnionym, przesuwała się po ulicach, pędząc osła przed sobą, na którego grzbiecie dwie baryłki mlekiem napełnione wisiały. Lud zatrzymywał się na ulicy i kupował chłodzący napój. Na wszystkich twarzach jaśniała swoboda i zadowolnienie. Długo ciekawem okiem ścigałem

352

ten tłum szczęśliwy i sam się cieszyłem w duszy pomyślawszy, że silne i potężne w moralne zasoby społeczeństwo, które takich panów jak właściciele tutejsi wypiaslo-wać zdołało.

O historyi Sławuty niewiele powiedzieć możemy; zaginąć zapewne musiały jej ślady w czasie najazdów tatarskich i kozackich, o których świadczy przywilej Augusta III w r. 1754 miastu temu w tych słowach wydany '): „Gdy miasto przez napady kozackie i tatarskie zniszczone poczyna się dźwigać, pozwalamy je obwarować, używać swmbód miejskich, obdarzamy prawem magdeb., zaprowadzamy targ tygodniowy, 2 jarmarki do roku i skład białej soli ruskiej; wiozący takową z Pokucia na Polesie nie mają mijać miasta, a jeśli podczas jarmarku przejeżdżają, obowiązani będą przez pięć dni zatrzymać się, wystawująe ją na sprzedaż*⁴.

O fabrykach tutejszych, których wyroby w całym kraju są znane, mówiliśmy obszerniej w innem miejscu , nie pozostaje więc nam jak przebiegnąć po pałacu , który chociaż wspaniały na oko i rozległy, niewiele wszakże kosztownych zabytków i pamiątek posiada, te wszystkie prawne w zamku zasławskim zgromadzono. Obrazów tu nawet niewiele; z tych ostatnich jeden tylko właściwie na szczególną uwagę zasługuje: wyobraża on sejm za Zygmunta III, na którym hetman Żółkiewski wziętych w niewolę x'ążąt Szujskich królowi przedstawia. Szczególnym trafem obraz ten mocno uszkodzony, z ram odarty, przez długi czas przechowywał się w składzie jakimś; nikt w Sławucie exystencyi jego nie domyślał się; dopiero przed laty kilku x. Roman Sanguszko odszukał kosztowny ten zabytek, dziś najpiękniejszą ozdobę pałacu

Patrz Staroż, Po|s. Balińs. i Lipińsk,

353

stanowiący i sprowadzonemu z zagranicy artyście- malarzowi restaurować go kazał. Uszkodzenia umiejętnie poprawione zostały, a znawcy upatrują w nim oryginał Tomasza Dolabelli '); powtarzamy sąd ten, pozostawiając bieglejszyrn od nas w sztuce zawyrokowanie o prawdziwości jego. Rzeczywiście obraz tej treści, oryginalny utwór Dolabelli, znajdował się niegdyś w zamku królewskim w Warszawie, zkąd podobno jeszcze za Augusta II do Petersburga przewieziony został; trudno więc odgadnąć, jakąby drogą do Sławuty miał się dostać. W każdym razie wszakże płótno to do rzędu arcydzieł zaliczone być może, koloryt, ugrupowanie, postaci Zygmunta III i młodego królewica Władysława, wszystko w nim po mistrzowsku schwycone. Jest tu jeszcze drugi obraz, równie piękny, nowszej szkoły utwór, przedstawiający zwycięztwo xięcia Romana Sanguszki het. poi. lit. wojewody braclawskiego pod Ułą w 1568 roku.

Biblioteka tutejsza w dwóch obszernych salach mieszcząca się, od lat kilkunastu staraniem x. Romana utrzymywana szybko wzrasta, obecnie już przeszło 5,000 tomów dzieł wyborowych zawiera. Mianowicie bogaty jest tu oddział teologiczny. Oglądaliśmy tu ślicznie dochowane rzadkie wydania: Biblii radziwiłłowskiej (1568), ostfogskiej (1584), Leopolity (1577), kazania Skargi, Birkowskiego, Postylle Wujka itd. Również zamożną jest w rzadkości historyczne,

’) Tomasz Dolabella nadworny malarz króla Zygmunta III malował po większej części wielkie Historyczne obrazy; najznakomitszem dziełem jego jest Wjazd Ossolińskiego do Rzymu, który później był rytowany, t d. 27 stycznia 1650 r. Syn jego Stefan Dolabella był nadwornym malarzem Władysława IV. Jego są portrety rodziny jagiellońskiej w zamku warszawskim.

354

posiada bowiem kompletny zbiór kronikarzy polskich, poczynając od Miechowity, Bielskiego, Długosza, Kromera do najnowszych. Ciekawy tu także i bogaty zbiór miniaturowych rękopismów, palimpsestów, inkunabułów greckich i łacińskich, nadto mnóstwo dawnych sztychów, mianowicie polskich, starych broszur treści politycznej i polemicznej, a wszystko to umiejętnie i starannie zebrane i ułożone l). Zbiór rękopismów polskich i łacińskich nie tak liczny, jak pięknym doborem i rzadkością zalecający się, składa się z kilkudziesięciu woluminów. Są tu nieznane i rzadkie materyały do historyi panowania Augustów J1, 111 i Stanisława Poniatowskiego. Ogłoszenie ich drukiem wielce byłoby pożąda-nem. Mając pod ręką katalog rękopismów tych , umieszczam go w odpisie przy końcu niniejszego rozdziału.

W apartamentach x. Romana , tuż obok pałacu położonych, mnóstwo także ciekawych rzeczy widzieć można; mianowicie kosztowny zbiór dawnej broni, kilka ślicznych chorągwi na atłasie szytych, śliczne akwarele, jeszcze rzadkie rękopisma z ostatnich lat ubiegłego stulecia, między tymi i pamiętniki ojca, x. Eustachego Sanguszki, duży krzyż srebrny z wyobrażeniem Chrystusa starożytnej roboty itp. rzeczy. Z pokojów tych już tylko kilka kroków mamy do stajni, tu obaczymy ten słynny zawód koni, te szlachetne rumaki pod gorącem słońcem Arabii zrodzone, tak starannie i kosztownie tu utrzymywane. Zamiłowanie do koni, trady-

,j Bibliotekarzem w S/awucie jest p. Józef Piotrowski, człowiek pracowity i zamiłowany w swym zawodzie, nadto jest on jednym z najzręczniejszych faximilistów w kraju, widzieliśmy prace jego z zadziwiającą dokładnością dokonane. Pan August Bielowski dyrektor zakł. naród. Ossolińskich, oddał mu zasłużone w tym względzie pochwały, patrz Gaz. warsz. z r. 1859, Nr. 489.

355

cyonalnie w domie Sanguszków przez kilka pokoleń przechowuje się już, szczególnym zas' miłośnikiem i znawcą ich jest xiążę Roman Konie stanowią najulubieńszą rozrywkę jego, w chwilach wolnych od pracy dla dobra ogółu , dla kraju, który tak kocha. Kiedy mówi o nich, kiedy wylicza je po nazwisku, lub kiedy dosiędzie które ze swoich dzieci , jak je nazywa, wówczas twarz jego przybiera jakiś dziwny wyraz młodzieńczego zapału , szlachetne oblicze rozjaśnia się na chwilę, a patrzący nie może nieodgadnąć w nim natenczas dzielnego potomka jagiellońskiego szczepu, Lubartowego praprawnuka. W obecnym czasie stado xx. Sanguszków⁷ zaledwie kilka sobie równych w Europ:e znaleźć może, właściwie zaś ze sławuckiem rywalizować tylko mogą stada: króla wirtembergskiego w Studgardzie i cesarza austryackiego w Lipicy. Oryginalne ogiery sanguszko-wskie są niewątpliwie najpiękniejszymi w Europie; co kilka lat za kupnem ich wysyłani bywają ztąd do Arabii ludzie, na których wyborze polegać można. Dziś bowiem kiedy i na wschodzie konie arabskie stają się coraz rzadszymi, a oszustwa spekulantów tamtejszych wzrastają z wymaganiami europejskiemi, rzecz ta wyir aga wielkiej znajomości i ostrożności. Dziś kiedy długoletnia walka Wehabitów z wicekrólami Egiptu zakończyła się zupełnem ich zniszczeniem na majątkach, temsamem i na koniach, a właśnie hodowane przez nich były najpiękniejsze, kiedy położenie dworu austryackiego staje się coraz krytyczniejszem, tern większą radość czujemy, patrząc na wytrwałość i powodzenie stada sławuckiego. Przyjdzie może chwila, kiedy zawód polskiego magnata będzie jedyny w Europie i wyłącznie zasilać ją będzie w konie nieskażonego pochodzenia. Pochlebiałoby to miłości własnej Polaków a Wołyń by się cieszył, bo

356

całem sercem przywykł kochac' Sławutę, przywykł cześć oddawać tradycyonalnym cnotom i zasługom jej właścicieli, zwłaszcza tego, którego życie wśród nas spędzone, nie przestało być dotąd jedną wielką ideą ofiary i poświęcenia dla drugich , dla ogółu całego. Któż nie odgadnie, że mówimy tu o x. Romanie Sanguszce, o którym podobne wspomnienie przez nikogo za podchlebstwo lub przesadę poczytane być nie może, zasługi bowiem dostojnego tego pana zna kraj cały, uczcić już je i ocenić potrafił, a zacny żywot jego młodszym pokoleniom za przykład przedstawiać nie ustaje. Odjeżdżając ze Sławuty, gdzie oko i serce tyle wrażeń doznały, wstąpmy na chwilę do tutejszego kościoła; tu modlić się tak dobrze, tak miło, jakiś spokój i swoboda wewnętrzna ogarniają każdego, kto próg tej ślicznej z przy-ćmionem światłem świątyni przestąpi. Kilka ładnych obrazów zwrócą uwagę przychodnia, mianowicie św. Dorota w wielkim ołtarzu, malowidło z Włoch przez xiążąt sprowadzone. Na prawo od ołtarza przez drzwi żelazne z czarną u góry marmurową tablicą wchodzi -się do grobów sangu-szkowskich. Pochowani w nich x. Eustachy Sanguszko jenerał b. w. pols. zmarły w 4844- r.; żona jego xiężna Klementyna z Czartoryskich córka x. Józefa stolnika w. x. lit. zmarła w 1852; xiężna Natalia z lir. Potockich Sanguszko-wa, żona x. Romana słynna z cnót swych pani i kilka innych osób z rodziny Sanguszków. Pomódlmy się tu za żyjących i umarłych i choć z tęsknotą w sercu ruszajmy dalej....

Spis rękopismów biblioteki sławuckiej.

1.    Życie Franciszka Karpińskiego przez niego samego napisane, 4to 1 vol.

2.    O sprawie Zborowskich za Stefana Batorego, fol. 1 vol.

3.    Korespondencye xx. Sanguszków z Sapiehami w XVII wieku, fol. 1 vol.

4.    Interregnum post fata Joannis III domo Sobieski re-gis Poloniae et electio Friderici Augusti. Roma 1699 8vo 1 vol.

5.    Listy x. Alexandra Oslrogskiego; tenże manuskrypt zawiera: Informacya dostateczna sprawy akademików z ojcami Jezuitami, fol. 1 vol.

6.    Mowy i listy do historyi polskiej z wieku XVII. 4to 1 vol.

7.    Listy x. Sanguszki w XVIII wieku, fol. 1 vol.

8.    Dyaryusz korespondencyi jw. imć pana Tarła wojewody lubelskiego, z jw. imć pan. Poniatowskim wojewodą mazowieckim i imć panem podkomorzym koronnym synem jego, zaczynających się od dnia 2 Novemhris 1743 r. 4to 1 vol.

9.    Xiążka do wpisywania listów w interesach publicznych in a. 1754. p. x. Andrzeja Załuskiego bisk. krakow. do różnych osób expedyowanych, fol. 1 vol.

10.    Listy x. Alexandra z Ostroga Zasławskiego wojewody bracławskiego, fol. 1 vol.

11.    Listy Stanisława Leszczyńskiego, Denhoffa marszałka konfederacyi, Lubomirskiego podkomorzego kor. etc. etc. Uniwersały, dyaryusze od r. 1705 do 1710, fol. 1 vol.

12.    Arca nuptialis czyli wiersz łaciński na ślub x. Janusza Radziwiłła z Katarzyną Potocką, p. Stanisława Przedr wojowskiego 1658, fol. 1 vol.

358

13.    Opisanie wierszami, co się działo za Augusta II w Polsce i 'gdzieindziej, 8yo 1 vol.

14.    Historya Turecka, fol. 1 vol.

15.    Wyjątki z rozmaitych historyj, 4to 1 vol.

16.    Manuskrypt z czasów bezkrólewia po śmierci Jana III, fol. 1 vol.

17.    Manuskrypt z czasów Stefana Batorego, fol. 1 vo).

18.    Relatione di Polonia del Claris. Si ;. Piętro Duodo 1’anno 1598, 4to 1 vol.

19.    Relatione del C. m. Girolamo Lippomano al ritorne di Polonia 1’ anno 1575, 4to 1 vol. ')

20.    Głos wolny wolność ubezpieczający 1733, manuskrypt Stanisława Leszczyńskiego króla, 4to 1 vol.

21.    Polonia intra lucubralioncs domesticas, studio et mann Janussi Alexandri ordinati in Ostróg haereditarii in Zasław, ducis Lubartowicz Sanguszko 1725, 4to 1 vol.

22.    Wirginia z rzymskiej wzięta historyi, 4to 1 fol.

25. Thitorea primus Parnassi collis p. M. J. A. Hanicki

1726, 4to 1 vol.

24.    Xiega kontraktów ab anno 1669 ad annum 1692, fol. 1 vol,

25.    Simonis Okolski Orbis polonus, aretius depictus et descriptus 1743, 4to lvol.

26.    Manuskrypt x. Eustachego Sanguszki. Wykaz doświadczenia p. ojca dla dzieci swych. Sławuta 18l5, fol.

1 vol.

Oi

*) Kondratowicz w Dziejach literatury t. lt. sir. 50 wspomina ze ważne to dzieło zupełnie zaginąć miało ; prostujemy tę omyłkę dodając, żeśmy je sami w manuskrypcie w bibliotece tutejszej glądali.

²) W bibliotece polskiej Turowskiego drukiem ogłoszony.

359

27.    a) Czyny konfederacyów w Polsce od 4 768 do 1770, zawierające wszelkie uniwersały, mowy, manifesta, traktaty, listy, repliki, panegiryki etc. etc., mające jakąbądź styczność z ich dziejami, fol. 4 vol.

b) Dalszy ciąg czynów konfederacyi w Polsce od 1768 po 1770 r. uniwersałów, mów, listów, manifestów itd. Tu dołączone są rachunki konfeder. barskiej z kasy regimcn-tarskiej, na potrzeby publiczne i domowe Krasińskiego i Joachima Potockiego, przytem użycie pieniędzy od wezyra pożyczonych, kilka oryginalnych ordynansów, paszportów, itp. fol. 4 vol.

28.    Lustracya województw, a w nich starostw i ziem, dokładne opisanie głównych miast starościńskich, zamków i armaty ich, tudzież miejskich powinności, placów i domów szlacheckich, czernieckich i poposkich, o żydach, arendach, karczmach, młynach i mytach. Folwarki pod miastem. Bojarowie w mieście i po wsiach. Powinności jakie sa przywiązane do poddanych po wsiach i ku usłudze zamkowej. Powinności ogólne. Opisanie zabudowań miejskich i wiejskich, wyciągi intrat rocznych. Oznaczenie kilku poddanych po miastach i po wsiach, rozgraniczenie. Z pierwszych lat XVII wieku i pierwszych panowania Władysława IV, 1636, fol. 1 vol.

29.    Popys branie i szkód meżi wełykim kniażestwem litowskim i koronoju polskoju, leta bożoho narożdenia piat-sot sorok szestoho miesiacia auhusta tretoho dnia, za rozkazom hospodara Korola Żyhmonta Auhusta, Wasilom Ty-szkewiozem i Wojtechom Lenartowiczem uczynen.

A w r. 1745 z xiąg metryki w. x. lit. za suplikowa-niem panów rady i urzędników z rozkazu najwyższego Augusta III króla pols. w. x. lit. w tymże roku 1745 wyję-360 ty i wydany p. t. Obwód granic między korona polską (i w. x. litewskim, fol. 1 vol.

50.    Manuskrypt z czasów Augusta III zawierający dzieje z lat 1710, 11, 12, 13, 14, 15 i 16, część przytem dy-aryuszu niewiadomej ręki, jednakże kogoś przywiązanego do ambasady polskiej, w czasie pobytu Karola XII w Ben-derze, tudzież poselstwa seraskiera benderskiego i chana w celu dowiedzenia się, jakim prawem wojsko moskiewskie buszuje w Polsce, mimo zastrzeżenia tego w traktacie zawartym nad Prutem i wyjednania łaski adherentom szwedzkim, bawiącym w państwach tureckich przy królu szwedzkim; Jisty dotyczące konfederacyi pod laską Leduchowskiego, listy inne, edykta , ordynanse, sejmy i sejmiki wojewódzkie, treści czasowi i wypadkom odpowiednej. O hybernie obszernie.

Do tego są umieszczone listy z lat 1663, 1674, 1681 i innych, Jana 111 do cesarza Leopolda, do wezyra, do prymasa Olszowskiego, i odpowiedzie, listy do króla od hetmana Doroszenki , fol. 1 vol.

51.    Manuskrypt zawierający zbiór dawnych listów autentycznych i przywilejów z roku 1605, fol. 1 vol.

32. Zbiór listów w rozmaitych przedmiotach , przez rozmaite osoby znakomite pisanych :

tom lszy od 6 Junii 1775 do 10 Sepleni. 1777 <r.

tom 2gi od 3 Julii 1779 do 23 Junii 1781 r.

tom 3ci od 23 Junii 1 781 do 25 Januarii 1785 fol. 3 vol.

IV.

SZEPETÓWKA. ŹRÓDŁA MINERALNE; OBRAZY W CERKWI I CIEKAWY PSAŁTERZ MAZEPY.

Sądząc z nazwiska należałoby wnosić, że miasteczko to musiało być niegdyś własnością rodziny Szepietowskich, nigdzie jednak najmniejszego o tern śladu napotkać nie można. Herbarze wyprowadzając ród Szepietowskich z Podlasia nie wspominają, aby kiedykolwiek dom ten dobra na Wołyniu posiadał. W roku 1774 nastąpił dział majątków między xx. Sanguszkami, synami Pawła marsz. w. lit., Józefem marsz, w. lit., Hieronimem wojewodą wołyńskim i Januszem strażnikiem w. kor. Na mocy tego działu Szepetówka wraz z okolioznemi włościami dostała się x. Hieronimowi wojewodzie wołyńskiemu, dotąd też w posiadaniu jego potomków w prostej linii pozostaje. Szepetówka słynie fabryką cukru i rafineryą, o których wyżej mówiliśmy. Cudzoziemcy i ofi-cyaliści fabryczni pobudowali tu obszerne domy mieszkalne i zaludnili miasteczko, które przy pięknem swem od natury położeniu wcale schludnie i porządnie wygląda. Są tu jeszcze źródła żelazne, temperatura ich —J— 8 kiedy atmosfera ma -j- 4 */₂ Reaum. Przy źródłach tych urządzone wyborne łazienki ściągają letnią porą wielu chorych z dalekich nawet okolic. Obszerny lokal tuż przy łazienkach staraniem . właścicieli urządzony, lekarz miejscowy, kaplica katolicka, w

362

której codziennie nabożeństwo odprawiane bywa, wszystko to czyni przybywającym tu dla kuracyi wodnej pobyt wcale wygodny i miły '). W cerkwi tutejszej, niezbyt dawnej, zaledwie bowiem przed kilkudziesięciu laty zbudowanej p. t. św. Michała archanioła są dw^a ładne obrazy: Chrystus na górze oliwnej i św. rodzina. Z drugiej starej cerkwi, która przed kilkunastu laty spłonęła, przechowują się tu dawne xięgi nabożne, między innemi pokazywano mi rzadki już dzisiaj psałterz, w r. 1677 drukowany we Lwowie. Mazepa hetmanił podówczas na Ukrainie, mnóstwo też modlitw i pieśni za pomyślność tego wodza pomieszczono tu.

*) Wody mineralne szepetowieckie zaczynają coraz bardziej rozpowszechniać się, lekarze okoliczni z każdym rokiem przekony wują się o ich skuteczności. Główniejsze części składowe tych wód są węglan żelaza, węglan magnezyi i węglan wapna. Służą one w chorobach chronicznych, jako liszajach, wrzodach krostawych, w zastarzałych reumatyzmach i w szkrofułach z osłabieniem trawienia. Krwistym szkodzą, lub wymagają poprzedniego usunienia tej zawady. Dekokta czyszczące, wody mineralne rezolwujące wspierają działanie kąpieli szepetowieckich. O tutejszych wodach mineralnych pisali juz przed laty Dr. Karol Kaczkowski w piśmie lekarskiem Przyjaciel zdrowia i farmaceuta Dziczkowski.

V.

HORODYSZCZE KLASZTOR POKARMELITANSKI I POMNIK ZAKRZEWSKIEGO ; STARA CERKIEWKA SW. MIKOŁAJA; GROBY JERLICZÓW; MIEJSCOWA

LEGENDA.

O pół mili od Szepetówki leży wieś Horodyszczem nazwana , jedna z najdawniejszych osad w tej okolicy. Malo-wniezością położenia i kilku miejscowemi pamiątkami zwraca ona uwagę przejeżdżającego tamtędy. Cała osada ze stu przeszło chat włościańskich składająca się, rozrzucona wśród lasu na dwóch dość wyniosłych wzgórzach, czystym jak zwierciadło stawem i wpadającym doń strumykiem rozdzielonych. Wazka przez sam środek wody usypana grobla łączy obie części wsi, z których jedna po prawej stronie wjeżdżając od Szepetówki leżąca nosi nazwę właściwego Horodyszcza, drugą lud Sieliszczem (Sełyszczem) nazywa. Na początku XVII wieku wieś ta była własnością starożytnej rodziny wołyńskiej Chomiaków, przy końcu zaś tegoż stulecia Chomiakówna wydana za Lubomirskiego wniosła w posagu włość tę wraz z innemi w dom mężowski.

W Horodyszczu nad samą wodą, otoczony dokoła obszernym sadem owocowym wznosi się wspaniały kościoł i klasztor niegdyś karmelitański. Niezbyt dawno, zaledwie bowiem w 174G roku, stanęły śliczne te mury, fundowane przez xx. Lubomirskich i Pogroszemskiego. Dnia 12 maja

364

1782 roku konsekrował kościoł tutejszy Jan Chryzostom Kaczkowski, suffragan łucki. Karmelici hojnie od fundatorów uposażeni zostali, mieli bowiem nadane sobie na własność wsie Horodyszcze i Paszuki, dusz męzkich 314, żeńskich 228, nadto kapitał 402,000 zł. p. legacyi Lubomirskich, x. Heleny Czetwertyńskiej, Apolonii Walewiczowej, Halszki Kuczborskiej, Alberta Kuczborskiego, Piotra Baszko-wskiego, Maryanny Czarneckiej , Walentego Fydlewicza, Fe-licyana Bierzyńskiego, Ignacego i Teresy Wiszniewskich, Ignacego Kleszczewskiego i Heleny Jakubowskiej '). Żaden też z okolicznych klasztorów nie mógł wyrównać tutejszemu w zamożności. Lud z odległych okolic ciągnął do Ho-rodyszcza na odpusty, które kilka razy do roku z wielką so-lennością odprawiały się tutaj: a niejedna strapiona dusza pocieszona ztąd odchodziła, zaniósłszy modły do Matki boskiej, w obrazie tutejszym licznymi cudami słynącej. W 1832 roku z rozporządzenia i woli rządu Karmelici tutejsi klasztor opuścili, a kościoł na cerkiew obrócono. Przed dwoma laty w opuszczonych murach jego zamieszkały mniszki ruskie z m. Połonnego sprowadzone.

W obszernych grobach pod kościołem tym ciągnących się spoczywają zwłoki sławnego w ostatnich latach zeszłego stulecia xiędza Marka; tu także złożono ciało jenerała Stanisława Eustachego Zakrzewskiego, dziedzica starej Sieniawy na Podolu, który tamże w dniu 24 lutego 1822 roku zmarł przeżywszy lat 98. Zakrzewski, przyjaciel i towarzysz młodości xięcia Zajączka, był jedną z tych rzadkich postaci za czasów Stanisława Augusta, który cnotę i gorliwość dla

>) Patrz: Zbiór pamiętników do dziejów polskich Włodzimierza hr. Platera tom 4.

365

kraju w najzepsutszych rządach zachować potrafił. Nominowany jenerał-adjutantem królewskim w r. 1767, a buńczucznym przy hetmanie koronnym w 1775, ostatki życia swego w cichej spędzał ustroni, oddany cnotom domowym i cichym uczynkom , których miał tak wiele. Był fundatorem i dobroczyńcą kilku okolicznych klasztorów, między innymi i karmelitańskiego w Horodyszczu. Z dwóch córek jego starsza Anna, wydana za xięcia Mateusza Radziwiłła, przeżyła ojca, młodsza za? Róża Gostyńskiemu, marszałkowi guberskiemu zaślubiona, w młodym wieku żyć przestała. Xiężna Radziwiłłowa, słynna w okolicy z bogobojności swej, wystawiła ojcu na dziedzińcu tutejszego kościoła kamienny pomnik, który dotąd exystuje.

Nierównie starszą od wspaniałego klasztoru karmelitańskiego jest malutka drewniana cerkiewka, po drugiej stronie wody, na Sieliszczu zbudowana. Na wysokiej górze, nad całą okolicą panującej, rozsiadła się zgrzybiała ta i wiekiem pochylona staruszka, staremi drzewami do koła otoczona. Dwa stare obrazy zasługują tu na uwagę: Narodzenie Chrystusa i św. Mikołaj, ten ostatni na drzewie malowany nadzwyczaj musi być dawny, szkoda tylko że odnowieniem popsuty i srebrną sukienką, później zapewne dodaną , całkiem prawie zakryty. Erekcyjne dokumenta tej cerkwi zaginęły gdzieś, nie ma więc śladu kto był pierwszym jej założycielem; pozostały tylko dawne opisy, w których wspomniano, że zbudowaną została w 1563 roku, że od tej pory kilka razy odnawianą była , a uniacki biskup Teodozy Rudnicki poświęcał ją w 1734 r., że nakoniec w 1846 r. ostatni raz podważoną i restaurowaną została. W kroniczee Joachima Jerlicza jest wzmianka, że w tej cerkwi pochowane zostały ciała ojca i stryja jego; przyta-

48

366

czarny ustęp ten w całości: „Roku 1621 dnia 18 maja w piątek przed św. Trójcą, ojciec mój p. Olizar Jerlicz umarł, którego ciało pochowano w cerkwi horodyskiej, majętności

imć p. Chomiakowa Adama; o dwie mile za Zasławiem......

Roku 1622 dnia 44 września w dzień podniesienia s'w. krzyża stryj mój p. Matwij Jerlicz umarł, którego tamże i pogrzebiono przez synowca onego p. Joachima. Na którym pogrzebie były ichmośó xiężne: jarosławska, Ostrogska i jmć. pani wojewodzina wileńska Cbodkiewiczowa h. lit., który starzał się w domu xiążąt imć Ostrogskim służąc i nie żenił się“ '). Pomiędzy ludem w Horodyszczu i w okolicy przechowuje się dotąd śliczne podanie, z dziejami tej cerkiewki splecione. Opowiadano mi, że kiedy przed trzystu laty rozpoczęto budowę jej na przeciwnej stronie rzeki, gdzie poprzednio już kiedyś cerkiew znajdować się miała, święty Mikołaj snąć nie upodobał sobie tego miejsca, pewnej nocy bowiem już ułożone fundamenta cudownym sposobem przepłynęły przez wodę i okazały się na tem miejscu, gdzie dzisiejsza cerkiew stoi. Lud z głęboką wiarą o wydarzeniu tem opowiada, wskazując nawet miejsce, gdzie niegdyś cerkiew stała i głęboki dół, zkąd wyszły fundamenta. Jest to jedno z tych poetycznych podań naszego ludu , z którychby cały szereg najpiękniejszych legend utworzyć można, a których taka ilość nieprzebrana krąży na Wołyniu.

Obejrzawszy nareszcie wszystko co tu widzenia godnem było, odjeżdżałem z Horodyszcza rozmarzony ślicznem jego położeniem, a oglądnąwszy się jeszcze raz na bielejące zdaleka mury klasztorne, mimowolnie nasunęła mi się myśl,

’) Latopisiec albo kroniczka Joachima Jeriicza z rękopismu wydał K. Wł. Wójcicki, Warszaw. 1853 (t. 1 str. 34, 35).

367

jak dziwnym i sprzecznym losom wszystko na świecie ulegać musi. Ta wątła drewniana cerkiewka trzy wieki nienaruszoną przetrwała, a w jej ścianach bez przerwy rozlega się głos kapłanów, dopełnia się tajemnica św. ofiary, kiedy przeciwnie obszerne mury sąsiedniego klasztoru, stu lat nawet istnienia swego niedoczekawszy opustoszały, a

zaniedbane rychłym upadkiem i ruiną grożą.......

Jedną z największych osobliwości kościoła pokarmeli-tańskiego w Horodyszczu są prześliczne freski jego, zdobiące całe wnętrze świątyni i korytarze klasztorne, pomimo opuszczenia ocalały one dotąd cudownym sposobem. Arty-stą-malarzem był ubogi mnich tutejszego klasztoru imieniem Antoni, żyjący w połowie XVIII wieku. Jego roboty są również prześliczne freski w dwóch innych klasztorach na Wołyniu: u Pijarów w Lubieszowie i u Trynitarzy w Be-resteczku.

VI.

SUDYŁKÓW; RUINY PAŁACU; DAWNI WŁAŚCICIELE MIASTA; PAMIĄTKI PO NICH W CERKWIACH POZOSTAŁE.

Do liczby dawnych osad na Wołyniu, których przeszłość i historyą mało rozjaśnione bardzo odległej sięgają epoki, zaliczyć należy i Sudyłków. Miasteczko to przed dwoma laty zniszczone przez pożar na nowo odbudowywać się zaczyna. Spłonęło jednak kilka ciekawszych zabytków, mogących jakiekolwiek rzucić światło na odległe dzieje tej osady; między innymi stara drewniana cerkiewka św. Dymitra, niegdyś uniacka, i ładny pałacyk zbudowany przez Grocholskich , ostatnich dziedziców Sudy/kowa. Pozostałe bez dachu mury świadczą o kształtności budowy, która w epoce stanisławowskiej wzniesiona jak wszystkie ówczesne wytwornym smakiem i wygodą odznaczała się. Pokazywano mi część wychwyconych z płomieni sprzętów pałacowych, kilka portretów rodziny Grocholskich i znaczną część biblioteki, wszystko to w największym nieładzie w starej szopie złożono, a szczury i mole dokonywują rozpoczętego przez ogień zniszczenia. Przy wjeździe do miasteczka nad traktem z Po-łonnego idącym są ślady starego zamczyska, dokoła wałem opasanego. Najstarsi mieszkańcy okoliczni nie pamiętają go w innym stanie jak dzisiaj; żadnego też podania o nim dopytać się nie mogłem. Pomimo dość znacznej liczby lu-369 dności katolickiej w miasteczku i okolicy nie ma śladu, by tu kiedykolwiek był kościoł lub klasztor jaki *). Grocholscy obok pałacu mieli niewielką murowaną kapliczkę, która po spaleniu cerkwi św. Dymitra na cerkiew obróconą została ² 3). Z dawnej cerkwi pozostał tu tylko srebrny trybu-larz misternej roboty około 20 funtów ważący z lapisem u spodu, że dar ten do cerkwi św. Dymitra ofiarowała Róża Pociejowa.

Sudyłkow za czasów dawnego województwa wołyńskiego stanowił część powiatu krzemienieckiego, po utworzeniu zaś gubernii przyłączony został do powiatu zasławskiego. Zamek i miasto Sudyłków należały początkowo do Aksaków. Świadczy o tem testament Jana Aksaka, zmarłego w roku 1627, cytowany w dziele p. Rulikowskiego p. t. Opis powiatu wasylkowskiego, (str. 45—47). Synowie tego Jana Aksaka w roku 1670 zrobili dział swojej fortuny, młodszemu Michałowi przy wielu innych dobrach na Ukrainie położonych dostały się na Wołyniu: m. Sudyłków i wsie Białokrynica, Bereźna, Łączyczna i Krasnosiółka, (ob. Rui.).

W połowie XVIII wieku miasteczko to było własnością Stanisława Lubomirskiego, syna Jerzego wojewody sandomierskiego. Prócz Sudyłkowa posiadał on ogromne dobra po Wołyniu i Ukrainie rozrzucone; był to pan dumny i nadzwyczajnych pretensyj, kiedy aż na kandydata do tronu

370

w r. 1764 podawał się. Gdy mu się tonie udało, poprzestał na krześle wojewody bracławskiego, następnie kijowskiego, które mu szczęśliwszy współzawodnik konferował. Lubomirski zdziwaczał zupełnie pod starość, złożył krzesło w roku 1785 i spokojnie przesiadując to w dobrach swych to w Warszawie, umarł w tern mieście 49 lipca 4 793, mając lat wieku 89. Pochowany na Pawązkach. Z Pocie-jówny strażnikówny w. lit. zostawił córkę za Potockiego starostę halickiego wydaną i synów Xawerego i Michała. O posiadaniu Sudyłkowa przez Stanisława Lubomirskiego przekonywa nas przechowująca się dotąd w miejscowej cerkwi oryginalna erekcya na spaloną cerkiew św. Dymitra wydana. Dokument ten dosłownie wypisujemy: „Stanisław na Wiśniczu i Jarosławiu, hrabia na Koniecpolu, Równem, Sudyłkowie, Szarogrodzie, Smiły i Jahorliku, xiążę Lubomirski podstoli koronny, sądecki etc. starosta".

„Na cześć i chwałę Bogu w Trójcy św. jedynemu, tudzież na honor św. męczennikowi Dymitremu, niemniej dla zachęcenia pospólstwa obrządku greckiego do jedności i posłuszeństwa św. stolicy apostolskiej i ich zbawienia, jakoteż dla pożytku własnej duszy mojej pozwalam w dobrach moich dziedzicznych, w mieście Sudyłkowie w woj. wołyń-skiem w pow. krzemie, leżących, cerkiew wybudować pod tytułem św. męczen. Dymitrego na cmentarzu starym równo z zamkiem przy trakcie połońskim między wałem, na którym ku wschodowi przy wale szpital dla ubogich być powinien. Na drugiej stronie równo z cmentarzem nad traktem połońskim w tejże cyrkumferencyi wału oznacza się na rezydencyę dla kapłana miejsce".

Tu następuje wyliczenie pól i sianożęci do tej cerkwi przeznaczonych, również przywilejów i perogatyw dla miej-

371

scowego parocha, jakoto: wolność miewa w młynach miejscowych, pozwolenie zaprowadzenia pasiek, sycenia miodu itd. W ostatku zaleca fundator odśpiewanie co sobota wigilii alias parastasu pro defunctis za rodzinę i za siebie po najdłuższem życiu.

„Ten zaś fundusz na wieczne czasy takowego waloru meis cum succesoribus mieć chcę, jakobym go przed aktami grodz, krzem, lub konsystorskimi łuckimi, personaliter stanąwszy zeznał, który dla większej pewności ręką własną przy zwykłej pieczęci ztwierdzam i podpisuję. Dat. w Su-dyłkowie die 25 Martii 4 740 r. S. Lubomirski. Róża Po-ciejowa jako posesorka i matka pozwalam wolne mełcie bez miarki i czerki‘!.

Na odwrotnej stronie tego dokumentu następujący mieści się napis: „Anno 1760 die 18 Jun. comparens personaliter przewielebny w Bogu x. Józef Tchórzewski, dziekan łabuński, paroch sudyłkowski tę erekcye funduszu wieczystego od j. o. x. jegom. Stanisława Lubomirskiego podstolego koron., dóbr miasta Sudyłkowa dziedzica i jw. Róży Pocie-jowej strażnikowej w. x. lit. tychże dóbr posesorki, z podpisami rąk onychże, przy pieczęciach 2 na laku czerwon. przyciśnionycb, in re cerkiew św. Dymitra w m. Sudyłko-wie będącej z aprobatą jw. xiędza Rudnickiego bisk. łuck. ritus graeci przedstawił i ad acl. Cremen. do obiaty podał. Suscepi Antoni Wincenty Tałałaj Capit. Crem,‘.

Po Lubomirskich przeszedł Sudyłków we władanie Jędrzeja Stanisława M/odziejowskiego, biskupa poznańskiego, kanclerza w. kor., któremu Stanisław Lubomirski dobra te ofiarował za forytowanie swej sprawy w czasie tranzakcyi kolbuszowskiej, mocą której dostały mu się z dóbr ordynackich miasta Stepań i Dubno z okolicznemi włością-

372

mi ⁴). Młodziejowski jako dziedzic Sudyłkowa, otrzymał od króla przywilej pod d. 44 maja 4 774 r. pozwalający zaprowadzić w tern mieście 42 jarmarków podług kalendarza ruskiego ⁴). Po śmierci Młodziejowskiego nabył Sudyłków Jan Grocholski oboźny kor. On to zbudował pałacyk, o którym wyżej wspomnieliśmy, i w nim przez lat kilkadziesiąt przemieszkiwał; murowany grób jego, gdzie wraz z żoną pochowany, dotąd na miejscowym cmentarzu widzieć można. Skąpstwem i nieznośną dumą chciał zatrzeć zbyt świeże wyniesienie się swoje, nie lubiono go też w okolicy, gdzie ostatki życia samotnie przepędził. W miejscowej cerkwi przechowuje się dotąd oryginalny dokument jego, takzwana w języku kościelnym prezenta z d. 4 januar. 4 792 r., w której nowego parocha na miejsce zmarłego przedstawia, podpisał się na niej: „Jan Duklan z Grabowa na Sudyłkowie Grocholski, oboźny kor., generał leitnant wojska kor., rotm. kawaleryi narodowej, orderu św. Stanisława kawaler, dziedziczny pan“. Syn oboźnego Grocholskiego, ostatni dziedzic Sudyłkowa, przed dwudziestą niespełna laty w więzieniu w Niemczech życia dokonał; majątek zaś jego wszedł do składu dóbr państwa.

VII.

Łabuń, pierwsi właściciele jego; pamiątki po nich pozostałe;

WOJEWODA StEMPKOWSKI; KILKA SZCZEGÓŁÓW’ ZŻYCIA JEGO; HISTOHYA OBRAZU TU ZNAJDUJĄCEGO SIĘ.

Któż z nas nie zapamiętał z lat dziecinnych śpiewanej przez piastunki piosnki o jarmarkach w Łabuniu , zaczynającej się od tych słów:

Babuniu, babuniu,

Jutro walny jarmark w Łabuniu itd.

Sławneż to musiały być niegdyś te jarmarki, kiedy je aż w rymach uwieczniono; dziś z tej sławy żadnych śladów nie pozostało, a miasteczko do rzędu najuboższych na Wo-, łyniu zaliczone być może. Nie pozostało tu nic zgoła, coby poszukującemu jakikolwiek ślad dawnej przeszłości lub historycznych zabytków tej osady dostarczyć mogło, a jednak musiał ją mieć i Łabuń jak wszystkie dawne osady wołyńskie. W czasie powstania Chmielnickiego i toczonych z nim wojen miasto to opłakanego doznawało losu, a kilka późniejszych napadów hajdamaków ostatecznie zniszczenia jego dokonały. Po drugiej stronie Chomoru, który szeroką wstęgą miasteczko przepływa, znajdował się tu budynek, mający wały, palisady z drzewa i kilka działek, gdzie w czasie trwogi chronili się okoliczni mieszkańce i słaby od-

49

374

pór nieprzyjacielowi stawili. W samym środku miasteczka, na wyniosłym wzgórku ciemny, smutny wznosi się dotąd kościółek pokarmelitański, od lat kilkunastu na parafialny zamieniony, budowę jego widocznie kilkakrotnem przerabianiem popsuto. W czasie pożaru spłonęło archiwum miejscowe, z pozostałych więc tylko dawnych wizyt kościelnych pokazuje się, że w 1745 roku staraniem Lubomirskich zbudowanym został a osadzeni tu Karmelici przez fundatorów mieli nadaną na własność wieś Mozyłówkę i sumę 22,000 zł. p. Prócz tego posiadali jeszcze kapitał 58,800 zł. p. legacyj: Felicyana Rabezewskiego, Franciszki Dragoniowej, Andrzeja Rakowskiego, Franciszka de Morelle, Gabryela Peretiatkowicza, Antoniny Rakowskiej, Anastazyi z Kotiużyńskich Urbańskiej, Maryanny Wereszczakowej, Wincentego Opuckiego, Urbańskich i x. Radziwiłła.

Oprócz kościoła katolickiego jest jeszcze pięć cerkwi w miasteczku, z tych najstarsza drewniana św. Trójcy, na stromej górze naprzeciw kościoła stojąca, zachowała kilka oryginalnych erekcyj i innych dawnych przywilejów, rzucających cokolwiek światła na odległe dzieje tego miasteczka. Wznieśli cerkiew tę w 1593 r. Krzysztof Łabuński i żona jego Anna Cbomiakówna, ówcześni właściciele Łabunia i 18 okolicznych wiosek. Erekcya ta zapewnia cerkwi św. Trójcy kilkadziesiąt włok ziemi, wolność miewa w młynach miejskich itp. dogodności. Następnie dobra te przeszły przez zamężcie ostatniej dziedziczki Chomiakówny do Lubomirskich ; już bowiem w drugim erekcyjnym dokumencie z r. 1675 jako dziedzic miejscowy podpisany Alexander Lubomirski hrabia na Wiśniczu i Jarosławiu, sądecki, pereja-sławski, czerski etc. starosta, oboźny kor. Córka x. Marcina Lubomirskiego, sławnego hulaki i awanturnika za pano-375 wania Augusta III, zaślubiona Józefowi Stempkowskiemu najprzód kasztelanowi a następnie od 1785 wojewodzie kijowskiemu , wniosła łabuńskie dobra w dom mężowski; tego ostatniego także kilka przywilejów przechowuje się w cerkwi tutejszej. .

Oprócz tych kilku dokumentów, niewiele tu zresztą szczegółów do widzenia pozostaje. Stara drewniana cerkiewka około trzystu lat przestawszy mocno ku ziemi pochylona, rychłym upadkiem grozi. Uprzejmy paroch miejscowy pokazywał mi tu stary obraz p. Jezusa cudami słynący, z kościoła katolickiego przeniesiony, który jak wszystkie obrazy po cerkwiach całkiem prawie srebrną sukienka zakryty. W zakrystyi kilka ryz z bogatych pasów polskich i śliczna z chińskiej materyi kapa, w kwiaty, pagody i fantastyczne figurki wyszywana, dobrze zachowane warte są widzenia. Nieopodal od tej cerkwi wznosi się druga obszerniejsza nieco i murowana, również dawna bo w 1683 roku, pod imieniem św. Grzegorza z pobożnych składek zbudowana, jak przekonuje nas przechowana tu także erekcya.

Najświetniejsza niezaprzeczenie epoka dla Łabunia rozpoczęła się, gdy Stempkowski obrał miejsce to na rezy-dencyę swoją. Zniszczone wojną Chmielnickiego i hajdamackimi napady miasteczko szybko wówczas z gruzów dźwigać się zaczęło. Na mocy przywileju 1775 r. zaprowadza dziedzic jarmarki, z których pięć trwały po tygodniu, a 7 po dnia jednym. Na gruzach dawnego zameczku Lubomirskich zakłada wspaniały pałac, którego dziś i śladu już nie ma, a gdzie niegdyś z całego kraju zjeżdżano się na odgłos świetnych zabaw, z monarchiczną wspaniałością przez właściciela urządzanych ; jedhem słowem gwarno i ludno było wówczas w Łabuniu, prowadziło się tu życie wielkiego

376

miasta. Ciekawą postać w⁷ojew⁷ody Stempkowskiego wiernie odmalował w pamiętnikach swych wychowaniec jego Duklan Ochocki; tam więc czytelników po bliższe szczegóły życia jego odsełamy. Był to typ niczem nie wyróżniający się od wszystkich możnow/adców z epoki stanisławowskiej. Ulubieniec króla taką miał nad nim przewagę, tak nim owładnąć potrafił, że Stanisław August żadnej ważniejszej czynności bez skomunikowania się z nim nie przedsiębrał. Ordery, no-minacye na urzęda świeckie i duchowne, wszystko to z Łabunia przez ręce Stempkowskiego przechodziło. Za sejmu czteroletniego widząc fortunę swą nadszarganą, za 15,000 dukatów sprzedał krzesło swe wojewody kijowskiego Protowi Potockiemu, pozostawiając przy sobie rangę jenerał-leitnanta w wojsku koronnem z pensyą i prezydencyą w komisyi wojskowej. Jako Polak nie grzeszył może Stemp-kowski, lecz jako człowiek posiadał wszystkie sw ego wieku wady i ułomności, ciemiężył poddanych, darł fundusze jezuickie i króla, lubił płeć piękną, w Łabuniu też i w Warszawie ciągle się nią otaczał. Pił, trwonił fortunę, aż ta ostatecznie pod rozbiór w 1792 roku poddaną została. Opowiadano mi w Łabuniu ciekawy szczegół z życia wojewody Steinpkow⁷skiego, dobrze charakteryzujący dziwaczne jego częstokroć usposobienia; nigdzie dotąd wzmianki o wydarzeniu tein nie napotkałem, przytaczam je więc w całości. Kiedy już p. wojewoda ukończył budowę wspaniałego swego pałacu w Łabuniu i przeniósł się doń na mieszkanie, zawadzało mu zbyt blizkie sąsiedztwo xx. Karmelitów, których klasztor i kościoł o kilka set kroków zaledwie od pańskiej rezydencyi był odległym ; wszelkich więc użył środków, aby skłonić zakonników do przeniesienia kościoła ¹ murów klasztornych winne miejsce, co własnym kosztem

377

uskutecznić przyrzekał. W tym celu zanosił on instancye i do Rzymu, zkąd w lat kilka dopiero pomyślną otrzyma odpowiedź; lecz w tymże samym dniu właśnie nadszedł dekret, poddający fortunę łabuńską pod rozbiór za długi p. wojewody. Rozgniewany magnat tak niewczesną decyzyą stolicy apostolskiej, mając już wszakże pozwolenie w kieszeni rozkazał dać ognia do kościoła z kilku stojących na dziedzińcu pałacowym wiwatowych armatek. Rozp lone lonty padły na dach kościelny i płomieniem go wkrótce ogarnęły; zaledwie obrazy i sprzęty uratować zdołano. Nie miał już co dalej robić p. wojewoda w Łabuniu, wyjechał do Warszawy, gdzie wkrótce i umarł; kościoł zaś bez dachu stał przez lat kilka, a nabożeństwo odprawiano w jednej z sal pałacowych.

Stanisław August dwa razy odwiedzał ulubieńca swego w Łabuniu. Wracając z Kamieńca przybył tu 24 listopada 1781 r. Nazajutrz jako w rocznicę swej koronacyi przyjmował król przy odgłosie moździerzy życzenia od licznie zebranych obywateli, poczerń udał się na nabożeństwo, wieczorem zaś był na świetnym przygotowanym dlań balu. 26 listopada tj. na trzeci dzień po przybyciu swem do Łabunia, trzymał do chrztu kilkuletniego syna Onufrego Biedrzyńskiego, kasztelana żytomierskiego z x. Kalixtową Ponińską, również dorosłą pannę Potocką stolnikównę kijowską z x-Lubomirską; udarowawszy gospodarza kosztowną tabakierą udał się wieczorem w dalszą drogę. Powtórnie był tu monarcha ten jadąc do Kaniowa 1787 roku. Świetne przyjęcie jakie przygotowano wówczas dla niego, szczegółowo opisane w pamiętnikach Ochockiego, naocznego świadka.

Pan wojewoda choć sam urzędując w Warszawie, nie mógł zjechać dla przyjęcia osobiście monarchy w swym

378

domu , wysadził się jednakże na zbytki niesłychane. Pałac całkiem prawie na nowo urządzono i umeblowano. Zajmowali się tem ,sąsiedzi Stempkowskiego, generał Swiejkowski z Mikulina i Bukar. Po obliczeniu wydatków pokazało się, że przyjęcie to przeszło milion zł. p. kosztowało. Przyspieszyło ono jak powiadają upadek fortuny łabuńskiej.

U rodziny wojewody Stempkowskiego dotąd na Wołyniu osiadłej musiały pozostać szczątki archiwum łabuńskie-go, wiele by tam ciekawych szczegółów odszukać można, zwłaszcza z czasów koliszczyzny; wiadomo bowiem, że Stempkowski podówczas regimentarzem będący naznaczony był od króla prezydującym w komisyi kodeńskiej dla sądzenia hajdamaków, gdzie strasznych okrucieństw dopuszczał się.

Tak mało uzbieraliśmy szczegółów o Łabuniu, że każdą drobnostką z życia tego miasteczka radzihyśmy się podzielić z czytelnikami, jeden więc jeszcze szczegół z artystycznego żywota zanotować musimy. U właścicielki części Łabunia, mieszkającej w ternże miasteczku pani Bosakowskiej znajduje się ciekawy obraz. Nie mieliśmy zręczności oglądania go, lecz według opowiadania kilku znawców malowidło to ma być rzadkiego i wybornego pędzla. Wyobraża ono pijaka i butelką i szklanką w ręku. Nadewszystko zaś, nader ciekawą jest historya tego obrazu, przez właścicielkę opowiadana. W Puławach przy kuchni x. Czartoryskich znajdował się chłopczyna, którego kuchmistrz codziennie za próżniactwo strofował. X. Adam , generał ziem podolskich , przechadzając się raz po dziedzińcu usłyszał płacz dziecięcia, przywoławszy je więc wraz kuchmistrzem począł rozpytywać się o przyczynę tak surowego obejścia. Tu dopiero wykryło się, że malec zamiast doglądania radiów i talerzy po całych dniach bazgrał węglem lub kredą jakieś figury

379

po stołach i ławkach. Xiążę rozkazał by mu te roboty przyniesiono a ujrzawszy w nich niepospolite zdolności kazał go uczyć najprzód w kraju, a gdy uczeń widoczne postępy okazywać zaczął, wysłał go kosztem swym za granice. Po kilkunastu latach pracy, wraca ex-kuchta do swego dobroczyńcy, znakomitym już talentem obdarzony. Kilkanaście obrazów jego miało pozostać w Puławach, z których jeden (ten właśnie o którym wyżej wspomnieliśmy), dostał się do zbioru xx. Sanguszków w Zasławiu, a ztamtąd przeszedł do rąk męża pani Bosakowskicj przy xiążętach wówczas bawiącego. Może kto z ciekawych lubowników wydobywszy obraz ten z ukrycia potrafiłby odgadnąć i nazwisko malarza, a temsamem narodowej szluce przysługę uczynił.

ł) Już po napisaniu niniejszego artykułu dowiedzieliśmy się, że artystą tym był znakomity nasz malarz Orłowski Alexander.

VIII.

Miasteczka Hryców, Rialogródka, Kornica; wsie Polachowa ,

RoZYMY, ZiELIŃCE l KILKA MNIEJ ZNACZĄCYCH OSAD STAROŻYTNYCH W POWIECIE ZASŁAWSKIM ; KURHANY 1 MOGIŁY W TEJ OKOLICY.

Miasteczko Hryców należące niegdyś' do ordynacyi ostrowskiej, przesz/o potem do Chołoniewskich a od lat kilkudziesięciu już jest własnos'cią Grocholskich. W miejscu gdzie dziś stoi obszerny dom murowany właściciela, musiał być niegdyś zamek, zapewne rezydencja któregoś z xiążąt Ostrogskich, widoczne tu bowiem pozostały ślady wałów' obronnych i bramy wjazdowej z mostem zwodzonym Ciekawsze jednak nadewszyslko są tu ślady dawnego cmentarza aryańskiego o parę wiorst za miasteczkiem położone, i obszerne tamże lochy murowane, w' których aryanie w czasach prześladowań zapewne ukrywać się musieli; lochy te tak dobrze zachowały się dotąd, tak mało zniszczeniu uległy, że w niektórych miejscach, gdzie się cegła zawaliła, nietknięte sklepienia i murowane arkady daleko ciągnące się widzieć można. Na całym Wołyniu , gdzie jak wiadomo .aryanie licznie rozgałęzieni byli, w kilku tylko miejscach pozostały jeszcze zabytki i ślady ich siedzib jak: w Bere-steczku, Jampolu i Brycowie, wszędzie opuszczone i zaniedbane , należałoby więc aby właściciele zajęli się podtrzymaniem i zachowaniem ich; przy ściślejszych poszuki-

381

Waniach możeby się da/y wynaleźć w tych lochach ciekawe jakie zabytki i pamiątki, zwłaszcza owe tak rzadkie dzisiaj zasławskie i rakowskie druki; wiadomo bowiem, że w ostatnich latach exystencyi swej w kraju naszym, aryanie tajemne narady, posiedzenia i wszelkie czynności swoje odbywali w podziemiach , chroniąc się od prześladowań rządu. Oprócz tych zabytków aryańskich jeszcze jeden szczegół w Hrycowie zasługuje na wspomnienie, jest to prześliczna innurytańska kaplica, świeżo przez dzisiejszego właściciela miasteczka hr. Ludwika Grocholskiego w ogrodzie wzniesiona , plan tej ozdobnej w najczystszym smaku budowy rysował hr. Konstanty Plater. W ołtarzu w miejscu obrazu stoi posąg z białego marmuru N. P. niepokalanego poczęcia , dłuta p» Oskara Sosnowskiego; roboty znakomitego tego rzeźbiarza naszego nadto są znane, abyśmy dodawać potrzebowali, że i statua hrycowska prawdziwie mistrzo-wskiem jest dziełem. Ofiarowaniem jej do tutejszej kaplicy Sosnowski prawdziwą i wielką zrobił przysługę Wołyniowi który dotąd żadnego utworu współobywatela i rodaka swego nie posiadał. Oto wszystko co w Hrycowie do widzenia pozostało, ubogie miasteczko z kilkunastu domów żydowskich składające się zaledwie na miano to zasługuje.

Miasteczko Białogródka było oddawna i jest dotąd dziedzicznem w domie Sanguszków, wziął je z działu między bracią 7 ążę Hieronim Sanguszko wojewoda wołyński. Xiążę ten był jedną z najcharakterystyczniejszych postaci swego czasu, ostatnim prawie typem dygnitarza i staropolskiego magnata na Wołyniu. Przywiązany całem sercem do kraju, życie i fortunę dla spraw jego poświęcić gotowy, poufały ze szlachtą, dumny dla panów, trochę rubaszny, miłośnik koni i myśliwstwa, takim był xiążę woje-

50

382

woda. W ciągu życia piastował on rozmaite urzędy, był najprzód starostą czerkaskim i kazimierskim, a potem od roku 4 775 ostatnim wojewodą wołyńskim. W 4 785 r. mianowany został kandydatem z rady nieuslająpej do województwa krakowskiego, ostatecznie zaś jenerałem wojsk koronnych, zawsze czynny, pełen energii i najlepszych chęci ; po upadku Rzeczypospolitej dopiero stale zamieszkał w Sławucie, gdzie i umarł otoczony dziećmi i wnukami. Ciało jego pochowano w Białogródce, w grobach pod kościołem, który sarn fundował w r. 4 790. Kościoł ten na parafialny dla xięży świeckich przeznaczony, jak się z papierów pokazuje, miał annuaty złp. 4200, na szpital złp. 400, zboża korcy 45 i kapitał złp. 20,000 legacyi xięcia wojewody. Miasteczko samo schludne, porządnymi dworkami dla ofi-cyalistów i żydowskimi domami zabudowane, nie posiada zresztą żadnych innych pamiątek. Są tu okopy i szańce, znać że w czasie napadów tatarskich wzniesione. Pomiędzy ludem krąży podanie, że w czasie jednego z tych okropnych najazdów, które się tu często przytrafiać miały, męz-stwo jakiegoś Dolińskiego ocalić miało miasteczko od zupełnego zniszczenia, za co później cały ród i pokolenie jego było uwolnione od wszelkich powinności i na to mieli pewne dokumenty, które przy pożarze zaginęły.

Nieopodal od Białogródki leży miasteczko Kornica z kilkunastu nędznych chałup żydowskich złożone, odbywają się tu wszakże kilka razy do roku wcale porządne jarmarki na konie i bydło, na które włościanie i szlachta okoliczna tłumnie się zgromadza, miasteczko to należy do xx. Sanguszków. I tu są ślady wałów i ogromnych fos niegdyś wodą zalanych, a nawet mostu zwodzonego. Tu według podania miejscowego jakiś towarzysz pancerny w

383

czasie napadu tatarskiego zastąpił miejsce bojaźliwego pana i nakłonił mieszkańców tej osady do obrony, za co później dekretem grodowym dziedzicem jej został przyznany i otrzymał przywilej na założenie miasteczka i zaprowadzenie jarmarków ; ani imienia jednak dzielnego tego rycerza ani roku w którym wydarzenie to miało miejsce, nie wspomina lud, i w archiwum sanguszkowskiem żadnych też śladów o tern nie pozostało.

Wieś Pol a chowa leży między miasteczkami Biało-gródką i Lachowcami na samem prawie pograniczu z powiatem ostrogskim. Miejscowe podanie głosi, że w tern miejscu było niegdyś miasto Ł e b e d y ń zwane , które w czasie napadów tatarskich zupełnie zniszczone zostało, żyjący dotąd starzy włościanie pamiętają zaledwie pięć chat składających nową osadę wsi Polachowej, która dziś przeszło 66 osad liczy. W Polachowej za dworem nieopodal berdyczowskiego traktu, dotąd na obszernym wygonie są lochy w liczbie do dwudziestu , dziś one zawalone i przez nikogo nietknięte, na północnej zaś stronie tego wygonu znajdują dotąd mieszkańcy mnóstwo szczędów żelaza, okucia i zawiasy do drzwi i okien, mnóstwo węgla i kafel, co wszystko zdaje się świadczyć o prawdzie tego podania. Poniżej lochów płynie mała rzeczka nazwana Sieniawą, początek od źródeł biorąca. Przed laty kilkunastu mieszkaniec wsi Polachowej, szlachcic Mirecki, znalazł u siebie w ogrodzie na dwa łokcie głębokości w ziemi pancerz ogromny z małych łuszczek złożony i naramienniki, wszystko z blachy mosiężnej. Wieś ta należy dziś do Sanguszków'.

Z całego powiatu zasławskiego w jednej tylko tej okolicy znajduje się znaczna liczba kurhanów i mogił, rozsianych po polach i w pobliżu wiosek; lud każdą z nich na-384 żywa właściwem imieniem i tak np. leżącą na drodze z PolachowTej do Białogródki, nazywa zajcową mogiłą, drugą na drodze do wsi Bisówki piwni ową, trzecia w kierunku Lachowiec położona nosi nazwę kątowej mogiły i tp. Wszystkie te. kurhany i mogiły za czasów najazdów tatarskich powstały, jedne z nich są posterunkowe czyli strażnicze, drugie te, w których zakopywano ciała poległych w potyczkach. Przez tę okolicę przechodzi takzwa-riy kuczniański szlak, którym najczęściej wpadały na Wołyń zagony tatarskie, a pomiędzy ludem przechowuje się podanie, że w całej tej okolicy po ostatnim napadzie Tatarów, który nie wiadomo już właściwie w którym roku miał się wydarzyć, pozostały tylko miasteczka Białogródka, Kornica i wieś Hulowce (w ostrogskim) wszystkie inne zaś osa--dy całkiem zniszczone zostały.

Nie godziłoby się opuścić bez wspomnienia jeszcze je-' dno miejsce w powiecie zasławskim, dziś narodov^ą dla nas pamiątkę stanowiące. Jest to wieś Zieleńce czyli Zielińce, o małe dwie mile od Zasławia ,w stronie wschodniej położona. Tu w r. 1792 d. 18 czerwca stoczona była bitwa, jedna z pamiętniejszych w ostatnich latach dziejów naszych. Pod rozkazami x. Józefa Poniatowskiego dowodzili generałowie: Pouppart, Czapski, Wielhorski i Stanisław Mokro-nowski. Dotąd jeszcze włościanie orząc ziemię znajdują tu kule, kawałki granatów i inne wojenne rynsztunki.

Z drugiej strony Zasławia, nad rzeką Chomorem, leżą trzy wsie jedna obok drugiej: Ławrynowce, Stare i Nowe Bejzymy, wszystkie trzy należały od niepamiętnych czasów do rodziny Bejzymów, dwie pierwsze przed kilkudziesięcią laty odsprzedane zostały, ostatnia zaś dotąd w posiadaniu tego domu zostaje. Już samą starożytnością swą zasługują

385

. A    ' .    '    ,

te osady na wspomnienie, powstały bowiem jednocześnie prawie z domem Bejzymów i nieprzerwanie w jednych rękach pozostawały, co przy dzisiejszem frymarczeniu fortun przez szlachtę jest rzeczą nader rzadką. W heraldyce Wie-lądka napotykamy ciekawe szczegóły o założeniu tych osad i ich właścicielach: Jeszcze za panowania dziedzicznego xiążąt ruskich na Wołyniu, kiedy Tatarowie często wpadali do tego kraju, pustosząc i paląc wsie i miasta, ludzi w jasyr zabierając, kiedy xiążęta Druccy i Horscy dostali się w niewolę, porzucone tylko zostało dziecię w kolebce, które jeden z xiążąt ruskich wziął na wychowanie. A że nie było właściwie wiadomo, jak temu dziecięciu było imię, nazwano więc je poprosto Bezimia tj. bez imienia i ztąd potem powstało nazwisko rodziny Bejzymów. Młodzieniec ów wychowany na dworze xięcia ruskiego, z dziecinnych lat jeszcze zaprawiał się do boju, nabierał męztwa i odwagi, a gdy dorósł, dzielnie kraj swój przeciw najazdom tatarskim bronił, dlatego nadany mu był herb Pogonią czyli Ochota. W nagrodę swych zasług rycerskich otrzymał on na własność dziedziczną ziemię na Wołyniu, nad rzeką Chomorem, na której założył wieś i tę od imienia swego Bejzymy nazwał (dziś Stare Bejzymy zowiącą się). Od tego protoplasty poszło liczne potomstwo, z których jeden La-wryn od imienia swego osadził także nad Chomorem wieś Lawrynowce. Drudzy nieopodal ztamtąd założyli Nowe Bejzymy, te właśnie, które dodziśdnia przez tę rodzinę są posiadane. Położenie tej wsi prześliczne, zdobią ją więcej jeszcze obszerny dom murowany właściciela, kaplica i stare majestatyczne drzewa w ogrodzie.

Spis Rozdziałów.

Wstęp.............str. I.

Część pierwsza. Rysy ogólne kraju i ludu.

Rozdział I. Ogólna charakterystyka Wołynia:

Zkąd powstało nazwisko tej ziemi, fizyonomia jej, jeo-graficzne położenie, granice, klimat, góry, rzeki i ruch handlowy na nich, drogi lądowe, ogólna przestrzeń ziemi, cyfra ludności, plemiona zamieszkujące obecnie Wołyń, bogactwa ziemi, handel i przemysł, zakłady i

Rozdział IV. Ogrodnictwo na Wołyniu: jego dzieje i zmiany jakim ulegało w Polsce od najdawniejszych czasów aż dodziśdnia. Opis kilku słynniejszych ogrodów

wołyńskich ..............186

RuZDZIał V. Charakterystyka Polesia wołyńskiego: fizyonomia kraju, jego bogactwa i płody, przemysł, handel, komunikacye wodne. Pierwsze narody zamieszkujące Polesie, podania o nich kronikarzy, dzisiejszy lud poleski, jego zwyczaje, tradycye i pieśni. Główniejsze zabytki historyczne : wały, zamki, mogiły i horody-szcza po Polesiu rozrzucone ........198

Część druga. Statystyczno * historyczny opis

POWIATU ZASŁAWSKIEGO.

str.

Rozdział I. Statystyczny opis powiatu zasławski e g o .    .    .    ........... 283

Rozdział II. Zasław, jego początek , spory o tern kronikarzy. Xiążęta Zasławscy i Sanguszkowie. Historya miasta i zaszłe w niem wypadki. Opis kościołów, zamku, archiwum , legenda o skarbach ukrytych .....304

Rozdział 111. Sław u ta: fizyonomia tego miasta, wspomnienie o właścicielach jego; pałac, biblioteka, kościoł i

Rozdział VII. Łabuń: pierwsi właściciele jego, pamiątki po nich pozostałe. Wojewoda Stempkowski, kilka szczegółów z życia jego , historya obrazu tu znajdującego się 373 Rozdział VIII. Miasteczka: Hryców, Białogródka, Kornica.

Wsie: Polaehowa , Bejzymy, Zielińce i kilka mniej znaczących osad starożytnych w powiecie zasławskim. Kurhany i mogiły w tej okolicy.........380

MYŁKI DRUKU.

r. 5 | wiersz 6 w przypisku zamiast otworu popraw | i otworu
42 | 9 | incognita | ignota
50 | 3 | zachwyc | zachwyci
60 | 11 | zawiastuje | zwiastuje
65 | 20 | my ne z najem | my znajem
91 | 13 | porusza | poruszają
95 | 12 w przypisku | mitologiczem | mitologicznem
98 | 9 | stuczną | sztuczną
104 | 13 | umieszzcam | umieszczam
114 | 9 | kony | koni
146 | 21 | Kisanowskiego | Kisarzewskiego
173 | 1 | gości | goście
208 | 1 | (bureo) | (buteo)
214 | 26 % | Turza | Turja
219 | 15 | szóstym | szostem
238 | 21 | wspomnianego | wspominanego
242 | 22 | do rzeki | od rzeki
269 | 6 | Polesiu | i Polesiu
278 | 12 | XIV wieku | XVI wieku
284 | 4 | Cwetacha | Gwetocha
290 | 14 | wielkich | wszelkich
559 | 24 | kniaiestwem | kniażestwom
371 | 22 | cerkiew | cerkwi
372 | 10 w przypisku | powązowskim | powązkowskim

¹

List do Gaz. Warsz. r. 1857 Nr. 248,

²

J) W starożytnej Polsce Balińskiego i Lipińskiego napotykamy wzmiankę o klasztorze Bernardynów w Sudyłkowie, wiadomość ta błędna, z pewnością bowiem wiemy, że nigdy tu podobnego klasztoru nie było.

³

) Xiądz katolicki każdej niedzieli i święta zjeżdżający tu odprawia nabożeństwo w malutkiej kapliczce na cmentarzu zbudowanej.

⁴

Dokładny życiorys Młodziejowskiego znajduje się w dziele p. t. Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osób dawnej Polski, Tomasza Swięckiego t. I str. 368. Młodziejowski łącznie z Stanisławem Lubomirskim marszał. w. k. pierwsi powzięli zamiar zaprowadzenia w kraju naszym cmentarzy za miastem, dotąd bowiem był w narodzie przesąd pod tym względem i chowano zmarłych w kościołach lub koło kościołów. Młodziejowski pierwszy założył w Warszawie cmentarz świętokrzyski, ciekawą jego korespondencyę w tej materyi z Lubomirskim umieścił K. Wł. Wójcicki w cmentarzu powązowskim, zeszyt I. Jestto jedyny może szlachetny czyn w życiu tego biskupa.

²) Patrz Staroź. Polska Balińsk. i Lip. T. II str. 212.